Κορνήλιος Καστοριάδης

ΕΞΟΥΣΙΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ
(Oμιλίες στην Eλλάδα, 1989)

Κέντρο της κοινωνίας, όπως και κέντρο της ιστορίας, είναι το ριζικό φαντασιακό της ανθρωπότητας, που
αυτοανελίσσεται και αυτοαναπτύσσεται. Αυτή η αυτοανέλιξη και αυτοανάπτυξη γίνεται μεσα σε δύο
διαστάσεις, θεμελιακές για την κοινωνία και για την ιστορία, την διάσταση του θεσμισμένου και την
διάσταση του θεσμίζοντος. Ο θεσμός, με την πρωταρχική έννοια της λέξης, είναι μια πρωταρχική
δημιουργία του κοινωνικο-ιστορικού πεδίου, δηλ. της ανώνυμης συλλογικότητας. Αυτή η δημιουργία
σαν μορφή, σαν είδος με την πλατωνική έννοια, ξεπερνάει οτιδήποτε θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς
ως παραγωγή των ατόμων ή των υποκειμένων. Το άτομο και τα άτομα εν γένει είναι και αυτά θεσμοί·
θεσμός μια για πάντα και θεσμός διαφορετικός σε κάθε διαφορετική κοινωνία. Το άτομο είναι ο κάθε
φορά καθορισμένος πόλος κοινωνικού καταλογισμού («εσύ το έκανες») και κοινωνικής κατανομής («εσύ
θα το πάρεις») κάθε φορά διακανονισμένων, και χωρίς αυτόν τον πόλο δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνία.
Η υποκειμενικότητα ως αρχή αυτοανακλαστική ή αυτοστοχαστική και βουλευτική, δηλ. σαν σκέψη και
σαν θέληση, δεν είναι ένα φυσικό δεδομένο ούτε απλώς σύμφυτη με την βιολογική φύση του
ανθρώπου. Η υποκειμενικότητα είναι και αυτή κοινωνικο-ιστορικό πρόταγμα. Βρίσκουμε την αρχή της,
που επαναλαμβάνεται δύο φορές, στην αρχαία Ελλάδα και στην δυτική Ευρώπη, με τρόπο που
μπορούμε να την εντοπίσουμε και να την χρονολογίσουμε. Γιατί λέω ότι το άτομο όπως το εννοούμε
συνήθως είναι θεσμός και όχι φυσικό δεδομένο; Γιατί αυτό που είναι το πρωταρχικό δεδομένο και που
είναι στον πυρήνα και του συνηθισμένου κοινωνικού ατόμου και της υποκειμενικότητας με την πλήρη
έννοια, στoν πυρήνα του πολίτη που περπατάει στον δρόμο, ή στον πυρήνα του αγρίου που ετοιμάζει
το τόξο του, όπως και στον πυρήνα του Αριστοτέλη, του Πλάτωνα και οποιουδήποτε άλλου, είναι η
ψυχική μονάδα (το ασυνείδητο στα πιο βαθιά του στρώματα) που δεν μπορεί να αναχθεί στο κοινωνικοιστορικό αλλά που το κοινωνικο-ιστορικό την διαμορφώνει χωρίς όρια και με έναν μόνο όρο: να μπορεί
να ικανοποιήσει ορισμένες ελάχιστες απαιτήσεις της ψυχής. Η κύρια απαίτηση ανάμεσα σ' αυτές είναι να
δοθεί στην ψυχή, στην ζωή που η ψυχή εφεξής θα διαγάγει μες στην κοινωνία, ένα ημερινό νόημα. Αυτό
η κοινωνική θέσμιση το κάνει μορφώνοντας το νεογέννητο μικρό τέρας και μορφώνοντάς το σε όλη του
τη ζωή, υποχρεώνοντάς το να επενδύσει και να δώσει νόημα για τον εαυτό του στις κοινωνικές
σημασίες, στο μάγμα των κοινωνικών σημασιών, που έχουνε κάθε φορά θεσμισθεί από την δεδομένη
κοινωνία και που συνέχουν αυτή την κοινωνία και τους ιδιαίτερους θεσμούς της.
Φυσικά το άτομο σαν τέτοιο δεν είναι τυχαίο, δευτερεύον ή ασήμαντο σχετικά με την κοινωνία.
Συγκεκριμένα η κοινωνία δεν μπορεί να υπάρξει παρά μεσω της ενσάρκωσης και της ενσωμάτωσής της
στα άτομα, ενσάρκωσης που είναι πάντα αποσπασματική και συμπληρωματική, ενσάρκωσης των
κοινωνικών θεσμών και των κοινωνικών σημασιών από τα άτομα, που ζουν, περπατούν και μιλούν. Ο
καθένας από μας νομίζει πως είναι ο εαυτός του και ο ίδιος αλλά στα 99.99% είναι ένα απόσπασμα της
κοινωνίας που περπατάει και τίποτα περισσότερο. Για να γίνει κάτι περισσότερο χρειάζονται άλλες
προϋποθέσεις για τις οποίες θα μιλήσω αργότερα. Εδώ θέλω να τονίσω ότι η κοινωνία κάθε φορά
διαμορφώνει αυτό το υλικό που είναι η ψυχή και του επιτρέπει να ζήσει, πράγμα που η ψυχή δεν θα
κατόρθωνε αλλιώς, δίνοντάς του σημασίες και δίνοντάς του κανόνες, διαμορφώνοντάς το έτσι, σ' ένα
κοινωνικό άτομο. Αλλά κάτω από μια άλλη θεώρηση των πραγμάτων η κοινωνία υπάρχει συγκεκριμένα

Όχι. μόνο σ' αυτό το μετρο μπορεί να υπάρξει κατ' επιστροφή δράση του συγκεκριμένου ανθρωπίνου ατόμου πάνω στην κοινωνία. Μέσα σ' αυτήν την θεσμισμένη ετερονομία το μόνο που μπορεί να κάνει το άτομο είναι να πράξει έναν από τους κοινωνικούς ρόλους που είναι προδιεγραμμένοι: να είναι αρχηγός. *** Κάθε κοινωνία θεσμίζεται με τον δικό της τρόπο. αποτελεί ένα είδος. που δεν επιδέχονται ούτε «πραγματική» εξήγηση ούτε «ορθολογική» θεμελίωση.που στηρίζεται και στη συνολιστική-ταυτιστική συνιστώσα του 2 . υπόλοιπα ενός κατεργασμένου τοπίου. ∆ημιουργώντας τον εαυτό της η κοινωνία και κάθε κοινωνία δημιουργεί τα άτομα μεσω των οποίων μπορεί να υπάρξει. δεν μπορούν παρά να αναπαράγουν την κοινωνία που τά έκανε. πρωθυπουργός. θραύσματα μαρμάρων. Αυτή την ιδιότυπη σχέση δεν μπορούμε να την σκεφτούμε υπό τις κλασικές κατηγορίες του όλου και του μερους. σαμάνος. πόρνη. Το συνολιστικό-ταυτιστικό στοιχείο . Π. κι αυτό φυσικά οι Αθηναίοι το ήξεραν πολύ καλύτερα από τους σύγχρονους ανθρώπους. κάθε τύπος θεσμισμένης κοινωνίας. με την πλατωνική έννοια. διότι υπάρχει ένα στοιχείο της θέσμισης κάθε κοινωνίας που είναι κοινό σε όλες για λόγους πού αφορούν και την ανθρωπολογία με τη βαθύτατη έννοια αλλά και την οντολογία. η οποία θεσμισμένη κοινωνία απείρως υπερβαίνει το σύνολο των ατόμων που την συνθέτουν. υπάλληλος. το στοιχείο των φαντασιακών σημασιών.. πρωταθλητής του μπάσκετ. αγάλματα που αλιεύονται κάπου στη Μεσόγειο και τίποτε περισσότερο. οι μόνοι δρόμοι εμφανούς εκδηλώσεως της ατομικής ψυχής σε τέτοιου είδους ετερόνομες κοινωνίες είναι η παράβαση των κειμένων νόμων και η παθολογία. του συνόλου και των στοιχείων. του συγκεκριμένου ανθρωπίνου όντος. η αρχαία αθηναϊκή κοινωνία δεν είναι τίποτε έξω από τους Αθηναίους. ενσωματωμένη μεσα στα άτομα που κατασκευάζει. αλλά δεν μπορεί να υπάρξει παρά όντας πραγματοποιημένη.Κορνήλιος Καστοριάδης και πραγματικά μόνο με τα άτομα και μεσω των ατόμων τα οποία δημιουργεί. Έχουμε εδώ μια σχέση ανάμεσα στη θεσμισμένη κοινωνία. μια μορφή που φυσικά σαν τέτοια έχει τους δικούς της καθορισμούς. υπουργός κτλ. πολεμιστής. ή σήμερα. δημιουργεί τους νόμους της ύπαρξής της (όχι απλώς τους τυπικούς νόμους). ακατανόητες επιγραφές. μάγος. Χωρίς τους Αθηναίους η αρχαία αθηναϊκή κοινωνία δεν είναι παρά ερείπια. Κάθε κοινωνία. ιδιότυπη λοιπόν σχέση ανάμεσα σ' αυτή την κοινωνία και σ' αυτά τα άτομα. Από την πρώτη ύλη της ψυχής η θεσμισμένη κοινωνία κατασκευάζει κάθε φορά τα άτομα τα οποία. του γενικού και τού μερικού κλπ. κατορθώνει να διαπηδήσει ανάμεσα από τα διαδοχικά στρώματα των κοινωνικών θωρακισμών που είναι το άτομο. Μόνο στο μετρο που η ριζική φαντασία της ψυχής. και τείνει να αναπαράγει συνεχώς τον εαυτό της. Οι Αθηναίοι όμως δεν είναι Αθηναίοι παρά γιατί τους έκανε όπως είναι ο νόμος της πόλεως. και φυσικά μια τέτοια δράση είναι σπανιότατη και ούτως ή άλλως ανεπαίσθητη σχεδόν σ' όλες τις κοινωνίες διότι σχεδόν σ' όλες τις κοινωνίες κυριαρχεί η θεσμισμένη ετερονομία. Το ζήτημα γίνεται διαφορετικό στις ελάχιστες κοινωνίες όπου η ρήξη της πλήρους ετερονομίας επέτρεψε την αρχή μιας πραγματικής εξατομίκευσης τού ατόμου και όπου η ριζική φαντασία της ατομικής ψυχής μπόρεσε να βρεί ή να δημιουργήσει τα κοινωνικά μεσα μιας πρωτότυπης δημόσιας έκφρασης και να συμβάλει επώνυμα στην αυτοαλλοίωση του κοινωνικού κόσμου. Κάθε κοινωνία υποχρεωτικά πρέπει να θεσμιστεί και αυτή η θέσμιση έχει πάντα ορισμένους γενικούς χαρακτήρες. Μήπως με αυτή την άποψη θρυμματίζουμε την ιστορία σε μια αλληλοπαράθεση κοινωνιών οι οποίες θα ήτανε άσχετες μεταξύ τους.χ. Πέρα απ' αυτά. Η θέσμιση αυτή επιτελείται με δύο αλληλένδετα και αναπόσπαστα στοιχεία: το ταυτιστικό-συνολιστικό (που εμφανίζεται συγκεκριμένα ως εργαλειακό και λειτουργικό)· και το κυρίως φαντασιακό. εργάτης. έτσι όπως είναι κατ' αρχήν.

