You are on page 1of 62

Bor Madeni ve Türkiye İçin Önemi

1

Bor Nedir?

BOR MADENİ VE TÜRKİYE İÇİN ÖNEMİ

olarak saf bor, karbon gibi elektrik iletkenidir. Bor hidratlar silikon ve karbon bileşiklerine benzer özellikler gösterir. Kristalize bor görünüm ve optik özellikleri açısından elmasa benzemektedir ve neredeyse elmas kadar serttir. Endüstriyel

I. BOR NEDİR?

açıdan önemli bor bileşikleri arasında boraks (tinkal, sodyum kökenli bor bileşikleri) kolemanit (kalsiyum kökenli

Bor, atom ağırlığı

periyodik 10,81,

tabloda

B 2,84

bor bileşikleri), üleksit (sodyum-kalsiyum kökenli bor bileşikleri) ana gruplaması altında kernit, probertit, szyabelit, datolit, sasolit, boraks dekahidrat, boraks pentahidrat, susuz boraks, borik asit, sodyum per borat, susuz borik asit, hidroborasit sayılabilir. Bor madenlerinin değeri genellikle içindeki B2O3 (bor oksit) ile ölçülmekte, yüksek oranda B2O3 bileşiğine sahip olanlar daha değerli kabul edilmektedir. Bu mineraller arasında en önemlileri tinkal ve kolemanittir. Üleksit, kernit, probertit ve szyabelit de ticari açıdan önemlidir. sonucunda Madencilik genellikle faaliyetleri

simgesiyle gösterilen, atom numarası 5, yoğunluğu
o

gr/cm3, ergime

noktası 2300

C ve

kaynama noktası 2550 oC olan, metalle ametal arası yarı iletken özelliklere sahip bir elementtir. Genellikle doğada tek başına değil, başka elementlerle bileşikler halinde bulunur. Tabiatta yaklaşık 230 çeşit bor minerali vardır. Oksijenle bağ yapmaya yatkın olması sebebiyle pek çok değişik bor-oksijen bileşimi bulunmaktadır. Bor-oksijen bileşimlerinin genel adı borattır.1 Çeşitli metal veya ametal

elementlerle yaptığı bileşiklerin gösterdiği değişik özellikler, endüstride pek çok çeşit bor bileşiğinin kullanılmasına imkân sağlamaktadır. Bor, bileşiklerinde metal dışı bileşikler gibi davranır, ancak, farklı
1

zenginleştirilmiş

üleksit, tinkal, kolemanit, boraks veya borik asit gibi mineraller elde edilir. Bor kullanılarak üretilen bor bileşiklerinin ise en önemlileri boraks pentahidrat, susuz boraks, boraks dekahidrat ve borik asittir.

Yılmaz, A. (2002),"Her Derde Deva Hazinemiz Bor", TUBİTAK-Bilim ve Teknik Dergisi, Ankara, Mayıs 2002 1

Bor madenleri, topraktan çıkarıldıktan (tüvenan cevher) sonra kırma, eleme, yıkama ve öğütme işlemlerini müteakip, ilgili sanayilerin kullanımına hazır hale getirilmektedir.

tarımda, nükleer enerji santrallerinde, roket yakıtlarında da kullanılmaktadır. Camın ısıyla genleşmesini önemli ölçüde indirgediği, camı asite ve çizilmeye karşı koruduğu, titreşim, yüksek ısı ve ısı şoklarına karşı dayanıklılığı sağladığı için ısıya dayanıklı cam gereçleri ve elektronik

II. BOR MADENİNİN KULLANIM ALANLARI Bor boraks eşyaların Romalıların bazı bileşikleri, özellikle de beri

ve uzay araştırmalarında kullanılacak üstün nitelikli camların üretiminde de önemli yeri vardır.

binlerce

yıldan

Bazı

bor

bileşikleri

yüksek

kullanılmaktadır. Babillerin bor'u kıymetli ergitilmesinde, Eski temizlikte, Mısırlıların ve Mısırlıların, bor'dan mumyalamada, Yunanlıların

sertlik derecesine sahiptir. (Moh skalasına göre sertlik derecesi 9-elmasınki 10). Bu sebeple, aşındırıcı ve ışıkkıran olarak, metalleri ve süper alaşımları kesme, bileme ve cilalamada kesme kullanılmaktadır. oranına, Bor daha bileşikleri tungsten karbüre göre yüksek

Mezopotamya uygarlılarının ve Arapların hastalıkların tedavisinde
2

yararlandığı bilinmektedir.

sürekli-ağır-iş

görme kabiliyetine sahiptir ve soğutuculara Bor bileşikleri, özellikle boraks yüzyıllardır bilindiği halde borun saf elementi ilk kez 1808 yılında Fransız kimyager Joseph Gay-Lussac ve Baron Louis Thenard ve bağımsız olarak İngiliz
Bor Madeninin Kullanım Alanları

ihtiyaç göstermez.3 Bor ve hidratları birim ağırlık başına yanma sıcaklığı en yüksek olan elementtir (25,120 Btu/lb yanma sıcaklığına sahiptir (hava gazınınki 18,500 Btu/lb)). Bu sebeple hava ve uzay taşıtları için yakıt olarak düşünülmektedir, ancak maliyetlerin yüksekliği ve zararlı son ürünleri ticari kullanımı engellemektedir. Dibor-hidrat (B2H6), penta bor (B5H9) and dekabor
3

kimyager Sir Humphry Davy tarafından hazırlanmıştır.

2

Hafifliği, gerilmeye olan direnci ve kimyasal etkilere dayanıklılığı sanayi elyafı sebebiyle; plastiklerde,

üretiminde, lastik ve kağıt endüstrisinde,
2

(B10H14)'un

yakıt

amaçlı

Ölçen, N., (2001) "Bor Madeninin Enerji Alanındaki Önemi", Uludağ Üniversitesi Makine Müh. , Tez, 2001 2

Garrett, D., (1998) "Borates:Handbook of Deposits, Processing, Properties and Use", San Diego Academic Press, 1998.

Bor Madeninin Kullanım Alanları

3

kullanılması

düşünülmüştür.

Diğer

istenmeyen ısının önlenmesi gibi bir çok uygulama alanına sahiptir.5 Dizüstü mobil akım iletişim bilgisayarlar, araçlarında cep

taraftan,10-hidroksi-9,10-boroar-openatren hidrokarbon yakıtlar için çok etkin bir antioksidan katkı olup, sodyum bor hidrat da Amerikan Deniz Kuvvetlerinde aynı amaçla jet yakıtı olarak kullanılmaktadır. Yine, bor triklorid veya florid petrol arıtımında katalizör olarak ve bor nikel katalizörü de karbon monoksidin yakıta çevrilmesinde kullanılmaktadır. 4 Japon bilim adamlarınca, 2001 yılı Şubat ayında, magnezyum diboridin geleceğin süper iletkeni olabileceği keşfedilmiştir. Süper iletkenlik, sıcaklığın belli bir noktanın altına düşürülmesiyle (kritik sıcaklığın altına) her türlü elektriksel
0

telefonları, avuç içi bilgisayarları ve diğer kullanılan vazgeçilmez levhalarının

hammaddelerinden biri de bordur. Bor bileşikleri ve bor lifleri (fiber) plastiklerde veya metallerde yüksek dayanıklılığa ve esnekliğe sahiptir. Bu gelişmiş bileşikler askeri alanda, özellikle hava ve uzay araçlarında kullanılmaktadır. Plastiklerde borlu lifler, alüminyum ve titanyumun 6 katı kadar sertlik/yoğunluk oranına sahiptir. Yüksek ısıya dayanıklılığı, esnekliği, hafifliği, güç ve üretim kolaylığı ile birleştirmektedir. Bu özellikleri sebebiyle jet motorlarının Bor F15 Uzay ağırlık kompresör bıçaklarında, kanatçıklarında, dümenlerinde bileşiklerinin kullanılmaktadır. kullanılması, F14, Tomcat, titanyumla

direncin

kaybolması

durumudur. Süper iletkenliğin genellikle -273 C olan mutlak sıfır noktasına yakın sıcaklıkta gerçekleşmesi ve bu derece düşük bir sıcaklığı gerçekleştirmenin pahalı oluşu, çok daha yüksek kritik

sıcaklığa sahip olan magnezyum diboridi ucuz ve verimli bir alternatif haline getirmektedir. Süper iletkenler, çok yüksek akım yoğunluklarını hiçbir enerji kaybına neden olmadan taşıyabildikleri verimli için enerji santrallerden şehirlere

karşılaştırıldığında

Eagle ve B1 bombardıman uçakların ağırlığını 91 kg azaltmaktadır. mekiklerinde 137 kg'a kadar tasarrufu sağlanabilmektedir.6 Piyade tüfeği, tabanca, top, tank üretiminde, zırhlı personel taşıyıcıların zırhlarını güçlendirici seramik plaklarda da
5

iletimi, güçlü mıknatıs isteyen uygulamalar (magnetik rezonans, maglev trenleri vs.), büyük miktarlarda enerjinin manyetik alan depolanması ya da mikro elektronikte
4

A.g.e. 3

6

Yılmaz, A. (2002), A.g.e. Garrett, D., 1998, A.g.e.

9 Bor."11 "Atom çelikler.e. bor'un çok yüksek konsantrasyonda bulunması toksik etki de yapabilmektedir.7 Bor karbid ve fiber camın bir bileşimi 30 kalibre kurşunu durduracak şekilde geliştirilmiş olup. çürümüş hormon 7 soğutma havuzlarında ve reaktörün alarm ile kapatılmasında (B10) bor kullanılır.g. nötron absorbanı olarak edilmektedir. kanser Özellikle tedavisinde beyin koltuklarında fotosentez miktarını. D. 1999. Atom reaktörlerinin kontrol sistemleri ile 16 temel bitki besininden biridir. çelik..8 "BNCT (Boron Neutron Capture Therapy) kullanılmaktadır. AH-10 Kobra helikopterlerinin kullanılmaktadır. Bor. sodyum klorat ve bromosol gibi bileşiklerle birlikte yabani otların yok edilmesi veya toprağın sterilleştirilmesi gereken durumlarda da kullanılmaktadır. A.g. (hayalet ABD ordusu ve tarafından kullanılan gizli teknoloji ürünü Fighter uçaklar) donanımlarının imalinde de bor ve rafine ürünlerinin kullanıldığı düşünülmektedir. 1998. nükleer atıkların depolanması için kolemanit kullanılmaktadır. köklerin büyümesini ve havadan emilen karbon dioksit miktarını artırır. bitkilerde şekerin http://usgs. Beş Yıllık Kalkınma PlanıMadencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu".. Ancak. 10 11 kaynaklanmaktadır. "Ayrıca suda eriyebilen sodyum pentaborat veya disodyum ektaborattan mahsulün üzerine püskürtülmek suretiyle faydalanılmaktadır. Devlet Planlama Teşkilatı. 9 http://usgs. Bor.e. Borla güçlendirilmiş cam malzemelerin iletken olmayan ve düşük dielektrik özelliği onları radara karşı görünmez kıldığı için askeri teçhizat yapımında Stealth bor önemlidir. alaşımları bor reaktörlerinde karbürler ve Paslanmaz borlu titanbor borlu tercih kanserinin tedavisinde hasta hücrelerin seçilerek imha edilmesine yaraması ve Bor Madeninin Kullanım Alanları sağlıklı hücrelere zararının minimum düzeyde olması nedeniyle tercih sebebi olabilmektedir". bor eksikliği hücre duvarlarını inceltici etki yapmaktadır.gov 8 Garrett. Toprağın üst tabakalarındaki bitki faaliyeti bor'un çoğunluğu dokularından üzerindeki etkisini. D.gov 4 Garrett. Bor'un bir diğer işlevi hücre büyümesi ve yapısı olup. Ayrıca. A. . 1998. DPT. Yaklaşık her bir bor atomu bir nötron absorbe etmektedir.bor kullanılmaktadır. (1999) "VIII. Ankara. bitki gelişimi için önemli 4 kullanılır. 10 Bor eksikliği görülen bitkilerde susuz boraks ve boraks pentahidrattan mamül bir gübre kullanılmaktadır.

"13 Çinko oktaborat borat ve boraks dekahidrat. 1998. demir ve nadir toprak elementleri kombinasyonu (METGLAS) % 70 enerji tasarrufu sağlamaktadır. gama ışınları ve nötronlar açığa çıkar.e. Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi Ayrıca. Üleksit. lityum. zenginleştirilmiş kolemanit ve zenginleştirilmiş üleksit gibi hacimli bor ürünleri tüketilen toplam bor'un yüksek bir oranını oluşturmaktadır. A.. boraks üretiminde ve sodyumun bulunması istenilmeyen çeşitli direkt uygulamalarda kullanılmaktadır. polietilen ve su olup. D. A.g. 14 Garrett.g.g. Nötronlara kalkan olarak kullanılan en önemli malzemeler. Bor. 1999. Nükleer reaktörlerde radyoaktif malzemenin fisyonu sonucunda ısı.e. . termal nötronları emme kabiliyeti açısından tektir. 1999. konsantreleri tüketiciler kullanırken. atık sulardaki civa. borik asit. susuz boraks. hidrojen. Bu güçlü 12 13 ÜRETİMİ Garrett.e. Sadece hafif bir gama ışını çıkarmakta ve alfa parçacıklarını kolayca emmektedir. bilgisayar disk sürücüleri.. DÜNYA BOR REZERVLERİ VE disodyum tetrahidrat antimikrobiyal özellikleri sebebiyle ahşap koruyucu olarak kullanılmaktadır. 5 15 DPT. alfa ve beta parçacıkları. evlerin ısınmasını sağlayabilmektedir. A. binalarda tavan malzemesine 5 konulduğu taktirde güneş ışınlarını emerek.14 "(. bor oksit. Bor Madeninin Kullanım Alanları otomobillerde direk akım-motorları ve ev eşyaları ile portatif güç aletlerinde kullanılmaktadır.e.. III. sodyum sülfat ve su ile yaklaşık %3 ağırlıktaki boraks dekahidratın kimyasal karışımı gündüz güneş enerjisini depolayıp gece ısınma amacıyla kullanılabilmektedir. bu da ısı düşürme ve tekrar kalkan uygulamayı gerektirmektedir."12 "Termal depolama pillerindeki. kurşun. 1998. borik asit."15 Bor endüstriyel çok bileşiklerini kullanımlara uygun çeşitli hale Bazı getirmek için gereken işlemlerin derecesi çeşitlilik göstermektedir. A.. kalkan olarak kullanılan malzemelerin çoğu ikincil gama ışını yaymakta. D. mineral Bazı durumlarda sanayiler kullanır. DPT. diğerleri rafine bor ürünleri bulunabilirlik ve fiyata göre mineral konsantrelerle veya rafine borlar arasında veya farklı rafine borlar arasında ikame yapabilmektedirler.) bor. Boraks pentahidrat.Bor Madeninin Kullanım Alanları manyetik ürün.g. Sodyum borohidrat. gümüş gibi ağır metallerin sulardan temizlenmesi amacıyla kullanılmaktadır.

16 madenlerinin Türkiye'deki ve yerlerini miktarlarını aslında belirleyen kapsamlı bir araştırma henüz yapılmadığından.'de öncesine toplanan ait. Çin. Sırbistan'da bulunmaktadır. Dünya toplam rezervinin bulunmaktadır. bor'u uzun süredir endüstrinin çeşitli alanlarında kullanmakta olduğundan.org.Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 6 Türkiye bor kaynaklarında dünyada birinci durumdadır.e. kısmını elinde Türkiye'nin tutuyor Yeni dünya rezervlerinin daha da büyük bir olabileceği arama düşünülmektedir. çalışmalarının yapılmasıyla Türkiye bor rezervlerinin iki katına bile çıkabileceği iddia edilmektedir.000 bor bor kısmı Rusya. Şili.maden. 6 . Dünyada işletilen toplam 496 milyon tonluk rezervin 375 milyon tonu Türkiye'dedir. Bolivya.Ş.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.htm (Türkiye Mühendis ve Mimarlar Odaları Birliği-TMMOB Bor Raporu) 17 A. Peru. Dünya bor rezervlerinin kalan 16 http://www. madenlerinin Türkiye'deki yüksektir. kalan bor madenlerinin bir kısmını "stratejik rezerv" ilan ederek kalitesi çıkarılmasını bor ABD'dekinden durdurmuştur. Dünyada işletilen ve tahmin edilen bor madeni rezervlerinin B2O3 miktarlarına göre dağılım yüzdeleri aşağıdaki tabloda verilmiştir: devletleştirmeyi müteakip Eti Holding km2'lik imtiyazlı sahalarda 15-20 yıl çalışılmış havzalarına ait veriler olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. dünya rezervlerinin %13'ü civarında bir payı olduğu bilinmektedir. 63%'ü Bu ve kısmi Türkiye'de rakamların yaklaşık 20. yakın gelecekte bor rezervlerinin tükenmesi tehlikesi ile karşı karşıyadır. A.17 Türkiye'den sonra ikinci kaynak ülke ABD olup. Ancak ABD.g. Arjantin. Bu sebeple ABD.

Kuzey Amerika ve Japonya'daki az sayıda firmada yoğunlaşmıştır.000 19.019.+MÜM. rezerv ömrü 412 yıl iken.000 3.000 9. Çin buna istisna teşkil etmektedir.000 5 4.Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 7 Tablo-1: Bor Dünya Rezervi ÜLKE GÖRÜNÜR GÖRÜNÜR TOPLAM REZERV EKONOMİK EKONOMİK (GÖR.000 644.000 105.000 16 27.Ş.000 3 4.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/borraporu.000 3 2.org.000 140. dünyanın ikinci büyük rezerv ülkesi ABD'nin bor rezervleri 76 yıllık ömre sahiptir.000 320 TOPLAM REZERV ÖMRÜ (YIL) 412 76 78 23 26 12 14 6 2 649 TÜRKİYE ABD RUSYA ÇİN ŞİLİ BOLİVYA PERU ARJANTİN SIRBİSTAN TOPLAM Kaynak: http://www. Bor ürünleri Bor önemli miktarları almaktadır: minerallerinin ve aşağıdaki dünyadaki üretim yer üreticileri yapılan tabloda 7 .000 36.000 1. Dünyada az sayıda bor minerali üreticisi ülke bulunmaktadır.000 22. Dünya rezervleri ve bu rezervlerin tüketim artış hızları göz önünde bulundurulduğunda 50-80 yıl sonra ülkemiz bor yataklarının dünyadaki tek bor kaynağı olma ihtimali yüksektir.000 41.Ş.000 1 3.) REZERV REZERV ÖMRÜ (YIL) BİN TON B2O3 375.htm (Eti Holding A.) ve ABD (Rio Tinto Borax)'dir.000 240 45.) Türkiye'nin bor madenlerinin sanayileri ise Batı Avrupa. En büyük üreticiler Türkiye (Eti Bor A. Çin'de çok sayıda küçük firma kısıtlı çeşitte ürün üretmektedir.000 2 496.+MUH.maden.000 33 28.000 17 8.

Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 8 Tablo-2: Dünya Bor Mineralleri Üretimi 1970-2001 (000 ton B2O3) 8 .

ABD'yi geçerek bor minerallerinin dünyadaki en büyük üreticisi olmuştur. Ancak. Onu 517.Ş.'in pazarı yeterince kontrol edememesinden ve US Borax pazarda sadece katma değeri yüksek rafine bor Türkiye'nin ve ABD'nin yeri ölçümün brüt ton veya (B2O3) bazında yapılmasına göre değişiklik göstermektedir. Toplam üretimde (1. (B2O3) açısından üretimi değerlendirildiğinde.000 içeriği ABD'nin pazarın ton iken. ise Eti Holding Türkiye'ninkini geçmektedir.1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Türkiye 122 229 248 255 291 242 220 301 346 281 320 333 306 260 331 259 349 374 473 447 476 460 402 410 433 435 494 549 552 536 504 517 ABD Toplam 510 762 515 878 551 960 602 1020 562 1038 547 975 572 948 667 1129 706 1242 725 1191 710 1222 671 1189 551 1040 578 1018 605 1122 577 1026 571 1120 625 1265 578 1338 562 1317 608 1359 626 1355 554 1284 574 1292 550 1325 728 1529 581 1438 604 1507 587 1505 618 1522 546 1431 650 1546 Kaynak: Boron Statistics (A. Buckingham ve Phyllis A. Brüt ağırlık olarak 1992 yılından beri Türkiye.476.4'dir. Parasal bazda %20-23'une sahipken.000 ton) ABD ve Türkiye'nin %33.Ş. B2O3 bazında en büyük üretici 650.000 ton ile ABD'dir. Eti Bor A. US Borax %65-70'ine sahip durumdadır. 2001 yılı itibariyle. Bu durum büyük ölçüde Eti Bor A. Lyday) . üretiminde ABD'nin bor mineralleri üretimi brüt ağırlık bor olarak oksit 1.546. 2001 yılında 9 . Türkiye'ninki 1.300.000 tondur. payları Dünya sırasıyla bor %42.000 ton ile Türkiye izlemektedir.

