You are on page 1of 2

Matematik Dnyas, 2003 Yaz

Kapak Konusu: zyap Dnmleri

zyap Dnmleri zerine Felsefi Laklak


Bu sayda nemli olan, brlerinden deiik olan, kalabalktan syrlan, kiilii olan irdeleyeceiz. Tabii, ayn zamanda kanlmaz olarak birbirine benzeyenleri de... Kapak konumuz olan zyap dnmleri matematik tarihinde olduka yeni bir kavram. Modern matematiin en nemli, en baat, en ince, en estetik, en gzel ve en ey kavramlarndan biri. Kedi Kpek Brt Bcek. Bir eye bir ad verebilmemiz iin o eyden bir tane olmaldr. rnein, adna kedi dediimiz tek bir hayvan vardr. Kedileri kpeklerden ayrtrabildiimizden kedilere kedi, kpeklere kpek deriz. Kedilerle kpekleri ayrtramayan bir varlk, kedilere, onlar kpeklerden ayran zel bir ad veremez. Evimizdeki kedinin zel bir ad varsa, o kediden (bize gre) bir tane olduundandr, o kedi bize gre ve bizim iin zeldir, o kedi bizim iin zel olduundan ve biz de zel bir kii olduumuzdan, o kedi herkes iin zel bir kedidir. Evimizdeki kedinin dnyann tm br kedilerine gre bir ayrcl vardr, bu yzden ona bir ad vermiizdir, daha dorusu verebilmiizdir. Birbirine tpatp benzeyen, birbiri arasnda hibir ayrm grlmeyen iki kediye iki ayr ad vermenin pek bir anlam yoktur, hatta nerdeyse olana da yoktur, sadece geici bir sre iin ad verebiliriz, ertesi gn hangisine ne ad verdiimizi anlayamayz. rnein evimizdeki sineklere ad vermeyiz, veremeyiz, hangi sinein hangi sinek olduu anlalmaz. Atsineklerini kara sineklerden, kara sinekleri sivrisineklerden ayrabilsek bile, rnein kara sinekleri genellikle birbirinden ayrmak olanakszdr. Bir kmesteki hayvanlar saymamz istenirse ve hayvanlar teker teker sayarsak, hayvanlara geici bir sre iin bir, iki gibi adlar veririz. Ama bu adlar geicidir. Kmeste bulunan hayvanlar hangi srayla saydmz nemli deildir. Daha sonra unuturuz sralamay. Bir bakas baka bir srayla sayabilir. Ama bizden kmesteki horozlar, tavuklar, civcivleri, hindileri, rdekleri ayr ayr saymamz istenirse, o zaman horozlara Horoz 1, Horoz 2, Horoz 3, tavuklara Tavuk 1, Tavuk 2, Tavuk 3 gibi geici adlar veririz. Hayvanlarn cinsi ve ya bu kez nemli olduundan (daha nce deildi), tavuklar, horozlar, civcivleri, hindileri, rdekleri birbirinden ayrtrrz. Horozlarn numaralar nemli deildir, nemli olan sadece horoz olduklardr. Her ne kadar kt paralarn stnde seri numaras yazyorsa da, bu numara genellikle pek umurumuzda olmad iin, paralar da birbirinden ayrdetmeyiz. Czdannzdaki 1 milyon TLyi baka bir 1 milyon TLlikle deitirsem, byk bir olaslkla ruhunuz duymaz. Heyecan Balyor. Bu kadarlk hayvan muhabbeti yeter! Matematiksel bir yapnn zyap dnmleri ite aa yukar yukarda aklamaya altmz yapar: Neyin neye benzediini, neyin neye benzemediini, neyin deiik olduunu anlar. Biimsel tanm ok daha sonra vereceiz. Bu ve bundan sonraki yazlarda (birbirinden ilgin, hi kukunuz olmasn!) rnekler ele alacaz. imdilik matematiksel bir kavram tanmlamadmzdan, neye rnek verdiimizi sylemek bir hayli zor. Benzemek, benzemek, arada fark olmamak, brlerinden farkl olmak gibi okurun sezgisel olarak alglad kavramlara rnek vereceiz. lk rneimiz biraz fazla basit olacak. rnek basit olmal ama bu kadar da basit olmamal, bu kadar basit bir rnek okura herhangi bir sezgi kazandrmaz. Ama biz gene de bu basit rnei verelim, ikinci okuyuta bu rnek daha bir anlam kazanacaktr.