χ. Τίς Κυριακές το πρωί όμως τρία και ένα είναι το ίδιο πράγμα. ψοφίμι) και β) ότι αυτές οι τελετουργίες δεν είναι 3 . Περιληπτικά: ο ∆αρείος. είτε σύμβολα θεία. θρησκευτικές σημασίες.000 δρχ. κάθε υπαρκτού . τι εσήμαινε η δημοκρατία γι' αυτούς. Εάν πάτε σ' ένα Χριστιανό έμπορο ο οποίος πουλάει κάτι 3. στις χριστιανικές κοινωνίες έξι μερες την εβδομάδα ένα και ένα κάνουνε τρία και το τρία είναι διαφορετικό από το ένα. αλλιώς αυτή η κοινωνία δεν θα είχε επιζήσει: αυτό είναι ταυτιστική-συνολιστική λογική. πράγμα που δεν έχει νόημα.χ. που δεν είναι δυνάστης αλλά σοφός. αδύνατη. Π.προφανώς εκ της θέσεώς του. και το διηγείται ως μεστό νοήματος. Άλλά το ξέρει και το παραδέχεται ο Ηρόδοτος. Έτσι μπορεί σε άλλες φυλές οι αγελάδες να είναι και ζώα που υπόκεινται στούς κανόνες της βιολογικής αναπαραγωγής και που παράγουν γάλα το οποίο μπορεί να πιεί κανείς. Το εμφανές δίδαγμα της ιστορίας είναι ότι κάθε λαός θεωρεί τους νόμους των άλλων παράλογους και βδελυρούς. και το ίδιο για οποιονδήποτε άλλο πολιτισμό. διδακτικό μάθημα. Όταν όμως θέλουμε να διεισδύσουμε στις φαντασιακές σημασίες μιας κοινωνίας. Αντί να απαντήσω θεωρητικά σ' αυτό το ερώτημα. Αυτό μας επιτρέπει ως ένα ορισμένο βαθμό μια πρώτη πρόσβαση προς τις άλλες κοινωνίες. που είναι και οι σημαντικότερες. ως σοφός (φιλόσοφος) μπορεί να καταλάβει α) ότι για κάθε ανθρώπινη φυλή υπάρχει μια εθιμική τελετουργία ταφής (ότι το ανθρώπινο πτώμα δεν γίνεται ποτέ απλό φυσικό αντικείμενο. η πρόσβαση αυτή φαίνεται και είναι για τους περισσότερους ανθρώπους. Π. κοινωνικά και άλλα. και αυτοί απαντούν: φυσικά τους τρώμε. Σημαίνει φυσικά ότι εκτός απ' αυτό το συνολιστικό-ταυτιστικό πεδίο όπου η κοινωνία αναγνωρίζει ότι 1+1+1 κάνουν τρία. Προσπαθούμε δηλαδή να καταλάβουμε όχι πως οι παραγωγικές σχέσεις στην αρχαία Ελλάδα εδημιούργησαν την φιλοσοφία. κι ένας ταύρος με μια αγελάδα δεν μπορούν να γεννήσουν παρά μοσχάρια. όσο Χριστιανός και να είναι ο χριστιανός αυτός. Σέ κάθε κοινωνία. Τι σημαίνει αυτό. διαποτισμένο απ' το καθαρά φαντασιακό.Εξουσία. απαντούν οι Έλληνες.Έχουμε συνεπώς ένα είδος πυξίδας. Πολιτική. ο ∆αρείος το ξέρει και το παραδέχεται . είτε ενσαρκώσεις θείων όντων. αλλά πως ο Αθηναίος πολίτης και το αθηναϊκό κοινό μπορούσαν να ζήσουν τον κόσμο τους. Ο Ηρόδοτος. βασιλεύ. Πώς εί-ναι δυνατόν άνθρωποι που ζούν μεσα σ' ένα κόσμο να κατανοή-σουν (και να παραδεχθούν) ότι άλλοι άνθρωποι μπορούν να ζουν μέσα σ' έναν άλλο κόσμο.χ. έχει στην αυλή του μια φυλή Ινδών και μιά ομάδα Έλλήνων. Αυτό λέγεται το μυστήριο της Αγίας Τριάδας. η οποία άλλωστε πολλές φορές είναι απατηλή και συχνά έχει απατήσει τους εθνολόγους και τους κοινωνιολόγους. ο Μέγας Βασιλεύς. τα πράγματα γίνονται πολύ δυσκολότερα. τι εσήμαινε η πόλη. υπάρχει λοιπόν πάντοτε αυτή η διφυία ανάμεσα στο ταυτιστικόσυνολιστικό και στο καθαρά φαντασιακό η οποία χαρακτηρίζει τη θέσμιση κάθε κοινωνίας. Φυσικά. απαντούν οι Ινδοί. θα σας θυμίσω μια ιστορία που διηγείται ο Ηρόδοτος. κατά πρώτη προσέγγιση. βασιλεύ. τι εσήμαινε η θρησκεία. δυνάστη απειράριθμων φυλών των οποίων πρέπει να σεβεται τα έθιμα. παντού και πάντα. ρωτάει τους Ινδούς τι κάνουν με τους νεκρούς τους.φαίνεται σχετικά απλό. Αλλά και αυτό το συνολιστικό-ταυτιστικό στοιχείο είναι. τις δυνατότητες κατανόησης. ∆εν θα τους τρώγατε. Αλλά υπάρχει και βαθύτερο δίδαγμα: αυτό το γεγονός. ρωτάει ο ∆αρείος. Ευφημεί. ∆έν θα τους καίγατε. δύο και δύο πρέπει να κάνουν τέσσερα. Αυτονομία «προ-κοινωνικού» κόσμου και. Θά πω μόνο αυτή τη στιγμή ότι και εκεί δεν είμαστε άοπλοι αλλά βάζουμε μπρο στα άλλες δυνατότητές μας. του δώσετε ένα χιλιάρικο και του πείτε 1=3 δυνάμει του μυστηρίου της Αγίας Τριάδας. Ξέρουμε ότι οποιαδήποτε κοινωνία είναι υποχρεωμένη να ακολουθήσει την ταυτιστική συνολιστική λογική. υπάρχει το σημαντικότερο γι' αυτήν φαντασιακό πεδίο επάνω στο οποίο κυριαρχούν άλλες σημασίες π. και οι Έλληνες απαντούν: φυσικά τους καίμε. ρωτάει ο ∆αρείος. στις δημογραφικές ή οικονομικές έρευνες ξέρουμε ότι ορισμένα πράγματα αποκλείονται. γενικότερα. θα σας γελάσει στο πρόσωπο. Τι φρικτή ιδέα σου ήρθε. αλλά ταυτοχρόνως να είναι είτε θεία όντα. τι βδελυρή ιδέα! Ρωτάει κατόπιν τους Έλληνες τι κάνουν τους νεκρούς τους.

λόγχες κλπ. κι οι νόμοι αυτοί είναι καλοί γι' αυτόν. ο Ηρόδοτος χαρακτηρίζει τον Καμβύση παράφρονα. κόσμο. προσπαθούμε να προσβούμε στον φαντασιακό πυρήνα ο οποίος τις δενει μαζί. Αλλά ξέρω ασφαλώς ότι για τους κλασικούς Εβραίους ή για τους πραγματικούς Μωαμεθανούς είναι αληθινό ή δεν είναι αληθινό αυτο που είναι μεσα στην Παλαιά ∆ιαθήκη ή μεσα στο Κοράνι. οι οποίοι σκοτώνονται. Η απάντηση σ'αυτή την ερώτηση έχει δύο πλευρές. Γιατί σκοτώνονται. όλα αυτά ισχύουν για την κοινωνικοποιημένη ψυχή και της επιβάλλονται. Ο όρος αυτής της εγκατάλειψης είναι ότι ταυτόχρονα επενδύει αντικείμενα. Βρίσκουμε τον ορισμό της αλήθειας: τι είναι αληθινό και τι δεν είναι αληθινό. οι πράξεις. Για τους σημερινούς ανθρώπους δεν ξέρω τι είναι αληθινό και τι δεν είναι αληθινό. Αυτά αρκούν για να μπορούν να ισχύουν οι θεσμοί και να υπακούουν οι άνθρωποι πού ανήκουν σε αυτή την κοινωνία. ούτε κατά φύσιν ούτε παρά φύσιν. Σε άλλο μερος. Βρισκουμε τον ορισμό της πραγματικότητας: Τι είναι πραγματικό και τι δεν είναι πραγματικό. η επίκληση να πεθάνουμε για την φυλή ή το έθνος. Όταν έχουμε να κάνουμε με άλλες κοινωνίες. Ποιά είναι η ελάχιστη προϋποθεση για να μπορέσει να γίνει αυτή η διαδικασία η οποία στην ουσία της είτε μαλακά γίνεται είτε βίαια. είναι τελείως ανόητα. ο διακανονισμός των σεξουαλικών σχέσεων. ή τηλεόραση και υπουργείο πληροφορήσεως. Γιατί η φυλή αποφάσισε ότι θα γίνει πόλεμος εναντίον της άλλης φυλής. χρησιμοποιώντας την αναβιωτική μας φαντασία. η εργασία. πώς είναι δυνατόν λοιπόν οι θεσμοί να επιβάλλονται και να έχουνε ισχύ. αλλά τα εγκαταλείπει «προς την χρείαν ικανώς» όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης. Σκεφτείται τετρακόσιους πρωτογόνους με τόξα. Πώς γίνεται όλος αυτός ο συρφετός των πραγμάτων τά οποία όταν τα κοιτάξει κανείς από την σκοπειά της πραγματικής ψυχής. δεν έχουν κανένα νόημα (Άλλωστε και για την μη τελείως ασυνείδητη ψυχή πολλές φορές δεν έχουν κανένα νόημα. Η κοινωνία στερεί από την ψυχή αυτό που στην αρχή ήτανε νόημα για την ψυχή. Ότι οι θεσμοί ισχύουν σε μια κοινωνία δεν σημαίνει ότι υπάρχουν συνεχώς ρόπαλα και φυλακές· αρκεί να υπάρχουν μάγοι και πεποιθήσεις. αυτό που επιτρέπεται και αυτό που απαγορεύεται. των σχέσεων των φύλων. την θέσμιση μιας κοινωνίας. το ταυτιστικό-συνολιστικό. γιατί δεν καταλάβαινε ότι κάθε λαός έχει τους νόμους του. Όταν κοιτάμε τους θεσμούς. ή άγιοι άνθρωποι και μοναστήρια. χωρίς να είναι καν προσωποποιημένο αυτό το κατεστημένο. όπως δείχνει το γεγονός π. Αυτό είναι που πρέπει να εννοηθεί ως η πραγματική έννοια αυτού που ονομάζεται στην ψυχανάλυση μετουσίωση. δηλαδή τον πλήρη και απεριόριστο εγωισμό και ναρκισσισμό. και ως ένα σημείο το κατορθώνουμε. στην ουσία της είναι πάντα μια βία που επιβάλλεται στην ψυχή. ∆ιαπιστώνουμε δηλ. της ασυνείδητης ψυχής.Κορνήλιος Καστοριάδης ούτε «λογικές» ούτε «παράλογες». Εντούτοις οι περισσότεροι πηγαίνουν. ότι πολλές φορές οι άνθρωποι δεν θέλουν να πάνε στον πόλεμο. Η ψυχική πλευρά είναι πολύ σύντομα η ακόλουθη.χ. Πώς γίνεται αυτό το πράγμα. γιατί άντιστοιχούν κάθε φορά στον νόμο της δεδομένης φυλής. σ'αυτό που είναι κάθε φορά το κατεστημένο. πηγαίνουν να σκοτωθούν ενώ είναι βιολογικά όντα). Εμείς σήμερα μπορούμε να προσθέσουμε ενα τρίτο σημείο γ) τους νόμους αυτούς προσπαθούμε να τους κατανοήσουμε (όχι να τους «εξηγήσουμε»). Βρίσκουμε την γλώσσα. τι βρίσκουμε εκεί μεσα. και εδώ μπορούμε να αντλήσουμε κάποια βοήθεια από το γεγονός ότι υπάρχει κάτι που ξεπερνάει την λογική. ύπάρχει μια κοινωνική κατασκευή του ατόμου που είναι μια ιστορική διαδικασία μεσα στην οποία η ψυχή καταναγκάζεται είτε με το ήμερο είτε με το άγριο (το αποτέλεσμα είναι το ίδιο) να εγκαταλείψει τα αρχικά της αντικείμενα και τον αρχικό της κόσμο. ότι κάθε κοινωνία είναι θεσμισμένη και ότι αυτοί οι θεσμοί ισχύουν μεσα σ' αύτή την κοινωνία. και της προσφέρει 4 . Οι τρόποι. κανόνες που είναι κοινωνικά θεσμισμένοι. ∆έν τα εγκαταλείπει ποτέ τελείως. την ψυχική μονάδα. την ψυχική και την κοινωνική. που αφορά καθαρά την ανθρώπινη όντολογία και που είναι υποχρεωμένη η κάθε κοινωνία να κάνει για να μπορέσουν οι θεσμοί της να ισχύουν.

Τι θα ορίσουμε ως εξουσία. Από την κοινωνική πλευρά. ή θα γίνει κοινωνικό άτομο. θα ήταν εκείνη που θα επέτρεπε να προδιαμορφωθούν 5 . αλλά δυνάμει (και αυτό είναι μια ιδιοτυπία όχι μόνο της γλώσσας αλλά και όλων των κοινωνικών φαινομένων) περιέχει το σύνολο των σημασιών περί των οποίων πρόκειται μεσα σ' αυτη την κοινωνία. ο Αλλάχ. το σύνολο όλων αυτών απαρτίζει αυτό που οι Έλληνες αποκαλούσαν παιδεία: αυτό που μεταμορφώνει την βιολογική και ψυχολογική πρώτη ύλη σ' ένα ανθρώπινο όν που ζεί σε μια πόλη με την αρχαία έννοια της λέξεως. ο κύριος κοινωνικός εκπρόσωπος των θεσμών πλάι στο παιδί είναι η μητέρα· ο κοινωνικός άλλος. αλλά αυτό που λένε οι Γερμανοί Instanz. Αυτό το άλλο νόημα είναι η οργάνωση του κόσμου. Το ανθρώπινο όν δεν μπορεί να γίνει κοινωνικό όν παρά στο μετρο που έχει εσωτερικεύσει τους θεσμούς. Αυτονομία ένα άλλο νόημα. ο πλούτος. η ίδια αυτή διαδικασία κατοχυρώνεται από το σύνολο των θεσμών μεσα στούς οποίους βρίσκεται διαρκώς εμβαπτισμένο το ανθρώπινο όν από την γέννησή του. ο θεσμός είναι δυνάμει παρών και η ικανότητα του ανθρώπινου ατόμου να ζεί κάτω από θεσμούς. Το παιδί αρπάζει κομμάτια και απ' αυτά τα κομμάτια αναπτύσσει τη δυνατότητα να καταλάβει περίπου οτιδήποτε μπορεί να λεχθεί μεσα σ' αυτήν τη γλώσσα. οι ταξεις ηλικίας. το φροντίζει και είναι ο ίδιος πάντοτε κοινωνικοποιημένος με ένα συγκεκριμένο τρόπο και μιλάει μια συγκεκριμένη γλώσσα. ευτυχώς σε ελάχιστες περιπτώσεις. όπως νομίζω ότι πρέπει. εκείνο απαγορεύεται. η δύναμη κλπ. εσωτερικεύοντας ρητά σημαντικά κομμάτια απ' αυτό τον κόσμο και υπόρρητα. την ικανότητα λοιπόν οποιασδήποτε αρχής να οδηγήσει κάποιον στο να κάνει ή να μην κάνει αυτό που από μόνος του δεν θα έκανε ή θα έκανε. δημιουργείται. Αυτό γίνεται με τις ατέλειωτες παραπομπές που συνδέουν κατά μαγματικό τρόπο κάθε απόσπασμα αυτού του κόσμου με κάποιο άλλο. ο θεός. Πολύ πριν υπάρξουν τα σχολεία τα παιδιά μαθαίνανε τη γλώσσα τους και πολύ καλύτερα φυσικά απ' ότι την μαθαίνουν από τότε που υπάρχουν σχολεία. σχεδόν πάντοτε η μητέρα. Η ισχύς των θεσμών βρίσκεται κατοχυρωμένη. Φυσικά. Μια μητέρα πλάι στο παιδί της είναι 3 εκατομμύρια χρόνια εξανθρώπευσης τα οποία δρούν. Πώς την μαθαίναν. ένα οποιοδήποτε σώμα προσωπκό ή απρόσωπο που είναι θεσμισμένο). και το ίδιο συμβαίνει με όλο αυτό το τεράστιο οικοδόμημα που είναι το κοινωνικό σύμπαν. αυτή η διαδικασία κατασκευής του κοινωνικού ατόμου επιτελείται από όλους τους θεσμούς και τις πραγματικότητες που υπάρχουν στην κοινωνία: το σχολείο. από την ίδια τη διαδικασία δυνάμει της οποίας αυτό το μικρό ασπαίρον τέρας ή θα καταλήξει σε ψυχωτικό αυτισμό. σκέφτονται κάτι που είναι μια ιδιωτική κατ' εξοχήν σχέση. Σκεφτείτε τι γίνεται όταν ένα παιδί μαθαίνει τη μητρική του γλώσσα από τη μάνα του. γίνεται αμέσως προφανές ότι η μεγαλύτερη δυνατή εξουσία. Πιο αφηρημένα. η εξουσία. κατ' αρχήν πριν και πάνω από κάθε άλλο. ∆έν ξέρω γιατί οι άνθρωποι όταν σκέφτονται τη μητέρα. αυτή την οποία θα ονειρευότανε κάθε τύραννος και έχουν ονειρευτεί τύραννοι. η αιώνια ζωή.Εξουσία. και εδώ εμφανίζεται αμέσως το θέμα της εξουσίας. που φυσικά στην αρχή συναντά την αντίδραση του παιδιού. Κάθε φορά αυτή η διδασκαλία είναι αποσπασματική. δηλ. Πολιτική. Η μητέρα ποτέ δεν διδάσκει ολόκληρη τη γλώσσα ούτε διδάσκει κανόνες. και επιπλέον είναι μια ολόκληρη κοινωνία έτσι όπως αυτή η κοινωνία μεταφέρεται με τη γλώσσα της: μην κάνεις αυτό. δυνάμει. η πόλη. Άν ορίσουμε ως εξουσία. Όταν μιά μητέρα λέει όχι στο παιδί και απαγορεύει κάτι. η γειτονιά. το σύνολο του κοινωνικού κόσμου. Όλα αυτά ήδη περιέχουν και το περιεχόμενο της θέσμισης και αυτό που είναι βασικό για οποιαδήποτε θέσμιση και το οποίο φυσικά για τα βιολογικά όντα σε προανθρώπινο επίπεδο δεν έχει κανένα νόημα: αυτό επιτρέπεται. συνήθως η μητέρα. μπράβο παιδί μου κάνε εκείνο. Έτσι το κοινωνικό άτομο συγκροτείται εσωτερικεύοντας τον κόσμο και τις σημασίες που έχει δημιουργήσει η κοινωνία. ο στρατός και σήμερα ένα σωρό άλλα πράγματα. μ' αυτόν τον τρόπο. την ικανότητα για μια οποιαδήποτε αρχή (όταν λέω αρχή δεν έννοώ τις κρατικές αρχές.

