You are on page 1of 4

YER YUVARLAĞININ YAPISI Ve YER ŞEKİLLERİNİN OLUŞUMU - Enerjisini yerin içinden alan kuvvetlere iç kuvvetler denir.

içinden alan kuvvetlere iç kuvvetler denir. (dağ oluşumu, kıta


oluşumu ve volkanizma dır.)
1) Yer Yuvarlağının yapısı :
- Yer yuvarlağının yapısı; güneş sisteminin ve evrenin oluşumu ile açıklanabilir. 15 - Enerjisini güneşten alan kuvvetlere ise dış kuvvetler denir. (akarsular, rüzgarlar,
milyar yıl önce evren çok yüksek sıcaklık ve yoğunluktaki bir yapıdan, patlama dalgalar)
sonucunda oluşmuştur. - İç ve dış kuvvetler birbiriyle sürekli mücadele halindedir.
- - İç kuvvetler yeryüzünün kabartılarını meydana getirirken; dış kuvvetler ise bunları
2) Yer Kabuğunun yapısı : aşındırarak ortadan kaldırmaya ve seviyesine yakın az engebeli düzlüklere
- Yer, zamanla soğumaya başlamıştır. Ve yerin iç kısmı ise hala sıcaktır. Yer soğumaya (peneplen) dönüştürürler.
başladıkça yeryüzü yavaş yavaş şekillenmiştir. - Dış kuvvetlerin yer yüzünün yüksek kesimlerinin aşındırmasıyla elde ettiği
- Yer yüzünden yerin içine doğru inildikçe her 33 metrede 1 C sıcaklık artmaktadır. malzemeler yer yüzünün çukur yerlerinde (okyanus, deniz) biriktirmesi ile
- Yer kabuğu dünyayı dıştan kuşatan bir tabakadır. Taş kürenin en üst katını oluşturur. jeoseklinaller oluşur. Bunların kalınlığı binlerce metreyi bulur.
- Yer kabuğunun alt katmanı ise bazalt birleşimindeki taşlardan oluşmuştur. Bu yapıya
sima denir. Yer kabuğunun hareketleri :
YER KABUĞUNUN MALZEMELERİ (KAYAÇLAR) : - Yer kabuğu bir bütün değildir. Çatlaklardan ve kırık boşluklardan oluşur. Yer kabuğu
1) Püskürük Taşlar : bir birinden ayrı parçalardan oluşur. Bu her bir parçaya levha denir.
a) İç püskürük taşlar : Yer kabuğu altındaki mantonun yer kabuğunun çatlak ve kırık - Bu levhalar manto üzerinde yüzer haldedirler. Yaklaşık yılda 1-2 cm hareket ederler.
kısımlarından tıkanarak soğumasıyla oluşan taşlardır. (Granit) DAĞ OLUŞUMU ve TÜRKİYE’DE DAĞ OLUŞUMU
1) Dağ Oluşumu :
b) Dış püskürük taşlar : Yer kabuğu altındaki mantonun yer kabuğunun çatlak ve
kırık kısmından yeryüzüne çıkması ve soğuması ile oluşur. (Bazalt ve andezit) - Okyanus ve deniz diplerinde biriken kalın tortul tabakalar (jeosenklinal) kıtalarının
2) Tortul taşlar : Diğer yüzüne dış güçler tarafından getirilen maddelerin levha birbirine yaklaşması sonucu yan basınçlara maruz kalırlar.
