Digitized by 10uk1s

ΓΙΑΝΝΗ Α. ΚΑΤΡΗ

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΦΑΣΙΣΜΟΥ
(Ελλάδα 1960 - 1974)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ
1974

Digitized by 10uk1s

Η «ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΦΑΣΙΣΜΟΥ» TOY ΓΙΑΝΝΗ ΚΑΤΡΗ ΠΡΩΤΟΒΓΗΚΕ ΤΟ 1971
ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ (Δ. ΕΥΡΩΠΗ) ΚΑΙ ΣΤΑ ΑΓΓΛΙΚΑ (ΑΜΕΡΙΚΗ - ΚΑΝΑΔΑ).
ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΙΧΕ ΑΠΑΓΟΡΕΥΤΕΙ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ. ΤΥΠΩΘΗΚΕ
ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΠΑΠΑΖΗΣΗ ΣΕ ΑΝΑΘΕΩΡΗΜΕΝΗ ΕΚΔΟΣΗ ΣΤΑ
ΜΟΝΟΤΥΠΙΚΑ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΑ Φ. ΤΣΙΡΩΝΗ ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΗ ΤΟΥ 1974.

Ο συγγραφέας αυτού του βιβλίου ανήκει στα κορυφαία στελέχη της ελληνικής δημοσιογραφίας.
Γόνος στρατιωτικής οικογένειας τριών γενεών μεγάλωσε στην ατμόσφαιρα των δυο μεγάλων
παγκόσμιων πολέμων. Από την εφηβική ηλικία έστρεψε τα ενδιαφέροντά του στα κοινωνικά και
πολιτικά προβλήματα των μεσοπολέμων. Τα πρώτα του ποιήματα και διηγήματα δείχνουν έντονη την
αγάπη προς τον απλό άνθρωπο, τον πολλαπλά καταπιεσμένο, καθώς και ένα δηκτικό σαρκασμό προς
το μιλιταρισμό και την ξένη προστασία. Ο Κάτρης πήρε μέρος στον πόλεμο 1940-1941 σαν απλός
στρατιώτης, τραυματίσθηκε και παρασημοφορήθηκε.
Επαγγελματικά ασχολήθηκε μόνο με τη δημοσιογραφία. Πάνω από 30 χρόνια διετέλεσε πολιτικός
συντάκτης, αρθρογράφος ή αρχισυντάκτης εφημερίδων. Στην περίοδο της ναζιστικής κατοχής πήρε
μέρος στην Εθνική Αντίσταση και δούλεψε στον παράνομο τύπο.
Για τις δημοκρατικές ιδέες του συνελήφθη κατά τη διάρκεια του εμφύλιου πολέμου (1947) και επί
πέντε χρόνια δοκίμασε όλες τις τρομερές εμπειρίες της Μακρονήσου.
Μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα της 21 Απριλίου 1967 διέφυγε στο εξωτερικό και εγκαταστάθηκε
στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου έγραψε το βιβλίο αυτό. Από το 1971 ως την Απελευθέρωση παρέμεινε
στο Λονδίνο.

Digitized by 10uk1s

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Το χρονικό της τελευταίας ελληνικής δεκαετίας (1960 -1970), που πραγματεύεται αυτό το βιβλίο,
μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα κεφάλαιο των πολύ πιο μακρόχρονων, των σχεδόν συνεχών, εθνικών
και κοινωνικοπολιτικών συγκρούσεων που διεξάγονται σε τούτη την πανάρχαιη και πανέμορφη
γωνιά της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Μια εξήγηση για την πολυτάραχη ιστορία της Ελλάδας είναι η
ιδιόμορφη γεωπολιτική της θέση. Άλλοτε ήταν το σταυροδρόμι των δυο κόσμων, Ανατολής και
Δύσεως. Σήμερα, με τις καινούργιες ιδεολογικές και στρατηγικές διαμορφώσεις, συνορεύει — από
ξηρά ή από θάλασσα — και με τους τέσσερις κόσμους, τον δυτικό (Ιταλία, Τουρκία), τον ανατολικό
(Βουλγαρία), τον ουδέτερο (Γιουγκοσλαβία, Αίγυπτος) και τον κινέζικο (Αλβανία). Οπωσδήποτε, οι
ρίζες των αντιθέσεων ξεκινάνε από την επαναστατική αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού (1821) και
τη δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους των Νεοελλήνων (1830). Στον ενάμιση περίπου αιώνα
ελεύθερου βίου οι δυο κόσμοι που συγκρούονται φαίνονται μικροί. Αλλά το βαθύ περιεχόμενο της
διαπάλης τους εκτείνεται σε διαστάσεις παγκοσμιότητας. Είναι μια μικρογραφία της προαιώνιας και
παντοτινής αντιθέσεως των δυνάμεων της προόδου και της συντηρήσεως, για να μην πούμε των
δυνάμεων του καλού και του κακού.
Στην περίπτωση της Ελλάδας — και όχι μόνο της Ελλάδας — αντίπαλες δυνάμεις είναι: η
δημοκρατική πλειοψηφία του λαού, που αγωνίζεται να λυτρωθεί από την κοινωνική καθυστέρηση,
ν' αποχτήσει γνήσια εθνική ανεξαρτησία και να πραγματοποιήσει το δράμα μιας αναγεννήσεως,
μέσα στα πλαίσια της δημοκρατίας, της οικονομικής αναπτύξεως και της πνευματικής ανόδου. Στην
άλλη πλευρά του λόφου υψώνει το φράγμα της μια υπερσυντηρητική ολιγαρχία, συνδεδεμένη με
ξένα οικονομικά συμφέροντα και άρρηκτα εξαρτημένη από εναλλασσόμενες ξένες «Προστάτιδες
Δυνάμεις». Πολιτικά η ολιγαρχία εκφράζεται από το εκάστοτε κόμμα της δεξιάς, αλλά ουσιαστικός
ηγέτης της είναι η μοναρχία. Το ιδεολογικό της περίβλημα ποικίλλει κατά εποχές. Παλιότερα ήταν η
«Μεγάλη Ιδέα», που περιέκλειε το ανεδαφικό (και ιμπεριαλιστικό) όνειρο της ανασυστάσεως της
βυζαντινής αυτοκρατορίας, με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη... Έπειτα ο αντιβενιζελισμός.
Αργότερα ο αντικομμουνισμός. Πάντοτε όμως γνήσια ιδεολογία της ολιγαρχίας ήταν και παραμένει
το μίσος κατά της δημοκρατίας και της προόδου.
Κατά την τελευταία δεκαετία που εξιστορούμε αναδύεται ανάγλυφο το σχήμα του ελληνικού
κατεστημένου. Κορμός του το τρίπτυχο της οικονομικής ολιγαρχίας, της μοναρχίας και της ξένης
κηδεμονίας. Πολιτικό προσωπείο του το κόμμα της εγγυημένης εθνικοφροσύνης. Και δυναμικός
βραχίονας ο στρατός και τα σώματα ασφαλείας. Στο προσκήνιο υπάρχει η νόμιμη κυβέρνηση, αλλά
στο παρασκήνιο λειτουργεί η υπερκυβέρνηση. Πίσω — ή μάλλον πάνω — από το επίσημο κράτος
δρα το ανεπίσημο υπερκράτος. Οι νόμοι ψηφίζονται βάσει του Συντάγματος της χώρας, αλλά
εφαρμόζονται — ή δεν εφαρμόζονται — στο πλαίσιο ενός άγραφου υπερσυντάγματος. Έτσι, πίσω
από τη βιτρίνα μιας αναιμικής δημοκρατίας κυριαρχούν τα τρία «Υ
Υ π έ ρ », οργανικά στοιχεία του
κατεστημένου, απαραίτητα για να νοθεύουν τις εκλογές, να εκβράζουν δολοφόνους των
υπεροχληρών αντιπάλων και δικαστές που θα καλύπτουν το έγκλημα, βασίλισσες και βασιλιάδες
για να πρακτορεύουν ξένα συμφέροντα, ή συνταγματάρχες για να καταλύουν τους θεσμούς στις
κρίσιμες ώρες.
Η διαδρομή της ιστορίας εμφανίζει το ελληνικό κατεστημένο αδίστακτο και αδυσώπητο στην
εφαρμογή της στρατηγικής του, που είναι η αδιαφιλονίκητη διατήρηση των λαβών της εξουσίας. Η
κλιμάκωση των μεθόδων σταθμίζεται από την έκταση του αντιμετωπιζόμενου κινδύνου και από το
«πράσινο φως» (ή και το κόκκινο ) που θα εκπέμψει η ξένη κηδεμονία. Όταν η διαφθορά και η
αστυνομική φοβία αποδείχνονται ανεπαρκή όπλα κινητοποιείται η δύναμη του στρατού. Και όταν
και η ιθαγενής ένοπλη βία είναι ανίσχυρη, τότε κατόπιν εκκλήσεων — ή και χωρίς εκκλήσεις —
σπεύδει να βοηθήσει με στρατεύματα η «Προστάτις Δύναμις» ή εγκαθιδρύεται καθεστώς
δικτατορίας.
Digitized by 10uk1s

φυσικά. άλλωστε. Η επίδραση του στρατού στη διαμόρφωση της πολιτικής των κρατών και συνασπισμών γίνεται κάθε μέρα αποφασιστικότερη. Και στα τρία ήταν δεδομένη η θετική συμπαράσταση του NATO και των αμερικανικών υπηρεσιών. Απλώς αποστρέφονται την τυραννία. που συνεχώς αποδεσμεύονται από τον έλεγχο της πολιτικής εξουσίας. Και. «εκπαραθύρωση» του νόμιμου πρωθυπουργού το 1965. Η ολιγαρχία σταθεροποίησε και διηύρυνε τα προνόμιά της. Στην Ελλάδα το 1965 ένας πρωθυπουργός. Ο ψυχρός πόλεμος και ο ανταγωνισμός των εξοπλισμών οδήγησε μεν στη λεγόμενη «ισορροπία του τρόμου». Η ιστορική αυτή έρευνα φωτίζει έντονα την οργανική αλληλοσύνδεση και αλληλοεξάρτηση του δεκαετούς τρίπτυχου των βιασμών της δημοκρατίας. αναρχικές εκδηλώσεις σκηνοθετημένες από την CIA. Στρατηγοί. με τεράστια λαϊκή ακτινοβολία διώχτηκε επειδή τόλμησε ν' αγγίξει το «ταμπού» των ενόπλων δυνάμεων. Και αν όχι τίποτε άλλο. όλα εκτυλίχτηκαν με τη νομοτελειακή ακρίβεια ελεγχόμενης θεομηνίας. Και το στρατιωτικό καθεστώς επέδειξε αξιοθαύμαστη ατλαντική αλληλεγγύη. του μετέπειτα Αντιβασιλέα. χρήση λελογισμένης βίας (προ του 1960). που μεταπήδησε την τελευταία στιγμή από τη μεγάλη Χούντα του Κωνσταντίνου στη μικρή Χούντα του Παπαδόπουλου.. Ο στρατός με τον κυριαρχικό ρόλο που διαδραμάτισε. Και κάποιο Digitized by 10uk1s . Και στα τρία χρησιμοποιήθηκε είτε η δύναμη είτε η δυναμική απειλή του στρατού. (για πρώτη φορά σε ευρωπαϊκή χώρα έπειτα άπο ένα τέταρτο αιώνα). Για την εξουδετέρωση και καθυπόταξη μιας γιγαντωμένης δημοκρατικής λαϊκής πλειοψηφίας είχαν δοκιμαστεί όλα τα συνταγματικά και υπερσυνταγματικά όπλα. Τι σημασία μπορούσε να έχει η αλλαγή των ρόλων. Η τραγική ουσία ήταν η εισβολή του νεοφασισμού. όλα είχαν χρησιμοποιηθεί και όλα είχαν αποδώσει αρνητικά αποτελέσματα. Σ' αυτή την ταχυδακτυλουργία ο ρόλος του στρατηγού Ζωιτάκη. Το ξένο αποικιακό κεφάλαιο εφόρμησε ακάθεκτο. προχώρησε με το βασιλικό πραξικόπημα του 1965 και κλείνει — προσωρινά — με τη δικτατορία του 1967. αλλά παράλληλα μετέτρεψε τους στρατούς σε ιερά τέρατα. Βέβαια. Και προκειμένου «να είμαστε με τους χαμένους» (όπως ελέχθη στο Σταίητ Ντιπάρτμεντ) «προτιμότεροι οι στρατηγοί». Αλλά για τη μοίρα του ελληνικού λαού η ξαφνική αλλαγή δεν είχε σημασία. στη Βραζιλία και σε μια σειρά άλλες χώρες. όταν σ' ένα νεύμα της Τουρκίας — και του NATO — έσπευσε ν' αποσύρει τον ελληνικό στρατό από την Κύπρο (1967). στον Άγιο Δομίνικο. Με το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου συμπληρώνεται ένας δεκαετής κύκλος καταπνίξεων της λαϊκής κυριαρχίας. ιδιαίτερα στην τελευταία πράξη της ελληνικής τραγωδίας. Το ίδιο περίπου έχει συμβεί στην Τουρκία. Σκηνοθέτες και υποβολείς έμειναν οι ίδιοι. μας προσφέρει μια εφαρμοσμένη όψη του κρίσιμου προβλήματος που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες κοινωνίες σ' όλο τον κόσμο. Οι ομοιότητες. είναι ολοφάνερες: Και στα τρία εγχειρήματα προβλήθηκε σα δικαιολογία ο κομμουνιστικός κίνδυνος. Ο κύκλος άρχισε με το εκλογικό πραξικόπημα του 1961. Εννοούμε το φαινόμενο της μεταπολεμικής αυτόνομης ισχύος των ενόπλων δυνάμεων. φωτίζει μια άγνωστη πτυχή του ελληνικού δράματος. Και τα τρία εκπορεύθηκαν από την παράταξη της δεξιάς. που γύρισε τον τροχό της ιστορίας τριάντα χρόνια πίσω.Στην τελευταία κατηγορία αντιστοιχεί το στρατιωτικό πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967. Αλχημιστικά εκλογικά συστήματα. απροκάλυπτη εκλογική βία και νοθεία το 1961. Συνταγματάρχες.. έγινε μια απρόβλεπτη «αλλαγή φρουράς» και αντί των στρατηγών την εξουσία νέμονται οι συνταγματάρχες. Οι Έλληνες — όπως όλοι οι λαοί — δεν κάνουν εκλεκτική διάκριση των τυράννων. μας αποκαλύπτει την ηθική ποιότητα των σωτήρων και αναμορφωτών της κοινωνίας.

φορέα όχι μόνο της στρατιωτικής. δεν δυσκολεύτηκε να στραγγαλίσει την ημιπαράλυτη ελληνική δημοκρατία μ' ένα στρατιωτικό περίπατο από το Γουδί ως την καρδιά της Αθήνας. αλλά και το πιο ολέθριο. ή και σε κάποιο άλλο που θα περιφρουρεί τα στεγανά καρκινώματα των ενόπλων δυνάμεων. με επικρεμάμενο τον κίνδυνο υποτροπής και επιστροφής στο χωρίς μάσκα καθεστώς της Τυραννίας. μάλιστα. Αρκεί ν' αναλογισθεί κανείς το τρομακτικό ύψος της ισχύος που αντιπροσωπεύει ο στρατός των Ηνωμένων Πολιτειών με τις 3400 βάσεις του. όπου η δημοκρατία τελούσε σε κατάσταση μόνιμης υπολειτουργίας. δηλαδή. που διάβασε το χειρόγραφο του βιβλίου. Αυτή την παρατήρηση μου έκανε ένας καθηγητής του πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης (από τα γερά μυαλά της Αμερικής). είναι η συνταγματική (άρθρα 129 . να εμποδίζει τη διεθνή συνεννόηση. μη υποκείμενη στον έλεγχο της πολιτικής εξουσίας.132) και νομοθετική (διάταγμα 58) κατοχύρωση του στρατού σαν μόνιμου και κυρίαρχου παράγοντα της εθνικής ζωής.ανάλογο πρόβλημα αντιμετωπίζουν το Ισραήλ. Όταν αυτά συμβαίνουν στις υπεραναπτυγμένες και πλούσιες χώρες. έχει προκαλέσει σε ορισμένους ξένους αναγνώστες τη σκέψη ότι η ολοκληρωτική κατάλυση της ελληνικής δημοκρατίας στις 21 Απριλίου από τους συνταγματάρχες δεν ήταν και τόσο αναιτιολόγητο έγκλημα. άριστα εξοπλισμένη. αλλά ελεγχόμενη από τις καινούργιες θεότητες του NATO και του Πενταγώνου. για να συλλάβει το μέγεθος του κινδύνου που περικλείει όχι αυτή καθ' εαυτή η στρατιωτική δύναμη. Και οπωσδήποτε δεν είναι στις προθέσεις μου να Digitized by 10uk1s . αλλά και της πολιτικής και πολιτειακής εξουσίας. αλλά η αυτονομία της στρατιωτικής δυνάμεως 1. να απειλήσει μελλοντικά την ίδια την αμερικανική δημοκρατία και να θέσει σε κίνδυνο την παγκόσμια ειρήνη. Το ουσιώδες είναι ότι δύναται να τα πράξει. η Ιταλία. οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλα κράτη. Η τελευταία ελληνική δεκαετία χωρίζεται σε δυο ιστορικές περιόδους. Όταν ο συντηρητικός Αϊζενχάουερ αναγκάζεται να επισημάνει την απειλή που προέρχεται από το «στρατιωτικό . Σήμερα που οι συνταγματάρχες αγωνίζονται να σταθεροποιήσουν την κατοχή της εξουσίας ένα από τα «έργα» τους. που με υπερηφάνεια επιδείχνουν. που είναι εγκατεστημένες σε τριάντα χώρες. Με άλλα λόγια. θα είναι νομιμοποιημένη η διαιώνιση μιας μεταμφιεσμένης δικτατορίας. οι μελλοντικές εξελίξεις πηγάσουν από π ο λ ι τ ι κ ή λύση και περιχαρακωθούν μέσα στο ψευτοσύνταγμα της Χούντας. όπου η δημοκρατία εξακολουθεί — ακόμη — να λειτουργεί. η ωμή απεικόνιση της προχουντικής καταστάσεως. με τους θερμοπυρηνικούς διηπειρωτικούς πυραύλους του και με τη συμμαχία του βιομηχανικού κεφαλαίου. ανεξάρτητο και ανεξέλεγκτο το φόβητρο της στρατιωτικής δυνάμεως. εύκολα κατανοείται πόσα ανεξέλεγκτος είχε καταστεί ο ρόλος του στρατού στην Ελλάδα. Η πραγματικότητα όμως είναι διαφορετική. μια άμεση και σοβαρή απειλή για την εθνική επιβίωση.000 ανδρών (επί πληθυσμού οκτώ εκατομμυρίων). την προδικτατορική και την δικτατορική. Ίσως. οι μεταπελευθερωτικές κυβερνήσεις θα έχουν υπεράνω αυτών παντοδύναμο. Το ουσιώδες σημείο του προβλήματος δεν είναι αν η αμερικανική —ή οποιαδήποτε— στρατιωτική δύναμη πράττει ή δεν πράττει αυτά. Αν. Ένοπλη δύναμη 200. χωρίς καμιά προσπάθεια να υπερτονισθεί η αντίθεση μεταξύ τους. το πιο μακρόπνοο. Και οπωσδήποτε εκείνο που πράττει είναι η κατασκευή φόβου και διεθνούς εντάσεως.βιομηχανικό σύμπλεγμα» δεν χωρούν πολλές αμφιβολίες για το ότι η αύξουσα ανεξαρτητοποίηση του αμερικανικού στρατού είχε αποκτήσει τη δύναμη να επηρεάζει τις προσπάθειες ειρηνεύσεως στο Βιετνάμ. Απλουστευμένη η έννοια της δυνατότητας αυτής είναι ότι η στρατιωτική δύναμη που κατεξοχήν οφείλει υπακοή στη θέληση του έθνους δύναται να χαράξει κατευθυντήριες γραμμές εναντίον της εθνικής θελήσεως. Σε τούτο το βιβλίο και οι δυο περίοδοι φωτίζονται με το ί δ ι ο σκληρό φως. το φως που εκπέμπουν τα γεγονότα. μέχρις ότου η λύτρωση έρθει με τη λαϊκή δύναμη. με τους αλλεπάλληλους τραυματισμούς της δημοκρατίας.

. αλλά και το παρασκήνιο της ελληνικής πολιτικής ζωής. Μ' αυτή την πρώτη ύλη του βιβλίου ήρθα στην Αμερική. Πριν από τις 21 Απριλίου η δημοκρατία στην Ελλάδα είχε περιπέσει σε κατάσταση αποσυνθετικής υπολειτουργίας. Αμερική ΓΙΑΝΝΗΣ Α. τον Οκτώβριο του 1967. που χάρη στη φωτισμένη συμβολή τους — και την αυτοθυσία τους — έγινε δυνατή η συγκέντρωση του απαραίτητου υλικού και η συγγραφή του βιβλίου. Ξέρω την αγγλοσαξωνική συνταγή: παράθεση των γεγονότων.. Ή όταν κάποιος άξεστος συνταγματάρχης αποκαλεί «πνευματικά στείρο» τον ποιητή Σεφέρη. με πλήρη αφαίρεση του εαυτού σου. οι οποίες όμως ποτέ δεν είδαν το φως της δημοσιότητας. Και μια τελευταία πηγή υπήρξε η προσωπική μου εμπειρία. Μια άλλη μεγαλύτερη Οδύσσεια ήταν αργότερα η απόκτηση της απαραίτητης ελληνικής και ξένης βιβλιογραφίας. ΚΑΤΡΗΣ Digitized by 10uk1s . αποφυγή επιθέτων και τίποτα άλλο. Όταν είσαι τοποθετημένος στην πλευρά της δημοκρατίας και της προόδου δεν είναι δυνατό να ατενίζεις. Ισχυρίζομαι όμως ότι ο σεβασμός προς την Αλήθεια και τη Δικαιοσύνη δεν λείπει από τούτο το βιβλίο. Έγινε για ν' αναστρέψει την ιστορική πορεία του έθνους. Επί τριάντα χρόνια που κράτησα τη σκοπιά του πολιτικού συντάκτη και κατά καιρούς του αρχισυντάκτη αθηναϊκών εφημερίδων έζησα από πολύ κοντά και το προσκήνιο. Αποφεύγω να τους κατονομάσω για λόγους ευνόητους. αλλά κατάχρηση της εμπιστοσύνης του. τιμημένο με το βραβείο Νόμπελ. Αλλά πλησίαζε το τέλος της ανωμαλίας.κατευθύνω τους αναγνώστες προς αυτόν τον παραπλανητικό συλλογισμό. Και αυτό ήταν θανάσιμο έγκλημα. Με το θάνατο του Παπανδρέου η επαγγελματική και φιλική δέσμευση τερματίζεται. Ορισμένες σημειώσεις αποκτούν σήμερα ιστορική αξία και τεκμηριώνουν αναπόδεικτες ως τώρα όψεις γεγονότων. Έχω ένα μεγάλο ηθικό χρέος σε σημαντικό κύκλο φίλων μου. Ο λαός είχε βρει το σωστό προσανατολισμό του και οι εκλογές της 28 Μαΐου 1967 θ' άνοιγαν το δρόμο προς γνήσιες δημοκρατικές εξελίξεις. Και ομολογώ ότι έκανα όχι χρήση. σε κάθε δύσκολο πρόβλημα. Στο αρχείο μου βρήκα επίσης σημειώσεις από προσωπικές συνομιλίες που είχα με άλλους πρωταγωνιστές του ελληνικού δράματος. Αλλά είναι ανθρώπινο να μένει κανείς ψυχρός παρατηρητής στο θέαμα ενός κοριτσιού που το βιάζουν οπλισμένοι κακοποιοί. Η συγγραφή του βιβλίου αυτού παρουσίασε αρκετές αντικειμενικές δυσκολίες. Μιννεάπολη. ζητούσα και είχα τις πολύτιμες γνώμες του. καθώς και απόρρητες πληροφορίες. που βάδιζε προς την κοινωνική και πνευματική του αναγέννηση. Οφείλω να ομολογήσω ότι το πιο δύσκολο πρόβλημα που ωρθώθηκε μπροστά μου ήταν το πρόβλημα της λεγόμενης αντικειμενικότητας. Το πώς πέρασε το πολύτιμο υλικό από την αυστηρή επαγρύπνηση της δικτατορίας είναι μια μικρή Οδύσσεια. Δεν ισχυρίζομαι ότι έδωσα την ορθή λύση στο πρόβλημα της αντικειμενικότητας. καθώς και πολλών άλλων στοιχείων που αφορούσαν γεγονότα της χουντικής περιόδου και δεν υπήρχαν εκτός Ελλάδας. η δυναμική παρέμβαση των συνταγματαρχών (ένα μήνα πριν από τις εκλογές) δεν έγινε για να λυτρώσει τη χώρα από το αντιδημοκρατικό καθεστώς της δεξιάς (που δεν θα ήταν θανάσιμο έγκλημα). Ο αλησμόνητος ηγέτης με τίμησε επί 30 χρόνια με την προσωπική του φιλία. ενός πλήθους αποκομμάτων από εφημερίδες και περιοδικά. όταν μάλιστα οι βιαστές είναι όργανα του Νόμου και της Τάξεως. Σε κάθε κρίσιμη στιγμή. τη σύγκρουση δυνάμεων που αντιπροσωπεύουν τους θύτες και τα θύματα. Η πρώτη του πηγή ήταν σημειώσεις από τις συχνές επαφές και συνομιλίες μου με τον Γεώργιο Παπανδρέου. Επομένως.

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Digitized by 10uk1s .

δυο αγόρια δίδυμα. Στο αστυνομικό τμήμα δεν του έκαναν πολλές ερωτήσεις: —Πού ήσουνα στην Κατοχή. Εκεί στα 1948 ή 49. Εκείνη η απριλιάτικη νύχτα στην Αθήνα ήταν η αποθέωση της ανοιξιάτικης ομορφιάς. Και οι λιγοστοί διαβάτες. το μυαλό της δεν μπορεί να χωρέσει τα κατοπινά. ναρκωμένοι από την έκσταση της ανοιξιάτικης βραδιάς. Σχεδόν ερημιά στους δρόμους της Αθήνας. στις 12 Οκτωβρίου 1944 — τη θυμάται πάντα εκείνη τη μεγάλη μέρα. Οι φοιτητές επαναστατούν και διαπράττουν βιαιότητες.. Οι λουλουδιασμένες δεντροστοιχίες. Οι θεόρατες κολώνες του Ολυμπίου Διός φάνταζαν από μακριά σα γιγάντιος χορός αρχαίας τραγωδίας. αγαπούσε τη γυναίκα του και τα παιδιά του. που είκοσι τόσους αιώνες δεν κουράστηκε να παραστέκεται πιστός θαυμαστής του λιτού κάλλους του αντικρινού Παρθενώνα.. Αλλά να. όλα πήγαν καλά... Ναι. καθώς προχωρεί για να στρίψει στη Βασιλίσσης Σοφίας. πιάστηκε. Αλλά τότε στην Κατοχή είχε μπλέξει με την αντίσταση.. Αμβούργο 1932. δουλευτής. Λαβώθηκε δυο .» Αδόλφος Χίτλερ. Πολέμησε τους Γερμανούς ναζί στο βουνό. Ναι.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Η ΝΥΧΤΑ ΤΩΝ ΤΑΝΚΣ «Το Έθνος μας είναι σε αναβρασμό... έκλαψε — πρώτη φορά στη ζωή του. —Πάρτε τον. Δυο μετά τα μεσάνυχτα. Δόξα σοι ο Θεός. ήταν λειψό. Μα το σπιτικό της. Η Σκιά δεν ήξερε από αρχαία ελληνική Ιστορία. —Με ποιους. οι γλάστρες στα μπαλκόνια και ο βασιλικός κήπος σκόρπιζαν μεθυστικά αρώματα. —Πάνω στο βουνό. Τρεις μήνες έπειτα από την Απελευθέρωση η αστυνομία χτύπησε την πόρτα του σπιτιού. Ήταν μια ταπεινή καθαρίστρια. τώρα και κάμποσα χρόνια. Digitized by 10uk1s . χωρίς Νομό και Τάξη το έθνος μας δεν μπορεί να επιζήσει. δραπέτευσε. Η Σκιά προχωρούσε μέσα στο σκοτάδι. Είχε ανηφορίσει από το Κουκάκι τη λεωφόρο Συγγρού και τώρα έμπαινε στην Αμαλίας. Και έκλαψε.τρεις φορές. Καλός άνθρωπος. δε θυμότανε καλά. Οι κομουνιστές επιζητούν να καταστρέψουν τη χώρα μας. βασανίστηκε.. αργοδιάβαιναν προς τα σπίτια τους. είχε χάσει τον άντρα της. —Με κείνους που πολέμαγαν τους Γερμανούς. Κι όταν λευτερώθηκε η πατρίδα. Και αύριο έτσι θάναι. Τη θυμάται καλά αυτή τη σκηνή η Σκιά και την ξαναφέρνει στη θύμησή της. Χρειαζόμαστε Νόμο και Τάξη. Και δεν είχε ανεβεί ποτέ στον ιερό βράχο. γύρω στα εξήντα. που ο κόσμος όλος γι' αυτήν ήταν το σπιτικό της. που ο λαός ξεχύθηκε στους δρόμους και γιόρταζε ξέφρενα τη λευτεριά του — ο άντρας εκείνος που είχε τη σκληράδα του βράχου πήγε στην εκκλησία και άναψε ένα κερί. που ενώνονταν με την αύρα του Σαρωνικού.