αυτό να το κάνουμε το 1989 και σ' ένα ορισμένο τόπο. υπάρχει η θεσμίζουσα κοινωνία. όπως υπάρχει. Αυτή την εξουσία θα έπρεπε και θα μπορούσε να ονομάσει κανείς απόλυτη εξουσία. Η σημασία αυτών των διαπιστώσεων σχετικά με το πρόταγμα της αυτονομίας θα φανεί αργότερα. Πώς το ξέρουμε είναι άλλη συζήτηση. Η σχέση της θέσμισης της κοινωνίας με τα άτομα που αυτή η θέσμιση κατασκευάζει. Ασκείται από το σύνολο της θεσμισμένης κοινωνίας. αλλά περιορίζει αυτό που μπορούμε. αν μπορούμε να αλλάξουμε μερικούς απ' τους θεσμούς πού είναι θεσμισμένοι στον τόπο και τον χρόνο που ζούμε. και τα διαμορφώνει εν όψει της συντηρήσεώς της.και εδώ μπορείτε να σκεφτείτε μερικούς μυθιστοριογράφους. Από αυτήν δεν μπορούμε να ξεφύγουμε συγκεκριμένα και εμείς τώρα. που δεν είναι εξουσία ούτε ενός ατόμου ούτε μιας επώνυμης αρχής. Συνεπώς είναι πάντοτε επίσης και ανάληψη του δεδομένου και πάντοτε υπό το βάρος μιας κληρονομιάς. της θεσμισμένης κοινωνίας και όλης της προηγούμενης ιστορίας που βρίσκει σ' αυτή την κατάσταση την προσωρινή της απόληξη. δηλ. Σχετικά με αυτή την απόλυτη εξουσία κάθε ρητή εξουσία.τι έπρεπε να κάνει και φυσικά. με μια έννοια είναι η εξουσία του ίδιου του κοινωνικο-ιστορικού πεδίου και θα μπορούσε να την ονομάσει κανείς εξουσία του κανενός. Όπως ξέρουμε και πρόσφατα στην ιστορία τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Και ξέρουμε ότι ιστορία υπάρχει. την πραγματικότητα της πιο απόλυτης ετερονομίας. ασκεί πάνω σ' όλα τα άτομα τα οποία παράγονται μεσα σ' αυτή την κοινωνία μια ριζική εξουσία την οποία προτείνω να ονομάσουμε μια ριζική υποεξουσία. Εδώ αρκεί να πούμε ότι αυτή η υποεξουσία η μη ρητή. εφόσον η θεσμισμένη κοινωνία διαμορφώνει κάθε φορά τα άτομα. κάτι τέτοιο προσπάθησαν να κάνουν. για έναν παρατηρητή ο οποίος θα ήξερε όλη την διαδικασία. του «ούτιδος» όπως έλεγε ο Οδυσσέας. και ξέρουμε ότι πραγματικά κάθε κοινωνία προσπαθεί να φτιάξει άτομα πουνά την αναπαράγουν έτσι όπως εστί και ευρίσκεται. Αυτήν τη ριζική υποεξουσία. συνεχώς όλη η προηγούμενη ιστορία. στον ωραίο καινούργιο κόσμο ή τον Όργουελ στο 1984 . Αυτό σημαίνει ότι η θεσμίζουσα 6 . κατ'ουσίαν η θεσμίζουσα εξουσία. πάντοτε εργάζεται με υλικό και με βάση κάτι που έχει ήδη θεσμιστεί. δείχνει ότι η θέσμιση της κοινωνίας. καμίας καν κυριαρχίας. Σε μια τέτοια περίπτωση . όχι απόλυτα βέβαια ορίζει. όπως ο Πιότρ Μοροζώφ κατήγγειλε τους γονείς του ως αντισοβιετικούς σε ηλικία 10 ετών και έγινε εθνικός ήρωας. Εάν αυτό ήτανε 100% αλήθεια βέβαια δεν θα υπήρχε ιστορία. θα έπρεπε αυτή η εξουσία. δηλ. Να κάνουν τον μικρό Γερμανό ή τον μικρό Ρώσο αυθόρμητα να πραγματοποιεί τις θελήσεις της εξουσίας. Ό. εκδήλωση και διάσταση του θεσμίζοντος ριζικού φαντασιακού της κοινωνίας. ∆ηλ. όσο ριζική και να είναι η δημιουργία της. και το ναζιστικό και το σταλινικό. κατά κάποιο τρόπο. μη κάνετε εκείνο. Πρίν από κάθε ρητή εξουσία. υπάρχει η ριζική υποεξουσία. τον Χάξλεϋ. θα έκανε από μόνο του ό. Σύμφωνα μ' αυτά που είπα για τον τρόπο ισχύος της εξουσίας. και καμίας ρητής εξουσίας που θα ανάγκαζε το άτομο να κάνει ή να μην κάνει τουτο ή εκείνο.Κορνήλιος Καστοριάδης τα άτομα έτσι που από μόνα τους να κάνουν αυτό που η αρχή θα ήθελε να κάνουν χωρίς να υπάρχει ανάγκη καμίας καταπίεσης. κάθε κυριαρχία που είναι υποχρεωμένη να πεί: κάντε τουτο.τι και να κάνουμε. δεν μπορούμε να την εντοπίσουμε. βρίσκεται η ίδια πάντοτε μεσα στην ιστορία. να είναι απόλυτη και να διαμορφώνει τα άτομα ώστε αιώνια να την αναπαράγουν. με την συνήθη έννοια. Αλλά η θεσμίζουσα εξουσία. φαίνεται να είναι ελαττωματική και δείχνει μια ανίατη αποτυχία.επίσης προφανές ότι το άτομο που θα υπέκειτο σε μια τέτοια διαμόρφωση θα παρουσίαζε ταυτόχρονα την επιφανειακή όψη της πληρέστατης αυθορμησίας. και πριν από κάθε «κυριαρχία». δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από το γεγονός ότι λίγοι απ' αυτούς τους θεσμούς μπορούν να γίνουν αντικείμενο ρητής αμφισβήτησης και ρητής αναθέσμισης. όποια και αν είναι. Πίσω όμως από την θεσμισμένη κοινωνία. είναι ταυτόχρονα η εξουσία του θεσμίζοντος φαντασιακού. Υπόστηρίζω ότι ιστορία υπάρχει με μια ουσιαστική έννοια και όχι απλώς ως σειρά χρονολογιών.

ούτε φιλοσοφία. δεν έχει νόημα είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να μπορούν οι διάφορες κοινωνίες να τού δίνουν η κάθεμία το νόημα που θέλει. Αυτό το α-νόητο του κόσμου. ούτε πολλές και διάφορες θρησκείες. Η τελειότερη κατασκευή απ' αυτή την άποψη είναι η θρησκευτική κατασκευή· οτιδήποτε και να έχει γίνει έχει νόημα ως θέληση του Θεού. Ο κόσμος ο δικός μας δεν είναι ο κόσμος των αρχαίων Έλλήνων. η οποία για πολλούς πραγματικούς Εβραίους είναι και δεν μπορεί παρά να είναι η απόδειξη του γεγονότος ότι οι Εβραίοι είναι ο εκλεκτός λαός και ένας λαός ξεχωριστός απ' όλους τους άλλους. Το φρικτότερο και ωραιότερο παράδειγμα που μας δίνει η ιστορία είναι η καταστροφή των Εβραίων στον τελευταίο πόλεμο. Γι' αυτό ο Αριστοτέλης έλεγε συνεχώς «άνθρωπος άνθρωπον γεννά». Σ' ένα κόσμο που μεσα σε κάθε δενδρο ή κάθε πηγή υπάρχει μια νύμφη τα πράγματα είναι αλλιώς απ' ότι σε ένα κόσμο όπου ένα δενδρο υπάρχει μόνο για να το κόψουμε ή να φάμε απλώς τους καρπούς του. ούτε σκέψη. Πέρα απ' αυτήν τη λογική-ταυτιστική κανονικότητα σε διάφορα στρώματα. τον επενδύει με νόημα και δημιουργεί μια προμήθεια σημασιών που είναι προορισμένες εκ των προτέρων να καλύψουν οτιδήποτε θα μπορούσε να παρουσιαστεί. ούτε διαφορετικές κοινωνίες. Πέρα απ' αυτό. Πολιτική. ο κόσμος είναι χάος. Πρώτα πρώτα κάθε κοινωνία δημιουργεί τον κόσμο της. η εξουσία και η υποεξουσία της θεσμισμένης κοινωνίας και πίσω από τη θεσμισμένη κοινωνία της ιστορίας ολόκληρης είναι καταδικασμένη σε αποτυχία. το χαώδες τού κόσμου από καιρό σε καιρό εισβάλλει ως πραγματικό γεγονός μες την κοινωνία. Αλλά μπορούμε να προσπαθήσουμε να το διαυγάσουμε. την σχεδόν πλήρη πλαστικότητα της ψυχής 7 . Κόσμος βέβαια δεν είναι τα τραπέζια.Εξουσία. Εδώ δεν ξέρει κανείς τι να θαυμάσει περισσότερο. Εάν το νόημα του κόσμου υπήρχε και περπατούσε εις τα δάση. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι το πρώτο υλικό από το οποίο η κοινωνία κατασκευάζει τα άτομα είναι η ψυχή. Κάθε φορά η κοινωνία δημιουργεί τις φαντασιακές της σημασίες κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μην μπορούν να καταληφθούν απρόοπτα και απροετοίμαστα. ή μια πηγή υπάρχει για να πλύνουμε το αυτοκίνητο όταν πάμε εκδρομή. Γιατί είναι έτσι. ο κόσμος των αρχαίων Έλλήνων δεν είναι ο κόσμος των Κινέζων. συμβαίνει να υπάρχει πλήθος διαφορετικών κοινωνιών. Αυτήν τη φρικιαστική καταστροφή. ή εμφανιζόταν από καιρού εις καιρό πάνω στο όρος Σινά. κατορθώνει να εγκαθιδρύει μια χρονικότητα της φαινομενικής αέναης επαναληψης· αλλά κάτω από τη φαινομενική αέναη επανάληψη ανεπαίσθητα εξακολουθεί να εργάζεται σε πολύ μακριές περιόδους η ανεξόριστη ιστορικότητά της. Αυτός είναι ο πρώτος λόγος για τον οποίο η εξουσία δεν μπορεί ποτέ να είναι απόλυτη. Εάν οι πέτρες έπεφταν και κάποτε ανέβαιναν στο ταβάνι δεν θα μπορούσε να υπάρξει ούτε κοινωνία. και αν δεν υπήρχαν αυτές οι κανονικότητες δεν θα μπορούσε να υπάρξει φιλοσοφική συνείδηση ούτε κοινωνική θέσμιση. ο κόσμος των Κινέζων δεν είναι ο κόσμος των Ναμπίκβαρά. Αυτονομία κοινωνία δεν κατορθώνει ποτέ να ασκήσει την εξουσία της ως απόλυτη. το όν συνολικά. στις πρωτόγονες και στις περισσότερες παραδοσιακές κοινωνίες. Θεωρούμενη ως απόλυτη. Ο κόσμος. έτσι συμβαίνει με την Αριστοτελική έννοια του όρου: συμβαίνει να υπάρχει ιστορία. Συνοπτικά θα πω για τέσσερεις λόγους. επιτρέπει στην κοινωνία να εγκαθιδρύσει επάνω του ένα πρώτο στρώμα ταυτιστικών και συνολιστικών σχέσεων και προσφέρεται σ' αυτό. Κατά πρώτο λόγο αυτό το γεγονός δεν μπορούμε παρά να το διαπιστώσουμε. το παρόν πλέγμα και μάγμα των σημασιών μπορεί να υποστεί μια θανάσιμη προσβολή. να πουμε ότι έτσι είναι. το πλήρες α-νόητο μέσα στην Ιστορία. Η κοινωνία δημιουργεί τον κόσμο της. η θρησκεία το προικίζει με νόημα. εννοώ το Ολοκαύτωμα. Υπάρχουν κανονικότητες οι οποίες δεν εξαρτώνται από την φιλοσοφική συνείδηση ούτε από τη νκοινωνική θέσμιση. λέγοντας «εγώ ειμί ο ών και εγώ ειμί το νόημα του κόσμου» δεν θα υπήρχε καμία συζήτηση. δεν προσφέρει ταξη και δεν έχει κανένα νόημα. Το γεγονός ότι ο κόσμος. ως κόσμος προκοινωνικός. Το πολύ. Από εκείνη τη στιγμή.