18 Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri'nin bor mineralleri üretimlerinin (B2O3 bazında) yıllar içinde izlediği eğilim aşağıdaki grafikte görülmektedir: 18 CHP Bor Raporu 10 .Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 9 ürünleri satarken Eti Bor A.Ş.'nin ürün portföyünde katma değeri düşük ham bor'un önemli yer tutmasından kaynaklanmaktadır.

076 11. bir dönem önceki üretim değerlerinin üretim zaman serisindeki değişiklikleri açıklama gücü yüksektir. Diğer bir deyişle.029 Tablo-3'den de görüldüğü gibi.806 Katsayı 0.47 oranında artarken.000 0. Bir yıl önceki üretimin bu yılın üretimindeki değişiklikleri açıklama oranı %81.853 66. oto- .204 28.292 Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi Türkiye’deki Bor Madeni Ocakları Std. Bu anlamda. göz önünde üzerine Tablo-3'de bulundurarak üretimin cari değerinin bir yıl değerleri regresyonunu yaptığımızda verilen sonuçlar elde edilmektedir. Tablo-3: Üretim Zaman Serisi Regresyon Sonuçları Üretim Üretim-1 Regresyon Sabiti R2=0.832 2. derece kısmi otokorrelasyon Serinin gecikmeli bu gösterdiğini özelliğini üretim görmekteyiz.2 gibi oldukça yüksek bir rakamdır.812 R2=0.072 t 0. üretiminin zaman serisi olarak analizini yaptığımızda serinin 1. Hata P>t 0.Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 10 Grafik-1 : Türkiye ve ABD'nin Bor Mineralleri Üretim i (0 0 ton B 2O 3) 0 800 700 600 500 400 300 200 100 0 0 73 76 79 2 85 88 1 4 7 19 7 19 8 19 9 19 9 19 9 20 19 19 19 19 19 00 000 ton B2O3 Türkiye ABD Türkiye'nin son otuz iki yıldaki Grafikten de açıkça görüldüğü gibi Türkiye'deki üretimin artış eğilimi ABD'ninkinin çok üstündedir. üretime 11 gelen şoklar (bu seride genellikle pozitif) oldukça kalıcı olmaktadır. Son otuz iki yılda Türkiye'nin üretimi ortalama yıllık %6. Regresyonun hata terimleri incelendiğinde. aynı rakam ABD'nde %1. seri %85 gibi çok yüksek bir zaman bağımlılığı göstermektedir.3'te kalmıştır.

000 Diğer taraftan.Ş. ABD zaman serisinin bir (veya birden fazla) yıl önceki üretim değerlerine bağımlılık gösterdiği ancak trend değerinin anlamlı Dolayısıyla eğiliminin de %17 olmadığı ABD olmadığı civarında bağımlılığı görülmektedir.853 Katsayı 0. Türkiye'de bu güne kadar işletilmiş bor madeni ocakları ve bulundukları yöreler Tablo-5'te gösterilmiştir.105 P>t 0. Genel Müdürlüğü işletmekte olup.863 R2=0.041 33. Kırka Bor İşletme Müdürlüğü. ortadan Dolayısıyla kalktığı regresyon açıklayıcı olmaktadır.363 6.003 0. Bandırma Bor ve Asit Fabrikaları İşletme Müdürlüğü.208 4.805 Std. değeri artmakta ve trend değişkeni pozitif anlamlı katsayıya sahip katsayıları güvenilirdir. Regresyona trend değişkenini de eklediğimizde. regresyonun Tablo-4: Üretim Zaman Serisi Regresyon Sonuçları (Trend dahil) Üretim Üretim-1 Trend Regresyon Sabiti R2=0.Ş. Hata 0. Bigadiç Bor İşletme Müdürlüğü ve 12 üretiminin zaman içinde herhangi bir artma söylenebilir. artış Yapılan regresyonun kalmaktadır. Tablo-5: Bor Madeni Ocakları ve Yöreleri 12 .549 138.11 korrelasyonun görülmektedir. Üretimi katsayılarda. Bor madenlerini ve bor rafinasyon tesislerini devlet adına Eti Bor A. Eti Bor A. Genel Müdürlük merkezi Bandırma'da bulunmaktadır. Genel Müdürlüğüne bağlı beş İşletme Müdürlüğü: Emet Bor İşletme Müdürlüğü. Dünya toplam üretimi de zaman göstermektedir ve trend katsayısı pozitif ve üretiminin eğiliminde ve ABD üretiminin genel eğiliminde önemli bir değişiklik olmazsa Türkiye’deki Bor Madeni Ocakları Kestelek Bor İşletme Müdürlüğüdür.038 0.166 2. analizi ABD üretimi zaman serileri için yapıldığında.183 3. aynı regresyon Türkiye'nin 2010 yılından önce ABD'nin üretimini geçebileceği söylenebilir. açıklayıcı birinci anlamlıdır.815 t 2. etkileyen Türkiye faktörlerde. (ya da düşme) değeri derece A) Türkiye'deki Bor Madeni Ocakları Bor madeni Türkiye'nin özellikle kuzey batı bölgelerinde bulunmaktadır.

"19 etmekte.etiholding.'nin eline geçmiştir.boraxtr.com/boraxtr/Anadosya/borma dennedir. Sultançayırı. Dünyanın en büyük rezervlerinden biri olup.gov. Domuz. Kolemanit Ankara. Uleksit Faraş. 1.tr http://www. 1962 yılında Türkiye'deki diğer boraks yatakları gibi Kırka boraks yatakları da İngiliz Boraks Consolidated Ltd.Salmanlı. Ancak.20 Kırka Konsantratör Tesisi 1975 yılından beri faaliyettedir.etiholding.150. 1978 yılında Bor türevi tesisleri kurulmaya başlamış ve 1984 yılında faaliyete geçmiştir.com/boraxtr/Anadosya/bormadennedir.000 Kırka'daki tinkal cevheri yaklaşık %25-26 civarında B2O3 ihtiva çıkarılan ton/yıl cevher cevheri Kırka'daki işleyecek kapasitedeki yoğunlaştırıcı (concentrator) tesislerinde zenginleştirilerek B2O3 oranı %32-33'e büyüklüğüne yükseltilmekte göre ve tane sınıflandırmaktadır. Killik Kolemanit 835 225 Bursa Kestelek Kestelek Göçenoluk.gov.html . 19501960 yılları arasında vatandaşlarımızın arama ruhsatı alarak yaptığı aramalar neticesinde bulunmuştur. Yeniköy Hisarcık.5 604 2 156 Eskişehir Kırka Kaynak: http://www. Harmankaya Kolemanit Tinkal 7. Şti. 1968 yılında MTA'nın yaptığı aramalarda Kırka Tinka-Razorit-Kernit cevherinin benzeri olduğu ve yatakların zengin olduğu tespit edilmiştir. Acep.Şehir İlçe-Yöre Maden Adı Maden Cinsi Rezervler Rezervler (milyon (milyon ton) ton) (brüt (B2O3 içeriği) ağırlık) 576 49 167 14 Susurluk Balıkesir Bigadiç Sındırgı Küçükler Kütahya Emet Aziziye. Tulu. ve Kireçlik. Günevi.5 km batısındadır. Harmanköy. Üretilen başlıca 19 20 Sodyum tuzu cevherinin Kaliforniya'daki 13 http://www. Beğendikler.html ve http://www. Kurtpınar.boraxtr. Şirketin saha devir işlemindeki kanuni eksiklikler sebebiyle ruhsatları iptal edilmiş ve imtiyazı düşen Boraks yataklarının üçünün işletme imtiyazı 1968 yılında Etibank'a geçmiştir. Espey.tr "Kırka-Sarıkaya boraks yatağı Eskişehir ilinin 70 km güneyindeki Kırka bucağının 4.

com/boraxtr/Anadosya/borma dennedir.etiholding.'nın bölgede linyit araştırmaları sırasında 1954 yılında bulunmuştur.200.html .gov. 1979'a kadar çeşitli kişi ve kurumlarca bor cevheri üretimi ton/yıl yapılmış.000 işleyecek kapasitedeki ton/yıl cevheri yoğunlaştırıcı M. H. tüvenan 1979 cevher yılında saha Etibank'a devredilmiştir. Yakal tarafından tespiti ile bulunmuştur. sodyum perborat.26 Yörede boraks pentahidrat.A 100 km Dr.com/boraxtr/Anadosya/borma dennedir. asit borik. 23 http://www.boraxtr. 27Bölgede 200.g.boraxtr.boraxtr.gov.000 ton/yıl tüvenan cevherdir.gov. boraks dekahidrat. boraks pentahidrat ve susuz borakstır.000 zenginleştirme (concentrator) kapasiteli yöresindeki bor yoğunlaştırıcı (concentrator) tesisinde yıkanarak B2O3 oranı %43-45'e yükseltilmekte ve ürün sınıflandırılmaktadır.etiholding.tr 22 A.s.tr 14 http://www. kapasitesi 600. 28 http://www.A. Kestelek bor yatakları batısındaki Emet'te bulunan maden 1956 jeologu tarafından bulunmuş.A.24 Ortalama %3032 civarında B2O3 ihtiva eden tüvenan kolemanit cevherini zenginleştirerek B2O3 oranını 21 %40-44'e yükselten.com/boraxtr/Anadosya/borma dennedir.html 26 http://www.23 Bigadiç ve tesisi faaliyet göstermektedir28.25 Kırma-harmanlama tesisi 1993 yılı sonunda.22 Yaklaşık %28 ile %37 arasında B2O3 ihtiva eden kolemanit yataklarından çıkarılan cevher ise toplam 1.s. 1958 güney Gawlik yılında işletmede olup. sülfürük asit üretilmektedir.html 24 http://www. bölgedeki bor sahaları M. yatakları 1950 yılında Muharrem Girgin adlı bir madencinin Çamköy yakınlarından topladığı örneklerin kolemanit olduğunun Dr.21 Kütahya'nın yılında M.g.T.etiholding. ham bor öğütme tesisi ise 1998'de üretime geçmiştir.tr 27 A.T.Türkiye’deki Bor Madeni Ocakları 13 ürünler tinkal.T. Önceleri özel sektörün elinde olan maden ocakları Fransız Şirketi ile olan saha sınır anlaşmazlığı sebebiyle Bakanlar Kurulu Kararı ile 1976 yılında Etibank'a devredilmiştir. cevher 25 zenginleştirme tesisi 1979 sonundan beri http://www. tarafından Etibank'a devredilmiştir.

boraxtr.012 120.211.693 352 53.866.030 148 27. TÜRKİYE'NİN BOR/BOR ÜRÜNLERİ TİCARETİ Yıllar itibariyle Türkiye'nin bor ve bor ürünleri ihracatı ve fiyatları Tablo-6' ve Tablo-7'de gösterilmiştir: Tablo-6 Türkiye'nin Bor Madeni İhracatı (Toplam) Yıl Miktar Ton Değer $ Fiyat $ 1989 820.885.503.869 210 1990 681.620 186.817.077 172.071.844.150 186 1998 655.com/boraxtr/Anadosya/dunborurtic.524 133.470 144 7.646 333.103.968 1989 124.650 1993 104.808 72.290 1998 168.121 209 1992 617.940 194 1995 684.023.html Bor ÜrünleriBor ÜrünleriDeğer ($) Fiyat ($) 59.147.660.150 339.095.400 152 15.837 2.646 197 1994 622.784 327.500.705 340 1.586 167.838 75.885 374.720 140.750 1999 206.410.760.800 Uleksit (t) T-fiyat $ 159 155 159 162 164 161 161 161 158 161 167 U-fiyat $ Tincal ($) Kolemanit (t) 32.148 217 1991 637.021 336 81.900 1996 185.798.194 84.622 23.944.boraxtr.450 326.492.747 17.684 324 93.601 296.219 28.750 150 31.150 154 26.051 28.922.317.368 347 70.077 29.950 1994 149.972.812 195.176.302.357 Türkiye’nin Bor/Bor Ürünleri Ticareti 1997 185.661.093 364.461.868 186 2000 567.739 130.820 81.813.296 184.458 35.477 579 15 323 100.300 154 25.633.755 123.204 196.978 491.850 140.022.689 303 15 .135.618 136.788 26.835 151 15.487.533 86.750 Kaynak: http://www.760 102.808 29.667 147.975.712.550.178 98.449.859.Türkiye’nin Bor/Bor Ürünleri Ticareti 14 IV.567.933.930 Uleksit ($) Bor Ürünleri Toplam (t) 169.752 23.htm Tablo-7: Türlerine Göre Bor İhracatı ve Fiyatlar 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Tincal (ton) 204.472.680 358 65.900.990 145.676 245.523.597 333 82.268 371 48.318.500 1992 105.708 106.679 23.315 347.909 192 1997 731.254 212 1993 613.420 143 16.361.734 81.144.086.713 1990 96.820 147 22.583.860 1991 117.035 176.767 74.858 366.546 189 1999 653.781 K-fiyat $ 248 276 259 259 222 230 234 226 219 219 213 Kolemanit ($) 122.182 308.046 241.193 95.409 196 1996 735.216.755 358.901.630 312.225 141.com/boraxtr/Anadosya/istatis.720.404 134.667 79.194 120.028.994.887.396.100 151 27.569 181.756 1995 170.913.101 143.469.724 180 http://www.837 148.480 121.970 143 13.818.149 226.988 338.112.975 85.

fiyatın çok arttığı bu yılda Türkiye'nin bor ürünleri ihracat geliri talepteki azalmıştır.000. Türkiye'nin tinkal ve kolemanit ihracat gelirleri 1989'dan beri düşmüştür. düşmeye bağlı olarak çok Grafik-2 : Türkiye'nin Bor/Bor Ürünleri ihracatı-Değer ($) 140. Dönem boyunca bor bileşikleri fiyatlarında önemli bir değişiklik olmamıştır.000 20.000 100.000 80.000.000. Dolayısıyla gelirdeki düşüş büyük ölçüde ihraç edilen miktardaki düşüşten kaynaklanmaktadır.000.000.000 0 1989 1990 1991 1992 1993 Türkiye’nin Bor/Bor Ürünleri Ticareti Türkiye’nin Bor İhraç Pazarları 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Tincal Kolem anit Uleksit ürün 16 G fik-3 Tü ra : rkiy in B e'n or/B Ü n or rü leri İh ç F a la ra iy t rı 70 0 60 0 50 0 40 0 30 0 20 0 10 0 0 18 99 19 90 19 91 19 92 19 93 19 94 19 95 19 96 19 97 19 98 19 99 t k in al k olem it an u sit lek ü n rü 16 .Grafik 2'den de görülebileceği gibi.000 60.000. hem gelir bazında önemli artış gerçekleşmiştir.000 40. Üleksitte ise hem ton bazında. Bor ürünleri fiyatı 1996 yılında önemli bir artış göstermiş.000.000 120. Bor ürünlerinden elde edilen ihracat geliri ise dalgalı bir seyir izlemektedir.

029 12. miktarları 2002 Hollanda sırasıyla verilerine yılı ve tabi Çin göre boratlar Halk (ihracat $.639.000 $'ı dış satış olmak $'ı üzere toplam bor. Türkiye'nin tabi boratlar ve borik asit/bor oksit ithalatı yok 17 http://www.000 $'a düşerek toplam 224.000 $ iç ve 186. 2002 yılı verileri ise DİE-DTM serilerinden alınmış.460. Borik asit/bor oksit ihracatında ise Belçika-Lüksemburg.000 $ satış gerçekleştirilmiş olup bunun 67.110.229.Türkiye dünyanın en büyük bor rezervine sahip ülke olmasına rağmen. onu Belçika (8.000 $ dış satış olmak üzere toplam 232.336. dünya fiyatlarını belirleme konumunda değildir.450.237 $) ve Slovenya (5. DİEDTM serileri ile OECD-ITS Ticaret İstatistikleri serileri arasında zaman zaman farklılıklar gözlemlenmektedir.84 borat/perboratlar.044.165 $ tutarındadır.tr .445.650. ihracat ile fiyatların. miktarları $. İtalya ve İspanya en fazla ihracatın yapıldığı sırasıyla ülkelerdir 6. Onu Cumhuriyeti izlemektedir 16.9222 $) izlemektedir.367.000 $ gelir elde edilmiştir.816 $ ve 1.558 Türkiye’nin Bor İhraç Pazarları 1.347.539.501 (ihracat $. A) TÜRKİYE'NİN BOR İHRAÇ PAZARLARI Bu bölümde Türkiye'nin ITS Ticaret İstatistikleri kullanılmıştır.35 278.662.104. ihracatında en önemli ülke ABD'dir.000 $). 2000 yılında 18. numaralı borik asit/bor oksit verileri temel alınmıştır.491 $. 2. 2002 yılı borat/perborat ihracatında en büyük pazar İtalya'dır (20.350.950 $ ve 10.783.000 $'lik satış yapmıştır.978 $). 523. İran.997.727 Avusturya bor/rafine bor ürünleri ihracatı yaptığı başlıca pazarlar incelenmiştir. $). diğer ülkelerin 2002 yılına ait verileri bulunmadığından sadece Türkiye'nin ihracatı belirtilmiştir. Biraz da bu sebeple.000 $ iç ve 214.184.94 numaralı tabi boratlar. 2001 yılında iç satışlar 15. DİE-DTM Türkiye'nin İspanya.000 konsantre 134.783.000 $'ı rafine bor satışıdır. 522.390. Veriler numaralı SITC-Rev3 sisteminde olup. 202. 1990-2001 yılları arasına ilişkin analizlerde OECD29 Yine DİE-DTM verilerine göre Türkiye'nin bor ithalatı 2002 yılı itibariyle 7. alıcı ülkelerin gelirlerinin ilişkisini analiz etmek üzere yapılan ekonometrik çalışmalar anlamlı sonuç vermemektedir. reel kurun.887. Sınırlı veri ile elde edilen sonuçlar Türkiye'nin bor ihracatında reel kurun veya ithalatçı ülkelerin milli gelirlerinin belirleyici faktörler olmadığını göstermektedir. 12.gov.etiholding.668.000 $ ve dış satışlar 208. Eti Holding'in verilerine göre29 Holding.205. 2002 yılında ise 16.