tortulanmasıyla (Üst üste birikmesiyle) oluşur. İçerisinde yer yer fosiller bulunur. - Bu yan basınçlar sonucunda jeosenklinal eğer esnek yapıdaysa kıvrılarak yükselir
a) Mekanik tortullar : Dış güçlerin etkisiyle getirilen çakıl, kum, kil gibi malzemelerin ve yer yüzünün kıvrım dağlarını oluşturur. (Toros dağı)
yeryüzünün çukur yerlerine birikmesiyle oluşur. (Kum taşı, kıl taşı) - Jeosenklinal eğer sert yapıdaysa veya önceden yükselmiş kıvrım dağları tekrar yan
b) Kimyasal tortullar : Suda erimiş halde bulunan minerallerin suyun geçtiği yere basınçlara maruz kalırsa kırılma olur. Yükselen bölümlere horst, alçakta kalan
çökelmesi veya tortulanması ile oluşurlar. (Kireç taşı, alçı taşı) kısımlara ise grabent denir. Yüksekte kalan horstlar dağı oluştururken, alçakta
c) Organik tortular : Hayvan, bitki gibi canlı kalıntılarının üst üste birikip katılaşması kalan kısımlar, daha sonra akarsuların gelişmesiyle ovaları oluşturur. (Ege bölgesi
ile oluşan taşlardır. (Tebeşir) kıyı kesimleri. Burada yer alan boz dağlar kırılma sonucu oluşan horstlardır. Bu
dağlar arasında bulun ve üzerinde aynı isimli akarsıların geçtiği bakırçay,
3) Başkalaşmış taşlar : Tortul ve püskürük taşları yüksek sıcaklık ve basınç altında b.menderes , ovalarında birer çöküntü (grabent) alanlarıdır.)
kalarak değişikliğe uğraması ile oluşur. (Mermer oluşumu)
2) Kıta Oluşumu :
YER YUVARLAĞININ İÇ YAPISI - Yer kabuğunun geniş tabanlı alçalma ve yükselme hareketleridir. Bu alçalma ve
- Yer yuvarlağının dış kısmını oluşturan katı tabakanın altında manto denilen bölüm yükselme hareketleri çeşitli biçimlerde olabilir.
yer alır. Manto, yer çekirdeğinin örtüsü durumundadır.
- Yer küre hacminin %80’nini manto oluşturur. - Kıtaların yükselmesi sonucunda su seviyesi geri çekilir. Bu olaya denizlerin
- Mantodan sonra yer yuvarlağının iç kısmını çekirdek oluşturur. çekilmesi yani reogresyon denir. Tam tersi durumuna da transregsiyon denir.
- Çekirdekte sıcaklık 4500 C bulur. 3) Volkanizma :
- Mantonun katı olan üst bölümü yer kabuğu ile birlikte taş küre olarak adlandırılır. - Yer kabuğu altındaki kızgın mağmanın yer kabuğunun çatlak ve kırık yerlerinden
- Taş küre levha denilen büyük parçalar halindedir yeryüzüne çıkmasına denir.
JEOLOJİK DEVİRLER - Bu sırada yeryüzüne katı gaz ve akıcı maddeler çıkarır. (karbondioksit, taş, kaya)
- Dünyamız şimdiki biçimini alıncaya değin değişik evrelerden geçmiştir. Birbirinden - Lavların üst üste birikmesiyle zamanlar volkanik dağlar meydana gelir. (K.Ağrı,
farklı bu evrelerden her birine jeolojik zaman denir. Tendirek, Nemrut vb.)
- Jeolojik zamanlar dört tanedir ve yaklaşık 570 milyon yıl sürmüştür. Bu dönemde - Volkan küllerinin yıllık birikmesiyle tüf tabakaları oluşur.
oluşan tortul taşlar, o dönemde yaşayan canlıların fosillerini içerir. 4) Deprem :
İÇ ve DIŞ KUVVETLER - Yerkabuğunu oluşturan katmanların yerlerinden oynamalarıyla hissedilen
sarsıntılardır.
1
- Oluşumlarına göre yerel depremler ve tektonik depremler olarak ikiye ayrılır. - Suyun taşları eritmesi, aşındırması, ve çürütmesi sonucu oluşur.
- Yerel depremler kısa sürede ve dar alanda etkili olan yıkıcı etkileri az olan - Sıcaklığın etkisiyle bu çözünme daha da artar.
sarsıntılardır. - Nemli bölgelerde daha da yaygındır.
- Tektonik depremler daha şiddetli etkili alanı daha fazla dolayısıyla tahrip gücü daha 3) Biyolojik Çözünme : Bitki köklerinin, kayalarının çatlaklarına girerek zamanla
fazla olandır. büyümesi ve bunun sonucu genişleyerek kayaların çatlamasına denir.
