You are on page 1of 27

Hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình trung

học phổ thong
Đinh Thị Lan Anh
Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lí luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn: GS.TS. Nguyễn Thanh Hùng Năm bảo vệ: 2012
Abstract: Luận văn tìm hiểu cơ sở lý thuyết khoa học của đọc hiểu và vai trò quan trọng của đọc hiểu đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học các bài đọc thêm văn học. Đề xuất một số giải pháp thích hợp để nâng cao hiệu quả dạy học đọc hiểu bài đọc thêm văn học. Keywords: Văn học; Phương pháp giảng dạy; Kỹ năng đọc hiểu; Phổ thông trung học Content 1. Lí do chọn đề tài 1.1. Từ yêu cầu bức thiết phải đổi mới phương pháp dạy học Quan điểm dạy học hiện đại đã chi phối một cách toàn diện tất cả các khâu, các phương diện của quá trình dạy học. Cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, chống lại thói quen thụ động của học sinh, chuyển từ cách dạy truyền thụ một chiều sang dạy và học tích cực. Phương pháp dạy học mới còn thực hiện phương châm dạy học để thầy và trò cùng được học tập và tiếp tục phát triển nhằm xây dựng một xã hội học tập, hình thành năng lực tự học, học thường xuyên, học suốt đời theo phương châm của Unesco đề ra “Học để biết, học để làm, học để cùng chung sống, học để tự khẳng định mình”. 1.2. Từ mục tiêu của dạy học Ngữ văn trong nhà trường hiện nay Víi ch-¬ng tr×nh s¸ch gi¸o khoa ng÷ v¨n THPT míi viÖc “D¹y v¨n thùc chÊt lµ d¹y cho häc sinh ph-¬ng ph¸p ®äc”. Tư tưởng coi học sinh là bạn đọc sáng tạo trong dạy học ngữ văn là một sự thay đổi cơ bản trong chiến lược dạy học ngữ văn ở nhà trường phổ thông hiện nay. Mục tiêu của chương trình ngữ văn là bồi dưỡng, nâng cao năng lực đọc cho học sinh.“Đọc văn là nền tảng của học văn. Học văn là học năng lực cảm thụ văn, bồi

dưỡng thị hiếu văn, tiếp nhận kiến thức văn hóa văn, rèn luyện năng lực biểu đạt, sáng tạo văn” (GS. TS Trần Đình Sử). Rèn luyện kĩ năng đọc văn là một trong những mục tiêu cơ bản của dạy học văn hiện nay. 1.3. Từ vai trò của đọc hiểu trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông Là giáo viên trực tiếp giảng dạy ngữ văn THPT, chúng tôi nhận thức rất rõ về tầm quan trọng của vấn đề đọc hiểu để nâng cao hiệu quả tiếp nhận cho học sinh qua các tác phẩm văn chương. Rèn luyện năng lực đọc hiểu là một khâu then chốt của quá trình dạy học văn nhằm đáp ứng nhiệm vụ đổi mới chương trình, sách giáo khoa mới bậc phổ thông trung học. 1.4. Từ tình hình dạy và học các bài đọc thêm văn học ở trường THPT hiện nay Trong cấu trúc của chương trình Ngữ văn THPT phần văn học ngoài văn bản học chính gồm hai bộ phận là văn học Việt Nam và văn học nước ngoài, chương trình còn có những văn bản đọc thêm. Các văn bản đọc thêm chiếm một số lượng không nhỏ trong chương trình Ngữ văn và số tiết trên lớp dành để giáo viên hướng dẫn học sinh tự học cũng không ít so với phân môn Tiếng Việt và làm văn. Các văn bản đọc thêm cung cấp một khối lượng kiến thức khá phong phú, mở rộng vốn hiểu biết cho học sinh về tri thức văn học, rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn và đặc biệt rèn luyện cho các em khả năng tự học, tự đọc và cảm thụ tác phẩm văn chương. Nhưng thực tế giảng dạy cho thấy, chính hai chữ “đọc thêm” đã là rào cản tâm lí cho giáo viên và học sinh trong tiếp nhận các tác phẩm này. Hầu hết giáo viên không đầu tư thời gian và tâm huyết để giảng dạy và học sinh cũng coi nhẹ các bài đọc thêm, thậm chí có thái độ bỏ qua. Xuất phát từ các lí do trên, chúng tôi nhận thấy cần phải có cái nhìn đúng đắn hơn về vấn đề đọc hiểu các bài đọc thêm văn học trong nhà trường THPT. Nghiên cứu đề tài “Hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông” sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học văn ở nhà trường phổ thông, đặc biệt là rèn luyện khả năng tự học và kĩ năng đọc hiểu văn cho học sinh. 2. Lịch sử vấn đề Trên thế giới, đặc biệt là ở các nước Âu Mỹ, lý thuyết đọc hiểu và dạy đọc hiểu từ lâu đã thu hút sự quan tâm và nghiên cứu của các nhà giáo dục hàng đầu như K.Goodman ( 1970); A. Pugh ( 1978); P.Arson ( 1984 ), L. Baker A.Brown (1984) ; U. Frith ( 1985 ), M. Adams ( 1990 )…

Ở Việt Nam, tài liệu dịch đầu tiên đề cập đến vấn đề này phải kể đến hai tập “Phương pháp dạy học văn ở trường phổ thông” của V.A.Nhinconxki và giáo trình phương pháp luận dạy văn do I. Rez chủ biên. Ở nước ta trong những năm gần đây đọc hiểu văn bản được rất nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu như GS. TS. Nguyễn Phương Nga, PGS. TS Nguyễn Thị Hạnh. PGS. TS. Nguyễn Thái Hoà, TS. Nguyễn Trọng Hoàn, và đặc biệt là GS. TS. Trần Đình Sử và GS. TS. Nguyễn Thanh Hùng. Vai trò của đọc hiểu càng trở nên quan trọng trong cuộc phản công vào cách giảng cũ. Có thể nói đọc hiểu đang trở thành vấn đề trung tâm của việc dạy văn. GS. TS Trần Đình Sử nhấn mạnh “Đọc hiểu văn bản- Một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy văn hiện nay”. GS. TS. Nguyễn Thanh Hùng là người đề cập đến vấn đề đọc hiểu sớm nhất ở nước ta và là người rất tâm huyết về vấn đề này qua hàng loạt các công trình nghiên cứu có giá trị như tham luận “Dạy đọc hiểu là tạo nền tảng văn hoá cho người đọc” tại hội thảo khoa học “Chương trình và SGK thí điểm THCS” tháng 9 năm 2000, chuyên luận “Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường” (NXB Giáo dục, Hà Nội 2008). Đây là công trình lý thuyết đầu tiên về đọc hiểu bao quát được những nội dung cốt yếu về vấn đề đọc hiểu. Tác giả khẳng định: “Đọc để hiểu giá trị đích thực trong tác phẩm”. “Kỹ năng đọc hiểu văn” là một chuyên luận sắc sảo về vấn đề đọc hiểu văn. Tác giả quan tâm đến tiến trình đọc hiểu, năng lực đọc hiểu, kĩ năng đọc hiểu được vận dụng trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương. Có thể nói đến nay, đọc hiểu đã có chỗ đứng trong nhà trường phổ thông. Rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học về đọc hiểu được ứng dụng trong giảng dạy ngữ văn ở nhà trường trung học phổ thông. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu về đọc hiểu mới chỉ đi sâu vào khai thác các tác phẩm văn chương được giảng dạy chính thức mà chưa quan tâm tới các tác phẩm văn học được giảng dạy trong phần đọc thêm. Đề tài “Hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông” như là một cố gắng nhằm chú ý phát triển năng lực tự học, đa dạng hoá các hình thức học tập, tạo điều kiện để học sinh được tự nghiên cứu, chủ động trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề. 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.1. Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, dựa trên lí thuyết của đọc hiểu trong quá trình giảng dạy và tiếp nhận tác phẩm văn chương ở trường phổ thông chúng tôi đề xuất một số giải pháp hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình ngữ văn THPT để nâng cao hiệu quả dạy học bài đọc thêm văn học nói riêng và các văn bản văn học nói chung góp phần đổi mới phương pháp dạy học văn trong nhà trường THPT. 3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tìm hiểu cơ sở lí thuyết khoa học của đọc hiểu và vai trò quan trọng của đọc hiểu đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học các bài đọc thêm văn học. - Đề xuất một số giải pháp thích hợp để nâng cao hiệu quả dạy học đọc hiểu bài đọc thêm văn học. 4. Đối tƣợng nghiên cứu và giới hạn của đề tài 4.1. Đối tượng nghiên cứu - Nghiên cứu thực tế dạy học bài đọc thêm văn học trong chương trình ngữ văn THPT ban cơ bản. - Cách thức hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình ngữ văn THPT ban cơ bản. 4.2. Giới hạn của đề tài Đề tài dựa trên lí thuyết của đọc hiểu để áp dụng vào hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình THPT (Chương trình chuẩn). Đề tài nghiên cứu thực tế giảng dạy, đặc điểm, vị trí và vai trò của bài đọc thêm văn học để từ đó xác định những biện pháp hiệu quả hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình ngữ văn THPT (Chương trình chuẩn). Đề tài chọn đoạn trích “Lời Tiễn dặn” (Trích truyện thơ Tiễn dặn người yêu) ( Sách giáo khoa Ngữ văn 10, ban cơ bản, Tập 1, NXB Giáo dục, 2011) để thiết kế giáo án thể nghiệm hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học. 5. Giả thuyết khoa học Luận văn nêu lên giả thuyết khoa học như sau: Nếu giáo viên có biện pháp hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chuơng trình ngữ văn trung học phổ thông một cách đúng đắn và sáng tạo thì hiệu quả dạy học loại bài đọc thêm văn học sẽ được nâng cao hơn. 6. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp khái quát hóa lý luận