177 $).353.Belçika 1.600 $) ihracat yapılmıştır. Türkiye'nin ardından %20 pazar 18 bor bileşikleri ithal etmekte olup. Diğer taraftan. rafine bor ve perborat ithalatında ABD birinci sırada olup.Avusturya Belçika'da tabii borat üretimi Avusturya küçük miktarlarda yapılmamaktadır. Ana tedarikçi Almanya'dır (20. 2001 yılı ithalatı 1064 ton olarak gerçekleşmiştir.615 $).941. 2001 yılında 26. Türkiye ülkeye borat ve perborat da ihraç etmekte olup 1999 yılında yaptığı 58. Dolayısıyla tüm bor ürünleri üretimi ithal hammadde kullanılarak yapılmaktadır.390 ton iken 2000 yılında 29. Diğer taraftan.300 $) olarak gerçekleşmiştir.277 tonunu Türkiye karşılamaktadır.288 $'ı Romanya'dan ve 5011 $'ı İngiltere'den yapılmıştır. Türkiye'nin bu ülkeye tabii boratlar ihracatı 1993 yılında 22.877 tona kadar yükselmiş.539 $ tutarında ithal edilmiştir. 2002 yılında 7.100 $) olarak gerçekleşmiştir. yaptığı borat-perborat ithalatı artarken.909 $)'dır. Ülkenin borik asit/bor oksit pazarı 1990-2001 yılları arasında iki katından fazla büyümüş olup. Türkiye dönem boyunca Avusturya ülkenin tabii boratlar pazarın tek tedarikçisi konumundadır. Ülkenin yaptığı borik . tüm tabii borat ithalatını Türkiye'den yapmaktadır.409 $) ve Slovenya (143.045.392.160 ton olan tabi boratlar ithalatının 84. asit/bor oksit. bunun 28. 2 . Tabi boratlar ithalatı 2002 yılı itibariyle 33.757 $ olup.598 ton (değeri=4. Türkiye Belçika'nın 1993 yılında toplam 19. Borik asit ve bor oksit ise 2002 yılında 24. Türkiye'nin ülkeye borik asit ve bor oksit ihracatı 2000 yılı öncesinde yok denecek kadar az iken 2000 yılında 81 ton ve 2001 yılında 267 ton (değer =115.246 tonunu karşılarken ülkenin ithalat artışıyla birlikte pazar payını korumuştur.464 $). 1994 yılında 1790 tonla en yüksek seviyesine çıkarken. 2001 yılında 364 ton (değer = 129.325 gerçekleşmiştir. Türkiye'nin bu ithalatta zaten az olan payı dalgalı bir seyir izlemiş.479 ton ihracatla %64'lük pazar payına ulaşmıştır. borat/perborat toplam $ olarak bor ithalatının En %99'unu büyük oluşturmakta olup. Türkiye ikinci büyük tedarikçidir. Tabii ve rafine bor ithalatı temel olarak Türkiye'den yapılmaktadır. 1999 yılı itibariyle ülkenin 87. Almanya (178. tedarikçiler İtalya (4.741 ton olan tabii borat ithalatının 17. bu tarihten 1998'e kadar 100-200 ton aralığında dalgalanmış. Diğer bir deyişle Türkiye büyüyen tabii boratlar pazarının pazarla birlikte büyüyen tedarikçisi konumundadır. İspanya (2.17 denecek kadar azdır.

bu pazarlarda sırasıyla Rusya ve ABD en önemli tedarikçilerdir.000 $). 9862 ton olan borat/perborat (2.248. Türkiye ve ABD en önemli tedarikçilerdir.821.984. 2000 yılında ülkenin 7370 ton olan tabii boratlar ithalatının tamamı (1. bu ülkeye olan tabii boratlar ihracatını 1997'de 60 ton olan seviyesinden hızla 2001 yılında 13. ülke ihtiyacının tamamı ithalatla karşılanmaktadır.Çin 17 18 payı ile Almanya gelmektedir. Ülkenin tabii boratlar ithalatının büyük bir kısmı yeniden ihraç edilmekte. Borik asit ve bor oksitte Türkiye'nin pazar payı düşüktür.000 $). boratlar Fransa Türkiye'nin (1999 Fransa payı pazarındaki payını İtalya almış durumdadır yılında borat/perborat pazarı da daralmakta olan . Türkiye'nin ülkeye borik asit/bor oksit ihracatı bulunmamakta ve borat/perborat ihracatı çok düşük seviyede olup. yapılmıştır. 2669 ton olan borik asit/bor ithalatının Türkiye'den 3. Bir başka deyişle Türkiye son 5 yılda pazar payını ABD aleyhine artırarak ülkenin en önemli tabii boratlar tedarikçisi olmada ABD'nin yerini almıştır.000 yapılmıştır.041 ton olan tabii boratlar ithalatı 1998 yılında 11. Buna karşılık. rafine borat ithalatı ise büyük oranda yerel olarak kullanılmaktadır.Finlandiya 19 düşüktür (1999 yılında 6850 ton ithalatın 1575 tonu Türkiye'den yapılmıştır).Çin Çin'in üretici ülkelerden olması ve yerel üretimin iç talebin çoğunluğunu karşılamaya yetiyor olması sebebiyle bor ithalatı düşüktür.110 tona ve 1999 yılında 7777 tona düşmüştür. pazarın pek de gelecek vaat eden bir pazar olmadığını göstermektedir. 4. Fransa'nın 1994 yılında 58. tabii boratlarda ABD'nin 1997'de %59 olan payı 2001 yılında %36'ya düşmüştür. Türkiye'nin bu pazardaki payı 1994 yılındaki %76'lık seviyesinden 1998 yılında %59'a düşmüş. İthalat miktarlarının hem düşük olması hem de son yıllarda azalma eğilimi gösteriyor olması.Fransa Fransa'da tabi boratlar üretimi yapılmadığından. Bu pazarda en büyük paya Rusya sahiptir. 1999 yılında ise sadece 60 ton ihracat tabii %80). Fransa tabii boratlar pazarı daralmakta olan bir pazardır. 5.000) yükseltmiş. Finlandiya'da bor ürünleri sanayi küçük olduğundan ithalat miktarları da Türkiye önemli tedarikçilerdendir. Türkiye. oksit 8776 ithalatının tonu 1021 tonu $) (361.799 tona (değer=6. ülkenin tabi borat ithalatının %51'ini karşılar hale gelmiştir.

Dış Ticaret Müsteşarlığı itibariyle bor Türkiye sanayi pazara dalgalı bir seyir izlemiş olup.773 (3.367 tona düşmüştür. ana tedarikçi ABD'dir.075 $'lık tabii borat.625. 7. Tabii boratlarda 1990 yılında 174. Ülkenin 1999 yılında 37. borat/perborat ithalatı ise az miktarda da olsa artmaktadır.924 ton ithalatın 10. 2001 yılında ülkenin 10.1994 yılında 130.159 ton olan tabii boratlar ithalatının 36.328 tonu Türkiye'den yapılmaktayken.647 ton olan ülke ithalatı 1999 yılında 90. borat/perborat Türkiye'nin ihracatı aynı ülkeye dönemde (11.395 $'lık borik asit/bor oksit ihracatı yapmıştır.303.Hindistan Hindistan'daki 1997/98 hakimdir.487 ton olan borik asit/bor oksit ithalatında ise Türkiye'nin payı %14 civarında olup (ihracat değeri=2. 8. İthalat miktarı daha az olan ve 1994'ten beri üçte bir oranında küçülen borik asit/bor oksit pazarında tonu ise Türkiye $) ana tedarikçi konumundadır (21.000 $) Türkiye'den yapılmıştır.187 ton olan tabi boratlar ithalatının 6772 tonu (2. Ülkenin 1994 yılında 43. 2. Türkiye ülkenin tabii borat/perborat büyük tedarikçisi konumundadır. 1994'te %23 ve 1999'da %27 olarak gerçekleşmiştir (sırasıyla 10.000 $) olup.202. verilerine göre 2002 yılında Türkiye ülkeye 644. pazar payı fazla değişmemiş. 553. tamamen ithal hammaddeye dayalı olup.270.Almanya Almanya'nın tabii boratlar ve borik asit ithalatı azalmakta.000 $). Türkiye 122. hammadde borik asit/bor ithalatında ithalatla oksit en ve karşılanmaktadır. ülkenin önemli miktardaki bor ürünleri üretimi için gerekli boratlar. Son sekiz yılda pazar payı düşmüş olsa da. Fransa'nın borik asit/bor oksit ithalatının 1994'ten beri 3 katından payını fazla artırma arttığı göz önünde bulundurulursa Türkiye'nin bu pazardaki imkanının olabileceği düşünülmektedir.351 ton olan ülke ithalatı 2000 yılında 105.502 6. Türkiye hakim durumunu korumaktadır.000 $ ve 8.000 $). ABD'den sonra ikinci önemli tedarikçi konumundadır.872.000 Türkiye'den yapılmaktadır).241.906 tonluk borat/perborat pazarında ise %28 civarında olan pazar payını korumakta 20 $'lık borat/perborat.107 tona kadar .İtalya İtalya'da da bor mineralleri madenciliği yapılmamakta olup.Almanya 19 bir pazardır.268.

562 ton ve 2001 yılında 37.Japonya Japonya'da da tabii boratlar Kazakistan'dan yapılmakta olduğu.4 olan pazar payının yarı yarıya azaldığını göstermektedir.954. Ülkenin tabi boratlar ithalatı az da olsa düşme eğilimi içindedir (1994'de 53.600 $).130.072 tona ulaşan tabii boratlar ithalatının yakını Türkiye'den $). 11 .Rusya Üretici/ihracatçı ülkelerden olan Rusya. 2001 yılında 25. Bu ülkenin ithalat ve ihracatına ithalatın ilişkin olarak elimizde yakınının Türkiye'nin olduğu kullanılabilir bilgi bulunmamaktadır. (değer=13.İspanya Ülkenin tamamına yapılmaktadır 2001 yılı itibariyle üretimi olmadığından talebin tümü ithalatla karşılanmaktadır. Ülkenin borat/perborat ithalatı ise 1990-2000 yılları arasında 80.202 ton). Türkiye ABD'den sonra ikinci tedarikçidir.Japonya 20 düşmüştür.734 ton olan ve 1994'ten bu yana 2. İtalya'nın borik asit/bor oksit pazarı küçük bir pazar olup.000 $). Ülkenin ithalatı artan tek bor bileşikleri pazarı olan borik asit/bor oksit pazarında (1991 yılında 28. 10 . 1996'da %16.547 ton (8. Pazarın en önemli tedarikçileri ABD ve Rusya'dır. Japonya'nın borat/perborat ithalatı da aynı şekilde düşme eğiliminde olup (1994'te 59.499 ton (21. sadece borat/perborat payının %10 bilinmektedir.679 ton).040. ancak pazar payı 2001 yılı itibariyle %7 civarında kalmaktadır 21 73.412 ton olarak gerçekleşmiştir. bu.565 ton ithalat) Türkiye'nin 1994'te %10 civarında olan pazar payı 2001 yılı itibariyle %1'den aza düşmüştür (değer=178. bu pazarda en önemli tedarikçi ABD'dir.000 $) olup Türkiye pazarın tamamına hakim durumdadır. 9 .821 ton ve 2001'de 40. birinci tedarikçidir. 2000 yılında 86. Türkiye'nin ülkeye 2000 (değer=921.400 Türkiye tabii boratlarda büyüyen pazarın büyüyen tedarikçisi konumundadır.444 ton ve 2001'de 44.000 $) olup.427.000-100.500 $).394. Türkiye 3982 ton (1.5 kat büyüyen İspanya borik . 2000 yılında Türkiye'nin ülkeye borat/perborat ihracatı 24.000 $) ihracatıyla bor asit/bor oksit pazarının %40'ına sahip olup. 2000 yılı ithalatı 9780 tondur. pazar payı %28'dir.679 ton) %90'ını gerçekleştirmektedir (14. önemli miktarda tabii boratlar ithalatı da yapmaktadır.000 ton arasında dalgalı bir seyir izlemiş olup. ancak ülke tamamına pazarında civarında yılında yapmış olduğu ihracat 103. Türkiye Japonya'nın tabi boratlar ithalatının (2001 yılı itibariyle 44.

Hollanda

21

asit/bor

oksit

pazarında

ise

Türkiye

(değer=435,800 $). Ülkenin bor asit/bor oksit pazarı ise büyümekte olup 2001 yılı ithalatı 56,002 tona ulaşmıştır. Ancak Türkiye'nin ülkeye bor asit/bor oksit ihracatı bulunmamaktadır. 13İngiltere Üretici ülkelerden boratlar olan

ABD'nin ardından ikinci tedarikçidir ancak pazar payı %7 civarındadır (değer=749,000 $). Büyüklüğü yıllar içinde 85,000-100,000 ton arasında değişen borat/perborat pazarında da Türkiye ABD'den sonra ikinci tedarikçidir ancak pazar payı %10-15 arasında değişmektedir (değer=2,745,600 $).
12-

İngiltere'nin 2000 yılı itibariyle 16,450 ton Hollanda30 Ülkenin tabii boratlar ithalatı 1991 yılındaki 24,985 ton seviyesinden 2001 yılında 2914 tona düşmüştür. Türkiye'nin ülkeye tabi boratlar ihracatı da pazarla beraber küçülmüş olup, 1991 yılında 13,295 ton olan ihracat 2001 yılında 2004 tona $). düşmüştür Hollanda'nın Diğer taraftan, İngiltere'nin (değer=293,000 borik asit/bor oksit ithalatı artmakta olup, Türkiye'nin bu pazara ihracatı daha yüksek oranda artmış ve Türkiye'nin İngiltere borik asit pazarındaki payı 1990-2000 yılları arasında %4'den %43'e çıkmıştır (ihracat 500 tondan 5800 tona (değer=2,023,000 $) çıkmıştır). Türkiye pazarın en büyük tedarikçisi olma sıfatını Hollanda'dan devralmıştır. Büyüyen bir pazar olan İngiltere ise borat/perborat payı 2000 pazarında ton olan Türkiye'nin ithalatı miktarındaki tamamına karşılanmaktadır tabii ithalatının Türkiye'den $). yakını

(değer=2,260,000

İngiltere tabii boratlar pazarı küçülmekte olan bir pazardır. Ülkenin 1990'da 53,462 ton olan tabii boratlar ithalatı 2000 yılında 16,450 tona düşmüştür.

borat/perborat ithalatı da 1991 yılından bu yana yarıya yakın azalmıştır. 1991 yılı ihracatı 360,407 ton iken 2001 yılında 174,405 ton olarak gerçekleşmiştir. Önceki yıllarda Türkiye'nin ülkeye borat/perborat ihracatı yok denecek kadar az iken, 2001 yılında Türkiye ülkeye ihraç 1142 ton borat/perborat
30

etmiştir

Hollanda'nın son yıllara ilişkin verilerinde

ABD'den yapılan alımların kapsanmaması sorunu bulunmaktadır ve ithalatın büyük çoğunluğunun muhtemelen US Borax firmasından yapılıyor olması sebebiyle rakamları yorumlamak yanıltıcı olabilmektedir.

azalmaktadır. Ülkenin 1997 yılında 35,023 borat/perborat yılında 53,310 tona kadar çıkmıştır. Ancak, Türkiye'nin bu pazarda 1997 yılında %29
22

Türkiye’nin İhracat Yapmadığı Pazarlar Brezilya

17

22

olan payı 2000 yılında %24'e düşmüş (ihracat değeri=4,077,500 $), pazar lideri Hollanda ile arasındaki pazar payı farkı artmıştır. 14- ABD Amerika bor minerallerinde brüt ağırlık bazında ikinci önemli üreticidir (Türkiye'den bazında sonra) en ancak büyük bor oksit B) TÜRKİYE'NİN İHRACAT YAPMADIĞI PAZARLAR31 1- Brezilya Brezilya bor pazarı Güney Amerika'nın en büyük bor pazarıdır. Ülkede ABD tabii boratlar pazarı 1990 yıllındaki 525 ton seviyesinden 1996 yılında 79,544 tona kadar çıkmış, bu tarihten sonra azalmaya başlamıştır. İthalatın tamamına yakını Türkiye'den yapılmakta olup, ülkenin 2000 yılında 63,584 ton olan tabii boratlar ithalatının 56,500 tonu (değer=9,845,000 $) Türkiye'den karşılanmıştır. ABD'nin 1994 yılından bu yana 2 katından fazla artan ve 2000 yılı itibariyle 39,232 tona ulaşan borik asit/ bor oksit ithalatında da Türkiye (14,336 ton=5,996,500 $ ihracatı ile) Şili'nin ardından ikinci büyük tedarikçi konumundadır dolayındadır.
23
Dünya Bor/Bor Ürünleri Tüketimi

Diğer

taraftan,

ülkenin

borat/perborat ithalatı da 1995 yılındaki 19,238 ton seviyesinden 2000 yılında 34,153 tona çıkarak iki katına yakın artmıştır. Türkiye bu büyüyen pazarda payını %29'dan %5'e düşürmüştür (5564 ton=1,583,800 $'dan 1785 ton=865,000 $'a).

(B2O3)

üreticidir.

Amerika'nın bor mineralleri üretimi borik asit ve büyük ölçüde rafine borat olarak ihraç edilmektedir. Amerika aynı zamanda dünyanın en büyük bor pazarı olup, ülkede büyük ve çeşitli bor ürünleri sanayileri bulunmaktadır.

bor

minerali tüm talep

üretimi ithalatla

bulunmadığından

karşılanmaktadır. En çok tabii boratlar ve borik asit ithal edilmektedir. Arjantin, Şili, Peru, Bolivya ve ABD'nin en büyük tedarikçiler olduğu pazara Türkiye'nin ihracatı bulunmamaktadır.

2- Güney Kore Çok büyük bir pazar olmayan Güney Kore'de borik asit ve borat/perborat pazarında ABD, tabii boratlar pazarında ise
31

ve

pazar

payı

%36

İstatistikler-OECD

23

Belçika,

İspanya

ve

ABD

hakim

Türkiye'de ise bor tüketimi çok düşük seviyede olup, dünya tüketiminin %1-2'si civarındadır. 2000 yılı itibariyle Türkiye'de bor'un %27'si demir-çelik, %12'si cam ve cam elyafı, %38'i seramik ve firit, %12'si deterjan, %5'i kimya ve %6'sı diğer sektörlerde tüketilmiştir. Bor sanayiler madeninin kullanıldığı farklılık

durumdadır. 2001 yılı itibariye ülke 14.395 ton tabii boratlar, 18.653 borik asit/bor oksit, 27.209 ton borat/perborat ithalatı yapmaktadır. Güney Kore pazarının dikkat çekici özelliği tabii boratlar ve borik asit/bor oksit ithalatının 1996 yılından bu yana iki kat artmış olmasıdır.

bölgeden

bölgeye

V. DÜNYA BOR/BOR ÜRÜNLERİ TÜKETİMİ32 Dünya bor üretim ve tüketimi 1970 yılından bu yana iki katından fazla artmıştır. 2001 yılı itibariyle bor tüketimi B2O3 bazında 1,5 milyon tondur. Batı ve Doğu Avrupa %46 toplam payları ile tüketimde ilk sırada yer almaktadır. Kuzey Amerika, Asya ve Latin Amerika paya sahip bulunmaktadır. onu izlemekte ve sırasıyla %25, %11 ve %10

göstermektedir. Batı Avrupa ülkeleri bor'u en çok deterjan sanayinde kullanırken ABD en çok fiber cam üretiminde ve Bağımsız Devletler Topluluğu ülkeleri cam sanayinde kullanılmaktadır.

Son on yılda Batı Avrupa'nın bor tüketiminde deterjan sanayinin payı %35'ten %27'ye düşerken tekstil fiber camı sektör payı %1'den %11'e, tarımın payı %2'den %5'e, borsilikat camın payı %8'den %10' a çıkmıştır. ABD'nin bor tüketiminde son yirmi yılda fiber cam sektörünün payı %36,4'ten %65,1'e çıkarken, yanmayı geciktiricilerin payı %13,4'ten %3,6'e, bor silikat camın payı %11,7'den %6,8'e düşmüştür. Bor'un sabun/deterjan, mine, tarım sektörleri ile nükleer çalışmalarda kullanım oranı aşağı yukarı aynı kalmıştır.

Dünya toplam bor tüketiminin 20%'si yalıtım camı elyafı, %15'i tekstil cam elyafı, %8'i borsilikat cam üretiminde olmak üzere toplam %43'ü cam sanayinde kullanılmaktadır. Deterjan sanayi tüketimi toplamının %16'sı kadardır. Mine/sırlama tarım ve diğer kullanım alanları sırasıyla toplamın %13, %5 ve %23'ü dolayındadır.