—Πίσω! Απαγορεύεται. Και η εύκολη λεία ήσαν οι ξεχασμένοι μελλοθάνατοι της φυλακής. τον ρώτησε ένας στρατοδίκης. Και πίσω από το τανκ. Όταν όμως σκοτώθηκε κάποιος υπουργός. Καταδικάστηκε παμψηφεί «εις θάνατον». Τότε έσκισε το σκοτάδι η στριγκλιά: —Αλτ. —Η συνείδησή μου... Συγκέντρωσε τις δυνάμεις της και είπε: —Πάω στο υπουργείο εδώ απέναντι. Και είδε. στο «επισκεπτήριο» της Πέμπτης. η κοσμοσωτήρια ημέρα που η δημοκρατία Digitized by 10uk1s . Τα θυμάται όλα αυτά καθώς περπατάει. ότι δεν είχε πατήσει ποτέ το πόδι του στο Μωρηά και ότι στα χρόνια της Κατοχής πολεμούσε στη Ρούμελη και στη Θεσσαλία. και πλάι.. ένα τανκ. —Και ποιος σε παρέσυρε στο βουνό. Ένας πελώριος γίγαντας από ατσάλι. Τέσσερις ημέρες αργότερα. τη ρώτησε ένας φύλακας. Με το πέρασμα του καιρού άρχισε να πιστεύει ότι τον είχαν ξεχάσει. Είμαι καθαρίστρια. Μια κάνη έτοιμη να ρίξει ήταν στραμμένη απάνω της. Εδώ πάντως δεν είναι. —Τον άντρα μου. (Πάλι η στριγκλή φωνή). αν είναι στην κόλαση ή στον παράδεισο. Είχε στρίψει στα ανθοπωλεία και άρχισε ν' ανεβαίνει την Βασιλίσσης Σοφίας. της αποκρίθηκε κοροϊδευτικά. Ήταν υπουργός. γιατί στην άναψα! Το ατσάλι και η φωνή δεν αστειεύονταν. Πουθενά αλλού.Πέρασε αργότερα από στρατοδικείο. —Τι περιμένεις. άλλα ατσαλένια τέρατα. Η γυναίκα του δεν ήξερε τίποτα. ή πυροβολώ ! Σάστισε. Ξεσκονίστηκαν παλιές δικογραφίες και δόθηκαν «προς άμεσον εκτέλεσιν». —Δεν ξέρω. —Φύγε. πήγε να τον δει και να του πάει μαγειρεμένο φαΐ. Στην αρχή η αγωνία του μελλοθάνατου δεν τον άφηνε να κοιμηθεί.. Η κατηγορία ήταν ότι «συνήργησε» στο φόνο 147 εθνικοφρόνων πολιτών που βρέθηκαν τα πτώματά τους στην «πηγάδα« του Μελιγαλά. Αργότερα το συνήθισε κι αυτό. Αλλά εδώ δεν ήταν στρατιώτης. της έφραζε το δρόμο. Και νοιώθει ένα σούβλισμα στην καρδιά και στο μυαλό. Θα χάσω το μεροκάματο. τότε το κράτος — που δεν είχε αποβάλει την κατοχική φιλοσοφία του ναζισμού περί συλλογικής ευθύνης — θέλησε να ξεπλύνει το αίμα του υπουργού μέσα σ' ένα ποτάμι «εχθρικού» αίματος. Τ' άστρα τρεμόσβηναν. Και έζησε τρία χρόνια στη φυλακή. Οι Γερμανοί συνήθιζαν να σκοτώνουν 200 Έλληνες για κάθε Γερμανό στρατιώτη. Άσκοπα προσπάθησε να εξηγήσει ότι δεν είχε πάρει μέρος στη μάχη του Μελιγαλά. Ξημέρωνε η 21η Απριλίου 1967. Η Σκιά έκανε πίσω και κάνοντας το σταυρό της χάθηκε στο σκοτάδι.

έξω στο πεζοδρόμιο. αλλά με την ίδια σχολαστική ακρίβεια. Digitized by 10uk1s . τίποτα το ξεχωριστό. Οδηγώντας από το Παλιό Φάληρο προς την Αθήνα. οι ταξιτζήδες προσμένοντας τον τελευταίο πελάτη. Γιατί σ' αυτή την πανέμορφη νύχτα νάχει εισχωρήσει η οσμή της νέκρας. Αναμασήματα. οι μουσικοί. Στο Ζάππειο. Κάποιος παραπονείται ότι δεν βρήκε χώρο για το αυτοκίνητό του.30' πρωινή. Δυο και τέταρτο η ώρα. στην πολυθόρυβη πλατεία Συντάγματος. Τα τηλέφωνα δούλευαν συνέχεια. Σκέφτηκα ότι εκείνος που κινδύνευε περισσότερο από κάθε άλλον ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου. Σαν αστραπή άλλαξε το σκηνικό της εφημερίδας.. Γίνονται χιλιάδες συλλήψεις. Από πού έρχεται τούτο το προμήνυμα του ολέθρου.. κυττάζει ταυτόχρονα τα δελτία των ξένων πρακτορείων και απαντά από το τηλέφωνο «Όχι. απολάμβαναν τη μουσική της ελληνικής νύχτας. Σας ζήτησε στο τηλέφωνο ο Γεώργιος Παπανδρέου.30' μετά τα μεσάνυχτα. Δεν ήταν ασυνήθιστο ένα τηλεφώνημα του μεγάλου «Γέρου». Είχε γίνει η κίνηση του χεριού προς τη συσκευή του τηλεφώνου. τίποτα το σπουδαίο απόψε. όταν την πρόλαβε το κουδούνισμα. Καληνύχτα».. Η παρουσία της ομορφιάς δεν σκιαζότανε από τίποτα. Τι μεσολάβησε μέσα στη νύχτα.θάφτηκε στη γη που γεννήθηκε. Κανένας δεν υποψιαζότανε ότι πίσω από τη ρουτίνα και την ήμερη ομορφιά του Απρίλη είχε αρχίσει το ξετύλιγμα της τραγωδίας. Μια ανεξήγητα άσχημη προαίσθηση μ' έχει ζώσει. Στου αρχισυντάκτη το γραφείο ούτε ίχνος από τον πυρετό των «μεγάλων ημερών». Θα το μάθουμε τώρα. Συγκρατώντας ένα χασμουρητό. Κι έπειτα είχαμε επικοινωνήσει στις 11 το βράδυ. Τα μηχανοκίνητα κατεβαίνουν από το Γουδί σε σχηματισμό μάχης. —Μίλα καθαρά.. Ήταν όμως ασυνήθιστη η ώρα. Δεν καταλαβαίνω τι λες. μπόρεσε να πει. Αρκετοί ξένοι τουρίστες ξαπλωμένοι στις πολυθρόνες του «Παπασπύρου». τα γκαρσόνια. Είπε ότι είναι ανάγκη να του τηλεφωνήσετε». τιτιβίζοντας σ' όλες τις γλώσσες της υφηλίου. ένοιωθα το μυρωμένο ανασασμό από τις γλυσίνες και τα αγιοκλήματα. Πάνω στο τραπέζι ένα σημείωμα έγραφε: «Ώρα 1. Απαγορεύεται η κυκλοφορία. Πού και πού κάποιος αστυφύλακας της Τροχαίας. με ολάνοιχτα τα παράθυρα του αυτοκινήτου. οι πελάτες των μπαρ και των καμπαρέ. Οι σχεδόν μόνιμοι ξενύχτηδες. Ο αρχισυντάκτης με το ψαλίδι στο χέρι κόβει φωτογραφίες. Μόνος στο γραφείο μου. Στα γραφεία της εφημερίδας ο πολύπλοκος μηχανισμός λειτουργίας δούλευε απόψε κάπως νωθρά. Κανένα προμήνυμα καταιγίδας. Με το πρώτο κουδούνισμα ακούστηκε μια σπαρακτική γυναικεία φωνή: —Ποιος είναι. Οι κλητήρες ανεβοκατέβαιναν τις σκάλες μεταφέροντας τροφή στις λινοτυπικές μηχανές. Η συνηθισμένη κίνηση της νυχτερινής Αθήνας. Στο γραφείο πληροφοριών η συζήτηση γύρω από τα αποτελέσματα του ποδοσφαίρου είχε ζωηρέψει. Τα χασμουρητά διαδέχτηκε ο πυρετός. Ας είναι. Σήκωσα το ακουστικό. είπα στην τρομαγμένη φωνή που ακουγόταν από την άλλη άκρη του σύρματος. 1. —Έχουμε στρατιωτική δικτατορία. Τι έχει πεθάνει απόψε και δεν το ξέρουμε. Μια μικρή στρατιά από ρεπόρτερς ξεκίνησε τρέχοντας για να φέρει πληροφορίες. οι καθαρίστριες. Σχημάτισα τον αριθμό του τηλεφώνου του στο Ψυχικό. Τι θέλετε.

. Δυο. Δυο άντρες κάθονται στις πολυθρόνες αμίλητοι. —Μπορώ να μιλήσω στον αρχηγό. Μάταιη προσπάθεια. Είναι πληγωμένος. τα ψάρια. ένα πνιγμένο στα λουλούδια κοντινό προάστιο της Αθήνας. Γνήσιοι φιλέλληνες. Ένα ανεπαίσθητο νεύμα από την απέναντι πολυθρόνα υπαγορεύει την απάντηση. Αγαπούν ακόμη τα κορίτσια της Αθήνας. Ακούγεται ο ήχος του σπίρτου που ανάβει ο νεώτερος την πίπα του. Αγαπούν τη ρετσίνα. Μοιάζει σα να περιμένουν κάτι. Είναι απασχολημένος. —Ναι! Η σιωπή απλώνεται και πάλι. Και πάλι σιωπή.—Είπα τ' όνομά μου. τέσσερα. Από κείνη τη στιγμή όλη η Αθήνα. Δουλεύουνε για την CIA στην Ελλάδα. Από το ανοιχτό παράθυρο τα άστρα τρεμόσβηναν. Και οι δυο είναι Αμερικανοί. πολλοί βουλευτές. Θα τον σκοτώσουν. —Απολύτως. Δεν το σηκώνει κανείς αμέσως. Digitized by 10uk1s . —Πιστεύετε ότι όλα θα πάνε καλά.. Πέστε σε μένα ό. Βοηθείστε με να.. Την ίδια τύχη είχε και ο πρωθυπουργός Παναγιώτης Κανελλόπουλος. —Όχι. Ένα «κλικ» έκοψε στη μέση τη φωνή της Μάργκαρετ Παπανδρέου. Στο πέμπτο κουδούνισμα ο νεαρός σηκώνει το ακουστικό: —Εσείς. Κομμένη η γραμμή. οο0οο Στο Ψυχικό. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε συλληφθεί σαν κοινός κακοποιός. προσωπικότητες της τέχνης και της επιστήμης και χιλιάδες απλών ανώνυμων ανθρώπων. τα νησιά και τη θάλασσα. δημοσιογράφοι. Χωρίς ελπίδα έκανα την απόπειρα να πάρω το Καστρί.τι έχετε να πείτε. Το τηλέφωνο κουδουνίζει. Το φως στο μεγάλο χολλ είναι αναμμένο. —Τώρα μόλις πήραν τον άντρα μου. η παλιά αρχοντική βίλλα της οδού Χρυσανθέμων δεν κοιμάται. ο κοινοβουλευτικός αρχηγός της αριστεράς Ηλίας Ηλιού. Η γραμμή κόπηκε. Ένα γαλατένιο χρώμα απλωνότανε στον ουρανό της Αθήνας. Και οι δυο αγαπούν τη χώρα που τους έχουν στείλει να φρονιμέψουν. —Ναι. —Απολύτως.. —Όλα εν τάξει. τρία. όλη η Ελλάδα βυθίστηκε σ' ένα βαθύ τηλεφωνικό ύπνο. μερικοί υπουργοί του. ρωτάει ο νεώτερος. εγώ.

Ανθρώπινη ψυχή πουθενά. ενώ κοιμόντουσαν. Η σιδερένια φάλαγγα έχει φθάσει στην οδό Ηρώδου του Αττικού. Ανώτατος αρχηγός της επιχειρήσεως ο συνταγματάρχης Ιωάννης Λαδάς. απ' αυτά που εφοδιάζει η Αμερική τις χώρες του NATO. κάτω από τις νερατζιές του βασιλικού κήπου.. Την ψυχή του θα την έχει πατήσει η φασιστική μπότα. Εδώ δεξιά ξεχωρίζει με τον καταπράσινο περίγυρό του το κατάλευκο αρχιτεκτονικό οικοδόμημα του Γκρόπιους. μια απριλιάτικη πάλι μέρα. Καθώς η φάλαγγα κινείται ξεπροβάλλει μέσα στα κτίρια η Ακρόπολη σε μια υποψία πορφυρένιας όψης. Βουλήν. Ο ταξίαρχος Στυλιανός Παττακός διευθύνει την πολεμική επιχείρηση. Πιστεύει ότι χαράσσει την ειμαρμένη της Ελλάδας. Ο ανθρωπάκος προσπαθεί να πάρει ύφος Πρώσσου βαρόνου.τηλέφωνο. Με τον ασύρματο ο Παττακός αναφέρει: «Ουδαμού συνήντησα εχθρόν. Κοιτάζει το ρολόι του. Και τότε κάποιος Φον. οο0οο . Μέσα σ' ελάχιστες ώρες. Ο κορμός του φιδιού σταματάει στα Παλιά Ανάκτορα. Προελαύνω προς Ραδιοφωνικόν Σταθμόν. η αμερικανική πρεσβεία.. Ο θόρυβος που κάνουν τα μοτέρ και οι ερπύστριες καθώς αυλακώνουν την άσφαλτο μετουσιώνεται από την αρρωστημένη τούτη ψυχή σε θεία μουσική του Βάγκνερ.Ενώ τα μηχανοκίνητα του Παττακού ολοκλήρωναν την κατάληψη των νευραλγικών σημείων του κράτους άλλες στρατιωτικές δυνάμεις δούλεψαν σκληρά όλη τη νύχτα και την ημέρα και έφεραν σε νικηφόρο πέρας την επιχείρηση «Συλλήψεις επικινδύνων στοιχείων». Πάρτε με πάλι σε μια ώρα. Τα μηχανοκίνητα όλο προχωρούν ακολουθούμενα από μοτοσυκλετιστές. σα ντροπιασμένη για τα όσα γίνονται στην πολιτεία των τριών χιλιάδων χρόνων.. κατά της πολιτείας που κοιμότανε. από τη μία ως τις 5 το πρωί..47. Το πρωί θα ξυπνήσει σκλάβος.000 Αθηναίοι και Πειραιώτες: Η ηλικία..—Καλά. Ανάκτορα και Οργανισμόν Τηλεπικοινωνιών». Ερημιά. Μια μοίρα θωρακισμένων. Όλα εκτελούνται με θαυμαστή ακρίβεια. είχαν συλληφθεί μέσα στα σπίτια τους. Ίσως αυτό να φταίει που φαντάζεται τον εαυτό του βγαλμένο κατευθείαν από τους παλιούς γερμανικούς μύθους και σταλμένο από τη μοίρα να σώσει τον τόπο από την κατάρα της δημοκρατίας. το φύλο. Ένα αδιόρατο χαμόγελο έσπασε την παγερή όψη του αρχηγού. Η έδρα των αφεντικών. ένα κομμάτι ατσαλένιου φιδιού. ορθός μέσα από τον πυργίσκο του τανκ έδινε διαταγές και κατηύθυνε την πολεμική επιχείρηση της Αθήνας. Το ίδιο όπως τότε. γύρω στους 10. Τότε τα θωρακισμένα του Φύρερ. Ίσως να θυμάται ότι πριν 26 χρόνια. οο0οο Στη μια και τέταρτο μετά τα μεσάνυχτα. στο σταυροδρόμι των Αμπελόκηπων. αποσπάται και στρίβει αριστερά. παίρνει και δίνει διαταγές με το ασύρματο . Το βλέμμα του απλώνεται στο σκοτάδι της νύχτας. στον ίδιο ακριβώς δρόμο. Ο εχθρός κοιμάται αμέριμνος. Ο ταξίαρχος Παττακός ερευνά με τα κιάλια τον πλατύ δρόμο που ξεδιπλώνεται μποστά του. Κάποτε είχε δει στο θέατρο μια όπερα του Βάγκνερ και από τότε — ποιος ξέρει γιατί — κόλλησε στο αδύνατο μυαλό του ο Καλπασμός των Βαλκυριών. Είναι Σέρμαν και Πάττον Μ . Για την εξουδετέρωση του εχθρού εντέλλεται: «Συντρίψατε αδιστάκτως τυχόν εχθρικήν αντίστασιν». Απόψε τα τανκς του NATO. Προχωρούν αργά σ' όλο το πλάτος της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας με τα αριστοκρατικά μέγαρα και τους κρεμαστούς κήπους των μοντέρνων πολυκατοικιών. τα θωρακισμένα του Γ' Ράιχ έμπαιναν στην Αθήνα από την ίδια ακριβώς πύλη. πρόβαλαν βαρύγδουπα τα πρώτα τανκς με τα κανόνια και τα πολυβόλα στραμμένα κατά του εχθρού. στο δρόμο των Ανακτόρων.. Κοιμάται και νοιώθει ελεύθερος. η θρησκεία ή η κατάσταση υγείας δεν έπαιζαν κανένα ανασταλτικό Digitized by 10uk1s . Το σχέδιο «Προμηθεύς» έχει προβλέψει και την τελευταία λεπτομέρεια.

Τους έδιναν προθεσμία δυο λεπτών για να ντυθούν. Γιατί οι άλλοι λουφάζουν και γίνονται αρνάκια. Τότε η μάνα έπαιρνε μαζί της και το πιο μωρό. Θάχουν έτοιμη την εξέγερση.ρόλο.. Ο κρατούμενος δέχτηκε τη σφαίρα κατάστηθα και με ολάνοιχτα μάτια άφησε την τελευταία του πνοή.. Ένας ανθυπολοχαγός στον Ιππόδρομο ξεχώρισε ανάμεσα στις εκατοντάδες των κρατουμένων τον Ηλία Ηλιού. πλησίασε έναν φρουρό στρατιώτη και τον ρώτησε πού μπορούσε να βρει λίγο νερό γιατί διψούσε. κατά προτίμηση στα γήπεδα των αθλητικών συλλόγων και στον Ιππόδρομο. Το δάχτυλο πίεσε τη σκανδάλη. Ο λοχαγός του σε μια διδακτική ομιλία είχε επιστήσει την προσοχή των ανδρών. Θυμάται τα σοφά αυτά λόγια ο στρατιώτης -δεσμοφύλακας και είναι πανέτοιμος να μην αφήσει τον εαυτό του να παγιδευτεί από τούτον τον σατανά που στέκεται μπροστά του. πολιτικό ηγέτη και νομομαθή διεθνούς κύρους. Τα παιδιά τσίριζαν καθώς έρχονταν σ' επαφή με την αγριάδα των νυκτερινών επισκεπτών και τις προτεταμένες ξιφολόγχες τους. ο υποκόπανος των όπλων ανελάμβανε να επιβάλει το Νόμο και την Τάξη. Συνήθως η οικογένεια ξυπνούσε έντρομη. αλλά ο γενναίος ανθυπολοχαγός με ορμή μανιακού συνέχισε να χτυπάει το λιποθυμισμένο κορμί ενός ανθρώπου που είχε λαμπρύνει το ελληνικό κοινοβούλιο. ηλικίας 65 χρονών. Ο δεσμοφύλακας κύτταξε αυτόν τον άνθρωπο απορημένος με το θράσος του. Αρχίζουν με ένα δήθεν αθώο αίτημα για ψωμί ή για νερό. Η διαδικασία των συλλήψεων ήταν σχετικά μονότονη. κάποιος κρατούμενος ονόματι Ελλής απεπειράθη να δραπετεύσει.. Τα μεγάφωνα του στρατοπέδου ούρλιαζαν: «Η Εθνική Επανάστασις του Στρατού επεβλήθη αναιμάκτως. Το θύμα κυλίστηκε στο χώμα αιμόφυρτο. Δεν ήταν σπάνιες οι περιπτώσεις που η μοίρα — δηλαδή οι ηλεκτρονικοί εγκέφαλοι — είχε σημαδέψει και τους δυο συζύγους.. Όταν μαθεύτηκε το γεγονός ο απεσταλμένος των «Τάιμς» του Λονδίνου απευθύνθηκε στον υπουργό Δημοσίας Τάξεως Παύλο Τοτόμη και τον ερώτησε αν είναι ακριβής η πληροφορία. Κι αν κανένας φώναζε ότι δεν μπορεί ν' αναπνεύσει. Τα άλλα κλαψούριζαν και έμεναν στη μέριμνα του Θεού. Πολλοί σύρθηκαν με τις πυτζάμες ή με τα εσώρουχα. Προκειμένου να δυσφημίσουν τον εθνικό στρατό δεν τους νοιάζει να φάνε και μερικές βουρδουλιές. Άρχιζε τότε το δεύτερο μέρος του Γολγοθά. Ή και καμιά σφαίρα. Digitized by 10uk1s .. κάποιος κρατούμενος — αγνώστου ονόματος και επωνύμου — όντας ακόμη υπό την επήρεια του εφιαλτικού ξαφνιάσματος της νυκτερινής απαγωγής του. Δέρνοντας όμως ή σκοτώνοντας έναν απ' αυτούς τους σατανάδες κάνεις καλό. Και καταλήγουν σε στάσεις.. που οι αμερικανικοί ηλεκτρονικοί εγκέφαλοι είχαν αποφανθεί ότι ήταν ύποπτο. Ο σκοπός επυροβόλησε προς εκφοβισμόν και τον εφόνευσε». Το όνομά του είναι Παναγιώτης Ελλής και εκρατείτο στο στρατόπεδο του Ιπποδρόμου.. σταματούσε ένα τζιπ γεμάτο στρατιώτες και ένα άδειο καμιόνι. Τα καμιόνια κατένεμαν το μισοπεθαμένο φορτίο τους σε διάφορους «χώρους υποδοχής». Έξω από κάθε σπίτι. Οι κρατούμενοι — είχε πει — είναι σατανάδες.». (Έχει δίκιο ο λοχαγός. Ο επικεφαλής αξιωματικός χτυπούσε την πόρτα και αν δεν άνοιγε αμέσως οι στρατιώτες την έσπαζαν με τσεκούρια. Τέσσερες μέρες μετά το πραξικόπημα η αναίμακτη «Επανάσταση» δολοφόνησε έναν ακόμη κρατούμενο. Το παν είναι ο παραδειγματισμός. Αμ. Έβγαλε το πιστόλι του και με την λαβή τον κτύπησε δυνατά στο κεφάλι.). του φωνάζει δυνατότερα και κάνει ένα βήμα ακόμη για ν' ακουστεί. Ο Τοτόμης κύτταξε τα χαρτιά του και απάντησε: «Ναι. Γέροι 70 και 75 χρονών στοιβάχτηκαν με νέους και κορίτσια 16 και 17 χρονών μέσα στα καμιόνια σαν σαρδέλες κονσερβαρισμένες. Ο άλλος κυττάζει τον αμίλητο στρατιώτη με το προτεταμένο όπλο και αναρωτιέται μην είναι κουφός. δε... Σ' ένα άλλο στρατόπεδο.. «Νερό». Αυτός ο σατανάς έρχεται να μου πάρει το όπλο.

Ν.Η αλήθεια είναι διαφορετική. Ο μόνιμος ανθυπίλαρχος Κότσαρης Κωνσταντίνος. Είναι το μεγάλο όπλο του ψυχολογικού πολέμου. 17 χρονών. Την 17.. Αυτή που μιλάει είναι η Τερέζα. Τέσσερες νεαρές Ελληνίδες αψήφησαν τους κινδύνους αντιποίνων και έδωσαν με λίγα λιτά λόγια η κάθε μια το οικογενειακό τους δράμα. 902 τη 25/4/1967 Θέμα: Θανάσιμος τραυματισμός κρατουμένου.Τ. ότι απαγορευόταν σε όλους να βγουν από τα σπίτια τους. Πιο δυνατό από την ίδια τη σύλληψη. ο αρραβωνιαστικός της κι εγώ καθόμαστε στο τραπέζι. Και οι τέσσερες είναι κόρες που και οι δυο γονείς τους βρίσκονται στα στρατόπεδα. Ο πατέρας ήταν αμίλητος και σκεφτικός. Και περιέχεται στην αναφορά του διοικητού του στρατοπέδου επίλαρχου Ν. Η αγχώδης φοβία της συλλήψεως.τι δει επί των ανωτέρω. Β.. Πολύ αργότερα. όταν ακούσαμε στο ραδιόφωνο για το τι είχε συμβεί στη χώρα μας. Έξω δεν ακουγότανε κανένας θόρυβος.». και τις επόμενες μέρες. βρισκόμαστε στην κουζίνα.40' ώραν της ανωτέρω ημερομηνίας ηκούσθησαν πυροβολισμοί τινες εκ του έξωθι του στρατοπέδου χώρου και καθ' ην στιγμήν ο κρατούμενος ιδιώτης Ελλής ή Γιαλίς Παναγιώτης (κάτοικος Αθηνών. 4)Εις τον τραυματισθέντα κρατούμενον παρεσχέθησαν αι πρώται βοήθειαι υπό συγκρατουμένων ιατρών (τεχνηταί άναπνοαί — μαλάξεις καρδίας).Σ. ανάμεσα στα στρατιωτικά θούρια.Σ. διότι εσχημάτισε την γνώμην ότι ούτος παρεξέκλινε της ακριβούς κατευθύνσεώς του ίνα εισέλθη εις θάλαμον (ως είχε διατάξει) με αποτέλεσμα να τον τραυματίσει θανασίμως. εξακολουθεί ακόμη και τώρα έπειτα από τόσα χρόνια. Παρασίου 18. Κοιτταζόμαστε χωρίς να βγάζουμε μιλιά. στις 17 Σεπτεμβρίου 1968. Και είχε βγει μόλις πριν ένα χρόνο. Παπαδομανωλάκη. Εν συνεχεία τηλεφωνικής μου αναφοράς. «Ο πατέρας μου. «.. Υπογραφή Ν. Όλα είχαν βυθιστεί Digitized by 10uk1s . Προς ΣΥΤ. όστις προσήλθε τη αιτήσει μου εις Ιππόδρομον Φαλήρου άμα τω τραυματισμώ του κρατουμένου διά την ενέργειαν των δεόντων. οο0οο Η επιχείρηση «Συλλήψεις επικινδύνων στοιχείων» συνεχίστηκε την άλλη μέρα. Ο πατέρας είχε ήδη κάνει έντεκα χρόνια φυλακή για τα πολιτικά του φρονήματα. ενώ ταυτοχρόνως επυροβόλησε σχεδόν ε ξ επαφής τον κρατούμενον Ελλήν ή Γιαλίν Παν. συνεχίζει. Παράκλησις διατάξητε ό. διέταξε την ταχυτέραν είσοδον εντός του θαλάμου.Ε. Ο Επίλαρχος Νικόλαος Παπαδομανωλάκης. Η' Αστυνομικόν Τμήμα) επέστρεφεν εις τον θάλαμον κρατουμένων μετά 5 ή 4 συγκρατουμένων μεθ' ων είχεν εξέλθει δια σωματικήν του ανάγκην. η οποία έχει ως εξής: «Αριθμός 6344. ευρισκόμενος κατά την στιγμήν εκείνην εις μικράν απόστασιν από του θαλάμου των κρατουμένων. αναφέρεται ότι την 25/4/1967 εξετέλουν τα καθήκοντα επικεφαλής Φρουράς κρατουμένων εις Ιππόδρομον Νέου Φαλήρου. Γνωρίσαμε λίγη χαρά μονάχα εκείνο το χρόνο. (Στρατιωτικού Νοσοκομείου) Κειμηνάκην Δημήτριον. Ο νεκρός παρεδόθη εις τον ιατρόν του 401 Γ. πλην ούτος μετά 3' απεβίωσεν..Θυμάμαι πως εκείνο το πρωινό της 21 Απριλίου. Το ραδιόφωνο ειδοποιούσε. η αδελφή μου. Παπαδομανωλάκης». η ιταλική τηλεόραση αφιέρωσε ένα ζωντανό ρεπορτάζ με τον τίτλο: «Το θάρρος της αναμονής». η μητέρα μου.

