You are on page 1of 2

Matematik Dnyas, 2003 K

ekmece ya da Gvercin Yuvas lkesi


Haluk Oral* / oralh@boun.edu.tr ir sihirbaz sahnede yapt numarayla kk dilinizi yutturabilir ama nasl yaptn rendiinizde numarann btn havas kaybolur. Numarann gerekten sihirbazlk olmadn anlarsnz! Bu bir dkrkl yaratr. Onun iin sihirbazlar numaralarn nasl yaptklarn aklamazlar. Nedendir bilinmez insanolu sihirbazl bilime yeler, sihirbazl daha elenceli bulur. Matematikte de ilk bakta zor grnen baz problemlerin zm ok basit olabilir, artc derecede basit bir matematiksel ilkeye dayanabilir. Matematikilerin srlarn paylamamas (en azndan gnmzde) sz konusu olmadndan bu ilkelerden birini aklayacaz: ekmece lkesi, nam dier Gvercin Yuvas lkesi. lke gerekten ok basit. Ama nce numaramz yapalm: Kk Gauss babasyla ormanda gezerken sormu: Bu ormanda yaprak says ayn olan iki aacn olmas iin herhangi bir koul syleyebilir misin? Baba Gauss byle bir koul dnemeyince yant kk Karl vermi: Eer ormandaki yaprakl aa says, bu ormann en ok yapra olan aacn yaprak saysndan daha fazlaysa, en az iki aacn yaprak says ayndr... Bu yk byk bir olaslkla uydurmadr. Ama kk Gaussun bydnde dnyann gelmi gemi en byk matematikisi olaca gerektir. Gaussun yant kark gibi grnebilir ilk bakta. Ama ok kolay olduunu u aklamay okuyunca fark edeceksiniz: Gvercin beslediinizi dnelim, her akam da gvercinler yuvalarna girsinler. Eer gvercin says gvercin yuvas saysndan fazlaysa, rnein 4 yuva ve 5 gvercin varsa, en az bir yuvada birden fazla gvercin vardr. lkeye Gvercin Yuvas ad verilmesinin nedeni bu aklamadr.

Bu ilke deiik ama denk ifadelerle de verilebilir. rnein, 1. Belli sayda gvercin ayn sayda yuvaya yerletirildiinde yuvalardan birinin bo kalmas iin gerek ve yeter koul, en az bir yuvada birden fazla gvercin olmasdr. 2. Eer belli sayda gvercin belli sayda yuvaya hibir yuvaya birden fazla gvercin koymadan yerletirilebiliyorsa, o zaman gvercin says yuva saysndan kk veya eittir. 3. ki sonlu kme arasnda birebir eleme olmas iin gerek ve yeter koul, bu iki kmenin eleman saysnn eit olmasdr. Ormana ve aalara dnelim. Ne demiti Gauss? Ormandaki yaprakl aa says en fazla yapra olan aacn yaprak saysndan fazlaysa... Ormanda 5 aa olsun ve her aa en fazla 4 yaprakl olsun. lk drt aacn yaprak saylar 1, 2, 3, 4 olarak farkl olabilir. Ama sona kalan aacn yaprak says bu saylardan birine eit olmak zorunda kalacaktr. imdi rnek problem ve bu problemlerin zmlerini verelim. rnek 1. Bir dzlemin btn noktalar iki renkle boyanrsa, drt kesi de ayn renkte olan bir dikdrtgen vardr. zm: yatay ve dokuz dikey doru izelim. nokta iki renge 23, yani 8 deiik ekilde boyanabileceinden dikey dorularn en az ikisinin yatay doru ile kesiimi ayn ekilde renklendirilmi olmaldr. noktadan en az ikisi ayn renk olacandan aranan dikdrtgeni buluruz.

rnek 2. Kenar uzunluu 2 olan bir ekenar genin iinde alnan be noktadan en az ikisi arasndaki uzakln 1den kk veya eit olduunu gsteriniz. zm: genin kenarnn orta noktalar-

* Boazii niversitesi Matematik Blm retim yesi.

50

Matematik Dnyas, 2003 K

n birletirelim. Bylece geni kenar uzunluklar 1 olan drt ekenar gene ayrm oluruz. Bu genin iinde be nokta alrsak en az ikisini ayn kk genden almak zorunda kalrz. Ve kantmz tamamlanm olur.

3.

4. 5.

6.