Matematik Dnyas, 2003 Yaz

lk rnek. Sadece bir kme olarak grlen bir kmenin herhangi iki eleman arasnda hibir fark yoktur. Dolaysyla doal Bu kmenin elemanlar saylar kmesine sadece arasnda hibir fark yok. bir kme olarak baktNasl bir fark olabilir ki! Neden bir fark olsun ki! mzda 0la 2003 saylar arasnda hibir fark yoktur. (Daha ilgin rnekler aada.) kinci rnek. Doal saylar kmesini sadece bir kme olarak irdelemek doal saylara hakszlk olur. nk doal saylarla ilemler yapabiliriz ve doal saylar aslnda bu ilemleri yapabilelim diye icat edilmilerdir. rnein iki doal sayy toplayabiliriz. imdi, doal saylar kmesini toplama ilemiyle birlikte irdeleyelim. Doal saylar toplamayla birlikte irdelediimizde 0la 1 arasnda bir fark buluruz, nk 0 toplamann etkisiz elemandr, yani her y doal says iin 0 + y = y zellii dorudur, ve burada 0 yerine 1 koyarsak bu zellik artk doru olmaz. Dolaysyla toplama ilemi gznne alndnda 0la 1 arasnda bir ayrm vardr. Hatta 0 dier btn elemanlardan bu zelliiyle ayrlr, bu zellie sahip 0dan baka bir doal say yoktur. 0 saysn toplama ilemine gre dier doal saylardan ayran zellik udur: Her y doal says iin x + y = y. Bu zelliini salayan tek x doal says 0dr. Daha gizemli bir dille sylemek gerekirse: Toplama ilemi doal saylarda 0n ayrcaln alglayabilecek gtedir. Peki toplama 1in zel bir say olduunu alglayabilir mi? Ya 2nin? Ya dier saylarn? Evet. Herbiri toplama iin ayr ayr, zel saylardr. rnein 3, sfrdan deiik doal saynn toplam olan, ama sfrdan deiik drt doal saynn toplam olmayan tek doal saydr. Yani 3, aadaki nermeleri dorulayan tek x doal saysdr:

x = a + b + c, a + a a, b + b b, c + c c ilikilerini salayan a, b, c, doal saylar vardr ve Eer a + a a, b + b b, c + c c, d + d d ise, x a + b + c + d. Birinci nerme xin en az 3 olduunu syler, ikinci nermeyse xin 3ten byk olmadn. nc rnek. Doal saylar bu kez arpma ilemiyle irdeleyelim. 0 gene zeldir, nk 0, her y doal says iin 0y = 0 eitliini salayan tek doal saydr. Yani, her y doal says iin xy = x zelliini salayan tek x doal says 0dr. Demek arpma ilemi de toplama gibi 0 dier doal saylardan ayrtrabiliyor. Peki, bu rnekte 1 dier saylardan deiik midir? Evet, 1 says, her y doal says iin xy = y eitliini salayan tek doal saydr. Bu rnekle ilgili bir baka soru: 2 ve 4 doal saylar arasnda arpma ilemi asndan bakldnda bir ayrm var mdr? Evet vardr. 4 says, x = yy eitliini salayan bir y doal says vardr zelliini salar, ama 2 salamaz. Heyecan Dorukta. Peki... arpma ilemi 2yle 6 arasnda bir ayrm yapabilir mi? Evet yapar. 2 doal says sadece iki deiik biimde iki doal saynn arpm olarak yazlabilir: 2 = 1 2 = 2 1. Ama 6 doal says drt deiik biimde iki doal saynn arpm olarak yazlr: 6 = 1 6 = 2 3 = 3 2 = 6 1. Doal saylarda arpma ilemi 2yle 3 arasnda bir ayrm yapabilir mi? Yant burada sylemeyeceim. Bu sayda bir yerlerde olmal yant.

10