You are on page 1of 4

1.

Nile N Narasnda e-
leme. Sonsuz Odal Otel
yazsnda N N kme-
siyle doal saylar kmesi N k-
mesi arasnda aa yukar bir eleme oldu-
unu grdk. Bu iki kme arasnda gerekten bir
eleme kurabiliriz. te o eleme:
(n, m) = 2
n
(2m + 1) 1
kuralyla tanmlanm : N N N fonksiyo-
nu bu iki kme arasnda bir elemedir.
X kmesinden Y kmesine giden bir eleme
varsa, bunu X Y olarak gsterelim. Bu ilikiyi,
X ve Y kmelerinin eleman says ayn olarak
yorumlayabiliriz. Eer Xsonluysa, bildiimiz kav-
ramdr bu, ama X sonsuzsa yepyeni bir kavram
bulmu oluruz.
Demek ki N N N. Tabii N N N ili-
kisinden, N N N N N N ilikileri kar.
Bunu kolaylkla genelletirebiliriz:
N N ... N N.
Gene ayn yazda,
N 2N N \ {0} N \ {0, 1}
ilikilerini grdk. Genel olarak, eer ANise, ya
Asonludur ya da A N. Bunun kant olduka ko-
lay: Eer A sonsuzsa, : N A gndermesi,
(n) = Ann (n+1)inci eleman
olarak tanmlansn. bir elemedir. rnein asal
saylar kmesiyle doal saylar arasnda bir ele-
me vardr.
Bu yazda beklenmedik kmeler arasnda e-
lemeler bulacaz.
2. N ve Z arasnda eleme. : N Z fonksi-
yonunu, aadaki ekilde gsterildii gibi,
olarak tanmlayalm. Yukarda tanmlanan bu
fonksiyonu Nile Z kmeleri arasnda bir eleme-
dir, ekli de aadadr.
3. Q
0
ve N Arasnda Eleme. imdi Q
0
ile
N kmeleri arasnda bir eleme bulalm.
Birinci Yntem. Q
0
kmesinden N kmesi-
ne giden fonksiyonu aadaki karede gsterildi-
i gibi tanmlayalm.
ki kmeyi nasl eletirdiimi anlatalm: a/b
kesirli saylarn nce a + b toplamnn bykl-
ne gre diziyoruz (nce toplam 1 olanlar, son-
ra 2 olanlar...), sonra kk adan byk aya gi-
diyoruz. Tabii aradan daha nce sraladmz
saylar karyoruz. rnein, a + b = 8 olduu ke-
sirli a/b saylarn yle diziyoruz:
1/7, 3/5, 5/3, 7/1.
(2/6, 4/4 ve 6/2 daha nce dizilmiti.) Daha son-
ra u kesirli saylar geliyor:
1/8, 2/7, 4/5, 5/4, 7/2, 8/1.
Ardndan
1/9, 3/7, 7/3, 9/1
saylar geliyor.
Bu yntemle 52/47 kesirli saysnn hangi do-
al sayyla eletirildiini bulmak kolay deildir.
Fareyin Yntemi. ok tuhaf gelebilecek bir
baka eletirme daha vardr. lkokulda sk sk ya-
plan
15
Matematik Dnyas, 2003 K
Kapak Konusu: Fonksiyonlar
Sonsuzu Saymak
Her Xkmesi iin Id
X
: XXbir elemedir.
Demek ki X X.
Eer : XY bir elemeyse,
1
: Y Xde
bir elemedir. Demek ki eer X Y ise Y X.
Eer : X Y ve g : Y Z birer elemeyse,
g

: X Z bir elemedir. Demek ki eer


X Y ve Y Z ise, X Zdir.
0 1 2 3 4 5
6
-3 -2 -1 0
N ile Z arasndaki eleme
1 2 3

N
Z

f n
n n
n
n
( ) =
eer iftse
eer tekse
/ 2
1
2

0/1 1/1 1/2 2/1 1/3 3/1 1/4 2/3 3/2 4/1 1/5 5/1 1/6 2/5 3/4 4/3 5/2 6/1 ...