- Phương pháp khảo sát điều tra - Phương pháp phân tích tổng hợp so - Phương pháp thống kê. - Phương pháp thực nghiệm khoa học 7. Đóng góp của luận văn Lần đầu tiên công trình khảo sát về đặc điểm của bài đọc thêm văn học ở trường THPT và khả năng dạy học đọc hiểu chúng nhằm đưa ra những biện pháp khả thi để việc dạy học bài đọc thêm văn học có hiệu quả hơn. - Xác định được những cách thức đọc hiểu cụ thể để nâng cao hiệu quả dạy học bài đọc thêm văn học trong chuơng trình ngữ văn trung học phổ thông. - Đề xuất giáo án thử nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả dạy học bài đọc thêm văn học trong chuơng trình ngữ văn trung học phổ thông. 8. Cấu trúc luận văn Luận văn ngoài phần mở đầu gồm ba phần sau: Phần 1: Mở đầu Phần 2: Nội dung và kết quả nghiên cứu ( 3 chƣơng ) Chƣơng 1: Cơ sở lí luận của vấn đề đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong nhà trường trung học phổ thông. Chƣơng 2: Cách thức hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông. Chƣơng 3: Thiết kế giáo án thực nghiệm hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích “Lời tiễn dặn” (Trích truyện thơ Tiễn dặn người yêu) ( Sách giáo khoa Ngữ văn 10, ban cơ bản, Tập 1, NXB Giáo dục, 2011). Phần 3. Kết luận Chúng tôi trình bày những đóng góp của luận văn về mặt lí luận và thực tiễn để nêu lên hướng triển khai tiếp theo của đề tài.

CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ ĐỌC HIỂU BÀI ĐỌC THÊM VĂN HỌC TRONG NHÀ TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1. Quan niệm về đọc hiểu tác phẩm văn chƣơng trong nhà trƣờng 1.1.1. Khái niệm đọc Ở Việt Nam, nhiều nhà khoa học đầu ngành phương pháp dạy học văn đã nhận thấy tầm quan trọng đặc biệt của hoạt động đọc trong đổi mới phương pháp dạy học văn, đã có rất nhiều ý kiến bàn về đọc TPVC được đưa ra. Theo TS. Nguyễn Trọng Hoàn “Đọc là công việc giải mã những kí hiệu đã được viết ra thành văn bản, là dung nạp và suy nghĩ về một hay những thông tin nào đó, là sự tái tạo những ý tưởng của người khác GS.TS. Trần Đình Sử quan niệm : “Đọc là một hoạt động cơ bản của con người để chiếm lĩnh văn hoá. Đọc văn là để cảm, để sống, để thưởng thức, để dùng, để tự phát triển bản thân. Đọc là tìm ra ý nghĩa cho một thông điệp được tổ chức bằng một hệ thống tín hiệu”. 1.1.2. Quan niệm về đọc hiểu Đọc hiểu là phạm trù khoa học trong nghiên cứu và giảng dạy văn học, do đó có rất nhiều nhà nghiên cứu đưa ra khái luận về đọc hiểu trong các công trình nghiên cứu của mình. PGS. TS. Nguyễn Thái Hoà cho rằng “Nói một cách khái quát, đọc hiểu dù đơn giản hay phức tạp đều là hành vi ngôn ngữ, sử dụng một loạt thủ pháp và thao tác bằng cơ quan thị giác, thính giác để tiếp nhận, phân tích giải mã và ghi nhớ nội dung thông tin, cấu trúc văn bản” (Vấn đề đọc hiểu và dạy đọc hiểu. Thông tin sư phạm số 5- 2004). Đọc hiểu theo từ điển Tiếng Việt là “Nhận ra ý nghĩa, bản chất, lý lẽ của cái gì, bằng sự vận dụng trí tuệ”. Đặt đọc hiểu trong môi trường đọc, GS. TS. Nguyễn Thanh Hùng quan niệm đọc là một hành động của con người nhằm mục đích hình thành và nắm vững ý nghĩa từ văn bản trong quá trình nhận thức của việc đọc để mở rộng cảm giác và xúc cảm bằng sự nếm trải của người đọc. Hiểu văn bản là biết rõ và hiểu đúng, nắm vững nội dung cụ thể của văn bản và vận dụng được những tư tưởng chứa đựng trong văn bản. Theo GS.TS Nguyễn Thanh Hùng đọc hiểu là mục đích cuối cùng và là hiệu quả mong muốn để người đọc lĩnh hội được giá trị đích thực của tác phẩm. Đọc hiểu TPVC trong

nhà trường cần phải đào luyện và giáo dục thường xuyên cho học sinh với những yêu cầu và mức độ phù hợp với từng lớp, từng cấp học. Do đó đọc hiểu là nội dung khoa học mới, có ý nghĩa và giá trị phương pháp. 1.1.3. Mối quan hệ giữa đọc và hiểu Đọc và hiểu là hai mặt thống nhất của một vấn đề. Mối quan hệ giữa chúng là mối quan hệ nhân quả. Đọc để hiểu và hiểu để đọc tốt hơn. Đọc là một phương cách hữu hiệu để hiểu như GS. Phan Trọng Luận khẳng định: “Con đường đi vào tác phẩm nhất thiết phải từ đọc và gắn liền với việc đọc”. Việc xây dựng lí thuyết đọc hiểu chính là một yêu cầu cấp thiết của tất cả mọi người để tiếp nhận và phân tích nhanh chóng, chính xác mọi loại văn bản xuất hiện trong thời đại thông tin dồn dập như ngày nay. 1.1.4. Đọc hiểu tác phẩm văn chương ở trường trung học phổ thông - Xu thế đổi mới dạy học ở THPT Đọc hiểu TPVC là một hướng hoạt động dạy học hiện đại – đó là cách thức, là con đường để người học tự mình chiếm lĩnh giá trị TPVC, đồng thời rèn cho người học cách tự học, tự học suốt đời. GS.TS Nguyễn Thanh Hùng đã khẳng định “Dạy đọc hiểu là tạo nền tảng văn hoá cho người đọc”. Cách hiểu văn bản văn học của sách giáo khoa và của giáo viên là rất quan trọng, song phải làm sao để học sinh có thể tự mình đọc hiểu văn bản để đi đến tiếp nhận thành quả của người đi trước. Giáo viên biết cách dạy đọc hiểu, học sinh sẽ có năng lực đọc, hứng thú đọc và có khả năng tự đọc, tự học suốt đời. 1.2. Đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chƣơng trình trung học phổ thông 1.2.1. Bài đọc thêm văn học - Một bộ phận của hệ thống tác phẩm văn chương trong truờng trung học phổ thông Bài đọc thêm văn học nằm trong cấu trúc của phân môn văn học trong chương trình Ngữ văn. Đây là một bộ phận của hệ thống TPVC trong trường THPT. Qua các lần cải cách và thay đổi chương trình SGK Ngữ văn THPT, các bài đọc thêm văn học vẫn là một phần không thể thiếu của chương trình Ngữ văn. Có thể nói, không thể dạy tốt và học tốt môn văn mà lại tách rời việc đọc. Mục tiêu của chương trình ngữ văn là bồi dưỡng, nâng cao năng lực đọc cho học sinh. Rèn luyện kĩ năng đọc văn là một trong những mục tiêu cơ bản của dạy học văn hiện nay. Bài đọc thêm văn học ra đời cũng chính nhằm mục đích đó. Cần nhìn nhận bài đọc thêm văn học như một trong những môi trưòng để nâng cao