Εκεί ζούσε από πολλές δεκαετίες ο Γεώργιος Παπανδρέου.Κ.. Πριν τα μεσάνυχτα αποσύρθηκε στην κρεβατοκάμαρά του. Η στάση του φαινόταν ανεξήγητη. Και την Κυριακή άρχιζε από τη Θεσσαλονίκη ο προεκλογικός αγώνας. Παρά τις ισχυρές πιέσεις που αντιμετώπιζε ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν ανυποχώρητος. Αυτή τη φορά όμως οι συνδυασμοί είχαν καταρτισθεί από το «Γέρο».30' μετά τα μεσάνυχτα δυο στρατιωτικά αυτοκίνητα σταμάτησαν λίγο πιο κάτω από το σπίτι του αρχηγού.. 2 Ήταν Πέμπτη. Κατά τη μιάμιση κάλεσε στο τηλέφωνο το δημοσιογράφο Γ. μια αποθηκούλα. Ο Ανδρέας και οι φίλοι του ήσαν δυσαρεστημένοι. ξεσκάλισε χαρτιά. Ο καταρτισμός των εκλογικών συνδυασμών παρουσίαζε τις μεγαλύτερες δυσκολίες. Κανείς δεν ξέρει.. Ο λοχαγός τον παραμέρισε και Digitized by 10uk1s . παμπάλαιο και ασήμαντο. Μετά το τηλεφώνημα ο «Γέρος» φάνηκε σκυθρωπός και ανήσυχος. Στις 2. τους αποχαιρετούσαμε από το παράθυρο κάνοντας μια προσπάθεια να χαμογελάσουμε. Είναι το μικρό ορεινό καταπράσινο προάστιο μεταξύ Κηφισιάς και Εκάλης... Ποιος ήταν. ο 78 χρονών αρχηγός της Ενώσεως Κέντρου. Άφησε παραγγελία να επικοινωνήσει μαζί του οποιαδήποτε ώρα εμφανιζότανε και ξαναμπήκε στο μικρό ιδιαίτερο γραφείο του. Ο Παπανδρέου αφού τέλειωσε με τον πονοκέφαλο των εκλογικών συνδυασμών ασχολήθηκε με την διατύπωση των βασικών γραμμών του λόγου που θα εκφωνούσε στη μακεδονική πρωτεύουσα. ίσως ακριβώς γι' αυτό ο Παπανδρέου αντιμετώπιζε σχεδόν άλυτα προβλήματα. Δεν ήταν στο γραφείο του. έσκισε κάτι προσωπικές σημειώσεις του.. θυμάμαι. »Ενώ το στρατιωτικό αυτοκίνητο έστριβε στη γωνιά του δρόμου. Έπειτα ήταν η διαμάχη μεταξύ της κεντροαριστεράς παρατάξεως (Ανδρέας Παπανδρέου) και της κεντροδεξιάς. είκοσι χιλιόμετρα από την Αθήνα. Ποιο όμως. Ολόκληρη την ημέρα της Πέμπτης ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε εργασθεί σκληρά.. Ήθελα να νοιώσω το στένεμα εκείνο του χώρου. Ο γηραιός πολιτικός ήταν ένα είδος διαιτητού και με το αδιαφιλονίκητο κύρος του εξισορροπούσε τις αντίρροπες τάσεις. Άνοιξε συρτάρια. Η σύνθεση των συνδυασμών ήταν σαφώς αντίθετη με το λαϊκό αίσθημα. με κριτήρια που έντονα ευνοούσαν την κεντροδεξιά. δεν κοιμήθηκα στην κάμαρά μου. διατηρώντας άθραυστη την ενότητα του μεγαλύτερου ελληνικού κόμματος. Εκείνη τη νύχτα. Γδύθηκε. Μοιραίως οι 700 θάμεναν με ανικανοποίητες τις φιλοδοξίες τους. και έμεινα εκεί όλη τη νύχτα. Το σπίτι που μένει είναι μικρό.. Έμοιαζε σα να κρυβόταν πίσω από τις αποφάσεις του αρχηγού κάποιο αυστηρά απόρρητο μυστικό. Μόλις μπήκαν μας ζήτησαν τις ταυτότητές μας. πρώην πρωθυπουργός. Γύρω στις δέκα του τηλεφώνησαν στο εμπιστευτικό τηλέφωνό του. Αλλά ο ύπνος δεν τον έπαιρνε. Πήγα σ' ένα δωματιάκι μικρό. Οι εκλογές είχαν προκηρυχθεί για τις 28 Μαΐου και παρ' όλο που για την Ένωση Κέντρου φαινόταν ένας «εύκολος περίπατος». Άνοιξε ο προσωπικός φίλος και φρουρός του αρχηγού αντισυνταγματάρχης της χωροφυλακής Δημήτριος Καράμπελας. Ο επικεφαλής λοχαγός χτύπησε δυνατά το κουδούνι της εξωτερικής πόρτας. Για τις 300 θέσεις των υποψηφίων βουλευτών του κόμματος μάχονταν πάνω από χίλιοι. Στη συνείδηση του δημοκρατικού λαού ο Παπανδρέου ήταν καθιερωμένος κάτι σαν πατριάρχης της δημοκρατίας.στην απόλυτη σιωπή. τους τοίχους να με πιέζουν». Το γεγονός όμως ότι στεγάζει τον Παπανδρέου του έχει προσδώσει — όπως και γενικότερα στο Καστρί — την αίγλη θεσμικού συμβόλου. Ύστερα ρώτησαν τον πατέρα και την μητέρα αν ήσαν έτοιμοι. φόρεσε τις πυτζάμες του και κατακλίθηκε. σα να ήταν βαθειά νύχτα. οο0οο Καστρί. Ήταν ένας λόγος μετριοπαθής. ενώ οι πάνοπλοι στρατιώτες κατελάμβαναν όλες τις πιθανές εξόδους. »Στις έξη το απόγευμα οι στρατιώτες χτύπησαν την πόρτα. Τώρα ήταν ήρεμος και έδινε την εντύπωση ότι ήταν «έτοιμος». από τις οποίες ήταν δυνατόν να διαφύγει ο Γεώργιος Παπανδρέου.

...... Ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν όρθιος............ Η σύζυγός του.. Προτού αποτελειώσει τη φράση ο ένας από τους λοχαγούς είχε αφοπλίσει τον πρωθυπουργό... Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος είχε ξυπνήσει από το θόρυβο......... ενώ οι δυο φρουροί αστυφύλακες παρακολουθούσαν αδιάφοροι την παραβίαση του οικογενειακού ασύλου του πρωθυπουργού. ..... μπήκε στην κρεβατοκάμαρα και της άρπαξε βίαια το ακουστικό από το χέρι...... Διά λόγους προστασίας σας παρακαλώ να με ακολουθήσετε. —Ακολουθείστε μας.... Είχε ακούσει το θόρυβο των αυτοκινήτων...........όρμησε πάνω κατ' ευθείαν στο υπνοδωμάτιο του Προέδρου......... —Αι ένοπλοι δυνάμεις. Ήταν γνωστός φανατικός οπαδός της δεξιάς.. απάντησε με πικρό χιούμορ ο Παπανδρέου. —Εκτελώμεν διαταγάς............»........ ....... —Θα επικοινωνήσω πρώτα με τον αρχηγό του επιτελείου και... —Τι θέλετε εδώ... Δυο στρατιωτικά αυτοκίνητα ανέβηκαν αγκομαχώντας την οδό Λουκιανού και σταμάτησαν στον αριθμό 15 της Ξενοκράτους — στους πρόποδες του Λυκαβητού — όπου το μικροαστικό διαμέρισμα της πρωθυπουργικής κατοικίας....................... Οι στιγμές είναι κρίσιμες..... Ντυθείτε και ακολουθείστε μας.......... παπαγάλισε ο λοχαγός................ Οι επικεφαλής δυο λοχαγοί ανέβηκαν αστραπιαία στο δεύτερο όροφο.......................... Πρόφτασε και πήρε ένα περίστροφο και προτείνοντάς το κράτησε σε απόσταση τους λοχαγούς που είχαν μπει..... Προτού πάρει απάντηση ανεγνώρισε τον έναν από τους λοχαγούς.. —Ευχαριστώ για την προστασία... διέταξαν οι αξιωματικοί.................. Μα ένας από τους επιδρομείς άκουσε το θόρυβο. Digitized by 10uk1s .. ανέλαβαν την διακυβέρνησιν της πατρίδος......... Ο άντρας της βγήκε από το μπάνιο ντυμένος και ακολούθησε τους δυο λοχαγούς...... —Κύριε Κανελλόπουλε — είπε — τα λόγια είναι περιττά...... —Μα δεν σέβεσθε ούτε τον βασιλέα........ Εκείνη τη στιγμή κουδούνισε το τηλέφωνο...... είπε έξαλλος ο Κανελλόπουλος στρεφόμενος προς τους στρατιωτικούς..... Είχε μαντέψει το σκοπό της νυκτερινής επισκέψεως............. ασπάσθηκε τον Καράμπελα και μπήκε στο αυτοκίνητο που του υπέδειξε ο λοχαγός...... μπόρεσε να σχηματίσει έναν αριθμό τηλεφώνου......... που είχε μείνει στην κρεβατοκάμαρα. Αλλά σχεδόν αμέσως η γραμμή νεκρώθηκε.. Χωρίς να χτυπήσει την πόρτα την άνοιξε και με το πιστόλι στο χέρι μπήκε μέσα. Μπήκε στο μπάνιο και ντύθηκε.................................. Προτού προφτάσουν να τον εμποδίσουν πήρε το ακουστικό...... Ανάλογη «προστασία» παρασχέθηκε και στον πρωθυπουργό Παναγιώτη Κανελλόπουλο........ Κατέβηκε τη σκάλα...................... Στα λίγα δευτερόλεπτα που μεσολάβησαν ο πρωθυπουργός άκουσε τη φωνή του βασιλιά Κωνσταντίνου που ρωτούσε: «Τι συμβαίνει...... —Ο Ανδρέας Παπανδρέου σας έστειλε..... Ο πρωθυπουργός μπήκε στο μπάνιο για να ντυθεί.

οι απειλές..................... Το σπίτι ήταν ζωσμένο από παντού..... άφριζαν από την αποτυχία... Αναποδογυρίζοντας κρεβάτια.......... Μα να σκοτώσεις χωρίς λόγο.......Αντί ν' απαντήσει ο ένας λοχαγός έσπρωξε τον Κανελλόπουλο στο ασανσέρ......... Εκεί έμενε με την οικογένειά του και ο Ανδρέας Παπανδρέου..»....... έλεγε και ξανάλεγε ο ταξιτζής................. Ίσως να τον ωρίμασε η πικρή εμπειρία λίγων στιγμών εκείνη τη νύχτα της Πέμπτης.... Με πήγαινε από την οδό Σταδίου στην πλατεία Αμερικής. αλλά δεν σταμάτησαν την πορεία της μοίρας............. Μισός αιώνας επιστημονικής μελέτης και έντονης δράσεως δεν είχε ωριμάσει τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο...................... Από τη στέγη ακούστηκε η φωνή του Ανδρέα: «Παραδίδομαι».. Μπορεί Digitized by 10uk1s .. γιος του αρχηγού της Ενώσεως Κέντρου.. Δικτατορία του στρατού ή επιδρομή ανεύθυνων δολοφόνων της άκρας δεξιάς........ Αλληλοκυττάχτηκαν με τη Μάργκαρετ....... Είμαστε άνθρωποι ή άγρια θηρία της ζούγκλας..... Τι ήταν ακριβώς. πιστόλια και προτεταμένες λόγχες.... σε τούτη τη μεριά του πεζοδρομίου. (Από το προσωπικό μου ημερολόγιο).... «Εκείνο που με παραξένεψε.. Στις 2 το πρωί ξύπνησε από άγρια χτυπήματα στην πόρτα.. των διαφόρων αποστολών......... στο ύψος του Μουσείου... σκίζοντας με τις λόγχες τον ιματισμό μέσα στα ντουλάπια.................... Σαν πεινασμένα θηρία που τους ξεφεύγει η λεία ξεχύθηκαν οι στρατιωτικοί στους χώρους του σπιτιού........ Σ ά β β α τ ο 2 2 Α π ρ ι λ ί ο υ 1 9 6 7 . Είχαμε φτάσει στην Πατησίων........ της CIA.............. Τότε ένας αξιωματικός άρπαξε το μεγάλο τους γιο Γιώργο και στηρίζοντας την κάνη του περιστρόφου στο κεφάλι του παιδιού φώναξε: «Θα σε σκοτώσω αν δεν πεις πού είναι ο πατέρας σου». Πήδησε στη βεράντα. . «πού»..... Το ταξί συνέχιζε την πορεία του. να θυμώσεις.......... τι να σας πω... ο υπ' αριθμόν ένας στόχος της CIA..... είναι το «γιατί».. οι δυνατές φωνές του απαγόμενου ξύπνησαν μεν την πολυκατοικία... —Δεν είναι εδώ....... πετώντας τα παιδιά κάτω.......... Οι διαμαρτυρίες. Το να τσακωθείς...... ακόμη και να σκοτώσεις πάνω στο θυμό σου το καταλαβαίνω........ Μάταιη ελπίδα. Τα χτυπήματα ηχούσαν σαν το πλησίασμα του θανάτου... και δεν φοβάσαι ότι θα τιμωρηθείς...... «ποιος») να κατευθύνω τον μονόλογο του ταξιτζή από το κήρυγμα προς την «πληροφορία».. .......... …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….... —Πού είναι. Εκεί μένουν οι ανώτεροι υπάλληλοι της πρεσβείας........ Όταν έσπασε με τα τσεκούρια η εξωτερική πόρτα οκτώ αξιωματικοί εισέβαλαν με ένα οπλοπολυβόλο..... Πιάσαμε κουβέντα κι όταν σχημάτισε τη γνώμη ότι δεν ήμουνα άνθρωπος της Χούντας μου άνοιξε διάπλατα την καρδιά του....... 3 Με το ένστικτο της στιγμής ο Ανδρέας έτρεξε στην ταράτσα και από κει στη στέγη του σπιτιού......... είναι πολύ κακό σημάδι. έτσι γιατί κρατάς ένα όπλο.............. Το Ψυχικό θεωρείται κάτι σαν ιδιοκτησία της αμερικανικής παροικίας............. Καθόμουνα στην μπροστινή θέση και προσπαθούσα με διακριτικές μικροδιακοπές («πότε». να σηκώσεις χέρι....... Κουτσαίνοντας ακολούθησε τους διώκτες του. Παραπάτησε και χτύπησε το πόδι του. καταστρέφοντας το παν...... Λίγο πιο πέρα έκοψε ταχύτητα και με φανερή ταραχή μου έδειξε: «Να εδώ.....

Ειδικά την Παρασκευή έπρεπε να ξυπνήσω πολύ νωρίτερα.. Έμοιαζαν με ξεραμένες σταγόνες αίμα. Την περίμεναν οι γονείς της στις Σπέτσες και ήθελε να προφτάσει το πρώτο καράβι. Με όση μπορούσα φυσικότητα άφησα να πέσουν τα κλειδιά μου στο σημείο που έδειχνε. «Πάμε να πιούμε κάπου ένα καφέ να συνέλθουμε». Και δεν υπάρχει τρόπος να την ειδοποιήσω.. βρε γυναίκα. Η γυναίκα μούφκιαξε καφεδάκι. Τι να σας πω. Μήπως ήξερε κι αυτή. Τότε ξαφνικά μούρθε στο νου κάτι άλλο. Ξαναμπήκαμε στο ταξί και ξεκινήσαμε αμίλητοι. Έχει γούστο να περιμένει να φανώ με το ταξί. Κάνε πως μιλάμε. Παραγγείλαμε καφέδες. είχα ένα άσχημο προαίσθημα. Πιάνω δουλειά στις 6 το πρωί και πρέπει να κοιμάμαι νωρίς. φέρνοντας το χέρι στην καρδιά. Την έβλεπα να κοιτάζει μέσα στο σκοτάδι δεξιά κι αριστερά. Πραγματικά υπήρχαν κάτι μικροί λεκέδες. μου λέει.. Η γυναίκα μου είχε ξυπνήσει πριν από μένα και κοίταζε από το παράθυρο στο δρόμο. Κι εκεί. παρκάρισε παράνομα και κατεβήκαμε. Σα να γινότανε σεισμός. Το πήρα απόφαση ότι ύπνος τέρμα.».. αλλά προτού προλάβω να της φωνάξω ξαναγύρισε στην αρχική της θέση και μάλιστα ξεμάκρυνε προς την άκρη του πεζοδρομίου.ακόμη να υπάρχουν σημάδια. Με πήγε σε ένα απόμερο καφενεδάκι. Ξαναφώναξα. Κείνη ακριβώς τη στιγμή ένα από τα τανκς που προχωρούσαν έκοψε. είπα μέσα μου. Μπήκε σ' ένα στενό δρομάκι. Εγκατέλειψα το παρατηρητήριό μου. Ήταν μέρα μεσημέρι. Τον παρακάλεσα να σταματήσει κάπου για να δούμε από κοντά. Ένα υπογειάκι που σειέται ολόκληρο νύχτα-μέρα από τα αυτοκίνητα. Ο δρόμος γεμάτος από κάτι μεγαθήρια τανκς. ξεμάκρυνε λίγο από τ' άλλα και στάθηκε στην άκρη του πεζοδρομίου. Κατά τις τέσσερες το πρωί. Αν ερχόταν προς το παράθυρό μου ίσως να μ' άκουγε.. ήταν ακόμη νύχτα. Κρύος ιδρώτας άρχιζε να με λούζει.. Πλησίασα κι εγώ να δω τι συμβαίνει. Η κοπέλα του πρώτου ορόφου με είχε παρακαλέσει να την πάρω στις τέσσαρες να την πάω με το ταξί στον Πειραιά. Έπρεπε να την ειδοποιήσω. Κοίταξα προς τα κει και είδα την κοπέλα του πρώτου ορόφου να βγαίνει κρατώντας ένα βαλιτσάκι και να στέκεται ακίνητη στο πεζοδρόμιο. άναψα τσιγάρο και ξέμεινα στο παράθυρο με σβηστό το φως.. Δεν βλέπει τον χαλασμό του κόσμου. Έσκυψα να τα πάρω. αυτό το παράθυρο του υπογείου είναι του σπιτιού μου».. Διασχίζοντας το κατάστρωμα της Πατησίων φτάσαμε στο αντικρινό πεζοδρόμιο και με οδήγησε στο σημείο «εκείνο». Σκέψου τι γινότανε τη νύχτα της Πέμπτης. Τρελάθηκε.. Εκείνη τη Digitized by 10uk1s .. αριστερά. ή πυροβολώ! Λαχτάρησε το καημένο το κορίτσι κι έκανε ένα βήμα πίσω. Οι μπούκες των κανονιών στριφογύριζαν έτοιμες να ρίξουν. «Θα στα πω όλα». Σε κάποια στιγμή το κορίτσι ήρθε δυο βήματα πιο κοντά μου.. Το κορίτσι στεκότανε ακίνητο στη μέση του πεζοδρομίου.. άκουσα την εξώπορτα της πολυκατοικίας ν' ανοίγει. Κατά τις δυόμιση ξύπνησα τρομαγμένος. Στο δρόμο μια φορά δεν βγαίνω. Η απόσταση που μας χώριζε είχε μεγαλώσει. ανέβηκα από το υπόγειο στην είσοδο της πολυκατοικίας και άνοιξα την εξώπορτα. μου είπε σε λίγο. Έκανε μερικά βήματα αδημονίας.τι έβλεπε. Τι να συμβαίνει. μη με κάψεις και καείς και συ. Ο θόρυβος σκέπαζε τη φωνή μου. Να εδώ. Ο αξιωματικός σήκωσε το κεφάλι του από τον πυργίσκο και ούρλιαξε: —Αλτ.. Η θύμηση της τραγωδίας τον παρέλυε). (Το χρώμα του προσώπου του είχε γίνει άσπρο. ξαφνιασμένο με ό. «Πρόσεξε. ήπιε δυο καφτές ρουφηξιές και άρχισε να μιλάει: «Κάθουμαι εκεί που σούδειξα. Μισάνοιξα το παράθυρο και τη φώναξα με τ' όνομά της. Τίποτα. αντίκρυ ακριβώς από την κοπέλα. Ακόμη υπάρχει αίμα.. Κόσμος πολύς. Με τράβηξε από τον ώμο.

Εκείνα που είδατε. —Έμεινε κει ως το πρωί.. Έμειναν όμως μερικά πιτσιλίσματα.. Ημέρα Παρασκευή. τα ιδανικά. Το τηλέφωνο κουδουνίζει.στιγμή πρέπει νανοιωσε αυτό πούνοιωσα κι εγώ: το χρόνο. το κορίτσι θα ζούσε. ό. Έπειτα καθάρισαν το πεζοδρόμιο από το αίμα. —Και το τανκ. Και σωριάστηκε κουλουριασμένο κι άψυχο πάνω στο αυλάκι με το αίμα του.». φαίνεται. —Και το πτώμα του κοριτσιού. Πέστε μου και σεις. —Αντίδραση του εχθρού. Σ' ολόκληρη τη χώρα επικρατεί ο Νόμος και η Τάξις. Έπρεπε να βγω στο δρόμο και να το φωνάξω.. Τον αισθανόμουνα. —Σα να μην έγινε τίποτα. στο χολλ του παλιού αρχοντικού. να κόβονται με το μαχαίρι.. Οι σφαίρες γάζωσαν το κορμί του κοριτσιού. τον έβλεπα νάρχεται. Στο αριστερό χέρι εξακολουθούσε να κρατάει το βαλιτσάκι. Δυο φαντάροι κατέβηκαν. Ακούγεται η ίδια γνώριμη φωνή: —Λοιπόν. Στο καφενείο το ραδιόφωνο μετέδιδε: «Ησυχία. Το άμοιρο έκανε ένα βήμα μπρος. «Φταίω κι εγώ. Υπέφερε. Ξέρασε αίμα. ενώθηκε με τα άλλα και συνέχισε την πορεία του με τραγούδια. Ο θάνατος ήταν κοντά.. Κοντεύει να ξημερώσει. οο0οο Στην οδό Χρυσανθέμων. ένα στρατιωτικό αυτοκίνητο. την αλήθεια. Σταμάτησε να μιλάει. —Επιτυχία 100%. τη ζωή. βάλαν το πτώμα σ' ένα τσουβάλι και το πέταξαν στο πίσω μέρος του αυτοκινήτου. Λίγο κουράγιο αν είχα. ρωτάει ο ξένος. —Όλοι φταίμε. Δεν το κατάλαβε αυτό.. βαδίζει εις την εκπλήρωσιν των μεγάλων πεπρωμένων της. Η Επανάστασις. Κατά τις οκτώ ήρθε σταλμένο. 21 Απριλίου 1967.τι έχει αξία σε τούτον τον τρελό κόσμο. οι δυο άντρες τονώνουν τα κουρασμένα νεύρα τους ρουφώντας δυνατό τούρκικο καφέ. —Μηδέν. Άκουσα το κροτάλισμα του πολυβόλου. Digitized by 10uk1s . Και ήρθε ο άτιμος.. Ξεκίνησε.». Απλώθηκε σιωπή. επιβληθείσα αναιμάκτως. δεν φταίω.. σας λέω.». Πέρα στα νταμάρια του Γαλατσίου αχνοροδίζει η απριλιάτικη αυγή. Η έκφρασή του ήταν πελιδνή. είπε. Τάξις και Ασφάλεια επικρατούν καθ' άπασαν την χώραν.

. κυρίως δια του ανεξέλεγκτου ελέγχου που σιωπηρά του είχε αναγνωρισθεί στην εξωτερική πολιτική και στις ένοπλες δυνάμεις. Οι δυο αυτοί βασικοί τομείς της κυβερνητικής δραστηριότητας ήσαν ανέκαθεν ένα είδος απαραβίαστων βασιλικών στεγανών 5. δημοσιεύτηκαν άρθρα. μαζί με τη βασίλισσα Άννα Μαρία. Αλλά βέβαια δεν ήταν και άσπονδος εχθρός της Χούντας (αφού κυκλοφορούσε ελεύθερος και απελευθέρωνε τους κρατούμενους αυλικούς του). Δεν έλειπαν και εκείνοι που.. όπως είπε. Ο Κωνσταντίνος ζήτησε να δει τον εκεί κρατούμενο πρεσβευτή και αξίωσε να αφεθεί ελεύθερος. Ο διοικητής του τμήματος αστυνόμος Δασκαλόπουλος τον πληροφόρησε ότι ο Μπίτσιος είχε καταφύγει στη Βρετανική πρεσβεία. αλλά και στιγματιζόταν σαν εχθρός της πατρίδας.ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΟΙ ΥΠΕΡΔΥΝΑΜΕΙΣ Το πρωί της Παρασκευής 21 Απριλίου η πρώτη.. Η εκθρόνισή του ήταν ζήτημα ωρών. Ο οποιοσδήποτε βέβηλος αποτολμούσε να παραβιάσει τα στεγανά όχι μόνο έτρωγε την κλωτσιά. Το ερώτημα ήταν εύλογο. αν όχι κινεζικής. Οι μύθοι διαλύθηκαν όταν το πρωί της Παρασκευής ο Κωνσταντίνος εθεάθη στους δρόμους της πρωτεύουσας οδηγώντας μια αστραφτερή μπλε λιμουζίνα. Έχουν πιάσει τον Μπίτσιο και πάω να τον βγάλω» 6. που έκανε ο ξαφνιασμένος. Συγκεντρώθηκαν πληροφορίες. Ποιος ήταν ο πραγματικός ρόλος του. διασταυρώθηκαν με άλλες διαφορετικών πηγών. Πέρασε καιρός για να διαλυθεί το πηχτό σκοτάδι των πρώτων ημερών.. Με βάση αυτόν τον όγκο του υλικού — που χρειάστηκε να ξεκαθαριστεί από πολλούς παραπλανητικούς τριβόλους που Digitized by 10uk1s . που είχε προσγειωθεί σε αεροπλανοφόρο του 6ου Στόλου. Πέρασε από το ιστορικό καφενείο «Βυζάντιον» στην πλατεία Κολωνακίου και αφού έδρεψε μερικά χειροκροτήματα (ήταν ο μόνος τρόπος έμμεσου ξεσπάσματος του κόσμου εναντίον της δικτατορίας) σταμάτησε και ρώτησε: «Ξέρετε πού είναι το Γ' Αστυνομικό Τμήμα. υποψιάζονταν ότι η «Επανάσταση» ήταν ρωσικής. Οι άλλοι. Σύμφωνα μ' αυτές τις φήμες ο νεαρός μονάρχης ήταν..». Οι Αμερικανοί. ότι η βασιλική οικογένεια είχε δραπετεύσει με ελικόπτερο. Ο βασιλιάς. Με τη σύγχυση που επικράτησε αμέσως μετά το πραξικόπημα οι πληροφορίες και οι γνώμες για το ρόλο του βασιλιά και των Αμερικανών ήσαν από αντιφατικές μέχρι εξωφρενικές. Και όπως συμβαίνει στις πρώτες ώρες των ανώμαλων καταστάσεων. όπου ήταν το Γ' Αστυνομικό Τμήμα. Κάποιος άριστα πληροφορημένος. Η υπερτροφική εξουσία του εκάστοτε βασιλιά είχε αποκτηθεί υπεράνω και εναντίον του ισχύοντος Συντάγματος. Το ελληνικό Ναυτικό είχε κηρύξει αντεπανάσταση. Ώστε ο Κωνσταντίνος δεν φαινότανε να είναι μπλεγμένος στο πραξικόπημα (αφού οι στενότεροι συνεργάτες του είχαν πιαστεί) 7. σχεδόν στερεότυπη ερώτηση. Ο Κωνσταντίνος θα έμπαινε επί κεφαλής και με τη βοήθεια Αμερικανών πεζοναυτών θα κυρίευε την Αθήνα και θα επανέφερε το δημοκρατικό πολίτευμα. γράφτηκαν βιβλία. Πώς αντιμετώπισε την «Επανάσταση». αιχμάλωτος στα θερινά Ανάκτορα του Τατοΐου. Το βασιλικό αυτοκίνητο κατευθύνθηκε στην οδό Βαλαωρίτη. αρνούμενος να προδώσει τις δημοκρατικές του αρχές και να γίνει επίορκος. ανάλογες με την οπτική γωνία του συναισθηματισμού από την οποία καθένας έβλεπε τα πράγματα. Και τα μικρά παιδιά ακόμη στην Ελλάδα ξέρουν ότι ο βασιλιάς και οι Αμερικανοί 4 (πρεσβεία. απέκλειαν κάθε βασιλική ανάμιξη. CIA) είναι οι αποφασιστικότεροι ρυθμιστές της ελληνικής δημόσιας ζωής. τρομαγμένος και διψασμένος για νέα κόσμος ήταν: «Ποιοί είναι πίσω απ' τους κινηματίες. Οι περισσότεροι ήσαν βέβαιοι ότι οι συνταγματάρχες είχαν δράσει με τις ευλογίες του Κωνσταντίνου και με τις εντολές των Αμερικανών. Ίσως να περνούσε κι από στρατοδικείο. συνηθισμένοι να συσχετίζουν όλες τις πληγές του Φαραώ με τον κομμουνισμό.. κυρίως οι προσηλωμένοι στα δόγματα της δεξιάς. μου μετέδωσε την άκρως εμπιστευτική είδηση. στρατιωτική αποστολή. οι πιο απίθανες φήμες κυκλοφορούσαν ψιθυριστά ανάμεσα στους φοβισμένους ανθρώπους. κατασκευής.