TÜRKİYE’DE OVALAR VE PLATOLAR
Ova ve Türkiye’de Ovalar : TOPRAK OLUŞUMU ve TOPRAK TÜRLERİ
Ova akarsuların derince yer etmediği eğik olmaya, varsa da az olan çevresine göre - Toprağın oluşması için önce kayaların çözünmesi gerekir.
alçakta olan düz yerlere ova denir. - Canlı kalıntılarıyla oluşabilir.
1) Oluşumlarına Göre Ovalar : - Toprağın oluşumuna etki eden faktörler; iklim, bitki örtüsü, yer şekilleri, taşların
a) Aşıntı Ovalar : Dış güçler tarafından aşırı dereceden aşındırıp, özelliğidir.
düzleştirilmesi sonucu oluşur. Bu ovalara Türkiye’de rastlanmaz. Doğu Avrupa bu konuya a) Taşınmış Topraklar :
en belirgin örnek olarak bilinmektedir. - Dış kuvvetlerin taşıyıp getirdiği malzemelerin birikmesiyle oluşur.
b) Çöküntü Ovalar : Yeryüzündeki çöküntü hendeklerin, dış güçlerin taşıyıp - Üç çeşittir.
getirdiği taklarla dolması sonucu oluşur. (Iğdır ovası) Alüvyonlar : Kum ve çakıl gibi maddelerin oluşumuyla oluşan topraklardır.
c) Birikinti Ovası : İç kesimlerdeki ya da kıyılarda ki çukur alanların, dış güçlerin Morenler (Buzul Taşlar) : Buzulların taşıyıp biriktirdikleri, üzerleri çoğu kez parıltılı
taşıyıp getirdiği tortulların dolması sonucu oluşur. (Konya ve Malatya ovaları) yada çizikli taşlardan oluşur.
Lösler : Rüzgarların, kurak bölgelerden az çok yağışlı bölgelere taşıyıp yığdıkları,
d) Karstik Ovalar : Çökebilir taşların uzandığı alanlarda, suyun taşları katmanlaşmış ince ögelerden oluşan toprak.
çözümlemesi sonucunda oluşan ovalardır. Bu çanakların tabanının tortullarla dolup b) Yerli Topraklar :
düzleşmesi ile karstik ovalar oluşur. (Teke ve Taşeli platoları) - Bu topraklar, kayaların çözüldüğü yerde oluşan topraklardır.
2) Bulunduklarına göre ovalar : - İki gruba ayrılır.
- Ovalar kıyıya yakın ya da uzak olma durumlarına göre kıyı ovalar ve iç ovalar diye Nemli Bölge Toprakları : Bu topraklar nemin gür olduğu yerlerde, gür bitki
ikiye ayrılır. örtüsüyle kaplıdır.
- Kıyı ovalar; Bafra, Finike vb. Kurak ve yarı kurak bölge toprakları : Kestane ve kahverengi bozkır
- İç ovalar; Eskişehir, Muş vb. topraklarıdır yani çöl toprakları.
3) Yükseltilerine göre ovalar :
- Bazı ovalar deniz seviyesine yakın iken, bazı ovalarda denizden 1000-2000 metre YER GÖÇMELERİ ve KAYMALAR
yüksektir. Bunlar grubuna göre ikiye ayrılır. Yer göçmeleri ve yer kaymalarını oluşturan etmenler :
- Alçak ova; Çukurova, Çarşamba vb. Yer göçmesi : Kayaların, taş parçalarının, toprağın, büyük kütleli tabakaların
- Yüksek ova; Konya, Malatya vb birbirine kayarak yer değiştirme olayıdır
PLATOLAR Yer Kayması : Üstteki geçirimli tabakaların, alttaki geçirimsiz ve kaygan
a) Aşıntı Platoları : Dış güçler tarafından yüzeyi aşındırılmış, akarsuların derin tabakalar üzerinde, eğim doğrultusunda kaynamasıdır.