όχι με την έννοια της «τάξης και της ασφάλειας». στην βαθμιαία σιγανή αυτοαλλοίωση της κοινωνίας. Ο τρόπος με τον οποίο παντρευόμαστε. ως ψυχική αρρώστια. Εκδηλώνεται ως όνειρο. Πάντα μπορεί να υπάρχει έγκλημα. έχει μια βασικά αισθηματική σχέση απέναντι στη ζωή και στον κόσμο. Αυτό δημιουργεί μια θανάσιμη απειλή για την θέσμιση κάθε κοινωνίας. ο τρόπος με τον οποίο κηδευόμαστε. Αλλά διότι αυτά που για μας είναι ιερά και όσια για τους άλλους είναι βδελυρά. οτιδήποτε και να φανταστούμε και να θέλουμε για το μελλον. για τους άλλους είναι σιχαμερά. τείνει προς κάτι. ως διαφωνία· εκδηλώνεται επίσης και ως ατομική συμβολή. Αυτό σημαίνει πλαστικότητα της ψυχής. δηλ. έχει πάντοτε προθεσιακά βέλη. Όχι διότι απολήγει κατ' ανάγκην σε πόλεμο. Το ότι υπάρχει ουσιαστική πληθυκότητα συγχρονική και διαχρονική των κοινωνιών σημαίνει ότι υπάρχει θεσμίζον φαντασιακό. Από αυτήν την άποψη οι άλλες κοινωνίες σημαίνουν κάθε φορά έναν θανασιμο κίνδυνο για τις θεσμισμένες σημασίες. Τρίτο σημείο. Απ' την άλλη μεριά. να αποκαταστήσει την ταξη με έννοια της ταξεως του κόσμου. Κάθε κοινωνία δεν έχει μόνο τον κόσμο της με την έννοια μιας εικόνας του κόσμου και μιας ιδέας για τον κόσμο και τις αξίες. Όλες οι άμυνες που η θεσμισμένη κοινωνία μπορεί να αντιτάξει στούς κινδύνους που η θέσμισή της διατρέχει μπορούν να αποτύχουν και κατά κάποιο τρόπο είναι μοιραία καταδικασμένες να αποτύχουν στο τέλος. κι αυτό μας ενδιαφέρει περισσότερο εδώ. αυτό που οι Γερμανοί λένε Stimmung· επίσης. οι θεσμισμένες φαντασιακές σημασίες. Αυτό το ριζικό φαντασιακό. ότι συμβαίνει να υπάρχει ιστορία. που σπανίως μπορούμε να την εντοπίσουμε στις παραδοσιακές κοινωνίες. αποτυχία της διαρκούς διαμόρφωσης που υφίσταται από την κοινωνία.Κορνήλιος Καστοριάδης που προσφέρεται σ' οτιδήποτε της επιβάλλει η κοινωνική θέσμιση ή την ικανότητά της να διασώζει τον μοναδικό της πυρήνα και την ριζική της φαντασία. Συμβαίνει να υπάρχουν άλλες κοινωνίες και να τις γνωρίζει όπως και οι άλλες την γνωρίζουν· υπάρχει ένα απροσδιόριστο πλήθος ανθρωπίνων κοινωνιών. όσο στεγανή και στέρεη να είναι η δόμηση της θεσμισμένης κοινωνίας. όπως οι διαφορές των ειδών μελισσών. φυσική καταστοφή. μας επιτρέπει να δώσουμε ένα ουσιαστικό νόημα σ' αυτό που είπα προηγουμένως. να ασφαλίσει την ζωή και την λειτουργία της κοινωνίας απέναντι σ' οτιδήποτε μπορεί έργω ή δυνάμει να τις απειλήσει. κατά κανόνα. η μοναδικότητα της ψυχής πάντα εκδηλώνεται κατά κάποιον τρόπο. Η θεσμισμένη κοινωνία πάντοτε υφίσταται την υποχθόνια κατεργασία της θεσμίζουσας κοινωνίας. για τους άλλους. υπάρχει συγχρονική συνύπαρξη και επαφή. το θεσμίζον φαντασιακό. η κοινωνία δεν μπορεί ποτέ να ξεφύγει από τον εαυτό της. Η θέσμιση της κοινωνίας και οι φαντασιακές σημασίες που ενσαρκώνονται μεσα σ' αυτήν θέσμιση είναι κάτι πολύ περισσότερο από απλές παραστάσεις και ιδέες. βίαια διαφωνία. Οι χριστιανικές κοινωνίες σε μια ορισμένη εποχή έτειναν να λατρεύουν τον Θεό και να διαδίδουν τον χριστιανισμό· η καπιταλιστική κοινωνία τρέχει να επεκτείνει τις παραγωγικές δυνάμεις ή 8 . και για το ότι είναι Έλληνας· αλλά αν κατά τύχη είχε γεννηθεί στην Τουρκία θα ήτανε περήφανος γιατί είναι Τούρκος. μια διάσταση της θέσμισης της κοινωνίας που θα είναι φορτισμένη με αυτή την ουσιαστική λειτουργία: να αποκαταστήσει την ταξη. Η θέσμιση της κοινωνίας. Ο καθένας εδώ είναι ενδεχομένως περήφανος για το ό. προκαλώντας έτσι την μερική. εξωφρενικοί και απεχθείς . συμβαίνει να υπάρχουν πολλές κοινωνίες. πόλεμος· αυτό είναι μια από τις ρίζες της ύπαρξης ρητής εξουσίας. Τέταρτο και τελευταίο. Αυτά τα οποία εμείς τρώμε. και κάτω από το θεσμισμένο κοινωνικό φαντασιακό διαρκώς τρέχει ο ρούς τού ριζικού θεσμίζοντος φαντασιακού. τουλάχιστον. ο τρόπος με τον οποίο μορφωνόμαστε είναι. η κοινωνία δεν είναι σχεδόν ποτέ μόνη της και απομονωμένη. ως παράβαση. Πάντα θα υπάρχει.και αντίστροφα. είναι ταυτόχρονα και παραστάσεις και αισθήματα και προθέσεις. Υπάρχει μια δεύτερη ρίζα εξίσου σημαντική της ύπαρξης της ρητής εξουσίας.τι είναι. και συμβαίνει οι κοινωνίες σήμερα να μην είναι όπως ήτανε πριν από 50 χιλιάδες χρόνια. συμβαίνει οι διαφορές ανάμεσα στις κοινωνίες να μην ανάγονται σε βιολογικές διαφορές. ∆ηλ.

μια δικαστική εξουσία και μια κυβερνητική εξουσία με οιαδήποτε μορφή. στο ερωτηματικό που αφορά αυτό που δεν είναι ακόμα αλλά θα γίνει. π. Ο Κύριος των σημασιών έχει τον θρόνο του πιο ψηλά από τον Κύριο της βίας.Εξουσία. και το μονοπώλιο του νομίμου λόγου το ίδιο δεσπόζεται από το μονοπώλιο της νόμιμης σημασίας. Μόνο όταν τα κτίρια των θεσμισμένων σημασιών αρχίζουν να καταρρέουν μέσα στον πάταγο και τον θόρυβο αυτής της κατάρρευσης. Και ακόμα για να μπορέσουν τα όπλα να επέμβουν χρειάζεται ο λόγος. Πολιτική. και το έσχατο θεμέλιο της πίστης του είναι η φαντασιακή του πεποίθηση. το θέμα του νόμου ως τέτοιου και το θέμα της κατά κάποιον τρόπο μηχανικής του εφαρμογής (αυτο που κακώς λέγεται εκτελεστική εξουσία ) μπορεί κατά κάποιο τρόπο να συγκαλυφθεί από μια κοινωνία. έτσι γίνεται. ρητά θεσμισμένη. ρητούς ή λιγότερο ρητούς. Αλλά το θέμα της δίκης και το θέμα του τέλους δεν μπορεί να συγκαλυφθεί. ∆ιότι και μεσα στα πιο επαναληπτικά και στα πιο άκαμπτα κοινωνικά πλαίσια υπάρχει πάντοτε άγνοια και αβεβαιότητα σχετική με το μελλον και ουδέποτε είναι δυνατόν να κωδικοποιηθούν πλήρως εκ των προτέρων οι αποφάσεις.έτσι γίνεται. η πεποίθηση που τρέφει σχετικά με την φαντασιακή σας επίσης νομιμότητα 9 . και αυτή η ώθηση και η ορμή κάνει το σύνολο των δραστηριοτήτων μιας κοινωνίας να ξεπερνάει πάντα το επίπεδο της απλής βιολογικής συντήρησης και να υπόκειται σε μια ιεράρχηση. και ολόκληρο το σύνταγμα Σεμενόφσκι ήταν τα πιο ισχυρά στηρίγματα του θρόνου έως τις καταπληκτικές εκείνες ημέρες της 26ης και 27ης Φεβρουαρίου 1917. όχι κατ' ανάγκην ιεράρχηση ανθρώπων και ταξεων. πρέπει δηλαδή η επιταγή της υπάρχουσας εξουσίας ή αυτού που αντιτίθεται στην υπάρχουσα εξουσία να επιβάλλεται πάνω στις περίφημες ομάδες ενόπλων ανθρώπων. Συνεπώς όποια και να είναι η ρητή διάρθρωση της εξουσίας δεν μπορούμε ποτέ να σκεφτούμε την εξουσία μόνο ως την αντίθεση φίλου εχθρού. που η ώθηση. Ο τέταρτος λόχος τού συντάγματος Παυλόφσκι. η ορμή της κοινωνίας έχει δώσει στον εαυτό της. αυτό το κάνουμε έτσι γιατί έτσι το βρήκαμε από τους πατεράδες μας. αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι ποτέ η απλή της αυτοσυντήρηση. Συνεπώς η ρητή εξουσία εμφανίζεται ως ριζωμένη επίσης μες στην αναγκαιότητα να αποφασισθεί κάτι σχετικά με αυτό που πρέπει να γίνει ή να μη γίνει σε σχέση με τους σκοπούς. αλλά ιεράρχηση σκοπών. Αλλά σε καμία κοινωνία δεν μπορεί να μην υπάρχει. Μέσω αυτής της ώθησης και της ορμής αυτοί που ζούν έχουν τον τρόπο να συμμετάσχουν στη συγκρότηση και στην διατήρηση ενός κόσμου ο οποίος θα προεκτείνει ιδεατά επ' άπειρον τα εγκαιδρυμένα και θεσμισμένα νοήματα. Από τη στιγμή που υπάρχει ώση. Αυτονομία τείνει προς την ορθολογική κυριαρχία της φύσεως και των ανθρώπων. Μέσω αυτής της ώθησης και της ορμής το παρελθόν και το παρόν της κοινωνίας βρίσκεται κατοικημένο από ένα μελλον που πάντα πρέπει να ποιηθεί· αυτή η ώθηση και ορμή δίνουν νόημα στο ερωτηματικό το πιο μεγάλο απ' όλα. Πριν και επάνω απ' το μονοπώλιο της νομίμου βίας υπάρχει το μονοπώλιο του νομίμου λόγου. Κάθε κοινωνία παρουσιάζει κατ' αναγκην αυτό που μπορεί να ονομάσει κανείς μια βασική ώση ή ώθηση ή ορμή· αφηρημένα θα μπορούσαμε να πουμε ότι στο μίνιμουμ είναι η ώθηση ή ώση προς την αυτοσυντήρησή της. ούτε μπορούμε να σκεφτούμε την εξουσία και ούτε καν την κυριαρχία ως το μονοπώλιο της νόμιμης βίας. όπου συναδελφώθηκαν με τα πλήθη και γύρισαν τα τουφέκια τους εναντίον των αξιωματικών τους. σωματοφυλάκων της Αυτού Μεγαλειότητος του Τσάρου. πράγμα πολύ πιο σημαντικό. ∆ηλαδή. όπως ήθελε ο Κάρλ Σμίτ. μόνον τότε μπορεί να αρχίσει να ακούγεται πραγματικά η φωνή των όπλων. και για να εκτελεστεί αυτός ο κανόνας δεν χρειάζεται να είναι γραμμένος. Ο ισχυρότερος στρατός του κόσμου δεν θα σας προστατεύσει εάν δεν σας είναι πιστός. Αυτά που ονομάζουμε νομοθετική εξουσία και εκτελεστική εξουσία μπορούν να μείνουν καταχωμένα και κρυμμένα μεσα στην υπάρχουσα θέσμιση.χ. ώθηση και ορμή μεσα σε μια κοινωνία εισάγεται μεσα εις τον κοινωνικό κόσμο ένα άλλο είδος αταξίας. ως ήθη· οι πρωτόγονες φυλές δεν έχουν γραπτούς νόμους.