32

İstatistikler-DPT 24

Ancak. ürün çeşidini artırmak.e. sektörlerinde lider veya 33 Altın. deterjan sanayilerde fiyata üreticilerin ikame mallara yönelmeleri sebebiyle talep değişmeleri yaşanmaktadır. bunu telafi edebilecek bir gelişme ABD'nde enerji gözlemlenmektedir.36 1958-1961 arasında ABD ve NATO tarafından bor.34 24 Diğer taraftan. Ankara Ticaret Odası. Erken Bor Beklentisi. uluslar arası standartlara uygun mal üretmek.e. Abartılmış Toryum. Bu. TÜBİTAK-Bilim ve Teknik Dergisi. makinelerinde sıcaklıklarına sektöründe daha fazla bor kullanılması ihtimalini güçlendirmektedir. 37 http://www. önemli pazarlık gücüne sahip.maden. 1999. 25 35 36 A. (2003). bor ürünlerinin tüketiminin yaklaşık %70'ini endüstriyel bazda üretim yapan. BOR MADENİNİN STRATEJİK ÖNEMİ Bor ve borlu yakıtlar. üretici ve kullanıcı olmaktadır. borat sulardaki bu bor sektörlerine yön veren. 2001. Konsantre bor ve rafine bor ürünleri Bor Madeninin Stratejik Önemi VI. "Ulusal Maden Varlığımız ve Bor Gerçeği". azaltmayı. ABD'nin bor alanındaki kullanım alanlarının yaklaşık %80'inde birbirini ikame edebilmektedir. Batı Avrupa'da talebin düşeceği anlamına gelir. Ankara.g. Ankara. katma değeri yüksek rafine ürünler üretmek dünya pazarında tutunmanın temel şartı haline gelmiştir. (2001). tasarrufu amacıyla düşük yönelmesi daha ABD'nin çamaşır yıkama deterjan karşılayacak.35 koruyabilmek artırmaktadır. Mayıs 2003 34 DPT.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.org. A. V. teknoloji üretimi yapan organizasyonlar olduğu göz önünde bulundurulmalıdır.Batı derişimini deterjanlarda Avrupa. için Bu da bor/bor önemini ürünlerinde pazar payını artırabilmek ve kalitenin Tüketici beklentilerini amaçla kullanımından uzaklaşmayı amaçlamaktadır.37 1963 yılında bor NATO'nun stratejik maddeleri listesinden çıkarıldıysa da.g.htm . Çınkı."Seyreltilmiş Uranyum.33 Bor ve bor ürünlerinin dünya piyasalarındaki talebi fiyatın yanı sıra girdi olarak tercihleri gibi kullanıldığı ile ikame endüstrilerdeki imkanına bağlı bağlı olarak teknolojik gelişmelere. M. önemli stratejik malzeme olarak nitelendirilmiştir. pazarlaması kontrol altına alınmış ve COCOM olarak nitelendirilen tedbirler kapsamında Varşova Paktı ülkelerine ihracı yasaklanmıştır. Neptünyum Hurafesi-Doğrusunu Bilelim". 1950'li yılların başında ve ABD yakıtı nükleer Savunma olarak silahlanma yılları Programında adlandırılmış geleceğin dışında 2. Özellikle fiber cam. stratejik bir maden olarak ilan edilmiş.

artışını talep. yıllık üretimi 27 bin ton). Hidrojen üretiminden sonra borohidrid yakıt bir bor çözeltisine dönüşmekte. Ankara. U. "Beşinci Vites". ABD'ndeki Millenium Cell firmasınca prototip bir araba üzerinde denenen yöntemde.g. akümülatör vs. (-252 santigrad derece). enerji üretim aygıtında yakıt olarak kullanılan hidrojenin elde edilme. bor bileşiklerinin hidrojen taşıma kapasiteleri.38 Sodyum bor hidritli otomobiller. Yanıcı olmayan bu çözelti. hidrojen ve su bazlı 26 çıkabilmektedir. 07. Bor taşıyıcısı madeninin olarak kullanım kullanılabilmektedir. Borun çıkarılması ve getireceği güç talep olup. bor'un yakıt kullanılmasıyla sağlanabilecektir. çevre kirliliği yaratmamaktadır. Akaryakıtla çalışana göre daha güvenli olmakta. JSC Bor (Rusya. gaz halindeyken çok yer kaplamakta. petrol gibi üzerinde uluslararası mücadelelerinin yaşandığı bir ürün konumuna getirebilecektir.Bor Madeninin Stratejik Önemi 25 bazı stratejik çalışmaları gizlilik içinde yürüttüğü bilinmektedir. başarıya. bu çözelti bir tankta saklanıp tekrar borohidrid yakıta dönüştürülebilmektedir. 2003. Hürriyet Gazetesi. Çünkü hidrojen çok düşük sıcaklıklarda sıvılaşmakta. Bir çok pil. V. yüksek kullanım bor teknolojili alanlarını sodyum bor hidrid (NaBH4) bileşeni halinde depolanmaktadır. yıllık 38 39 Altın. Bor madeninin önemi. ülkeleri bu konuda çıkarlarını düşünmeye ve planlı davranmaya sevk etmektedir.e Sandık.39 Bu teknolojilerin bor element ve bileşiklerine şimdiden teknolojilerin bulunmaktadır. yıllık üretimi 560 bin ton)). Borax Argentina (Arjantin. sırasında patlayıcı arz bir gaz olması sebebiyle taşıma ve depolama işlemleri tehlike etmektedir. yakıt taşıyıcısı ve olarak görev tekrar yapmakta tekrar keşfetmesi. bu ve benzeri uygulamalarda yakıt değil.2002 .. A. Diğer bir deyişle bor. nakil ve depolama yöntemleri bu aygıtların verimliliğinin artırılması karşısındaki en önemli sorunlardır. kestirmek göstereceği kullanımında ulaşılacak yaygınlığa bağlı işletilmesinde dünya oligopolünü oluşturan az sayıdaki çok uluslu şirketler ( Rio Tinto Borax-US Borax (ABD. Bor hakkında sürdürülen bileşiklerinin ürünlerdeki yeni araştırmaların. normal otomobillerin yaptığı kilometrenin iki katına kadar miktarındaki asıl önemli artış. bu madeni gelecekte. (2002). Bu sebeple.06. bu bileşiklerin yakıt taşıyıcısı olarak yeni bir öneme kavuşabileceğine işaret etmektedir. bir katalizörle vermektedir temasa (aksi geçtiğinde hidrojen halde hidrojen üretilmemektedir).

çıkardıkları borun ham halde ihracını tercih ettiği.. Bunun da büyük ölçüde borun stratejik öneminden çapındaki Türkiye'deki bor bor üreticisi yataklarına ilgilerinden kaynaklandığı açıktır. Şirket daha sonra. bu firmaların boru Türkiye'de işleyecek entegre tesisler vs kurmadıkları. Quiborax (Şili.000 ton üretimi yine devlet eliyle gerçekleştirmektedir.Ş.e. Diğerleri (57 ton))dir.org. SQM salar (Şili. Şirket o dönemde dünya tekeli niteliğindedir. adının başına Türk kelimesi koyarak. yıllık üretimi 60 bin ton). bulduğu bazı rezervlerin de miktarlarını 41 devletleştirilmeden önce Türkiye'de de bor madenciliği ile uğraşan Avrupa'lı ve Amerika'lı firmaların. 6 Ocak 1956 tarihinde Sultançayır Bor maden imtiyazını bu şirket üzerine tescil ettirmiştir.'nin Türkiye bor sahaları üzerindeki faaliyetleri dikkat çekicidir. Türkiye ise ABD'nden sonra dünyanın ikinci büyük bor üreticisi olarak yıllık 475. Bu konuda İngiltere kaynaklı olup. %4'ü de İngiliz ortaklara ait olmak üzere. yıllık üretimi 13 bin ton). yıllık üretimi 30 bin ton). M. şirketine. Türkiye'deki bazı yasalardan daha fazla yararlanmak için 25 Kasım 1955 tarihinde isim değiştirmiş. Türkiye'ye bor konusunda her hangi bir teknoloji transferinde bulunmadıkları. A.Bor Madeninin Stratejik Önemi 26 üretimi 73 bin ton).tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.40 Avrupa ve Amerikalı büyük üreticilerin Türkiye'deki bor yataklarına daha Osmanlı İmparatorluğunun başlayan ilgileri sürmüştür. 2001. Bu tarihten sonra da şirket. yıllık üretimi 60 bin ton). %2'si Türk ortaklara. Türkiye'de ciddi bir arama faaliyetinde bulunmamış. bor rezervlerinin miktarını küçük. madenin 40 Çınkı. NACC (ABD. Bor madenleri 1978 yılında bulunan Borax Consolidated Ltd. "Türk Boraks Madencilik A.g. daha sonra Rio Tinto Zinc'in bir alt kuruluşu haline gelen Borax Consolidated Ltd.maden. TMMOB bor raporuna göre41 daha önce Desmond Abel Smith'in elinde bulunan Sultançayırı ve yeni bor sahaları 27 Ekim 1950 tarihinde 3/12002 sayılı kararname ile Borax Consolidated Ltd'e devredilmiştir. yıllık üretimi 16 bin ton)." adını almış. Çin yıllık 140 bin ton üretimini devlet organizasyonları eliyle yapmakta. 27 http://www. İnca bor (Peru. Sucersal Argentine (Arjantin. sermayesinin %94'ü merkezi İngiltere'de madenleri 1978 yılında kamulaştırıldıktan azalmadan stand madenlerinin özelleştirilmesi 1999'da IMF anlaşmasının taahhütleri arasında da yer almıştır.htm . by son bor Bor dönemlerinde sonra ile da yapılan değerini düşük göstermeye çalıştıkları ve dünya firmaların olan tespit edilmiştir.

3 bin tonluk rafineri ancak sübvansiyonla yaşar. Borax Consolidated Ltd. Türkiye'de bor mineralleri tükenmiştir. Türkiye Avrupa piyasasına yalnız borik 27 Bor Madeninin Stratejik Önemi - devletleştirilmesindeki piyasasındaki gerçek değerinden satılarak 28 . bu rekabet sonucunda tonu 30 $'a kadar düşen bor cevherinin fiyatını taban fiyat uygulayarak 70 $/ton'a yükseltmiştir. Şirkete göre 1963 yılı itibariyle. sonraki çalışmalar sonucunda ise Kırka bor sahasının 1 milyar ton rezervli. Avrupa piyasasının borik asit üretimi 45 bin ton cevhere karşılık gelen 30 bin ton bor cevheri ile sabittir. Etibank bor piyasasına 1960-68 yılları arasında girmiş ve bu dönemde yabancı firmalarla kıyasıya bir fiyat belirleme savaşı yaşanmıştır. bu da Türkiye'nin rekabet imkanını NATO'nun bor'u stratejik hammadde ilan Türkiye'de millileştirilmesi tartışmaları ortadan kaldırır. Ton fiyatı daha sonra 90 $'a kadar yükselmiş. 45 yıllık imtiyaz talep etmiştir. Türkiye'nin en çok 20 bin ton satış şansı vardır. asit üretimi için bor cevheri verebilir. Şüpheler üzerine aynı bölgede MTA'nın yaptığı araştırmalarda rezervin 400 milyon ton olduğu. Sarıcakaya bölgesinde yaptığı sondajlar sonucu tespit ettiği rezervi 10 milyon ton olarak beyan etmiş. Türkiye ancak zararına bor endüstrisi kurabilir. 1958-1961 etmesinin sahalarının ardından yılları arasında bor - - Türkiye Amerikan rekabetini üstüne çekmemelidir. dünyanın en büyük ve en zengin yatakları olduğu ortaya çıkmıştır. hazırladığı raporda aşağıdaki görüşlere vurgu yapmıştır.düşük göstermiştir. Şirket. Bu 1978 biri madeninin amaçlardan yılında önemli dünya gündeme gelmiş. fiyat rekabeti ile Amerikan cevherine dönerlerse. Ticaret ve Enerji Bakanlığı 1974 yılında. Şirketin kehanetlerinin (!) hepsinin yanlış çıkmış olması ilgi çekicidir. Amerikan bor cevherleri sodyumludur. Türk bor cevherleri kalsiyumludur. ortak edilirse bor endüstrisi kurulacaktır. Avrupa endüstrisinde Türk cevheri kullananlar. Türkiye'de ancak 3 firma 60 bin ton üretim yapabilir. Kırka'nın - Türkiye'nin bor rezervlerine Borax Consolidated Ltd. o dönemde sebeple en madenin dünya bor piyasalarında 120 $/ton olan değerinin çok kalmıştır. Türkiye bu sahayı kaybeder. bu fiyatla altında bile bor. ancak.

maden.e 43 CHP Bor Raporu 44 http://www.g. A.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. bazı bor ürünlerinde brüt kar marjı %500'ü aşmaktadır. Avrupa pazarının %36'sını yetişmiş.htm 29 bor piyasasına hakim olan Çınkı. Türkiye'nin Dünya Bor üretiminde (B2O3 bazında) 1970 yılında % 16 olan payı.g. M. daha öncesinde özel sektörce ilan edilen rakamın 115 katı kadar artmıştır. ulaşmaktadır.44 TMMOB bor raporunda yılında dönemin Türkiye Cumhuriyeti hükümeti tarafından.Bor Madeninin Stratejik Önemi 28 yurt dışına kaynak transferi yapılmasının önüne geçmek olmuştur. 1978 yılında 83. Morgan Bank'ın hazırladığı "Özelleştirme Ana Planı"nda:"Etibank'ın bir holding şirket olacak şekilde reorganize edilmesi ve karlı müesseselerdeki (bor. Eti Holding'in ürün portföyündeki ham bor ürünleri için sonra başlamış olmasına ve rakibi US Borax'ın 140 yıldan fazla bir süredir pazarda teknik üstünlüğe ve geniş dağıtım ağlarına sahip olmasına rağmen.42 Devletleştirmenin faydaları kısa sürede görülmeye başlamış. krom) öz kaynakların satılması" önerilmiştir. almayı özgün dünya başarmıştır.. Eti Holding. 1978 yılına kadar Türkiye'nin bor cevheri bor pazarlamasında Avrupa kaba ve yıkama ABD'nde dışında hiçbir işlem yapılmamış. 2001.e. "global ekonomiye.org. konumuna birikimi %51'ini. 1980 yılında % 26.43 Bugün. . 2001 yılında %33. Dünyanın en kaliteli kolemanitleri olan Emet.4’e yükselmiştir. ortalama brüt kar marjı %50 civarında olup. hedeflenen üretim ve satış miktarlarına Devletleştirmeden yabancı şirketlerin ilgisi madenciliğine sonra da bor 1986 Türkiye sürmüştür. Morgan Bank'a ihale edilmiş.45 2001 yılı Ocak ayında belirtildiği üzere. Bigadiç Kestelek kolemanitleri 1978 yılı öncesi 40-60 $/Ton fiyatla satılırken 290-295 $/Ton fiyatla satılabilir hale gelmiştir. yeni dünya düzenine entegrasyonu sağlamak üzere kamu kuruluşlarının nasıl özelleştirilmesi gerektiğinin araştırılması J. satılan cevherleri işlenerek rafine ürünler çok daha pahalıya Türkiye'ye ithal edilmiştir. devletleştirme sonrası bulunan rezerv.P. 1999. Edinilen Eti doğrultusunda gerçekleştirilmekte.4 milyon $ olan Bor gelirleri 2000 yılında 208 milyon $’a ulaşmış. rafine ürün üretimi çalışmalarına 1978'den 42 Türkiye'ye ani bir ziyarette bulunan ABD Hazine Bakan Yardımcısı John Taylor dünya 45 DPT. geliştirme bilgi yatırımlar Holding konularında oldukça deneyimli elemanlar gelinmiştir. A. teknoloji pazarının Bugün.

özelleştirme denli bir araçtır.boraxtr.) Bor madenlerinin özelleştirilmesi üzerinde bu durulmasının üretime başlanılan rafine ürünlerle bu yıl İspanya ve İtalya'daki bazı tesislerin kapanacak olmasıdır. Yüzyılın petrolü olarak adlandırılan bir madenin en büyük rezerv kaynağı olan Türkiye'nin. bor ürünleri ihracatından ise 106 milyon dolar kazanıyor olması.Ş.com/boraxtr/Basin/ysafak020 301. %33.) Çinkur özelleştirildikten sonra kapandı. Bor gibi 21.org. Oradan çıkarılan işçilere hala yer bulmaya 46 http://www..maden.) Madenlerin devlette bulunmasının stratejik önemi vardır (. IMF ne derse desin. Bu üretimin %42'si ABD sermayeli US Borax (ya da Eti diğer adıyla Rio Tinto).htm 30 http://www.. Bu yüzden özelleştirmenin yapılması için bazı çevreler tarafından baskı yapılmaktadır.)Bor gerçekleştirilmektedir. Türkiye bor madenini tam rafine işlenmiş olarak değil. Değer olarak ise dünyada yaklaşık yıllık 1.'nin %80'ini işlettiği..htm . Şimdi de yine Ecevit Hükümetinin bor madenlerinin özelleştirilemeyeceği konusundaki iradesi kesin olarak ortaya tekelde çıkmıştır ve (. önemli bir kapasitenin israf edildiğine işaret etmektedir.2 milyar ABD doları kadar B2O3 pazarı bulunmaktadır. Eti Holding bu pazarın parasal olarak %2023'üne.Ş. ham veya yarı rafine halde satmasından dolayı çok önemli döviz 47 zamanında devletleştirilmiştir."47 Dünya bor üretimi %100 B2O3 bazında 1. şu anda yabancı önünde bazılarında hisselerinin çalışıyoruz. bor ihracatından yılda yalnızca 102 milyon dolar. nedeni (.4'ü Holding A.... Rio Tinto'nun 1978 yılından firma (bor aracılığıyla faaliyet madenleri Türkiye'deki gösteren göz bor devletleştirilmeden) önce Türk Borax adlı madenlerinin Türkiye'de bankaların bulunduğu bulundurulmalıdır. US Borax ise %65-70'ine sahiptir.46 Bor'dan kaldırılması ve devlet Eti Bor tekelinin A... tarafından özelleştirilmesi tartışmalarının gündeme geldiği 2001 yılı başlarında Devlet Bakanı Şükrü Sina Gürel'in bor madenlerinin bulunduğu Kütahya ve Eskişehir'e yaptığı ziyaretler sırasında yaptığı açıklamalar önemlidir: "Hükümet bor madenlerinin özelleştirme yönünde madenleri kapsamından kararı 1978'de Ecevit çıkarılması Hükümeti ilke almıştır(...5 milyon ton civarındadır.) Özelleştirme amaç değil araç olması gerekir.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. (.Bor Madeninin Stratejik Önemi 29 Dodge&Cox ve Rio Tinto Holding'in eski yönetim kurulu üyesidir ve ilk ziyaretini dönemin özelleştirmeden sorumlu Devlet Bakanına yapmıştır.

1978 yılında yapılan devletleştirmeden sonra bu 49 50 Corning Fiberglass Co. ortalama FOB Bandırma 200 dolar/ton dan sattığımız %42 B2O3 tenörlü kolemanit cevherini (Türkiye bu cevherde dünyanın tek üreticisi ve ihracatçısı konumundadır) alan bir ihracatçı firma söz konusu ürünü öğüttükten sonra 600-650$/ton fiyatla nihai kullanıcıya satmaktadır.boraxtr. Türkiye'den ithal edilen uleksitin ucuza gelmesi nedeniyle 1986 yılı Bor Madeninin Stratejik Önemi sonlarına doğru üretimi durdurduğunu belirtmektedir. Türkiye de. ithalatçısı Türkiye'den konumundadır. dünyanın en zengin bor yataklarına sahip olduğu halde. Slovenya'dan yapılan per borat ithalatı bu ülkeye 48 Çınkı.'nun bir yan şirketi olan American Borat Co'nin Death Valley National Monument'de bulunan Billie yer altı işletmesinin. dünyadaki örnekler maden zengini gelişmekte olan ülkelerin bu madenlerden yeterince yararlanamadığını.g.html http://www. Türkiye en büyük rezerv sahibi olarak bor dünya piyasasını ve fiyatlarını belirleyebilecek konumda olma imkanına sahiptir. yurt dışına ihraç ettiği tinkal ve borakstan üretilen sodyum per boratın Slovenya. kolemanit ABD'deki Türkiye'den madenlerinin ürünlerinde Türkiye'nin pazar payı %1'i bile bulamamaktadır. Ancak. 30 Türkiye. "Örneğin.49 TMMOB bor raporunda 50 Türkiye'den Avrupa piyasasına yapılan bor satışlarının ham bor ağırlıklı olmasının Citicorp Venture gibi bazı firmaların Eti Holding A. ham madene sahip olan ülkelerden ziyade.boraxtr.e.org.htm 51 http://www.Ş.com/anasayfa.com .51 Oysa Türkiye'de halihazırda bor'un sanayideki çeşitli kullanım alanlarına ilişkin teknolojik bilgi birikimi oluşmaktadır. 31 http://www. M. satın aldığı boraksa karşılık Türkiye'ye sodyum per borat satmakta.maden.48 DPT-VIII. Beş Yıllık Kalkınma Planı Kimya ve en Sanayi uleksit önemli Hammaddeleri ithal alıcısı edilen Owens yaptığımız boraks satışının hemen hemen %25'ine ulaşmaktadır.'nden ham bor satın alıp.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.kazandırıcı fırsatları kaçırmaktadır. işledikten sonra Eti Holding'in karşısına dünya pazarlarında rakip olarak çıkmasına yol açtığını bildirilmektedir. bu madenle ilgili teknolojiye sahip olan gelişmiş ülkelerin piyasaları kontrol ettiğini göstermektedir. Dünya piyasası yıllık milyar dolar civarında olan 80-90 bor uç Raporunda. (2001). A. Çınkı (2001) bunun çeşitli örnekleri verilmektedir.