Και προσέξτε.περιλάμβανε — η αλήθεια για τον Κωνσταντίνο και τη βασιλική οικογένεια παρουσιάζεται ως εξής: Το βασιλικό ζεύγος πέρασε τη νύχτα του πραξικοπήματος στα θερινά Ανάκτορα του Τατοΐου. —Κύριε Ράλλη. Μεγαλειότατε. —Τι εισηγείσθε. Βρίσκομαι στο Ναύσταθμο. Ακόμη δεν γνωρίζομεν τους σκοπούς της Επαναστάσεως. —Επικρατεί απόλυτη ησυχία. αρχηγό ενός μικρού κόμματος της δεξιάς. Λίγο αργότερα ο Κωνσταντίνος είχε έμμεση επικοινωνία με τον Σπύρο Μαρκεζίνη. ο Ζωιτάκης είναι στην Αθήνα και έλαβε μέρος χθες το απόγευμα σε σύσκεψη με τους κινηματίες. Δεν θέλω αιματοχυσίαν. Του είπε ότι βρίσκεται στο Κέντρο Αμέσου Δράσεως Χωροφυλακής στο Μαρούσι και αναμένει διαταγάς. με εξουσιοδοτείτε να ενεργήσω εις τον Ναύσταθμον κατά την κρίσιν μου. και ρύθμιζαν τις τελευταίες λεπτομέρειες του νυκτερινού πραξικοπήματος. —Νομίζω ότι προτρέχετε των γεγονότων. Πάλι το τελέφωνο. —Ποια είναι η γνώμη σας. Αναμείνατε διαταγάς μου. —Μετακίνησιν νομιμοφρόνων στρατιωτικών δυνάμεων εκ των επαρχιών. Πρέπει πάση θυσία ν' αποφύγωμεν την αιματοχυσίαν. —Μεγαλειότατε. Αντίθετα προς τους άλλους συνομιλητές του βασιλιά. Ο Κωνσταντίνος κοιμόταν μακαρίως την ώρα που οι τρεις πρωταγωνιστές της «Μικρής Χούντας» Γεώργιος Παπαδόπουλος. Ο Κωνσταντίνος κατέβασε το ακουστικό. Στυλιανός Παττακός και Νικόλαος Μακαρέζος συνεδρίαζαν σ' ένα σπίτι της συνοικίας Παγκράτι. υποδιοικητής της ΚΥΠ). —Είμαι ο ναύαρχος Σπανίδης 8. —Μεγαλειότατε. μόνη επιβαλλόμενη ενέργεια είναι ο απόπλους του στόλου προς Κρήτην και ίσως ο σχηματισμός εκεί νομίμου κυβερνήσεως. κύριε Σπανίδη. —Όχι. δεν συμφωνώ. δικός τους. Είναι. Οι κινηματίες δεν έχουν εμφανισθεί. —Πώς είναι εκεί η κατάσταση. στην οδό Ασπασίας. Τα Ανάκτορα ήσαν κυκλωμένα από τανκς. —Κατά τη γνώμη μου. ο Μαρκεζίνης φέρεται συμβουλεύσας τον Κωνσταντίνο να επιδιώξει συνδιαλλαγή με τους κινηματίες. Digitized by 10uk1s . προσπαθείστε να επικοινωνήσετε με τον διοικητή του Γ' Σώματος Στρατού Θεσσαλονίκης στρατηγό Ζωιτάκη 9. Στις δυο και μισή το πρωί ο Κωνσταντίνος ξύπνησε από επίμονο κουδούνισμα του εμπιστευτικού του τηλεφώνου. Μια διμοιρία αλεξιπτωτιστών είχε στρατοπεδεύσει μέσα στον απέραντο κήπο. —Κύριε υπουργέ. Έπειτα έριξε μια ματιά από το παράθυρο. Ήταν ο Γεώργιος Ράλλης. (Στην αποφασιστική αυτή σύσκεψη μετείχε και ο αντισυνταγματάρχης Μιχαήλ Ρουφογάλης. υπουργός Δημοσίας Τάξεως.

Εκείνο το ανατριχιαστικό σύνθημα του Παπανδρέου «Ποιος κυβερνάει. Οι αντιρρήσεις του νεαρού μονάρχη ήσαν ασθενείς. Μαύρη κατάθλιψη είχε πέσει στα Ανάκτορα.. Ξανάφερνε έτσι κάποια πρόσκαιρη ισορροπία. ο Λαός ή ο Βασιλεύς. αλλά έπρεπε να είναι έτοιμοι. Η υπηρεσία των Ανακτόρων του ανήγγειλε τρεις επισκέπτες: τους συνταγματάρχες Γ.» είχε προκαλέσει κατακόρυφη πτώση της δημοτικότητας της δυναστείας. τότε που οι αντάρτες κυριαρχούσαν σε μεγάλα τμήματα της χώρας. τους σκοπούς του (εξυγίανση της χώρας από τον κομμουνισμό και τους συνοδοιπόρους του) και τον εκάλεσαν να επιδείξει πνεύμα ειλικρινούς συνεργασίας με την Επανάσταση. Στην επιστολή του ο Σπαντιδάκης εξυμνούσε τα αγνά κίνητρα των συνταγματαρχών. Ήταν τον καιρό του εμφύλιου πολέμου. Καθώς όμως έβλεπαν τον πανικό της μητέρας και μυρίστηκαν τις προετοιμασίες της φυγής ένοιωθαν ότι εκείνο που συνέβαινε επρόκειτο να επηρεάσει και τη δική τους ανέμελη ζωή. ν' αποφύγει την ανάθεση της προεδρείας της κυβερνήσεως σε στρατιωτικό. τότε η Φρειδερίκη άφηνε μόνη της να παραμερίζεται από τον άντρα της. Καθώς βημάτιζε μέσα στα γραφείο το βλέμμα του σταμάτησε στα μεγάλα κάδρα του τοίχου με τις φωτογραφίες του πατέρα του και της μητέρας του. Μακαρέζο και τον ταξίαρχο Σ. πότε ο Παπανδρέου. Τελικά η συνάντηση έληξε χωρίς θετικό αποτέλεσμα. Ο Κωνσταντίνος παρετήρησε ότι θάπρεπε η επανάσταση. Τα παιδιά δεν ήξεραν τι ακριβώς συμβαίνει. Ο πατέρας έπαιρνε την κατάσταση στα χέρια του και άνοιγε μερικές βαλβίδες. Το ίδιο και η αριστερά.Στις 5. Ορίστηκε συνάντηση για την ίδια μέρα στα ανάκτορα των Αθηνών. είχε πει. Η πάντα προβλεπτική μαμά είχε δώσει διαταγές να ετοιμασθούν βαλίτσες. αντελήφθη ότι ο Κωνσταντίνος ήταν έτοιμος να αποδεχθεί το τετελεσμένο γεγονός και ότι οι αντιρρήσεις του είχαν μάλλον διαπραγματευτικά κίνητρα. Παττακό. Οι τρεις κινηματίες του εξέθεσαν τα αίτια του πραξικοπήματος (απειλή κομμουνιστικής επαναστάσεως και διολισθήσεως της Ελλάδας στο Παραπέτασμα). Παπαδόπουλο και Ν. Κυρίως περιείχαν το παράπονο ότι η συνωμοσία εξυφάνθη πίσω από την πλάτη του. για λόγους εξωτερικούς.. Μου μιλούσε κουνώντας διαρκώς το δάκτυλό του.. Τον παρακάλεσε να συναντηθούν. Η συζήτηση μετατοπίστηκε στο θέμα της συνθέσεως της κυβερνήσεως.. διεκήρυττε ότι έσωσαν τη χώρα από το χάος και παρείχε εγγυήσεις για το ακλόνητο της θέσεως του στέμματος και της δυναστείας. αφήνοντας και τους τρεις ορθούς καθ' όλη τη διάρκεια της συνομιλίας μας». Όταν τα κύματα έφταναν στα κράσπεδα των ανακτόρων και απειλούσαν να παρασύρουν τον ασταθή θρόνο. Αργότερα ο Κωνσταντίνος διηγήθηκε στο στενό φίλο του Τάκη Χορν: «Έβραζα από θυμό. πρεσβευτή των Ηνωμένων Πολιτειών. Θυμάται ότι πρώτη φορά είδε τη μητέρα του τόσο φοβισμένη.. πότε οι απειλές των Τούρκων.. αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Στρατού... Το κέντρο τον πολεμούσε αδυσώπητα. Προτού απαντήσει ο Κωνσταντίνος ο Παπαδόπουλος του παρέδωσε επιστολή του στρατηγού Γρηγορίου Σπαντιδάκη. Πολλές φορές στα δέκα εφτά χρόνια της πολυτάραχης βασιλείας του πολιτικές και κοινωνικές και εθνικές φουρτούνες έκαναν τα θεμέλια του θρόνου να τρίζουν. Ένα έντονο αίσθημα αμηχανίας κατείχε τον Κωνσταντίνο. Ο Κωνσταντίνος είχε επιφυλαχτεί να πάρει τις οριστικές του αποφάσεις αφού επικοινωνήσει με τους συμβούλους του. Εκείνη η μεγάλη φουρτούνα πέρασε. Πότε το κυπριακό. Τους δέχτηκε ψυχρά στο γραφείο του. Έβγαλα το άχτι μου. Ενώ επί της δικής του βασιλείας. Ο Παπαδόπουλος ερωτοτροπούσε από τότε με την πρωθυπουργία.. Τηλεφώνησε στον Φίλιπς Τάλμποτ. του Κωνσταντίνου. Τα κατάφερνε όμως ο πατέρας. ευφυέστερος των άλλων.30' το πρωί ο Κωνσταντίνος ήλθε σε πρώτη επαφή με τους νέους άρχοντες της χώρας. Ο Παπαδόπουλος ήταν αναιδής και θρασύς. Αλλά όσο μεγάλωνε ο Κωνσταντίνος όλο και καινούργιες καταιγίδες ξεσπούσαν. όλες οι μεγάλες πρωτοβουλίες που πήρε με την καθοδήγηση της μητέρας είχαν γίνει δυναμίτης στα θεμέλια του θρόνου. Ο Κωνσταντίνος ήταν οχτώ χρονών όταν η βασίλισσα γύρισε ένα βράδυ από την Κόνιτσα της Ηπείρου. Ο Μακαρέζος. ν' αντιμετωπίσουν τις συνέπειες από τη ραγδαία επιδείνωση της καταστάσεως στο μέτωπο. Μοναδικό και όχι σταθερό στήριγμα του θρόνου Digitized by 10uk1s .. πότε κοινωνικές αναστατώσεις. Δεν ήταν άμεσος ο κίνδυνος. Όταν ζούσε ο πατέρας — ο βασιλιάς Παύλος — δεν ήσαν βέβαια και τότε όλα ρόδινα.

Αν δεχότανε το τετελεσμένο γεγονός και ταυτιζότανε με τους συνταγματάρχες τότε ήταν σα να βάζει μόνος του στο θρόνο μια βραδυφλεγή (πόσο βραδυφλεγή. Κάτι έπρεπε να κάνει. Τον οδήγησαν σ' ένα γραφείο που ήσαν συγκεντρωμένοι οι νέοι άρχοντες της Ελλάδας.. Και ξαφνικά ήρθε το πραξικόπημα. ταχύτητα έφθασε στο Χολαργό. Με μια τέτοια διαταγή πραγματοποιήθηκε η «ηρωική» κατάληψη. ήταν υποχρεωμένος να σταματήσει στο σημείο που τον διέταξε ο σκοπός. Για να εξουδετερωθεί η ανεπιθύμητη παρουσία μαρτύρων η συνομιλία Κωνσταντίνου και Κανελλόπουλου διηξήχθη σε μικτή γερμανοαγγλική γλώσσα. αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Δηλαδή όχι περισσότερο από 30%. Τι να κάνω τώρα. ή πυροβολώ». Αν ερχόταν σε σύγκρουση με τους «μπάσταρδους» — όπως τους έλεγε — το πιθανότερο είναι ότι θάχανε. περιμένοντας να τηλεφωνήσει ο αξιωματικός της φρουράς στα ανώτερα κλιμάκια της «Επαναστάσεως» και να πάρει την άδεια να επιτρέψει... Μπήκαν σ' ένα κενό γραφείο. Την επιχείρηση της καταλήψεως του Πενταγώνου είχε εκτελέσει ο συνταγματάρχης Ιωάννης Λαδάς.. Όταν ρωτήθηκε πώς έγινε το ηρωικό κατόρθωμα. Εκείνο που ο Λαδάς χαρακτήρισε «διαβολικό» σχέδιο ήταν απλώς γκανγκστερικό.. Πολλές σκέψεις τον βασάνιζαν. να του δώσει εξηγήσεις «ποιος είναι» και — το χειρότερο — να καθηλωθεί εκεί ακίνητος. αλλά μπροστά στην επιμονή του Κωνσταντίνου υποχώρησε. με παρεμβολή και ελληνικών λέξεων. Οι δυο αξιωματικοί όμως δεν απομακρύνθηκαν. με όνομα και επώνυμο — Κωνσταντίνος Παύλου Γλύξμπουργκ — κάνοντας παρέα με τους άλλους ξεπεσμένους βασιλιάδες και πρίγκιπες σε κάποια ξένη πολιτεία του προκαλούσε πανικό. Υπήρχαν. Όταν χωρίστηκαν ο Κανελλόπουλος έμεινε με την ασφαλή εντύπωση ότι ο Μεγαλειότατος δεν επρόκειτο να αντιτάξει δυναμική αντίσταση στους στασιαστές. Τώρα ήταν η έδρα των κινηματιών. Αλλά τι. Πίστευε ότι τουλάχιστον ο στρατός θα του έμενε πιστός. Κρύος ιδρώτας απλώθηκε στο μέτωπό του. Ο Σπαντιδάκης. του Πενταγώνου από τον Λαδά. Η κατάρρευση της δικτατορίας θα σήμαινε το οριστικό τέλος και του ίδιου και του θρόνου και της δυναστείας. Ο Κανελλόπουλος ανεπιφύλακτα συμβούλευσε το βασιλιά να μη συνθηκολογήσει με τους «σφετεριστάς της εξουσίας».. Ζήτησε να του φέρουν ένα αυτοκίνητο στην είσοδο των Ανακτόρων. στον Βασιλέα των Ελλήνων και δισέγγονο του τελευταίου Γερμανού Αυτοκράτορα να διαβεί την πύλη του Πενταγώνου.. παρ' όλο που τη στιγμή εκείνη εφρουρείτο από 1000 στρατιώτες και 500 οπλίτες της Αεροπορίας». Η σκέψη ότι θα κατέβαινε στο επίπεδο των κοινών θνητών. Πάει και αυτή η ελπίδα.. ο Λαδάς πήρε μυστηριώδες ύφος: «Με ένα πολύ απλό διαβολικό σχέδιο». Εζήτησε να δει τον κρατούμενο πρωθυπουργό του Κανελλόπουλο. Digitized by 10uk1s . είπε. ο ανώτατος αρχηγός των «κατά γην. Κάτι έπρεπε να κάνει.. ως συνήθως. Σε λίγο οδηγήθηκε στο βασιλιά με συνοδεία δυο αξιωματικών ο πρωθυπουργός. Αυτός. «Όμως δεν μπορώ να σας το αποκαλύψω».) βόμβα. Στο τέλος πήρε μια απόφαση. Μπροστά στην κεντρική πύλη του Πενταγώνου ένα αδιαπέραστο φράγμα από άρματα μάχης φρουρούσε το τεράστιο κτίριο που στέγαζε τους εγκέφαλους της ελληνικής πολεμικής μηχανής. Ο Κωνσταντίνος ανέπτυξε τις γνωστές επιφυλάξεις του. Και τότε δεν θα του έμενε παρά ο δρόμος της ξενιτιάς. ο Κωνσταντίνος — όπως διηγείτο αργότερα — αισθάνθηκε ένα απροσδιόριστο ρίγος. Θλιμμένος ακολούθησε τους δεσμοφύλακές του προς το κρατητήριο. αφού πιάστηκε τη νύχτα της Πέμπτης και προσχώρησε στην Επανάσταση εγκαταστάθηκε στο γραφείο του και υπέγραφε διαταγές όχι σαν επαναστάτης. αλλά σαν νομιμόφρων αρχηγός του στρατού. κατά τις εκτιμήσεις του.. θάλασσαν και αέρα» ενόπλων δυνάμεων. Ο Παπαδόπουλος είχε αντιρρήσεις. πολλές δυνατότητες (ναυτικό. ο «ελέω Θεού» βασιλεύς. αεροπορία και επαρκείς δυνάμεις στρατού) για να κατασταλεί το κίνημα. Καθώς το βασιλικό αυτοκίνητο με το στέμμα και τους θυρεούς πλησίασε την πύλη και ακούστηκε η κραυγή του σκοπού «Αλτ. Αλλά τι. σε ποιόν. Οδηγώντας με μεγάλη..απέμενε η ηττημένη δεξιά.. Ο Κωνσταντίνος σταμάτησε να βηματίζει στο γραφείο. Αργότερα ο Λαδάς κομπάζοντας διεκήρυξε: «Κατέλαβα σε πέντε λεπτά το Γενικό Επιτελείο Στρατού (Πεντάγωνο) με 20 μόνο στρατιωτικούς αστυνομικούς.

να υπακούσει στις διαταγές του. Τελευταίο αίτημα του νεαρού μονάρχη ήταν να προσγειωθούν στον κήπο των ανακτόρων ελικόπτερα του 6ου Στόλου για να έχουν αυτός και η οικογένειά του μέσα διαφυγής αν παρίστατο ανάγκη. σε μια απότομη και απροσδόκητη ψυχική μετάπτωση. χαρακτήριζε το εγχείρημα της 21ης Απριλίου «βιασμό της ελληνικής δημοκρατίας». Ο βασιλιάς ήταν ηρεμότερος. αλλά τον εξέθετε προσωπικά. Είχαν προηγηθεί όμως και άλλες επαφές και δραστηριότητες του Κωνσταντίνου κατά την κρίσιμη ημέρα της Παρασκευής. Φεύγοντας από τα Ανάκτορα μ' αυτά τα ανάμικτα αισθήματα ο Τάλμποτ διαβεβαίωσε τον Κωνσταντίνο ότι θα έκανε ό. Όταν ο Τάλμποτ ξεκινούσε για τα ανάκτορα ήταν πληροφορημένος για τις κινήσεις του βασιλιά και κυρίως για τις συναντήσεις του με τον Κανελλόπουλο και τους αρχηγούς της «Επαναστάσεως». Μπροστά στον Τάλμποτ τους αποκάλεσε «ηλίθιους» και «μπάσταρδους» 10. Αν αυτό δεν ήτανε δυνατό. Γι' αυτό εξεπλάγη όταν αντίκρισε έναν Κωνσταντίνο κυριολεκτικά μαινόμενο εναντίον των κινηματιών. περιμένοντας τον πρεσβευτή των Ηνωμένων Πολιτειών. εξελιπάρισε τον Αμερικανό πρεσβευτή να ζητήσει τηλεγραφικώς από το Σταίητ Ντιπάρτμεντ την άμεση αποστολή ισχυρών δυνάμεων πεζοναυτών για να μπορέσει ν' αποκαταστήσει «την παλιά τάξη πραγμάτων» 12. ο οποίος είχε κατορθώσει να αμβλύνει το μένος του κατά των συνταγματαρχών. ζητούσε — τουλάχιστον — να υποχρεωθεί η Χούντα. Στη μια το μεσημέρι ο βασιλιάς με Digitized by 10uk1s . δεν θα τολμούσε να κινηθεί χωρίς την συγκατάθεση της CIA. Στην Ουάσιγκτον το αίτημα του Κωνσταντίνου προκάλεσε εύθυμα σχόλια. αδιαφιλονίκητος αρχηγός της «Μικρής Χούντας». αλλά δεν το υιοθέτησε 13. Σε μια νεώτερη συνάντηση ο Τάλμποτ διαβεβαίωσε τον Κωνσταντίνο ότι τα αιτήματά του είχαν ήδη διαβιβασθεί στην Ουάσιγκτον. Μιλώντας σ' αυτόν τον έξαλλο τόνο προς τον Αμερικανό πρεσβευτή δεν εδίστασε να κατηγορήσει τους συνταγματάρχες ότι. είχε συμβιβαστεί με τη νέα κατάσταση και όρκιζε την κυβέρνηση Κόλλια 15. που αξίζουν ιδιαίτερη προσοχή. Αλλά και ο ίδιος ήταν δυσαρεστημένος με το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. εκτός των άλλων.Από το Πεντάγωνο ο Κωνσταντίνος πήγε και εγκαταστάθηκε στα ανάκτορα Αθηνών. Ο Τάλμποτ υπέμενε σιωπηλός το βασιλικό ξέσπασμα.τι μπορούσε για να τον βοηθήσει και να τον βγάλει από το αδιέξοδο. Είχε ποντάρει στο πραξικόπημα της «Μεγάλης Χούντας» των βασιλικών στρατηγών. Έτσι. Ο βασιλιάς. «του έκλεψαν το πραξικόπημά του» 11. στο πρώτο τηλεγράφημα που έστειλε στο Σταίητ Ντιπάρτμεντ. Αφού κάποτε σταμάτησε ο καταιγισμός των ύβρεων ο Κωνσταντίνος. που ήταν καθορισμένο να γίνει — με την άδεια της Ουάσιγκτον — στις 24 Μαΐου. Ο Τάλμποτ απέδωσε το αλλοπρόσαλλο των βασιλικών αξιώσεων και ικεσιών στη σύγχυση και την αμηχανία που κατείχαν τον Κωνσταντίνο. στην οποία οι συνταγματάρχες κρατούσαν τα κλειδιά. αλλά είχε ήδη προσανατολιστεί σε τακτική συμβιβασμού με τους συνταγματάρχες. Οι πληροφορίες του ανέφεραν ότι ο Κωνσταντίνος εδυσφόρησε μεν για το εν αγνοία του πραξικόπημα. Και τώρα η υποκλοπή από τους συνταγματάρχες της σχεδιαζομένης επιχειρήσεως όχι ότι άλλαζε πολύ την ουσία των πραγμάτων. με αμερικανική πίεση. μέσα σε ελάχιστες ημέρες. Στις πρώτες ώρες διαισθάνθηκε και πολύ σύντομα βεβαιώθηκε ότι το άσχημο αυτό παιγνίδι σε βάρος του ήταν αποτέλεσμα του ανταγωνισμού μεταξύ πρεσβείας και CIA. Στο τηλεγράφημα περιέλαβε το αίτημα του Κωνσταντίνου περί αποστολής Αμερικανών πεζοναυτών. τέσσερες ημέρες προ των εκλογών. Αμερικανοί πεζοναύτες δεν εστάλησαν στην Ελλάδα. Ούτε χρειάστηκαν ελικόπτερα στους κήπους των Ανακτόρων. Δεν είχε την παραμικρή αμφιβολία ότι ο Παπαδόπουλος. Είχε προηγηθεί μακρά συνομιλία του με τον Πιπινέλη 14.

που ο σκεπτικισμός του για τα ελατήρια του βασιλικού διαβήματος πρέπει να ήταν δικαιολογημένος. Φαίνεται ότι η αμηχανία και η σπασμωδικότητα των κινήσεων του Κωνσταντίνου ήταν εντονότερου βαθμού από ό. δυο τζιπ με ασύρματο και άντρες των ΛΟΚ (λόχοι ορεινών καταδρομών). Οι αόριστες αυτές διακηρύξεις δεν ικανοποίησαν τον βασιλικό απεσταλμένο. διότι η κατοικία του Ρώσου πρεσβευτή στο Ψυχικό βρισκότανε υπό «διακριτικό έλεγχο». Έπειτα από 45 λεπτά βγαίνοντας ο Κωνσταντίνος είδε το τανκ — που αρχικά ήταν ακριβώς έξω από την πόρτα — να έχει μετακινηθεί κατά 50 μέτρα. Είπε στον συνομιλητή του ότι η χώρα του. είναι υπέρ της κανονικής λειτουργίας του πολιτεύματος και εναντίον των μιλιταριστικών πραξικοπημάτων. Και όμως έγινε. Προσέθεσε όμως ότι κατά την προσωπική του γνώμη το πραξικόπημα ήταν τυχοδιωκτική ενέργεια υπό τον έλεγχο της CIA και με την έγκριση του NATO. Για όσους ήξεραν την αντικομμουνιστική ιδεοληψία του Κωνσταντίνου (την Πρωτοχρονιά του 1966 στο επίσημο βασιλικό διάγγελμα είχε χαρακτηρίσει συλλήβδην τον κομμουνισμό και τους φορείς του «μιάσματα»). αρκετά μουδιασμένος. που μετεδίδοντο από το ραδιοφωνικό σταθμό. Επεσήμανε. ο οποίος επέμενε ότι ο Μεγαλειότατος θα ήθελε να γνωρίζει «αν θα υπάρξει αντίδρασις του σοβιετικού μπλοκ στο στρατιωτικό πραξικόπημα». ενώ απέκλεισε την «αιματοχυσία». αλλά και από τις δυτικές». Λίγο πριν από το μεσημέρι της Παρασκευής και ενώ όλοι οι δρόμοι που οδηγούσαν από την Αθήνα στα προάστια ήταν μπλοκαρισμένοι με άρματα μάχης ο Τζο Μπρούδος. ούτε εκ των υστέρων ο Μεγαλειότατος είχε εγκρίνει το πραξικόπημα των συνταγματαρχών. Ο «Μεγαλειότατος» επιθυμούσε πολύ να πληροφορηθεί τις αντιλήψεις των «σοσιαλιστικών χωρών» (αυτή την έκφραση χρησιμοποίησε ο απεσταλμένος του βασιλιά) και τις ενδεχόμενες αντιδράσεις τους στο στρατιωτικό πραξικόπημα. Δεν μπορεί να εξηγηθεί διαφορετικά το γεγονός ότι ενώ ζητούσε πεζοναύτες από τον Τάλμποτ. αλλά θα επικοινωνούσε και θα ανέφερε την επιθυμία του βασιλέως. απάντησε ότι εκτελεί διαταγές ανωτέρων του.ακολουθία αξιωματικών πήγε από τα Ανάκτορα Αθηνών στο Ψυχικό να δει τη μητέρα του. περιορίστηκε να δώσει πολύ επιφυλακτικές απαντήσεις. τέλος. Ο Κωνσταντίνος φώναξε τον επικεφαλής υπολοχαγό και τον διέταξε «να απομακρυνθεί αμέσως το τανκ».. αλλά η επαφή ήταν αδύνατη. η οποία τον αγκάλιασε και τον φίλησε. όπως και ολόκληρος ο πολιτισμένος κόσμος. Στην είσοδο τον υποδέχτηκε η αδελφή του πριγκίπισσα Ειρήνη. Ο Κωνσταντίνος επανέλαβε αυστηρότερα τη διαταγή του και μπήκε στα ανάκτορα. Ο Τσέχος διπλωμάτης. ούτε προσυνεννόηση μεταξύ βασιλέως και κινηματιών υπήρχε.τι παρουσιάσαμε ως τώρα. Ο αξιωματικός. Ο Μπρούδος εξήγησε ότι παρά τις επιφανειακές εντυπώσεις της κοινής γνώμης και τους ανακριβείς ισχυρισμούς της «Επαναστάσεως». Digitized by 10uk1s . Ο διπλωμάτης απέφυγε και πάλι να πει στον απεσταλμένο του Κωνσταντίνου τις σκέψεις του για τις ενδεχόμενες αντιδράσεις των ανατολικών κρατών (που ήταν το αντικείμενο του βασιλικού διαβήματος). Στον έκπληκτο ανατολικό διπλωμάτη ο αυλικός επισκέπτης κατέστησε αμέσως γνωστό το σκοπό της επισκέψεως.. του δε Γιουγκοσλάβου υπό πλήρη και εμφανέστατο αποκλεισμό. Πλησίασε τον υπολοχαγό και του είπε «ευχαριστώ». η επιδίωξη επαφής με την «άλλη πλευρά» κατά την ημέρα της 21ης Απριλίου φαίνεται απίστευτη. Έξω από τα Ανάκτορα της Φρειδερίκης στάθμευαν ένα πελώριο τανκ. Και απεκάλυψε ότι ο βασιλεύς είχε επιζητήσει επικοινωνία με τους πρεσβευτές της Σοβιετικής Ενώσεως και της Γιουγκοσλαβίας. εξουσιοδοτημένος από τον Κωνσταντίνο επισκέφθηκε στο Ψυχικό τον πρεσβευτή της Τσεχοσλοβακίας. ότι οι μαζικές διώξεις και τα άλλα αντιδημοκρατικά μέτρα «ασφαλώς θα καταδικασθούν όχι μόνο από τις σοσιαλιστικές χώρες. έμμισθος υπάλληλος των Ανακτόρων. ταυτόχρονα έκανε βολιδοσκοπήσεις και προς την πλευρά του ανατολικού μπλοκ.