văn hoá đọc, đặc biệt là khả năng tự học, tự nghiên cứu một cách có ý thức và tự giác của học sinh. 1.2.2. Mục đích và yêu cầu của đọc hiểu bài đọc thêm văn học 1.2.2.1. Mục đích Đọc bài đọc thêm văn học để mở mang hiểu biết nhờ hệ thống tri thức về văn hoá, lịch sử, xã hội, những bí ẩn trong đời sống và tinh thần của con người...mà tác phẩm cung cấp. Nhờ đó vốn sống và vốn tri thức về văn học trở nên phong phú, đa dạng, giúp học sinh có thể đọc hiểu tốt hơn các văn bản văn học được giảng dạy chính thức cũng như các văn bản có trong đời sống. Đọc bài đọc thêm văn học để chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng của tác phẩm, phát triển bản thân về suy nghĩ, tâm hồn, nhân cách, đạo đức và lối sống. Đọc bài đọc thêm văn học người đọc còn hướng tới mục đích thưởng thức gắn nhu cầu về cái đẹp, muốn vươn tới cái lí tưởng, vươn tới sự hoàn thiện, phát triển năng lực sáng tạo và cảm thụ thẩm mĩ. Đọc bài đọc thêm văn học còn là cơ hội để giao lưu với các nhà văn, bởi nhà văn đặt bút sáng tác là để giãi bày, chia sẻ, trao đổi, đối thoại... với người đọc. Do đó, đọc bài đọc thêm văn học nói riêng và các tác phẩm văn học nói chung có vai trò quan trọng trong việc tạo ra một công chúng văn học có văn hoá, một lớp người đọc có trình độ và hiểu biết. 1.2.2.2. Yêu cầu Đọc hiểu bài đọc thêm văn học cũng phải đáp ứng những yêu cầu chung của đọc hiểu tác phẩm văn học là hiểu rõ ngôn từ, tư tuởng quan điểm của văn bản đạt tới mức nhớ được, nói lại được và vận dụng được vào viết văn và hành động. Đọc bài đọc thêm văn học trên cơ sở hiểu rõ ngôn từ, hình tượng, tư tưởng quan điểm của văn bản. Đọc để có thể kể lại, tóm tắt lại tác phẩm là bước khởi đầu để đi vào nội dung văn bản. Đọc bài đọc thêm văn học để có thể nêu ý kiến riêng của mình, vận dụng vào suy nghĩ, viết văn và hành động. 1.2.3. Điều kiện để đọc hiểu bài đọc thêm văn học 1.2.3.1. Tri thức đọc hiểu Với đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình THPT, học sinh phải tự mình đọc để hiểu dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Chính vì vậy nó đòi hỏi cả giáo viên và học sinh phải huy động tối đa vốn hiểu biết của mình trong việc chiếm lĩnh tác phẩm.

Tri thức đọc hiểu gồm nhiều bộ phận khác nhau: Tri thức về đời sống, tri thức liên ngành, tri thức nghệ thuật, tri thức văn học. Tri thức đọc hiểu hết sức phong phú và đa dạng. Đó là sự tổng hợp của nhiều loại tri thức từ văn học nghệ thuật đến khoa học liên ngành, từ những kiến thức sách vở đến những hiểu biết đời thường. Sự từng trải, kinh nghiệm sống, nghệ nghiệp, tuổi tác...và đặc biệt là tình yêu cuộc sống, tình yêu văn chương đã góp phần làm cho tri thức đọc hiểu của mỗi người thêm sâu rộng. 1.2.3.2. Kĩ năng đọc hiểu Để đọc hiểu bài đọc thêm văn học, ngoài tri thức đọc hiểu cần có kĩ năng đọc hiểu văn bản văn học. Muốn hình thành kĩ năng đọc hiểu văn bản văn học, người đọc phải thường xuyên đọc nhiều tác phẩm văn học, biết tra cứu, học hỏi, biết tưởng tượng, suy ngẫm, tạo thành thói quen phân tích và thưởng thức văn học. Người đọc phải có kĩ năng đọc chính xác, kĩ năng đọc phân tích, kĩ năng đọc sáng tạo và kĩ năng đọc tích luỹ trong đọc hiểu TPVC. Đọc để hiểu đó là đích hướng tới của con người có vốn văn hoá kiến thức. 1.2.4. Ý nghĩa của đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong đổi mới phương pháp dạy học văn 1.2.4.1. Đọc hiểu bài đọc thêm văn học là cách thức phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong quá trình dạy học văn Cảm thụ tác phẩm văn chương trong bài đọc thêm văn học là một hoạt động sáng tạo, một quá trình tích cực vận dụng vốn sống và những năng lực tư duy của học sinh. Học sinh có cơ hội để tự mình suy nghĩ, cảm nhận bằng sự trải nghiệm của chính bản thân mình mà ít bị lệ thuộc vào các bài văn mẫu hay các tư liệu tham khảo như các văn bản học chính thức. Đọc hiểu bài đọc thêm văn học, học sinh không đợi chờ giáo viên truyền thụ kết quả cảm nhận tác phẩm, mặc nhiên chấp nhận nó mà bản thân học sinh bằng kỹ năng đọc để tri giác ngôn ngữ nâng cao nhận thức tư tưởng tình cảm, làm phong phú vốn sống, vốn hiểu biết cho học sinh. 1.2.4.2. Đọc hiểu bài đọc thêm văn học góp phần bồi dưỡng tri thức đọc hiểu, rèn luyện năng lực đọc và kĩ năng đọc cho học sinh Tri thức đọc hiểu có ý nghĩa rất quan trọng trong đọc văn. Đọc hiểu bài đọc thêm văn học không chỉ là sự cảm thụ chủ quan của học sinh mà giáo viên cần hình thành cho học

sinh những tri thức và kĩ năng nhất định để học sinh có thể đọc hiểu tác phẩm một cách khoa học và hiệu quả. Tri thức đọc hiểu được bổ sung thêm qua các bài đọc thêm văn học đặc biệt là các tri thức văn học sẽ góp phần hiệu quả để học sinh có thể học tốt hơn các tác phẩm văn học được giảng dạy chính thức và đọc tốt hơn các văn bản phong phú trong đời sống. 1.2.5. Mối quan hệ giữa văn bản, giáo viên và học sinh trong đọc hiểu bài đọc thêm văn học Đối diện với văn bản văn học được chọn vào bài đọc thêm văn học, cả giáo viên và đặc biệt là học sinh có cơ hội được tự mình “đọc” để “hiểu” bằng chính khả năng của mình bởi không bị quá nhiều thế bản bên ngoài chi phối như các tác phẩm văn học được chọn giảng chính thức. Điều đó tạo điều kiện để giáo viên và học sinh tự kiểm tra năng lực đọc thực sự của mình, rèn luyện kĩ năng đọc để cảm thụ tác phẩm văn chương. 1.2.5.1. Học sinh là bạn đọc năng động và sáng tạo trong quá trình đọc hiểu bài đọc thêm văn học Bạn đọc học sinh tiếp cận bài đọc thêm văn học bằng con đường đọc, đọc từ chữ đầu đến chữ cuối tác phẩm, đọc để tri giác ngôn ngữ bằng mắt, bằng từ ngữ, bằng hình ảnh chi tiết...của tác phẩm.Việc nhận thức học sinh là chủ thể tích cực, chủ động trong quá trình tiếp nhận các bài đọc thêm văn học tạo điều kiện cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy văn nhằm mục đích nâng cao năng lực đọc và khả năng tự học của học sinh trong bối cảnh nguồn tri thức của nhân loại không ngừng gia tăng theo cấp số nhân như hiện nay. 1.2.5.2. Giáo viên là người hướng dẫn tổ chức học sinh tự học bài đọc thêm văn học bằng con đường đọc hiểu Trong quá trình đọc hiểu bài đọc thêm văn học, học sinh với tư cách chủ thể nhận thức có những vận động tự thân chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng của tác phẩm, biến nó thành của mình, giáo viên chỉ đóng vai trò là người tổ chức, dẫn dắt, hướng dẫn học sinh tự học. Người giáo viên tổ chức, dẫn dắt qúa trình tiếp cận văn bản thể hiện ở năng lực chiếm lĩnh văn bản, nghĩa là đi từ tri giác ngôn ngữ tìm hiểu các tầng lớp ý nghĩa của từ, câu, đoạn, thức tỉnh cảm xúc bằng sức mạnh của hình dung, tưởng tượng để tái tạo hình tượng chiếm lĩnh giá trị tư tưởng ẩn đằng sau hình tượng. Từ hiểu sâu văn bản, người giáo viên từng bước hướng dẫn học sinh tự học, tự khám phá văn bản.