vadiler kazdığı düzlüklerdir. - Yer kaymasının yaygın adı heyelandır.
b) Kırılma (Tektonik) Platolar : Dikey yönlü basınçların etkili olduğu alanlarda, eski - Yer göçmeleri eğimin çokluğu, şiddetli yağış, sebeplerinden olur.
kütlelerin kırılması ile oluşur. (İç Batı Anadolu platoları) Heyelan oluşumunu etkileyen unsurlardan biride; toprakların yapısal özelliğidir.
c) Volkanik Platolar : Geniş alanlara yayılan tüf ve akışkan lavların düzleştirdiği Heyelan olaylarının en çok görüldüğü mevsim; ilkbahar sonrası kar erime
alanların, akarsularla yarılması sonucu oluşur. zamanıdır.
d) Karstik Ovalar : Kireç taşı gibi çözünebilen taşların bulunduğu alanlarda EROZYON ve KORUNMA YOLLARI
oluşmuş platolardır. (Obruk, Taşeli platoları) Toprak Erozyonu : Toprak erozyonun oluşturan etmenler;
- Toprağın sular tarafından aşındırılması
- Rüzgarlar - Bitki örtüsü
YERYÜZÜNÜN BİÇİMLENMESİ (DIŞ KUVVETLER) - Buzullar - Sel
1) Mekanik (Fiziksel) Çözünme : - Eğim - Yangın
- Günlük sıcaklık farkının fazla olduğu yerlerde görülür. Korunma yolları :
- Günlük sıcaklığa bağlı olarak taşların ısınıp sonra soğuması sonucu oluşur. - Ağaçlandırma, Bitki örtüsü, Baraj gölleri yapma,
(Çöllerde görülebilir) - Tarlalar eğime yatay sürülmeli
2) Kimyasal Çözünme : - Ağaç kesimlerine karşı tedbirler

2
AKARSULAR - Kanyon vadi; çözünebilir taşların bulunduğu arazilerde akarsu bir yandan aşındırma
a) Akarsuyun oluşumu : Yeryüzündeki yatakların değişik büyüklüklerdeki yataklar yaparken bir yandan da taşlar çöker. Sonuçta dar derin ve dik duvarlı vadiler oluşur.
içerisinde su toplanır ve bu yatak boyunca akmasına akarsu denir. b) Dev Kazanı : Akarsuların, çağlayan ve çavlanların yaparak döküldükleri yerlerde,
- Akarsuların, küçüklerine dere denir. Büyüklerine ise çay, nehir denir. aşınma sonucu oluşan çukurluklara dev kazanı (büğet) denir. Türlü Büyüklükte olabilir.
- Akarsuyun, çıktığı yere kaynak. Akarsuyun aktığı yere yatak denir. c) Sekiler : Akarsuların iki yakasındaki yamaçlarda görülen basamak biçimindeki
yer şekilleridir.. bu derinleştirme sonucu eski vadi tabanı yukarıda bir basamak halinde
- Akarsuyun birim zamanda aldığı yola akarsuyun hızı denir. Bu hız mualine denilen kalır ki buna seki denir.
araçla ölçülür. d) Yontuk düzler (Peneplen) : Akarsuların aşındırma faaliyetlerinin son
b) Akarsuyun ağları, Su bölümü ve Akarsu Havzaları : döneminde oluşan dalgalı düzlüklere denir.
- En küçük dereden ana ırmağa kadar bir akarsuyun beslenme havzası içinde tüm C) AKARSU BİRİKTİRMESİ İLE OLUŞAN YERŞEKİLLERİ
kollarıyla birlikte oluşturduğu su yolu örgüsüne akarsu ağı denir. Akarsu biriktirmesi sonucu oluşan başlıca şekiller şunlardır;
- Havzaları birbirinden ayıran doğal sınıra su bölümü çizgisi denir. a) Deltalar : Akarsuyun göle yada deniz ulaştığı yerde, taşıdığı alüvyonları
biriktirmesi sonucu oluşur.