Polinom
a0 + a1x + ... + anxn biiminde yazlan bir ifadeye polinom denir. a0, a1, ..., an saylar bu polinomun katsaylardr. rnein, 2 + 3x2 + 7x3, katsaylar tamsay olan bir polinomdur. + 2x katsaylar gerel saylardan oluan bir baka polinomdur. Ama x bir polinom deildir. 1/x de bir polinom deildir. 1 + x + x2 + x3 + ... + xn + ... gibi sonsuz ifadeler de polinom deildirler.

alan 1 yarapl bir emberin varolduunu gsteriniz. n ve k pozitif iki tamsay olsun. nnin k ile blndnde ayn kalan veren en az iki kuvveti olduunu gsteriniz. 7nin 0001 ile biten bir kuvveti olduunu gsteriniz. Yarap 1 olan bir emberin iinde alnan 6 noktadan en az ikisi arasndaki uzakln 1den kk veya eit olacan gsteriniz. Otuz gnde her gn en az bir hap imek kouluyla 45 hap ien bir hastann, itii hap saysnn toplam 14 olduu ardk bir gnler dizisi olduunu gsterin.

Bir Sihirbazlk
Yntemin gcn daha iyi gstermek iin bir baka teorem kantlayalm. Buram buram sihirbazlk kokan bir teorem... 1le 50 arasndan herhangi on say sein. imdi ok iddial bir ey syleyeceiz: Bu on say arasndan, toplamlar birbirine eit olan iki tane be saylk kme bulabilirsiniz. rnein, diyelim, {2, 5, 24, 26, 27, 30, 33, 34, 42, 50} saylarn setiniz. Aadaki be eli altkmelere bakalm: {2, 24, 27, 33, 42} ve {5, 26, 30, 33, 34}. Bu iki kmenin saylarnn toplamlar birbirine eittir. nanmazsanz toplayn. sterseniz baka on say sein. Biraz denerseniz ne sihirdir ne keramet setiiniz on say arasndan, toplamlar eit olan iki tane be elemanl kme bulabilirsiniz. Bu sav kantlayalm. A, on saylk kmemiz olsun. Ann ka tane be eli altkmesi vardr?

Bu sorunun aadaki genellenmi halinin kantlanmasn size brakyoruz. rnek 3. f(x), katsaylar tamsay olan bir polinom olsun. Eer f(x) = 2 eitliini salayan tamsay varsa, f(x) = 3 eitliini salayan bir tamsay olmadn kantlayn. zm: nce, p ve q saylar ne olursa olsun, p q saysnn f(p) f(q)y bldn gzlemleyin1. imdi f(a) = f(b) = f(c) = 2 ve f(d) = 3 olsun. Bu durumda, (d a) | (f(d) f(a)) = 3 2 = 1 (d b) | (f(d) f(b)) = 3 2 = 1 (d c) | (f(d) f(c)) = 3 2 = 1 olduundan2, d a, d b ve d c saylar ya 1e ya da 1e eit olmaldr. Gvercin yuvas ilkesine gre bu saydan en az ikisi birbirine eit olmal. Bundan da a, b ve c saylarndan en az ikisinin eit olmas gerektii kar. Bylece kantmz tamamlanmtr. Sorular 1. n + 1 tamsay arasnda, farklar nye tam olarak blnen en az iki say vardr. 2. Bir dzlem zerindeki 25 noktann herhangi arasndaki minimum uzaklk 1den az olsun. Bu noktalarn en az 13n iine
1 pucu: n bir doal sayysa, p q says pn qn saysn bler. 2 u|v ifadesi u says vyi bler anlamna gelmektedir.

10 = 252 5 tane vardr. Bu sayy aklmzda tutalm, birazdan gerekecek. Her be elik altkmenin saylarnn toplam en az 1 + 2 + 3 + 4 + 5 = 15 olabilir, en ok da 46 + 47 + 48 + 49 + 50 = 240. Toplamlarn 15le 240 arasnda deitiini bulduk. 15le 240 arasnda 240 15 + 1 = 226 say vardr. Bu say da nemli olacak, aklmzda tutalm. Demek ki, 252 tane be elik altkmenin saylarnn toplam (15le 240 arasndaki) 226 saydan biri olmal. 252, 226dan daha byk olduundan, gvercin yuvas ilkesine gre, bu 252 altkmeden en az ikisi ayn toplam vermeli. Teoremimiz kantlanmtr.

51