10 . Αυτές οι αρχές μπορεί να είναι ολόκληρη η φυλή. είχαν φιλοσόφους. Όλοι οι Ευρωπαίοι πολιτικοί ανθρωποι φαίνονται αφελείς σε σχέση με την πολιτική τέχνη των ευνούχων των Κινέζων αυτοκρατόρων. π. υπήρχαν δολοφονίες. ∆εν υπήρχε κανένας που να έλεγε: εδώ σταματάει η έρευνα διότι αυτά λέει το ταδε εδάφιο του ∆ευτερονομίου.χ. Είχαν ποιητές. όπως τον βλέπουμε σήμερα ακόμα και στις λεγόμενες δημοκρατικές χώρες. δεν είναι έτσι. Πρίν από τους Έλληνες. την δημοκρατία. Πολλές φορές γίνεται συζήτηση (υπάρχει περίπου ανάλογη περίπτωση για την φιλοσοφία ) αν υπήρχε πολιτική πριν από τους Έλληνες. υπήρχαν εξουσίες. Αλλά σε όλες αυτές τις περιπτώσεις δεν υπάρχει πολιτική διότι δεν υπάρχει αμφισβήτηση της θεσμισμένης εξουσίας και γενικότερα της θέσμισης της εξουσίας. Αλλά σ' αυτές τις περιπτώσεις ο νομοθέτης επικαλείται μια θεσμιστική εξουσία που είναι θείω δικαιω· είτε προφήτης. μπορεί να είναι ένας αρχηγός. μπορεί να είναι ένας δημαγωγός. είχαν νομοθέτες και είχαν πολίτες. μπορεί να είναι ένας γραφειοκρατικός μηχανισμός. Βέβαια συναντάμε στην ιστορία φορές όπου υπάρχουν αλλαγές ρητές και αποφασισμένες ορισμένων θεσμών και μερικές φορές μάλιστα ριζικές αναθεσμίσεις. το οικονομικό. το κοινωνικό. Αυτή η εξουσία δεν είναι κράτος· κράτος σημαίνει κάτι τελείως διαφορετικό. αλλά πάντως όχι ανασκευή. Των εδαφίων αυτών μπορείτε να κάνετε ερμηνεία. Συνεπώς θα υπάρχει πάντα ρητή εξουσία μεσα σε μια κοινωνία. υπήρχαν δολοπλοκίες. το οντολογικό κλπ. κυρίως στη Γαλλία μα και αλλού. μπορεί να είναι ο δήμος. του πολιτικού όπως λέμε το πολιτικό. Μπορούμε να πιστώσουμε τους Έλληνες. οι όροι είναι ασαφείς. Οι Έλληνες δεν ανακάλυψαν το πολιτικό με την έννοια της διαστάσεως ρητής εξουσίας. αυτή η διάσταση είναι η διάσταση του πολιτικού (όχι του πολιτικού ανδρός. είναι η πολιτική. που είναι πανταχού παρούσα στη θέσμιση κάθε κοινωνίας· αυτό που ανακάλυψαν ή μάλλον δημιούργησαν είναι κάτι τελείως άλλο. μπορεί να είναι οτιδήποτε άλλο. Όμως αν οι Έλληνες μπόρεσαν να δημιουργήσουν την πολιτική. Ο δήμος των Αθηναίων δεν ήταν κράτος. δεν είχαν αποκαλυμμένη αλήθεια και δεν είχαν προφήτες. Υπάρχει και μια τρίτη σύγχυση πάνω στην οποία πρέπει να επιμείνουμε. και οι σκέψεις συγκεχυμένες. όπως και μετά από τους Έλληνες. πράγματα αδύνατα. Αυτή η διάσταση της θέσμισης της κοινωνίας που αφορά την ρητή εξουσία δηλ. τις χώρες όπου ισχύει ένα καθεστώς φιλελεύθερης ολιγαρχίας. Κράτος υπαρχει εκεί που υπάρχει κρατικός μηχανισμός χωριστός από την κοινωνία και στην πράξη ανεξέλεγκτος. φυσικά εννοώ τους Αρχαίους. υπήρχαν συνωμοσίες.χ. το φιλοσοφικό. είτε ως θείω δικαίω βασιλεύς επικαλείται ή παρουσιάζει ιερά βιβλία. την φιλοσοφία είναι επίσης επειδή δεν είχαν ιερά βιβλία. την ύπαρξη αρχών που μπορούν να εκφέρουν κυρώσιμες επιταγές. μπορεί να είναι οι πολεμιστές. ο «Μωυσής» ή ο Μωάμεθ.Κορνήλιος Καστοριάδης και ισχύ. μπορεί να είναι οι γέροντες. δηλ. εκτός αν αυτή η κοινωνία κατορθώσει να μετατρέψει τα άτομα σε αυτόματα που έχουν τελείως εσωτερικεύσει την θεσμισμένη τάξη και να κατασκευάσει μια χρονικότητα η οποία εκ των προτέρων επικαλύπτει οτιδήποτε μπορεί να συμβεί στο μελλον. π. Ένα δεύτερο σημείο είναι η σύγχυση που δημιουργείται τελευταία με την διόγκωση του όρου «πολιτικού». στην Κίνα. Αυτή η συζήτηση είναι μάταιη. Το πολιτικό πρέπει να το κρατήσουμε για αυτό πού ονόμασα διάσταση της πολιτικής εξουσίας που υπάρχει σ' όλες τις κοινωνίες. υπήρχαν και σκάνδαλα.). Πολλές φορές στο έξωτερικό ακούει κανείς ανθρώπους και συγγραφείς σοβαρούς να λένε: οι Έλληνες ανακάλυψαν το πολιτικό. υπήρχε ένας καταπληκτικός τρόπος διαχειρίσεως της εξουσίας ή ακόμα και βελτίωσής της. με πολλά πράγματα και ιδίως με άλλα πράγματα από αυτά που συνήθως τους πιστώνουμε αλλά ασφαλώς όχι με την ανακάλυψη ή την δημιουργία της θέσμισης της κοινωνίας ή καν της ρητής εξουσίας. Αυτό που είναι οντολογικά ουσιαστικό χαρακτηριστικό της κοινωνίας όπως την ξέρουμε είναι η εξουσία μ'αυτή την έννοια.

δηλ. στις στιγμές που ονομάζουμε επανάσταση. βέβαια μόνον μερική. Αυτό όμως δεν εμποδίζει την ανάδυσή του να ασκεί μια βαθιά επιρροή σε όλες τις πόλεις. Φυσικά αυτό το δημοκρατικό κίνημα δεν επιτυγχάνει παντού· τουλάχιστον στις μισές αρχαίες πόλεις αποτυγχάνει ή δεν κατορθώνει καν να ξεκινήσει. έστω και μόνον διότι τα ολιγαρχικά ή τα τυραννικά καθεστώτα είναι υποχρεωμένα απέναντι στο δημοκρατικό κίνημα να εμφανιστούν σαν αυτό που είναι και να ονομαστούν ολιγαρχικά ή τυραννικά. Αυτό που οι Έλληνες δημιούργησαν πέρα απ' αυτή την κοινωνική ορθότητα. ότι όλοι οι θεσμοί είναι ανθρώπινα δημιουργήματα και όχι απόρροια φυσικών νόμων ή θείων επιταγών. Η δημοκρατική κίνηση. και αυτό συμβαίνει κατ' εξοχήν στην Αθήνα. δηλ. που θέλουν να συζητήσουν μεσα σ' ένα δημόσιο χώρο που δημιουργείται απ' αυτό το ίδιο το κίνημα. Αυτή η εμφάνιση στο φώς τηςημέρας του θεσμίζοντος φαντασιακού απεικονίζεται δραματικά. Οι Έλληνες έχουν τον νόμο τους.Εξουσία. Η ελληνική πολιτική όπως και η πολιτική κατά τον ορθόν λόγον μπορούν συνεπώς να οριστούν ως η ρητή συλλογική δραστηριότητα που θέλει τον εαυτό της διαυγασμένο. Συνεπώς αντιστοιχεί με την εμφάνιση στο φώς της ημέρας. η οποία διαρκώς θέτει υπό δοκιμασία τα όριά της και επιστρέφει επάνω στον εαυτό της. αλλιώς δεν θα μπορούσε να υπάρξει κοινωνία. αλλά στους Έλληνες είναι καθοριστική η αντίθεση ανάμεσα στον νόμο και στην φύση. της θεσμισμένης κοινωνίας. των αυλικών ή των ερημιτών . Ο νόμος είναι αυτό που κάθε κοινωνία δημιουργεί για να ρυθμίσει την ύπαρξή της και την συνολική συνύπαρξη των ανθρώπων. υπό ρητή αμφισβήτηση. ιερών κειμένων. αλλά προσπαθεί να αναθεσμίσει πολύ πλατύτερους τομείς της κοινωνίας. ανακλαστικό. των ιερομονάχων. αυτός ψεύδεται· αλλά αυτού τού είδους την αλήθεια είναι σωστότερο να την ονομάσουμε απλώς ορθότητα. Φυσικά αλήθεια κοινωνική και κοινωνικά θεσμισμένη υπάρχει παντού και πάντοτε.άν όχι αποκλειστικά. είναι η αλήθεια ως ατελείωτη κίνηση της σκέψης. για να μπορέσει να αρχίσει αυτή η καταπληκτική πολιτική και φιλοσοφική δημιουργία που άρχισε στην Αρχαία Ελλάδα. Πολιτική. ήταν η θέση υπό αμφισβήτηση.στοχαστικό και βουλευτικό. και που έχει ως αντικείμενο την θέσμιση της κοινωνίας ως τέτοιας. ακόμη και σ' αυτές που δεν εγιναν δημοκρατικές. Έτσι δημιουργούν την φιλοσοφία ως δημοκρατική φιλοσοφία. Αυτό προϋποθέτει . Η φιλοσοφία στην Αρχαία Ελλάδα δεν είναι υπόθεση των ραβίνων. των παραστάσεων και των κανόνων κατά τους οποίους ζεί η φυλή και ακόμα και της ίδιας της έννοιας της αλήθειας. οι Πέρσες έχουν άλλο νόμο. ∆έν θα προσπαθήσω να ερμηνεύσω την καταπληκτική αυτή λέξη. ούτε ερμηνεία παραδοσιακών κειμένων. και χρειαζόταν αυτή φυσικά η φαντασιακή σημασία η οποία τυγχάνει να είναι αληθινή δηλ. Η πολιτική δημιουργείται όταν η θεσμισμένη κοινωνία τίθεται υπό αμφισβήτηση σαν τέτοια και σε διάφορες όψεις και διαστάσεις της· αυτό συνεπάγεται αμέσως ότι η αλληλεγγύη των διαφόρων όψεων και διαστάσεων της κοινωνίας 11 . όπως δημιουργήθηκε από τους Έλληνες.αλλά των πολιτών. αυτοπροσώποτού θεσμίζοντος φαντασιακού. αλλά είναι ipso facto επερώτηση της σημαντικότερης διάστασης της θέσμισης της κοινωνίας. αυτό που ονομάζω ανακλαστικότητα ή αναστοχασμό.και αυτό ελέχθη ρητά ήδη τον 5ο αιώνα ότι τεράστια τμήματα αυτής της θέσμισης της κοινωνίας δεν έχουν τιποτε το ιερό ούτε το φυσικό αλλά ανήκουν ακριβώς σ' αυτό που οι Έλληνες έλεγαν με τη βαθύτερη και πλατύτερη σημασία του όρου νόμος. ξαναπαίρνοντας μια διάκριση του Γερμανού φιλοσόφου Λάσκ. των θεολόγων. Σε κάθε κοινωνία πρέπει να υπάρχει η ιδέα ότι αν κάποιος λέει ότι είδε ένα λιοντάρι στο ταδε σημείο της σαβάνας ενώ δεν υπήρχε λιοντάρι. Το κίνημα αυτό αφορά την συνολική αναθέσμιση της κοινωνίας και συμπεριλαμβάνει την δημιουργία της φιλοσοφίας η οποία (και για αυτό ακριβώς μπορούμε να πούμε ότι γεννιέται στην Ελλάδα) δεν είναι πλέον ούτε σχολιασμός. δηλ. την συμφωνία με τους κοινωνικούς κανόνες που καθορίζουν ότι κάτι λέγεται σω στα και ανταποκρίνεται σ' αυτό που η κοινωνία έχει ορίσει κάθε φορά ως πραγματικότητα. Αυτονομία Η πολιτική. το δημοκρατικό κίνημα στην Αρχαία Ελλάδα δεν προσβάλλει μόνον την ρητή εξουσία προσπαθώντας να την αναθεσμίσει. τέτοιος είναι ο νόμος των Αιγυπτίων λέει ο Ηρόδοτος.

μια συγκάλυψη του φαντασιακού θεσμίζοντος από το θεσμισμένο φαντασιακό κι αυτό πάντοτε συμβαδίζει. και στη ρήτρα με την οποία αρχίζουν οι αθηναϊκοί νόμοι: «έδοξε τη Βουλη και τω ∆ήμω». είναι ευρωπαϊκοκεντρικός ή το πολύ σινοκεντρικός. είναι αδύνατο να κάνετε σύγχυση ανάμεσα σε τέσσερα μετρα του Μπάχ και σε τέσσερα μετρα του Χέντελ. Το πολύ. σε αντιστικτικό στίλ γράφουνε και οι δύο· εάν καταλαβαίνετε ελάχιστα από μουσική. δεν είμαστε αποξενωμένοι απ' την ίδια μας την δημιουργία. Γερμανοί και οι δύο. Η αυτονομία ως σπέρμα. Στήν Ελλάδα. από τις ψευτοφιλοσοφικές συζητήσεις για το πολιτικό ή για τα ανθρώπινα δικαιώματα ή για το φυσικό δίκαιο. αδύνατο να κάνετε σύγχυση ανάμεσα σ' ένα στίχο της Σαπφούς και σ' ένα στίχο του Αρχιλόχου. Αυτό είναι το ερώτημα της πραγματικής πολιτικής το οποίο σήμερα συσκοτίζεται. Συνεπώς όχι μόνο τον εκάναμε αλλά αν σκεφτούμε εύλογα. υπάρχει ένα στυλ της ταδε δυναστείας. και τα οποία στην πραγματικότητα δεν είναι καν εξατομικευμένα. για το ύστατο θεμέλιο των νόμων της. και αιγυπτιολόγοι να είμαστε. αν πάρουμε αγαλματίδια ή άλλα προϊόντα της 12ης φαραωνικής δυναστείας.Κορνήλιος Καστοριάδης γίνεται εμφανής και ταυτοχρόνως ότι μια άλλη σχέση δημιουργείται ανάμεσα στο θεσμίζον και στο θεσμισμένο. όπως και σε κάθε φολκλόρ. με την κατασκευή ατόμων πού θα μπορούσαμε να τα ονομάσουμε συμμορφωμένα. στις άλλες κοινωνίες δεν μπαίνει καν ζήτημα νομιμότητας. των οποίων η ριζική φαντασία είναι χαλινωμένη. ακόμα και σήμερα. ατόμων πού σκέφτονται τον εαυτό τους και τον ζουν μες στην επανάληψη. μα αυτό είναι απλώς και μόνο παράδοση». Αυτό θα πει εξατομίκευση. έχουμε πάψει να ζούμε μεσα σε μια παραδοσιακή κατάσταση. κανένας δεν μπορεί να τολμήσει να μας πεί τι πρέπει να κάνουμε και τι να σκεφτόμαστε. Οι ίδιοι σημαίνει οι ίδιοι· δεν σημαίνει μεσω βουλευτών. ήδη γύρω στο 700. Από τη στιγμή που λέμε «α. Ο νόμος είναι η δόξα μας και ξέρουμε ότι είναι η δόξα μας. Είναι μια στιγμή δημιουργίας. συνεπώς και για την νομιμότητα της ρητής εξουσίας που υπάρχει. στοχαστικά και βουλευτικά ότι πρέπει να τον αλλάξουμε. Αυτό που δημιουργείται στο ατομικό πεδίο και στο κοινωνικό πεδίο 12 . ύπαρξη του ατόμου όχι σαν αριθμού κοινωνικού αλλά σαν κάτι που μπορεί να δώσει έκφραση στην ατομική του ριζική δημιουργική φαντασία. Ένα μικρό παράδειγμα: αν πάρουμε τις υψηλότερες εκδηλώσεις παλαιών πολιτισμών π. Η ακόμα στη δυτική Ευρώπη. πραγματική εξατομίκευση των ατόμων. Η δημιουργία από τους Έλληνες της πολιτικής και της φιλοσοφίας είναι η πρώτη ιστορική ανάδυση του προτάγματος της ατομικής και συλλογικής αυτονομίας. δεν μπορούμε να πουμε ότι αυτό το έκανε ο ταδε και το άλλο το έκανε ο δείνα. Αλλά ελεύθεροι ως που καί κατά ποιό τρόπο. αναλύεται ως ρητή και απεριόριστη ερώτηση και επερώτηση η οποία δεν αφορά γεγονότα αλλά τις ίδιες τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες και το ενδεχόμενο θεμέλιό τους. Αρκεί να σκεφτεί κανείς την διαφορά ανάμεσα στη ρήτρα με την οποία αρχίζουν τόσα εδάφια της Παλαιάς ∆ιαθήκης: «και είπεν ο Θεός». μπορούμε να τον αλλάξουμε. Εάν θέλουμε να είμαστε ελεύθεροι πρέπει να κάνουμε οι ίδιοι τους νόμους μας. Όλες οι κοινωνίες περίπου έζησαν μεσα σε μια θεσμισμένη ετερονομία.χ. πραγματική εξατομίκευση. Παράδοση σημαίνει ότι το ζήτημα της νομιμότητας της παράδοσης εξ ορισμού δεν μπορεί να τεθεί. υπάρχουν δύο τεράστιοι μουσικοί. της Αιγύπτου ή της Κίνας. Εδώ σημειώνω παρενθετικά ότι ο όρος της νομιμότητας της κυριαρχίας που εισήγαγε ο τεράστιος Μαξ Βέμπερ όταν εφαρμόζεται σε παραδοσιακές κοινωνίες είναι τελείως αναχρονιστικός. Εάν θέλουμε να είμαστε ελεύθεροι. διότι ποτέ ως τώρα δεν επραγματοποιήθηκε όσο μπορεί να πραγματοποιηθεί. Αυτό θα πεί εξατομίκευση του ατόμου. Αυτό σημαίνει ότι υπήρχε πάντοτε μια εξάρτηση της θεσμίζουσας διάστασης της κοινωνίας. Η ετερόνομη κατάσταση εκ των προτέρων προϋποθέτει ότι έχει εξορισθεί κάθε επερώτηση για το ύστατο θεμέλιο των παραστάσεων της φυλής. η οποία εγκαινιάζει ένα άλλο είδος κοινωνίας (είδος πάλι με την βαριά πλατωνική έννοια) και ένα άλλο είδος ατόμου. γύρω στο 1700. μεσα στο όλο καρναβάλι της εποχής.

