You are on page 1of 3

Matematik Dnyas, 2003 K

Kapak Konusu: Fonksiyonlar

Seim Fonksiyonlar
Sonsuz sayda ayakkab ifti var ve biri sizden bu sonsuz sayda ayakkab iftinden her birinden bir rnek getirmenizi istiyor... Her iftten sol ayakkaby seebilirsiniz rnein. Ya da hep sa ayakkaby... Yani iki ayakkabdan birini semek iin bir kural bulabilirsiniz. Ama diyelim sonsuz sayda ayakkab ifti degil de, sonsuz sayda orap ifti var. Her iftten birini seeceksiniz. oraplarn sa solu belli olmadndan bu sefer belli bir kural bulamazsnz. oraplarn biri sada biri solda olsa, ya da biri stte biri altta olsa, ya da biri yrtk biri salam olsa, o zaman kural koymak kolay. Sorun, sonsuz sayda orap ifti olduunda ve iftleri oluturan oraplardan birini dierinden ayrdedemediimizde. rnein, X = {{1, 2}, {3, 4}, {5, 6}, ...} ise, Xin her elemanndaki en byk sayy seebiliriz Eer X = {{1, 2}, {1, 3}, {1, 4}, ...} ise, 1, Xin her elemannda olduundan, hep 1i seebiliriz. Soruyu daha matematiksel olarak yle ifade edelim. Elinizde bir X kmesi var. Bu kmenin elemanlar da kme, ve hibiri bo deil. Xin her elemanndan bir rnek (numune, eantiyon) seeceksiniz. Bir baka deyile, kalk kmesi X olan yle bir fonksiyonu bulacaksnz ki, her x X iin, (x) x olacak. Byle bir fonksiyona seim fonksiyonu denir. Sorumuz u: Bo olmayan kmelerden oluan her kmenin bir seim fonksiyonu var mdr? nce rneklerle sorunun zorluk derecesini leceiz. Sonra da sorunun zne inip yant vereceiz. Kolay klar. Eer X, bo olmayan kmelerden oluan sonlu bir kmeyse, o zaman Xin bir seim fonksiyonunu bulmak ok basittir: Xin her elemanndan belli bir eleman sein, olsun bitsin! Sorun X sonsuz olunca... Eer Xin elemanlarnn ortak bir eleman varsa, o zaman da kolay, hep o eleman seelim. rnein yukardaki rneklerden birinde, 1, Xin btn elemanlarnn ortak elemanyd ve biz hep 1i semitik. Eer Xin her elemannda, a ve b diye adlandracamz iki elemandan biri varsa, o zaman da kolay: Xin bir x elemann alalm. Eer a x ise ay seelim. Eer a x ise, o zaman xten byi seelim. (A)*, Ann bo olmayan altkmelerinden oluan kme olsun. Yani (A)* = (A) \ {}. eitli Alar iin (A)* kmesinin bir seim fonksiyonunu bulmaya alacaz. rnek 1. (N)* kmesinin seim fonksiyonu. Bo olmayan her doal say kmesinden bir eleman seebiliriz; rnein kmenin en kk elemann seebiliriz. Szgelimi, bu yntemle, {1, 5, 8} kmesinden 1i, ift saylar kmesinden 0, asal saylar kmesinden 2yi seeriz. rnek 2. (Z)* kmesinin seim fonksiyonu. Bo olmayan her tamsay kmesinden de belli bir yntemle bir eleman seebiliriz. rnein u yntemi deneyelim: x Z olsun; eer xin en byk eleman varsa o en byk eleman, yoksa x N kmesinin en kk elemann seelim. Bylece bo olmayan her tamsay kmesinden bir eleman semi olduk. rnek 3. (Q0)* kmesinin seim fonksiyonu.

Bo olmayan bir pozitif kesirli saylar kmesinden bir say nasl seeriz? Kmeye x diyelim. u kmeyi tanmlayalm: A(x) = {a + b : a/b x}. Bo olmayan bir doal say kmesi olduundan, A(x)in en kk eleman vardr. Bu elemana n diyelim. imdi, {a/b x : a + b = n} kmesine bakalm. Bu, sonlu bir kesirli saylar kmesidir, dolaysyla bir en kk eleman vardr. te xten bu eleman seelim. rnein, x = {a2/b Q0 : a asal ve a2 + b2 says 4e ve 5e blnmez} ise, A(x) = {a2 + b : a asal ve a2 + b2 says 4e ve 5e blnmez} kmesidir. A(x) kmesinin en kk eleman 7dir (a = 2, b = 3.) Dolaysyla yukarda akladmz yntemle xten 2/3 seeriz. Bu seim fonksiyonu aada gerekecek, ona bir ad verelim: . r-

