1. Bölüm Öğr. Gör. Dr.

Halil Tosun BİYOTEKNOLOJİNİN TANIMI TARİHÇESİ VE UYGULAMA ALANLARI Biyoteknoloji: Mikroorganizma, hücre veya doku kültürlerinden veya mikrobiyal metabolitlerden, mikrobiyoloji, biyokimya ve mühendislik bilimlerinin kullanılarak değerli ürünlerin elde edildiği interdisipliner bir bilim dalıdır. Biyoteknoloji mikroorganizma, enzim ve bunların sistemlerinin üretim ve hizmet sektörlerinde kullanılması olarak tanımlanmaktadır. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde giderek büyük önem taşıyan “Biyoteknoloji” alanındaki araştırma ve eğitim çalışmaları ulusal ve uluslararası örgütlerce desteklenmekte; bazı ülkelerde bu alanda yapılan büyük yatırımlarla bu ülkeler dünya liderliğine soyunmaktadır. Türkiye’de de Devlet Planlama Teşkilatı tarafından Biyoteknoloji 2000’li yılların bilimi ve anahtar endüstri olarak ilan edilmiş ve önümüzdeki yıllarda biyoteknoloji sektöründe diğer sektörlere göre çok daha fazla gelişme beklendiği kaydedilmiştir. Biyoteknoloji çok disiplinli ve geniş kapsamlı bir bilim dalıdır. Bu nedenle disiplinler arası ortak çalışmalar önem taşımaktadır. Biyoteknolojinin birçok alanda, gerek sanayi boyutunda, gerekse bilimsel boyutta çok geniş uygulama alanları

bulunmaktadır. Eski çağlardan beri bilinen klasik alkollü içkiler vb. üretimlerinden, günümüzde teknolojik gelişmelerin ışığında yeni ve spesifik ürünlerin üretimine kadar birçok alanda kullanıldığı gıda sanayi, biyoteknolojinin en önemli uygulama alanlarından birisini oluşturmaktadır.

Biyoteknoloji tarihsel gelişim süreci göz önüne alındığında iki kategoriye ayrılır. Geleneksel biyoteknoloji ve Modern biyoteknoloji.

1

peynir. Ekmek. Günümüzde her iki alanda kullanılmaktadır. çeşitli alkollü içkiler. Biyoteknolojik işlemlerin büyük çoğunluğu substratın mikroorganizma hücreleri tarafından ürüne dönüştürülmesini içerir. “Fermantasyon kapsamaktadır. insan hormonları. biyoteknolojik aşılar gibi yararlı ürünlerin eldesine olanak veren bir alandır. insülin. paketlenmesi ve tüketiciye sunulması 2 . Bu süreçte biyoteknolojik işlemler aşağıdaki uygulamaları kapsar: • • • Uygun ürünün belirlenmesi Belirlenen ürün için uygun mikroorganizma suşlarının belirlenmesi Mikroorganizma ile ilgili izolasyon. saflaştırma. Modern Biyoteknoloji ise genetik mühendisliği tekniklerinin kullanılarak biyolojik sistemlerin modifikasyona uğratıldığı (mutasyon ve rekombinant DNA teknolojisi) ve kan proteinleri. mutasyon işlemleri ile yüksek verim elde edilecek mikroorganizma suşlarının seçilmesi • • • • Hammadde içeriğinin formüle edilmesi İşlemin gerçekleşeceği biyoreaktörlerin dizaynı Biyoreaktör işlemlerinin optimizasyonu Elde edilecek ürünün yüksek verimle geri kazanılmasını sağlayacak izolasyon ve saflaştırma yöntemlerinin saptanması. sirke. Bununla birlikte hedeflenen ürün bazen mikroorganizma hücresinin kendisi bazen de mikrobiyal bir metabolit olabilir. insan kanı serumu. geliştirilmesi ve optimize edilmesi • Elde edilen ürünün kalite kontrolü. mantar) hiçbir modifikasyona uğramadan aynen kullanılır. alkol. yoğurt gibi maddelerin üretilmesinde teknolojisi” ağırlıklı olup buna yönelik üretimi kullanılır. maya.Geleneksel biyoteknoloji : Biyolojik sistemler (genellikle bakteri. Ayrıca substrattan hedeflenen ürünün eldesinde mikrooganizmanın kendisi kullanılabileceği gibi serbest veya immobilize enzimler kullanılarak ta ürün elde etmek mümkündür.

