You are on page 1of 14

ANG PANDAY

Ni Amado Hernandez Teoryang Humanismo

Kaputol na bakal na galing sa bundok. sa dila ng apoy kanyang pinalambot; sa isang pandaya'y matyagang pinukpok at pinagkahugis sa nasa ng loob. Walang ano-ano'y naging kagamitan, araro na pala ang bakal na iyan; Ang mga bukiri'y payapang binungkal, nang magtaniman na'y masayang tinamnan. Nguni't isang araw'y nagkaroon ng gulo at ang boong bayan ay bulkang sumubo, tanang mamamaya'y nagtayo ng hukbo pagka't may laban nang nag-aalimpuyo! Ang lumang araro'y pinagbagang muli atsaka pinanday nang nagdudumali, naging tabak namang tila humihingi, ng paghihiganti ng lahing sinawi! Kaputol na bakal na kislap ma'y wala, ang kahalagahan ay di matingkala, ginawang araro: pangbuhay ng madla ginawang sandata: pananggol ng bansa! Pagmasdan ang panday, nasa isang tabi, bakal na hindi man makapagmalaki; subali't sa kanyang kamay na marumi ay naryan ang buhay at pagsasarili

Ina ko. Sa puso ko ay dumalaw ang malungkot na gunita Napaiyak akong tila isang kaawa-awang bata Niyakap ko ang ina ko at sa kanya ay winika. itong silya’t aparador ay alaming Pamana ko na sa inyo. ika’y wala pang kapantay. ikaw O Ina ko. Ina’y ikaw aking pasayahin At huwag nang makita pang ika’y nalulungkot mandin. ang ina ko na kawawa.Ang Pamana ni Jose Corazon de Jesus teoryang humanismo Isang araw ang ina ko’y nakita kong namamanglaw Naglilinis ng marumi’t mga lumang kasangkapan. Subalit sa aking mata’y may namuong mga luha Naisip ko ang ina ko. ang ibig ko’y ikaw inang Hinihiling ko sa Diyos na ang pamana ko’y ikaw Aanhin ko iyong pyano kapag ikaw ay namatay At hindi ko matutugtog sa tabi ng iyong hukay? Ililimos ko sa iba ang lahat ng ating yaman Pagkat di ka maaaring pantayan ng daigdigan Pagkat. Tila kami iiwan na’t may yari nang huling nasa At sa halip ng magalak sa pamanang mapapala.” . Mga silya’t aparador ay kay Tikong nababagay Sa ganyan ko hinahati itong ating munting yaman. “ang lahat ng kasangkapan Ang lahat ng yaman dito ay hindi ko kailangan Ang ibig ko’y ikaw ina. “Ngunit Inang” ang sagot ko. ano po ba at naisipang hatiin Ang lahat ng munting yamang maiiwan sa amin? “Wala naman. Sa pilak ng kanyang buhok na hibla ng katandaan Nabakas ko ang maraming taon niyang kahirapan. O. Ang kubyertos nating pilak ay kay Itang maiiwan. Nakita ko ang ina ko’y tila baga nalulumbay At ang sabi “itong pyano sa iyo ko ibibigay.” yaong sagot “baka ako ay tawagin ni Bathala Mabuti nang malaman mo ang habilin! Iyang pyano.” Pinilit kong pasayahin ang lungkot ng aking mukha Tinangka kong magpatawa upang siya ay matuwa. “Ang ibig ko sana. bunsong ginigiliw.

“Hindi sa naiinip. e.Hindi sumagot si Nana Ibang. Ang hirap sa kanila…ayaw nilang maghiwa-hiwalay. Dapat ay nasa oras ng salitaan. sa kanyang pandinig ay hindi nakaila sa kanya ang pagtuon ng tingin nito sakanyang suot. Alam niyanghindi maikukubli ng kanyang tinig ang kapaitang naghihimagsik sa kanyang dibdib. “Tigas nga naming iyakan nang lumuwas ka…” ayon ni Nana Ibang. O napakadalang nga iyon. alam kong nasa MAynila ang aking pagkakataon. alas-singko? Alas-kuwatro na. sa pagsasalita. sapagkakaalam niya. Naramdaman niyang may dumamping panyolito sakanyang batok. Sa laylayan na ito na maygilit upang makahakbang siya.At ang apat niyang pamangkin ay halos hindi nakahuma nang makita siya kanginangnaka toreador na itim at kamisadentrong rosas. matapos mailabas ang isang maputi at malinis namantel. saMaynila pa? Ilang taon ba „kong wala sa Pilipinas? Ang totoo…” Biglang nauntol ang kanyang pagsasalita nang marinig niya ang mahinang tatat niAling Ibang. Nag-iisannaman ako. bulong niya sa sarili. Nana” Ngayon. idinugtong niya ang paliwanang. Sa Amerika…” “Naiinip ka na ba?” agw ni Nana Ibang sa kanyang sinabi. “Serbesa ba „kamo. Ang walang malamanggawing pagsalubong sa kanya. Gayong umuuwi siya dalawang ulit sa isang taon –kung Araw ng mga Patay at kung Pasko. Matagl na pinagmasdan ang kanyangbuhok. Ano bang oras ang sabi ni Duardo na susunduin ka?” “Alas-tres daw. “Sino kaya‟ng magmamana sa mga pamangkin mo?” tanong ngayon ng anyang NanaIbang. Iyon din ang narinig niyang sabi ng kanyang Kuya Mente. Atmaging sa mga sandaling ito na wala nang kumikibo sa tumitingin sa kanya ay iyon din angkatanungang wari ay nababasa niya sa bawat mukha. mula ulong may taling bandanna . “Ang alas-tres. Hanggang ngayon ba‟y gabo‟n dito?” at napangiti siya. Bakit ay gusto kong makabalikdin ngayon sa Maynila” “Ano? K-kahit gabi?” Napatawa si Fely. Atbiglang-bigla.At mula sa salamin sa kanyang harapan ay nakita niya si Nana Ibang sa kanyanglikuran. ha?” Ngumiti siya kasabay ang mahinang tango. Hinahagod ng tingin ang kanyang kaanyuan. Nandidilat si Nana Ibang nang ulitin ang tanong. Kung sinunod ko ang gustoni Inang…noon…kung natakot ako sa iyakan…” Tumigil siya sa pagsasalita. Ako na ang magmamaneho. “Kung sa Amerika…nakapunta ako at nakabalik nang nag-iisa. sa kanyang salaaming may kulay. hanggang sakanyang mga mapulang kuko sa paa na nakasungaw sa step-in na bukas ang nguso. e. a! Kung hindi lang ako magsasaya.BANYAGA ni Liwayway A. Arceo Teoryang Feminismo MUKAHANG ARTISTA! Artista nga ba? Artista? Mula nang dumating si Fely kangina ay hindi miminsang narinig niya ang tanong naiyon na tila ngayon lamang siya nakita. Hindi ito makapaniwala nang sabihin niyang serbesa ang ipinambasa sa buhok niyabago iyon sinuklay. dumaan sa kanyang gunita ang naging anyo nito nang makita siya kangina. “Hindi masama‟ng amoy. “Ibang-iba na nga ngayon ang…lahat!” at nauulinigan niya ang bunting-hiningangkumawala sa dibdib ng matandang ale. Sa leeg ng kanyang terno na halos ay nakasabit lamang sa gilid ng kanyangbalikat at tila nanunuksong pinipigil ang pagsungaw ng kanyang malusog na dibdib.Napangiti siya. “Noon pa man. “Pinapawisan ka na e.Ang pinipigil na paghanga at pagtataka sa kanyang anyo. Alam niyang iyon din ang sasabihin ng kanyang ina kungnakabuhayan siya. Ibinukod si Fely ng hain. At nang tumingin siya rito ay nakita niya ang malungkot na mukha nito. Sasali ba „ko satimpalak na „yon kung hindi ako nakasisigurong kaya ko ang eksamen?” Malinaw sa isip angnakaraan. At nang Makita niyang nangunot ang noonito. Pinagmasdan siya ng kanyang mgakanayon. Pati ang kanyang ama na hindi naging maligoy minsan man. Sakanyang baywang na lalong pinalantik ng lapat na lapat na saya. Hindi siya pinalabas sa batalan nang sabihin niyang . sa bawat tingin. di dinala ko narito ang kotse ko. sa bawat matimpingngiting may lakip na lihim na sulyap. At nang siya ay ipaghain ay hindi siya isinabay sa kanyangpamangkin. “Ang panganay sana ng kuya mo…matalino…” “Sinabi ko naman sa Inso…ibigay na sa „kin papag-aralin ko sa Maynila. bata ka.