29

Matematik Dnyas, 2003 K

nein, yukardaki rnekte, (x) = 2/3. rnek 4. (Q)* kmesinin seim fonksiyonu. Bo olmayan kesirli say kmelerinden de birer eleman seebiliriz. x Q bo olmayan bir kme olsun. Eer x Q0 bo deilse, yukardaki yntemi kullanalm ve (X Q0) elemann seelim. Eer X Q0 bokmeyse, (X) Q0 kmesi bo deildir, o zaman da Xten ((X) Q0) elemann seelim. Genel olarak, eer X saylabilir bir kmeyse (bknz. Elemeler yazs), (X)* kmesinin bir seim fonksiyonunu bulmak olduka kolaydr. Nitekim, : X N bir eleme olsun. x X olsun. Eer n, (x)in en kk elemanysa, xten 1(n) elemann seeriz. (, rnek 3teki seim fonksiyonu.) rnek 5. Aralklar kmesinin seim fonksiyonu. Reel saylar kmesinin [a, b], [a, b), (a, b], (a, b), (, a], (, a), [a, ), (a, ), (, ) gibi altkmelerine aralk ad verilir. Reel saylarn bo olmayan aralklarndan da belli bir yntemle bir eleman seebiliriz. [a, b], [a, b), (a, b], (a, b) aralklarndan orta noktay, yani (a + b)/2 noktasn, (, a], (, a) aralklarndan a 1 noktasn, [a, ), (a, ) aralklarndan a + 1 noktasn ve (, ) aralndan 0 noktasn (gene orta noktay!) seelim.

Bu aksiyom kullanlarak (R)* kmesinin bir seim fonksiyonu olduu kantlanabilir (elbet!), ama o seim fonksiyonunun kural bulunamaz! Yani ak ak seim fonksiyonunu yazamazsnz. Bir baka deyile, varl (yukardaki aksiyom tarafndan) kantlanan bir seim fonksiyonunun kural yoktur. Olamaz da. Bu, Kurt Gdel tarafndan kantlanmtr. Kurt Gdel, Seim Aksiyomunun, kmeler kuramnn dier aksiyomlarndan bamsz olduunu kantlamtr. yle aklayaym: Kmeler kuramnn Seim Aksiyomu dndaki kabul edilen dier aksiyomlarna ZF diyelim. (Z, Zermelonun Zsidir, F de Fraenkelin Fsi) ZFnin elikisiz olduunun (gene ZFnin aksiyomlar kullanlarak) kantlanamayacan Kurt Gdel kantlamtr (1931). Gdel ayrca unu kantlamtr (1940): Eer ZF elikisizse, hem (ZF + C) hem de (ZF + C) elikisizdir. Bir baka deyile, ZF kmeler kuramna ister Cyi istersek de Cnin deillemesini ekleyebiliriz ve elikisiz iki ayr teori elde ederiz. Matematikilerin ok byk bir ounluu Cyi kabul etmeden yana olmular ve bugn artk C aksiyomu kabul edilmitir. Bu yzden, bugn kabul edilen ve kullanlan kmeler kuram aksiyomlarna ZFC denir. Seim Aksiyomunun Kullanm. Seim aksiyomundan ok doal sonular kabildii gibi hi de doal grnmeyen sonular kar. Her ikisinden de birer rnek verelim.

rnek 6. (R)* kmesinin seim fonksiyonu. te en civcivli soruya geldik. Yukardaki rneklerde kimileyin Doal Bir Sonu. X sonKurt Gdel kolayca kimileyin zorlanarak, her suz bir kme olsun. Xin saylaseferinde bir seim fonksiyonu bilir sonsuzlukta bir altkmesi bulduk. Ama bu kez iler hi kolay deil. var mdr? Yani Xten yle x0, x1, x2, x3,... eleHemen syleyelim: (R)* kmesinin bir semanlar bulabilir miyiz ki, {x0, x1, x2, x3,...} bir kim fonksiyonunu bulamazsnz. stediiniz kadar me olsun? Seim Aksiyomu olmadan byle bir kdeneyin... Sadece siz deil, kimse bulamaz! menin varln kantlanamaz. Zorluk urdadr: Bu kmenin seim fonksiyonu yok demiyo{x0, x1, x2, x3,...} diye bir nesne vardr. Bu nesnerum. Var da demiyorum... nin kme olduunu kmeler kuramnn ZF aksiYoksa elbet bulamazsnz. Ama varsa da buyomlaryla kantlamak gerekiyor. Seim aksiyomu lamazsnz! olmadan bu kantlanamaz. Baz X kmeleri iin Bu kmenin bir seim fonksiyonunun olduu kantlanabilir, ama her sonsuz kme iin kantlaancak u aksiyomla (belitle) kantlanabilir: namaz. Kme olmann baz koullar vardr. {x0, Seim Aksiyomu (C): Elemanlar bo olmayan x1, x2, x3,...} nesnesinin bu koullar yerine getirkmeler olan her kmenin bir seim fonksiyonu diini kantlayamayz. vardr.

30

Matematik Dnyas, 2003 K

Doal olmayan bir sonu. 1 yarapl bir kre alalm. imdi ok artc bir ey syleyeceim. Bu kreyi yle be paraya blebilirim ki ve bu be paray dndrerek, teleyerek, simetrisini alarak, yani hacim ve alan deitirmeyen dnmlerden geirdikten sonra yle toparlayabilirim ki, paralardan ikisinden yarap 1 olan bir kre, geri kalan nden gene yar ap 1 olan bir kre

elde edebilirim. Bu samasapan grnen teorem Seim Aksiyomuyla kantlanabilir ancak. Matematikte buna Banach-Tarski Paradoksu denir (ama aslnda bir paradoks deildir, sadece artcdr, paradoksa benzer.) Be parann hibirinin alan olamaz elbet (yoksa alan byltemezdik.) Seim aksiyomunun yardmyla, R3 uzaynn alan hesaplanamayan altkmelerini bulabiliriz.

Vay Canna

r = ecos - 2cos(4) + sin5(/12)

31