maden işletme. çalışmaları getirilebilmiş.54 Bu kadar büyük bir monopolün kolaylıkla ulaşılamamaktadır. Devletleştirmeden sonra tek elden yapılan yatırımlar.g. ABD'nde CaliforniaAnaheim'de US Borax Research olmak üzere iki araştırma merkezi faaliyet göstermektedir ve firma bu faaliyetler için yılda 70 milyon $ para harcamaktadır. 1999. Eti Holding elemanlarının üniversitelerle özgün 52 Yasal Çerçeve karşısına küçük küçük bor şirketleri ile çıkmak. dünya maden üretiminde %12.53 Rio yerleşik Tinto'nun İngiltere'de Borax olamamaktadır.. araştırma. Ar-Ge çalışmaları ve pazarlama faaliyetleri sonucu (her ne kadar Türkiye'ye hala getirebileceğinden daha az gelir getiriyor olsa da) Eti Holding A.Bor Madeninin Stratejik Önemi 31 konuda önemli yol katetmiş olsa da. ikamesi zor bir hammaddede büyük oranda Türkiye'ye bağımlıyken. yapan.Ş.org. 1800'lü bor'un üretim. bordan kazandığı ihracat geliri düşük oranlarda kalmaktadır. yılların kullanım yönünde depolama.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.g.maden. firmaya arama. Chesington-Survey'de sanayilerinin pek çok alanında alternatifi olmayan. DPT. Eti Holding A. Türkiye'nin piyasada güce sahip olasını imkansız kılar. beri geliştiren.Ş. diğer A. US Borax'ın sahibi Rio Tinto. US Borax'ın büyük kapasiteleri.5'luk payı ile birinci sıradadır. Türkiye bu avantajını iyi değerlendirememekte. Diğer taraftan. Nitekim 1978 yılında bor madenleri devletleştirilmeden önceki durum da budur. Bor ürünlerine ait teknolojiler genellikle teknolojiyi bu üreten ülkelerce bilgilere teknoloji özverili yaptığı dahi ve gizlenmekte.e .htm 32 53 54 A. A.'nin konudaki önemli Consolidated Ltd. cevher hazırlama. kalkınmakta olan ülke statüsünün getirdiği sorunlar ile ve teknolojik bir eksiklikleri sahip ülkeler sebebiyle bor dünya piyasasında rezervleri orantılı hakimiyete Gelişmiş bir kuruluştur. geliştirerek işbirliği sonucu üretim sorunlarına çözüm teknolojiler bilgi birikimi önemli tecrübe kazanılmıştır.Ş.e. sonlarından üretim teknolojisini genişletilmesi dağıtım ve pazarlama faaliyetleri ile dev http://www. Bu sebeple ülkelerden teknik ve transferleri yapılamamıştır. US Borax'ın ardından dünyanın ikinci önemli bor üreticisi haline gelmiştir. zenginleştirme ve pazarlama faaliyetlerinde ölçek ekonomilerinden yararlanarak piyasaya kaliteli ve ucuz ürün sunabilme imkanı sağlamaktadır.'nin dünya pazarlarındaki en büyük rakibi US Borax ise 80'den fazla ülkede sürekli alanlarının çalışmalar 52 örgütlenmiş.

maddesinde Kanunun bulunacak yasa Maden sonra asfaltit Bunların hükmü Kanunu Hükümleri saklıdır. birbirleriyle rekabete girerek bor'un dış satım fiyatını bu düşürdükleri gözlemlendiğinden. California. A. "Nevada. 56 "2172 beklentilerin Sayılı yasa ile aksine.. küçük ölçekli firmaların dünya çapındaki oligopol piyasasının büyük aktörleriyle başa çıkamadığı. N.g. Ancak. madenlerinin aranması ve işletilmesi bu hükümlerine tespit tabidir. .e. 15 Haziran 1985 tarihinde kabul edilerek yayınlanan 3213 Sayılı Maden ise “2840 yürürlük bor. 1960'lı yıllardan itibaren ise sektörde bazı dağınık ve küçük ölçekli Türk firmaları da boy göstermiş. 12 Nisan 1983 tarihinde Milli Güvenlik Konseyi'nin onayı ile yürürlüğe girmiştir. YASAL ÇERÇEVE Endüstriyel anlamda ilk boraks madenciliği 1852'de Şili'de başlamıştır.. "Devlete ait bor ruhsat sahalarının hiçbir hakkı.e. Caliko Mountain ve Kramer yöresindeki yatakların bulunarak işletilmeye alınmasıyla ABD Dünya bor gereksinimini karşılayan birinci ülke haline gelmiştir. kabul edilmiş.. bor madenlerinin devletçe işletilerek pazarlanmasının ülke yararına olumlu sonuçlar verdiği. Bu yasanın yürürlüğe girmesinden 6 ay sonra 2172 Sayılı yasa yürürlülükten kaldırılmıştır. işletilmek ve pazarlanmak üzere Etibank A. Türkiye' de ilk işletmenin. özellikle Cumhuriyet öncesi dönemlerde verilen taviz ve ayrıcalıklarla bor madenleri büyük ölçüde yabancı şirketlerin eline kalmıştır. 4 Nisan 1983 tarihinde Danışma Meclisi'nde kabul edilerek. 1978 yılında çıkarılan 2172 sayılı yasa ile bor'la ilgili tüm faaliyetler tamamen devlet adına üretilmek.Ş. işletme ve pazarlamanın tek elden yürütülmesi ihtiyacı doğmuş. 1861 yılında çıkartılan "Maadin Nizamnamesi" uyarınca 1865 yılında bir Fransız şirketine İşletme imtiyazı verilmesiyle.g. ancak. . Kanununun Sayılı 49. 56 55 Ölçen. 33 57 CHP Bor Raporu A. gerçek ve tüzel kişilere devretme yetkisi verilmez kaydı" getirilmiştir. başladığı bilinmektedir. edilir” ihracatına ait usul ve esaslar Bakanlar Kurulunca getirilmiştir"57. bu tarihinden trona ve önemli üründen ülkemizin en fazla faydayı sağlayabilmesi için üretim..32 VII.."55 Bu tarihten itibaren. 2001.'nin tasarrufuna verilmiş. hazırlanan 2840 Sayılı Yasa. Böylece halen yürürlükte olan bu yasa ile bor sahalarının kamu tarafından işletilmesi ve tek elden yönetilmesi bir kez daha yasal güvence altına alınmıştır. E.

Ş.)2840 Sayılı Kanunun 2... 7 bağlı ortaklık (Eti Bor A. değişiklikler sonucu. Eti Bakır A.'ye bağlanmıştır. işletmek.org.Ş.g. Eti Dış Ticaret ve Pazarlama A. Karadeniz Bakır İşletmeleri A.Ş.Ş. trona ve asfaltit madenlerinin özel tuzları sektör tarafından devlet aranması ve işletilmesine olanak sağlanmış." olarak bu şekilde yeniden yapılanmasının 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında kanun Hükmünde Kararnamesinin 3.. Uranyum ve Toryum madenlerinin Devletçe işletileceği hükmü yer aldığına 59 58 yürürlüğe giren 3971 Sayılı Yasa ile 2840 Yasa’nın madenlerinin değiştirilerek.maden.Ş.Ş. 1999/93 no'lu kararında konu detaylı olarak irdelenerek "(. istişari görüş isteminde Eti Holding A.. yapılandırılmıştır. önce 1993 yılında Etibank bünyesindeki bankacılık bölümü Etibank Bankacılık İdaresinde Anonim Ortaklığı Aynı adıyla yıl.Ş. Çinkur A. “Bor tuzları ile uranyum ve aranması işletilmesi Devlet eliyle yapılır.Ş. 5 adet Bor İşletmesi ise Bandırma'daki Eti Bor A.Ş.Ş..” hükmü getirilmiş..'nin sermayesinde bulunan özel şahıs hisseleri nedeni ile bor tuzu sahalarının bu şirketçe işletilmesinin 2840 sayılı Kanuna uygun olup olmadığı hususlarında Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığının talebi üzerine Başbakanlıkça Danıştay'dan bulunulmuştur. de özelleştirilmek üzere Özelleştirme İdaresinde devredilmiştir. unvanı ile yeniden yapısal olarak. 12 A. Yapılan İstişari görüş istemiyle ilgili Danıştay Birinci Dairesi'nin 1999/66 Esas.e.Ş. Eti Krom A.htm . Bakanlar Kurulu Kararıyla Etibank Genel Müdürlüğünün "Eti Holding A.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. Maddesinde Bor tuzları.. Eti Gümüş A. Eti Alüminyum A. 34 http://www. bağımsız bir bölüm halinde Özelleştirme devredilmiştir.. Eti Elektrometalurji A.Ş. Maddesine aykırılık oluşturup oluşturmadığı hususu Etibank 'ın özelleştirmesi planı gereğince.Ş. bor cevheri aramak. ve bor bileşikleri üretmek üzere adı geçen teşebbüse bağlı olarak Yasal Çerçeve kurulan Eti Bor A.Yasal Çerçeve 33 işletme ve Maden Müdürlüğü ile 3 "16 Sayılı toryum Şubat 1994 ikinci tarihinde maddesi ve tepkiler iştirakten oluşmuştur.).59 "(Özelleştirme işlemine) gelen üzerine. Kalan Etibank Madencilik Genel Müdürlüğü ise 4 Şubat 1998 tarih ve 23248 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 26 Ocak 1998 tarihli Bakanlar kurulunun 98/10552 sayılı kararı ile Eti Holding A. fakat bor yine tekelinde bırakılmıştır.Ş. zenginleştirmek.."58 ile..

Eti Maddesine uygun Holding A. dış piyasaya sattığından daha pahalıya sattığına.'nin bulunmadığına.. durumundadır. Etibank'ın ham bor'u iç piyasaya. Türk vatandaşı yurt içinde istediği tesisi 61 sermayesinde bulunan özel şahıs hisseleri nedeni ile bor tuzu sahalarının bu şirketçe işletilmesinin 2840 sayılı yasaya aykırılık teşkil edeceği(ne) oy birliği ile karar verildi" kararın şeklindeki görüşüne rağmen. Holding edilmiştir. Daha sonra sıra Eti Alüminyum A.Ş.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.Ş.Ş. Eti Krom A.34 göre bu madenlerin sermayesinde özel kişilerin de pay sahibi olduğu bir Anonim Şirket eliyle işletilmesinden söz edilemez (.Ş.Ş.2001 tarihli kararıyla Eti Yasal Çerçeve gidilmemiştir.61 Diğer taraftan.Ş'nin. önce Eti Bakır A. bor uç ürünleri üreten tesislerin kurulmasına ve rekabet gücü kazanmasına engel oluşturmakta olduğuna ilişkin tartışmaların gündeme gelmesiyle konu hakkında Danıştay'ın görüşüne başvurulmuştur. statüsüne http://www.'nin özelleştirme kapsamına alınması ve hazırlık işlemlerinin 6 ay içinde tamamlanması kararı alınmıştır. çıkartılan 20 Aralık 2000 tarih ve 2000/92 sayılı Özelleştirme Yüksek Kurulu (ÖYK) Kararı'nda bazı diğer işletmeci KİT'lerle birlikte Eti Holding A." denmesine rağmen."60 Eti Holding'in özelleştirilmesi çalışmalarına. daha sonra ise Eti Gümüş A.htm . Ancak. ile Eti Bor A.Bor Madenleri Alt Komisyonu Raporunda "Borların özelleştirilmesi. kamu yararı açısından sakıncalı olarak görülmektedir..Ş. Danıştay'ın 2840 sayılı Kanunda yer alan "Bor madenleri ile ilgili "işletme ifadesi" için"2000/50 Esas.. katma değeri ve marjı çok yüksek ve Türkiye yüksek kaliteli rezervlere sahip olması nedeniyle tekel 60 A.Ş. bunun yurt içinde bor kullanan sanayilerin.) Etibank Genel Müdürlüğünün Eti Holding A.07. 6 aylık hazırlık süresince kamuoyundan gelen şiddetli tepkiler üzerine bu karar geri alınmış.lu istişari görüşünde: "Bor tuzlarının Türk vatandaşlarına satılması halinde.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.'nin Özelleşme İdaresine devri ile devam edilmiştir. Çünkü borların kullanım alanları çok yaygın. yoluna düzeltilmesi Özelleştirme eski Kurulu'nun 16.maden. kurum özelleştirme kapsamından Yüksek iade çıkarılmıştır.org. ve Eti Elektrometalurji A.2000/67 Karar no.org.'ne gelmiş.maden. kamuoyunun ve meslek kuruluşlarının büyük tepki göstermesine ve VIII.Ş. Beş Yıllık Kalkınma Planı (20012005) Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu. şeklinde yapılanmasının 233 sayılı KHK'nin 3.Ş.htm 35 http://www.

06. kararının iptali talebini bire karşı dört oyla reddetmiştir.ntvmsnbc.'nin bor pazarındaki hakim durumunu kötüye kullandığı iddiasıyla 4054 açılarak sayılı Rekabetin para Korunması soruşturma cezasına Hakkında Kanun uyarınca Kurumun çarptırılması talebiyle Rekabet Kuruluna başvurmuş. rafinasyonu. Eti Holding A.2003 36 . herhangi bir yasanın uygulanmasından kaynaklanan işlem ve eylemlerin 4054 sayılı Kanun kapsamına girmediği gerekçesiyle talebi reddetmiştir. Türk vatandaşı kişi ve firmaların satın aldığı bor'u ülke içinde kuracağı tesislerde işleyip elde edeceği ürünleri yurt içinde veya yurt dışında satabilmesinde hukuki bir engel bulunmadığı sonucuna ulaşılarak dosyanın Danıştay Başkanlığına sunulmasına 01/05/2000 gününde oybirliğiyle karar verildi" denilmektedir. 25. dikkate alındığında. 2840 sayılı Kanun'un amacının bor tuzlarının maden sahasından çıkarılması. Rekabet Kurulunun 1. hakim durumun kötüye kullanılmasının söz konusu olmadığı. Bunun üzerine şirket. Rekabet kurulunun kararının iptali talebiyle Danıştay'da dava açmış. Bor Sanayi Dış Ticaret Limited Şirketi. bunlardan her türlü uç ürün elde edilmesi ve pazarlanmasının tek elden yapılmasıyla ülkenin dünya bor pazarında etkinliğinin artarak borun en verimli sağlamak şekilde olduğu değerlendirilmesini nedenlerle 2840 sayılı Yasanın değişik 2'nci maddesi uyarınca bor tuzlarının aranması ve işletilmesinin Devlet eliyle yapılması zorunluluğunun. zenginleştirilmesi. ancak Eti Holding A. Danıştay'ın bu kararından 3 yıl 25.06.Ş. Bor'un yurt içinde Türk vatandaşlarına satışı yapılmadığı için ham bor'u alan yabancı yurt dışında bu tesisleri kurarak elde ettiği bor uç ürünlerini istediği fiyatla dünyaya ve Türkiye'ye satabilmekte ve dünya bor piyasasını dilediği gibi yönlendirebilmektedir. aynı biçimde ham bor ve rafine bor olarak yurt içinde isteyen Türk vatandaşı kişi ve firmalara da satılabileceği. davacı şirketin Eti Holding'in tekel hakkının bor cevherlerinin 62 http://www.35 kurabilecek ve bor'un uç ürünlerini elde ederek bunları yurt içinde veya yurt dışında satabilecektir.2003 tarihinde Anadolu Ajansından alınan bir habere göre62.Ş.com. Sonuç olarak açıklanan sonra. Kararda "Danıştay Dairesinin anılan kararında belirtildiği üzere. rafine edilmesini ve pazarlamasını da kapsadığı. Danıştay. tarafından ham bor ve işlenebildiği ölçüde rafine bor olarak yurt dışına ihraç edilerek satılan bor tuzlarının. bu madenin zenginleştirilmesini. Rekabet Kurulu Eti Holding'in yasal tekel hakkına sahip bulunduğu.

feldspat. maden kaynaklarımız yeterli yeterince araştırılmamış. volkanik çıkarılmasında ve işletilmesinde devlet tekelini elinde bulunduran Eti Holding A. Türkiye'nin maden zenginliğinden yönelik daha fazla yararlanabilmesine yoğunlaşmıştır.'nin ürettiği bor ürünlerine girmesinin türlü olduğu yatırıma yorumu açısından zengin olmasına rağmen. mermer. ponza. Ülkemizin maden kaynakları edilmesiyle sınırlı olduğu. Son beş yıllık dönemde GSMH yılda ortalama %0. bundan sonraki rafinasyon ile uç ürün elde edilmesi safhalarını kapsamadığı yolundaki iddiaları yerinde görülmemiştir. manyezit. 2002 yılı itibariyle Eti Holding bu sanayilere 16. ancak bor yerli madenlerinin aranmasının ve işletilmesinin tekelinde dayalı serbest sanayicilerin Eti Bor A. "Türkiye. trona. Halihazırda Eti Bor A. Danıştay'ın ilk kararında 2840 sayılı devlet Kanun hükümlerine olduğu. önemli Bor bir sanayi hammaddesi olan bor.5 milyon ABD doları değerinde bor satmıştır.'nin yatırım ve Ar-Ge faaliyetleri 63 CHP Bor Raporu 37 .Ş. Yeni kararla bu sanayilerin durumunun ne olacağı sorusu gündeme gelmektedir. başta bor mineralleri olmak üzere toryum. altın ve kromit'te dünya ölçeğinde önemli olan ve dış pazarlarda ciddi pay sahibi olabileceğimiz rezervlere sahiptir"63 ." denilmektedir. her göre. volkanik killer.Ş. ve yatırımlar araştırmalar yapılmamış olması sebebiyle. son yıllarda kamuoyunun da konuya ilgi göstermesi sebebiyle. madenlerinin uygarlıkların beşiği olmuş Anadolu. ikinci kararda Eti Holding'in tekel hakkının bor cevherlerinin topraktan çıkarılması da ve konsantre edilmesinin kafaları yanında uç ürün elde edilmesi safhalarını kapsadığını belirtmesi karıştırmıştır.'nin ürettiği konsantre ve rafine bor ürünlerini çeşitli ürünlerin üretiminde kullanan sanayiler mevcuttur. madencilik ve taşocakçılığı sektöründe yaratılan katma değerin GSMH içindeki payı ortalama %1'ler oranında kalmıştır.Ş. maden açısından zengin bir coğrafyadır.2 oranında büyürken madencilik sektörünün yılda ortalama %1. Ancak. GELİŞMELER VE PLANLAR Bin yıllar boyunca çeşitli ülkesi olduğu. özellikle dikkat çekmektedir. madenlerimize olan ilgi artmış. VII.Gelişmeler ve Planlar 36 topraktan çıkarılması ve konsantre tuzlar. perlit. Türkiye'nin en büyük rezerv tartışmalar yapılırken.5 oranında küçülmesi sektörün ihmal edilmişliğinin önemli bir göstergesidir.

mevcut tesislerin gözden geçirilerek yenileme yatırımlarına başlanmasını. Tesisin 1. uluslar arası pazarlama ve satış ağının oluşturulmasını. bir kısmı ise hazırlık aşamasında bulunmaktadır.gov.2003 tarih ve 25142 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 4865 sayılı Kanunla "Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü" kurulmuştur. Projenin sabit yatırım tutarı 25 milyon ABD doları olup.tr . yatırım tutarı 15 milyon ABD doları olup. 2840 sayılı Kanun çerçevesinde bor bir bor pazarında belirleyici rafine belirli olmasının ürünleri program gerçekleştirilmesi. maliyetini ve çevre sorunlarını Hedefleri ve Yatırımları Eti Holding A. Tek Kademede Penta Üretim Tesisi yatırımları amaçlanmaktadır.2 milyon ton/yıl'a çıkarılmasını.Ş. Kırka 3. dikkate alınarak kapasitesinin bor pazarındaki öncelikler dahilinde süratle 1.s. proje sonucu %13 civarında verimlilik artışı sağlaması hedeflenmektedir.Ş. Ana üretim tesisleri 2001 yılında tamamlanmış ve deneme üretimine başlanmış olup. Tesislerin yatırım tutarı yaklaşık 110 milyon ABD dolarıdır.65 3. rafine bor ürün rafine bor ve özel bor ürünlerine yatırım yapılmasını hedeflemektedir.tr 38 A. Bor yapılmaktadır.g.etiholding. kurumun.000 ton/yıl BPH üretim kapasitesine sahip olmak üzere kurulmuştur. tesislerin 213 kişilik istihdama yol açacağı ve 40 milyon ABD doları döviz getirisi sağlayacağı tahmin edilmektedir.66 Tek kademede penta üretimi tesisleri ile tüvenan tinkalden doğrudan boraks pentahidrat üretimi amaçlanmaktadır.'nin Pentahidrat ürününe olan yurt dışı talebin artışına paralel olarak üretim kapasitesinin artırılması amacıyla 160. 2003 yılında 64 Türevleri Tesisi.64 Yeni Borik Asit Tesisi borik asidin hammaddesi olan kolemanit madenciliğinin yapıldığı Emet/Kütahya'da 100. Bu çerçevede.000 ton/yıl üretim kapasiteli olarak kurulmaktadır. Emet Yeni Borik Asit Tesisi.Gelişmeler ve Planlar Eti Holding A. Bor Türevleri Tesisi Boraks A) Eti Holding A.06. 194 kişiye istihdam sağlaması ve yıllık 48 milyon ABD doları döviz getirisinin olması beklenmektedir.. Ünitesi tamamlanarak 2000 yılının Ağustos ayında geçici kabulü yapılmış 65 devreye girmesi planlanan 66 http://www. http://www.’nin Hedefleri ve Yatırımları 37 yoğunlaşmış. Proje ile halen Kırka Bor İşletmesinde iki kademde üretilen boraks azaltmak pentahidratın üretim verimini Tesislerin artırmak. 18.Ş.gov.etiholding. yardımcı tesislerden bir kısmı tamamlanma.