“Kinukutsara ba naman ang alimango?” Nagsisisi siya pagkatapos ng kanyang sinabi. lakip ang bahagyangtawa. Ngayon.. “Sa kotse na” ang sabi niya kay Nana Ibang. Ngunit sa kanyang pagyuko upang damputin ang kanyang sapatos ay naunahan siyang matanda.. Lagi pa „kong nagmamadali. Abot ang paghingi nito ng paumanhin..‟ sabi ni Duardo..” “Hindi ka nagbabago. Dumating na ang sundo upang ihatid siya sa bayan. At napansin niyangnagkatinginan ang kanyang kaharap nang sabihin niyang magkakamay siya.. Napansin niyang lalong nahapis angmukha ng kanyang Nana Ibang.” “Piho nga. Sumikbo ang kanyang dibdib. “Kami ang.sa apat na grado.e. Ang hindi niya masabi: Baka akomasilat…baka ako hindi makapanaog sa hagdang kawayan.. Kasunod niya ito na bitbit ang kanyang sapatos.. di sana’y nililitson ang biik sa silong.hindi ka makikita ni Menang.. Sa ikalimampung taon ng Plaridel High School. “Magugulat ka sa eskuwela natin ngayon.” atnapahagikhik ito. „A-alangan. Nakasampay sa isang bisig nito ang isang tuwalyang amoy moras.. Parangal sa unang babaing hukom na nagtapos sa kanila . Kung hindi ka banagbago ng loob.. “Ako nga si Duardo!” Pinigil niya ang buntung-hiningang ibig kumawala sa kanyang dibdib. Napamaang. “Kamakalawa lang isinilang ang aming pang-anim.” . “Hindi naman kasi „ko nagagawi sa bayan tuwing uuwiako... “Kaklase natin.” Hindi kinakailangang makita niyang nakaharap si Duardo... sa gusali ng paaralan.noon.maghuhugas siya ng kamay. Noon. “Tumatanda ako. nalaman niyang guro ito sa paaralangkanilang pinagtapusan.” walang anuano‟y sabi ni Duardo.. Hindi muna niya isinuot ang kanyang sapatos namataas at payat ang takong.Napakislot pa si Fely nang marinig ang busina ng isang tumigil na sasakyan saharapan ng bahay. nanang mapagsino niya ay bahagya siyang napatigil. “Maypresidente ba ng samahan na ganyan?” “A. Nang makaupona siya ay iniabot ni Nana Ibang ang kanyang sapatos. Si Duardo ang tanginglalaking naging malapit sa kanya..‟ “ Congratulations !” pilit na pilit ang kanyang pagngiti. sabi…hindi ka darating… Wala nga siyang balak na dumalo sa parangal.Waring hindi niya matatanggihan ang karangalang iniuukol sa kanya ng Samahan ng mgaNagtapos sa kanilang paaralan. At ito rin ang pangulo ng Samahan ng mga Nagtapos. Isinara ni Duardo ang pinto ng kotse at sa tabi ng tsuper itonaupo.. Waring naglalaro sa kanyang isipan ang mga titik ng lihamng pangulo ng samahan.” Nawala ang ngiti ni Fely. Ang pinto ng kotse ay hawak ng isang lalaki..Sayang. “Natutuwa kami at nagpaunlak ka. “Parang mas. kasunod ang isa niyang pamangking sa pangalanat larawan lalo niyang kilala sapagkat patuloy ang kanyang sustento rito buwan-buwan.. Ngunit naisip niya – ngayon lamanggagawin ang gayon sa kanilang nayon..” paliwanag ni Duardo. Tila siya inip na inip sa pagtakbo ng sasakyan.” patianod niya.... Alam na niya ang kahulugan niyon.” patuloy ni Duardo nang hindi na siyakumibo. “Dalawampu‟t dalawang taon na. Ibaang may dala ng platitong kinalalagyan ng sabong mabangong alam niyang ngayon lamangbinili. Sa paligid ng kotse aymaraming matang nakatingin sa kanya. “Ayan naman ang kubyertos…pilak „yan!” hiyang-hiyang sabi ng kanyang hipag.na „ata..Ipinagpasok siya ng palanggana ng tubig.” “Menang?” napaangat ang likod ni Fely.” “Huwag mo nang sasabihin ang taon!” biglang sabi ni Fely.. Napansin niya sapagsasalita nito ang panginginig ng mga labi. kasi. “Ibang-iba kaysa.mas. “‟Yan ang uwi mo…noon…hindi nga naming ginagamit…” Napatawa siya...bata ka ngayon.. Masasal ang kaba ng kanyang dibdib. Yumuko ito at dinampot naman angtsinelas ba hinubad niya. Tila siya biglangnaalinsanganan..... “Bakit hindi ka rito?” tanong niya.

Nakalutang sa hangin ang mga problema at dasal. ‘yung mga may sakit. Pagmamasdan siya ng dalawang tinedyer. Babalikan ni Baldo ang mga pasyenteng nakapila. magrorosaryo. kasingdusing pa rin noon pero wala nang kargang anak. Pinupunasan ni Sepa ng pawis si Elsa. LOLO HUGO: Nasaan si Bella? Nakita n’yo ba si Bella? Maninigas si Mrs. dito lang.DULA: Himala sa panulat ni Ricky Lee teoryang sosyolohikal Act 77. Elsa! Elsa MGA TAO: (palakas nang palakas ang sigaw). dito kayo! Lapit! Sa isang tabi’y magsisiluhuran ang mga tao. na ngayo’y seksi na ang ayos at naka-make up. TURISTA: Sure. Magsisigawan uli ang mga tao. over there? IGMENG BUGAW: Yeah. TAGABARYO: Nabuhay si Chua! CHIEF DE LA CRUZ: Sino ba ‘yun? LUCIO: (lalapit at titingin din). Nagmamando si Baldo sa pila ng mga pasyenteng ayaw makinig. Baka isa pa ho ‘yang me sakit din. Aalis silang tatlo. LALAKI 1: Asan na ba si Elsa? (sisigaw). Bababa ang isang lalaking kamukhang-kamukha ni Chua. sa gobyerno. Gonzales. Gagala si Igmeng Bugaw. hulihin mo ang sinumang magsalita laban sa Diyos. Siya na ang pumallt kay Chayong. o ang mga nakikipaghilahan na customers. o ang mga nagbabangag sa tabing daan. Hinahampas ng init ng araw lahat ng tao pero walang umaalis. Bababa ng tricycle si Orly. Gonzales. Virgin only. Sa Kalsa. where? Susutsutan ni Igmeng Bugaw si Bella. paraanin! O kayo d’yan. marami ring alahas sa katawan. Gonzales na parang nagta-trance. Paikut-ikot si Aling Pising. ang mga nakaratay sa tolda. pinapayungan ng driver. Joe. gaya ni Elsa. o sa akin. Elsa! Elsa’ Elsa! Sa likuran ng entablado sa tabi ng burol ay nagdarasal sina Elsa. Sepa at Aling Saling.) Chief. Sa burol ay parang karnabal uli. Alba at ang Siyete Apostoles. IGMENG BUGAW: Hey. Umaga. Tatango ang Chief of Police. Pero mas malala. Lalapit si Bella. May hihintong Mercedes Benz at mapapatingin lahat. BALDO: O. Di malaman kung sino ang mas may sakrt. TURISTA: In green. Ngingitian ang turista. Dala pa rin ang kamera. Mapapangiti at lalapitan ang isang turistang Puti. TINEDYER 1: Napa’no ‘yan? TINEDYER 2: Kinakausap ng Birhen! Tawanan. Makikihalo sa gulo ng mga tao. May hinahanap. MAYOR: (Lalapit sa Chief of Police. Nagbebenta uli ng benditadong tubig si Mrs. Kapatid ho ‘yun ni Chua. Matatapos sila at . O paraanin ‘yan. Pinagpapawisan na sila sa init ng araw at kumakalat ang nakakaliyong kabaliwan. Kasama sina Lolo Hugo at Mrs. Parang walang narinig si Mrs. want some girl? TURISTA: Yeah? Where? IGMENG BUGAW: Very pretty. Elsa! Elsa! Elsa! Elsa! ALING RISING: (makikisigaw na rin).