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 ...
hatasn kullanr bu yntem. 0/1 ve 1/0 sayla-
rndan balayalm (1/0 saysn umursamayn
imdilik):
Bu iki saynn ortasna, toplamlar olan
saysn yazalm:
ki yeni aralmz var imdi: [0/1, 1/1] ve
[1/1, 1/0] aralklar. Bu aralklarn ortalarna u-
larn toplamlarn, yani,
ve
saylarn yazalm:
Bu be say drt yeni aralk belirliyor. Bu drt
araln ortalarna aralklarn ularnn top-
lamlarn yazalm:
Bunu bylece srdrelim. Bir sonraki aama-
da 0/1, 1/4, 1/3, 2/5, 1/2, 3/5, 2/3, 3/4, 1/1, 4/3,
3/2, 5/3, 2/1, 5/2, 3/1, 4/1, 1/0 saylar belirir.
Byle devam ederek her kesirli sayy yalnz bir
kez ve sadelemi biimde yazarz... Bunun bildi-
im kant uzun ama olduka kolaydr. Bu yzden
kantn vermeyeceim.
imdi, kesirli saylar Fareyin yukardaki
akladm yntemle, beliri srasna gre sayn.
Yalnz 1/0 atlamay unutmayn, yle bir say
yoktur!
Matematiki olmayan jeolog Farey hakknda
daha fazl a bi l gi yi http: / / turnbul l . dcs. st-
and.ac.uk/~history/Mathematicians/Farey.html
sitesinde bulabilirsiniz.
4. Qve NArasnda Eleme. Yukarda Q
0
ve
N arasnda bir eleme bulduk. Demek ki,
Q
0
N 2N.
te yandan,
Q
<0
Q
>0
= Q
0
\ {0} N \ {0} N 2N + 1.
Dolaysyla,
Q = Q
<0
Q
0
2N (2N + 1) = N.
(Buradaki simgesi bileim anlamna gelir,
ancak, ayrca, bileimi alnan kmelerin ayrk ol-
duklarna dikkati eker.) Demek ki kesirli saylar-
la doal saylar arasnda bir eleme var.
Tabii ki Q Q ... Q Nilikisi de doru.
Ayrca, eer A, Q Q ... Q kmesinin
sonsuz bir altkmesiyse, o zaman A N Q.
5. Saylabilir Sonsuzluk. Bir kmeyle N ara-
snda bir eleme olmas, o kmenin sonsuz oldu-
unu, ama elemanlarnn bir biimde doal say-
larla saylabileceini gsterir (demek ki o kadar da
sonsuz deilmi kme!) Bu yzden Nile arasnda
eleme olan kmelere saylabilir sonsuzlukta k-
meler denir.
Saylamaz sonsuzlukta kmeler var mdr?
Evet. Az ilerde saylamaz sonsuzlukta kmeler
greceiz.
6. Aralklar. Gerel saylar kmesinden bir
(a, b) aral alalm. a < b olsun ki aralk bo ol-
masn. Bu aralkla (0, 1) aral arasnda bir ele-
me vardr. rnein
(x) = (b a)x + a
kuralyla tanmlanm : (0, 1) (a, b) fonksi-
yonu bu iki aralk arasnda bir elemedir. Bu e-
leme aadaki eklin cebirsel halidir.
Burada, (0, 1) araln nce b a ile ar-
parak, (0, b a) aral yapyoruz, sonra a ek-
leyerek bulmak istediimiz (a, b) aral yap-
yoruz.
Yukardaki yntemle, [0, 1] ve [a, b] gibi ka-
pal ve snrl aralklar arasnda da bir eleme ol-
duu anlalr.
Peki, (0, 1] aralyla [0, 1) aral arasnda bir
eleme var m? Var elbet! te bunlardan biri:
(x) = x + 1. Ya da yle: (0, 1] (0, 1) {1}
(0, 1) {0} = [0,1). Demek yar ak snrl ara-
lklar arasnda da bir eleme var.
Daha zor bir soru: (0, 1) ak aralyla (0, 1]
yar ak aral arasnda bir eleme var mdr?