1943 1953 • Kortizon büyük ölçekte üretilen ilk ürün 3 .Ö.1. Fakat 15 yıl sonra tıbbi kullanım için uygun duruma geldi. Bu yabancı yardımıyla yapılan ilk bitki ıslahı çalışması olarak biyoteknoloji tarihinde yerini aldı. “Moleküler biyoloji” terimi gündeme girdi. Böylece penisilin dönemi başladı.Ö. Ö.Ö. 1938 1941 • • Bir gen bir enzim hipotezi ortaya atıldı Rockefeller vakfı Meksika hükümeti ile işbirliği yaparak Meksika Tarım Programı başlatıldı. Babiller ve Mısırlılar Tarafından Bira üretimi Etanol üretimi Sirke üretimi (endüstriyel) Kültür mantarı üretimi Mikrobiyal yoldan süt asidi üretimi M.Ö. 2000 M. 3000 M. 1928 • Proteinler ve DNA çeşitli laboratuvarlarda çalışılmaya başlandı.’de özetlenmiştir. 3000 M.BİYOTEKNOLOJİNİN TARİHÇESİ Biyoteknolojinin tarihçesi Çizelge 1. 3000 M.300 1150 14. • • • • • • • • • • Ekmek mayalanması Alkolik mayalanma Sirke yapımının öğrenilmesi Mezopotamyada şarap üretimi Sümerler .yy 1650 1881 Alexander Fleming petri kaplarında bir parça küfle çevrelenmiş bölümde tüm bakterilerin öldüğünü keşfetti.

Bu dönemde biyoteknoloji bilimi ekmek. Geleneksel biyoteknoloji olarak ta adlandırılır. organik asitler. protein. çeşitli alkollü içkiler.• • • • DNA ile yapılan yaygın çalışmalar 1953 – 1976 Genetik mühendisliği ile geliştirilmiş insan insulinin bakteri tarafından üretilmesi Böcek. Bu dönemde de mikroorganizmalar üzerinde ve bunların genomlarında köklü değişiklikler yapılmadığı 4 . Bu dönem fermantasyon teknolojisi ağırlıklıdır. bakteri ve virüslere dirençli bitkilerin toprakta yetiştirilmesi çalışmaları 1985 1986 1982 • • İlk rekombinant aşı (sarılık. alkol. karbonhidrat. Hepatit B) İlk genetiği değiştirilmiş hayvan olarak meme kanseri çalışmalarında kullanılan fare için patent alınması 1988 1990 • • İlk başarılı gen terapi çalışmasının yapılması İlk genetik mühendisliği ile geliştirilmiş domatesin dünya gıda örgütü tarafından kabulü 1994 1996 1997 1998 1999 • • • • Biyosensörlerin kullanılması Doly’nin yapılması Ebriyonik kök hücre üretimi Deli dana hastalığı için hızlı ve hassas tanı sisteminin geliştirilmesi Yukarıda verilen tablodan anlaşıldığı gibi biyoteknoloji 1940’lı yıllara kadar mikroorganizmaların hiçbir modifikasyona uğratılmadan aynen kullanıldığı bir döneme sahiptir. yoğurt ve yerel fermente ürünlerin eldesi ile ilgili idi. virüs aşılarının üretimi. enzimlerin üretimi. peynir. biyogaz üretimi vs. Antibiyotiklerin keşfi. sirke. 1940-1975 yılları ise biyoteknolojik uygulamaların endüstriyel anlamda genişlediği bir dönemdir. alkol vb. üretimi.

Bu dönemde rekombinant DNA teknolojisi ile mikroorganizmalardan yararlı ürünler elde edilmiştir. Bu döneme Modern biyoteknoloji denmektedir. hayvan aşıları. 1975’li yıllardan günümüze geldiğimizde ise gelişmiş ve modern tekniklerin biyolojik sistemlere uygulandığını görmekteyiz. Bu nedenle bu dönemde fermentasyon teknolojisine dayanmaktadır.için bugünkü anlamda kullanılan biyoteknolojik uygulamaları pek kapsamamaktadır. büyüme hormonları üretimi mümkün olmuştur. BİYOTEKNOLOJİNİN BAŞLICA UYGULAMA ALANLARI  Biyosüreç Teknolojisi – – – – – – – – Alkollü içeceklerin üretimi Antibiyotik üretimi Memeli hücre kültürleri Yeni ürünlerin üretimi (Ör: Polisakkaritler) İlaç üretimi Organik çözücü üretimi (Ör:Aseton. butanol) Protein bakımından zenginleştirilmiş gıdaların üretimi Üretim kapasitesi artışı için fermantasyon tasarımı optimizasyonu  Enzim Teknolojisi – – – – –  Özgün kimyasal reaksiyonlar için kullanımları Enzim immobilizasyonu (tutuklanması) Yarı sentetik penisilin üretiminde Nişasta ve selüloz hidrolizinde Biyolojik analizler için sensörlerin oluşturulmasında Atık Teknolojisi 5 . Genetik mühendisliği ve moleküler genetik bilgilerinin biyoteknolojiye uygulanması ile insan insülini.

strese toleranslı kalitede ve verimde genetik mühendisliği ile yüksek geliştirilmiş bitkilerin oluşturulması •  Sağlık – – – – – – Yeni ilaçların oluşturulması İlaçların sadece hastalıklı bölgeye ulaşmasının sağlanması Hastalık tanılarının geliştirilmesi Aşıların geliştirilmesi İnsan genomunun anlaşılması Gen tedavisi Hayvancılıkta ürün artırımını sağlamak 6 . metan ve hidrojen üretimi için lignosellülozik kullanılması – Bitki ve hayvan materyalinin tamamının kullanılması materyalin yenilenebilen enerji kaynağı olarak  Ziraat ve Hayvancılık • Besin değeri yüksek. hastalığa dirençli.– – Atıkların yeniden kullanılabilmesi Atıklardan yeni ürünlerin üretilmesi (Ör: alkol)  – – – Çevre Teknolojisi Kirliliğin kontrolü Atık toksinlerin uzaklaştırılması Düşük dereceli madenlerden ve madencilik endüstrisi atıklarından metallerin geri kazanılması  – Yenilenebilen Kaynaklar Teknolojisi Kimyasal ham madde ve etanol.

büyüme hormonları. 1995  Basic Biotechnology. organik asitler. antikanser ajanları. Ege Üniversitesi Basımevi. John Bu’lock. The molecular biotechnology evolution 7 . İstanbul Üniversitesi. biyotoksinler  Biyoelektronik: Biyoçip ve biyosensörler  Kimyasal Biyoteknoloji: Endüstriyel enzimler. biyodegredable polimerler  Tarımsal Biyoteknolojisi: Genetiği değiştirilmiş organizmalar.  Biomolecular Engineering. Introduction to molecular biotechnology. Hyun Gyu Park Lecture Note 1.  Farmasotik Biyoteknoloji: İmmunomodülatörler. Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü.Bu sınıflandırma ürün bazında tasnif edilirse biyoteknoloji şu alt dallara ayrılır. biyoremidasyon. aşılar.Ch1.  Biyoteknoloji: Azmi Telefoncu. antibiyotikler. biyoinsektisidler. amino asitler Kaynaklar:  Biyoteknoloji I: Ayşegül Topal Sarıkaya. Bornova. Academic Press. Orlano. gen terapisi. 1987. Florida.  Çevre Biyoteknolojisi: Biyolojik su arıtma sistemleri. kan proteinleri. Bjorn Kritiansen. İzmir.