htm.Fındık. bu durum.gov. kırma.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. Ar-Ge Dairesi bünyesinde ve diğer kuruluşlarla ortaklaşa 67 Projesi (2000) Kestelek Konsatratör Tesisi Ara Ürün Stokları B2O3 İçeriklerinin İyileştirilmesi Çalışmaları (2000) 6. Ancak.Ş.Solubor'un Tetrahidrat) (1998) 2.Ar-Ge Çalışmaları 38 olup.tr . Şeker Pancarı ve Mısır Bitkilerinde Borlu Gübre Kullanımı Üzerine Araştırmalar (2001) A. Eti Holding A.69 B) Ar-Ge Çalışmaları Eti Holding A.Emet Bor İşletmesi Espey Ocağı Kolemant Cevher ve Konsantrelerinde Greigite 5- Mineralinin Araştırılması hedeflenmektedir. Ayçiçeği.68 ABD bor firmaları uluslar arası ticarete borik asitin temel tedarikçisidir.g. özel bor ürünleri üretimine de yapılacak yatırımlarla birlikte Eti Holding A. 25.67 Rafine bor ürünlerinde 1.2000) 39 70 http://www. 68 A.s.Yiyecek ve İçeceklerle Alınan Bor'un Sağlığa Etkilerinin Araştırılması (1997) 2.'nce ayrıca.maden.etiholding.2 milyon ton/yıl ilave rafine bor ürünleri kapasitesine ulaşmak için 200 milyon $ yatırım gerekmekte olup. ara stok ve şalt tesisinin yapımı çalışmaları sürdürülmektedir.Bor Minerallerinin insan sağlığı üzerindeki etkileri 2.g.2.3.Ş. pazarlama ve satış konusunda bütün Avrupa'daki kurulması de tüketicilere holdingin tek elden satış yapabilmesini Uzakdoğu konusunda teminen satış ağının pazarlama yapısının değiştirilerek ABD ve örgütlenilmesi olarak son 5 yılda tamamlanmış olan projeler şöyledir:70 1.12. Türkiye'de yeni borik asit tesislerinin devreye girmesiyle değişebilecektir. Bor Bileşiklerinin İnsan Sağlığına Bazı Biyolojik Etkilerinin Markerlerle Epidemiyolojik Yöntemler ve Araştırılması (2000) 3. 69 http://www.s. Yiyecek ve İçeceklerle Ar-Ge Çalışmaları (Disodyum Pilot Ölçekte Oktaborat Üretimi Alınan Bor ve Arseniğin Sağlık ve Sağkalıma Etkilerinin Araştırılması (1998) 2.'nce yılda 50-60 milyon $'lık yatırım gerçekleştirilmesi hedeflenmektedir. Cumhuriyet Gazetesi.org.Ş.1.Kırka Tinkal Cevherinin Scrubbina Koşullarının araştırılması (1999) 4.

ArGe Dairesi tarafından sürdürülmekte olan çalışmalar ise şöyledir:71 1.Bor Cevher ve Yankayaçlarında Belirlenmesi ve Olanaklarının 39 Lityum İçeriğinin Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü Değerlendirme Araştırılması (2002) 12.Çinko Borat Üretimi (2002) Halihazırda Eti Holding A. Bor Nitrür Üretimi 4.Bandırma Bor Bileşikleri Tesisi Atık Su Arıtım ve Geri Kazanma Pilot Çalışması (2001) 9.etiholding.7. Sodyum Bor Hidrür Üretimi 71 7.Tinkal'den Borik Asit ve Sodyum Sülfat Üretimi (2002) 14. Probertit'in Borik Asit Çözeltisindeki Araştırılması 5. Bor Karbür Üretimi 3.Kırka ve Yöresindeki 3.Düşük Araştırılması 8.Sulubor'un Tetrahidrat) Araştırılması Artırılması Çalışmaları (Disodyum Kullanım Oktaborat Alanlarının Tesislerinin Verimliliğinin Çözünürlüğün Safsızlıkların Belirlenmesi ve Problemlerin Proseslerin Kullanıma Laboratuvar Ölçekli Deneyler (2001) Kullanma Suları ile Topraktaki Yıllık Bor Yükünün Tayini (2001) 11.Borik Asitten Bor Oksit Üretimi (2002) 15. Kırka Susuz Boraks Ürünü 5.Borik Asit Ana Çözeltisinin İyon Değiştirici Kolonda Temizlenmesi Pilot Çalışması (2001) 8.İkincil Bor Türevleri Üretimi 3. Borik Asitin Kekleşme Probleminin Araştırılması 5.1.Sinterlenmiş Boksit Üretimi 2.Emet Bor İşletmesi Hisarcık Eski Atık Barajının Boşaltılması ve Barajdaki Malzemenin Değerlendirilmesi Projesi (2002) 13.1.1.3. Tülü Açık Ocak Cevherinin Zenginleştirilmesi Tenörlü Cevherlerin Olanaklarının Zenginleştirme http://www.Nadir ve Soy Metaller Projesi 3. Hisarcık ve Espey Konsantratör Konsantrasyon 6.Kestelek Kolemanit Cevherlerinin Yönelik İçme ve Zenginleştirilmesine 10.3. Kırka Gölet Atıklarının Yeniden Kazandırılması 5.4.tr 40 .Tesislerdeki Çözümlenmesi Geliştirilmesi 5.Atıklardan Kıymetli Maddelerin Kazanılması ve Atıkların Çevresel Etkilerinin Azaltılması 4.Ş.gov.2.2.Bor ve Bileşikleri ile Temasın İnsan Sağlığına ve Çevre Üzerine Etkilerinin Araştırılması 8.1.

(. yeni bor.Ş. IX.40 9...(. (.) bor ve ürünlerini kullanan ve bu alanda araştırma yapan kamu ve özel hukuk tüzel kişileri ile işbirliği yaparak koordinasyonu sağlamak.. düzenlemek ve bunlara katılmak. İdari ve Mali İşler Koordinatörlüğü olmak üzere beş birimden oluşmaktadır. Enstitünün Kanununda görevlerinden belirtildiği bazıları şekilde. avantajlarını ürünleri.. Başkanlık.. sahip olduğu zenginliğe koşut bir konuma gelebilmesi için kısa.. (. Geliştirme İlişkiler Araştırma sağlamak.) bu alandaki teknolojilerin yurt dışından transferi için gerekli çalışmaları yürütmek. Borik Asit.. 41 Koordinatörlüğü. Bilgi Toplama..) Eti Holding A..2003 tarih ve 25142 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 4865 sayılı Kanunla kurulmuştur. "Türkiye'nin. Yönetim ve Endüstriyel Kurulu.. ilişkili olduğu Bakanlık Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığıdır. Enstitü.. gerekse Ancak bu tam bor uç konumunun anlamıyla ürünleri değerlendirememekte. (. ve bağlı ortaklıkları ile bor konusunda araştırma alt yapısı olan üniversitelerde araştırma merkezleri kurmak.)"dır. yapan gerçek ve tüzel kişileri finansman. Enstitünün kısa adı BOREN olup..) sağlayacak araştırma programlar geliştirmek. bor kimyasalları konusunda dünya pazarında. yüzyılımızda petrol kadar önemli olabileceği düşünülen bor madeninin dünyadaki en büyük rezerv ülkesidir.) görev alanına giren konularda ulusal ve uluslar arası kongre.06. Koordinatörlüğü.. orta ve uzun dönem bor uç ürünleri pazar ve teknolojilerine ilişkin politika ve strateji kararlarını almaya ışık tutacak bilgileri oluşturmak. bor ürünlerinin geniş bir şekilde kullanımı. Bor Oksit ve Disodyum Oktaborat Tetrahidrat'ın Kompaktlama Yöntemi ile Peletlenmesi ve Boyut Ayarlanması C) Ulusal Enstitüsü "Ulusal Bor Araştırma Bor Araştırma (.Boraks Penta-Deka Hidrat Tozları. personel ve teçhizat ile desteklemek. yaptırmak. gerek rafine bor ihracatından potansiyelinin altında gelir .. (. bilgi bankaları.. ürün ve teknolojilerinin geliştirilmesi ve üretilmesi amacıyla temel ve uygulamalı araştırma yapmak.. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Türkiye. desteklemek.) sanayi sektörünün Enstitü ile işbirliği yapmasını (.) bilgi toplama ve yayma. seminer gibi bilimsel toplantılara bilimsel ve maddi katkı Enstitüsü" 18. kütüphane ve arşiv Sonuç ve Değerlendirme gibi bilimsel destek hizmetleri sağlamak..

Gerek uluslar arası büyük bor oligopol piyasasının oyuncularının oynayabileceği düşünülmektedir. pazarlama faaliyetlerinin tek elden yürütülerek uluslar arası piyasada tek oyuncu olarak Türkiye'nin çıkarlarının korunabilmesi için devlet tekelinin önemli olduğu düşünülmektedir.'nin tüm bu yatırımları tek Türkiye'deki bor yataklarını ülkemizin çıkarlarını göz ardı ederek. Bor uç ürünlerine dayalı ileri gerektiren Türkiye'yi yatırımların katma değeri yapılmasının. devlet tarafından. Ancak.Ş. gerekse Türk vatandaşı işleticilerin kendi aralarında rekabet ederek borun yurt dışı fiyatını düşürmesinin engellenebilmesi. Bor madenlerinin değeri ve düşük ham cevher satmak yerine katma değeri çok yüksek rakamlara ulaşabilen (dünya pazarı yıllık 60-80 milyar dolar) uç ürünleri gelirlerini üretip satmasının önemli ihracat rol artırmada önemi göz önünde bulundurulduğunda. pazarlaması devlet tekelindedir. işletme. Halihazırda İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) laboratuarlarında geliştirilen 20'nin üzerinde ileri bor ürünü olduğu ve Eti Holding A. bor 1978 yataklarının Türkiye epeyce geri geçilebilmesi. kendi karlarını azamileştirecek şekilde işletmesinin önüne 42 . devletleştirilmesine kadar sektör büyük ölçüde yabancı firmaların ve bazı küçük ölçekli Türk firmalarının elinde kalmış. Bu konudaki belirsizliğin giderilmesi gerekmektedir. yerli sanayicilerin bor uç ürünleri üreten engel işletmeleri olup ve bor kullanan konusunda farklı karar sanayileri kurulmasında herhangi bir yasal olmadığı iki Danıştay'ca verilmiş bulunmaktadır. özellikle yabancı firmaların eline bırakılmamasının kamu yararı açısından büyük önem taşıdığı düşünülmektedir. araştırma. Özellikle sanayinin pek çok alanında kullanılan bor uç ürünleri üretiminde durumdadır. Türkiye'nin bor madenlerinden yeterince yararlanamaması bu güne kadar konuya stratejik bir yaklaşım getirilememiş olmasından yılında kaynaklanmaktadır. oluşturulamamıştır. Bor madenlerinin devletleştirilerek devlet adına işletilmek üzere Etibank'a bırakılmasından sonra önemli ilerlemeler sağlanmışsa da bor ve bor üretim ürünlerinin ve Türkiye'nin pazarlama döviz stratejisi teknoloji gelirlerini azamileştirecek bir araştırma. üretim. Bor madeninin çıkarılması.41 elde etmektedir. tek elden işletilmesinin. işletilmesi. kamu yararı amacı güden bir üretim sistemi kurulmamıştır.

gerekli laboratuar vs. 43 Ulusal Enstitüsünün Bor Araştırma olması bor kurulmuş madeninin bilinen kullanım alanlarının araştırmasını ve yeni kullanım alanlarının keşfedilmesini sağlamak için önemli bir gelişmedir. bölge kurucu işleticiliğinin de bu kurum tarafından yapılmasının olumlu sonuçları kısa sürede görülmüştür) bor teknoloji serbest bölgesinin kurulmasında ve işletilmesinde düşünülmektedir. model olabileceği . etkinliğini artırıcı önlemler geliştirilmelidir. bu konuda etkin bir devlet-sanayi işbirliği sağlanması. Bu serbest bölgelerde. gerekmektedir. katma değeri yüksek bor uç ürünleri kapısı üreten ihtisas firmalar gümrüğü arasından olarak Türkiye'nin halihazırda ihracat yaptığı pazarlardaki durumunun ve ihracat yapmadığı detaylı ithalatı bir artan pazarlardaki araştırmasının ülkelerdeki için Geleneksel sebepleri potansiyelin yapılması fırsatların çalışmalar pazarlardan araştırılmalıdır. Bu amaçla çeşitli teşviklerin sağlandığı bor teknoloji serbest bölgeleri kurulabilir. Aralık 2001'den beri faaliyette olan TÜBİTAKMarmara Araştırma Merkezi Teknoloji Serbest Bölgesi (TEKSEB) uygulamalarının (ki özellikle bölgenin kamu kurumu niteliğinde bir araştırma merkezinin çevresinde yer alması. Serbest bölgenin gümrük yapılandırılmalı. test cihazları alt yapısı sağlanmalıdır. yurt içindeki ve yurt dışındaki üniversitelerin. Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü ile geliştirilecek ürünleri kullanacak sektörlerin. seçilmelidir. gösterecek firmalar yüksek teknolojiye yatırım yapan. yüksek teknolojili bor uç ürünlerinin araştırılması. ülkemizin bu doğal zenginliğinden azami faydayı sağlayabilmesi için önemlidir. pazarı Bu enstitü edilerek bünyesindeki Türkiye'nin araştırma gruplarınca uluslar arası bor takip dünyadaki en büyük rezerve sahip ülke olarak gücünü. araştırma kurumlarının ve teknoparkların işbirliğinin sağlanması önemlidir. Bölgede patentli faaliyet ürünlerin üretilmesi ve ihraç edilmesi teşvik edilmelidir. düşüşün Türkiye'nin pazar payı azalmakta olanlarda Türkiye'nin ihracat yapmadığı ülkelerde pazar araştırmaları yapılarak bu ülkelere de ihracat yapma imkanları üzerinde çalışılmalıdır. Özellikle bor/bor ürünleri değerlendirilebilmesi yapılmalıdır. Enstitünün öncelikli hedefi katma değeri yüksek yeni ürünlerin geliştirilmesi olmalıdır. Özel sektörün bor kullanan ileri teknolojili sanayilere yatırım yapmasının devletçe teşvik edilmesi.Sonuç ve Değerlendirme 42 başına yapabilecek mali ve idari güce sahip olmadığı göz önünde bulundurulmalıdır.

yatırımların standartlara yapılması önem uygun verilmesi. Dünya talebinin ham bordan rafine bor ürünlerine kaymakta olduğu göz önünde bulundurularak rafine ürünleri üretecek tesislere yatırım yapılması önem kazanmaktadır.Ş. fiyatları kontrol edebilecektir. personelinin AR-GE çalışmalarına etkin katılımının sağlanması. En büyük rezerv ülkesi olan Türkiye'nin bor ihracatından azami geliri elde edebilmesi ancak teknolojiye ve pazara hakimiyet ile sağlanabilir. kaliteli ürünleri üretebilecek seviyeye getirecek gerekmektedir. kurumun verimliliği ve etkinliği büyük önem arz etmektedir. Eti Bor tesislerinin modernizasyonuna tesisleri. ancak bor'da yüksek teknolojiyi üreten ve yüksek teknolojili uç ürünleri satan ülke konumuna gelince pazarın lideri olabilecek. Türkiye. 44 .Sonuç ve Değerlendirme 43 Bor madenlerini Devlet adına işleten Eti Bor A.

K. Fakat bu. dışarıdan gelecek sermayeye." M. Eğer bazen ihtiyatlı hareket ediyorsak. K." M. K. ATATÜRK "Tabidir ki. irşada." M. çalışma usulüne ihtiyacımız vardır.Son Söz 44 X. bize çok pahalıya mal olan hürriyetimizi kaybetmek hususundaki korkumuzdandır. ATATÜRK 44 . birliğimize. aşırı derecede şüpheli davranıyorsak. SON SÖZ "Memleketimizin ekonomik kaynakları bütün dünyanın hırslarını çekecek verim ve servete maliktir. ATATÜRK "Evvela yabancı teşebbüslerin. yabancı maksatların bize telkin ettiği endişeler tamamen yok olmuş değildir. bağımsızlığımıza son verecek bir vesayet tarzı demek olamaz.

1999. (2002). Abartılmış Toryum.etiholding.. Garrett. (1998) "Borates:Handbook of Deposits. Beş Yıllık Kalkınma Planı-Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu".Kaynakça 45 KAYNAKÇA Altın.ntvmsnbc. U. Ankara. (2001). (2002).2002 Yılmaz. Londra. V. M. Mayıs 2002 45 . CHP Bor Raporu Çınkı. Sandık. 2001. Properties and Use". Devlet Planlama Teşkilatı. (2003). TUBİTAK-Bilim ve Teknik Dergisi. Mayıs 2003.K. 07.tr http://www.boraxtr. Hürriyet Gazetesi.gov http://www.K. San Diego Academic Press. A. http://usgs. Processing. (Alıntı: Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri.org.com Kara Kuvvetleri Komutanlığı."Her Derde Deva Hazinemiz Bor"."Seyreltilmiş Uranyum. (1999) "VIII. Ölçen.maden.com/boraxtr/Anadosya/bormadennedir. Ankara. DPT. K.06. N. 1982. "Beşinci Vites".. D. 2002. Ankara Ticaret Odası. Tez. Ankara. Uludağ Üniversitesi Makine Müh. (1982) "Atatürk'ün Ekonomi Görüşü". Ankara.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/borraporu. 2001 Roskill. . "The Economics of Boron" Tenth Edition. "Ulusal Maden Varlığımız ve Bor Gerçeği".html http://www. (2001) "Bor Madeninin Enerji Alanındaki Önemi". TUBİTAK-Bilim ve Teknik Dergisi.-Yayın No:.htm (Türkiye Mühendis ve Mimarlar Odaları Birliği (TMMOB'un sayfası) http://www. Ankara. Neptünyum Hurafesi-Doğrusunu Bilelim". Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınları).gov. 1998. Ankara. (2002). Erken Bor Beklentisi.

Toryum hakkında I. kaynama noktası 4790 0C olan toryumun yoğunluğu 11. Bu çalışmada toryumun özelliklerine kısaca değinildikten sonra rezervler. özelleştirme yapılırsa edilebilir. Bu madenlerden biri olan toryum hakkında da büyük spekülasyonlar yapılmıştır. Bu çalışmalar olumlu sonuç verdiği taktirde. imkanları bu alanda üzerinde yapılan yoğunlaştığı daha sağlıklı sonuçlar elde Bilindiği kapsamına alınmış olan bor “stratejik maden” olduğu gerekçesiyle bu kapsamdan çıkarılmıştır. üretim.72 g/cm3 seviyesindedir. ekonomik olarak çok fazla bir değer taşıdığı söylenememektedir. Mevcut kullanım alanları konusundaki gelişmeler değerlendirildiğinde. Erime noktası 1750. fiyat. Ancak. Bu süreçte yaşanan tartışmalar ülkemizde önemli miktarlarda bulunan bazı değerli madenlerden ne ölçüde yararlanılıp yararlanılmadığı sorularını da beraberinde getirmiştir. ticaret ve kullanım alanları hakkında bilgi verilmektedir. Bu nedenle toryum arama ve işletmeye yönelik önemli bir faaliyet yürütülmemektedir. İsmini İskandinav mitolojisinde savaş tanrısı olan Thor’dan almaktadır.Toryum Madeni ve Geleceğe İlişkin Beklentiler 46 Giriş TORYUM MADENİ VE GELECEĞE İLİŞKİN BEKLENTİLER potansiyeli taşımaktadır. Ülkemizde. çeşitli ülkelerde nükleer reaktörlerde toryum kullanılmasına yönelik çok ciddi çalışmalar yapılmaktadır. Toryumun kullanım alanı çalışmalara ayrıca değinilmiştir.0381 amu’dur (atomic mass unit). Atom numarası 90 olan bu madenin atom ağırlığı 232. GENEL ÖZELLİKLER Yeryüzünde nadir bulunan Aktinitler sınıfında yer alan toryum (Th) 1828 yılında İsveçli kimyacı Jöns Jacob Berzelius tarafından keşfedilmiştir. II. toryumun geleceği büyük ölçüde enerji hammaddesi olarak kullanılma için. Bilimsel temellere dayanan çok az sayıda bugün sınırlı çalışma itibariyle olduğundan bulunmaktadır. toryum madeninin ekonomik mahiyeti ve kullanım alanları konusunda yapılan çalışmalar oldukça yetersiz düzeydedir. GİRİŞ yapılan değerlendirmeler bu çerçevede gibi. toryum gelecekte “stratejik” bir maden olma 46 .

Rezervler ve Üretim III.72 g/cm3 Asıl rengi gümüş beyazı olan toryum. Nadir toprak elementlerine talep olmaksızın sadece Toryuma toryum olan için talep genelde monazit madenciliği yapılmamaktadır. bu talep toryum içeriği daha çok olan torit gibi diğer maden cevherlerinden 48 karşılanmaktadır. 8654 °F) 90 142 Aktinitler Kübik 11. 3182 °F) 4790 °C (5063. eğer okside tabi tutulursa önce grileşip daha sonra siyah bir renge bürünmektedir. torianit (ThO2) ve monazitten elde edilmektedir.15 °K.15 °K. Toryum-232 radyoaktif alfa partikülleri yaymakta olup uzun bir yarılanma süresine sahiptir.000 300.000 47 . REZERVLER VE ÜRETİM Toryum dünyada temel olarak monazitin rafine edilmesi sonucu bir yan ürün olarak elde edilmektedir. Toryum-232 doğada bulunan dört toryum izotopundan en yaygın olanıdır.000 300. Monazitin toryum içeriği yüzde 4 ile 12 arasında değişmektedir.Rezervler ve Üretim 47 TABLO 1: TORYUMUN KİMLİK KARTI Adı: Bulunuş Tarihi: Buluşu Yapan: Sembol: Atom Numarası: Atomik Yığın: Erime Noktası: Kaynama Noktası: Proton ve Elektron Sayısı: Nötron Sayısı: Sınıfı: Kristal Yapısı: Yoğunluk: Toryum 1828 Jöns Jacob Berzelius Th 90 232. TABLO 2: DÜNYA TORYUM REZERVLERİ* ÜLKELER Avustralya Hindistan ABD TON 340. Toryum radyoaktif bir element yer olup yaklaşık yüzbinde 60 7 elementin oranında yapısında bulunmaktadır. dünya kabuğunda bulunan torit (ThSiO4). dikkat çekici bir şekilde artarsa.0381 amu 1750 °C (2023. Toryum.

Sivrihisar’daki elementleri ve toryum kompleks cevher yatağında yaklaşık 380 bin ton görünür ThO2 rezervi saptanmıştır. bulma hakkı saklı kalmak kaydıyla Eti nadir Holdinge toprak devredilmiştir. Tayland ve Türkiye Uluslararası Atom Enerjisine (IAEA) kilogramı 80 dolara kadar maledilebilen toryum rezervine sahip olduklarını bildirmişlerdir. Brezilya. toprak 1970’li yıllarda toryum ise 1981-84 yılları arasında tahminden öteye geçmemektedir. barit ve nadir elementlerine 2840 yönelik sayılı etütler devletçe tamamlanmıştır. ABD kayıtlarına göre dünya toryum rezervi 1. Kanada. Eskişehir ili Sivrihisar ilçesinin kuzeybatısında bulunan Kızılcaören yöresinde toryum bulunduğu anlaşılmıştır. ikinci sırada olan Hindistan ve ABD’nin 300 bin ton.000 100.Norveç Kanada Güney Afrika Brezilya Malezya Diğer Ülkeler Toplam Kaynak: U. O yıllarda Maden 48 yapılmamıştır. dünya rezervleri içinde gösterilmemesine neden olmaktadır. sağlıklı Eldeki Güney Mısır. amaçlı. Türkiye’deki toryumun tenörünün çok düşük olması. Mineral Commodity Summaries. işletilecek madenler yasasına göre bu Rezervler ve Üretim yatakların işletim hakkı. Cumhuriyeti. Bütün bu çalışmalar tamamlandığında Türkiye’nin .000 4.000 39. Bu kayıtlara göre 340 bin ton rezerve sahip olan Avustralya dünyada ilk sırada yer almakta. Tetkik Arama Enstitüsü (MTA) tarafından havadan prospeksiyon yöntemiyle yapılan aramalar sonucunda. Sözkonusu yatağın Yaylabaşı yeterli ve Kocayayla sondaj toryum sektörlerinde sayıda da Türkiye’ye ait veriler yer almamaktadır. January 2003 *Tahmin 180. kayıtlarında toryuma ilaveten florit. MalatyaHekimhan-Kuluncak’ta bulunduğu tahmin edilmektedir.000 18. bilgiler veriler Afrika Norveç. Arjantin. Diğer taraftan.4 milyon ton civarındadır. Avustralya. Geological Survey. Ülkemizin toryum rezervlerinin tespitine yönelik çalışmalar 1959 yılından itibaren başlamıştır.500 100.S.500 Dünyada kesin toryum rezervleri konusunda bulunmamaktadır.000 1. üçüncü sırada olan Norveç’in 180 bin ABD ton rezervi bulunmaktadır.381.

içerdiğinden. MTA. TAEK *Tahmin Cevherin zenginleştirilmesiyle ilgili teknolojik sorunlar henüz tam olarak çözülmüş değildir. yatağın kompleks cevher olarak değerlendirilmesine ve toryumun yan ürün olarak kazanılmasına yönelik çalışmaların kazanmaktadır. metre hesaplamalarda her bir damardan alınan örneklerin kimyasal analiz sonuçlarının geometrik ortalaması alınmıştır. Bu çalışmalarda uygulandığında toryumun fraksiyonda toplanamayacağı görülmüştür. tenörü Bu yataklardaki seçme TABLO 3: SİVRİHİSAR TORYUM REZERVLERİ* (TON) Küçük Höyüklü Sektörü Koca Devebağırtan Sektörü Toplam Rezervler ve Üretim ThO2 Rezervi 97.984 Ortalama Tenör (%) 0.196 0. adlandırılmaktadır. toryum amaçlı çalışmalar ise 400 metre derinliğe kadar ulaşmaktadır.44.14 şeklinde gerçekleşmiştir.424 383.212 Kaynak: MTA.560 286. Saha. homojen kapsayacak bir yüzde 3’e tüm kadar dağılımı sahayı Tenörün harita olmadığından çıkarılamamış. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK) ve Eti Holding tarafından yapılan teknolojik deneyler. Sivrihisar minerallerden cevher olarak yatağı çok için çeşitli Bu oluştuğu kompleks numunelerde çıkabilmektedir.217 0. ETİ HOLDİNG. yatağın doğrudan toryum şimdilik klasik olarak mümkün yöntemler belli bir değerlendirilmesinin kompleks cevhere yüksek verimli toryum elde edilebilmesine rağmen nadir işletme elementler maliyetinin ile barit. barit yüzde 31. Sivrihisar cevher kompleksi içinde diğer minerallerin dağılımı ise florit yüzde 37. oldukça florit yüksek olduğu sonucuna varılmıştır. TAEK. barit ve bastnazit amaçlı çalışmalar 0-50 derinlikte yürütülmekte. Sadece toryum elde etmeye yönelik cevher çözündürme işlemi uygulandığında ise rezervlerinin kesin olarak tespit edilmesi ve kullanım imkanlarının araştırılması için 49 .04 ve bastnazit yüzde 3. yatakta florit.49 toplam toryum rezervinin iki katına çıkma ihtimali bulunmaktadır. Bu çalışmalar sonucu bulunan yaklaşık 380 bin ton toryumun ortalama tenörünün binde 21 olduğu toryum saptanmıştır. Teşkilatına Devlet Türkiye’nin Planlama toryum desteklenmesi önem 50 olmadığını göstermiştir.

Güney Kore. daha da azalması toryum gittikçe alanındaki cazibesini Enerji gerçektir.000 517 200 200 5. Çin.710 Kaynak: World Mineral Statistics. Nijerya. Kuzey Kore ve eskiden Sovyetler Birliğine bağlı olan bazı ülkelerin de monazit ürettiği araştırmalar bir sonuç verdiği taktirde üretimin büyük artışlar kaydedeceği bir 50 .bir “Toryum Projesi” sunmuştur.000 510 200 5. Endonezya.920 1999 5.147 200 200 6.000 1.550 2000 5. Mevcut kayıtlara göre dünya toryum üretiminin büyük çoğunluğunu Hindistan gerçekleştirmektedir.000 818 200 6. Proje kabul edildiği taktirde. 1995-99 Toryumun kullanım alanlarının son derece sınırlı olması ve son yıllarda bu alanların üretiminin azaltmaktadır. Yukarıdaki tabloda gösterilen ülkelere ilaveten. TABLO 4: DÜNYA MONAZİT ÜRETİMİ*(TON) ÜLKELER Hindistan Malezya Brezilya Sri Lanka Toplam *Tahmin 1998 5. British Geological Survey. toryum rezervleri TAEK ve MTA tarafından yerden ve havadan araştırılacak ve daha önce yarım kalmış çalışmalar tamamlanacaktır.020 2001 5.

Fiyat ve Ticari Gelişim Türkiye de toryum üretimi yapmamaktadır.5 %99.25 Toryum Nitrat 27 Kaynak: U. teknoloji maliyetler 1957 yılında ABD Atom Enerjisi Komisyonunun geliştirdiği ileri sayesinde kg toryum metalinin ölçüde yüksek saflıkta (%99. Bütün bu gelişmeler üzerine toryumun 1980 yılından itibaren saf son fiyat kotasyonuna verilmiştir. Geological Survey. konusundaki endişeleri de beraberinde getirmiş ve bu madenin ticari gelişimini olumsuz etkilemiştir. Mineral Commodity Summaries.9) elde edilmesindeki başına önemli düşmüştür.51 tahmin edilmekle birlikte kesin veriler bulunmamaktadır.9 Saflıkta 82. Toryum endüstrisinin dar kapsamlı oluşu kote edilmiş fiyatların az sayıdaki firma tarafından belirlenmesini sağlamaktadır. Büyük miktarda rezerve sahip olan ABD 1994 yılından beri monazit üretimi yapmamaktadır. 1980’li yıllardaki araştırmalar toryuma alternatif ürünlerin geliştirilmesini sağladığından. Ayrıca. dikkate değer fiyat oluşumu sadece magnezyum-toryum alaşımı (%80 magnezyum ve %20 toryum) gibi az sayıdaki toryum içerikli alaşımlarda görülmektedir. 1990’lı yılların ortalarında 51 . Fiyat toryumun saflığına ve kalitesine göre farklılık gösterebilmektedir. Bu dönemde. January 2003 Toryum fiyatları ABD’de 1958 yılından itibaren 1980 yılına kadar kote edilmiştir. toryumun radyoaktivitesi.S. 1959 yılında kilosu cari fiyatlarla 200 doların üzerinde olan saf toryumun fiyatı 1979 yılında 70 doların altına inmiştir. Bu ilerleme toryum fiyatlarının düşmesine neden olmuştur. fiyat dalgalanmalarını oldukça düşük düzeyde tutmaktadır.99 Saflıkta 107. Dünya talebinin yetersiz oluşu ve çıkarma nedeniyle maliyetlerinin yüksekliği Toryumun yan ürünlerinin statüsü ve arzının talepten fazla oluşu. Savaştan sonra talebin yaklaşık doğal yüzde 50 oranında düşmesi çevresel etkiler fiyatlara da yansımıştır. IV. FİYAT VE TİCARİ GELİŞİM TABLO 5: ABD’DE TORYUM FİYATLARI ($/KG) Yıl 1998-2002 Toryum Oksit %99. 1960’ların sonu ve 1970’lerin başında Vietnam savaşına bağlı olarak havacılık alanında talebin artması fiyatların yükselmesine neden olmuştur.

86 3. TABLO 6: ABD’NİN TORYUM İSTATİSTİKLERİ (TON) Tüketim 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 35. Mineral Commodity Summaries. dönemde. Geological Survey.5 dolar.8 Kaynak: U.18 0.25 dolar Aynı 52 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2001 yılı sonu itibariyle NDS’de bulunan toplam 3.31 18 26. 1980’li yıllarda yıllık ortalama 45 ton olan ABD tüketimi 2000’li yıllarda 6 tona kadar gerilemiştir.43 5.51 3.59 5. Ancak.99 olanların ise 107.39 4. 1998-2002 döneminde yüzde 99. January 2003 En büyük kullanıcı olan ABD’nin toryuma olan talebinin düşmesi toryum ticaretini olumsuz etkilemektedir.26 3.25 0.0 7 7 6 İthalat 201 18 2.91 8.4 0. İhracat ise 1996 yılından itibaren 2001 yılına kadar düzenli 52 bir şekilde artmıştır.2 1. Üretim yapılmazken 1996-2001 dönemindeki ihracat artışının nedeni (National Ulusal Savunma Stoklarında Defense Stockpile-NDS) azaltmaya gidilmesidir.13 İhracat 5.92 13. 2002 yılında herhangi bir stok azaltmaya gidilmemiştir.14 2. 1992 yılında 201 ton olan ABD’nin toryum ithalatı 2002 yılında 130 kg’a kadar gerilemiştir. Tüketim ve buna bağlı olarak ithalat son yıllarda sürekli bir düşüş seyri izlerken ihracatta küçük artışlar gerçekleşmiştir.4 5.37 0.18 0.84 1. toryum nitratın kilogram fiyatı ise 27 dolar seviyesinde seyretmiştir.32 0.5 11. saflık derecesi yüzde Fiyat ve Ticari Gelişim 99.4 8. ABD Enerji Bakanlığının .218 ton toryum nitratın 273 tonunun ihtiyaç için yeterli olduğu diğerlerinin elden çıkarılması gerektiği belirtilmiştir.S.06 0.9 saflıktaki toryum oksidin kilogram fiyatı 82.ABD’li firmalar tarafından kullanılan toryum karışımı metaller neredeyse durma noktasına gelmiştir.

gözlem. Toryum kimyasal katalizör olarak da kullanıldığı özel gibi. Kullanımı Toryum. edilerek seryum bölgelere uyumlaştırılabilen yoğun beyaz ışık sağlamaktadır. toryum nitrat tungsten kaynak elektrodu üretiminde kullanılmaktadır. maden eritme kabı ve ısıya dayanıklı dayanıklılık seramik gibi yüksek ısıya gerektiren ürünlerin üretiminde kullanılmaktadır. Ayrıca. Radyoaktif Maddeler İle Bunların Kullanıldığı Cihazların İthaline İlişkin Tebliğ hükümleri gereğince monazit. gömlekler. Toryum nitrat. Welsbach lambalarındaki gömleğin direncini ve parlaklığını sağlamak için az miktarda seryum. berilyum ve magnezyum nitrat içeren toryum nitrat karışımı kullanılmıştır. Bu elektrodlar paslanmaz çelik ve nikel alaşımlarını kaynatmak için kullanılmaktadır. elektron yayıcı tüplerde. Bu tüpler frekansında yaydıklarından hava trafik kontrol. hidrojen ve oksijen ile çalışıp elektrik akımı veren cihazlarda. V. Türkiye’de ticari amaçlı toryum üretimi yapılmadığı gibi ihracat ve ithalatı da yapılmamaktadır. kullanımlı lambalarda. Brezilya (1895) ve Hindistan (1911) da bu ülkelere katılmıştır. içinde ağırlık itibariyle yüzde 20’den fazla toryum bulunan urano-torianit ve diğer toryum ithalinde cevherleri diğer Türkiye uygunluk ve Atom yazısı zenginleştirilmiş cevherlerinin Enerjisi Kurumunun toryum Yüksek erime noktasına sahip olan toryum oksit. TORYUMUN KULLANIM ALANLARI 1. hava tahmini radar sistemlerinde.Toryumun Kullanım Alanları Enerji Dışı Alanlarda Kullanımı 53 envanterinde ise 96 ton toryum oksit bulunmaktadır. 53 filamanların kaplanmasında da toryum Enerji Dışı Alanlarda kullanılmaktadır. elektronik araçlarda Televizyon bulunan gibi tungsten aranacağı hükme bağlanmıştır. ilk olarak 1884 yılında Avusturyalı kimyacı Carl Auer von Welsbach tarafından “Welsbach mantle” ya da “Auerlicht” olarak bilinen akkor gaz lambalarının keşfedilip geliştirilmesinden sonra kullanılmaya başlanmıştır. TWT (traveling wave tubes) olarak bilinen hareketli dalga tüpleri ile magnetronun eksi kutbunda (katot) mikro kullanılan dalga toryumlu tungsten elektron üretiminde kullanılmaktadır. silah sistemlerinde ve mikro dalga fırınlarda kullanılmaktadır. yüksek kaliteli . Toryum nitrat doğal gaz ve petrol lambaları ile kamp fenerlerinde Toryumdan miktarda kullanılan yapılmış ilave lamba az sarı gömleklerinin yapımında kullanılmaktadır. O yıllarda dünya üretimi büyük ölçüde İsveç ve Norveç’ten sağlanırken sonraki yıllarda ABD (1893).

radyasyon detektörü yapımında ve x-ray tüplerde kullanılmaktadır. Enerji Alanında Kullanımı Nükleer güç. ısıya kaynak 2002 yılında sekiz ve civarında ABD firması toryumu yüksek dayanıklı seramik. Tek başına fisil olmaması ve dolayısıyla uranyum ve plütonyum gibi maddelerle birlikte kullanılmak zorunda olmasına rağmen. Diğer alanlardaki kullanımlarda ise başarılı ikame malları geliştirildiği için özellikle ABD’de talebin daralmaya devam edeceği düşünülmektedir. Atomların parçalanması sırasında enerji açığa çıkmaktadır. 54 kullanmaktadır. Yakıt milleri doğada bulunan toryum ve uranyumdan uranyum parçalanmaya elde kendi uygun edilmektedir. Toryum ise doğal olarak fisil olmadığından nükleer enerji elde etmek için önce suni olarak fisil uranyum-233’e veya plütonyum-239 dönüştürülmesi ile birlikte gerekmektedir. önümüzdeki yıllarda kimyasal katalizör beklenmektedir. dayanıklılığı ve yükselen ısıda sürtünmeye karşı direnci sayesinde havacılık endüstrisinde kullanılmaktadır. Magnezyum-toryum 2. Nükleer çekirdek yakıt millerinden oluşmaktadır. 54 magnezyum olmak üzere diğer metallerle karıştırılmaktadır. füzyon alaşımı hafifliği. Metalürji alanındaki kullanımlarda toryum başta Enerji Alanında Kullanımı doğal radyoaktivitesi nedeniyle oluşan çevresel kaygılara bağlı tepki ile kullanım ve depolamada sıkı kuralların yarattığı aşırı maliyet olarak sıralanabilir. başına olan Doğal atomik (fissile) uranyum-235 ihtiva etmektedir. Kullanılan az miktardaki toryum ithal yoluyla ya da devletin ve şirketlerin önceki yıllardaki stoklarından karşılanmaktadır. doğada bol miktarda bulunması ve bazı yapısal avantajları nedeniyle nükleer reaktörlerin kurulmasına yönelik çalışmaların ilk evrelerinde toryum oldukça cazip bir maden olarak görülmüştür. Toryum-232 uranyum-235 kullanıldığında uranyum-233 fisil maddesi üretmektedir. ABD’de yerli monazit üretimi 1994 yılından beri yapılmamaktadır. sıkı çevre düzenlemeleri toryumun işletilmesini ve kullanılmasını oldukça pahalı hale getirmiştir. Toryumun enerji dışı kullanım alanları son derece sınırlıdır. Ayrıca. Örneğin. elektrodu Toryumunun. fotoiletken filmlerde. olarak kullanılmaya enerji devam katalizör yapımında dışında etmesi (fission) denilen ve nükleer reaktörün merkezinde meydana gelen nükleer reaksiyon sonucu oluşmaktadır. Radyoaktif olması nedeniyle son yıllarda mevcut kullanımı da gittikçe azalmaktadır.mercek yapımında. Enerji dışındaki talep daralmasında en önemli etkenler toryumun .

Westinghouse gibi birçok ABD Enerji Alanında Kullanımı şirketi Oak Ridge Ulusal Lâboratuarı (Oak Ridge National Laboratory-ORNL) başta olmak üretimi ABD’yi üzere konusunda Almanya. Homojen olarak dizayn edilen santrallerde gerekli yanma ve dönüşüm uzunluğunu elde etmek için THO2 ve UO2 karışımı kullanılmaktadır. dönüşümünün. LWBR teknolojisinin Hafif Sulu Reaktör (Light yüksek bölgesinin uranyum uranyum karmaşık ve ve Water miktarda dizaynının toryumun plütonyuma gibi Reactor-LWR) uranyum-235 karmaşıklığı. Bu santrallerin bazıları uzun süre faaliyet göstermiştir. toryum oksit zenginleştirilmiş uranyumla karıştırılmıştır. ABD’de 1956-58 yıllarında reaktörü. Söz konusu araştırma. Babcock and Wilcox. 1970’lerin Enerjisi Araştırma ortalarında. hareketli çekirdek 55 Atomics. Shippingport reaktöründe 55 olduğu tespit edilmiştir. Güney Kore gibi ülkeler izlemiştir. Teknolojik eksiklikler toryumun nükleer reaktörlerde etkin bir şekilde kullanılamaması. Çin. Sonraki yıllarda İngiltere. faaliyet 1962-68 gösteren yılları BORAX-IV olması arasında denenen Kaynayan Sulu Reaktör (Boiling Water Reactor. Rusya. zenginleştirme ihtiyacı. Hindistan.1955-60 döneminde General yapılan deneme ile 2005 yılına kadar faaliyete geçmesi beklenen Radkowsky Toryum Reaktörü (Radkowsky Thorium Reactor-RTR) çekirdek ve yataktan oluşan heterojen yapıların en önemli nedeniyle örneklerindendir. Allis Chalmers. araştırma dayalı enerji araştırma Fransa. Toryuma dayalı nükleer yakıt kullanımı homojen ve heterojen olmak üzere iki farklı düzenekte denenmiştir. toryum kullanımının enerji çıktısını .BWR) tipi Elk River reaktörü ve 1962-65 yılları arasında denenen Indian Sıkıştırılmış Point I Sulu Reaktör başlıca (Pressurized Water Reactor-PWR) tipi reaktörünün örneklerini teşkil ettiği homojen düzenekte. ABD’de Shippingport reaktöründe gerçekleştirilen Hafif Sulu Üretici Reaktör (Light Water Breeder Reactor-LWBR) programı 1977 yılından 1982 yılına kadar faaliyet göstermiştir. enstitülerinden talebinde bulunmuştur. göre daha eksikliklerinin Elektrik (Electric teknolojilerine göre düşük güç yoğunluğu. Heterojen sistemde ise çekirdek ve yatak olmak üzere iki farklı bölüm bulunmakta ve toryum ile uranyum mekansal olarak ayrılmaktadır. Enstitüsü Power Research Institute-EPRI) yapılacak çok az değişiklikle LWR’lerde toryum kullanılması durumunda bu reaktörlerin etkinliğinin tespit edilmesi konusunda bir araştırma yapmıştır. çeşitli toryuma bilimsel Japonya. uranyumun ucuz ve yeterli miktarda elde edilebilmesi gibi faktörler ilk çabaların başarılı olmasını engellemiştir.

esaslı toryum değişiklikler göre ilk yakıtının fizibil mikro partikülleri kullanılmıştır.artırdığını. 1983 yılına kadar faaliyet Avrupa Enstitüsü Research toryum gösteren Komisyonu Orgel Ortak reaktöründe Araştırma tarafından çalışmalar toryumun yakıt olarak denendiği başka bir 56 olduğunu ve adaptasyonun reaktörlerde yapılmaksızın Ancak. EURATOM yakıt olarak toryumun kullanıldığı Dragon deneme 1966-73 yıllarında faaliyette bulunmuştur. Toryumun uranyum-233’e çevrilmesinde ortaya çıkan teknik sorunlar ve bununla ilgili maliyetler de bu duraklamada önemli bir rol oynamıştır. 56 yıllarında toryum kullanılmıştır. Vrain reaktörü 1976-89 döneminde ABD’de faaliyetini sürdürmüştür. Gaz soğutmalı reaktör özelliği gösteren ve AVR’den geliştirilen Fort St. 1980’li yıllarda bütün dünyada nükleer reaktörlerde toryum kullanılmasına yönelik çalışmalarda bir duraklama olduğu görülmektedir. araştırmaya talebinin yüksek oluşu ve tasarrufun olarak yeni çekici bir sonraki yıllarda oluşması nedeniyle toryum devrelerinin ekonomik olmayabileceği. yakıt yıllardaki sağlanabileceğini Enerji Alanında Kullanımı belirtmiştir. ABD’de General Atomics’in Peach Bottom reaktörü 1966-72 yılları arasında zenginleştirilmiş uranyumla İngiltere’de ortaklığında reaktörü toryum OECD kurulan ile ve kullanmıştır. Almanya’daki BWR tipi Lingen reaktörü toryum/plütonyum yakıt elementini denemiştir. 1967-1988 yılları arasında faaliyet gösteren Almanya’nın Julich AVR (Arbeidsgemeinschaft reaktöründe 1967-69 Versuchsreactor) (European Commission Joint Centre-EUJRC) versiyonu üzerinde yürütülmüştür. Bunun en büyük sebebi nükleer enerjiye karşı oluşan olumsuz kamuoyudur. Toryumun nükleer yakıt olarak kullanılması konusunda LWR’ler dışında Yüksek Sıcaklıklı Reaktör (High Temperature Reactor-HTR) türünde de çalışmalar yapılmıştır. 1974-77 yılları arasında KEMA tarafından Hollanda’nın Arnhem bölgesinde işletilen ve KSTR (KEMA Suspension Test Reactor) olarak bilinen reaktörde uranyum oksit/toryum oksit . ABD’de ORNL tarafından 1964-69 yılları arasında işletilen Erimiş Tuz Deneme Reaktörü (the Molten Salt Reactor Experiment-MSRE) örneği teşkil etmektedir. uranyum temininde hiçbir güçlükle karşılaşılmaması toryuma yönelik ilginin önemi açısından olumsuz etkide bulunmuştur. Bugün itibariyle teknik sorunlar büyük ölçüde aşılmış olmakla birlikte maliyetle ilgili soru işaretleri hala devam etmektedir. tamamen değiştirici sistemin geliştirilmesinin ise daha fazla çaba ve para gerektireceği sonucuna varılmıştır. Ayrıca.

Yeni yardımıyla yıllardan itibaren toryuma dayalı nükleer çalışmaları tekrar kazanmıştır. Rubbia 1994 yılında başladığı çalışma sonucu isimli Avrupa yeni tip Nükleer bir enerji Araştırma santralını Merkezinde (CERN) Enerji Yükseltici geliştirmiştir. aynı enerji 57 maden depolanmasına gerek kalmayabilecektir. 1957 yılında dünyanın ilk sivil amaçlı nükleer reaktörü Shippingport’un başına getirilen ABD Deniz sonra Kuvvetlerinden nükleer fizikçi Alvin Radkowsky. sistemi daha ileri . 3GW’lık enerji üretmek için PWR tipi reaktör 200 ton uranyum yakıtı kullanılırken. Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Alvin Radkowsky RTR’lerin avantajlarını şu şekilde sıralamıştır: -Standart LWR’ler 250-300 kg plütonyumu atık olarak çıkardığı ve bunun 5-7 kg’ı sadece 3-4 kişi tarafından bir bombaya dönüştürülebildiği halde RTR’ler hiçbir şekilde plütonyum açığa çıkarmamaktadır. -RTR’lerde radyoaktif ve toksik atıklar ile ısı emisyonunda çok önemli düşüşler olmaktadır. Doğal toryum yakıtı ile çalışan enerji yükselticiden çıkan atıklar. Yeni teknolojiler maliyetleri düşürdüğü gibi. -Güvenlik seviyededir. Bu reaktörlerin klasik PWR’lerden 250 kat daha verimli olduğu iddia edilmektedir. Ayrıca. Üç nükleer yakıt (uranyum235. uranyum-233) içinde toryumdan teknolojilerin reaktör kurma elde de edilen uranyum-233 1990’lı hız nötronik açıdan en iyi olanıdır. bu atıkların nükleer silaha dönüşme ihtimali de bulunmadığından daha barışçı bir yönü bulunmaktadır. Ortaya çıkan çok düşük ocakları radyoaktiviteli derin ve okyanusun Toryum camlaştırıp/betonlanıp atıkların dibinde Reaktörü 57 toryumun sahip olduğu avantajlar onun gelecekte vazgeçilmez bir nükleer enerji Enerji Alanında Kullanımı kaynağı olma potansiyelini sürdürmesini sağlamıştır. mevcut reaktörlerde fazla bir yapısal değişiklik yapma gereğini de azaltmıştır. Bundan dolayı. 1972 yılında emekli olduktan reaktörler alanındaki akademik çalışmalarını İsrail Tel Aviv üniversitesinde 17 Şubat 2002 tarihinde 86 yaşında ölene kadar sürdürmüştür. yeni reaktörlerin çevreye saldığı radyoaktif atık çok azdır. Radkowsky (Radkowsky Thorium Reactor-RTR) olarak bilinen proje toryumun nükleer yakıt olarak kullanılması konusundaki önemli çabalardan biridir. C. eski PWR’den çıkanlardan çok daha azdır. Toryumla çalışan reaktörlerde oluşan atıkların saklanması için daha az maliyet gerektiği görülmüştür.Bütün dezavantajlara rağmen için yeni reaktörlerde 780 kg toryum kullanımı yeterli olmaktadır. Prototip bir santralın 2005 yılına kadar kurulması planlanmaktadır. plütonyum-239.

Uranyum rezervlerinin kısıtlı olması. 1999 yılında RTR’nin başlanmıştır. buna karşılık toryum ilk rezervleri bakımından dünyada toryum bazlı projenin patent haklarını 1992 yılında Radkowsky Thorium Power (RTP) Şirketine tahsis etmiştir. Denemelerden -Yakıtın tekrar işlenmesine gerek Radkowsky geliştirmiş olduğu olumlu sonuç alındığı taktirde.-Doğal uranyum kullanma kirlenmeyi önemli ölçüde düşüreceğine ilişkin bir rapor hazırlamıştır. Bu projeye destek olmak üzere Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (Massachusetts Institute of TchnologyMIT) ve İsrail’in Negev Ben Gurion Üniversitesi de bir PWR varyantının dizaynı üzerinde ek bir çalışma yürütmektedir. Böylece. 1 milyarı aşan nüfusun enerji sorununa kalıcı çözüm bulma yolunda Hindistan’da toryumu son derece cazip kılmaktadır. ABD Enerji Bakanlığı (Department of Energy-DOE) projeye Brookhaven (Brookhaven Ulusal National Laboratuarı Laboratory) sıralarda yer alması. RTP Şirketi 1994 yılında Rusya Araştırma Merkezi Kurchatov Enstitüsü (Russian Research Center Kurchatov Institute-RRC-KI) ile işbirliği Anlaşmaya 1000 anlaşması göre imzalamıştır. RTR tipi ilk yılına kadar reaktörün 2002 yılından itibaren 2005 tamamlanması beklenmektedir. büyük maliyetlerle yeni yatırımlar yapılmasına gerek kalmayacağı görülmüştür. Toryuma dayalı enerji santralleri üzerinde uzun süredir çalışan diğer bir ülke de Hindistan’dır. RRC-KI ilişkin ilk projenin VVER-100 1995 yılında reaktörlerinde olumlu sonuç vereceğine raporunu tamamlamıştır. kısmen denemelerine tamamen 58 gereksinimi yüzde 20 daha düşüktür. 1996 yılında RTP şirketi RTR’lerin yakıt atıklarını ve uzun dönem radyotoksik 58 kullanım için toryum-232 uranyum-233’e . 1980’li yıllarda dünyada görülen yavaşlamaya rağmen. yeni reaktörler inşa edilmesine gerek kalmaksızın mevcut LWR’lerin küçük değişikliklerle toryum kullanabilir hale gelebileceğinden. Rusya’da edilmesi RTR’nin test PWR’nin Rusya versiyonu olan bir VVERreaktöründe kararlaştırılmıştır. yoktur. -Yakıt çevrim maliyeti yüzde 20-30 Enerji Alanında Kullanımı daha düşüktür. bu ülke toryuma dayalı reaktör çalışmalarına devam etmiştir. CANDU (Canadian DeuteriumUranium) olarak da bilinen Sıkıştırılmış Ağır Sulu Reaktörlerde (Pressurised Heavy Water Reactor-PHWR) ve ilk iki reaktörde reaktör nihai kullanılmakta aracılığıyla 1995 yılından itibaren maddi destek sağlamaktadır. Hindistan’da geniş çaplı enerji üretimine yönelik toryum kullanan reaktör yapımı üç ayrı konseptte ele alınmıştır.

Çin ve Rusya da bu konudaki çalışmalarını sürdürmektedir. toryum Bu Türkiye tabanlı önemli vakit yakıt potansiyel enerji kaynağından yeterince faydalanabilmek geçirmeksizin çalışmalarına kaynak ayırmalı ve dünya ile olan açığını kapatmaya çalışmalıdır. Ayrıca. Yapım aşamasında olan Kaiga-1 ve Kaiga-2 ile Rajasthan-3 ve Rajastan-4 reaktörlerinde de toryum kullanılması planlanmaktadır.Enerji Alanında Kullanımı 59 dönüştürülmektedir. Japonya Atom Enerjisi Araştırma Enstitüsü (Japan Atomic Energy Research Institute-JAERI) İngiltere’de denenmiş olan Dragon reaktörünün gelişmiş halinin prototipini tamamlamıştır. eğer Türkiye toryuma dayalı nükleer teknolojisini kurup geliştiremezse büyük toryum rezervlerine sahip olması kendisine önemli bir avantaj sağlamayacaktır. Hızlı Üretici Hollanda küçük bir tabanlı proje üzerinde yakıt sahip Reaktörlerde (Fast Breeder Reactor-FBR) toryumdan uranyum-233 üretmek için plütonyum uranyum-233 sistemiyle yakıtı kullanılmakta nükleer ve güç gelişmiş nükleer çalışmaktadır. Dünyada ham olarak yeterince toryum madeni bulunduğu için. 1996 yılında Kalpakkam yakınlarında faaliyete geçen küçük çaplı Kamini deneme reaktörü Hindistan’da toryumla çalışan nükleer reaktörler konusundaki çabalardan biridir. yapılması Türkiye’de esasına henüz enerjiye dönüştürülmektedir. Toryum daha önce nükleer çalışmaları yapan ülkelerin ortak özelliği nükleer teknolojiye olmalarıdır. Engin Arık’ın yaptığı hesaba göre enerji üretimi açısından 1 ton toryum 1 milyon ton petrole eşdeğerdir.Dr. Üçüncü konseptte ise Gelişmiş Ağır Sulu reaktör (Advanced Heavy Water Reactor-AHWR) ve Hızlandırıcıya Dayalı Sistem (AcceleratorDriven Systems-ADS) olmak üzere iki seçenek bulunmaktadır. 59 . Uranyum ve plütonyum gibi toryum da sadece maden olarak çok büyük bir değer ifade etmemektedir. Hindistan Brezilya ile toryum teknolojisinin geliştirilmesi konusunda birlikte çalışmak üzere 1996 yılında bir anlaşma yapmıştır. Bu nedenle toryuma dayalı nükleer teknolojinin Türkiye’de yakın bir gelecekte kurulması mümkün gözükmemektedir. kurulmuş bir nükleer santral olmadığı gibi bu yönde bir çalışma da bulunmamaktadır. Toryuma dayalı santraller tamamen yeni tipte dizayn edilmemekte. için. Boğaziçi Üniversitesinden Prof. Toryum yakıtı kullanan Kakrapar-1 ve Kakrapar-2 reaktörleri 1995 yılında sırasıyla 300 ve 100 gün faaliyette bulunmuştur. varolan reaktörlerin yapısında küçük çaplı değişiklikler dayanmaktadır.

-Türkiye ticari amaçlı toryum üretiminde bulunmamaktadır. Mısır. -Toryumun olmaması enerji başına tek toryumun rezervler. rezervi bildiren ülkelerdir. -Nükleer teknolojinin başlangıcından beri nükleer yakıt olarak kullanılma imkanları araştırılan toryum.99 olanların ise 107.5 dolar. üretim.-Yüzde 99. kullanılmasını engellemektedir. toryum Güney Afrika Cumhuriyeti. -Arjantin. Norveç.25 dolar seviyesinde seyretmektedir. Tayland Avustralya. önümüzdeki dönemde temel bir enerji kaynağı olma yolundadır. -Zengin toryum rezervlerine sahip olan Türkiye toryum tabanlı yakıt teknolojisine sahip olma imkanlarını vakit geçirmeksizin araştırmalıdır. fiyat ve kullanım alanlarının incelenmesiyle ortaya çıkan sonuçları aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür: -Dünya toplam toryum rezervinin yaklaşık 1. -Türkiye’nin yaklaşık 380 bin ton ispatlanmış toryum rezervi bulunmaktadır. -Toryum bazlı yakıtlardan çıkan atıkların silah yapımına müsait olmaması bu yöndeki çalışmalara güç vermektedir. ticaret. -Dünya monazit üretimi yıllık 5-6 bin ton civarındadır.9 saflıktaki toryum 60 oksidin kilogram fiyatı 82. Bu konuda son derece başarılı çalışmalar yürütülmektedir. ve Türkiye Brezilya. 60 . saflık derecesi yüzde 99.4 milyon ton olduğu tahmin edilmektedir. Sonuç -Toryumun radyoaktif bir element olması alanlarının VI. SONUÇ Radyoaktif bir element olan enerji her dışındaki geçen tek alanında yıl kullanım daha da fisil başına azalmasına neden olmaktadır. Kanada.

Türkiye’nin Nadir Toprak Elementleri-Toryum Kompleks Cevheri İle İlgili Yapılmış Olan Çalışmalar Ve İleriye Yönelik Öneriler. 4. January 1999. June 1996. 61 .Radkowsky.Morozov.Czerwinski. IAEA Technical Meeting on “Utilization of Thorium Fuel. Department of Nuclear Engineering Massachusetts Institute of Technology Cambridge. 11. Eskişehir2002.Kaya. R. Sema. Bulletin of The Atomic Scientists. 53. The Non-Proliferative Commercial Radkowsky Thorium Fuel Concept. Volume 19. On The Use Of Thorium In Light Water Reactors. Fordham International Law Journal.. Michel. Massachusetts 02139. 2. No. Prof. Alexei. 265-290. Muammer.NUKEM Market Report 1997.. J. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu. Nuclear Engineering International. Dr. U. John S. NO: 5. NUKEM Nuclear Technologies.S. Options in Emerging Nuclear Energy System”. More power to thorium?. Vol. Seminar at JRC-Ispra 2nd July 1996 7.Grae.Reducing Proliferation Potential of Nuclear Power Fuel Cycle. Vienna. Using Thorium In A Commercial Nuclear Fuel Cycle: How To Do It. Yeni Nükleer Arayışlar “Toryum Gerçeği”.Kazimi. 12. Alvin. and Meyer. Aykut.Friedman.Dr.Kaynakça 61 KAYNAKÇA: 1.. A 'Proliferation-Proof' Reactor?.Lung. Perspectives Of The Thorium Fuel Cycle. 5..Driscoll. The Nuclear Non Proliferation Treaty's Obligation To Transfer Peaceful Nuclear Energy Technology: One Proposal Of A Technology. 15-17 November 1999. Science & Global Security. K. 10.Tümer. 1997.Higatsberger. M. 5... 9.Mineral Commodity Summaries 2003. Volume 6. Seth. 8. 6.J. pp.Hejzlar. Michael J.Galperin. April 1999..S. Princeton University.Thorium Fuel for Light Water Reactors . Geological Survey. Michael. Ali.Zararsız. 3.. P. A Thorium-Based Fuel Cycle For VVERs & PWRs – A Nonproliferative Solution To Renew Nuclear Power.Tanrıkut. M. Alex and Todosow.E. September/October 1997.