0
1
1
3
1
2
2
3
1
1
3
2
2
1
3
1
1
0
, , , , , , , ,

0
1
1
2
1
1
2
1
1
0
, , , ,

1
1
1
0
2
1
+ =
0
1
1
1
1
2
+ =

0
1
1
1
1
0
, ,

0
1
1
0
1
1
+ =

0
1
1
0
,
16
Matematik Dnyas, 2003 K

a
b
c
d
a c
b d
+ =
+
+
0 1
x
b
(x)
a
Evet! nanmas g ama var. te o elemelerden
biri:
(kinci eleme sonsuz tane eleme bir araya ko-
nularak elde edilmitir.)
Bundan da u sonu kar: (0, 1) (0, 1] =
(0, 1) {1} (0, 1) {0} (0, 1] {0} = [0, 1].
Demek tm snrl aralklar arasnda eleme var.
Peki (0,1) ile (0, ) aralklar arasnda bir ele-
me var m? Daha neler! Ama var. te bunlardan
biri: (x) = 1/x 1.
Ya (0, 1) aralyla reel saylar arasnda? O da
var:
(0, 1) (1, 1) = (1, 0) {0} (0, 1)
(, 0) {0} (0, ) = R.
Demek bo olmayan tm aralklar arasnda
bir eleme var...
Hatta (0, 1) (2, 3) kmesiyle (0, 1) kme-
si arasnda bile var. Bunun kantn okura brak-
yoruz.
R
2
kmesiyle Rarasnda da bir eleme vardr.
Cantor kantlamtr bunu, zorlanarak da olsa.
7. Saylamayan Sonsuzlukta Bir Kme.
Rsaylamayan sonsuzluktadr. Bunu kantla-
mak iin (0, 1) aralnn saylamayan sonsuz-
lukta olduunu kantlamak yeterlidir. Diyelim,
(0, 1) aralyla N arasnda bir eleme var. Bun-
dan bir eliki elde edeceiz. Elemeye
: N (0, 1)
diyelim.
Eer n N ise, f(n) reel saysn onluk siste-
me gre yazalm:
(n) = 0.a
n,0
a
n,1
a
n,2
a
n,3
...
Buradaki a
n,k
saylar 0la 9 arasnda bir tamsa-
ydr, (n)nin rakamlar bunlar. Yalnz bunu ya-
parken a
n,k
saylarnn bir zaman sonra hep 9 ol-
mamalarna dikkat edelim, rnein, 0,314 saysn
0,3140000... olarak yazalm, 0,31399999... ola-
rak deil.
imdi b
n
says a
n,n
saysndan, sfrdan ve
dokuzdan deiik herhangi bir say olsun. rne-
in, b
n
saysn yle tanmlayabiliriz:
Demek ki b
n
a
n,n
. imdi 0.b
0
b
1
b
2
b
3
b
4
... sa-
ysna bakalm. Bu say kesinlikle (0, 1) araln-
dadr. Demek ki, f rten olduundan belli bir n
N iin f(n) = 0.b
0
b
1
b
2
b
3
b
4
... eitlii dorudur.
Dolaysyla, a
n,n
= b
n
olmal. Ama bu yanl. Bir
eliki elde ettik. Demek ki Nkmesiyle (0, 1) ara-
l arasnda bir eleme yokmu, yani Rsaylamaz
sonsuzlukta bir kmeymi.
Yukardaki kant matematikte ok nldr
ve bu fikir baka kantlarda da kullanlr. Bu fik-
re Cantorun arpraz yntemi denir.
8. (N) ile Rarasndaki eleme. (0, 1) aral-
nn her says onluk sistemde yazlabildii gibi, iki-
lik sistemde de yazlabilir. (Aadaki kareye bakn.)
Virglden nceki sfr atarsak, (0, 1) aralndaki
her gerel say sonu hep 1le bitmeyen bir 0 ve 1 di-
zisine tekabl eder, yani Nden {0, 1} kmesine gi-
den bir fonksiyona. Burada ayrntl kantn verme-
yeceiz ama bundan (N) ile (0, 1) aral arasnda
(demek ki R ile de) bir eleme olduu kar.
9. Sreklilik Hipotezi. Bu son paragrafta ok
nemli bir soru soracaz. Doal saylar kmesi N
saylabilir sonsuzluktadr elbet. te yandan, yedin-
ci paragrafta Rkmesinin saylamaz sonsuzlukta
olduunu grdk. Demek ki N ile R arasnda bir
eleme yok. Nden Rye giden birebir bir fonksi-
17
Matematik Dnyas, 2003 K