είναι αμφίβολο να υπήρξε αυτός ο διαγγελέας. Δεν συνέβαινε το ίδιο με την μικρότερη αδελφή της.Η συνομιλία κράτησε περίπου μισή ώρα. Και η διάθεσή του ελάχιστα βελτιώθηκε όταν ο πρεσβευτής. Για όσους πίστευαν στην ειλικρίνεια και την γενναιότητα του βασιλιά. του δήλωσε ότι ουσιαστικά βρίσκεται σε πλήρη απομόνωση. δεδομένου ότι η «γραμμή» διέρχεται από το Πεντάγωνο. και στην Ηρώδου του Αττικού. Ο Κωνσταντίνος δεν θύμωσε επειδή οι συνταγματάρχες κατέλυσαν το δημοκρατικό πολίτευμα της χώρας και εγκαθίδρυσαν δικτατορία. Αποκαλούσε τους συνταγματάρχες (από πίσω τους) «μπάσταρδους».. εκτελούσε και καθήκοντα διαδόχου του Θρόνου (για το διάστημα που ο Κωνσταντίνος και η Άννα Μαρία δεν είχαν ακόμη αποκτήσει παιδιά). δεδομένου ότι η Φρειδερίκη. Ενώ η Σοφία είχε κληρονομήσει την πραότητα και την κάποια σωφροσύνη του πατέρα της (βασιλιά Παύλου) η ιδιοσυγκρασία και ο χαρακτήρας της Ειρήνης είχαν σφραγισθεί από την πληθωρική προσωπικότητα της Φρειδερίκης. η στάση του υπήρξε απογοητευτική. όπου είχε εγκατασταθεί ο Κωνσταντίνος. Και από τον καιρό που παντρεύτηκε (14 Μαΐου 1962) τα προβλήματα διεκδικήσεως του ισπανικού θρόνου που απορροφούσαν ολοκληρωτικά τον σύζυγό της και την ίδια έσβησαν κάθε ίχνος ενδιαφέροντος για την Ελλάδα. δεν του είχε εμπιστοσύνη.πλατειά τα επαναστατικά διατάγματα. Εκλιπαρούσε όμως την απόβαση Αμερικανών πεζοναυτών για να του φέρουν (χωρίς αιματοχυσία. βάσει του καταργηθέντος από τη δικτατορία συντάγματος. αν θα ήσαν διατεθειμένοι να βγάλουν αυτοί το φίδι από την τρύπα. όπως έλεγε. με τα οποία αναβίωσε στην Ελλάδα ο μεσαίωνας. Ωστόσο. ζούσε στην Ισπανία παντρεμένη με τον πρίγκιπα Δον Χουάν Κάρλος. πολυπράγμονος.) «στο πιάτο» τη χαμένη εξουσία. αποχαιρετώντας τον στην έξοδο. φυσικά ελεγχόμενη. ούτε με άλλο μέσο με την πρωτεύουσα της χώρας του. η Σοφία. μη δυνάμενος να επικοινωνήσει. νέα προσωπική επικοινωνία Κωνσταντίνου — Φρειδερίκης δεν έγινε επί αρκετές ημέρες και μολονότι ο ναύαρχος Τσάφος. Η μεγαλύτερη αδελφή του Κωνσταντίνου. Από την επίσκεψη του Κωνσταντίνου στη μάνα του (που την αναφέραμε) κι έπειτα είχε αποκατασταθεί η τηλεφωνική επικοινωνία μεταξύ Ανακτόρων και Αθηνών. την Ειρήνη. πήγαινε καθημερινά και στο Τατόι. ούτε τηλεφωνικώς. Ολοκληρωμένες τώρα οι αντιδράσεις του Κωνσταντίνου τη νύχτα της 21ης Απριλίου και την επομένη ημέρα μας δίνουν το μέτρο της δημοκρατικότητας. να επιτρέπει στη μητέρα του και στην αδελφή του δημόσιες εμφανίσεις με τους «πλαστογράφους» και να υπογράφει φαρδειά . Εξεμάνη επειδή τον πρόλαβαν και δεν τον άφησαν να κάνει αυτός εκείνο που έκαναν εκείνοι. Και βολιδοσκοπούσε τους «μισητούς» ανατολικούς. αυλάρχης της βασιλομήτορος.. Απεχθανότανε την αιματοχυσία και απέκρουσε τις εισηγήσεις χρησιμοποιήσεως του ελληνικού στόλου και των νομιμοφρόνων στρατευμάτων για την καταστολή της ανταρσίας. η οποία. όπου έμενε η Άννα Μαρία. Ο Μπρούδος έφυγε μάλλον απογοητευμένος. Η εξήγηση της συμπεριφοράς του θρόνου θα είναι ελλιπής αν αγνοηθούν τα άλλα μέλη της βασιλικής οικογένειας. ή με μέλη της πρεσβείας ή με συναδέλφους του ανατολικούς και δυτικούς. αλλά δεν δίσταζε να συνεργάζεται και να διαπραγματεύεται μαζί τους. πανούργου και αυταρχικής μητέρας της. Η Ειρήνη ήταν «εικόνα και ομοίωμα» της δυναμικής. Ποτέ η Σοφία δεν είχε δείξει ζωηρό ενδιαφέρον για τα δημόσια πράγματα της Ελλάδας.. Ο Μπρούδος ανέφερε στη βασιλομήτορα τα του διαβήματός του στον ανατολικό πρεσβευτή και εκείνη τα μετέφερε στον Κωνσταντίνο. Κληρονόμησε την παντελή έλλειψη ευφυίας του πατέρα του και τις απεχθέστερες ιδιότητες της μητέρας του.. Το ουσιαστικότερο αποτέλεσμα της συνομιλίας ήταν ότι μια ώρα μετά την αποχώρηση του αυλικού επισκέπτη φρουρά από άνδρες της Αεροπορίας και της Χωροφυλακής τοποθετήθηκε «διακριτικά» κοντά στην κατοικία του Τσέχου πρεσβευτή. Το σημείο Digitized by 10uk1s . Ο ενδιάμεσος Κωνσταντίνος υπήρξε ατυχέστερος. της σοβαρότητας και της ευφυίας με τη οποία αντιμετώπιζε μια εξαιρετικά κρίσιμη κατάσταση. Το απόγευμα της ίδιας μέρας (Παρασκευής) ο Μπρούδος επισκέφθηκε τη Φρειδερίκη στο Ψυχικό.

Το πραξικόπημα είχε επιτύχει 100%. Και δεν εννοώ μόνο τις «σύμμαχες» χώρες. Αλλοίμονο και σ' αυτούς και σε μας αν παρασυρθούν και κάνουν εκλογές» 16. Χώρια οι Αμερικανοί. Και γίνεται ακόμη πιο ευαίσθητο μια και το βιβλίο δεν απευθύνεται μόνο στους Έλληνες. πολυπλόκαμη και ασυντόνιστη. το πραγματικό αφεντικό της Ελλάδας.. στις κυβερνήσεις και στον κρατικό μηχανισμό — δεν άφησαν ευκαιρία ανεκμετάλλευτη. η Αμερική. Απευθύνεται στο παγκόσμιο κοινό. Λίγες ημέρες μετά την 21η Απριλίου η βασιλομήτωρ Φρειδερίκη έλεγε σ' ένα πρόσωπο του πολιτικού κόσμου: «Δεν είναι κακοί οι συνταγματάρχες..αρμονίας των τριών αδελφών ήταν το θανάσιμο μίσος τους κατά της δημοκρατίας και των φορέων της. κατά τη δεκαετία που ιστορούμε. από μεγάλη όμως απόσταση. αλλά και τις «εχθρικές» και τις ουδέτερες. Αναμιγνύονται όλοι.. το παλάτι. Είχαν μάλιστα εργασθεί με πολλή μαεστρία. λοιπόν. αυλικοί. Δεν ήρθαν και άσχημα τα πράγματα. Ενώ τώρα.. από κοινού με ειδικούς ψυχολόγους της CIA. Δεν είναι υπερβολή. την ευθύνη. παραμένει. Αν ο βαθμός επιρροής και αναμίξεως κάθε χώρας μπορεί να εκτιμηθεί από τα αποτελέσματα. Γερμανοί. στο μέτρο της δυνάμεως και της επιρροής που ασκούσαν — κυρίως δια πρακτόρων μέσα στο παλάτι. Αλλά δεν απογοητεύτηκαν. Καλά τα κατάφεραν. για να εξαλείψουν μερικά υπόλοιπα δισταγμών του Κωνσταντίνου. Οι πρώτες δυσάρεστες εντυπώσεις άρχισαν να υποχωρούν μπροστά σε ρεαλιστικότερες σκέψεις. οο0οο Το πιο ευαίσθητο. Ξαφνιάστηκαν. Γιουγκοσλάβοι. οι χρηματοδότες και άλλοι. Αρκεί να μη τους μεθύσει η εξουσία και πιστέψουν ότι ο λαός είναι μαζί τους. Ιταλοί.. τότε την αδιαφιλονίκητη πρώτη σειρά κατέχουν οι Ηνωμένες Πολιτείες. ποτέ και από καμιά πηγή δεν αναφέρθηκε ανάμιξη η δραστηριότητα άλλης ξένης δυνάμεως. Ειδικά για το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. Ούτε πανικοβλήθηκαν. Η Γαλλία πραγματοποίησε μερικά εντυπωσιακά βήματα στην Ελλάδα με την κάθε άλλο παρά άψογη σύμβαση Πεσινέ και την επίσημη επίσκεψη του Ντε Γκωλ στην Αθήνα το Μάιο του 1963. Μπερδεμένες στις ύποπτες ανακτορικές μηχανορραφίες είχαν παίξει σημαντικό ρόλο στο σχεδιασμό του «άλλου» πραξικοπήματος. (Η πολύ θερμή υποδοχή που του επιφύλαξε ο Ελληνικός λαός είχε ερμηνευθεί σαν έμμεση αντιαμερικανική εκδήλωση). Αυτό ήταν το ουσιώδες. ο κίνδυνος διαρροής του μυστικού ήταν σοβαρός. οι άνθρωποι της ΕΔΑ και μερικές χιλιάδες στελέχη της «δημοκρατίας τους» ήσαν εξουδετερωμένοι. από τη Δυτική Γερμανία 18 και τη Μεγάλη Βρετανία. Έτσι. Ενώ για το σχεδιασμένο «δικό» τους πραξικόπημα η επιτυχία δεν μπορούσε να προεξοφληθεί. Και τώρα που είχαν εξουδετερώσει τις ταλαντεύσεις του βασιλιά να τους παίρνουν το πραξικόπημα από τα χέρια τους. δίχως αμφισβήτηση. Γάλλοι.. Το μεγαλύτερο μειονέκτημα του πραξικοπήματος που δεν έγινε ήταν ότι το ήξερε μεγάλος αριθμός προσώπων (στρατηγοί. πολιτικά πρόσωπα. ίσως. Ήταν κάτι που δεν το περίμεναν. τότε η επιτυχία του ήταν αμφίβολη. οι βουλευτές τους. εκείνου που δεν έγινε. Στην περίπτωση του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου η Ειρήνη και η Φρειδερίκη ξαφνιάστηκαν. Σχετικά με την αμερικανική παρουσία στην Ελλάδα κατ' αρχήν πρέπει να λεχθεί ότι είναι πληθωρική. η Φρειδερίκη και η Ειρήνη. Η πρεσβεία αντικατόπτριζε και εφάρμοζε την πολιτική Digitized by 10uk1s . Αλλά αν το επληροφορείτο ο εσωτερικός εχθρός. ακολουθούμενες. αν εκ προοιμίου τονισθεί ότι στην Ελλάδα δεν αναμιγνύεται στα εσωτερικά πράγματα μόνον η εκάστοτε «προστάτις» ξένη Δύναμη. Και ασφαλώς στενοχωρέθηκαν. ιδίως στον τομέα του οικονομικού ανταγωνισμού 17. Ωστόσο. Ακόμη και οι «εχθρικές» πρεσβείες κάτι είχαν μυριστεί). Και μάλιστα μερικοί τυχάρπαστοι συνταγματάρχες. που τον έκαναν τη μια μέρα να συμφωνεί και την άλλη να υπαναχωρεί. ακόμη και Κινέζοι. Οι Παπανδρέου. σημείο αυτής της ιστορικής έρευνας είναι ο ρόλος των ξένων. Ρώσοι. Και χωρίς να έχουμε εμείς.

Ο εξοπλισμός και η διάρθρωση του ελληνικού στρατού ρυθμιζόταν από τους εκπρόσωπους του Πενταγώνου και του NATO.. Ακόμη και οι πίνακες προαγωγών ή τοποθετήσεων ανωτέρων αξιωματικών έπρεπε να εγκριθούν από Αμερικανούς στρατιωτικούς. Έπειτα από επίμονες διαπραγματεύσεις εξευρέθηκε μια συμβιβαστική λύση που ικανοποιούσε το ελληνικό γόητρο. Οι δαπάνες της ΚΥΠ κατεβάλλοντο πάλι από την CIA. Και αντίθετα φαίνεται ακλόνητη η γνώμη ότι η «Μικρή Χούντα» και ειδικά οι συνταγματάρχες Παπαδόπουλος και Μακαρέζος δεν θα μπορούσαν να κινήσουν ούτε το μικρό τους δάκτυλο χωρίς την συγκατάθεση ή μάλλον την εντολή της CIA 20. Δεν είναι επομένως ανεξήγητο γιατί τα ανώτερα κλιμάκια του ελληνικού στρατού θεωρούσαν φυσικούς προϊσταμένους τους όχι την εκάστοτε νόμιμη κυβέρνηση. Συνήθως οι δραστηριότητες της πρεσβείας.κλειδιά στην ΚΥΠ. Το επεισόδιο αυτό συνέβαλε στο να εδραιώσει την πεποίθηση στην Ουάσιγκτον ότι οι Παπανδρέου δεν ήσαν καθόλου «συνεργάσιμοι». Οι μισθοί των υπαλλήλων και πρακτόρων της ΚΥΠ κατεβάλλοντο απ' ευθείας από το θησαυροφυλάκιο της CIA. Αργότερα ο Αμερικανός δημοσιογράφος David Bindei απεκάλυψε. του οποίου η παραδοσιακή θέση ήταν να βλέπει την Ελλάδα στο χάρτη σαν τη νότια πτέρυγα της συμμαχίας. Η Ουάσιγκτον δεν γνώριζε τίποτα για το πραξικόπημα»... Με το φως των ανωτέρω εξαρτήσεων εμφανίζεται τελείως αστήρικτη η αγανακτισμένη άποψη του αρθρογράφου των Τάιμς της Νέας Υόρκης Σάιρους Σουλτζμπέργκερ. Digitized by 10uk1s . αλλά τα ξένα εκείνα πρόσωπα. αλλά μέσω του υπουργείου Προεδρίας της ελληνικής κυβερνήσεως. Από το 1950 ως το 1963 χορηγήθηκαν στον ελληνικό στρατό 1. Θέλησε να καταργήσει το σύστημα αυτό. ποτέ στρατηγικής) επικρατούσε κατά κανόνα η άποψη της CIA και της αποστολής.4 δισεκατομμύρια δολάρια. αν ληφθεί υπ' όψη ότι μετά τη λήξη του εμφύλιου πολέμου (1946-1949) συνεχίστηκε σχεδόν αμείωτη η αμερικανική στρατιωτική βοήθεια. Όταν όμως έρχονταν σε σύγκρουση (κυρίως σε θέματα τακτικής. της στρατιωτικής αποστολής και της CIA ήσαν παράλληλες. μια πολιτική συνήθως ευθυγραμμισμένη με την πολιτική των ανακτόρων και της ελληνικής δεξιάς. Ακόμη πιο σφιχτή ήταν η εξάρτηση της ελληνικής ΚΥΠ (Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών) από την CIA. Και επί πλέον ο Παπαδόπουλος ήταν ο σύνδεσμος μεταξύ ΚΥΠ και CIA. Ο Γεώργιος Παπανδρέου όταν έγινε πρωθυπουργός στις αρχές του 1964 πληροφορήθηκε — όπως μου είπε — με κατάπληξη την ιδιότυπη μορφή εξαρτήσεως της ΚΥΠ από την CIA. είχε δηλαδή άμεση απ' ευθείας επαφή και εξάρτηση με την προϊσταμένη Αρχή 19. συγχρονισμένα όργανα ανιχνεύσεως και ηλεκτρονικούς εγκεφάλους για την μοντέρνα τήρηση αρχείου με τους φακέλους των υπόπτων Ελλήνων.. οχήματα.του Σταίητ Ντιπάρτμεντ. Γράφει: «Αυτό είναι ανόητο. Η αμερικανική οργάνωση προμήθευε απ' ευθείας στην ομογάλακτη αδελφή της των Αθηνών χρήματα. χωρίς ανάμιξη του Σταίητ Ντιπάρτμεντ. Αυτό εξηγείται εν μέρει. ακόμη και όταν σταμάτησε η οικονομική βοήθεια (1962). αλλά σκόνταψε στη σκληρή αντίσταση των Αμερικανών. Το γεγονός αυτό προσέδωσε αυξημένο βαθμό εξαρτήσεως και υποτελείας των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων απευθείας στο αμερικανικό Πεντάγωνο. χωρίς να θίγει την ουσία της εξαρτήσεως. χωρίς να διαψευσθεί. Όταν — επί τέλους — εκδιώχτηκε η κυβέρνηση της Ενώσεως Κέντρου (15 Ιουλίου 1965) οι οικονομικές σχέσεις CIA και ΚΥΠ ξαναγύρισαν στο παλιό απλουστευμένο καθεστώς της απ' ευθείας χρηματοδοτήσεως. Παπαδόπουλος ήταν στη λίστα των πρακτόρων της CIA και εισέπραττε μισθό από το 1952. ότι ο συνταγματάρχης Γ. Η ΚΥΠ ήταν ένα είδος υποκαταστήματος της CIA. ότι όσοι κατηγορούν τις Ηνωμένες Πολιτείες για ανάμιξη στο πραξικόπημα λένε ανοησίες. Η στρατιωτική αποστολή και η CIA εκτελούσαν τις εντολές και τις επιθυμίες του NATO και του αμερικανικού Πενταγώνου. από τα οποία εξηρτάτο η χρηματοδότηση του στρατού και ακόμη η προσωπική τους σταδιοδρομία. όπλα. χωρίς την μεσολάβηση της ελληνικής κυβερνήσεως. Ως προς το ρόλο της CIA στο πραξικόπημα δίνει κάποια έμφαση το γεγονός ότι οι συνταγματάρχες Παπαδόπουλος και Μακαρέζος (οι δυο από τους τρεις ηγέτες της Χούντας) κατείχαν θέσεις .

Προτού κλείσει το Κεφάλαιο αυτό είναι χρήσιμο να δοθούν μερικά πρόσθετα στοιχεία για τις
δραστηριότητες της CIA στην Ελλάδα:
Η ίδρυση της CIA συμπίπτει χρονικά με το δόγμα Τρούμαν (1947) και την ανάληψη από την Αμερική
«ειδικών ευθυνών» για μια σειρά χώρες, που ανέβαινε επικίνδυνα η στάθμη της ενεργητικής
αποστροφής προς την κηδεμονία των Ηνωμένων Πολιτειών. «Συμπίπτει» επίσης και με την έναρξη
του ψυχρού πολέμου.
Το πρώτο κλιμάκιο της CIA εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το φθινόπωρο του 1947. Ήταν επταμελές, με
επί κεφαλής τον Θωμά Καραμεσήνη, ανώτερο στέλεχος, ελληνικής καταγωγής. Για να καλύπτονται
οι πράκτορες της CIA ήσαν τοποθετημένοι στο προσωπικό της πρεσβείας σαν εμπορικοί ή
επιστημονικοί σύμβουλοι. Δυο ήσαν αποσπασμένοι στο στρατηγείο του Βαν Φλητ και ένας στον
Οργανισμό Αναμορφωτηρίων Μακρονήσου (OÀM), σύμβουλος του συνταγματάρχη Μπαϊρακτάρη.
Μετά τον τερματισμό του εμφύλιου πολέμου το κλιμάκιο της CIA στην Ελλάδα περιόρισε τον αριθμό
των μελών του. Ξαναδυνάμωσε το 1958 όταν η αριστερά κέρδισε στις εκλογές το 25% του συνόλου
των ψήφων. Από τότε η δράση της CIA είναι συνεχής, εντατική και αποτελεσματική, με εφαρμογές
μεθόδων που είχαν δοκιμαστεί στη Λατινική Αμερική.
Οι σπουδαιότερες από τις γνωστές δραστηριότητες της CIA στην Ελλάδα ήσαν η οργάνωση των
εκλογών βίας και νοθείας του 1961, η δολοφονία του βουλευτή Γρηγορίου Λαμπράκη, τα γεγονότα
του Γοργοποτάμου, η σκηνοθεσία της δολιοφθοράς του Έβρου, η ιουλιανή επιχείρηση του 1965 και
μια σειρά προβοκατόρικων ενεργειών τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου.
Η οργάνωση του εκλογικού πραξικοπήματος του 1961 αποδίδεται στα επιτελικά σχέδια του Λάφλιν
Κάμπελ. Στην επιχείρηση της «καταργήσεως» του Γεωργίου Παπανδρέου (15 Ιουλίου 1965) η
οργανωτική ευθύνη ανήκει στον Τζων Μώρυ (Maury). Ο ίδιος με τη συνεργασία του Χάρυ Γκρην και
του Stav Milton είχε την εποπτεία του πραξικοπήματος των συνταγματαρχών στις 21 Απριλίου 1967.
Ο αριθμός των στρατευμένων Ελλήνων πρακτόρων της CIA δεν είναι γνωστός. Ορισμένοι όμως
υπάλληλοι της πρεσβείας, που ένοιωθαν ένα είδος αποστροφής για την CIA, υπολογίζουν σε μερικές
εκατοντάδες τους εξαγορασμένους πράκτορες μέσα στον κρατικό μηχανισμό, στο στρατό, στα
σώματα ασφαλείας, στο παλάτι, στο υπουργείο Εξωτερικών και στη Βουλή. Αυτοί οι 300 ή 400
Έλληνες μισθοφόροι ξένης μυστικής υπηρεσίας αποτελούσαν —και αποτελούν— την πέμπτη
φάλαγγα της αμερικανικής κηδεμονίας.
Αξιοσημείωτη είναι η στρατολογική προτίμηση της CIA στα πρόσωπα με δοσιλογικό παρελθόν. Ο
Αμερικανός δημοσιογράφος Τζακ Άντερσον δημοσίευσε στις 16 Νοεμβρίου 1971 στοιχεία που
ανέφεραν ότι ο Τζαίημς Ποττς (αρχηγός του ελληνικού κλιμακίου από το 1968) είχε συγκεντρώσει
λεπτομερείς εκθέσεις για όλες τις φιλοναζιστικές δραστηριότητες ενός σημαντικού αριθμού
στελεχών της Χούντας. Τα πρόσωπα αυτά είχαν χρηματίσει διαδοχικά πράκτορες της Γκεστάπο, της
Ιντέλιτζεν Σέρβις και τώρα της CIA. Ο Άντερσον ανέφερε ανάμεσα στους άλλους ονομαστικά τον
συνταγματάρχη Γεώργιο Παπαδόπουλο.