Mapapalapit si Mrs. Magkakatapakan. Isang matinis at nakaiulunos na daing ang aahon mula sa mga tao. Alba. Taimtim na nakikinig ang mga ito. Saka haharap uli sa mga tao. Sa tagiliran niya’y nakatayo ang malaking imahen ng Mahal na Birhen. ng epidemya. Magsusuguran ang iba papunta sa unahan. maraming tao ang bumuti at nagkaroon ng pananampalataya. Maghihintay ang lahat. Walang makakapagsalita. Elsa! Elsa! Elsa! Aakyat sl Elsa sa entablado. ELSA: May ipagtatapat ako sa inyo. Itinaboy kasi natin ang maysakit noon. Madadapa si Lolo Hugo at di makakabangon dahil rumaragasa ang mga paa sa palibot. parang naranasan natin ang pinaghalong langit at impiyerno. Magkakagulo. ELSA: Walang himala! Ang himala ay nasa puso ng tao! Nasa puso nating lahat’ Tayo ang gumagawa ng himala! Tayo ang gumagawa ng mga sumpa at ng mga Diyos! Walang makakakibo. Lolo Hugo at Bino. Sa entablado. Nakatutok kay Elsa ang tingin ni Aling Saling. Matutumba ang mga maysakit at magsasamantala ang mga magnanakaw. Kaya ganoon. Nag-aalalang pagmamasdan ni Aling Saling ang mga tao. Haharangin sila ng kordon ng mga pulisat magliliyab ang mga kamera. idlnuduyan ang buhok at damit ni Elsa. ng krimen at panloloko. ELSA: Kapag may mabuti namang nangyayari. Pagtama ng bala sa puso ni Elsa’y awtomatikong mapapataas ang kamay niya. Lalong magkakagulo ang mga tao. dala-dala ang mga rosaryo at panyo at istampltang gustong pahawakan kay Elsa. at bago siya matumba’y magagaya niya ang anyo ng Birheng may sugat na nakita niya noon sa kanyang mga aparisyon. . Nakatingala kay Elsa sina Mrs. sinasabi nating ito’y gawa ng langit. MGA TAO: (patuloy ang sigawan). Bababa ang kamera ni Orly. di na ngayon mapigitan. umaasa at nababaliw. Titingnan ni Elsa si Aling Saling. Gawa ng himala. Isinumpa ang Cupang. rnagtutulakan. Patuloy na umiihip ang hangin. Sandaling titigil si Elsa. Nakatingin si Sepa. Gawa ng Birhen. Pero nakakita rin tayo ng kamatayan. Gonzales. Humuhugong na uli ang hangin.walang mga damdamin sa mukhang lalakad papuntang entablado. Alba ang mga bote niya pero babagsakan siya ng mga ito. Magtatakbuhan lahat papuntang unahan para malaman kung anong nangyayari. ELSA: Kapag may masamang nangyayari’y sinisisi natin ang sumpa. mapapaatras siya. ELSA: Ipinatawag ko kayong lahat dahil may gusto akong ikumpisal. ELSA: Maraming sakit ang gumaling. Kakandungin ni Aling Baling ang anak. Isang dagat-dagatan sila ng mga mukhang naghihirap at nagugutom. hinahampas ang malaking imahen ng Birhen. Masasalo nina Aling Saling at Sepa si Elsa. sa loob lamang ng napakaikiing panahon. sumisigaw mula sa kaibuturan ng mga kaluluwa nilang desperado. ELSA: Hindi totoong buntis ako dahil sa himala! Hindi totoong nagpakita sa akin ang Mahal na Birhen! Walang himala! Hindi totoong may himala! Tayo ang gumagawa ng himala! Tayo ang gumagawa ng mga sumpa at ng mga Diyos! Walang himala! Sa umpukan ng mga tao’y tataas ang isang kamay na may baril at bago matapos ni Elsa ang sasabihi’y papailanlang ang isang putok. Puprotektahan ni Mrs. Tataas ang mga kamay ni Elsa at tatahimik ang lahat. Bababa ang kamay ni Elsa’t magsisimula siyang magsaiita. liwan ng tucistang Puti si Bella. kasunod si Aling Saling. ng pagpuputa. Mag-iiiyak siya. malungkot na pagmamasdan ni Elsa ang lahat. ELSA: Nitong mga nakaraang araw.

Ito ang mga kaguluhan at kabaiiwang kanyang pinasimulan Lalapit si Oriy at kukunan si Elsa. ano? Pero ayaw magsalita ng lalaki. Patay na si Elsa! Sabay-sabay na hagulhol at tili ang aakyat sa langit. Hawak-hawak ni Aling Pising ang sugatang ulo habang umiiyak. o kaya’y bangag at wala sa sarili. Papatak ang luha niya. Gayundin ang bangkay ni Lolo Hugo. May tatapak sa natumbang si Lolo Hugo. MAYOR: Hepe. ano ka ba? Pero makakawala si Sepa. at pagkaunawa. may mga nakaluhod. Masasabit ang abito ng madre sa isang wheel chair at madadaganan siya. BALDO: (sisigaw sa mga tao). wasak na mga saklay at umaagos na dugo’y nakaluhod na aakyat uli sila sa burol. Gonzales. Umiiyak si Mrs. sabay-sabay na nagdarasal. Pinipilit ng paring matulungan ang batang napilay. Bubuhatin nina Baldo ang katawan ni Elsa. May mga nakalugmok. humahagulgol na para bang ngayo’y nawala nang tuluyan lahat nang pag-asa at iayunin sa buhay. Magsusuguran ang mga tao papuntang entablado. Mahuhuli at bubugbugin. Isang halusinasyon ng sangkatauhang nagtatakbuha’t naghahalu-halo sa isang walang katapusang larawan ng kapahamakan. nagpipilit makalapit. Alba para makaakyat sa burol. punit na karatula. o manggas niya. May konting pagtataka. Pipigilan ni Bino si Sepa. Ang lahat ay parang isang panaginip. Magtrtitlli si Aling Pising habang paikut-ikot. Mag-iiyakan ang Siyete Apostoles. saka pipikit ang mga mata at tuluyang mamamatay. Tutulungan ng isang babae si Mrs. Pagmamasdan ni Sepa ang lahat. napupuno ka ng grasya … Bukod kang pinagpala sa babaing lahat . May lalabas na bahagyang ngiti sa mga labi ni Elsa. Makakasalubong nila ang bangkay ni Igmeng Bugaw. Sa gitna ng mga nakatumbang kubol. Panay lang ang tanggap sa mga bugbog na parang patay na. BINO: Sepa. MGA TAO: Aba Ginoong Maria.Makiklta ng Mayor ang lalaking may hawak na baril at tatawagin ang Chief of Police. Nakatingin lang si Orly sa lahat. Mga paang nagmamadali. Ipapasok sa ambulansiya ang katawan ni Elsa at aaiis ang ambulansiya. saka itataas niya ang mga kamay. Magpapatuloy sa paghagulgol ang mga taong naiwan. Parang lumulutang ang katawan ni Elsa sa dagat ng mga tao habang dinudumog ng mga nagtatangkang makahawak maski man lang sa laylayan ng damit niya. Mga pusong umaasa uli. sa kanyang mukha. Mababagsakan si Igmeng Bugaw ng isang lalaking naka-wheel chair at bubulwak ang dugo sa bibig niya. kasunod ang umiiyak na si Bella at si Bino. isinisigaw ang pangalan ni Elsa. CHIEF OF POLICE: Ikaw ang bumaril ano? Ikaw. SEPA: Si Elsa’y isang santa! Namatay siya upang ipaalala sa atin na ang mundo ay makasalanan! Magbalik tayong lahat sa burol upang ipagdasal ang kanyang kaluluwa! Kailangang ipagpatuloy natin ang kanyang paniniwala! Itaguyod ang pananampalataya sa Mahal na BIrhen! Magsusunuran ang mga tao kay Sepa. h’wag ka nang sumunod! Dito ka na lang. buhat-buhat ng ilang kalalakihan. Bababa ang kamera ni Oriy. Patuloy ang sabay-sabay na pagdarasal ng mga tao habang ang screen ay unti-unting dumidilim. Bitbit-bitbit ang isang tsinelas ni Elsa’y humahagulgol na susunod sa mga tao si Aling Saling. Naghihingalong pinagmamasdan ni Elsa ang lahat habang kandong ng umiiyak na si Aling Saiing. dakpin mo ang bumaril! Susundan nila ang lalaki. Patuloy ang pagkakagulo.

