You are on page 1of 2

Matematik Dnyas, 2005 Yaz

Stephen Smale
Betl Tanbay* / tanbay@boun.edu.tr
Boazii niversitesi her zaman Trkiyenin her yerinden, her koulundan en iyi renciyi almakla gurur duyan bir kurumdur. rencilerimizin, Smalein ilk 9 yllk eitimini niversite mezunu olmayan tek bir retmenle ve tek snfl bir okulda yaptn bilmelerini isterim. Stephen Smalein 15 Temmuz 2005te Boazii niversitesinde verecei konferans ncesi Betl Tanbayn al konumasnn Trke evirisidir. Bir saatin iine hem Steve Smaleden bir konuma, hem de onun hakknda bir konuma sdrmak mmkn deil. Bugn bizzat kendisinden bir konuma dinlemek erefine nail olduumuz iin, sunumu mmkn olduunca ksa yapmak istiyorum, ama pek kolay olmayacak. Atlayacam her ey herhangi bir matematikinin tm kariyerini kaplayan nemli bir sonu veya gelime olabilir.

Smalein kristal koleksiyonundan iki para

Konumadan sonra gidilen yemekte neeli anlar yaand. te bu anlardan biri. Sada Betl Tanbay. Foto Ylmaz Akyldz.

Steve Smale bir matematiki, ve herhangi bir matematiki de deil. Bunun dnda, bir gezgin, politik kiilik, tekne merakls, fotoraf ve inanlmaz bir mineral koleksiyonunun sahibi. Kariyerinin ounu geirdii Berkeleyde Smale bir efsaneydi. Gen renciler olarak, matematie katklarnn nemini alglayamasak bile, onun ellili yllarda Kore savana direnmi olmasn, eitiminin tmn yapt Michigan niversitesindeyken kurduu Bar AlternatiflerTopluluunu, Vietnam Sava srasnda stlendii nemli muhalif roln dinler, hayranlk duyardk. Tam siyasi hareketlerini sindirirken, bir de duyardk ki, o Berkeley limanndan iki matematiki arkadayla gney denizlerine doru yol alm bile... Efsane diyerek abartmyorum, 2000de kefettikleri bir gezegene Rus Bilimler Akademisi SMALE ismini takt. Bu efsane-gezegen hakknda son derece dnyevi bir bilgi de vermek istiyorum.
* Boazii niversitesi Matematik Blm retim yesi.

Bu girii hazrlamak iin ok eitli imknlar vard: Googledaki says otuzbini aan maddeye bakmak, internetten 18 dolara Smale hakknda bir makale nasl yazlr? isimli makaleyi smarlamak, dinamik sistemlere atlmasnda Smalein byk rol olan meslektam Alp Edenin yardmn almak ya da daha riskli bir yol seerek Smale hakknda yazdklar bir kitap boyutuna ulaan meslektam Ylmaz Akyldza sormak... Sonunda kaynam, Smalein, Prof. Albers ve Constance Reid ile yapt ve More Mathematical People isimli kitapta yaynlanan syleisi oldu. Smale aklnza gelebilecek her nemli aratrma enstitsne gitti, btn nemli niversitelerde alt ya da onlar ziyaret etti. Ald dller ve fahri doktoralar saylmayacak kadar ok ama diferansiyel topolojiye olan katklar sebebiyle ald Veblen Prize ile 1966da ald Fields madalyasn saymadan edemeyeceim. Smale nce kimyaya ilgi duyuyor, niversiteye fizikte balyor. Birka yl nce, yine Boazii ni20inci yzyln en byk matematikilerinden olan Stephen Smalein toplu yaptlar 2000 ylnda drt cilt olarak National University of Singapore tarafndan yaymlanmtr. Smale, diferansiyel topoloji, dinamik sistemler, varyasyon hesaplar, komptasyon kuram, mekanik ve matematiksel ekonomi konularnda bugn temel addedilen almalar yapmtr.

62

Matematik Dnyas, 2005 Yaz

versitesinde tantma mutluluunu duyduum Raoul Botttan ald bir topoloji dersi matematie ynelmesine sebep oluyor ve bu hocayla Regular Curves on Riemanian Manifolds isimli doktora tezini yazyor (1957). Bu tezde Whitneyin dzlemYlmaz Akyldz ve Mrs. Clara Davis Smale deki eriler iin bulduu sonular n-boyutlu okkatllara (manifoldlara) genelletiriyor. Kesmeden, koparmadan, kvrmadan bir krenin iini dna karmann mmkn olduunu gstererek (Smale Paradoksu) matematik dnyasn sarsyor.

Stephen Smale doktorasn 1957de ve Michigan niversitesinden almtr. Bugne dek 44 doktora rencisi yetitirmitir. Yetitirdii rencilerle birlikte Stephen Smale soyundan gelen matematiki says 381dir. kezlerinden biri. Smalein stanbuldan geii de umarm bizim kurmaya altmz merkez stnde ayn etkiyi yapar! 1961de, topolojist meslektalarna ihanet ederek dinamik sistemler zerine almaya balar, 1963te de sonsuz boyutlu okkatllarn varyasyon hesaplarna geer. 1970de kresel analizin uygulamalar zerine alr. 1980de nmerik analize bir

Smale Paradoksu
S2, 1 yarapl krenin yzeyi olsun. tye gre srekli deien ve trevi birebir olan yle t : S2 R3 srekli fonksiyonlar vardr ki, her x S2, iin, 0(x) = x ve 1(x) = x. 1958de, Pontyagrinin yapsal olarak dengeli vektr alanlar (structurally stable vector fields) zerine almalarn reniyor ve bu konudaki problemleri zmek iin topolojik metodlar kullanyor. Birka sene sonra, Riodaki IMPA enstitsndeyken, Levinsondan gelen bir mektubun ardndan, kaotik olaylar (chaotic phenomena) zerine almaya balyor ve basit fonksiyonlarn da kaotik dinamikleri olabileceini, at nal fonksiyonunu (horseshoe map) sunarak kantlyor. Bunu izleyen iki ay iinde, hl Rio plajlarnda, Morse teorisini kullanarak, Poincar varsaymna drtten byk boyutlar iin zm getiriyor ve ayn fikirler sayesinde topolojinin ok nemli ak problemlerini zyor (Fields Madalyas, 1966). Smale ilk IMPAya gittiinde, oras henz kk bir enstityd. Bugn ise dnyann en Smalein Boazii konumasnn ilk anlar nemli aratrma merSmalein konumasndan ilgin bir an: Yanllkla silinmeyen ispirtolu kalem konulduu farkediliyor. Kolonyal mendillerle ve yardmclarla durum dzeltilmeye alyor. Smale bir ara bulama haline gelen tahtaya aldrmadan konumasn srdryor.

topolojist gzyle bakar. Algoritmalarn sistematik bir etdn yaparak Leonore Blum ile birlikte komptasyonel matematikin temelleri atar. Ayn yl kaos kuramnda alr. Son zamanlarda renme kuram (learning theory) zerine alyor. Cucker, Poggio ve Zhouyla almalar yaymland. Temmuz 2000de Smale, 70inci yagnn Honk-Kongun City niversitesinde erefine dzenlenen uluslararas bir komptasyonel matematik konferansnda kutlad. Bugn, 15 Temmuz 2005te 75inci doumgnn kutlu olsun Steve! deme onuru ve mutluluu bizlerin... n

63