Digitized by 10uk1s

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III
ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΒΙΟΥ
Στη Μιννεάπολη της πολιτείας Μιννεσόττα, το Νοέμβριο 1967, πρωτοφερμένος στην Αμερική, σε
μια συζήτηση με Αμερικανούς διανοουμένους, διετύπωσα την παρατήρηση ότι η στάση του Σταίητ
Ντιπάρτμεντ και του Πενταγώνου στο θέμα της Ελλάδας είναι αντίθετη με το παραδοσιακό πνεύμα
της αμερικανικής δημοκρατίας. «Μα δεν πολεμήσαμε όλοι μαζί, πλάι -πλάι, στην Ευρώπη κατά του
ολοκληρωτισμού;» ρώτησα, ομολογώ, με κάποια αφέλεια.
Πήρα την εξής απάντηση: «Δημοκρατία και ελευθερία μπορούν να έχουν μόνο τα πολύ μεγάλα
κράτη και οι πλούσιες κοινωνίες. Τα άλλα κράτη είναι καταδικασμένα να έχουν ή ωμή ολιγαρχία, ή
προθήκη δημοκρατίας... Κι έπειτα, ειδικά για σας, είναι και το θέμα του κομμουνισμού...».
Αν αναφέρομαι σε εκείνη τη συζήτηση το κάνω όχι για να αντικρούσω την πρωτότυπη άποψη ότι η
δημοκρατία και ο φιλελευθερισμός είναι έννοιες διαιρετές, προνόμια των μεγάλων κρατών και των
πλούσιων κοινωνιών. Θυμίζει τόσο πολύ το κληρονομημένο πνεύμα αυτοκρατορισμού 21 του
περασμένου αιώνα, που προτιμώ να μην τη σχολιάσω. Αλλά ο υπαινιγμός για το θέμα του
κομμουνισμού φανερώνει ότι η νεοφασιστική προπαγάνδα έχει αγγίξει — μεμονωμένα έστω —
ακόμη και την ακαδημαϊκή Αμερική, που στην Ελλάδα τη θεωρούμε μεγάλη ελπίδα και οχυρό της
Ανθρωπότητας. Έτσι, μας προσφέρεται η ευκαιρία να εξετάσουμε ψύχραιμα, το θέμα του
κομμουνισμού και της δημοκρατίας σε συνάρτηση με το μιλιταριστικό εγχείρημα της 21ης Απριλίου.
Αντιμετώπιζε πραγματικά η Ελλάδα κομμουνιστική απειλή; Και αν δεν αντιμετώπιζε, τότε ποια ήσαν
τα πραγματικά αίτια και οι σκοποί του πραξικοπήματος; Και τα δυο ερωτήματα είναι κρίσιμα. Και γι'
αυτό θα προσπαθήσω ν' αποφύγω —όσο μπορώ— την παρεμβολή υποκειμενικών αισθημάτων. Η
ιστορική αλήθεια πρέπει ν' αναβλύσει από τις πηγές των γεγονότων, γεγονότων στα οποία να μη
χωράει αμφισβήτηση. Και όχι μόνο πρόσφατων. Η οργανική σύνδεση της σημερινής καταστάσεως
εκτείνεται στο βάθος τουλάχιστον της τελευταίας δεκαετίας.
οο0οο

Αρχίζουμε από το 1958. Η ελληνική πολιτική ζωή είναι διαιρεμένη σε τρεις γενικές παρατάξεις, που
εκφράζουν τα αντίστοιχα μεγάλα ρεύματα του καιρού μας: τη δεξιά, το κέντρο και την αριστερά.
Αυτή η κάπως σχηματική κατάταξη μας επιτρέπει ν' αποφύγουμε τους δαίδαλους της ελληνικής
πολιτικής διαρθρώσεως που, παλαιότερα, ήταν κυριαρχημένη από έναν απίθανο αριθμό κομμάτων,
τα οποία απηχούσαν, με ασήμαντες παραλλαγές, τις τρεις γενικές παρατάξεις. Με εξαίρεση την
αριστερά, που πρωτοεμφανίζεται ως κόμμα — με δέκα βουλευτές — το 1926, οι ρίζες των δυο
άλλων παρατάξεων, δεξιάς και κέντρου, ξεκινάνε από την τέταρτη δεκαετηρίδα του περασμένου
αιώνα, όταν μετά την Απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό, που κράτησε 400 χρόνια, η Ελλάδα
αναγνωρίστηκε σαν ανεξάρτητο κράτος. Οι πρώτοι κομματικοί σχηματισμοί ήσαν δημιουργήματα
της ξενικής δολοπλοκίας και εκφράζανε λιγότερο αντίστοιχες κοινωνικές δυνάμεις και περισσότερο
τον ανταγωνισμό των ξένων επιρροών και συμφερόντων22. Η καθυστερημένη ρομαντική κοινωνία
του νεογέννητου κράτους των — τότε — 800.000 κατοίκων αντανακλούσε σε μια πρωτόγονη
αγροτοφεουδαρχική διάρθρωση με εμβρυώδη αστικά γνωρίσματα. Πρώτοι πολιτικοί σχηματισμοί,
που να μπορούν να θεωρηθούν πρόδρομοι των σημερινών παρατάξεων, δεξιάς και κέντρου,
εμφανίζονται γύρω στα 1880 με ηγέτες τους Θεόδωρο Δεληγιάννη και Χαρίλαο Τρικούπη. Το κόμμα
του Δεληγιάννη ήταν συντηρητικό, φαυλοκρατικό, παραδοσιακό, με έμβλημα τη «Μεγάλη Ιδέα» 23.
Ο Τρικούπης, φορέας ενός αστικού φιλελευθερισμού, αγωνιζότανε να σπάσει τα κοινωνικά δεσμά
της φεουδαρχίας και να στερεώσει τα θεμέλια ενός συγχρονισμένου κράτους. Στις αρχές του αιώνα
μας η σύγκρουση των δύο αντιπάλων κόσμων πήρε οξύτερη μορφή και προκάλεσε εθνικό διχασμό
με αντιπάλους τον Ελευθέριο Βενιζέλο, αρχηγό των Φιλελευθέρων, και τον βασιλέα Κωνσταντίνο,
ουσιαστικό ηγέτη της ολιγαρχικής δεξιάς. Έπειτα από μια ηφαιστειακή περίοδο γεμάτη από
Digitized by 10uk1s

εθνικούς θριάμβους που διπλασίασαν την Ελλάδα (Βαλκανικοί πόλεμοι 1912-1913 και συμμετοχή
στον Α' Παγκόσμιο πόλεμο) και εθνικές συμφορές (Μικρασιατική καταστροφή του 1922) η χώρα
πέρασε σε μια ενδεκαετή περίοδο αβασίλευτης δημοκρατίας (1924-1935).
Στα 1933 η δεξιά με την βρετανική υποστήριξη ανέκτησε την εξουσία και την διατηρεί ως σήμερα...
Επανέφερε τη μοναρχία (1935) και εγκαθίδρυσε, δικτατορία (1936-40). Ο Β' παγκόσμιος πόλεμος
και η γερμανική Κατοχή προκάλεσαν μεγάλες πολιτικές ανακατατάξεις και με την εθνική αντίσταση
έφεραν στην επιφάνεια την αριστερά σαν πρώτη πολιτική δύναμη. Αλλά μετά την απελευθέρωση
(1944) η δεξιά και η μοναρχία, με τη δυναμική υποστήριξη των Άγγλων, στερεώθηκαν στην Αρχή. Το
1963 φάνηκε να είναι το λυκόφως της κυριαρχίας της δεξιάς. Η διακυβέρνηση της χώρας πέρασε
στην Ένωση Κέντρου. Αλλά τον Ιούλιο του 1965 ο βασιλιάς Κωνσταντίνος έδιωξε — με συνταγματικό
πραξικόπημα — τη νόμιμη κυβέρνηση Παπανδρέου. Έκτοτε η δεξιά έμεινε αγκιστρωμένη στην
εξουσία. Τελευταίος σταθμός το στρατιωτικό πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967...

Μετά τη φευγαλέα αυτή αναδρομή στην πολυτάραχη ζωή της Ελλάδας, που ήταν αναγκαία για να
συνδεθεί το παρελθόν με το παρόν, ας δούμε μια - μια τις τρεις πολιτικές παρατάξεις της δεκαετίας.
Αρχίζουμε από την ελληνική δεξιά. Από το 1955 εκφράζεται από την Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση
(ΕΡΕ) με αναγνωρισμένο αρχηγό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή (1955 - 1963) και έπειτα τον
Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Κοινωνικός κορμός της είναι η μεγαλοαστική τάξη με τα μονοπωλιακά
συγκροτήματα και τον παρασιτικό της χαρακτήρα, πλαισιωμένη από τις πιο αντιδραστικές και
οπισθοδρομικές δυνάμεις της κοινωνίας. Αν προστεθούν οι καθυστερημένοι — και πεινασμένοι —
πληθυσμοί της ορεινής υπαίθρου και το σημαντικό πλήθος των εξαρτωμένων από την κρατική,
ανακτορική και ξενική εύνοια, καθώς και ο υπόκοσμος των δοσιλόγων της Κατοχής, έχουμε το
κοινωνικό αμάλγαμα της ελληνικής δεξιάς. Ιδεολογικά, η δεξιά εξέφραζε πάντοτε την άρνηση, ποτέ
τη θέση. Επί Τρικούπη ήταν αντιτρικουπική, επί Βενιζέλου αντιβενιζελική. Και από τα χρόνια του
πολέμου αντικομμουνιστική. Στην πραγματικότητα ήταν και παραμένει βαθύτατα αντιδημοκρατική
και αντιπροοδευτική. Για να θεμελιωθούν οι παρατηρήσεις αυτές σημειώνουμε πρώτον την
πεισματική προσήλωσή της σ' ένα απαρχαιωμένο, σκοταδιστικό σύστημα εκπαιδεύσεως, που ήταν
φραγμός στην πνευματική άνοδο του λαού, και στη συγκρότηση της υποδομής για την οικονομική
ανάπτυξη της χώρας. Και δεύτερο την ανορθόδοξη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος σ'
όλες τις περιόδους που κυβέρνησε η δεξιά. Ειδικότερα, η ΕΡΕ επεχείρησε το 1963 να αναθεωρήσει
το Σύνταγμα με κατεύθυνση την ακόμη μεγαλύτερη ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας σε βάρος
της νομοθετικής 24.
Στους άλλους τομείς η ιδεολογία της ΕΡΕ καθρεφτίζεται στο πρόγραμμα που εφήρμοσε στα
εφτάμιση χρόνια διακυβερνήσεως. Στην εξωτερική πολιτική παρέμεινε ακλόνητα πιστή στο NATO
και στην ευθυγράμμισή της με την πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών. Η συμμόρφωση στις
απαιτήσεις του NATO και της Ουάσιγκτον είχε σαν αποτέλεσμα (για να περιοριστούμε μόνο στον
στρατιωτικό τομέα) να φορτώνεται ο κρατικός προϋπολογισμός με δυσβάστακτες αμυντικές
δαπάνες. Αναπόφευκτη συνέπεια ήταν η αδυναμία χαράξεως και εφαρμογής ενός στοιχειώδους
προγράμματος κοινωνικής πολιτικής.
Η οικονομική πολιτική της ΕΡΕ εκυριαρχείτο από το «ταμπού» της οικονομικής και νομισματικής
σταθερότητας. Αλλά η φαινομενικά ορθή αυτή πολιτική πραγματοποιήθηκε με θυσίες μόνο των
ασθενέστερων τάξεων. Εν ονόματι της σταθερότητας το εργατικό, υπαλληλικό και αγροτικό
εισόδημα παρέμεινε καθηλωμένο, ελαττούμενο κατά το ποσοστό αυξήσεως των φόρων. Το
μεγαλύτερο ποσοστό από την ετήσια αύξηση του εθνικού εισοδήματος το απορροφούσε η
ολιγαρχία. Οι άλλες βασικές γραμμές της οικονομικής πολιτικής της ΕΡΕ ήσαν η ανάπτυξη της
Digitized by 10uk1s

ιδιωτικής πρωτοβουλίας, ο ελεύθερος συναγωνισμός και η προσέλκυση ξένων κεφαλαίων (έστω και
με όρους ιδιαίτερα επαχθείς).
Η ΕΡΕ — όπως και η εκάστοτε δεξιά — καταλαμβάνεται από ιερή αγανάκτηση όταν αποκαλείται
«Δεξιά». Αυτοτιτλοφορείται «εθνικοφρόνων παράταξις», κάτι που οι αντίπαλοί της δεν
παραλείπουν να σαρκάσουν διαβλέποντας ένα σύμπλεγμα ενοχής στη χρησιμοποίηση του όρου
«εθνικόφρων» από την παράταξη που βαρύνεται με την παραδοχή της ξενικής κηδεμονίας και την
απαλλοτρίωση της εθνικής ανεξαρτησίας.
Σημειώνουμε μερικές από τις χαρακτηριστικότερες δραστηριότητες της δεξιάς που απέληξαν σε
βάρος του έθνους: α) Το 1897, με σημαία την «Μεγάλη Ιδέα», ξεκίνησε έναν τυχοδιωκτικό πόλεμο
εναντίον της Τουρκίας. Αποτέλεσμα ήταν μια επονείδιστη ήττα και μια χρηματική αποζημίωση, που
για να εξασφαλισθεί η πληρωμή της η Ελλάδα υποχρεώθηκε να δεχθεί «Διεθνή Οικονομικόν
Έλεγχον», δηλ. έλεγχο επί των δημοσίων εσόδων της. β) Στον Α' Παγκόσμιο πόλεμο ο Κωνσταντίνος
και η σύζυγός του Σοφία (αδελφή του Κάιζερ) μετέδιδαν εθνικά μυστικά στο γερμανικό επιτελείο,
διευκόλυναν την κατάληψη της ανατολικής Μακεδονίας από τους Βουλγάρους και παρέδωσαν
εθελοντικά αιχμάλωτο στους Γερμανούς ένα σώμα στρατού. γ) Το 1922 η δεξιά έγινε υπεύθυνη της
Μικρασιατικής καταστροφής, που ξερίζωσε από τις εστίες τους ενάμιση εκατομμύριο Ελλήνων, δ)
Στην Κατοχή η δεξιά έμεινε μακριά από την Εθνική Αντίσταση, αλλά προμήθευσε στον κατακτητή και
τους τρεις Κούισλιγκς πρωθυπουργούς (στρατηγός Γεώργιος Τσολάκογλου, καθηγητής Κωνσταντίνος
Λογοθετόπουλος, Ιωάννης Ράλλης), καθώς και εκατοντάδες υπουργούς, νομάρχες, καταδότες,
βασανιστές... ε) Το 1959 ανεγνώρισε στην Τουρκία δικαιώματα στρατιωτικής εγκαταστάσεως στην
Κύπρο και συγκυβερνήσεως (συμφωνίες Ζυρίχης — Λονδίνου 1959) 25.
Αναφέραμε ότι το κύριο ιδεολογικό Πιστεύω της ΕΡΕ (και της Χούντας που είναι η νεοφασιστική
απόφυση της δεξιάς) είναι ο αντικομμουνισμός. Και πραγματικά στις σχέσεις της με τον
κομμουνισμό η δεξιά υπήρξε πάντοτε αδυσώπητα εχθρική. Ωστόσο, για όσους ζούσαν από κοντά τη
βρώμικη ατμόσφαιρα της ελληνικής πολιτικής ζωής δεν ήταν δύσκολο να διακρίνουν ότι πίσω από
την υστερία του αντικομμουνισμού κυριαρχούσε το στοιχείο του πολιτικού υπολογισμού. Δεν είναι
υπερβολή αν πούμε ότι η ύπαρξη ισχυρής κομμουνιστικής κινήσεως είχε γίνει για τη δεξιά βιολογική
ανάγκη. Για να γίνει κατανοητό αυτό θυμίζουμε ότι οι εμφύλιοι πόλεμοι, έντεχνα διαστρεβλωμένοι
από την κρατική προπαγάνδα, είχαν εκθρέψει σε τμήματα του αγροτικού πληθυσμού ένα έντονο
αντικομμουνιστικό αίσθημα, το οποίο η δεξιά εξαργύρωνε διπλά: Πρώτον, στις εκλογικές
αναμετρήσεις, όπου εξασφάλιζε — με την συνδρομή εννοείται και της χωροφυλακής — τις ψήφους
των αντικομμουνιστικών περιοχών, παρά τη δυσμενή για τους αγρότες κατανομή του ισχνού
εθνικού εισοδήματος 26. Δεύτερον, απέναντι των ξένων κηδεμόνων, για τους οποίους η δύναμη
υποστηρίξεως και το ύψος της παρεχομένης βοηθείας μετριότανε με το βαθμό του
αντικομμουνιστικού μένους. Όταν με το πέρασμα του χρόνου οι αναμνήσεις των εμφυλίων πολέμων
άρχισαν να ξεθυμαίνουν, και να εκδηλώνονται τάσεις συμφιλιωτικές, η ηγεσία της δεξιάς
αντέδρασε με μεθοδικές προσπάθειες, όχι μόνο για να συγκρατήσει τη δική της πολιτική επιρροή,
αλλά και για να μη εξασθενίσει — πέρα από ένα σοφά υπολογισμένο όριο — η δύναμη της
αριστεράς. Η πολιτική «πολώσεως» ήταν αδύνατο να οικοδομηθεί αν η δύναμη του κομμουνισμού
έπεφτε σε χαμηλό επίπεδο. Για να νέμεται ανενόχλητα την εξουσία η δεξιά εφάρμοσε τη στρατηγική
της «κατευθυνόμενης τριχοτομήσεως» στην ελληνική πολιτική ζωή. Έχοντας ένα πραγματικό
ποσοστό λαϊκής δυνάμεως γύρω στο 30% και τεντώνοντας αυτό — με μεθόδους βίας, νοθείας και
εκλογικού συστήματος — στο 40 -50% κατόρθωνε να κυριαρχεί. Ταυτόχρονα επαγρυπνούσε ώστε ο
συσχετισμός μεταξύ κέντρου και αριστεράς να διατηρείται σε αναλογία που να καθιστά αδύνατη τη
διεκδίκηση της πρώτης θέσεως από το κέντρο. (Ιδεώδεις αναλογίες ήσαν 30 - 35% κέντρου, 15 - 20%
αριστεράς). Αν το ρυθμισμένο αυτό παιγνίδι των αριθμών δεν λειτουργούσε καλά και η αριστερά
έπεφτε στο 10 - 15%, τότε το κέντρο με 40 - 45% είχε πολλές πιθανότητες ν' αποσπάσει την εξουσία
από την δεξιά. Άρα το συμφέρον της αντικομμουνιστικής δεξιάς ήταν η συντήρηση του
Digitized by 10uk1s

η σύσταση του κρατικού ιδρύματος «Κοινωνικών Ασφαλίσεων». όπως χαρακτήριζε τις αγριότητες της άκρας δεξιάς. έργο του Γεωργίου Παπανδρέου είναι η ανανέωση του εκπαιδευτικού συστήματος (1930-32) και η μεγάλη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1964 . της κεντρώας παρατάξεως αμαυρώνεται από αλλεπάλληλους κοινωνικούς και πολιτικούς συμβιβασμούς με τη δεξιά. οφείλεται στη γνήσια εθνική πολιτική του Ελευθερίου Βενιζέλου. Αυτό άρχισε από την τετραετία 1928 . σπονδυλική στήλη του κόμματος των Φιλελευθέρων. εξ άλλου. η ίδρυση «Αγροτικής Τραπέζης» και γεωργικών συνεταιρισμών. (Το ίδιο έλεγε και η δεξιά). όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος από την εξορία του ετάχθη υπέρ της παλινορθώσεως του εκπτώτου βασιλέως Γεωργίου Β'. Από τη μελέτη των προγραμμάτων της Ενώσεως Κέντρου και της ΕΡΕ δεν προκύπτει ουσιώδης διαφορά πολιτικής. κατά τη δεύτερη δεκαετία του αιώνα μας. υπέγραψε αυστηρότατη διακήρυξη εναντίον της «λευκής τρομοκρατίας». Οι περισσότεροι μελετητές της ελληνικής πολιτικής ιστορίας δεν διακρίνουν σημαντικές ιδεολογικές διαφορές μεταξύ κέντρου και δεξιάς.32. Στον εξωτερικό προσανατολισμό οι προγραμματικές διαφορές από την ΕΡΕ είναι περισσότερο φραστικές. η οποία εμφανίζει ένα πλούσιο ενεργητικό με μεγάλες εθνικές πραγματοποιήσεις. («Πολιτική συμμαχίας προς τον Ελεύθερο Κόσμο της Δύσεως και εκπλήρωση των προς την ατλαντική συμμαχία υποχρεώσεων»). αλλά δεν διαγράφουν το σύνολο της ιστορικής του πορείας.τι σημαντικό έχει επιτελεσθεί στους τομείς της οικονομικής αναπτύξεως και του εκσυγχρονισμού της διοικητικής οργανώσεως. ή τουλάχιστον των ολιγαρχικών της δυνάμεων. επήλθε αντίστοιχη μετατόπιση και της αστικής τάξεως. Εξ άλλου. η ιστορία. με την πολιτική της δεξιάς σκιάζουν. Το φαινόμενο των μεταπτώσεων του κέντρου — συμφυές με την οργανική του ανάγκη ν' ακροβατεί μεταξύ των δύο άκρων — μπορεί ν' αποδοθεί σε δύο βασικούς λόγους: Ο πρώτος συνδέεται με την κοινωνική σύνθεση της κεντρώας παρατάξεως. «χωρίς όμως εξασθένισιν της ασφαλείας της χώρας». Στο ενεργητικό επίσης της παρατάξεως του κέντρου είναι η αγροτική μεταρρύθμιση (που κατήργησε τη φεουδαρχική διάρθρωση της αγροτικής Οικονομίας). Ο Μεϋνώ υποστηρίζει ότι η δεξιά και το κέντρο στην Ελλάδα καλύπτουν δύο μορφές συντηρητισμού. Στον καίριο επίσης τομέα των στρατιωτικών δαπανών οι κυβερνήσεις του κέντρου διεκήρυτταν ότι επεδίωκαν μείωση αυτών. Η στροφή συνεχίστηκε το 1935. Έπειτα από δυο χρόνια ο ίδιος ο Σοφούλης εχρίσθη από την Ουάσιγκτον πρωθυπουργός. που η ξένη (βρετανική) κηδεμονία μετάθεσε την εύνοιά της από το κέντρο στη δεξιά. Και επί των ημερών του «η λευκή τρομοκρατία» της άκρας δεξιάς συνεχίστηκε σε βαθμό αυξημένης βαρβαρότητας. όταν ανδρώθηκε και έγινε η «ιθύνουσα τάξη».κομμουνισμού σε σχετικά υψηλά — αλλά ρυθμισμένα — επίπεδα. Αλλά οι ασυνέπειες του κέντρου και η ταύτισή του. τον πατροπαράδοτο συντηρητισμό (δεξιά) και τον φιλελεύθερο συντηρητισμό (κέντρο). Προσωπικό. Ο δεύτερος πολιτικός σχηματισμός είναι η παράταξη του κέντρου. Από το 1933. που το ιστορικό κόμμα των Φιλελευθέρων μεταπήδησε σ' έναν αντιδραστικό συντηρητισμό. Στον οικονομικό τομέα η πολιτική του κέντρου στηριζόταν επίσης στην ιδιωτική πρωτοβουλία και στις επενδύσεις ξένων κεφαλαίων.1965. διάδοχος του Ελευθερίου Βενιζέλου στην ηγεσία του κόμματος και αρχηγός της αντιπολιτεύσεως. Επί Ελευθερίου Βενιζέλου η ανερχόμενη τότε αστική τάξη. Πανομοιότυπη είναι σχεδόν και η θέση της ΕΡΕ. σε πολλά σημεία. γλίστρησε στη συντήρηση. Η διαπίστωση ως ένα σημείο είναι σωστή. Ενδεικτικό των ανακολουθιών της κεντρώας παρατάξεως είναι το εξής γεγονός: Στις 5 Ιουλίου 1945 ο Θεμιστοκλής Σοφούλης. διαπνεόταν από τον προοδευτισμό που διαπνέει κάθε τάξη που δεν έχει κατακτήσει ακόμη τα πολυπόθητα «μέσα της παραγωγής». (Ακριβώς όπως και η πολιτική της ΕΡΕ). αξιόλογες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και ό. η εργατική νομοθεσία. Ο διπλασιασμός της Ελλάδας. Και ολοκληρώθηκε κατά την κατοχή και κατά τους δύο εμφύλιους πολέμους. Με τον καιρό όμως. Η με παραχωρήσεις προσπάθεια αναχαιτίσεως των φυγοκέντρων τάσεων της αστικής τάξεως και οι Digitized by 10uk1s .

Όχι όμως τόσο. Απορροφούσε όμως επίσης τα πιο ανήσυχα στρώματα του δημοκρατικού λαού.. που τα χώριζε άβυσσος από την κοινωνικά αποστεωμένη. αλλά θυσίαζαν (ως το 1965. Η δεξιά αποκαλούσε την ΕΔΑ «προσωπείο» του κομμουνισμού. αλλά την εξουσία την κρατούσε γερά η δεξιά. Επρόκειτο για υπολογισμένη ενέργεια της ξένης κηδεμονίας με το διπλό στόχο να απαλλαγεί από έναν επικίνδυνο λαϊκό ήρωα (τον Μπελογιάννη) και να υποστεί πλήγμα η υψηλή δημοτικότητα του Πλαστήρα. Digitized by 10uk1s .. όλων των κοινωνικών τάξεων. Συνήθως όμως η επιρροή των ξένων και των οικονομικών και δημοσιογραφικών συγκροτημάτων ήταν ισχυρότερη. Η ηγεσία της ΕΔΑ αυτοπροβαλλόταν σαν πολιτική έκφραση της γνήσιας δημοκρατίας. που τον κατέταξε στις μεγάλες πολιτικές μορφές της νεώτερης ελληνικής ιστορίας. ο οποίος πότε έκλινε προς τα εδώ και πότε προς τα εκεί. Τότε εγκατέλειψε τις πολιτικές ακροβασίες. Και η ευπαθής πλάστιγγα έκλινε εμφανέστατα προς τα δεξιά. που από το 1951 εμφανίζεται ως «Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά» (ΕΔΑ). ο Πλαστήρας «που είχε βάψει τα χέρια του στο αίμα» ηττήθη. Το σχέδιο επέτυχε. Η ΕΔΑ ήταν η φυσική και μοναδική κληρονόμος του από το 1947 εκτός νόμου Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας. αλλά ούτε και αντικομμουνιστική ιδεολογία. ώστε να εξασφαλίζει την εύνοια της κηδεμονίας του παλατιού και της ολιγαρχίας. όλοι οι κομμουνιστές ήσαν οπαδοί της ΕΔΑ.αντίρροπες αντιδράσεις των προοδευτικών λαϊκών δυνάμεων μας δίνουν μια από τις εξηγήσεις των ταλαντεύσεων του κέντρου. Ο Γεώργιος Παπανδρέου κάπως αργά (μόλις το 1961) κατάλαβε το άσχημο παιγνίδι που παιζότανε από τους ξένους κηδεμόνες σε βάρος της παρατάξεως του κέντρου. που ανάγκαζαν το κέντρο να αναδιπλώνεται σε γραμμή σκληρότερη και από τη γραμμή της δεξιάς. με δημοκρατική. Αλλά ακόμη και τώρα βλέπουν με σκεπτικισμό και απογοήτευση την επί μισόν αιώνα παράταση της δικτατορίας του προλεταριάτου με το μονοκομματικό κράτος. Η δεξιά ήταν το «σίγουρο άλογο. Ο δεύτερος λόγος πηγάζει από την ξενική εξάρτηση. έπιασε το λαϊκό σφυγμό και διεξήγαγε αταλάντευτα και με συνέπεια τον «ανένδοτο αγώνα» κατά της δεξιάς. Απεχθάνονταν τη βασιλευομένη δημοκρατία και τους μοναρχικούς φορείς της. πολιτιστικής) μέσα στο ευρύ πλαίσιο ενός εξελισσόμενου αστικού καθεστώτος. Οι μάζες αυτές. όχι τώρα πια) τον πόθο θεσμικών μεταβολών στην σκοπιμότητα της αποφυγής εθνικών αναταραχών. Μια τέτοια χαρακτηριστική περίπτωση ήταν η εκτέλεση του κομμουνιστή ηγέτη Νίκου Μπελογιάννη το 1951 από την δημοκρατική κυβέρνηση του στρατηγού Νικολάου Πλαστήρα. Η προσπάθεια εξισορροπήσεως των αντίρροπων πιέσεων γέννησε τον λεγόμενο «διμέτωπο αγώνα» του κέντρου (εναντίον και της δεξιάς και της αριστεράς). τη στέρηση των δημοκρατικών ελευθεριών και το ρόλο του δυναμικού κηδεμόνα (Ουγγαρία 1956. στις εκλογές του 1953. είχαν συμπυκνώσει τα ιδανικά τους στο μάλλον ασαφές και αόριστο αίτημα της «Αλλαγής» (κοινωνικής. πολιτικής. Το κέντρο — κάπως λιγότερο δουλικά από τη δεξιά — είχε αποδεχτεί ντε φάκτο την κηδεμονία της εκάστοτε «προστάτιδος» δυνάμεως. Μετά ένα χρόνο. Ή ελληνική αριστερά. οικονομικής. που οδήγησε στον —προσωρινό έστω— θρίαμβο της δημοκρατίας. Έτσι. πνευματικά σκοταδιστική και οικονομικά άπληστη δεξιά. παρουσίαζε και αυτή τις ιδιομορφίες της. Και όχι σπάνια οι ξένες πιέσεις ήσαν τόσο ισχυρές. Εθριάμβευσε ο δεξιός «Συναγερμός» του Αλέξανδρου Παπάγου. Αντίκριζαν τον κομμουνισμό χωρίς προκατάληψη και πολλοί έτρεφαν συμπάθειες για τον οικονομικό σχεδιασμό της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας. που είχε επαγγελθεί (παραπλανητικά. Η πραγματικότητα είναι λιγότερο δογματική και απόλυτη. Αυτή είναι και η πραγματικά «Μεγάλη Εποχή» του κέντρου και προσωπικά του Γεωργίου Παπανδρέου. το κέντρο προσέφερε μεν γην και ύδωρ. Επομένως. εννοείται) «λήθη του παρελθόντος».». μη κομμουνιστική.

15%. Η απογοήτευση από τους συμβιβασμούς της κεντρώας ηγεσίας τους έσπρωξε στην ΕΔΑ. αυτή η σύγχρονη Βαστίλλη της Ελλάδας. μετά τους δύο πολυαίμακτους εμφύλιους πολέμους. Στις αρχές του 1958 οι εγκέφαλοι της CIA και η διπλωματική εκπροσώπηση των Ηνωμένων Πολιτειών κατέστρωσαν ένα πρόγραμμα τεχνητής ελαττώσεως της δυνάμεως της αριστεράς. Κατά την ΕΔΑ. ισχυρίσθηκε ότι ήταν αποτέλεσμα μυστικής συμφωνίας μεταξύ των ηγεσιών Ενώσεως Κέντρου και ΕΔΑ. τα παιδιά των αγωνιστών του ΕΑΜ. οι θεμελιωτές της δεύτερης δημοκρατίας (1924 .Τσεχοσλοβακία 1968) που εφαρμόζει η Σοβιετική Ρωσία.. ενώ το 48. Ας περιγράψουμε όμως λεπτομερέστερα τη διδακτική αυτή ιστορία. Κατά τις προεκλογικές περιόδους 1963 και 1964 τα δημοσιογραφικά όργανα και η ηγεσία της ΕΔΑ αγωνίστηκαν για να σταματήσουν τη διαρροή των οπαδών της προς το κέντρο. υπήρξε η φωτισμένη μετακίνηση προς το κέντρο ενός μεγάλου τμήματος οπαδών της ΕΔΑ. δεν πρόσθεσε στην Ένωση Κέντρου ούτε μια βουλευτική έδρα. και των «Κοινωνιολόγων». Κινητήρια δύναμη της ιστορίας. η πρωτοβουλία της κατάφερε το αποφασιστικό κτύπημα στη δεξιά. Κατά το κέντρο. Αλλά οι αλχημείες του εκλογικού νόμου επέτυχαν ώστε το 47. η απόφαση της ΕΔΑ να μη εμφανίσει εκλογικούς συνδυασμούς σε 24 περιφέρειες. Ακολούθησαν τον Πλαστήρα. Η ιστορική καταγωγή των πρωτοπόρων αυτών δυνάμεων ξεκινάει από τις αρχές του αιώνα. Έτσι γκρεμίστηκε το 30χρονο καθεστώς της δεξιάς. Πέρα από τη δικαστική απόφαση και πολλά άλλα τεκμήρια ανατρέπουν τους ισχυρισμούς της δεξιάς. Μια μάλιστα εφημερίδα της δεξιάς έγραψε ότι κατείχε αντίγραφο της συμφωνίας. των εκλογών της 11ης Μαΐου 1958 επινόησαν μια διαδικασία που θα ελάττωνε (δηλαδή θα εμφάνιζε ελαττωμένη) την κομμουνιστική επιρροή. Εν όψει. Αλλά στα πολιτικά παιγνίδια συμβαίνουν πότε πότε και τραγικά ατυχήματα. η Ουάσιγκτον είχε εκφράσει δυσφορία και ανησυχίες για την έλλειψη αποτελεσματικότητας των εφαρμοζόμενων αστυνομικών μεθόδων στην καταπολέμηση του κομμουνισμού.1935) 29.38% επί του συνόλου των ψήφων. Πλαισίωσαν την κίνηση των «Κοινωνιολόγων» του Αλέξανδρου Παπαναστασίου 28 και έγιναν η ορμητική πρωτοπορία των εθνικών αγώνων του Ελευθέριου Βενιζέλου. Η εφημερίδα μηνύθηκε και επειδή αποδείχθηκε η ανακρίβεια της καταγγελίας της καταδικάσθηκε. όταν. Στον Β' Παγκόσμιο πόλεμο οι δυνάμεις αυτές έγραψαν με το αίμα τους το «έπος της Αλβανίας» και γιγάντωσαν το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) στα τέσσερα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Εξ άλλου. σύμφωνα με τη μελέτη των αποτελεσμάτων. ο ευφυής ελιγμός της αριστεράς της επέτρεψε ν' αποδώσει σε δική της πρωτοβουλία τη στροφή των οπαδών της προς το κέντρο. διαστρέφοντας το νόημα της μετακινήσεως μαζών από την αριστερά στο κέντρο. λοιπόν..15% των αντιπάλων Digitized by 10uk1s . Όμως. Η αντίπαλή της συνασπισμένη επίσης παράταξη του κέντρου και της αριστεράς υπερτέρησε με ποσοστό 48. εμφανίστηκε στο προσκήνιο κήρυκας της ειρηνεύσεως. Η προπαγάνδα της δεξιάς. Στις 19 Φεβρουαρίου 1956 είχαν γίνει εκλογές με τα εξής αποτελέσματα: Η συνασπισμένη παράταξη της δεξιάς — με τη συνδρομή πολλών αθέμιτων μεθόδων — είχε συγκεντρώσει ποσοστό 47. στις κρίσιμες στιγμές του αγώνα μεταξύ της στυγνής και διεφθαρμένης δεξιάς και της Ενώσεως Κέντρου (1963 -1964) οι απόγονοι των «Φιλικών»30. στην αποφασιστική εκείνη ώρα. Οι κατοπινές εξελίξεις που οδήγησαν στη δικτατορία δεν αλλοιώνουν την ιστορική αυτή αναγνώριση. να συγκρουσθούν με την ηγεσία της και να ρίξουν το πολύτιμο βάρος τους στην πλάστιγγα υπέρ των δυνάμεων του κέντρου.38% της δεξιάς ν' αποδώσει 165 βουλευτές (επί συνόλου 300). δεν δίστασαν να εγκαταλείψουν την ΕΔΑ. οι ιδεολόγοι της «Αλλαγής». μας με την Επανάσταση του Γουδί (1909) 27. Σύμφωνα με έγκυρες πληροφορίες που είχε ο Σοφοκλής Βενιζέλος 31 (γιος του Ελευθέριου Βενιζέλου και συναρχηγός με τον Γεώργιο Παπανδρέου του κόμματος των Φιλελευθέρων).

. Και σύμφωνα με τον ανέντιμο νόμο — που είχε επινοήσει η CIA 32 — η αντινατοϊκή και αντιαμερικανική αριστερά πριμοδοτήθηκε από το αμερικανόφιλο κέντρο και εξέλεξε 79 βουλευτές. αλλά αγαπάει και τον νοικοκύρη». —Ο Πασαλίδης.62%). Για την επιτυχία της συνωμοσίας χρειαζότανε η συνεργασία της ηγεσίας του κέντρου. που της απέφερε 36 μόνον βουλευτές (12% των εδρών). που παρακολούθησαν. Οι ξένοι που είχαν φθάσει από τις πατρίδες τους την προηγούμενη μέρα δεν είχαν προλάβει να κατατοπισθούν κι έτσι ήσαν εντελώς ανύποπτοι για τα ελληνικά πράγματα. Η ηθική δικαιολόγηση της υφαρπαγής των ψήφων των μικρών κομμάτων ήταν: α) η δημιουργία σταθερής και βιώσιμης κυβερνήσεως. Με την ήρεμη αποφασιστικότητα και τις οκνές κινήσεις των 73 χρόνων ο Ιωάννης Πασαλίδης.της μόνον 132. Υπάρχει μια λαϊκή παροιμία που λέει: «Ο θεός αγαπάει τον κλέφτη. κομμένο και ραμμένο στα μέτρα της ευνοούμενης παρατάξεως — της δεξιάς — περιείχε μια διάταξη που όριζε ότι τα δυο πρώτα κόμματα θα «επριμοδοτούντο» σε βάρος των υπολοίπων. β) η διαμόρφωση δικομματικού πολιτικού βίου.. Έπειτα από δυο χρόνια προκηρύχτηκαν νέες εκλογές για τις 11 Μαΐου 1958. του εξήγησε κάποιος. ο εκλογικός νόμος ψηφίστηκε από τη Βουλή και βάσει αυτής της όχι πολύ έντιμης συμφωνίας έγιναν οι εκλογές της 11ης Μαΐου 1958. που είχε προέλθει από τις εκλογές του 1958. Το εκλογικό αποτέλεσμα την επαλήθευσε εν μέρει. Η παράταξη του κέντρου περιορίσθηκε στο ποσοστό 20. Αντί του κέντρου τη δεύτερη θέση κατέλαβε η αριστερά με 24. Η ΕΡΕ ήρθε πρώτο κόμμα και πριμοδοτήθηκε με τη μερίδα του λέοντος. Έτσι. δηλαδή 57% των εδρών! Αλλά η μεγάλη έκπληξη ήταν το δεύτερο κόμμα. Σε μυστικές συσκέψεις που έγιναν — υπό την αιγίδα της αμερικανικής πρεσβείας — οι Γεώργιος Παπανδρέου και Σοφοκλής Βενιζέλος. υπέκυψαν και συμφώνησαν στη διανομή της λείας (δηλαδή της αριστεράς και των μικρών κομμάτων).68% των ψήφων.. έπειτα από πολλές ταλαντεύσεις και πιέσεις. την εναρκτήρια πανηγυρική συνεδρίαση της νέας Βουλής.. κατά το αμερικανικό και το βρετανικό πρότυπο. στο NATO.. (Κατά την έκφραση ενός ανωτέρου υπαλλήλου της πρεσβείας θα ήταν ασυγχώρητο να επαναληφθεί το σφάλμα του 1956. Digitized by 10uk1s . Το νέο σύστημα. ρώτησε ένας Βέλγος. χωρίς αυτό να προκαλέσει την παραμικρή ανησυχία στο Παλάτι.17% επί του συνόλου των ψήφων κέρδισε 171 βουλευτές.. στην CIA. —Ποιος είναι αυτός. τότε που η δεξιά είχε γλυτώσει «από του χάρου τα δόντια»).. Με ποσοστό 41. Θυμάμαι την έκπληκτη έκφραση μιας ομάδας Ευρωπαίων δημοσιογράφων. ή στους ευαίσθητους συνταγματάρχες του 1967.. Τότε η CIA με την έγκριση της αμερικανικής πρεσβείας κατασκεύασε ένα εκλογικό σύστημα που εξασφάλιζε ευρύτερη υποκλοπή ψήφων. στο Λαϊκό κόμμα (2. δίπλα μου. αρχηγός της αριστεράς.94%) και στους ανεξάρτητους). (Οι υπόλοιποι ψήφοι μοιράστηκαν ανάμεσα σ' ένα κεντροδεξιό συνασπισμό ΠΑΔΕ (10. ο τροφοδοτηθείς από την CIA ελληνικός κομμουνισμός κατείχε στη Βουλή επί τρία ολόκληρα χρόνια την τόσο ζηλευτή θέση της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως.43% των ψήφων. Έτσι. Όταν μετά την ανάγνωση των προγραμματικών δηλώσεων της κυβερνήσεως από τον πρωθυπουργό ο πρόεδρος της Βουλής έδωσε τον λόγο «εις τον αξιότιμον αρχηγόν της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως» απλώθηκε νεκρική σιγή στην πολύβουη αμφιθεατρική αίθουσα και στα κατάμεστα θεωρεία.

αν ληφθεί υπ' όψει η αυστηρά ελεγχόμενη Digitized by 10uk1s . «Και αυτός ο μικροσκοπικός άνθρωπος. αλλά δεν φαίνεται να «ιδρώνη το αυτί του». «Στον ειδικό χώρο δεξιά του προεδρείου — σημείωνε ένας Άγγλος δημοσιογράφος — κάθονται και ακούν τον κομμουνιστή ρήτορα ο πρόεδρος και τα μέλη του υπουργικού συμβουλίου. την κεντρώα αντιπολίτευση. Ένας πανέξυπνος καιροσκόπος και αδίστακτος ηγέτης του πιο μικροσκοπικού κόμματος της Βουλής». ανέβηκε στο βήμα. Μη μπορώντας να παρακολουθήσουν την αγόρευση του Πασαλίδη οι ξένοι ρωτούσαν και κρατούσαν σημειώσεις για την κυβέρνηση.. φόρεσε τα γυαλιά του με τους πολύ δυνατούς φακούς... Αν ήταν νεώτερος θα θύμιζε πορτραίτο του Σαιν Ζυστ. ανταλλάσσουν φιλικά χαμόγελα με τους ξένους πρεσβευτές που παρακολουθούν οικογενειακώς από το διπλωματικό θεωρείο την πανηγυρική συνεδρίαση της ελληνικής Βουλής....». Αν μετεφέρθησαν εδώ μερικές πινελιές από τη γραφική Βουλή του 1958-1961. ακτινοβολούν όλη τη λαμπρότητα και το μεγαλείο της υψηλής αθηναϊκής κοινωνίας. Σε κάποια στιγμή που ο αριστερός ηγέτης επιτίθεται με δριμύτητα κατά της αμερικανικής κηδεμονίας στην Ελλάδα διασταυρώνονται τα βλέμματα της βασίλισσας Φρειδερίκης και της συζύγου του πρεσβευτή των Ηνωμένων Πολιτειών. άψογος μέσα στο καλοραμμένο κοστούμι του. Οι 79 βουλευτές της ΕΔΑ τον χειροκροτούν ζωηρά. χάρη στην CIA. Πρωθυπουργός ο Κωνσταντίνος Καραμανλής.43%. αρχηγός της ΕΡΕ. Έγινε κυρίως για να εξαχθεί ένα δ ε δ ο μ έ ν ο που φωτίζει το δεκαετές σύνθετο πρόβλημα του κομμουνισμού (που προεβλήθη ως αιτία). τότε που ο λεγόμενος κομμουνισμός είχε φτάσει. Η κοινοβουλευτική συζήτηση έχει ανάψει.. που αντιστοιχεί στο ένα τέταρτο περίπου του πληθυσμού της χώρας. ένας συνταγματάρχης της χωροφυλακής.πρόεδρος της ΕΔΑ. ποιος είναι. το ποσοστό της δυνάμεως της αριστεράς. πολύ βαρύ για τους αδύνατους ώμους του. αυτό έγινε όχι μόνο για να υπογραμμιστεί πόσο ειδυλλιακά για το κατεστημένο κυλούσε — στην επιφάνεια βέβαια — η δημόσια ζωή. Στην πρώτη σειρά δεσπόζει η μεγαλοπρεπής φυσιογνωμία του Γεωργίου Παπανδρέου. Οι πριγκίπισσες Σοφία και Ειρήνη. να είναι η αξιωματική αντιπολίτευση... Το πραγματικό ποσοστό όμως είναι ακόμη μεγαλύτερο. η βασίλισσα Φρειδερίκη και ο — τότε — διάδοχος Κωνσταντίνος. που κινείται συνεχώς.. «Είναι ο Σπύρος Μαρκεζίνης. από το βασιλικό θεωρείο με τους θυρεούς και τις χρυσοποίκιλτες πολυθρόνες. φορτωμένος ένα μεγάλο όνομα. μαζί με τα λαμπερά παράσημα των ανώτατων αξιωματούχων του Κράτους. για τους επισήμους των θεωρείων. Καθώς κατεβαίνει από το βήμα ο φρούραρχος της Βουλής. αυτά έχει η δημοκρατία.». Η αντιπολίτευση τον αποκαλεί πρωθυπουργό της εύνοιας και της νοθείας.. στέκεται προσοχή και χαιρετά στρατιωτικά... Ο πρόεδρος χτυπάει τα κουδούνια. μεταξύ κέντρου και δεξιάς. Δίπλα του ο Σοφοκλής Βενιζέλος. «Δεδομένο» είναι ο αριθμός 24. Η συνεδρίαση συνεχίζεται. Βραδινές έξωμες τουαλέτες και ζαλιστικά κοσμήματα στους γυμνούς γυναικείους λαιμούς. Ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως χαμογελάει καλοκάγαθα και ανταποδίδει τον άψογο χαιρετισμό μ' ένα φιλικό χτύπημα στον ώμο του ακοίμητου φρουρού της κοινοβουλευτικής τάξεως.». Ο Βρετανός δημοσιογράφος με σκουντάει και σημειώνει: «Το συγκαταβατικό χαμόγελο της βασίλισσας Φρειδερίκης μοιάζει να λέει: «Σόρρυ. Απέναντι από το βήμα είναι ο χώρος του κέντρου.». Τα θεωρεία είναι ασφυκτικά γεμάτα.. της δημοκρατίας (που κατελύθη) και του ολοκληρωτισμού (που επεβλήθη).. κοίταξε προς όλες τις κατευθύνσεις και άρχισε να μιλάει με έντονη ποντιακή προφορά: «Κύριοι βουλευταί. τακτοποίησε πάνω στο έδρανο την αχώριστη σβησμένη πίπα του.... Είναι ένας ωραίος πενηντάρης. έφερε το μικρόφωνο στο ύψος του. Ο Ιωάννης Πασαλίδης έχει τερματίσει την αγόρευσή του.

Το πραξικόπημα έγινε 9 χρόνια αργότερα. που να δίνει κάποια υπόσταση στον ισχυρισμό περί κομμουνιστικής απειλής.. είπε.43% στο 11. Είναι αξιοσημείωτο ότι κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν προσκομίστηκε μέσα στα χρόνια της «Επαναστάσεως».διαδικασία. Και όμως τον παραλογισμό αυτό τον πρόβαλε στις 21 Απριλίου η Χούντα και τον υιοθέτησε το Σταίητ Ντιπάρτμεντ. Ο Κωνσταντίνος απάντησε ότι δεν συμμερίζεται την ύπαρξη τέτοιου κινδύνου. δεν συγκέντρωνε περισσότερο από 3 . όταν η δύναμη του «κομμουνισμού». όταν ένας Βρετανός δημοσιογράφος τον ρώτησε αν είχε να πει τίποτα για τα 70 καμιόνια με τα κομμουνιστικά όπλα. Και όμως. Έπραξε μάλιστα το αντίθετον. Ούτε καν ο βασιλιάς Κωνσταντίνος. Του υπεβλήθη το εξής ερώτημα: «Εάν οι στρατιωτικοί δεν ανελάμβαναν την 21ην Απριλίου δράσιν. Η δε υπηρεσία λογοκρισίας απαγόρευσε στις εφημερίδες να γράψουν οτιδήποτε για την υπόθεση του «πολεμικού υλικού» της ΕΔΑ. όπως και του κέντρου. Διερμηνεύοντας την πικρία της Χούντας ο Σάββας Κωνσταντόπουλος... είχε πέσει από 24. Τις πρώτες ημέρες του πραξικοπήματος δημοσιεύτηκε στις αθηναϊκές εφημερίδες η είδηση ότι στα γραφεία της ΕΔΑ (οδός Αριστείδου) οι στρατιωτικές αρχές είχαν ανεύρει πολεμικό υλικό όγκου εβδομήντα φορτηγών αυτοκινήτων. όπου η αριστερά. Δεν ήταν μονοπώλιο των συνταγματαρχών η εύκολη τάση ν' αποδίδονται στον «κομμουνιστικό κίνδυνο» όλες οι κατά καιρούς αντισυνταγματικές και έκνομες δραστηριότητες. σύμφωνα με τα επίσημα αποτελέσματα των τελευταίων εκλογών του 1964. βάσει της οποίας ψήφιζαν ο στρατός. για λόγους ευνόητους.. Και πρόσθεσε: Digitized by 10uk1s . έγραψε στις 26 Ιουλίου 1968: «Το Στέμμα δεν εξήγησε εις τας Κυβερνήσεις και εις την Κοινήν Γνώμην των άλλων κρατών ότι η Ελλάς ευρίσκετο υπό το κράτος αμέσου κομμουνιστικής απειλής. Προσεπάθησε να πείση ότι εις την χώραν μας δεν εδικαιολογείτο καμμία ανησυχία εκ της Άκρας Αριστεράς και θα ήτο δυνατόν να διεξαχθούν ακινδύνως αι εκλογαί». Και όμως στην περίπτωση του πραξικοπήματος της 21 Απριλίου. Η ηγεσία της δεξιάς. κατάχρηση της πολύ βολικής εφευρέσεως του κομμουνιστικού κινδύνου για να καλύψουν τις αυθαιρεσίες τους. θεωρητικός του φασισμού και πολιτικός νους των συνταγματαρχών. Πραγματικά. αλλά ούτε προληπτικό κίνημα του στρατού. τον Ιανουάριο 1968 ο Κωνσταντίνος μίλησε στη βρετανική τηλεόραση. οι κομμουνισταί θα κατελάμβαναν διά των εκλογών την εξουσίαν. Στην πρώτη συγκέντρωση Τύπου όλοι πρόσεξαν την ενοχλημένη έκφραση του προσώπου του Παπαδόπουλου. όλες δε οι σφυγμομετρήσεις παρουσίαζαν το κομμουνιστικό ποσοστό για τις εκλογές της 28ης Μαΐου 1967 γύρω στα 10%. πιάστηκαν τη νύχτα της 21ης Απριλίου κυριολεκτικά στον ύπνο.. Θα ήταν σωστός παραλογισμός να υποστηριχθεί ότι εκείνο που οι κομμουνιστές δεν έκαναν όταν αριθμητικά ήσαν ένας στους τρεις (ή έστω ένας στους τέσσερις) θα το έκαναν όταν αντιπροσώπευαν έναν στους δέκα! Όσο για το αντεπιχείρημα ότι η οργανωτική τελειότητα και η προπαρασκευή έχουν μεγαλύτερη αξία από την αριθμητική δύναμη δίνει την απάντηση στο αποκαρδιωτικό γεγονός ότι οι ηγέτες της αριστεράς. Η επίδειξη δεν έγινε ποτέ. Στην πραγματικότητα ο λεγόμενος κομμουνισμός ήλεγχε στην αρχή της τελευταίας δεκαετίας το ένα τρίτο περίπου του ελληνικού πληθυσμού. που θα επιδείκνυαν στους ξένους δημοσιογράφους για ν' αντιληφθούν «ιδίοις όμμασι» το μέγεθος του κινδύνου από τον οποίο η Ελλάδα σώθηκε χάρη στην παρέμβαση των συνταγματαρχών. Κατά πόσον σεις συμμερίζεσθε αυτήν την γνώμην.». στις 21 Απριλίου 1967. είχαν κάνει. με τις πυτζάμες τους. Η επανάστασις προχωρεί εις την ιστορικήν αποστολήν της»!. τα σώματα ασφαλείας και οι πληθυσμοί της λεγόμενης «Επιτηρούμενης Ζώνης» 33. εκτός των συνταγματαρχών κανένας άλλος από τους ελληνικούς παράγοντες δεν παραδέχθηκε τον ισχυρισμό περί επικειμένης κομμουνιστικής επικρατήσεως.5%. «Δεν ασχολούμεθα με το παρελθόν. οι στρατηγοί και ιδίως το Παλάτι. Ούτε κομμουνιστική επανάσταση έγινε.8%. όλα τα χρόνια.

ωστόσο. που έκριναν ότι θα ήταν περισσότερο πιστευτή. Ιδού πώς ανέλυσε την καινούργια θεωρία της Χούντας ο Σ. στην Ιταλία και σε άλλες χώρες της δυτικής Ευρώπης. Κατά συνέπειαν.. οο0οο Στο πρόβλημα που θέσαμε από την αρχή προστέθηκε τώρα ένα δεύτερο «δεδομένο»: η ομολογία της Χούντας ότι δεν υπήρχε κίνδυνος κομμουνιστικής επαναστάσεως. Οκλαχόμα.1949. Και νομίζω ότι κατά πάσαν πιθανότητα μόνον δι' αυτού του τρόπου δύνανται να το επιχειρήσουν. λέγω ότι ο λαός ηδύνατο ν' αποφασίση μόνος επί του θέματος τούτου». Μπίλλυ Τζαίημς Χάργκις. Εκτός από τον βασιλέα. Σχολιάζουσα τη βασιλική δήλωση ότι δεν υπήρχε κομμουνιστική απειλή η Χούντα διεκήρυξε: «Σεβόμεθα την γνώμην του Βασιλέως. ή του συμμοριτοπολέμου της περιόδου 1946 . προσπάθειες συνεργασίας των κομμουνιστικών κομμάτων με άλλα κόμματα γίνονται συνεχώς στη Γαλλία. Κατ' αρχήν. Αλλά η χαριστική βολή στο ιδεολογικό οικοδόμημα της «Επαναστάσεως» δόθηκε από τον ίδιο τον αρχηγό της. Πρώτος ο Παπαδόπουλος διεκήρυξε: «Διεκινδυνεύσαμεν. «Ελεύθερος Κόσμος». δηλαδή «ο κίνδυνος κατολισθήσεως προς το παραπέτασμα δια της συνεργασίας του κομμουνισμού με άλλα κόμματα». επί μια οκταετία πρωθυπουργός. γι' αυτό το λόγο. που δεν έπειθε κανένα. χωρίς.». Και έμεινε η υποκατάστατη νέα θεωρία.. τους δημοκρατικούς Digitized by 10uk1s . αλλά δεν την συμμεριζόμεθα». ωμολόγησε ότι πριν από την «Επανάσταση» «η Δημοκρατία στην Ελλάδα δεν διέτρεχε κανέναν άμεσο κίνδυνο από τις δραστηριότητες των κομμουνιστών» (Sunday Telegraph του Λονδίνου. Δεν είναι εις θέσιν να το επιτύχουν διά δημοκρατικών μέσων και έχω πίστιν εις τον λαόν μου ότι θα ηδύνατο διά των εκλογών να αποκλείση τους εξτρεμιστάς από την Βουλήν. ο Κωνσταντίνος Καραμανλής.. 2 Αυγούστου 1970). τον συνταγματάρχη Παπαδόπουλο. οι Γάλλοι ή οι Ιταλοί ή οι Σουηδοί συνταγματάρχες να καταλύουν. αρχηγός της δεξιάς και φανατικός αντικομμουνιστής. η οποία θα ωμοίαζε περισσότερον προς την εφαρμοσθείσαν εις την Τσεχοσλοβακίαν το 1948. 9 Ιανουαρίου 1963). αλλά με μίαν συνταγήν. «εχαρακτήρισε γελοίους τους ισχυρισμούς της Χούντας περί κομμουνιστικού κινδύνου κατά τον Απρίλιον». Εις το παρελθόν επεχείρησαν κατά την δεκαετίαν μετά το 1940 να καταλάβουν βιαίως την εξουσίαν. Το νέον στοιχείον εις την τακτικήν των κομμουνιστικών κομμάτων της Ευρώπης είναι ακριβώς η χρησιμοποίησις της εμμέσου προσπελάσεως προς την εξουσίαν δια της σ υ ν ε ρ γ α σ ί α ς με ά λ λ α κ ό μ μ α τ α . όχι με την τακτικήν του δεκεμβριανού κινήματος του 1944. Τρισήμισυ χρόνια αργότερα. 26 Ιουλίου '68». σε συνέντευξή του στην παρισινή «Μοντ» (29 Νοεμβρίου 1967).«Οι κομμουνισταί εις την χώραν μου αποτελούν μικράν μόνον μειοψηφίαν. Και εννέα μήνες μετά το πραξικόπημα την απαρνήθηκαν άδοξα και την υποκατέστησαν με μια άλλη θεωρία. στην πολύκροτη συνέντευξή του προς τον επιφανή Βρετανό δημοσιογράφο σερ Χιου Γκρην. να κατολισθήσωμεν προς το Παραπέτασμα» (Συνέντευξη προς τον πρόεδρο της «Χριστιανικής Σταυροφορίας» της πόλεως Τουλού.. Οι συνταγματάρχες αντελήφθησαν ότι η θεωρία της κομμουνιστικής επαναστάσεως παρέμενε ένα αιωρούμενο προπαγανδιστικό πυροτέχνημα. Κωνσταντόπουλος: «Υποστηρίζομεν ότι και εις την Ελλάδα το 1956 και ιδία από του 1963 εδημιουργήθησαν αι προϋποθέσεις δια ν' αναλάβη το κομμουνιστικόν κόμμα την προσπάθειαν να φθάση εις την εξουσίαν. κατά το πρότυπον της Τσεχοσλοβακίας του 1948.