wala namang magagawa ang mausisa. mga nagiging hermano o punong-abala sa mga komite de festejos. Magtago ka raw at sumilip sa likod ng mga punong kakawate." dagdag ng ilan. Ang pangalan ng ama ni Tandang Owenyo ay Ba Meroy. Basta't iyon daw ang paniwalaan. Isa na iyon sa masasayang pangyayari sa balon ng Tibag. 9. Mahalaga nga ang gayon. 3. "Hindi pa kayo tao. May inaaninaw daw itong mukha ng kung sinong katipang nalunod o maaaring nilunod sa balon noong panahon pa ng mga Kastila. Minsan naman daw. 11. Maiksi ang gupit ng kanyang kulay abong buhok. "Di ba't ang Ba Meroy ay aguwador din?" 24. lalo na sa Luzon. Hanapbuhay ni Tandang Owenyong Aguwador ang pag-iigib ng tubig. Marami ang makapagsasabi sa Tibag." 28. ano?" 25." sabi ng iba. tulad ng matandang balon. Kaya naman daw matatagpuan ang mga ganitong balon sa labas ng mga matatandang bayan ay upang madaling masugpo ang kolerang ilang beses nang kumalat sa buong kapuluan at umutas ng libu-libong pagkukunan ng tubig ay nasa labas ng bayan. 4. 8.Kinagisnang Balon Ni Andres Cristobal Cruz Teoryang Dekontruksyon 1. 12. Walang nakatitiyak kung kailan hinukay ang balong iyon. 15. Ipagtanong mo. malaki't matandang balon. panay naman daw ang hugas ng paa ng mga binata. siya'y laging nakakamisetang mahaba ang manggas at kapit sa katawan. Kung naroon na ang mga dalaga. ay siya na nilang kinagisnan. "E. Sa kanila. Kung gabi raw na madilim. ay para gamit lamang sa bahay. bahagi na ng kanilang mga kinagisnang alamat at mga paniniwala't pamahiing imumulat nila sa kanilang mga anak. Ipaglalaban naman ng iba na ang balon ay hinukay. Isa na sa mga makapagsasabi si Tandang Owenyong Aguwador. 26. 6. Naroon na ang nakawan ng tingin. Ito rin ang ipinag-iigib ng ninuno ni Tandang Owenyo. may pingga at balde. May kalabuan man. At ano bang mali-maligno! Naisipan daw ng ilang kabinataan ang magpahatinggabi sa likod ng mga punong kakawate. "Labandera na. "A. 5. Siya lamang ang aguwador sa Tibag. Kauri raw at sintigas ng mga ginamit sa pader ng Intramuros o kaya'y sa mga pinakamatatandang simbahang katoliko sa Pilipinas. Sinasabing walang nagluto ng pagkain at naghugas ng kinanan sa Tibag na hindi gumamit ng tubig sa balong iyon. At nang magkabistuhan na. ang may mga balong katulad ng nasa Tibag. ang balon ay bahagi ng kanilang buhay at kapaligiran." giit naman ng iba. maraming bayan sa Pilipinas. mga kung anu-anong hayop ang nagsisilabasan sa may balon at nag-uungulan. "Di ba't 'yan 'kamo. lalo na kung patay ang buwan. 17. Anupa't masasabing walang isinilang at inilibing na taga-Tibag na hindi uminom o binindisyunan ng tubig na galing sa kanilang balon. balde o golgoreta. ang buhay-buhay. siyanga." 30. Gamit din sa bahay ang sinasalok ng mga dalagang nagsusunong ng banga ng inumin." pilit ng iba. "Pero 'ala pang giyera. Ang ingay ng mga batang nagsisipaligo. Iniigiban niya ang ilang malalaking bahay sa Tibag at pinupuno din niya ang mga tapayan o dram ng mga talagang nagpapaigib sa mula't mula pa. "Labandera na noon si Nana Pisyang?" 31. Pangkaraniwan ang taas. at imumulat naman na mga ito sa susunod nilang salinlahi. mga patalinghagang salitang sinusuklian ng saboy ng tubig o mga hindi natutuloy na pagbabantang magsumbong. porlomenos. 14. kung minamalas ka. 22. Ang ibang sumasalok. Hindi matapus-tapos ang sisihan nang makasal nang di oras ang dalawang "maligno" na walang iba kung di ang tanging biyudo't pinakamatandang dalaga sa Tibag. makikita mo na lamang at sukat ang isang pagkaganda-gandang babae sa may balon. patitingnan ang mga tisang ginamit sa balon. Matipuno at siksik daw ang katawan nito noong araw. 18. si Nana Pisyang Hilot? Di ba't sa balon sila…" 29. o sa lalong wastong salita ay ipinahukay ng mga maykapangyarihan noong panahon ng mga Amerikano. 10. Maglilimampung taong gulang na si Tandang Owenyo. Kung iisipin. humangos daw itong may kinakapkap na kung ano at hinabol ng mga nakatuklas. ngunit ang bagay na ito'y hindi nila pinag-uukulang masyado ng pansin. may malignong lumilitaw sa may balon. At ano ang natuklasan nila? Ang nananakot ang siyang natakot." 27. "Ba't naman di magkakaganoon e sa banat ang kanyang buto sa pagsalok n'on pa man. Minana na niya ang opisyong iyan. ng mga balding pumapalo sa gilid ng balon. 2. Namatay ito noong panahon ng Hapon. masasabi rin na ang buhay at kamatayan ng mga taga-Tibag ay nasa balong iyon. oo! Doon niligawan ng Tandang Owenyo si Nana Pisyang. Sinasabing walang lampin sa purok ng Tibag na hindi nilabhan sa tubig na sinasalok sa malalim.Katunayan daw. Ganoon din ang ibubulyaw ng mga matatandang pikon kung kokontrahin mo sila sa kanilang pananakot." anang matatanda. 21. Sinasabing walang naligo sa Tibag na hindi nagbuhos ng malinis at malamig na tubig na siyang biyaya ng matatandang balong tisa. 7. Ang ipinag-iigib ng Tandang . At parang pagpapatunay. "Noon pang panahon ng Kastila. "aguwador din?" 23. 20. mga pigil na hagikgik ng mga babae. Ito ang mga pamilyang kung nagpipista ay siyang pinakamaraming handa't bisita. tapos ang kuwento! 13. nandiyan na 'yan. kinamulatan pa rin ng kanilang mga anak at mamanahin pa rin ng mga anak naman nito. 19. harutan ng mga dalaga. "Aba. 16. madali ang pagsugpo sa kakalat na makamandag na kolera. ang ganoong pala-palagay. kung sa bagay. "umiigib na ang Tandang Owenyo. Sa may balon naglalaba't naliligo ang mga dalaga't kababaihan.