- Akarsuyun denize ulaştırabilen havzalara açık havza, ulaştıramayan havzalara ise Bir deltanın oluşabilmesi için;
kapalı havza denir. - Akarsuyun belli büyüklükte olması
c) Akarsuyun debisi ve rejimi : - Denizin çok derin olması
- Bir akarsuyun her hangi bir yerindeki enine kesitinde bir saniyede geçen suyun m3 - Kıyı boyunca güçlü akıntıların olmaması gerekir. (Çukurova, Bafra)
cinsinden miktarına debi denir. c) Birikinti Ovası : İç kısımlardaki alanların alüvyonlarla dolması sonucu oluşur. 2
- Bir akarsuyun debisinde yıl boyunca değişmeye rejim denir. çeşittir.
d) Selintiler ve Akarsular : - Dağ içi ovaları : Dağlık alanların iç kısımlarda az eğimli yerlerde, karstik çanaklarda
- Yüzeyleri kaplarcasına akan sulara selinti denir. ya da tektonik çöküntülerde birikme sonucu oluşur. (Erzincan ovası)
- Bir akarsuyun aşındırma gücü; su miktarı, eğim, bitki örtüsü, akış hızı, yük - Dağ eteği ovaları : Bir dağın yamacından aşağı inen akarsu ve sellenme sularının
miktarıdır. oluşturduğu birikinti ovasıdır.
A) TÜRKİYE’DE SELİNTİLERİN OLUŞTURDUĞU AŞINDIRMA ve BİRİKTİRME c) Birikinti Konileri : Akarsuyun taşıdığı alüvyonların yelpaze biçiminde çökelir.
ŞEKİLLERİ : Bu çökmeye denir.
a) Kırgıbayır : Kimi yerleri yüksekçe, kimi yerleri yarıntılar biçiminde olan şekillere - Menderesler: Akarsuyun aşındırma ve biriktirme sonucu faaliyetlerin ortak sonucu
denir. (Nevşehir yöresi) oluşan yer şekillerinin en yaygın olanları mendereslerdir.
b) Peri Bacaları : Volkan tüflerinin yaygın olduğu bir arazide sellenme sonucu oluşmuş
yer şekilleridir. Üstteki dirençli kayalar aşınmadığı için şapka şeklinde bir görünüm - Yatak eğimi azalmış olan bir akarsu, düzenli büklümler yaparak sağa sola dolana
oluşmuştur. (Afyon) dolana akar. Buna menderes denir. (Gediz nehri, B.Menderes)
c) Birikinti Konileri : Bir dağ yamacında aşağıya inen akarsuyun eğimi
azaldığında taşıma gücüde azalır ve taşıdığı alüvyonları koni şeklinde biriktirir. Buna YER ALTI SULARI ve KAYNAKLAR
denir. - Dağınık tortulların içerisinde ya da kaya oyuklarında toplanmış suya rastlanır. Buna
- Birikinti konilerinin birleşmesiyle oluşan ovalara Dağ eteği ovası denir. yer altı suyu denir.
Kaynaklar : Yer altı sularının kendiliğinden yer yüzüne çıkmasına denir. IV
B) AKARSULARIN AŞINDIRMASI İLE OLUŞAN YER ŞEKİLLERİ çeşittir.
a) Vadiler : İçinde akarsuların aktığı, kaynaktan ağza doğru sürekli inişli olan uzun - Kırıklı yapıların bulunduğu yerlerde fay kaynağı, yamaçların yer altı suyu tablasını
çukur alanlarıdır. Dört çeşit vadi vardır kestiği yerlerde yamaç kaynağı, kalkerli yapıların bulunduğu yerlerde ise karstik
- V vadi; V harfi biçimindeki vadilere denir. kaynaklar, yer altı sularının bulunduğu yerlerde, insanların sondaj yapmasıyla
artezyen kaynaklar oluşur.
- Tabanlı vadi; orta çığırlarda;eğim az, su miktarı fazladır. Derinlemesine hem de
yanlamasına aşındırma yapar. TÜRKİYE’DE KARSTİK SULAR, AŞINDIRMA VE BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ
- Yayvan Vadi; yanlama, aşındırma ile vadi yamaçları aşınıp yatıklarşır. - Kolayca çözünen taşların yaygın olduğu yerlerde oluşan yer şekillerine karstik
- Yarma vadi; Bir düzlükte akmakta olan akarsu, önüne çıkan kabarıklığı dar ve derin şekiller denir. (Toroslar)
bir biçimde yardıktan sonra yeniden düzeyi çıkarsa olur. - Yanları dik, ağız kısımları türlü genişlikte olabilen, derin doğal kaynaklara obruk
denir. (Obruk gölü)
3
- Dolinler (düdenler, koyaklar) : Kalkerli arazilerde çözünmeler ya da çözünme ile
birlikte çökmeler sonucu oluşmuş çukurlardır. Çapları birkaç yüz metre arası değişir.
Bunun diğer adı da “su yutan”dır.
- Dolinlerin genişleyip birleşmesi sonucu göl-ovalar (polyeler) oluşur.
- Kör Vadiler : Suların bir su yatağından yer altına daldığı vadilerdir.
- Karstik arazilerin yaygın şekillerinden biri de lapyalardır.
- Kireç taşlarının çözünmesiyle mağaralar oluşur.
- Mağaralarda sarkıt ve dikitler bulunur.
- Yer altı sularının çözündürdüğü maddelerin çökelmesi sonucu oluşan yer şekillerine
travertenlerdir.
- Bunların beyaz olmasının nedeni üzerinde kalker tüflerinin olmasıdır.
GÖLLERİN OLUŞUMU
- Karalarda ki çanak ve tekne gibi küçük alanlarda birikmiş sulara denir.
- Kara içerisinde ne kadar çok büyük olursa olsun, eğer denize bağlı değil ise göl olur.
Göller oluşumlarına göre beş gruba ayrılır.
a) Tektonik göller : Yer hareketleri sırasındaki kırılmalar, kıvrılmalar ve epirojenik
hareketler sonucu oluşur. (Hazar gölü)
b) Volkanik göller : Volkanik çanaklarda biriken suların oluşturduğu göllerdir. Bu
göller sönmüş volkanların kraterlerinden oluşur.
c) Karstik göller : Çözünebilir taşlardan oluşmuş çanaklarda biriken suların
oluşturduğu göllerdir. Bu göller kireç taşı ve alçı taşının olduğu yerlerde görülür
(Dalmaçya)
d) Buzul ve sirk gölleri : Örtü buzulları ile dağ buzullarının oluşturduğu çanaklarda
yer alan göllerdir. (İsviçre’de var)
e) Karma yapılı göller : İç ya da dış gücün etkisiyle oluşan çanak, bir başka gücün
etkisiyle büyütülüp derinleştirilmesine denir. (Van gölü)
- Karma yapılı göllerin çoğu, bir çanağın önünün; dış güçler, iç güçler ve insanlar
tarafından kapatılmasına set gölleri denir.
- Karma yapılı göller arasında altı gruba ayrılır;
Volkan, Akarsu, Kıyı, Heyelan, Buzul taş, Baraj gölleri gibi.
1) Tektonik-volkan set gölleri ; Bir çanağın, volkanlardan çıkan lav ve katı
maddelerin kaplanması ile oluşan göllerdir. (Van gölü)
2) Akarsu set gölleri ; Akarsuların, taşıdıkları alüvyon ve tortulların bir çanağın
önünü tıkaması sonucu oluşur. (Çamiçi)
3) Kıyı set gölleri ; Dalga biriktirmesi ile oluşan kıyı okların veya kordonların
kıyı önünü kapatmasıyla oluşur. (B.Çekmece gölü)
4) Heyelan set gölleri ; Yer göçmeleri ve kaymaların bir çanağın önünü
kapatması ile oluşur. (Tortum, Abant vb.)
5) Buzul taş set gölleri ; Buzul taşların bir çanağın önünü kapatması ile oluşur.
6) Baraj gölleri ; insanların bir vadinin önüne set yaparak oluşturduğu
gölleridir.

Rate