Θά έλθουμε σύντομα σ' αυτό το ζήτημα. να σκέπτεται τον λόγο των σκέψεών του και τα κίνητρα των πράξεών του. σημαίνει το τελείως αντίθετο απ' το «κάνω ό. Το ζήτημα της αυτονομίας παρουσιάζει δύο πλευρές. Γιατί μιλάω για αυτονομία. Σε τι συνίσταται η αυτονομία του ατόμου σε σχέση με την ψυχή του.τι μου καπνίσει». Μιλάω για το γεγονός ότι ο καθένας αναπότρεπτα πρέπει να εσωτερικεύσει την κοινωνική θέσμιση χωρίς την οποία δεν μπορεί να υπάρξει. θεσμισμένη θεία αποκαλυψη. η ασυνείδητη ψυχή για την οποία δεν τίθεται ζήτημα ούτε να την αποβάλει κανείς. για το τι σημαίνει αυτός ο νόμος.Εξουσία. δίνω στον εαυτό μου τους νόμους μου. και ταυτοχρόνως για να μπορέσουν αυτόνομα άτομα να υπάρξουν πρέπει ο κοινωνικό-ιστορικός χώρος να έχει ήδη αυτοαλλοιωθεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε να έχει ανοίξει ένας χώρος απέραντης διερώτησης όπου δεν υπάρχουν αυθεντίες. Σημαίνει δίνω στον εαυτό μου ένα νόμο κι εδώ αρχίζει μια άλλη συζήτηση. Αυτονομία μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε ως την απεριόριστη επερώτηση δηλ. πώς είναι δυνατόν ο καθένας να δίνει τον νόμο στον εαυτό του και όλοι μαζί να έχουμε νόμο συνόλου. Η μια πλευρά είναι εσωτερική. Ξέρουμε ότι μια τέτοια αυτονομία μπορεί να υπάρξει και ότι μεσα σ' αυτήν φτάνουμε σε μιά πραγματική ελεθερία. την αυτοανακλαστικότητα ή αυτοστοχαστικότητα με την πλήρη έννοια. Για να μπορέσει κάποιος να βρεί μεσα του τα ψυχικά εφόδια και γύρω του τα μεσα να σηκωθεί και να πει: «Οι νόμοι μας είναι άδικοι». πάνω στην οποία δεν μπορώ να επεκταθώ. Επίσης είναι τρελό να νομίζει κανείς ότι μπορεί να είναι ελεύθερος μεσα σε οποιαδήποτε κοινωνία. όπως σε μια ατυχή έκφραση είπε ο Φρόιντ να την αποξηράνει όπως οι Όλλανδοί τη Ζούντερ-Ζε.χ. που του επιτρέπει να επιστρέφει στον εαυτό του. όπως επίσης ανάμεσα στο παρόν του και στην ιστορία εκ της οποίας και μεσω της οποίας έγινε αυτό που είναι. ∆εν μιλώ απλώς για την έλλειψη τυπικού ή υλικού εξαναγκασμού ή καταπίεσης. Πρέπει 13 . Στό ότι έχει κατορθώσει να εγκαθιδρύσει μια νέου είδους σχέση ανάμεσα στην στοχαστική και βουλευτική αρχή της ψυχής του και στις άλλες ψυχικές αρχές. Μπορώ ξέρω εάν αυτό που σκέφτομαι είναι αληθινό και πώς μπορώ να το ξέρω.η διευκρίνιση σχεδόν περιττή μετά από αυτά που ελέχθησαν δίνω στον εαυτό μου τους νόμους μου ξέροντας ότι αυτό κάνω. Αλλά για να επενδύσει την ελευθερία και την αλήθεια πρέπει η ελευθερία και η αλήθεια να υπάρχουν ήδη σαν κοινωνικές φαντασιακές σημασίες. και στο ατομικό πεδίο: Αυτό που σκέφτομαι είναι αληθινό. Αυτές οι δυο ερωτήσεις χαρακτηρίζουν την ταυτόχρονη γέννηση της δημοκρατίας και της δημοκρατικής πολιτικής και της φιλοσοφίας. Εδώ χρειάζεται μια μικρή παρένθεση. όπως το δείχνει η ίδια η λέξη. Φυσικά είναι τρελό να νομίζει κανείς ότι μπορεί να είναι ελεύθερος μόνος του. Άς σκεφτούμε την ετυμολογία της λέξης: αυτός-νόμος. Ποιούς νόμους θα έπρεπε να κάνουμε. Αλλά με ποια έννοια μπορώ πράγματι να δώσω στον εαυτό μου τους νόμους. ούτε να την κυριαρχήσει. όπου δεν υπάρχει π. Συνεπώς πρέπει να επενδύσει ψυχικά αυτό που υπάρχει. Επιπλέον καθένας από μας κουβαλάει μαζί του και μεσα του μια ιστορία την οποία ούτε μπορεί ούτε πρέπει να αποβάλει δεδομένου ότι και τα χειρότερά του αλλά και τα καλύτερά του είνια προϊόντα αυτής της ιστορίας. Φυσικά . «Οι Θεοί μας είναι ψευδείς» χρειάζεται ήδη να έχει υπάρξει μια αυτοαλλοίωση του κοινωνικο-ιστορικού χώρου που δεν μπορεί παρά να είναι το έργο του θεσμίζοντος φαντασιακού. με την έννοια ότι το υποκείμενο μπορεί να διαλέξει ανάμεσα στα νοήματα που του προσφέρονται ως οδηγοί για την πράξη του. Αυτονομία. οδηγημένος από την βλέψη της αλήθειας και την διαύγαση της επιθυμίας του. διότι έχει υπάρξει μια μεγάλη σύγχυση με τη λέξη αυτονομία. ή έστω απλώς να συνυπάρχουμε ή να μην αλληλοσκοτωνόμαστε. Σχέση που του επιτρέπει να αποφύγει την υποδούλωση στην επανάληψη. Πολιτική. Αυτό το οποίο γίνεται θέμα ερωτήσεως και επερωτήσεως στο κοινωνικό πεδίο είναι: Είναι οι νόμοι μας καλοί και σωστοί. Είναι δίκαιοι. Η έξωτερική άποψη της αυτονομίας μας ρίχνει στη μεση του κοινωνικο-ιστορικού ωκεανού. ούτε καν. Θα πω μόνο πολύ σύντομα ότι στον πυρήνα του ατόμου υπάρχει η ψυχή.

τρώνε. αυτοανακλαστικά. Αλλά. ένα καινούργιο είδος κοινωνίας και ένα καινούργιο είδος ατόμου που βρίσκονται σε αμοιβαία αλληλεξάρτηση και προϋπόθεση. αλλά το Μοναστηράκι είναι γεμάτο ασπίδες. Η μετάβαση απ' την παραδοσιακή ετερονομία κοινωνίας και ατόμων στα πρώτα σπέρματα της αυτονομίας εμφανίζεται ως αδύνατη. Εννοώ φυσικά άμεση 14 . και αυτόνομα άτομα δεν μπορούν να δημιουργηθούν παρά από μια αυτόνομη κοινωνία: κότα. Για να μπορώ να πω ότι είναι δικός μου δεν είναι απαραίτητο να επιδοκιμάζω το συγκεκριμένο περιεχόμενό του. δηλ. Παρ' όλα αυτά οι Σπαρτιάτες δεν του απένειμαν τις τιμές της νίκης γιατί είχε πολεμήσει κατά ατομικό τρόπο. κλπ. και κανένα νόημα για άλλες διαστάσεις. Μπορώ να το πω σε μια και μόνο σε μια περίπτωση: Εάν μπορώ να πω διαυγασμένα και αυτοστοχαστικά. όπως είπαμε πριν. πεθαίνουν. καλύτερη ασπίδα. και αναδύονται πράγματι. στην δυτική Ευρώπη αρχίζοντας από τον 12ο-13ο αιώνα.Κορνήλιος Καστοριάδης ο θεσμός να έχει γίνει τέτοιος πού να ανέχεται. όχι μόνο εκεί που συναντώ τους άλλους αλλά ιδίως εκεί που συναντώ την κοινωνία σαν τέτοια. Οποιοσδήποτε λογικός άνθρωπος θα πεί ότι μια αυτόνομη κοινωνία δεν μπορεί να συγκροτηθεί παρά από αυτόνομα άτομα. Ο οπλίτης της φάλαγγας δεν είναι ομηρικός ήρωας. και ο οποίος κατόπιν στις Πλαταιές για να δικαιωθεί και για να εξαγορασθεί επολέμησε σαν λυσσασμένος και σκοτώθηκε. να επιτρέπει την αμφισβήτησή του από την κοινότητα την οποία κάνει να υπάρχει και στην οποία ανήκουν τα άτομα που τον αμφισβητούν. Είναι αυτός που μάχεται μαζί με τον παραστάτη του. Το γεγονός ότι παρ' όλα ταύτα η μετάβαση αυτή συνέβη αποδεικνύει ότι κάτι δεν πάει καλά μ' αυτήν την κατά παράδοση λογική. Αλλά η ίδια αλληλουχία παρουσιάζεται αν ξανασκεφτούμε την έννοια του νόμου. Πώς μπορώ να πω ότι είμαι αυτόνομος όταν ζω σε μια κοινωνία. συνεπώς στην Σπάρτη ήταν άτιμος. την ταυτιστική. ούτε καν ως πρόκληση. Θυμηθείτε τον Σπαρτιάτη εκείνο που χωρίς να το θέλει είχε επιζήσει στις Θερμοπύλες. ότι αυτός ο νόμος είναι επίσης δικός μου. στην Ελλάδα αρχίζοντας από τον 8ο αιώνα. Αυτή η αναγκαια συγχρονία των δύο στοιχείων. Ρίψασπις ήταν η χειρότερη ατιμία για έναν Έλληνα. Αυτό σημαίνει ένα άλλο είδος ατόμου. η αλλαγή της κοινωνίας και η αλλαγή των ατόμων δημιουργεί για την κληρονομημένη σκέψη και λογική του καθορισμού μια κατάσταση τελείως ακατανόητη. Η φάλαγγα συμβαδίζει με τη δημοκρατία. Αυτός που λέει «θέλω να είμαι ελεύθερος αλλά οι θεσμοί δεν με ενδιαφέρουν ή η πολιτική δεν με ενδιαφέρει» πρέπει να ξανασταλεί στο δημοτικό σχολείο. Αυτό μπορείτε να το συγκρίνετε με τους σημερινούς πολίτες. κοιμούνται. ∆έν μπορεί να υπάρξει φάλαγγα χωρίς οπλίτες και δεν μπορούν να υπάρξουν οπλίτες χωρίς φάλαγγα. Πρέπει λοιπόν ταυτοχρόνως να αναδυθούν. το να θέσω τον νόμο μου για μενα δεν έχει νόημα παρά για ορισμένες διαστάσεις της ζωής μου. διότι αλλιώς ο στίχος του Αρχιλόχου δεν έχει κανένα νόημα. Συνεπώς δεν μπορούσε να υπάρξει Αρχαία Ελλάδα ή δεν μπορούσε να υπάρξει μοντέρνα Ευρώπη. ∆εν μπορεί να υπάρξει ένας τέτοιος Αρχίλοχος. η ύπαρξή του είναι αδιανόητη σε χωρίς την ακόλουθη διπλή προϋπόθεση. το πολύ όταν είμαι μόνος μου. Αρκεί να μου έχει δοθεί η πραγματική δυνατότητα ενεργού συμμετοχής στην διαμόρφωση και στην λειτουργία του νόμου. το ερώτημα της αυτονομίας παραπέμπει αμέσως το άτομο στον κοινωνικό κόσμο. η συγκεκριμένη ενσάρκωση του θεσμού είναι αυτά τα ίδια τα άτομα που περπατάνε. και η οποία ταυτοχρόνως είναι ικανή να εκτιμήσει ένα μεγάλο ποιητή ο οποίος για μια φορά διακωμωδεί και εξευτελίζει την ανδρεία λέγοντας: πέταξα την ασπίδα μου. και η δημοκρατία προϋποθέτει δημοκρατικούς πολίτες· ο δημοκρατικός πολίτης είναι αυτός που βλέπει σε κάθε άλλο πολίτη ένα ενδεχόμενο παραστάτη τη στιγμή του θανάτου. Ο Αρχίλοχος παινεύεται γύρω στα 700 ότι πέταξε την ασπίδα του φεύγοντας από τη μάχη (ήταν μισθοφόρος) και λέει ότι η ζημιά είναι μικρή διότι υπάρχουνε τεχνίτες απ' τους οποίους μπορεί να αγοράσει μια άλλη. Υπάρχει λοιπόν αυτή η απόλυτη αλλυλεγγύη του ατόμου του κοινωνικά κατασκευασμένου και της κοινωνικής θέσμισης. αυγό κλπ. Πρέπει να υπάρχει μια κοινωνία πολιτών πολεμιστών η οποία βάζει πάνω από κάθε τι άλλο την ανδρεία. μιλάνε.