"hang lan akyen tlamaho. "E. 59. Wala. "Di nga ba't katu-katulong na ng Nana Pisyang sa paglalaba't paghahatid ng damit ang dalagita niyang si Enyang? Meron na siyang magsisiksgreyd. Binigyan si Narsing ng kanyang inang Nana Pisyang ng konting babaunin. bigyan mo na lang ng pangkape ang Nana Pisyang. "Ikaw. "Tingnan mo nga 'yan. Ito'y naipon sa paglalaba't sa pinagbilhan ng ilang upo at talagang inilalaan para sa susunod na pasukan ng mga bata." 44." 54. Natatawang ibig maluha ni Narsing." 42. Iyon din ang palagay ng mga nagkakahig ng sasabungin. Ang apat na alambreng sampayan ay lundung-lundo sa bigat ng malalaking sinampay. "At si Narsing nila?" 45. Ngunit iyon ay para gamit lamang nila sa bahay. kung magpingga lamang si Narsing mapagkakamalan daw itong si Tandang Owenyo noong bagong tao pa ito. Kung anu-anong kumpanya't pagawaan ang kanyang sinubukan. "Si Ba Meroy aguwador." 41. "Hene puwede. Mabuti pa. Saka. Biruin mo nga namang nakatuntong na halos sa kolehiyo at sa paaaguwador mapupunta. hindi na nakapagpatuloy. 64. e. ang isang kalagayang pagtitiis mula sa umpisa hanggang sa katapusan. 73. Ano naman ang maibabalita niyang hindi pa nila nalalaman tungkol sa kahirapan ng paghahanap ng trabaho? 75. Hindi lamang pala siya ang nabibigo." 37. Sumakay na siya ng trak pauwi sa kanilang bayan sa lalawigan. 60. huwag lamang pag-aaguwador." 43. wala siyang dala. talagang wala?" sabi ni Narsing at napansin niyang tumigas ang kanyang boses. Dinumog siya ng mga paslit na nagtatanong kung mayroon siyang dalang pasalubong. May kapirasong balag na ginagapangan naman ng upo. paano. ang nakasabit sa mga tarangkahan at pintuan ng mga pinupuntahan niya. tama na. "Florante at Laura daw. Nakituloy si Narsing sa isang tiyuhin sa Tondo. Sayang na bata. sa pagsasamantala naman ng marami. e labandera rin 'yon. "Di aguwador din ang bagsak ni Narsing!" 57. Kinabukasan ng hapon nagpaalam si Narsing sa kanyang tiyahing nasa Velasquez. Para siyang galit. Inalok siya nang inalok at pinakakaing mabuti ng kanyang ina. ngunit nagtiis siya. ano raw?" 51. Ibinigay ng Intsik ang kanyang pinipinggang pinakaregadera. Kaya nga maganda ang kanilang istorya. magpala o magpiko sabi ni Narsing sa Intsik. May nakakasabay pa siyang madalas na mga tapos ng edukasyon at komers. Pulos naman NO VACANCY at WALANG BAKANTE. Nahat-nahat 'yan akyen lang tanim. Sa area. e! Siyempre dito sa 'tin. Binabale-wala na pala ng mga ito kahit na pirma ng mga pulitiko. Ba't nga naman iyong iba. Parang nabuksan ang kanyang isip at guniguni sa sanlibu't sanlaksang kababalaghan ng kalikasan at sa maraming paghahamon ng buhay na di niya maubos-maisip kung paano mapananagumpayan. si Tandang Owenyong anak ay aguwador din. Napadaan si Narsing sa isang malaking gulayan ng Intsik. A. ano?" 69. Tinanong ko kung ano. 61. 65. '"Yan nga si Nana Pisyang. puwes. NAGHIHIMAGSIK si Narsing. "At si Nana Pisyang ng Da Felisa. 67. "O sige. Kung naririnig ni Narsing ang gayong sabi-sabi lalo lamang sumisidhi ang kanyang paghihimagsik. ha. Tinuruan naman niyang manghilot ang kanyang anak." sagot ng Intsik." 40. pasalin-salin ang hanapbuhay." 34. Kinausap niya ang Intsik na nakita niyang nagpapasan ng dalawang lalagyan ng tubig na tabla." 49. hindi na 'ko nakapag-aral. pareho rin. "Ikaw gusto pala ngayon lang alaw. Ikaw na gusto?" 70. "Ow. walang kamuwangan." 66. hirap. kung hindi sa kabutihang loob ng ilan.Pangkaraniwan na sa Tibag ang nabibigo sa paghahanap ng trabahong bago at hindi minana. dilig. Habang daan ay inisip-isip niya kung paano niya maiiwasan ang kanyang mamanahing hanapbuhay na halos pantawid-gutom lamang. "O. Magtatakip-silim na nang dumating siya sa Tibag. Pa'no me malalakas na kapit 'yon!" 56." 39. Maski siguro si Haring Pilato ang nakapirma. sa Velasquez. Habang sila'y kumakain. Taga-alis ng uod. Sa kabilang gilid ng bakuran hanggang sa duluhang papunta sa bukid ay gumagapang ang kamoteng putpot." 35. naglalakad siya't naghahanap ng mapapasukan… Kahit na ano. na ang damuhan sa may gilid ng bakod na siit ay walang latag na kinula." 53. pala. Nakaranas siya ng gutom. na ang talbos ay naagad. Karabaw inglis alam e mga tente bonete na. Ayaw niyang pumasan ng pingga. si Narciso ba? Sayang. Tapos ka't hindi. May ulo pa naman. sabi niya sa sarili habang pumapasok siya sa isang ektarya yatang gulayan na binakuran ng mga alambreng matinik. Hindi na nakita ni Narsing na ang sampayan ay nawalan ng laman. "Kayo. talagang walang maibibigay na trabaho ang balanang puntahan ni Narsing. Nangingiti-ngiti. Subukin na nga ''to. "Sa Amerika ba. "Akyen gusto lang tulong sa 'yo. Sabi ng mga matatandang babaing naglalaba sa may balon. salok sa balon. 68. "Ow tama na 'yon.ng mga naghuhuntahan sa harap ng tindahang sari-sari sa tapat ng lumang kapilya. "Me pamamanahan na sila ng kanilang mga ikinabubuhay. Ang sumunod sa kanyang si Enyang ay tahimik na nag-ahin ng hapunan sa lumang dulang. Laging me dalang libro e!" 48." 47." 52. Tapos ng hayskul. 58. "Minsa'y nakita kong may kipkip na libro. "Mana-mana ang lahat. ano ba naman 'yon? Di naman arawaraw e me nanganganak.Owenyo ang siyang ipinaglalaba naman ng Nana Pisyang. "Nahihiya siguro. kuha tubig. 63. Nagsasampay ang kanyang ina nang siya'y magpaalam isang umaga. Totoo nga na umiigib siya. "Balita ko'y ayaw mag-aguwador. Pasulyap-sulyap siya sa kanyang amang nasa kabisera . 72. oo! Para naman kayong bago nang bago sa Pilipinas. "Pero si Nana Pisyang humihilot din. naramdaman ni Narsing na naghihintay ang kanyang ama't ina ng kanya pang isasalaysay tungkol sa kanyang paghahanap ng trabaho sa Maynila." 38. labandera. "Pilipinas naman 'to. Animo'y nagkandagutom siya sa Maynila." 55. sabi ni Narsing sa sarili. "Aba. "Tingnan mo nga naman ang buhay." sagot ng Intsik. At ito'y may kasamang malalim na hinanakit. merong ganyan?" 36." 32. "Si Narsing ang me ulo. at laging nakasalag." 46. 74. sa Tibag. 71. "Ang Da Felisang Hilot?" 33. dilig konti. "Sa library nga raw sa kabayanan nagbabasa't humihiram ng libro. 62." 50. At gusto pa niyang bitbitin ang dalawang balde kaysa gumamit ng pingga. Ang mga ito'y me dala pang sulat na galing sa ganoo't ganitong senador o kongresman.

. Lumayo ang kanyang ama't iniunat ang katawan sa isang tabi ng dingding na pawid. 78. Napatigagal ang kanyang ama. Nakatayo na sana si Narsing. Ang ganoong tagpo ay kanyang pinaghihimagsikan. 90. Siya na ang umiigib. Pati ang mga bata'y umiiyak at humahagulgol na parang maliit na hayop. halos sambalde ang ibubuhos na tubig para dumami ang sabaw. hindi nangyari ang inaasahang mangyari ni Narsing. "Ano ang masama sa pag-aaguwador? Diyan ko kayo binuhay!" 83. dadalang naman nang dadalang at liliit ang subo ng kanyang ama't ina. Nagbibiruan ang mga dalaga't kabinataan sa paligid ng balon. 80. ngunit hindi nahihiyang sa kanikanilang sarili'y magpalitan sila ng tsismis at mali-maling palagay. Kailan daw ba iigib uli ang matanda. Darating din ang araw na mararanasan mo rin… mararanasan mo rin. Katulad din iyon ng kanyang paghihimagsk na matapos na sa pagiigib ng kanyang ama at napapansin niyang dumarami ang kulubot sa ulo kung nakikita itong pasan-pasan ang pingga't dalawang balde na animo'y isang Kristo sa pagkakayuko na ang paghihirap ay wala nang katapusan. 89. Ipinatawag na ang pinakamahusay na manghihilot na tagaibayo. Huwag daw siyang lumapastangan. Waring nahihiyang magtanung-tanong ang mga tao. KINABUKASAN. naghihintay si Narsing ng kanyang turno sa balon. Ang iba'y nawala sa isip niya ang ginagawa. May tumatawang nagsasabing binyagan ang kanilang bagong aguwador. Hindi siya nakatulog. Ang kanyang ina'y napatakbo at tanong nang tanong kung bakit at ano ang nangyari. Dinig na dinig pa rin ang kanyang sinasabi. Walang malay gawin ang ina ni Narsing. patay. Noong hapon. Nag-aagawan ang mga paslit sa ulam. 96. Noong araw. Nalingunan na lamang niyang nakatayo ang kanyang ama sa may likuran niya. at may nangahas na magsaboy ng tubig. Maya't maya ay sinasaway ng kanyang ina ang mga batang parang aso't pusa sa paguunahan sa pagkain. 93. isang mangkok na burong mustasa at ilang piniritong bangus. Kung hindi raw. Iyon. Yakap siyang mahigpit ng kanyang ina. 92. Minumura siya ng kanyang ama." 87. kung me gusto kang gawin. ngunit hindi na nakapigil si Narsing. Ang ulam nila'y kamatis at bagoong na may talbos na naman ng kamote. ang Tandang Owenyong ay nadisgrasya sa balon. sa guniguni niya ay nakita niyaang kanyang sariling kamukha ng kanyang amang animo'y isang Kristong pasanpasan ang pingga't dalawang balding mabibigat. Iniisip niyang harapin pansamantala ang pagtatanim ng gulay. Sa buong Tibag. Maaga pa'y bumaba na ng bahay si Narsing. Noong gabing iyon. Mahapdi ang kanyang balikat. "Ano ba naman kayo! Aguwador na kayo. gusto n'yo pati ako maging aguwador!" 81. Marami pa silang inom ng tubig kaysa sa subo ng kanin. 91. Nakikita niya ang malalayong bituin. sige. Naisipan din niyang taniman nang taniman ang bakuran nilang ngayo'y hindi na kanila't inuupahan na lamang. "Binyagan si Narsing!" sigaw ng mga nasa paligid ng balon. Bakit daw hindi pa siya ang sumalok. Siya man ay napapagaya na sa kanila. 77. 88. Sabi ng marami ay nahilo ang matanda. Nakita niyang nagliliyab ang mga mata ng kanyang ama. Nabalingat naman ang isang siko niya. Ngayon. Malakas at pasinghal ang kanyang sagot. kung magsabaw sila sa sinigang o minsan sang buwan nilagang karne. hindi sila ganoon. Sayang daw kung ang kinikita ng ama niya'y sa iba mapupunta. Bago siya maidlip. Nag-aral ka pa naman. "Bakit?" wika nitong pinaghaharian ng pagdaramdam at kumakatal ang tinig. "Gayon din lamang. ngunit sinundan siya ng kanyang ama't buong lakas na hinaltak at inundayan ng sampal. Nakaupo si Narsing sa unang baytang sa itaas ng kanilang mababang hagdan. Habang lumalaki't dumarami ang subo ng mga bata. Tipid na tipid ang subo ng kanyang ama't ina. ISANG linggo pagkatapos ng pagkakasagutan nilang mag-ama. Hindi nanlilibak o sumasaring ang pagkakasabi noon. 85. Nagpupuyos ang kanyang kalooban sa kanyang nasasaksihan. 84. Kung umiigib si Narsing ng tubig para sa kanilang bahay hindi siya pinapansn ni binabati tulad ng dati. Isang hapong umiigib si Narsing ng gamit sa bahay ay may naglakas-loob na nagtanong kung magaling na ang kanyang ama. Humihingal siya't parang hindi na niya kayang ituwid ang kanyang mga tuhod.ng dulang. Parang natuklap ang mukha ni Narsing. Pabiling-biling si Narsing sa kanyang hinihigang sahig. 76. 95. nagkasagutan sila ng kanyang ama. Naalaala niya noong siya'y nasa hayskul. Marami siyang iniisip. sa pagsalin at pagbuhat ng tubig. Nakatingin siya sa duluhan ng bakuran. May idurugtong pa sana ang kanyang ama. Nalapnos ang kanyang balikat at magdamag na nanakit ang kanyang mga buto sa pag-aakyat-panaog sa mga hagdang matatarik. Di kita pinipigil. Nakikiigib ang mga iniigiban ni Tandang Owenyo sa iba. at ibig mong maghanapbuhay." 79. Nadupilas ito at mabuti na lamang daw at sa labas ng balon nahulog. Ganoon din ang kanyang ama. Hindi siya tinukso ni pinagtawanan at kinantiyawan. Itinaas niya ang isa niyang kamay upang sanggahin ang isa pang sampal. Sumigaw ang kanyang ina. 94. Katulad din iyon ng kanyang paghihimagsik kung nasasaksihan niya ang kanyang mga kapatid na palihim na waring nagsusukat ng mga damit na mahuhusay na ipinaglalaba't ipinamamalantsa ng kanilang ina. sila lamang marahil ang hindi halos nagkaroon ng mumo sa dulang. Ang dibdib ng matanda ay pumalo sa mga nakatayong balde at ito'y napilayan. 86. sa palagay na ni Narsing. subukin mong umigib. sayang. Kung anu-anong balita ang kumalat sa Tibag. Nilagnat pa si Tandang Owenyo. Ang kanilang dati nang malaking utang sa tindahan ni Da Utay ay lalong lumaki sa pagkakasakit ng matandang aguwador. ay patotoo sa paniwalang siya ang talagang magmamana sa gawaing iyon ng kanyang ama. Sa malayo'y may asong kumakahol na parang nakakita ng aswang o ano." mungkahi ng kanyang ama sa malumanay na boses. may kasama itong iyak. Narinig niya ang mga mumunting hayop at ang alit-it ng mga kawayang itulak-hilahin ng hangin. 82. At siya'y muling umigib. Oy.

sa kanilang paligid. Sa loob ng ilang saglit. Ibinaba niya ang likod at iniunat ang kaliwang bisig. "bakit wala pa si Tatay? Anong oras na ba?" "Ewan ko. Kaya't itinaas niya nang bahagay ang likod at humilig sa kaliwang bisig. "Inay. matulog ka na. Naramdaman niya ang sigis ng lamig ng kanyang buto. Sinipat niya ang mukha upang alamin kung nakapikit na ang kanyang ina. Isang batang lalaking gumawa ng tatlong malalaking bangkang papel na hindi niya napalutang sa tubig kailanman. Anong lamig sa sahig." Natuwa ang bata sa kanyang narinig. Alam nilang kapag iyo'y nagpatuloy sa loob ng tatlong araw ang lansangang patungo sa laruan ay lulubog. Magkakarerahan kami ng bangka ni Miling. Gayon ding malalakas na ugong ang natatandaan niyang sumasalubong sa Bagong Taon. Bahagyang gumalaw ang kapatid. Tatlong malalaking bangkang yari sa papel na inaanod ng baha sa kanilang tapat.. Muling nahiga ang nagbalikwas at ang tinig niya ay pinatalagos sa karimlan.. anak.. Samantala'y patuloy ang pagbuhos ng ulan sa kanilang bubungan. at ang kanang kamay ay dali-daling ipinasok muli sa kumot. Sa kanyang tabi. ano?" "Oo. "Marahil ay hindi na uuwi ang Tatay ngayong gabi. Gulilat siyang nagbalikwas at hinanap nang paningin ang kanyang ina. ng pagliliwanag na muli." ang ulit niya sa karimlan. nagunita niyang noon ay wala nang ingay na pumapatak mula sa kanilang bubungan. Sa karimla't pinalaki niya ang dalawang mata. "Saan natutulog ang Tatay kung hindi siya umuuwi rito?" ang tanong niya sa kanyang ina. Nagsunud-sunod ang tila malalaking batong gumugulong sa kanilang bubungan. nariyang winawasak. Idinaan niya ang kanyang kamay sa pagitan ng baywang at bisig ng ina. Naramdaman niya ang panunuot ng lamig sa kanyang likod. Mula sa malayo'y naririnig niya ang hagibis ng malakas na hangin..Bangkang Papel ni Genoveva Edroza Matute teoryang realismo Nagkatuwaan ang mga bata sa pagtatampisaw sa baha. Isang batang lalaking nagising sa isang gabi. Sa tabi nito'y nabanaagan niya ang katawan ng ina." anang tinig mula sa dulo ng hihigan. at bukas ay magpapalutang ka ng mga bangkang ginawa mo." ang sagot ng kanyang ina." Ngunit ang bata'y hindi natulog. ay ikalimang araw nang walang tigil ang pag-ulan. "Inay.hindi masisira ng tubig. anak. Ngunit sa karimlan ay hindi niya makita. "Matulog ka na. "Inay. ang kahuli-hulihang larawan sa kanyang balintataw ay ito. sa mag dagundong na nakagugulat. At ngayon.. Ngunit ito'y hindi sumagot." ang tawag niyang muli. Bago siya tuluyang nakalimot. At ang ulang tangay-tangay noon." ang kanyang nasabi.y naroon ang kapatid na si Miling. kangina. Sa tuwi akong makakikita ng bangkang papel ay nagbabalik sa aking gunita ang isang batang lalaki. Inilabas niya ang kanag kamay sa kumot at kinapa ang banig hanggang sa maabot niya ang sahig. naroong sinasalpok at inilulubog. Ilang maliliit na bata ang magpapalutang ng mga bangkal papel. Hindi niya malaman kung alin ang dagundong ng biglang pumuno sa bahay ang biglang pagliliwanag. . ang aki'y malalaki't matitibay. umuulan. Ito ang pinakahihintay nilang araw mula nang magkasunud-sunod ang pag-ulan. at sa kabila naman nito'y nakita niya ang banig na walang tao. Naramdaman niya ang bahagyang pag-aangay ng kaliwang bisig niyon. Naaawa siya kay Miling kaya't ang kalahati ng kumot ay ibinalot sa katawan niyon at siya'y namaluktot sa nalabing kalahati. "dumating na ba ang Tatay?" Sumagot ang tinig ngunit hindi niya maunawaan. Dali-dali siyang nagbangon at pakapa-kapang sumiksik sa pagitan ng kapatid at ng kanyang kausap. wala siyang makitang ano man maliban sa isang makitid na silahis.. nariyang tinatangay ng tubig. Naalala niyang may mga gabing hindi umuuwi ang kanyang ama. sa lahat ng dako. pagkatapos ay nagpatuloy sa hindi pagkilos. ang akala niya'y Bagong Taon noon. ang naisip niya. Ang paggulong ng mga iyo'y sinasaliwan ng pagliliwanag at pagdidilim ng bahay. Mula sa nababalot na katawan ni milng ay hinila niya ang kumot at ito'y itinakip sa sariling katawan. Ngunit pagkalipas ng ilan pang saglit. Ang kanang kamay noo'y ipinatong sa kanyang ulo at pabulong na nagsalita: "Siya.

Patakbo siyang lumapit sa ina at sunud-sunod ang kanyang pagtatanong. Ngunit kakaibang kinabukasan. silang mag-iiba.. Kaya't walang maaaring maiwan.. Ang ayos ng kanyang ina... Ang pag-uusap nila'y biglang natigil nang siya'y makita. Bago lumubog ang araw sila'y papasok dito.. Ang pag-iyak ni Aling Feli nang siya ay makita. isa man. Wala siyang narinig kundi. Sa labinlimang nangapatay kagabi ay kabilang ang kanyang ama. Inay. ang batang lalaki'y lumapit sa kanyang ina na mabibigat ang mga paa sa paghakbang. Naroon ang asawa ni Aling Berta..... . Inay? Bakit maraming tao rito?" Ngunit tila hindi siya narinig ng kausap. ang lahat ng kanilang kapitbahay." Samantala. Gising na gising ang kanyang ulirat. Sila'y palabas na sa bayan. "Iyon din ang nais kong malaman.. sa isang tinig na marahang-marahan ay nagsalita.. Isang kamay ang dumantay sa kanyang balikat at nang magtaas ng paningin ay nakitang yao'y si Aling Berta. bakit pinatay ng mga kawal ang Tatay? Bakit? Bakit?" Ang mga bata noong nakatingin sa matigas na lupa ay isang saglit na lumapit sa kanyang mukha. At ang buhok nito ay walang tigil na hinahaplus-haplos ng kanyang ina. sa pananahimik at pag-uumugong. Kaya nga ba't sa tuwi akong makakikita ng bangkang papel ay nagbabalik sa aking gunita ang isang batang lalaki. Ang araw na humalili'y tigib ng pangamba at ng mga katanungang inihahanap ng tugon. Ang pagdami ng tao sa kanilang bahay. "Bakit po? Ano po iyon?" Walang sumasagot sa kanya. "Inay. at si Turing. Biglang-biglang naparam ang nalalabi pang antok.. ang panahon ay patuloy sa pagmamasungit. Nakita niyang ang kanilang bahay ay halos mapuno ng tao. si Alng Ading. Ang munting bahay na pawid ay patuloy sa pagliliwanag at pagdidilim. Ang mga mata noo'y patuloy sa hindi pagsikap. Sa pagitan ng mga hikbi. Ang anasan. Sa isang sulok. Pagdilat ng inaantok pang batang lalaki ay nakita niyang nag-iisa siya sa hihigan. Naroon ang kumot at unan ni Miling at ng kanyang ina.sa sagupaan ng mga kawal at taong-bayan. Nahihintakutang mga batang humanap kay Miling at sa ina.At samantalang pumapailanlang sa kaitaasan ang kahuli-hulihang pangrap ng batang yaon. Lahat ng lapitan niya'y nanatiling pinid ang labi.. Sa paulit-ulit na salitaan.. ang maraming-maraming tao. Hindi niya maunawaan ang tingin noong tila naaawa. Nagugulumihang lumapit ang bata kina Mang Pedring at Aling Feli. "Ngayon din ay magsialis na kayo. Ang mukha ng kanyang ina ay nakita ng batang higit na pumuti kaysa rati. Hindi niya matandaan kung gaano katagal bago may nagdatingan pang mga tao. Nag-aalinlangan. ng mga pangarap na kinabukasan at ng mga bangkang papel ang gabing yaon ang kahuli-hulihan sa kabataang sasansaglit lamang tumagal. si Feli.. sa sali-salimbayang pag-uusap ay nabatid niya ang ilang bagay. "Labinlimang lahat ang nangapatay. siya'y patuloy sa pagtatanong. ano ang nangyari? Ano ang nangyari.. "Handa na ba kaya?" anang isang malakas ang tinig. nakatingin sa wala. Walang maiiwan. Ang gabing yaon ng mga dagundong at sigwa. Ngunit ang mga mata noo'y hindi pumupikit." Matagal bago naunawaan ng bata kung ano ang nagyari. Ipinatong ang kamay sa kanyang balikat o kaya'y hinahaplos ang kanyang buhok at wala na. Sa kanyang kandungan ay nakasubsob si Miling. Sa bawat hakbang na palayo sa bahay na pawid at sa munting bukid na kanyang tahanan ay nararagdagan ang agwat ng ulila sa kanyang kabataan. doon nakita ng batang lalaki ang kanyang ina na nakalikmo sa sahig. gayon din sina Mang Pedring." Hindi niya maunawaan ang ang lahat. anakm iyon din ang nais kong malaman. Isang batang lalaking gumawa ng tatlong malalaking bangkang papel na hindi niya napalutang kailanman. Kayo'y ihahatid ni Kapitan Sidro sa pook na ligtas. sa pagbabata ng walang awing hampas ng hangin at ulan.sa labas ng bayan. "Bakit. at ang kani-kanilang balutan. Pupungas siyang bumangon. Pagkatapos.... Ang kamay noo'y patuloy sa paghaplos sa buhok ni Miling. Ang kinabukasan ng pagtatampisaw at pagpapaanod ng mga bangkang papel ay dumating. si Pepe. ang kanilang kapitbahay..

Sa isang pagamutan ng pambansang bilangguan sa Muntinlupa ay makikita ang apat na lalaking may kanya-kanyang karamdaman. Salazar Teoryang sosyolohikal (Maraming sanhi ang isinasama ng isang tao. ORAS : Umaga PROLOGO : Pambansang Bilangguan sa Muntinlupa: Wakas at Simula … Moog ng katarungan « Sagisag ng Demokrasya « Salaming pambudhi « Palihan ng puso¶t diwa«Waterloo ng kasamaan« Hamon sa pagbabagong buhay «May mga maikling gayung dapat hubdan ng mascara at sa sinapupunan nito kailangang iwasto ay hayu¶ttalinghagang mamamayagpag at umiiring sa batas.. Si Bok ay dalawampu't siyam na taong gulang na labas masok na lamang sa bilangguan. ang bawat pumasok dito ay kabuuan ng isang marikit at makulay na kasaysayan«PAGBUBUKAS ng tabing ay mabubungad ang isang bahay ng pagamutan ng Pambansang Bilangguan saMuntinlupa. Si Mang Erman. ) Mga kapwa bilanggo Bok ……………….. Isa sa kanyang kasamahan sa bilangguan ay si Tony. Saating dula. May munting durungawang nahahadlangan ng mga rehas na bakal na makikita sa gawing likod. Hubad ang natutulog na si Tony. Isang Nars Isang Tanod PANAHON: Kasalukuyan TAGPUAN: Isang panig ng pagamutan ng Pambansang Bilangguan sa Muntinlupa. Sa tagal nilang nagsama ay hindi sila pinalad magkaroon ng anak. Ang kanyang ama Erman ………………. sa gawing kaliwa naman aynaroroon si Mang Erman (45) at si Doming (30). Si Mang Ernan naman na isang manunulat. . Isa sa nasa pagamutan na iyon si Bok. dito rin sinisikatan o nilulubuganng Katotohanan at Katarungan«Marami nang lubha ang mga pumasok at lumabas dito.SINAG SA KARIMLAN (Dula )ni Dionisio S. Si Bok ang bilanggong labas-masok saBilibid. isa ring propesor sa isang unibersidad sa maynilaat nagging kasapirin sa iba't ibang samahan. Naka-plaster cast naman ang isang paa ni Doming « Paminsan-minsa¶y maririnig ang malakas ng paghilik ni Bok . kahinaan.. May anim na teheras ang makikita rito. Sadalawang nasa gawing kanan ay magkaagapay si Tony (19 na taon) at si Bok (29). ay nakakulubong ± may trangkaso siya. tuklasin kung bakit naligaw ng landas si Tony. Ang dalawang nasa magkabilang gilid ay bakante. o likas na mapagsapalaran ay ditto humahantong. Binatang bilanggo Luis ………………. kalagitnaan. May black eye rin siya. ) Padre Abena …………Isang pari ng bilibid Miss Reyes …………. na may apat na araw nang naooperahan ngalmoranas. Walang makapagsasabi kung gaano pa karami angtatanggap ng kanyang tatak«May sala o wala. Siya ay apatnapu't limang taong gulang at nakapangasawa sa isa sa mga magaling tumugtog ng piyano. May bakas ng dugo ang mga bendang nasa kanyang tiyan at kaliwang bisig. Paano siya muling nakabalik sa matuwid?) MGA TAUHAN : Tony ………………..) Doming ……………. ay gising at waring nag-iisip. Kung minsa¶y dala ng kapaligiran o impluwensiya ng barkada. Si Doming na nagkaroon ng kasintahan na maganda ay inagaw ng kanyang kaibigan. Sa isang dako¶y may mga walang malay na dahil sakasamaang-palad.

iba pang kasamahan at isang nars na Bb. Nang dumalaw muli ang kanyang ama. Tanging ina lang at kapatid niya ang kanyang kasama. Nagkakasayahan sila sa isang panig ng bilangguan. Nang magkaharap ang mag-ama. ang kanyang ama ay hindi niya ito tinanggap. Bata pa lang si Tony nang iwan sya ng kanyang ama. pinatawad na niya ito at maging ang kanyang ina ay tuluyang gumaling at napatawad pa rin ang asawa. Reyas ang ginawa ni Tony sa kanyang ama. Dahil sa kahirapan natuto siyang magnakaw at mandukot. Pinangaralan nila si Tony kung gaano kahalaga ang isang ama. . si Padre Abene. Hindi lang si Padre Abena ang gusting tumulong kay Tony maging si Mang Ernan na kasama niya rin sa bilibid. Kaya't iyon ang naging dahilan kung bakit kinamumuhian niya ang kanayang ama at itinuring na patay na ito. Si Padre Abena ang gusting umampon kay Tony at gusto rin niyang pag-aralin ito. Ngunit hindi inaasahang ang dadalaw pala sa kanya ay ang kanyang ama. Sa loob ng bilangguan ay doon rin niya nakilala ang isang pari.Si Tony ang pinakabatang bilanggo sa bilibid na may angking talino. mang Ernan. Si Tony ay nakapagtapos sa elementary at nagging balediktoryan. Hindi niyang inaasahang may dadalaw sa kanya sa mahabang panahon inisp niya na imposible ito. Isang tanod ang dumating at sinabing may dalaw si Tony. Muling nabuo ang kanilang pamilya. Sinabi niya walang kapatawaran ang pag-iwan at pagpalit nito sa babae ng kanilang pamilya. Nalaman nila Padre Abena.