CHƢƠNG 2 CÁCH THỨC HƢỚNG DẪN HỌC SINH ÐỌC HIỂU BÀI ĐỌC THÊM VĂN HỌC TRONG CHƢƠNG TRÌNH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (BAN CƠ BẢN) 2.1. Bài đọc thêm văn học trong chƣơng trình và sách giáo khoa hiện hành 2.1.1. Thống kê và hệ thống hoá những bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông 2.1.1.1. Những bài đọc thêm văn học trong chương trình lớp10 ban cơ bản. 2.1.1.2. Những bài đọc thêm văn học trong chương trình lớp 11 ban cơ bản 2.1.1.3. Những bài đọc thêm văn học trong chương trình lớp 12 ban cơ bản 2.1.2. Đặc điểm và vị trí của bài đọc thêm văn học trong chưong trình ngữ văn trung học phổ thông 2.1.2.1. Đặc điểm của bài đọc thêm văn học trong chương trình ngữ văn trung học phổ thông Trong cấu trúc môn ngữ văn THPT ngoài văn bản học chính, chương trình còn có những văn bản đọc thêm. Tất cả những văn bản đọc thêm thường được đặt sau cụm thể loại. Đây là phần tự học có hướng dẫn của giáo viên. Ở một số bài, sau phần học chính có đưa vào văn bản đọc thêm để học sinh so sánh mở rộng kiến thức. Câu hỏi hướng dẫn đọc thêm dùng để mở rộng phạm vi đọc và kiến thức, có thể sử dụng như ngữ liệu trong các bài kiểm tra và các kì thi. Bài đọc thêm văn học được sắp xếp theo tiến trình lịch sử văn học dân tộc, mở rộng kiến thức về tác giả, tác phẩm tiêu biểu và đặc trưng văn học các thời kì, từ văn học dân gian đến văn học hiện đại. Bên cạnh các tác phẩm văn học văn học Việt Nam được chọn vào bài đọc thêm còn có các tác phẩm văn học nước ngoài với số lượng khá phong phú ( Sử thi Ấn Độ, thơ Đường, thơ Hai-cư của Nhật Bản, thơ Tago…). Các tác phẩm văn học nước ngoài ở các thế kỉ khác nhau được cung cấp song song tương ứng với các thế kỉ phát triển của lịch sử văn học Việt Nam. Việc bổ sung thêm các tác phẩm văn học nước ngoài vào phần đọc thêm văn học giúp học sinh biết đến những tác giả, tác phẩm tiêu biểu của nhân loại làm phong phú thêm tâm hồn trí tuệ, làm sâu sắc hơn hiểu biết của học sinh về văn học dân tộc trong thời đại ngày nay với sự giao lưu văn hoá ngày càng mở rộng. 2.1.2.2. Vị trí của bài đọc thêm văn học trong chương trình ngữ văn trung học phổ thông.

Bài đọc thêm văn học nằm trong cấu trúc chương trình ngữ văn THPT và rất có ích đối với cả giáo viên và học sinh. Bởi ngoài tác phẩm học chính thì các văn bản đọc thêm là gần gũi nhất và thiết thực mở rộng kiến thức về văn học cho học sinh. Bài đọc thêm văn học cùng với các bài giảng chính thức tạo nên sự hoàn chỉnh của phân môn văn học trong chương trình Ngữ văn THPT. Bài đọc thêm văn học góp phần vào việc hoàn thiện tri thức văn học cho học sinh, cung cấp những ngữ liệu phong phú cho phân môn Làm văn và Tiếng Việt. 2.1.3. Mục đích và yêu cầu của bài đọc thêm văn học trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông 2.1.3.1. Mục đích Bài đọc thêm văn học trong chương trình Ngữ văn THPT giúp cung cấp tri thức văn học cho HS: tác giả, tác phẩm, hoàn cảnh sáng tác, những đặc sắc về mặt nội dung và nghệ thuật...của các tác phẩm văn học trong và ngoài nước. Bài đọc thêm văn học góp phần minh hoạ cho những nhận định về văn học trong các bài văn học sử. Bài đọc thêm văn học còn làm rõ phong cách của nhà văn. Bài đọc thêm văn học giúp rèn luyện năng lực đọc và tự học cho học sinh THPT. Rèn luyện thói quen tự đọc, tự nghiên cứu, tự học giúp học sinh chủ động trong việc tiếp thu kiến thức, nâng cao năng lực tư duy và sáng tạo của học sinh trong học tập. Bài đọc thêm văn học tạo cơ hội để học sinh được tự nói lên những cảm nhận, những suy nghĩ của chính mình trước một TPVC. HS có lối đọc, cách đọc của riêng mình. HS tự tìm thấy sự đồng cảm, hứng thú cá nhân, qua đó giáo viên sẽ thấy được những năng lực thực sự của học sinh và học sinh được bộc lộ chính mình, không phải nói theo sách vở tham khảo, nói theo thầy cô giáo mà là sự trải nghiệm, sự rung cảm của bản thân. 2.1.3.2. Yêu cầu Đối với học sinh, bài đọc thêm văn học yêu cầu các em phải tự đọc, tự học ở nhà. Đọc tác phẩm, tìm hiểu những giá trị nội dung và nghệ thuật thông qua việc trả lời các câu hỏi trong phần hướng dẫn đọc thêm ở cuối mỗi bài trong SGK. Đối với giáo viên, bài đọc thêm văn học yêu cầu giáo viên phải hướng dẫn học sinh tự học là chính. Giáo viên không làm thay trên lớp mà kiểm tra khả năng tự đọc, tự học của học sinh ở nhà và điều chỉnh cho hợp lí những nội dung kiến thức cần đạt trong từng bài cụ thể.

2.1.4. Tiêu chí lựa chọn các tác phẩm văn học vào bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông Có thể khẳng định các tác phẩm văn học trong bài đọc thêm văn học là những tác phẩm có giá trị nội dung và nghệ thuật cao trong từng giai đoạn lịch sử văn học. Các tác phẩm này có mặt song hành cùng với tác phẩm được chọn giảng chính thức, thường được đặt sau cụm thể loại. Các văn bản được lựa chọn phù hợp với quan niệm văn học ở từng giai đoạn lịch sử văn học.Các văn bản là những tinh hoa nghệ thuật, mang tính chất tiêu biểu, vừa phản ánh được sự phong phú, đa dạng của văn học Việt Nam và thế giới. Không những bồi dưỡng kiến thức về văn học mà còn thiết dụng trong đời sống. Đó là dữ liệu quan trọng để các phân môn làm văn và tiếng Việt có thể khai thác, vận dụng bồi dưỡng kiến thức và rèn luyện kĩ năng cho HS. 2.1.5. Những thay đổi trong chương trình và kiểm tra đánh giá các bài đọc thêm văn học hiện nay Từ đầu năm học 2011-2012 Bộ Giáo dục và đào tạo triển khai chương trình giảm tải ở hầu hết các môn học trong đó có môn Ngữ văn. Giảm tải chương trình nên số lượng các bài đọc thêm văn học được tăng lên do một số bài học chính thức bị cắt giảm thành bài đọc thêm. Số lượng các bài đọc thêm tăng lên nhưng ngược lại chất lượng các giờ hướng dẫn học sinh tự học trên lớp của giáo viên và sự tự học ở nhà của học sinh ngày càng giảm sút. 2.2. Tình hình dạy và học các bài đọc thêm văn học trong chƣơng trình Ngữ văn trung học phổ thông 2.2.1. Tìm hiểu thực tế Qua tìm hiểu thực tế ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Yên Bái như: Trường THPT Thị xã Nghĩa Lộ, trường THPT Lí Thường Kiệt, THPT Nguyễn Huệ, THPT chuyên Nguyễn Tất Thành, Thành phố Yên Bái, chúng tôi đã tiến hành khảo sát tình hình dạy và học môn Ngữ văn nói chung và bài đọc thêm văn học nói riêng của giáo viên và học sinh. 2.2.1.1. Tình hình học tập bài đọc thêm văn học của học sinh trung học phổ thông Phần lớn các em học sinh đều có thái độ “bỏ qua”, không quan tâm chú ý tới tác phẩm đọc thêm. Qua khảo sát điều tra ở một số trường THPT, chúng tôi nhận thấy các giờ đọc thêm học sinh phần lớn không soạn bài và chuẩn bị bài ở nhà, nếu có soạn thì cũng qua loa, sơ sài, mang tính chất chống đối, thậm chí nhiều em còn không đọc.