αυτό μου φαίνεται αυτονόητο. Επανέρχομαι στο θέμα μου. στο μετρο που η θεσμίζουσα δραστηριότητα. 15 . Ότι η ιδέα της πραγματικής δυνατότητας ίσης συμμετοχής όλων και στην ρητή εξουσία και στην θεσμίζουσα εξουσία δείχνει ότι. έστω και αν ενδεχομένως εκείνη την ημέρα είμαστε 20% που διαφωνούμε απέναντι στα 80% που θέλαν τον νόμο. όχι μεσω «αντιπροσώπων». Σ' αυτή την περίπτωση μπορώ να πω πράγματι ότι ο νόμος είναι δικός μου. καθεμία από τις δύο αυτές ιδέες οδηγεί στην άλλη. ή όπου οι μεν κατέχουν τα μεσα μαζικής πληροφόρησης και οι άλλοι τ' ακούν και αφιονίζονται με αυτό. και κατέληγε στο άρθρο 111: «η τηρησις του συντάγματος επαφίεται εις τον πατριωτισμόν των Έλλήνων». Αυτό προϋποθέτει φυσικά την πλήρη συμμετοχή ή την πλήρη και πραγματική δυνατότητα συμμετοχής όλων στην διαμόρφωση και στη λειτουργία των νόμων. το ελληνικό σύνταγμα του 1927 ήταν. Αυτό το σύνταγμα του 1927. Φυσικά εάν δέχομαι την ιδέα της αυτονομίας μ' όλη της την δύναμη. αυτή που δεν δέχεται εντοπισμό και που δεν μπορεί καν να τυποποιηθεί. Μιλάμε για τα συντάγματα και τις τυπικές κατοχυρώσεις της δημοκρατίας. Γιατί είναι δικός μου. ένα ωραιότατο σύνταγμα (νομίζω ότι ο μακαρίτης ο Παπαναστασίου είχε παίξει μεγάλο ρόλο στην σύνταξή του) και τελείωνε μ'ένα ωραιότατα διατυπωμένο άρθρο. Η οικογένεια. Το 1935 και 1936 αυτόν τον πατριωτισμό τον ψάχναμε με τον φακό εις τους δρόμους και δεν τον βλέπαμε. Όπως είπαμε πριν. Συνεπώς όλες οι ανοησίες περί δημοκρατίας σε χώρες όπου οι μεν κατέχουν την εξουσία και οι άλλοι τους ψηφίζουν κάθε πέντε χρόνια. και αν πάψουμε να έχουμε συνταγματικές αυταπάτες αυτή η θεσμίζουσα κοινωνία δεν μπορεί ούτε να εντοπιστεί ούτε να τυποποιηθεί. Όχι ότι οι Έλληνες είναι ιδιαίτερα λιγότερο πατριωτικοί από τους άλλους· αλλά από την στιγμή κατά την οποία η κοινότητα δεν θέλει να δώσει μάχη για τους θεσμούς της. οι ιδέες. ∆έν μπορεί δηλ. και όχι απλώς διότι η αυτονομία είναι καλή για μενα.χ. ένα άπειρο πλήθος άλλων πραγμάτων παίζουν τεράστιο ρόλο στην κοινωνική ζωή και πολύ βαρύτερο από τα επιφανειακά πολιτικά φαινόμενα. επιτρέψτε μου να κάνω μια παρένθεση. είναι η θεσμίζουσα εξουσία. ή όπου οι μεν κατέχουν τα εργοστάσια και οι άλλοι δουλεύουν σε αυτά τα εργοστάσια. η πρώτη εξουσία από την οποία απορρέουν όλες οι άλλες. το οικογενειακό δίκαιο ακολουθεί συνήθως με πενήντα χρόνια καθυστέρηση την εξέλιξη των ηθών. Αυτονομία συμμετοχή. της άμεσης δημοκρατίας ως πραγματικής δυνατότητας ίσης συμμετοχής όλων και στις θεσμίζουσες δραστηριότητες και στην ρητή εξουσία. έλεγε πως πρέπει να γίνεται τουτο και κείνο και τις ελευθερίες και τα δικαιώματα του πολίτη και τού ανθρώπου. το 111 ( που έγινε κατόπιν το 114). αλλά δεν στέκονται ούτε μια στιγμή άμα τις σκεφτεί κανείς. είναι μεθέξιμη. Όλοι οι άνθρωποι μετέχουν στην θέσμιση της γλώσσας. λεκτικά τουλάχιστον.Εξουσία. και την οποία ενέταξα μεσα σ' αυτό που αποκαλώ ριζική υποεξουσία. Π.χ. Η βασική εξουσία είναι. είναι πράγματι δικός μου. η γλώσσα από την οποία εξαρτώνται τόσα πολλά. η θεμελιώδης εξουσία μεσα σε μια κοινωνία. Γιατί βασικά αναγνωρίζω αυτή την κοινότητα. Επιπλέον. Πολιτική. το γεγονός ότι υπάρχει ένα ακαθόριστο πλήθος ατόμων που ανήκουν στην κοινωνία με οδηγεί αμέσως στην ιδέα της δημοκρατίας. Μίλησα για συνταγματικές αυταπάτες. το σύνταγμα είναι ένα κομμάτι χαρτί. Αυτά κανένας δεν τα θεσμίζει επώνυμα και ούτε θα μπορούσε να τα θεσμίσει. Όταν γίνονται παρεμβάσεις νομοθετικές γίνονται εκ των υστέρων π. όπως είπα. Μέχρι νεωτέρας διαταγής ακολουθώ αυτόν το νόμο. και τις εξουσίες και τους περιορισμούς των εξουσιών. τους δημοκρατικούς υποθέτουμε. όταν σκεφτεί κανείς πραγματικά τις ιδέες της ελευθερίας και της ισότητας. αυτήν τη συλλογική οντότητα σαν κοινότητα και οντότητα που απαρτίζεται από άτομα ισότιμα και ισοδύναμα με εμένα. να υπάρξει ελευθερία χωρίς πραγματική ισότητα και δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική ισότητα χωρίς ελευθερία. της οικογένειας των ηθών κλπ. τα ήθη. όλοι μετέχουν σ' αυτήν. όλα ωραία και καλά. Εντούτοις φαίνεται να έχουμε φτάσει εδώ σ' ένα είδος αντινομίας. λοιπόν. Τόν καιρό εκείνο δεν είχε παρά 111 άρθρα το σύνταγμα. και φυσικά όσο χειρότερα πάμε τόσο περισσότερα άρθρα θα έχει αυτό το σύνταγμα. αυτές οι ανοησίες μπορεί να είναι χρήσιμες ως δημαγωγίες. τώρα έχει περισσότερο. σ' αυτούς τους τομείς.

Μπορεί κανείς να μου πεί που αρχίζει και η δημοκρατική εκπαίδευση και που τελειώνει. Μπορεί κανείς να εγείρει το ερώτημα για τις γυναίκες στις δημοκρατικές μας κοινωνίες. διότι αυτοί θα πάνε στον πόλεμο και όχι ο πρόεδρος της κυβερνήσεως. το πολιτικό με την έννοια πού όρισα προηγουμένως. τουλάχιστον έτσι λένε οι άρχοντες και οι κυριαρχούντες. αν μπορώ να πώ. και να υπενθυμίσει ότι στις 16 . στην δίκη (τά δικαστήρια είναι λαϊκά δικαστήρια όπου οι δικαστές ορίζονται με κλήρο) και εις το τέλος. Όπως έλεγε ωραιότατα ο Πλάτων και οι ίδιοι οι τοίχοι της πόλεως εκπαιδεύουν τους πολίτες. στην Αθήνα. Συζητούν στην εκκλησία και ψηφίζουν άν θα κάνουν ή δεν θα κάνουν πόλεμο. δημιουργήθηκαν ειδικοί επί τουτου θεσμοί για να υποβάλουν την ρητή εμφανή πλευρά της εξουσίας μαζί με την πολιτική εξουσία για την οποία μιλούσα προηγουμένως. ίσως πολύ σημαντικότερο απ' ό. που εκτοπίζουν τελείως οποιαδήποτε πολιτική έκφραση των πολιτών. Πώς είναι δυνατόν να υπάρξει δημοκρατία. όλα τα μελη του πολιτικού σώματος στον καθορισμό του νόμου (οι νόμοι ψηφίζονται από την εκκλησία).τι στην Αρχαία Ελλάδα. Πρώτα πρώτα ένα μερος από την θεσμίζουσα εξουσία έγινε ρητό και τυποποιήθηκε: Το μερος που αφορά την νομοθεσία με την κυρίως έννοια. και δεύτερον. αυτή η θέση υπό αμφισβήτηση της συνολικής θέσμισης της κοινωνίας έγινε δυνάμει ριζική και απεριόριστη. και φυσικά άλλη εκπαίδευση έπαιρνε κανείς βλέποντας την Ακρόπολη όπως υπήρχε και άλλη μάλλον εκπαίδευση παίρνει βλέποντας τους τοίχους των σημερινών Αθηνών. τέτοια που να μπορούν να συμμετέχουν όλοι οι πολίτες.Κορνήλιος Καστοριάδης Σε τι συνίσταται λοιπόν. και το δημόσιο και το ιδιωτικό δίκαιο. πολύ περισσότερο στην μοντέρνα Ευρώπη απ' ό. Ίσως αυτό είναι αρχαία ιστορία. των αγροτών και των θαλασσινών. Αλλά αυτό που έχει την κύρια σημασία είναι η αρχή ότι δεν υπάρχουν κοινωνικοί θεσμοί οι οποίοι να είναι ιεροί. εξίσου σημαντικό. δηλαδή ίση δυνατότητα συμμετοχής όλων στην πραγματική πολιτική εξουσία. Η δομή και η άσκηση της ρητής εξουσίας έγιναν τουλάχιστον κατ' αρχήν τόσο στις αρχαίες δημοκρατίες.τι τα σχολεία. ∆έν πρόκειται μόνο για τα σχολεία. όσο και στην ευρωπαϊκή δύση αντικείμενο συλλογικής διαβούλευσης και απόφασης· ή τουλάχιστον ετέθη το ζήτημα. μεθέξιμη. Εγώ μιλάω τώρα για την ριζικότητα της αναθέσμισης. Υποτίθεται ότι ζούμε σε δημοκρατία. Λένε επίσης ότι υπάρχει σήμερα δημοκρατία. Αυτά που δίνει η τηλεόραση ή που γράφουν οι εφημερίδες αποτελούν τμήμα της εκπαίδευσης του κόσμου. η ριζικότητα της δημιουργίας της πολιτικής απ' τους αρχαίους Έλληνες. Φαντάζομαι ότι μια δημοκρατία χρειάζεται δημοκρατική εκπαίδευση. διότι έτσι το επιβάλλει το σχέδιο του κόμματος. δηλαδή στην πραγματική κυβέρνηση των Αθηνών. Ο Κλεισθένης βρήκε τις αθηναϊκές φυλές σε μια παραδοσιακή κατανομή και άλλαξε την κατανομή τους κατά τρόπο φαινομενικά τελείως αυθαίρετο αλλά πολύ λογικό και πολύ οργανικό. και ασφαλώς. Λέω απλώς ότι δεν μπορεί να υπάρξει θέσμιση της κοινωνίας που να μη λάβει υπόψιν της το γεγονός ότι η εκπαίδευση των πολιτών αρχίζει απ' την γέννηση και είναι συνεχής ως τον θανατο. ∆έν λέω φυσικά ότι οι υπάρχουσες πολιτικές αρχές θα έπρεπε να ελέγχουν ακόμα περισσότερο και την τηλεόραση και τις εφημερίδες κλπ. Αλλά επίσης. Όταν οι Αθηναίοι πρόκειται να αποφασίσουν εάν θα κάνουν ή δεν θα κάνουν πόλεμο. Άλλαξε την κατανομή των φυλών για να επιφέρει μια πιο ισορροπημένη διάρθρωση του πολιτκού σώματος απ' την άποψη της σχέσεως των αστών. Ο Κλεισθένης δεν είναι Πόλ Πότ να παίρνει τους ανθρώπους και να τους βάζει σε χωριά. και η οποία οικονομικά κυριαρχείται από πόλους οικονομικής εξουσίας η οποία αμέσως μεταφράζεται φυσικά σε πολιτική εξουσία. δεν τον αναθέτουν σε καμία Βουλή ούτε σε κανένα πρόεδρο της κυβερνήσεως. τουλάχιστον στις προθέσεις και στα λόγια. μεσα σε μια κοινωνία η οποία πολιτικά κυριαρχείται από κόμματα καθαρά γραφειοκρατικά. ακόμα πιο σημαντικό. Λένε ότι ζούμε μεσα σε δημοκρατική κοινωνία· αν γινόταν εδώ συζήτηση μετά απ' αυτήν την ομιλία φαντάζομαι ότι θα ακουγα το συνηθισμένο τροπάριο για τους σκλάβους και τις γυναίκες στην αρχαία Αθήνα. Από την στιγμή κατά την οποία ετέθη έτσι το ζήτημα η πολιτική καταβροχθίζει.