(0, 1] = = (0, 1).
1
1
1 1
1
1
1 1
n n n n
n n
+
|
\

|
.
|
=

, ,
U U

b
a
a
n
n n
n n
=

2 2
1 2
eer ise
eer ise
,
,
0.9999.... says 1e eittir. nanlmas g
olabilir ama doru. nanmazsanz karma ya-
pn: 1 0.9999... = 0.0000... en sona 1 koy-
mak gerektiini dnebilirsiniz, ama en sonu
yoktur ki bu dizinin. Dolaysyla 1 0.9999...
= 0, yani 1 = 0.9999...
Bunu yle de kantlayabiliriz: x =
0.9999... olsun. Demek ki 10x = 9.9999...
Dolaysyla 9x = 10x x = 9.9999...
0.9999... = 9, yani x = 1.
kilik Taban. r [0,1) aralnda bir ger-
el say olsun. ryi ikilik tabanda yazacaz. r,
ikilik tabanda da 0,... diye balayan bir say
olacak. Sfrdan sonra ilk rakam belirleyelim.
Eer r < 1/2 ise ilk rakam 0 olsun. Eer r 1/2
ise ilk rakam 1 olsun. Diyelim r < 1/2. kinci
rakam belirleyelim. Eer r < 1/4 ise ikinci ra-
kam 0 olsun, yoksa 1 olsun. Bunu byle sr-
drelin. rnin ikilik tabanda yazlmn elde
ederiz. Bu ikilik tabanda,
1/2 = 0.1000...
1/3 = 0.01010101...
0 = 0.00000...
1/4 = 0.01000...
Bu yntemle, sfr ve birlerden oluan bir (a
i
)
i
dizisi iin, eitlii elde edilir.