2.2.1.2. Thực tế giảng dạy các bài đọc thêm văn học của giáo viên trung học phổ thông Giáo viên lâu nay chỉ chú trọng tới các tác phẩm học chính thức, đầu tư thời gian và công sức để thiết kế các giáo án dạy chính chứ ít khi đầu tư vào các tác phẩm đọc thêm. 2.2.2. Nguyên nhân 2.2.2.1. Về phía học sinh Học sinh có tâm lí coi nhẹ vì hầu hết các em quan niệm bài đọc thêm là bài học không bắt buộc, giáo viên không kiểm tra, đánh giá và thi cử đến những tác phẩm này vì vậy không cần học nhiều, thi gì học nấy, năng lực cảm thụ văn chương còn hạn chế. Mặt khác, học sinh cho rằng các tác phẩm học chính đã quá nhiều, nên không còn thời gian giành cho các tác phẩm đọc thêm. Các em cũng không có nhiều tài liệu tham khảo, giờ học bài đọc thêm cũng chưa thực sự lôi cuốn được các em vì phần lớn thường diễn ra đơn điệu, nhàm chán và tẻ nhạt. Do đó bài đọc thêm chưa phát huy được hết tác dụng của nó trong việc cung cấp mở rộng kiến thức văn học và đặc biệt là nâng cao khả năng đọc và tự học của học sinh. 2.2.2.2. Về phía giáo viên Đối với bài đọc thêm, giáo viên hầu như rất ít tư liệu tham khảo, chưa có những cách thức giảng dạy cụ thể đối với bài đọc thêm nên giáo viên thường tuỳ vào từng bài mà dạy, chủ yếu là giúp học sinh trả lời các câu hỏi trong phần hướng dẫn đọc thêm. Giáo viên chưa biết cách lôi cuốn học sinh bằng những hoạt động sáng tạo để làm phong phú và hấp dẫn hơn các giờ giảng của mình như sử dụng công nghệ thông tin, thảo luận nhóm hay thi đọc diễn cảm... Giáo viên chưa thực sự nhận thức rõ được mục đích và ý nghĩa quan trọng của bài đọc thêm văn học trong việc nâng cao năng lực đọc, khả năng tự học của học sinh và chính bài đọc thêm văn học là nơi để giáo viên kiểm tra được sự cảm thụ văn chương của học sinh một cách rõ rệt nhất. 2.2.2.3. Về quan điểm chỉ đạo của Bộ giáo dục Trước đây phần đọc thêm vẫn được sử dụng trong các bài kiểm tra và thi cử (tất nhiên số lượng là hạn chế). Tuy nhiên, từ khi thực hiện chương trình giảm tải bắt đầu từ năm học 2011-2012 thì các bài đọc thêm không nằm trong phạm vi thi cử, thậm chí có một số bài bị loại ra khỏi chương trình. Việc giảm tải chương trình dẫn đến số lượng các bài đọc thêm tăng lên trong khi đó chất lượng dạy và học chúng thì ngày càng giảm sút. Điều này

đã tác động không nhỏ tới việc dạy và học của thầy và trò, càng khiến bài đọc thêm mất dần sự quan tâm và chỗ đứng trong dạy và học văn. 2.3. Các biện pháp hƣớng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chƣơng trình Ngữ văn trung học phổ thông Để hướng dẫn HS tự học bài đọc thêm văn học đòi hỏi bản thân GV phải thấy rõ trách nhiệm của mình trong việc nâng cao năng lực đọc cho HS. Đọc hiểu nhấn mạnh hoạt động đọc. Đọc là một hoạt động tự chiếm lĩnh văn bản của HS, thể hiện được tư tưởng coi HS là trung tâm, khác giảng văn chủ yếu nói lên hoạt động của người thầy, thầy là trung tâm. 2.3.1. Hướng dẫn HS các bước đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình Ngữ văn THPT. GV hướng dẫn HS tự học bài đọc thêm văn học theo ba bước: + GV hướng dẫn HS đọc hiểu giá trị ý nghĩa tầng cấu trúc ngôn từ của tác phẩm GV hướng dẫn HS nắm vững nội dung cấu trúc ngôn từ của tác phẩm. Hiểu ý nghĩa của tầng cấu trúc ngôn từ của tác phẩm qua giá trị biểu đạt nội dung của âm thanh hình ảnh, biện pháp tu từ, ngữ nghĩa, cú pháp, trường nghĩa. + GV hướng dẫn HS đọc hiểu giá trị ý nghĩa tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật của tác phẩm GV hướng dẫn HS nắm vững đặc điểm nội dung cấu trúc hình tượng nghệ thuật của tác phẩm. Hiểu ý nghĩa của tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật thông qua giá trị hình thức và phương tiện xây dựng hình tượng văn học độc đáo. + GV hướng dẫn HS đọc hiểu giá trị ý nghĩa cấu trúc tư tưởng và ý vị nhân sinh của tác phẩm. GV hướng dẫn HS nắm vững nội dung cấu trúc tư tưởng thẩm mĩ và ý vị nhân sinh của tác phẩm. Hiểu tư tưởng của tác phẩm là sự khái quát hoá của lí tưởng nghệ thuật và lẽ sống mang giá trị đạo đức nền tảng của con người. Cuối cùng người đọc phải nhận ra mối quan hệ chặt chẽ về ý nghĩa giữa ba tầng cấu trúc ngôn ngữ, hình tượng và tư tưởng tình cảm của tác phẩm để khẳng định sự thống nhất của tư tưởng và ý vị nhân sinh của tác phẩm trong quá trình đọc hiểu. 2.3.2. Hƣớng dẫn HS vận dụng tri thức văn học vào đọc hiểu bài đọc thêm văn học Trong phần điều kiện để đọc hiểu bài đọc thêm văn học chúng tôi đã nhấn mạnh đến tri thức đọc hiểu như là một điều kiện tiên quyết để có thể đọc hiểu bài đọc thêm văn học.

Tri thức đọc hiểu gồm nhiều bộ phận khác nhau: Tri thức về đời sống, tri thức liên ngành, tri thức nghệ thuật, tri thức văn học. Các loại tri thức đọc hiểu trên chỉ là những tri thức cơ sở để đọc hiểu tác phẩm văn học còn tri thức quan trọng và cần thiết vẫn là những tri thức văn học. Tri thức văn học là một mảng rộng lớn và cơ bản của tri thức đọc hiểu. Để dọc hiểu bài đọc thêm văn học HS cần biết cách vận dụng tri thức văn học vào quá trình tự học dưới sự hướng dẫn của GV. Sau đây là những nội dung cơ bản của tri thức văn học mà GV có thể hướng dẫn HS vận dụng trong quá trình chiếm lĩnh TPVC. * Tri thức về mối quan hệ giữa tác phẩm và thời đại * Tri thức về TPVC và quá trình tiếp nhận * Tri thức về tác giả văn học * Tri thức về giai đoạn văn học * Tri thức về trào lưu và trường phái văn học * Tri thức về phương pháp sáng tác * Tri thức về thi pháp học 2.3.3. Hƣớng dẫn HS rèn luyện bốn kĩ năng đọc hiểu cơ bản Để đọc hiểu bài đọc thêm văn học cần có kĩ năng đọc hiểu văn bản văn học. Muốn hình thành kĩ năng đọc hiểu văn bản văn học, HS phải thường xuyên đọc nhiều tác phẩm văn học, biết tra cứu, học hỏi, biết tưởng tượng, suy ngẫm, tạo thành thói quen phân tích và thưởng thức văn học. Ngoài năng khiếu bẩm sinh tuy là điều cần thiết và đáng quí, song có học cách đọc hiểu văn bản văn học thì năng khiếu ấy mới phát huy tác dụng đầy đủ. HS phải có kĩ năng đọc chính xác, kĩ năng đọc phân tích, kĩ năng đọc sáng tạo và kĩ năng đọc tích luỹ trong đọc hiểu TPVC. Đây cũng là bốn kĩ năng quan trọng nhất mà GV cần rèn luyện cho HS trong quá trình hướng dẫn HS đọc hiểu các bài đọc thêm văn học. Hoạt động tiếp cận tác phẩm văn chương bao giờ cũng bắt đầu bằng hành động đọc. Đọc theo phương thức nào đối với một tác phẩm văn chương thì vẫn phải đi đến cùng một mục đích chung là hiểu văn, có hiểu thì mới phát hiện ra được những điểm đặc sắc, thú vị của tác phẩm. Việc đọc trong từng trường hợp cụ thể phải được cụ thể hóa thành những công đoạn, những thao tác, tính mục đích và tính hiệu quả để góp phần tích cực hóa hoạt động tiếp nhận tác phẩm. 2.3.4. Tiến trình tổ chức dạy học bài đọc thêm văn học

Bước HS chuẩn bị bài ở nhà có một ý nghĩa quan trọng trong việc đọc hiểu ở trên lớp. Hoạt động tự học của HS sẽ không thể thực hiện được nếu không có khâu này. Do vậy, GV muốn thực hiện hiệu quả giờ đọc hiểu bài đọc thêm văn học phải dặc biệt chú ý. Lâu nay, GV vẫn còn coi nhẹ hoạt động này, lơ là việc kiểm tra hoặc nếu muốn cũng không có thời gian để kiểm tra việc chuẩn bị bài ở nhà của HS. Hoạt động đọc tác phẩm của HS phải diễn ra ở khâu này chứ không phải chờ đến lớp mới đọc. Đây là bước cần thiết để dẫn dắt HS đi vào thế giới nghệ thuật của bài văn. Tiến trình dạy học văn ở trên lớp đến nay vẫn còn nhiều ý kiến chưa thống nhất. Trong thực tế, không chỉ các giờ hướng dẫn HS đọc thêm mà ngay cả các giờ dạy chính thức thì tính đa dạng của tác phẩm và đối tượng HS đòi hỏi phá vỡ những gì là công thức máy móc. Từ thực tế giảng dạy các bài đọc thêm văn học trong chương trình THPT, chúng tôi mạnh dạn đưa ra tiến trình dạy học bài đọc thêm văn học theo hướng đọc hiểu để GV hướng dẫn HS tự học trên lớp. - Lời vào bài : tạo tâm thế cho giờ học - Kiểm tra tri thức đọc hiểu của HS (Gián tiếp kiểm tra bước chuẩn bị bài ở nhà của HS) - GV hướng dẫn HS tự học trên lớp. (Bước tổ chức nghiên cứu tác phẩm) + GV hướng dẫn HS đọc hiểu giá trị ý nghĩa tầng cấu trúc ngôn từ của tác phẩm + GV hướng dẫn HS đọc hiểu giá trị ý nghĩa tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật của tác phẩm + GV hướng dẫn HS đọc hiểu giá trị ý nghĩa cấu trúc tư tưởng và ý vị nhân sinh của tác phẩm. - Hoạt động tổng kết: tổng kết nội dung đọc hiểu để tạo được một cái nhìn tổng thể về tác phẩm - Hướng dẫn tự học ở nhà. Nội dung của các bước có thể điều chỉnh linh hoạt tuỳ thuộc vào từng bài học cụ thể, vào từng đối tượng HS.

CHƢƠNG 3 THIẾT KẾ GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM HƢỚNG DẪN HỌC SINH ĐỌC HIỂU ĐOẠN TRÍCH “LỜI TIỄN DẶN” (TRÍCH “TIỄN DẶN NGƢỜI YÊU”- TRUYỆN THƠ DÂN TỘC THÁI) 3.1. Mục đích thiết kế Vận dụng các biện pháp đã đề xuất ở chương 2 vào soạn giảng một tác phẩm cụ thể ở trường THPT, qua đó khẳng định tính khả thi của các biện pháp đã được đề xuất trong dạy học bài đọc thêm văn học ở trường THPT. Đặc biệt để học sinh tự học thông qua sự hướng dẫn của giáo viên trên cơ sở vận dụng lí thuyết đọc hiểu để nâng cao kĩ năng đọc và khả năng tự học của học sinh. 3.2. Đối tƣợng và địa bàn thực nghiệm thiết kế Chúng tôi lựa chọn đoạn trích “Lời tiễn dặn” (Trích “Tiễn dặn người yêu” Truyện thơ dân tộc Thái) – bài đọc thêm trong chương trình Ngữ văn lớp 10 ban cơ bản để thiết kế giáo án thực nghiệm xuất phát từ đối tượng và địa bàn thực nghiệm thiết kế. - Đối tượng thực nghiệm: Học sinh lớp 10 ban cơ bản. - Trường THPT Thị xã Nghĩa Lộ - Nghĩa Lộ - Yên Bái. Trường THPT Thị xã Nghĩa Lộ nằm trên địa bàn có nhiều đồng bào dân tộc Thái sinh sống. Phong tục tập quán và các nét văn hoá truyền thống của người Thái vẫn được bảo tồn và lưu giữ, đặc biệt truyện thơ “Tiễn dặn người yêu” là món ăn tinh thần không thể thiếu của người Thái. Do đó đây là tác phẩm khá gần gũi với các em học sinh. Tuy nhiên lâu nay khi khai thác tác phẩm này giáo viên thường không chú ý đến khai thác nguồn tri thức đọc hiểu khá phong phú của học sinh và khả năng tự đọc hiểu của các em để trên cơ sở đó hướng dẫn học sinh tự mình đọc hiểu và chiếm lĩnh tác phẩm. 3.3. Kế hoạch thực nghiệm 3.3.1. Chọn đối tượng thực nghiệm Chúng tôi chọn 2 lớp 10 để thực hiện kế hoạch thực nghiệm: - Lớp 10A2 là lớp đối chứng. - Lớp 10A3 là lớp thực nghiệm. 3.3.2. Gặp giáo viên trao đổi yêu cầu, dự giờ và lấy giáo án đối chứng 2.3.3. Giáo án thực nghiệm - Địa điểm: Lớp 10A3 – Trường THPT Thị xã Nghĩa Lộ - Nghĩa Lộ - Yên Bái.

- Văn bản: Đoạn trích “Lời tiễn dặn” (Trích truyện thơ “Tiễn dặn người yêu” - Truyện thơ dân tộc Thái) - SGK Ngữ văn 10, tập 1, ban cơ bản, Phan Trọng Luận (Tổng chủ biên), Nxb Giáo dục, 2008. THIẾT KẾ LÊN LỚP: LỜI TIỄN DẶN (Trích Tiễn dặn người yêu - Truyện thơ dân tộc Thái) A. Mục tiêu cần đạt 1. Về kiến thức 2. Về kĩ năng 3. Về thái độ B. Chuẩn bị 1. Giáo viên 2. Học sinh C. Phƣơng tiện dạy học D. Phƣơng pháp dạy học Giáo viên tiến hành giờ học bằng cách kết hợp các phương pháp: Đọc sáng tạo; đàm thoại gợi mở bằng những câu hỏi đa dạng để dẫn dắt học sinh thảo luận, trình bày cảm xúc, suy nghĩ của cá nhân; so sánh, đối chiếu với các tác phẩm cùng chủ đề; phân tích nhân vật. E. Tiến trình dạy học - Lời vào bài : tạo tâm thế cho giờ học - Kiểm tra tri thức đọc hiểu của HS (Gián tiếp kiểm tra bước chuẩn bị bài ở nhà của HS) - GV hướng dẫn HS tự học trên lớp. (Bước tổ chức nghiên cứu tác phẩm) + GV hướng dẫn HS đọc hiểu giá trị ý nghĩa tầng cấu trúc ngôn từ của tác phẩm + GV hướng dẫn HS đọc hiểu giá trị ý nghĩa tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật của tác phẩm + GV hướng dẫn HS đọc hiểu giá trị ý nghĩa cấu trúc tư tưởng và ý vị nhân sinh của tác phẩm. - Hoạt động tổng kết: tổng kết nội dung đọc hiểu để tạo được một cái nhìn tổng thể về tác phẩm - Hướng dẫn tự học ở nhà. 3.4. Giải thích thiết kế

Do đặc điểm đối tượng học sinh ở trường THPT Thị xã Nghĩa Lộ phần lớn lực học là trung bình khá nên giáo án này của chúng tôi chủ yếu hướng vào những đối tượng này. 3.4.1. Những khó khăn Tác phẩm này là một tác phẩm dài, rất nhiều ý nghĩa nhưng học sinh chỉ được đọc thêm trong thời lượng một tiết ở trên lớp, thậm chí có giáo viên chỉ hướng dẫn đọc trong nửa tiết nên khó có thể giúp học sinh tự mình khám phá hết được những giá trị đặc sắc về mặt nội dung và nghệ thuật của đoạn trích cũng như của tác phẩm. Học sinh vẫn quen với cách học thụ động, hiểu và nghĩ theo thầy, theo sách nên còn khá rụt rè, không tự tin khi bộc lộ những suy nghĩ của bản thân. Vì vậy, việc khuyến khích học sinh tự do trao đổi, phát biểu còn có nhiều hạn chế. 3.4.2. Điểm mới của giáo án Giáo án của chúng tôi thiết kế theo cách hướng dẫn học sinh tự học trên cơ sở đọc hiểu TPVC. Giáo viên không đưa cho học sinh những kiến thức có sẵn, không áp đặt học sinh mà chủ yếu là xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở, dẫn dắt tập trung vào những chi tiết nghệ thuật có giá trị, để học sinh khám phá, phát hiện. Ngoài ra, những câu hỏi để học sinh trao đổi, thảo luận, bày tỏ những suy nghĩ cá nhân là vô cùng quan trọng. Giáo án hướng dẫn học sinh tự bộc lộ bằng những câu hỏi như: nêu cảm nhận, nêu ấn tượng, nêu đánh giá suy nghĩ của bản thân qua tác phẩm…để xem sự phản ứng của học sinh về tác phẩm. Học sinh có thể tự do bày tỏ ý kiến của riêng mình. Những ý kiến này có thể là những suy nghĩ, cảm nhận hết sức riêng tư. Giáo án xác định vai trò của giáo viên vẫn là người hướng dẫn học sinh tự học, còn học sinh sẽ là những bạn đọc sáng tạo khám phá tác phẩm văn chương tích cực, chủ động nhất. Giáo án đã cố gắng đi vào khai thác những tri thức đọc hiểu đã có của học sinh liên quan tới tác phẩm, đặc biệt là những tri thức về văn hoá, văn học giúp các em có thể kết nối tác phẩm với nguồn tri thức phong phú của cuộc sống. 3.5. Đánh giá kết quả thể nghiệm Qua thực nghiệm ở lớp 10A3, đối chiếu với lớp đối chứng là lớp 10A2, chúng tôi thấy học sinh hào hứng hơn với đoạn trích “Lời tiễn dặn”. Ỏ lớp 10A3 dưới sự hướng dẫn tự học của GV, HS đã chủ động và tích cực hơn trong phát biểu những cảm nhận và suy nghĩ của mình về tác phẩm, các em đã biết vận dụng những tri thức đọc hiểu đã tích lũy được của bản thân để đọc hiểu tác phẩm. Qua giờ hướng dẫn HS tự học trên lớp, HS đã

có thể chủ động tự học ở nhà không chỉ là một tác phẩm mà còn có khả năng tự mình đọc hiểu các văn bản văn học đọc thêm khác.

KẾT LUẬN Với đề tài luận văn này, chúng tôi đề cập đến cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng lí thuyết đọc hiểu để hướng dẫn HS tự học các bài đọc thêm văn học trong chương trình THPT. Chỉ ra cách thức vận dụng lí thuyết đọc hiểu để HS làm việc tích cực, chủ động, sáng tạo nhằm tự mình chiếm lĩnh giá trị nội dung và nghệ thuật của các bài đọc thêm văn học. Rèn luyện kĩ năng đọc văn là một trong những mục tiêu cơ bản của dạy học văn hiện nay. Bài đọc thêm văn học ra đời cũng chính nhằm mục đích đó. Cần nhìn nhận bài đọc thêm văn học như một trong những môi trưòng để nâng cao văn hoá đọc, đặc biệt là khả năng tự học, tự nghiên cứu một cách có ý thức và tự giác của học sinh. Đề tài nghiên cứu xuất phát từ những vấn đề nảy sinh trong thực tế giảng dạy, vấn đề còn nhiều mâu thuẫn giữa yêu cầu giảm tải chương trình Ngữ văn THPT và mục đích rèn luyện kĩ năng đọc văn cho HS trong học văn. Khi nào bài đọc thêm văn học còn tồn tại trong chương trình SGK Ngữ văn THPT thì chừng đó GV và HS cần có cách khai thác nó một cách hiệu quả để phục vụ cho quá trình học tập chứ không nên có thái độ “bỏ qua”. Lần đầu tiên luận văn đưa ra đặc điểm, mục đích yêu cầu, vị trí và vai trò của bài đọc thêm văn học để từ đó xác định những biện pháp hiệu quả hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình ngữ văn THPT (Chương trình chuẩn). Đề tài chọn đoạn trích “Lời Tiễn dặn” (Trích truyện thơ Tiễn dặn người yêu) ( Sách giáo khoa Ngữ văn 10, ban cơ bản, Tập 1, NXB Giáo dục, 2011) để thiết kế giáo án thực nghiệm hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học để thấy được hiệu quả của các biện pháp đã đưa ra. Việc vận dụng lí thuyết đọc hiểu để hướng dẫn HS tự học các bài đọc thêm văn học trong chương trình THPT sẽ tạo cho HS khả năng tự làm việc với tác phẩm, từ đó tạo ra hứng thú và niềm say mê với môn học. Kết quả mà HS gặt hái được trong quá trình tự học thể hiện rõ nhất khả năng và sự nỗ lực của các em. Với khuôn khổ hạn hẹp của một luận văn tốt nghiệp, với kiến thức, năng lực và kinh nghiệm có hạn nên trong quá trình nghiên cứu không thể tránh khỏi những hạn chế, sai sót. Chúng tôi mong nhận được những ý kiến đánh giá, xây dựng của các nhà nghiên cứu, các độc giả, các anh chị và các bạn đồng nghiệp. Chúng tôi hi vọng những kết quả nghiên cứu trong luận văn sẽ góp một tiếng nói để thay đổi nhận thức của cả GV và HS đối với bài đọc thêm văn học, để chúng thực sự phát huy được tác dụng của mình trong việc dạy học văn hiện nay.

References 1. Hoàng Anh. Luật Giáo dục năm 2005. Nxb Lao Động, 2005 2. Vũ Quốc Anh cùng nhiều tác giả. Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Ngữ văn.Nxb Giáo Dục, 2010 3. Lê Huy Bắc. Đọc hiểu “Đánh nhau với cối xay gió”. Tạp chí Nghiên cứu Văn học. số 6/2005. 4. Nguyễn Gia Cầu. Vấn đề hiện đại hoá phương pháp dạy học Văn. Nghiên cứu, 45. Giáo dục số 4/1994. 5. Nguyễn Gia Cầu. Những khuynh hướng và thành tựu của khoa học phương pháp dạy học văn trong hai thập kỷ 70 và 80. Luận án PTS Khoa học Sư phạm- Tâm lý. ĐHSP Hà Nội 1996. 6. Nguyễn Viết Chữ. Về việc đổi mới dạy văn ở Đại học sư phạm. Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 2/2001. 7. Nguyễn Viết Chữ. Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (theo thể loại). NXBĐHSP, 2004. 8. Nguyễn Đình Chú. Bàn thêm về phương pháp dạy văn. Tạp chí giáo dục số 47/2002. 9. Phạm Văn Đồng. Dạy văn là một quá trình rèn luyện toàn diện. Nghiên cứu giáo dục số 28 10.Trần Thanh Đạm. (Chủ biên). Vấn đề giảng dạy văn học theo loại thể. NXB Giáo dục Hà Nội 1971. 11. Hà Minh Đức (Chủ biên). Lý luận văn học. NXB Giáo dục 1999. 12. Đảng Cộng Sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X. Nxb Chính Trị Quốc gia, 2006 13. Hà Nguyễn Kim Giang. Phương pháp đọc diễn cảm. NXB ĐHSP Hà Nội 2007. 14. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (Đồng chủ biên). Từ điển thuật ngữ văn học. NXB Giáo dục 2006. 15. Nguyễn Văn Hanh. Văn học, văn hoá vấn đề và suy nghĩ. NXB Khoa học xã hội 2002. 16. Lê Thị Diệu Hoa. Những biện pháp phát triển năng lực nghiên cứu văn học của học sinh THPT trong dạy học tác phẩm văn chương. Luận án TS. ĐHSP Hà Nội 2005. 17. Nguyễn Thái Hoà. Những vấn đề thi pháp của truyện. NXB Giáo dục Hà Nội 2000.

18. Nguyễn Thái Hoà. Vấn đề dọc hiểu và dạy đọc hiểu. Thông tin Khoa học sư phạm. ĐHSP Hà Nội số 5/2004. 19. Nguyễn Trọng Hoàn. Dạy đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn ở THCS. Tạp chí Giáo dục số 5/2002. 20. Nguyễn Trọng Hoàn. Hình thành năng lực đọc cho học sinh trong dạy học Ngữ văn. Tạp chí Giáo dục số 79/2004. 21. Nguyễn Trọng Hoàn. Phát triển năng lực đọc trong dạy học Ngữ văn. Tạp chí văn học và tuổi trẻ số 7/2003. 22. Nguyễn Trọng Hoàn. Một số ý kiến về đọc hiểu văn bản Ngữ văn ở trường phổ thông. Tạp chí Giáo dục số 143/2006. 23. Nguyễn Thanh Hùng. Về ngôn ngữ văn học. Văn nghệ Hfa Nội số 41/1991. 24. Nguyễn Thanh Hùng. Nghĩ về hướng chuyển và bước chuyển của phương pháp giảng dạy văn chương. Tạp chí Ngjiên cứu Giáo dục sô 5/1994. 25. Nguyễn Thanh Hùng. Định hướng phương pháp giảng dạy tác phẩm trữ tình. NXB Văn học Hà Nội 1996. 26. Nguyễn Thanh Hùng. Văn học tầm nhìn biến đổi. NXB Văn học Hà Nội 1996. 27. Nguyễn Thanh Hùng. Rèn luyện năng lực đọc hiểu- TL DHSP 28. Nguyễn Thanh Hùng.Đọc và tiếp nhận văn chương. NXB Giáo dục, 2002 29. Nguyễn Thanh Hùng. Hiểu văn, dạy văn. NXB Giáo dục, 2003 30. Nguyễn Thanh Hùng. Tri thức đọc hiểu truyện ngắn hiện đại. Báo văn nghệ số 28/2005. 31. Nguyễn Thanh Hùng. Bảo trì thời gian trong thi ca. Báo văn nghệ số 44/2005. 32. Nguyễn Thanh Hùng. Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường. NXB Giáo dục Hà Nội 2008 33. Nguyễn Thanh Hùng. Phương pháp dạy học Ngữ văn ở CĐSP. NXB ĐHSP Hà Nội 2007. 34. Nguyễn Thanh Hùng, Lê Thị Diệu Hoa. Phương pháp dạy học Ngữ văn THPT (những vấn đề cập nhật). NXB ĐHSP Hà Nội 2007. 35. Nguyễn Thanh Hùng. Cơ cấu chuyển vào trong và tư duy đồng tại trong dạy học tác phẩm văn chương. Tạp chí văn học số 4/2005. 36. Nguyễn Thanh Hùng. Dị ứng về cái ác và những luận đề cay đắng về giáo dục. Tạp chí tác phẩm mới số 11/1993.

37. Nguyễn Thanh Hùng. Kỹ năng đọc hiểu văn. NXB ĐHSP Hà Nội 8/2011. 38. Đỗ Việt Hùng, Nguyễn Thị Ngân Hoa. Phân tích phong cách ngôn ngữ trong tác phẩm văn học. NXB ĐHSP Hà Nội 2004. 39. Nguyễn Thị Thanh Hương. Phương pháp tiếp nhận tác phẩm văn học ở trường THPT. NXB Giáo dục 1998. 40.Nguyễn Thị Thanh Hương. Dạy học văn ở nhà trường phổ thông. NXB ĐHQG Hà Nội 2001. 41.Vũ Ngọc Khánh. Để dạy và học tốt môn văn. NXB ĐHSP Hà Nội 2004. 42.Trần Quang Long (Tổng hợp). Phương pháp “đọc nhanh” ưu việt nhất thế giới. Báo văn nghệ 2008. 43.Phan Trọng Luận. Con đường nâng cao hiệu quả giảng dạy văn. NXB Giáo dục 1978. 44.Phan Trọng Luận. Về khái niệm “Học sinh là trung tâm”. Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 2/1995. 45.Phan Trọng Luận. Phương pháp dạy học văn. NXB ĐHQG Hà Nội 1998. 46.Phan Trọng Luận. Đổi mới giờ học tác phẩm văn chương ở trường THPT. NXB Giáo dục 1999. 47.Phan Trọng Luận. Văn học giáo dục thế kỷ XXI. NXB ĐHQG Hà Nội 2002 48.Phan Trọng Luận. Xã hội văn học trong Nhà trường. NXB ĐHQG Hà Nội 2002 49.Phan Trọng Luận, Trương Dĩnh, Nguyễn Thanh Hùng, Trần Thế Phiệt. Phương pháp dạy học văn. NXB ĐHSP Hà Nội 1999. 50.Phan Trọng Luận. Để hiểu thêm một phương diện của dạy học tác phẩm văn chương. Báo văn nghệ số 28/2009. 51.Phan Trọng Luận (Tổng chủ biên). Ngữ văn 10, Ngữ văn 11, Ngữ văn 12. NXB Giáo dục Hà Nội 2011. 52.Phương Lựu (Chủ biên), Nguyễn Nghĩa Trọng, La Khắc Hoà, Lê Lưu Oanh. Lý luận văn học. Tập 1. NXB ĐHSP Hà Nội 2002 . 53.Phương Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hoà, Thành Thế Thái Bình. Lý luận văn học. NXB Giáo dục 2004. 54.Lê Phương Nga. Dạy học tập đọc ở Tiểu học. NXB Giáo dục Hà Nội 2001. 55.Vũ Nho. Sự hiểu biết đối với việc dạy văn. Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục 1998. 56.Vũ Nho. Đổi mới phương pháp giảng dạy văn ở THCS. NXB Giáo dục 1999.

57.Đái Xuân Ninh. Giảng văn dưới ánh sáng ngôn ngữ học hiện đại. Tủ sách ĐHSP Hà Nội 1997. 58.Hoàng Phê (Chủ biên). Từ điển Tiếng Việt. NXB Khoa học xã hội Hà Nội 1994. 59.Lê Trường Phát. Đặc điểm thi pháp truyện thơ các dân tộc thiểu số. Tóm tắt luận án Phó tiến sỹ khoa học, 1997 60.Lê Trường Phát.Về mô hình cốt truyện của truyện thơ các dân tộc thiểu số. Tạp chí văn học số 7, 1997 61.Vi Kiếm Minh- Mạc Phi. Tiễn dặn người yêu. NXB văn hóa dân tộc, 1977 62.Mạc Phi.Giá trị truyện thơ “Xống chụ xon xao”(Tiễn dặn người yêu). Nghiên cứu văn học số 5, 1961 63.Trần Đình Sử.Đọc hiểu văn bản thông tin sư phạm. Số 1 tháng 8/2003. 64.Trần Đình Sử. Đọc hiểu văn bản, một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy văn hiện nay. Tài liệu bồi dưỡng giáo viên Hà Nội 2006. 65.Trần Đình Sử (Chủ biên). Lý luận văn học tập 2 (tác phẩm và thể loại văn học). NXB ĐHSP Hà Nội 2008. 66.Trần Đình Sử. Đọc văn, học văn. NXB GD 2001 67.Trần Đình Sử (Tổng chủ biên). Ngữ văn 10, Ngữ văn 11, Ngữ văn 12. NXB Giáo dục Hà Nội 2009. 68.Trần Đình Sử. Muốn đổi mới phương pháp dạy học văn cần phải nhìn thẳng vào sự thật. Báo văn nghệ số 29/2009. 69.Trần Thị Hồng Thu. Mô hình đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình Việt Nam hiện đại trong chương trình Ngữ văn THPT thí điểm. Luận văn Thạc sỹ ĐHSP Hà Nội 2003. 70.Cao Đức Tiến. Lý luận văn học với học sinh phổ thông. Kỷ yếu Hội thảo khoa học toàn quốc 1999. 71.Đỗ Đình Trị. Phân tích tác phẩm văn học dân gian. NXB Giáo dục Hà Nội 1993. 72.Phạm Toàn- Nguyễn Trường. Dạy học và học đọc. NXB Giáo dục Hà Nội 1992. 73.Hoàng Tiến Tựu. Mấy vấn đề nghiên cứu văn học dân gian. NXB Giáo dục Hà Nội 1993. 74.Trịnh Xuân Vũ. Văn chương và phương pháp giảng dạy. NXB ĐHQG TP. Hồ Chí Minh 2000. 75.Trịnh Xuân Vũ. Phương pháp dạy học văn ở bậc trung học. NXB ĐHQG TP. Hồ Chí Minh 2002.