αυτή η ανδροκρατία. θα ήτανε τρελή φυσικά ως πολιτική. πίσω μου τους νεκρούς. πρέπει να σκεφτούμε ένα σωρό άλλα πράγματα· πρέπει να σκεφτούμε. Το γεγονός ότι υπάρχουν οντολογικοί περιορισμοί σε οποιαδήποτε πολιτική το ξέρουμε και πρέπει να το ξέρουμε συγκεκριμένα. Η απάντηση είναι όχι. Στην αυτοθέσμιση της κοινωνίας δεν υπάρχουν και δεν μπορούν να υπάρξουν όρια. και η πιο ριζική επανάσταση είναι υποχρεωμένη να δουλέψει ξεκινώντας απ' αυτό που υπάρχει. του Χίτλερ ή του Στάλιν. το οποίο φυσικά είναι εξωφρενικό. το γεγονός ότι αν δεν ξέρουμε αρχαία ελληνικά δεν μπορούμε καν να καταλάβουμε τους δικούς μας ποιητές και πεζογράφους. έπεσαν απ' τον ουρανό. τον Καβάφη.χ. ∆έν μιλάω φυσικά για τα όρια που μας επιβάλλουν οι νόμοι οι φυσικοί ή οι βιολογικοί. διότι δεν θα είχε πρόγονο. Παθητικοί πολίτες. 17 . σ' όλες αύτές τις κοινωνίες αν κοιτάξει κανείς την κλίμακα μισθολογίων και στην κατανομή θέσεων στην εξουσία και αλλού. Όπως έλεγε ο μακαρίτης ο Κάρολος Μάρξ. Μπορούμε να σταθούμε σ' αυτό. οι γυναίκες εξακολουθούν να είναι παθητικοί πολίτες.χ. τον Ροϊδη. μπορεί να αποτύγχανε. τουλάχιστον κατ' αρχή. αυτή είναι η δημοκρατία η σημερινή. επί παραδείγματι τις υποχρεώσεις που είχε ο νεκρός οι άνθρωποι που τον κληρονομούν είναι υποχρεωμένοι να τις αναλάβουν. αλλά πολιτικά δεν μας βοηθάει σε τίποτε. Πολιτική. Αλλά αν ο νεκρός συνελάμβανε 100% τον ζωντανό. Χρησιμοποιούσε επίσης μια γαλλική νομική φράση. Για να πάμε στην διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών της οποίας είμαι ενθερμότατος οπαδός. Όλα αυτά για να πω ότι δεν υπάρχει καμία άμεση συνέπεια που να οδηγεί απ' το τι ήταν το παρελθόν στο τι. αυτός ο θεσμός των κομμάτων όπως υπάρχουν. Για να το πω με άλλα λόγια. Αυτοί οι νόμοι της ατομικής ιδιοκτησίας. ότι τα νέα ελληνικά δεν έχουν καμία σχέση με τα αρχαία ελληνικά. αλλά δεν υπάρχει καμία ιστορική αναγκαιότητα σ' αυτό το γεγονός. και ότι στην πράξη. Τί πολιτική μπορώ να βγάλω απ' αυτό. Αλλά το γεγονός ότι τα νέα ελληνικά είναι καθαρή συνέχεια και συνέπεια των αρχαίων ελληνικών μόνο του δεν λέει τίποτε για την διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών. Μια τέτοια πολιτική θα ήταν τρελή. Η πολιτική είναι πρόταγμα αυτονομίας· είναι μια συλλογική δραστηριότητα διαυγασμένη και αυτοστοχασμένη που αποβλέπει στην συνολική θέσμιση της κοινωνίας ως τέτοιας. Ακόμα και η πιο τρελή πολιτική π. πάνω στις συζητήσεις τις σχετικές με την γλώσσα. τον Κάλβο. και τόσους άλλους. Υπήρξε φαίνεται ένας επιφανής γλωσσολόγος τα τελευταία χρόνα στην Ελλάδα. όχι όμως κατ' ανάγκην.. Ο Χίτλερ νικήθηκε. τον Παπαδιαμάντη. κάτω μου. τον αναγκαιο εμπλουτισμό της. «Ο νεκρός συλλαμβάνει τον ζωντανό». πρέπει να μείνουν ιεροί και άθικτοι. για δύο σειρές λόγους. η οποία θα ήθελε τελείως να εξαλείψει το παρελθόν. π. κανένα όριο. ο νεκρός συλλαμβάνει τον ζωντανό». όλη τη σημασιακή διάσταση της γλώσσας. τους βρήκαμε στο Σινά μαζί με τις άλλες ρήτρες του δωδεκαλόγου. ο οποίος είπε. Ξέρω λοιπόν πάντοτε ότι έχω επάνω μου. Τήν πρώτη σειρά λόγων θα την παραλείψουμε διότι δεν έχει πολιτικό ενδιαφέρον. Φαίνεται συνεπώς ότι αυτή η δραστηριότητα δεν γνωρίζει και δεν επιδέχεται. ∆ηλαδή ότι και να κάνει η θέσμιση της κοινωνίας δεν μπορεί ποτέ να ξεφύγει απ' το γεγονός ότι βρίσκεται μεσα σε μια ιστορία. ότι και αν ακόμα θέλει να κάνει μια tabula rasa θα προσπαθήσει να την κάνει με τα υλικά που βρίσκονται πάνω σ' αυτήν την tabula.Εξουσία. Αυτός είναι ένας οντολογικός περιορισμός από τον οποίο δεν μπορώ να βγάλω απολύτως κανένα πολιτικό συμπέρασμα. όπως ήταν το 1820 όλοι οι άνθρωποι στην Γαλλία ή στην Αγγλία που δεν είχαν εισόδημα πάνω από τόσες δεκάδες χιλιάδες φράγκα ή λίρες. θα ήτανε όμως υπαρκτή. συνέβη να νικηθεί ο Χίτλερ. Εάν ο νεκρός δεν συνελάμβανε τον ζωντανό. ο ζωντανός επίσης δεν θα ήταν ζωντανός. «le mort saisit le vif. Αυτονομία περισσότες από τις δημοκρατικές χώρες δικαιωμα ψήφου οι γυναίκες απαίτησαν το 1945. η πολιτική αφορά όλα όσα μεσα στην κοινωνία είναι μεθέξιμα και κατανεμητά. Πρέπει λοιπόν να διδάσκουμε στα παιδιά τα αρχαία ελληνικά. τον Παπαρρηγόπουλο. ο ζωντανός δεν θα ήταν ζωντανός. η μνήμη των πεθαμένων γενεών βαραίνει πολύ στην σκέψη των ζώντων.

γιατί το θέλει. Κάθε άτομο σ' οποιαδήποτε κοινωνική κατάσταση είναι κατά ένα μεγιστο μερος κοινωνικά προσδιορισμένο. αρχίζουν και απορρέουν μια σειρά συνέπειες ουσιαστικές. εάν λέμε ότι θέλουμε μια δημοκρατική κοινωνία. Εάν λέμε ότι είμαστε δημοκράτες. Το φαντασιακό ως τέτοιο δεν είναι άξιο. Βέβαια την αρχή αυτή πρέπει να την θέσουμε. Συνεπώς η δημοκρατία είναι το καθεστώς της στοχαστικότητας και της αυτοστοχαστικότητας. Οι συνέπειες αυτού είναι αναρίθμητες. συμπεριλαμβανομένων και των ανθρώπινων δικαιωμάτων. ∆ιότι ένας δημόσιος δημοκρατικός αυτοστοχαστικός χώρος δεν είναι νοητός αν η κοινωνία αυτή δεν διαμορφώνει αυτοστοχαστικά άτομα. Αφορούν την ύπαρξη πραγματικού δημοσίου χώρου. αφορούν τις δυνατότητες όλων προσβάσεως σ' αυτόν τον δημόσιο χώρο κλπ. ση-μαίνει ότι θέλουμε την ίση δυνατότητα συμμετοχή όλων στα κοινωνικά πράγματα. ούτε η φαντασία των ατόμων. πρέπει να αποφασίσουμε. Τα πράγματα αλλάζουν τελείως εάν σκεφτούμε πολιτικά. Μεταξύ άλλων. ∆ιότι για να υπάρξει μια δημοκρατική κοινωνία θέλουμε να ελευθερωθεί όσο γίνεται περισσότερο το κοινωνικό ριζικό φαντασιακό. στην διάρθρωση των οικονομικών σχέσεων. δηλαδή όχι προς το πάνω ρέμα αλλά προς το κάτω ρέμα. Αλλά. Αλλά μια και την εθέσαμε μπορούμε να την υπερασπίσουμε και να την δικαιολογήσουμε εύκολα. Ουδεμία φυλή χιμπατζήδων θα δημιουργούσε το Άουσβιτς. Σημαίνει όμως επίσης και περιορισμούς. δεν μπορούμε να την αποδείξουμε λογικά. πώς το θέλει. αυτό δεν πρέπει ποτέ να το ξεχνάμε. Μπορούν να είναι κάλλιστα ή κάκιστα στο πιο ακραίο σημείο. και πάνω σ' αυτήν τη βάση μπορούμε πλέον να δικαιολογήσουμε. και από κεί βγαίνουν αναρίθμητες ουσιαστικές συνέπειες που δίνουν περιεχόμενο στην πολιτική της αυτονομίας και ταυτοχρόνως της επιβάλλουν περιορισμούς. Αλλά μπορούμε επίσης αυτή την αρχή της αυτονομίας να την αναπτύξουμε και να την αναπτύξουμε ρητά. αλλά αφορούν επίσης την μόρφωση και την διαμόρφωση των ατόμων. και ακόμα αν θέλετε να θεμελιώσουμε ένα σωρό ιδέες και θεσμούς. το άξιο αρχίζει από την στιγμή όπου στοχαζόμαστε. να στηρίξουμε. Φυσικά ένα αρχαίος Έλληνας ή ένας δυτικός Ευρωπαίος είναι λιγότερο κοινωνικά προσδιορισμένος απ' ότι ένας Κινέζος ή ένας Ινδός ή ένας Εβραίος ή ένας πρωτόγονος. η κοινότητα. Επιπλέον μπορούμε να διαπιστώσουμε ποιός πρέπει να είναι ο σκοπός μιας πολιτικής της αυτονομίας και μιας αυτόνομης αυτοθέσμισης. Τά άτομα δεν μπορούν να συμμετάσχουν στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό στην δημόσια ζωή εάν δεν έχουν προσλάβει από την κοινωνική τους μόρφωση τα μεσα για να το κάνουν και εάν ταυτοχρόνως δεν έχουν την μεγαλύτερη δυνατή σφαίρα ατομικής αυτόνομης δράσης. Κανένας δεν μαθαίνει κολύμπι χωρίς να μπεί στην θαλασσα και αυτό ισχύει τόσο για την ατομική όσο και για την συλλογική αυτονομία. Για να μπορεί να γίνει αυτό χρειάζονται φυσικά θεσμοί που ενσαρκώνουν αυτή την αυτοστοχαστικότητα. Ο Παρθενώνας είναι δημιούργημα του ανθρώπινου φαντασιακού. ατομικής και συλλογικής. όχι ένα άτομο ούτε ένα κόμμα. Πρέπει να είσαι άνθρωπος πλασμένος κατ' εικόνα κάι ομοίωση του Θεού. Από την στιγμή που παραδεχτήκαμε την αρχή της αυτονομίας. αλλά το Άουσβιτς και το Γκούλαγκ είναι επίσης δημιουργήμα του ανθρώπινου φαντασιακού. των σχέσεων παραγωγής κλπ. χρειάζεται αρκετή φαντασία και αρκετή λογική. ∆ηλαδή είναι το καθεστώς όπου η κοινότητα μπορεί να συλλογίζεται τι θέλει. Το τι σημαίνει αυτό είναι νομίζω αρκετά εμφανές.Κορνήλιος Καστοριάδης πολιτικά. αναφερόμενοι σε όσα συνεπάγεται και σε όσα την συνοδεύουν. πώς θα το κάνει και γιατί θα το κάνει· η κοινότητα. το θεσμίζον. αλλά εξακολουθεί να είναι κοινωνικά προσδιορισμένος και πάντοτε οι άνθρωποι θα εξακολουθούν να είναι 18 . θέλουμε επίσης να ελευθερωθεί όσο γίνεται περισσότερο η ριζική φαντασία των ατόμων. αντανακλούμε αυτά που είναι και ζητούμε τι μπορεί να ισχύει και γιατί να ισχύει. Στό περιεχόμενο αναφέρθηκα ήδη προηγουμένος. και δείχνοντας τις συνέπειές τους. ούτε το κοινωνικό φαντασιακό ως τέτοια δεν είναι καλά ή κακά. το Άουσβιτς είναι δημιουργία.για να μπορέσεις να το φτιάξεις. επιστρέφουμε. σημαίνει ένα σωρό πράγματα στο οικονομικό πεδίο.

με την αρχαία ελληνική έννοια. την αυτοστοχαστικότητα. τόσο κατ' αρχήν όσο και στην πράξη. Όπως έλεγα προηγουμένως αναφερόμενος στα συντάγματα. εάν εναρκώνετα στην δημιουργία ελεύθερων και υπεύθυνων ατόμων. δίκης και τέλους. τόσο de facto όσο και de jure. στην μόρφωση και στην διαμόρφωση. Τα άτομα γίνονται άτομα εσωτερικεύοντας τους κοινωνικούς θεσμούς.Εξουσία. εν όψει των κοινών σκοπών και των κοινών έργων που βουλευμένα η κοινωνία στοχάζεται και στοχεύει. Αυτή είναι η ελευθερία τηύς δημοκρατίας. Εάν κάποιος την σώσει θα την σώσει ως προστάτης ή ως τύραννος. πράγμα που δημιουργεί μια φαινομενική αντίφαση με την ιδέα της αυτονομίας. 19 . αυτό είναι το μεγαλείο της και αυτό είναι φυσικά ο τραγικός της χαρακτήρας. Καμία εγγύηση δεν υπάρχει για την πραγματική δημοκρατία· όλες οι εγγυήσεις που μπορεί να σκεφτεί κανείς είναι σχετικές και αβέβαιες. Έτσι η αυτονομία είναι το πρόταγμα να έρθει στο φώς της ημέρας και να γίνει ρητά αυτοστοχαστική η θεσμίζουσα εξουσία και να απορροφηθεί το πολιτικό ως ρητή εξουσία από την πολιτική ως βουλευμένη και διαυγασμένη δραστηριότητα που έχει για αντικείμενό της την ρητή θέσμιση της κοινωνίας και την λειτουργίας της ως νόμου. μια και εσωτερικευθούν από τα άτομα. κάθε περιορισμός της δημοκρατίας δεν μπορεί να είναι. Αυτός ο αυτοπεριορισμός μπορεί να είναι κάτι άλλο και κάτι περισσότερο από απλή εποικοδομητική ηθικολογία και παρότρυνση. Αυτονομία κοινωνικά προσδιορισμένοι. Η απάντηση είναι ότι ο σκοπός της πολιτικής μπορεί να διατυπωθεί μ' αυτόν τον τρόπο από την άποψη που συζητάμε: να δημιουργηθούν οι θεσμοί που. των πολιτών. ευκολύνουν στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό την άνοδό τους στην ατομική τους αυτονομία και τους δίνουν την μεγαλύτερη δυνατότητα πραγματικής συμμετοχής σε κάθε ρητή εξουσία που υπάρχει μεσα στην κοινωνία. που είναι πάντα κοινωνική. ατόμων πού έχουν εσωτερικεύσει την ανερώτηση. Η λιγότερο σχετική απ' όλες βρίσκεται στην πραγματικήπαιδεία. δικαιοσύνης και κυβέρνησης. ∆ιότι μια πραγματική δημοκρατική κοινωνία κανένας δε μπορεί να τη σώσει ως δημοκρατική κοινωνία εάν η ίδια δεν μπορεί να σώσει τον εαυτό της. Μέσα σε αυτό τον κοινωνικό προσδιορισμό προσπαθούμε να δημιουργήσουμε αυτόνομα άτομα και μια αυτόνομη κοινωνία. παρά αυτοπεριορισμός. ως νομοθεσίας. Πολιτική. την βουλευτική ικανότητα και την ελευθερία. Αυτή νομίζω είναι μια από τις ουσιαστικές διατυπώσεις των σκοπών μιας επαναστατικής πολιτικής σήμερα και νομίζω ότι με αυτή την διατύπωση βλέπουμε αμέσως αυτό που κατά ένα άλλο τρόπο είναι μια ταυτολογία. ότι η αύτονομία είναι ipso facto αυτοπεριορισμός.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful