You are on page 1of 1

Matematik Dnyas, 2003 Yaz

T poloji
een sayda Clay Matematik Enstitsnn zene bir milyon dolar dl vereceini duyurduu yedi milenyum sorusundan biri olan Poincar sansn anlatmtm. Poincar sans her basit balantl (simply connected) -katlnn ( boyutlu manifold) boyutlu kreye topolojik olarak edeer olup olmaddr. Bu soru her boyutta zlm, yalnzca 3 iin gnmze kadar yantlanamamtr. Birka aydr Rus matematiki Grigori Perelmann bu soruyu zdne dair sylentiler matematikiler arasnda dolamakta. Perelman, Nisanda MITde byk bir kalabalk nnde yaptklarn anlatmaya balad ve 15 Nisan tarihli New York Timesta Perelmann olas zmnn matematikiler tarafndan ok ciddiye alndna dair bir haber kt. Perelmann bu byk dle sahip olabilmesi iin yapt almalarn hakemli bir dergide yaymlanmasnn zerinden iki yl gemesi gerekiyor. Perelman, Poincar sansndan ok daha genel olan Thurstonn Geometrileme Sansn doruladn iddia etmektedir. Thurston bu sany baz koullar altnda dorulayarak 1982de matematikilere verilen en byk dl olan Fields Madalyasn almt. Geometrileme Sansndan Poincar Sans kolaylkla kar. Geometrileme Sans her kapal -katlnn belli iki boyutlu kreler ve toruslar boyunca kesilip paralara ayrldnda ortaya kan daha kk -katllarn Thurstonn belirledii sekiz geometrik yapdan mutlaka birine sahip olduudur. Bu sekiz geometri unlardr: 1) klid geometrisi 2) Hiperbolik geometri 3) Kresel geometri 4) S R geometrisi 5) H R geometrisi 6) SL2(R) geometrisi 7) Nil geometrisi 8) Sol geometrisi. -katllarn geometrik snflandrlmasn ikikatllarn snflandrlmasnn genelletirilmesi ola-

Kesi
Burak zbac* bozbagci@ku.edu.tr

Poincar Sans zld m?

* Ko niversitesi Matematik Blm retim yesi.

rak dnebiliriz. Topolojik olarak kapal yzeyler delik saysna gre belirlenir: kre (sfr delikli), torus (bir-delikli), iki-delikli vs. Krenin zerinde kresel geometri, bir-delikli zerinde klid geometrisi ve dier yzeyler zerinde hiperbolik geometri vardr. Yani yzeylerin nerdeyse tmnde hiperbolik bir geometrik yap bulunmaktadr. -katllar iin de bu dorudur: Genel bir -katl zerinde hiperbolik yap vardr. okkatllar zerinde bir geometri, kabaca, noktalar arasnda bir uzaklk kavramnn belirlenmesidir. Geometriyi topolojiden ayran temel zellik bu uzaklktr. Bir okkatly yrtmadan eip bkerek uzaklklar deitirebiliriz ama topolojik olarak bir deiiklik yapm olmayz. Bir geometrinin en belirgin zellii okkatlya salad erilik miktardr. Deiik yntemlerle llebilen bu erilik miktar trevlenebilir geometrinin temel yap talarn oluturur. Geometrileme Sansn kantlayan almas doru olsa bile, Perelman, Clay Enstitsnn dln byk olaslkla Amerikal Richard Hamiltonla paylamak zorunda kalacaktr. Hamilton, Geometrileme Sansn zmek iin yllardr uramakta ve srekli yeni makaleler yaymlamaktayd. Aslnda Perelmann Hamiltonun program denen, Geometrileme Sansn dorulamak zere ortaya atlm uzun ve zorlu bir matematiksel plan baaryla tamamlam gzkmektedir. Hamiltonun kulland esas yntemin ad Ricci akmalardr (Ricci flows). Bu yntem kabaca uzakln okkatl zerinde akmasna izin verilmesine dayanr ve esas teknik zorluk bir ksmi trev denkleminin zmlerinin varlyla ilgilidir. lk bakta tmyle topolojik olan Poincar Sansnn doruluunu bir ksmi trev denkleminin zm kmesine indirgemek ok artcdr. ngiliz Simon Donaldson da baka bir topolojik soruyu bu yntemle zerek 1986da Fields madalyas almt.

62