r a
i
i
i
=
=

/ 2
1
yon olduundan, bir inanca gre (ve yaygn bir
inanca gre!) bir anlamda Rde Nden daha fazla
eleman olduunu syleyebiliriz. imdi sorumuz
soralm: Eer N X R ise, Xle N ya da R k-
meleri arasnda mutlaka bir eleme var mdr? S-
reklilik Hipotezi byle bir elemenin mutlaka ol-
duunu syler. Sreklilik Hipotezi doru mudur?
Bilinemez! Bilinmiyor deil, bilinemez! Yu-
karda sorduumuz sorunun olumlu ya da olum-
suz bir yant bugn matematikte kabul edilen
belitlerle (aksiyomlarla) kantlanamaz
1
. Bunu G-
del ve Cohenin teoremlerinden biliyoruz.
Bu konu ve daha fazlas http://www.ii.com/
math/ch/#overview sitesinde var.
18
Matematik Dnyas, 2003 K
1. Sreklilik Hipo-
tezi sorusunu ilk Can-
tor sormutur. Hilbert
1900de Paristeki kon-
feransta matematikile-
re sorduu mehur 23
soru arasna bu soruyu
da almtr, hatta bu so-
ruyu listesinin ilk soru-
su yapmtr.
2. Bu yazdaki fikirler Cantora aittir.
Ruh hastalndan dolay yaam ac iinde
geen Cantorun deerini ne yazk ki ann
birok matematikisi anlayamamt. Byk
matematiki Hilbert anlayanlardand. Bu sa-
ynn Topoloji kesinde konu ettiimiz (ve
Hilbertle birlikte o an en byk matema-
tikisi) Poincar ise anlalmaz bir biimde bu
tr sorular deersiz bulanlardand.
1- Bugn kabul edilen belitler sistemine ZFC (Zermelo-Fraen-
kel-Choice) ad verilir. ZFCnin belitlerinden sreklilik hipote-
zinin doruluu ya da yanll kantlanamaz.
Georg Cantor (1845-1918)
Halk arasnda modern matematik olarak bilinen kmeler kuram 19. yzyln sonlarna doru
birdenbire ve ok byk bir hzla geliti. rnein, analizin ve geometrinin deiimi uzun yllarda hat-
ta birka yzylda gereklemitir. Oysa kmeler kuram birka yl iinde olaanst atlmlarda bu-
lunmutur. Bu gelime byk lde Georg Cantor sayesinde olmutur.
Cantor 1845te Rusyada Petersburgda zengin bir tccarn olu olarak dnyaya gelmitir.
1856da ailesiyle birlikte Almanyaya g etmitir. kardein en bydr. kardein ne de
annelerinden sanat duyarll gemi ve mzie, resme ve felsefeye ilgi duymulardr. Cantor zel-
likle felsefe ve teolojiyle yakndan ilgilenmitir.
Cantor gen yandan itibaren matematie ilgi duyup matematik okumak istemi, ancak pragma-
tik bir adam olan babas olunun mhendis olmasnda srar etmitir. Neyse ki oul Cantor sonunda
istediini elde etmitir. 1863te Berlin niversitesinde matematik, fizik ve felsefe okumutur.
Bitirme tezini saylar kuram zerine yazmtr; tezi Gaussun yarm brakt ax
2
+ by
2
+ cz
2
= 0
denkleminin zmleri zerinedir.
1872de Dedekindle (1831-1916) tanmasyla Cantorun yaamnda byk deiimler olur. ki
matematiki uzun yllar boyunca mektuplarlar. Mektuplarnn birou gnmze kadar korunmu-
tur. Anlalan o ki, Dedekindin soyut dnme biiminden Cantor ok etkilenmitir. Belki de kme-
ler kuramn biraz da Dedekinde borluyuz.
Saylar kuramndan sonra, Heinenin etkisiyle trigonometrik sonsuz toplamlarla ilgilenen Cantor,
buradan doal olarak nokta-kme topolojisine el atm, topolojiden de sonsuz saylara ve kmeler ku-
ramna sramtr. Cantordan nce sonsuzluk kavram matematikte sadece sonlunun kart
olarak bilinirdi, oysa sonlunun bile tam matematiksel bir tanm yoktu. Cantor sonsuzluk kavram-
na gerek boyutunu kazandrmtr: Sonsuzluklar derecelendirmi, onlar bir nevi say olarak grme-
mizi salamtr. Doal saylarn (N) sonsuzluunun kesirli saylarn (Q) sonsuzluuna eit olduunu,
gerel saylarn (R) sonsuzluunun doal saylarn sonsuzluundan byk olduunu ve R
n
kmesinin
sonsuzluunun R kmesinin sonsuzluuna eit olduunu kantlamtr. Ancak Cantorun matematik-
sel dnceleri matematik dnyasnda genel kabul grmemi, etin kavgalara neden olmu, daha da
kts, zaten psikolojik sal zayf olan Cantorun sk sk hastanelerde yatmasna ve alamamas-
na neden olmutur. Gelecei grme konusunda olaanst bir yetenei olan ada Hilbert, byk
bir zgvenle Cantorun bize sunduu cennetten kimse bizi kovamaz demitir.