αν και πρώτο κόμμα. Ότι δηλαδή η Ένωση Κέντρου εκυριαρχείτο από την «εξτρεμιστική» πτέρυγα του Ανδρέα Παπανδρέου. Αλλά ούτε και αυτή η «ανησυχία» των συνταγματαρχών ευσταθεί. όχι από δική της ικανότητα. Ο Ανδρέας Παπανδρέου. που θα την εξέτρεπαν από την κοίτη της πατροπαράδοτης εξωτερικής πολιτικής. Παραμερίζοντας. Το επιχείρημα του Γεωργίου Παπανδρέου είναι ακλόνητο. Δεχόμαστε ότι η ΕΔΑ εξακολουθούσε να επιδιώκει αστικές συμμαχίες. ακρογωνιαίος λίθος της οποίας έπρεπε να είναι η αταλάντευτη προσήλωση στη βορειοατλαντική συμμαχία και στη φιλία με τις Ηνωμένες Πολιτείες. ότι οι εκλογικοί συνδυασμοί είχαν καταρτισθεί από τον αρχηγό της Ενώσεως Κέντρου με κριτήρια υπερβολικού συντηρητισμού και σαφώς «αντιανδρεϊκά». κατά σειρά. τα θέματα Digitized by 10uk1s . ίσως μεγαλύτερη και από του πατέρα του (όπως ανέφεραν και οι εκθέσεις της CIA). άνευ ανταλλαγμάτων. Απαιτείται και η συγκατάθεση της άλλης. παρά τη διακηρυγμένη αντίθεσή του προς κάθε είδους ξενική εξάρτηση. απ' αφορμή ορισμένα δημοσιεύματα του Τύπου της δεξιάς. ποτέ δεν είχε θέσει θέμα αλλαγής εξωτερικού προσανατολισμού ή αποδεσμεύσεως της Ελλάδας από τις συμμαχικές της υποχρεώσεις. πάντως. Οι εκλογές της 28 Μαΐου 1967 θα έφερναν πανίσχυρη τη μετριοπαθή πτέρυγα του Γεωργίου Παπανδρέου και ανίσχυρη τη ριζοσπαστική ομάδα του Ανδρέα. Και εξήγησε: «Μετά τις εκλογές του 1963 η Ένωση Κέντρου. η ΕΡΕ μου διεμηνύθη υπευθύνως ότι προσφέρεται να δώση. Αλλά για να γίνει μια συμμαχία δεν αρκεί η θέληση της μιας πλευράς. Επίσης. Όταν ένα κόμμα με την αναιμική πλειοψηφία των 42. άνευ όρων. διέθετε μόνον 138 βουλευτάς. Είναι γεγονός ότι παλιά τακτική της αριστεράς ήταν η συγκρότηση «μετώπου». Και εισηγήθην εις τον βασιλέα νέας εκλογάς. και στην περίπτωση που ο Ανδρέας κυριαρχούσε μετεκλογικά στην Ένωση Κέντρου αμφιβάλλω αν θα επιζητούσε αναθεώρηση των βάσεων της εξωτερικής πολιτικής 34. Επομένως.04% και τους 138 βουλευτές κρίνει ανεπιθύμητη την υποστήριξη που του προσφέρεται άνευ όρων είναι δυνατόν να δεχθεί εκλογική συνεργασία όταν διαθέτει λαϊκή δύναμη 55 . δεν υπήρχε καμιά ένδειξη πραγματοποιήσεως συνεργασίας της ΕΔΑ με άλλο κόμμα. Το επέτυχε μόνο μια φορά το 1956. Στην περίπτωση όμως των εκλογών της 28 Μαΐου 1967 υπήρχε ανυποχώρητη η άρνηση της Ενώσεως Κέντρου.θεσμούς των χωρών τους. Και θα δεχθώ τώρα. Στις παραμονές της 21 Απριλίου οι συνδυασμοί δεν είχαν ανακοινωθεί. Έχω προσωπική γνώση του γεγονότος. αλλά εξ αιτίας ενός πολωτικού εκλογικού συστήματος. Και γνωρίζω από τον ίδιο τον Γεώργιο Παπανδρέου ότι επί συνόλου 300 υποψηφίων εκείνοι που ακολουθούσαν τις ιδέες του Ανδρέα δεν υπερέβαιναν τους 40. Ο Γεώργιος Παπανδρέου. Τότε η ΕΔΑ προσεφέρθη να στηρίξη κοινοβουλευτικώς την κυβέρνησιν της Ενώσεως Κέντρου. που ανάγκασε την παράταξη του κέντρου και το μικρό «Λαϊκό κόμμα» της δεξιάς να δεχθούν εκλογική συνεργασία με την ΕΔΑ. Έκτοτε καμιά απολύτως μορφή συνεργασίας δεν πραγματοποιήθηκε μεταξύ της αριστεράς και του κέντρου. απάντησε κοφτά. Εστερείτο δηλαδή αυτοδυνάμου πλειοψηφίας.». που αντιστοιχεί σε 200 περίπου βουλευτές. Και ότι μετά τις εκλογές η κυβέρνηση θα υφίστατο επιρροές και διαβρώσεις. ρωτήθηκε από μένα —ένα μήνα πριν από την 21 Απριλίου— αν υπήρχε περίπτωση εκλογικής συνεργασίας με άλλο κόμμα. Είχαν όμως «κλείσει». γιατί ο νέος Παπανδρέου είχε τεράστια λαϊκή ακτινοβολία. «Ασφαλώς όχι». Αλλά δεν επρόκειτο να κυριαρχήσει. Αλλά για να έρθουμε στην Ελλάδα.60%. θεωρία για τα αίτια της δικτατορίας. Διατυπώθηκε από τους συνταγματάρχες και μια τρίτη. Η κατανομή ήταν αναμφισβήτητα άδικη. Απέρριψα και τας δύο προσφοράς. Την επομένη των εκλογών η πρόσκαιρη συνεργασία διαλύθηκε. «Με κανέναν». τότε που η Ένωσις Κέντρου διέθετε σχετικήν μόνον πλειοψηφίαν. Απέρριψα τας προσφοράς. ψήφον ανοχής εις την κυβέρνησιν του Κέντρου. που είναι εξησφαλισμένη —ακόμη και κατά τους υπολογισμούς των αντιπάλων— η απόλυτος πλειοψηφία.

Ένας αυλικός που πήρε μέρος στις μυστικές διαπραγματεύσεις χαρακτήρισε τη συμφωνία «σωσίβιο της δεξιάς». που την έβλεπε να επέρχεται. Δεν είναι γνωστό ποιος είχε την πρωτοβουλία της πολιτικής προσεγγίσεως των Γ.τι υφίσταται εδώ και τόσα χρόνια ο πάντα ευκολόπιστος και πάντα προδομένος ελληνικός λαός. Και επί πλέον προκύπτει ότι προβλήθηκαν ε ν γ ν ώ σ ε ι ότι ήσαν ανακριβείς. δεν λείπουν συνταγματάρχες που καραδοκούν να σώσουν τον έθνος τους και την Ανθρωπότητα. αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση. Γεγονός πάντως είναι ότι αμέσως όταν οι δύο ηγέτες συμφώνησαν ο Κωνσταντίνος έσπευσε με διάγγελμά του να εξαγγείλει ότι οι εκλογές θα γίνουν εντός του Μαΐου 1967. Η υπόθεση αυτή έχει ως εξής: Περί τα μέσα Δεκεμβρίου 1966. Δεν υπήρχε.. Κανελλόπουλου. Στον πολιτικό ορίζοντα είχε εμφανισθεί ένας άλλος κίνδυνος. ακόμη δε και ο ίδιος ο τότε υπουργός των εξωτερικών Ντην Ρασκ. διαμετρικά αντίθετος από εκείνον που επικαλέσθηκε αργότερα η Χούντα. δεν θα «ζύγιαζαν» αριθμητικά για να αναπροσανατολίσουν τις μετριοπαθείς κατευθύνσεις της ηγεσίας του κόμματος. Ο νεαρός μονάρχης απέκρουε πεισματικά την προκήρυξη εκλογών. έστω και αν εξελέγοντο όλοι. Η ιστορική καταγραφή επιβάλλεται για δύο λόγους: Πρώτα για να φωτιστεί η αλήθεια. Το γενικό συμπέρασμα δεν είναι ευνοϊκό για τους συνταγματάρχες. Digitized by 10uk1s . Η απάντηση στο ερώτημα συνδέεται με την εκρηκτική πολιτική ανωμαλία που είχε προκαλέσει το συνταγματικό πραξικόπημα του Κωνσταντίνου στις 15 Ιουλίου 1965. Και άφηνε να διοχετεύονται ψίθυροι περί δικτατορίας. με την μεσολάβηση του βασιλιά Κωνσταντίνου και με τη συγκατάθεση του Τάλμποτ. (Θυμίζουμε ότι ο Παπαδόπουλος ήταν σύνδεσμος μεταξύ ΚΥΠ και CIA). Ήσαν όμως ενήμεροι η ΚΥΠ. Για τον Κανελλόπουλο και τους μετριοπαθείς της ΕΡΕ ήταν θεόπεμπτη ευκαιρία. καταρρέει και η θεωρία περί διολισθήσεως της Ενώσεως Κέντρου προς τα αριστερά. κανένας «κίνδυνος» να διολισθήσει η μετεκλογική κυβέρνηση των Παπανδρέου στον έλεγχο της κεντροαριστεράς του Ανδρέα. αλλά και συμβολή στην αποτροπή της δικτατορίας. Την αγνοούσαν εκείνη την εποχή ακόμη και ανώτερα στελέχη της Ενώσεως Κέντρου και της ΕΡΕ. Στην ουσία επρόκειτο για «λεόντιο εταιρία». ο Αμερικάνος πρεσβευτής. Επομένως.. έμμεση προσπέλαση του κομμουνισμού. διολίσθηση της Ενώσεως Κέντρου προς φιλοαριστερές και αντινατοϊκές κατευθύνσεις— αποδεικνύονται ανακριβείς. η CIA. δηλαδή τέσσαρες μήνες πριν από το πραξικόπημα. Σ' όλη την Υδρόγειο. Η διολίσθηση είχε μεν γίνει. Οι δύο «ακραίες» πτέρυγες θα απομονώνονταν. Θα είναι αφελής η σκέψη ότι δεν την πληροφορήθηκαν οι συνταγματάρχες. Κανελλόπουλου. λοιπόν. που προβλήθηκαν για την ηθική δικαίωση της «επαναστάσεως» —άμεση κομμουνιστική επανάσταση. Γιατί τότε την αποδέχθηκε ο Γεώργιος Παπανδρέου. Παπανδρέου και Π.κομματικής δικαιοσύνης διαπιστώνουμε ότι οι σαράντα υποψήφιοι του Ανδρέα. Παπανδρέου και Π. Και ύστερα για να προφυλαχτούν άλλοι λαοί. Υπήρχε πραγματικό αδιέξοδο. Οι δύο αντίπαλοι ηγέτες είχαν αναλάβει την υποχρέωση να συμπράξουν μετά τις εκλογές — οποιοδήποτε και αν ήταν το αποτέλεσμα — στο σχηματισμό συμμαχικής κεντροδεξιάς κυβερνήσεως. Η συμφωνία εστρέφετο ευθέως κατά του Ανδρέα Παπανδρέου και έμμεσα κατά του Κωνσταντίνου Καραμανλή. που υπάρχει ο κίνδυνος να υποστούν ό. Και οι τρεις επάλληλες θεωρίες τους. δεδομένου ότι ήταν προεξοφλημένη τόσο η νίκη της Ενώσεως Κέντρου όσο και η συντριβή της ΕΡΕ. οι στρατηγοί της μεγάλης Χούντας. Η ιστορία έχει χρέος να καταγράψει ότι η «επανάστασις» της 21ης Απριλίου χρησιμοποίησε στο χτίσιμο του ηθικού της θώρακα την εσκεμμένη απάτη. Η συμφωνία κρατήθηκε μυστική. είχε συναφθεί μυστική συμφωνία μεταξύ των αρχηγών της Ενώσεως Κέντρου και της ΕΡΕ Γ. άλλωστε. Για τον Γεώργιο Παπανδρέου είναι φανερό πως είχε υποκύψει σ' έναν εκβιασμό στην προσπάθειά του ν' αποτρέψει τη δικτατορία.

Η εκάστοτε κυβέρνηση όφειλε απλώς να είναι εναρμονισμένη με το ρυθμό λειτουργίας του κατεστημένου. Για να γίνουν σαφέστερα τα πράγματα και για να μη δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η ελληνική δικτατορία επιβλήθηκε για το χατίρι του οποιουδήποτε κ. Η πλήρης απάντηση θ' αναδυθεί από την εξιστόρηση των γεγονότων της δεκαετίας. Έτσι. Παράλληλος σκοπός ήταν η αναχαίτιση της πορείας των προοδευτικών δυνάμεων και η άνοδος στην εξουσία του ασφυκτικά ελεγχόμενου από τους ξένους στρατοκρατικού τμήματος της δεξιάς.. Βασικά γρανάζια του ήσαν η ξένη κηδεμονία. που ήρθε στην επιφάνεια. το παλάτι και η ολιγαρχία. τόσο τα άμεσα (Κύπρος. Συνέπεια της πολιτικής μεταβολής ήταν μια αισθητή αρρυθμία στη λειτουργία του κατεστημένου. αφορούσε το πρόσωπο του στρατάρχη Παπάγου. προέκυψε η ανάγκη αποκαταστάσεως του «ομαλού ρυθμού». Είχε γίνει ένα οργανικό τμήμα του κατεστημένου. Αν ανέκυπτε διαφωνία μεταξύ των εταίρων του κατεστημένου επικρατούσε κατά κανόνα η θέληση των ξένων. ο σύμβουλος πρεσβείας Τζαίημς Τζόυς. θέλησε να προβάλει «βέτο». ο εν λόγω διπλωμάτης συνέχιζε να κάνει και τώρα έντονη ανθελληνική και φιλοτουρκική προπαγάνδα από τη «Φωνή της Αμερικής». Η βασίλισσα Digitized by 10uk1s . Από το 1963 όμως συγκυρία πολλών καταστάσεων επέτρεψε να εκδηλωθεί κάπως αβίαστα η λαϊκή θέληση και ν' ανατρέψει τη διατεταγμένη αρμονία. από τότε κυρίως που ο Π. οι οργανώσεις. Η «αρρυθμία» είχε φθάσει στο σημείο ώστε Αμερικανός διπλωμάτης. ή ακόμη και η υπολειτουργία των θεσμών του αντιπροσωπευτικού συστήματος ήταν σοβαρό εμπόδιο για τα κυριαρχικά πενταγωνικά σχέδια.. παρέμεναν ενοχλητικοί φραγμοί για ορισμένα επιτελικά σχέδια. όχι τόσο βολικές. Η βασίλισσα Φρειδερίκη. Μια περίπτωση διαφωνίας. 35 Το κακό.. την οποία αναμετάδιδε υποχρεωτικά ο ελληνικός ραδιοσταθμός. Προκαταβολικά όμως μπορούμε να πούμε ότι στο στραγγαλισμό της δημοκρατίας πρωταρχικό ρόλο έπαιξαν τα στρατηγικά συμφέροντα της αμερικανικής πολιτικής. Τζόυς πρέπει να εξηγήσουμε την όλη συγκρότηση και λειτουργία του πολύπλοκου μηχανισμού του ελληνικού κατεστημένου. έστω και με την παρεμβολή των άξεστων συνταγματαρχών. ο εφοδιασμός του Ισραήλ. ή η διχοτόμηση της Κύπρου.. πρόθυμες να στραγγαλίσουν τη δημοκρατία και διά πυρός και σιδήρου να εκκαθαρίσουν τον κρατικό μηχανισμό και γενικότερα την εθνική ζωή. Μέση Ανατολή. Τελικά ο Πιουριφόυ επέβαλε τη θέλησή του. ο ελεύθερος Τύπος. Η λειτουργία. που κλόνιζε τα θεμέλια. Ο διαχωρισμός του τμήματος αυτού από το σύνολο της δεξιάς εκφράζει τις διαφοροποιήσεις και ανακατατάξεις που είχαν συντελεστεί τελευταία στο κόμμα της ΕΡΕ.... Κανελλόπουλος έδειξε διαθέσεις να την εκσυγχρονίσει και να την απαλλάξει από τα δικτατορικά της πλέγματα. που το συγκροτούσαν αδίστακτες ομάδες νεοφασιστικής ιδεολογίας. σε βάρος των ιερών συμμαχικών παραδόσεων είχε παραγίνει. να χαρακτηρισθεί από τις ελληνικές αρχές «ανεπιθύμητο πρόσωπο». Δυναμικά ερείσματα ο στρατός και τα σώματα ασφαλείας. Μεσόγειος) όσο και τα πιο μακροπρόθεσμα (Ανατολική Ευρώπη). Ο λόγος ήταν ότι. όπως στις παλιές καλές ημέρες της δεξιάς.. Δεν θα ήταν άσκοπο να επισημανθεί ότι η ελληνική δεξιά στη μακριά ζωή της στην εξουσία είχε καταστεί κάτι πολύ περισσότερο και αλλιώτικο από ένα κόμμα ή μια πολιτική παράταξη. Άλλες πολιτικές δυνάμεις.οο0οο Παραμένει όμως αναπάντητο το ερώτημα για τα πραγματικά ελατήρια της 21ης Απριλίου. ζυμωμένη και ταυτισμένη με τον πολύπλοκο μηχανισμό του. όσο κι αν είχαν διαβρωθεί. γι' άγνωστους λόγους. αλλά της παραδοσιακής σχέσεως υποτελείας του ελληνικού κράτους προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. όχι βέβαια της κοινωνικής δομής. Η Βουλή. τον οποίο ο Αμερικανός πρεσβευτής Τζων Πιουριφόυ απεφάσισε ν' ανακηρύξει ηγέτη της δεξιάς. όπως ο «ελλιμενισμός». μπήκαν στη διακυβέρνηση και άρχισαν να παίρνουν στα χέρια τους τους μοχλούς της εξουσίας. λοιπόν.

όπως ήταν τα Βασιλικά Ιδρύματα. Το βράδυ της ίδιας ημέρας και ενώ ο Στεφανόπουλος ανέμενε την βασιλική εντολή για να σχηματίσει κυβέρνηση εξεδόθη από τα ανάκτορα η εξής λακωνική ανακοίνωση: «Ο Βασιλεύς ανέθεσε τον σχηματισμόν κυβερνήσεως εις τον βουλευτήν Σερρών Κωνσταντίνον Καραμανλήν».. Ο Γ. Εύκολα φαντάζεται καθένας τι κραδασμούς αισθάνθηκε το κατεστημένο όταν την παραδεισιακή αυτή τάξη διατάραξε η άνοδος της Ενώσεως Κέντρου στην εξουσία το 1963. όχι όμως δορυφόρος τους. Εκείνο που βασικά εξασφάλιζε την αδιατάρακτη λειτουργία του κατεστημένου ήταν το πλέγμα των αλληλοεξαρτώμενων συμφερόντων. που ενδιέφερε την αμερικανική κηδεμονία. Ότι η Ελλάδα θα ήταν σύμμαχος του NATO και της Αμερικής. Ένας σύμβουλος της αμερικανικής πρεσβείας. Ο νέος αρχηγός περιεβλήθη και με την εμπιστοσύνη των βουλευτών του κόμματος. Και επειδή δημιουργήθηκε πολιτικός σάλος ο Παναγιώτης Πιπινέλης. Digitized by 10uk1s . σαν κυβέρνηση. Εντυπωσιακή εκδήλωση επεμβάσεως σημειώθηκε επίσης τον Οκτώβριο 1955 κατά τη διαδοχή του Παπάγου. Η ολιγαρχία απολάμβανε τα φορολογικά προνόμια και την ελευθερία υπερκερδών. Σαν καλός συνεταίρος όμως η Αμερική προσέφερε οικονομική βοήθεια. λίγο αργότερα. Τέλος. Περιοριζόμαστε να πούμε ότι. διατύπωσε ανοιχτά τη θεωρία: «Δικαίωμα του Βασιλέως είναι να διορίζει πρωθυπουργό ακόμη και τον κηπουρό του»..απέσυρε το «βέτο» της. Στα σχετικά κεφάλαια οι «κραδασμοί» αυτοί θ' αναλυθούν λεπτομερέστερα.». μόνο που ο Θρόνος είναι έξω από το συμπόσιο) σύμφωνα με το νόμο των συγκοινωνούντων αγγείων. Παρείχε όμως γενναία οικονομική υποστήριξη στο κόμμα της δεξιάς —ιδίως στις εκλογές— η οποία. [Για τη διαφθορά και την κερδοσκοπική απληστία της ελληνικής ολιγαρχίας περιέχει συντριπτικά στοιχεία η Έκθεση Πωλ Πόρτερ (πρεσβευτή. Ο κίνδυνος ήταν η περιορισμένη έστω συμμετοχή και κάποιου ξεχασμένου — του ελληνικού λαού— στην πανδαισία των ετερόκλητων αφεντικών. Προτού πεθάνει ο Παπάγος υπέδειξε για διάδοχό του στην ηγεσία της κυβερνήσεως και της δεξιάς τον Στέφανο Στεφανόπουλο. αρχηγού της Αμερικανικής Οικονομικής Αποστολής).ά. ο Έρανος Βορείων Επαρχιών κ. Είχε επιβληθεί η θέληση του Αμερικανού πρεσβευτή εν ομοφωνία με το Παλάτι και την ηγεσία του στρατού. για πρώτη φορά. Ο θρόνος αποδεχότανε το δευτερεύοντα ρόλο του. Η υπόδειξη του Παπάγου και η εμπιστοσύνη του κόμματος είχαν πεταχθεί στο καλάθι των άχρηστων. για να χρησιμοποιήσουμε ορολογία της φυσικής επιστήμης. το κατεστημένο λειτουργούσε (και λειτουργεί και τώρα. Παπανδρέου είχε παραλληλίσει την πρωθυπουργοποίηση του Καραμανλή με «σκοτεινή συνωμοσία της καισαρικής Ρώμης». για λογαριασμό των ανακτόρων και της ξένης κηδεμονίας.. η προικοδότηση απόρων κορασίδων.. μια και η ξένη κηδεμονία του εξασφάλιζε τα απολυταρχικά του προνόμια. αν και απαλλοτρίωναν στους ξένους και στη μοναρχία τους βασικότερους τομείς της εξουσίας. Και ο Παπάγος αναγορεύτηκε αρχηγός της δεξιάς και σ' ένα χρόνο (1952) έγινε πρωθυπουργός. τότε. που μπορούσαν να παίζουν το ρόλο του διεκπεραιωτή των υποθέσεων του προτεκτοράτου. που κατά μεγάλο μέρος διοχετευότανε στις ελβετικές τράπεζες για λογαριασμό της ελληνικής ολιγαρχίας. το κατεστημένο συνειδητοποίησε τον κίνδυνο που αντιμετώπιζε. με τη μορφή χαριστικών νόμων. Δηλαδή. έλεγε κομπάζοντας σε κάποια δεξίωση: «Εγώ έκανα τον Κώστα!. τον έλεγχο (ή μάλλον τον υποέλεγχο) του στρατού και την ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση τομέων της κρατικής δραστηριότητας. της την ανταπέδιδε από το κρατικό ταμείο στο πολλαπλάσιο. Κάτι που θα άνοιγε το δρόμο της προσαρμογής του δημόσιου βίου της Ελλάδας στα πρότυπα της Δυτικής Ευρώπης. επραγματοποιείτο με τη διατήρηση ισχυρού ελληνικού στρατού (που αποστράγγιζε την ελληνική οικονομία). Ότι ο βασιλιάς θα ήταν συνταγματικός βασιλιάς και όχι ελέω Θεού μονάρχης. Τα αποικιακά συμφέροντα των επενδυομένων αμερικανικών κεφαλαίων ήσαν κατοχυρωμένα. ωστόσο δεν ήσαν και δυσαρεστημένες. η Βασιλική Πρόνοια. οι κυβερνήσεις της δεξιάς. Ότι η κυβέρνηση θα ήταν κυβέρνηση και όχι υποκυβέρνηση. 30 Απριλίου 1947]. Αλλ' αυτή η προσαρμογή σήμαινε ότι ο Αμερικανός πρεσβευτής θα ήταν πρεσβευτής και όχι προτέκτορας. Η κάλυψη της νοτιοανατολικής πτέρυγας του NATO.

Η όλη πορεία των κατοπινών γεγονότων. Θα τολμούσε να σπάσει τα «στεγανά» του στρατού. Οι προσδιορισμένες για τις 28 Μαΐου 1967 εκλογές ήταν βέβαιο πως θα δυνάμωναν το ειδικό βάρος των λαϊκών προοδευτικών δυνάμεων.Ανακύπτει όμως ένα εύλογο ερώτημα: Είχε τη δύναμη —και τη θέληση— η Ένωση Κέντρου να πραγματοποιήσει τις βαθιές τομές. Και τα κίνητρα δεν ήσαν η δήθεν εξουδετέρωση της ανύπαρκτης κομμουνιστικής απειλής. έστω κι αν στη Βουλή θα κυριαρχούσαν οι μετριοπαθείς. δικαιολογεί έντονο σκεπτικισμό. με τις ταλαντεύσεις της κυβερνήσεως Παπανδρέου. που υπήρχε κίνδυνος να χαλιναγωγεί τις διακυμάνσεις της ηγεσίας. Τις αρνητικές πλευρές της κεντρώας εξουσίας τις γνώριζαν άριστα οι αμερικανικές υπηρεσίες. που ήσαν αναγκαίες για το πέρασμα σε μια σωστή δημοκρατία. Αυτό σήμαινε «κινδύνους» για περισσότερη δημοκρατία και λιγώτερη ξενική εξάρτηση. που λεγόταν Ένωση Κέντρου. Digitized by 10uk1s Digitized by 10uk1s . Έτσι αναδύονται στην επιφάνεια τα ουσιαστικότερα κίνητρα της αμερικανικής πολιτικής στην επιβολή του καθεστώτος της 21 Απριλίου. αντί να χαλιναγωγείται απ' αυτή. έκλεινε μέσα της ένα ισχυρό δημοκρατικό δυναμισμό. Αλλά ήξεραν επίσης ότι η λαϊκή υποδομή του πολιτικού μωσαϊκού. Ήταν η απαλλαγή από τον υπαρκτό κίνδυνο της δημοκρατίας και κάποιας εθνικής ανεξαρτησίας.

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Digitized by 10uk1s .

η ελληνική ζωή παρουσίαζε δύο διαφορετικές όψεις. Μερικές χιλιάδες αυτοκίνητα εξορμούν έξω από την πρωτεύουσα. αν μάθετε ότι είναι το πιο φτωχό τμήμα της Ηπείρου. η οποία εμφανίζει μια Ελλάδα λουσμένη στην ευημερία και σ' ένα ιδανικό σύστημα δημοκρατικής διακυβερνήσεως. αλλά και τόσο παραπλανητική. Επιμένει: «Με δέχτηκε χθες ο πρωθυπουργός σας. Αλλά δεν χρειαζότανε η προδιάθεση.. και πολύ πριν. Ψηλά. Στα γύρω κοσμικά «καφφέ» υπέρκομψες γυναίκες συνοδευόμενες από αργόσχολους πλαίη μπόυδες παίρνουν το μεσημέρι το απεριτίφ τους. Στην σκέψη μου ήρθαν τα Τζουμέρκα.. Ο γαλάζιος ουρανός μας καταυγάζεται από τις φωτεινές διαφημίσεις των μεγάλων ξένων εταιριών. Για πρώτη φορά είδα από κοντά τα Τζουμέρκα το καλοκαίρι του 1952.». Μπορείτε. ο τουρίστας. που το καλοκαίρι του 1960 τον πήγα να γνωρίσει τη νυκτερινή Αθήνα. η ηγουμένη ενός ιστορικού Digitized by 10uk1s . φυσικά. για το κέντρο της Αθήνας. η αληθινή Ελλάδα. Είναι η ωραία παραπλανητική βιτρίνα της».. μπουζούκια. Η «βιτρίνα» είχε επενεργήσει πολύ δραστικά στον ξένο συνομιλητή μου. Αυτή δεν είναι η φτωχή. Ο ξένος επισκέπτης. Η μαγεία της ελληνικής φύσεως κατακτούσε τον ξένο από την πρώτη στιγμή και τον προδιέθετε ψυχικά να δει όλα τ' άλλα με ευμενή προκατάληψη.. Εκεί που τα κοσμηματοπωλεία και τα άλλα πολυτελή καταστήματα προσφέρουν αριστουργήματα αρχαϊκής και σύγχρονης τέχνης. σκωτσέζικο ουίσκι και γαλλική σαμπάνια. ακόμη και ο δημοσιογράφος. πολύ κοντά στο Θεό. Οι στατιστικές του ΟΗΕ αναφέρουν την Ήπειρο σαν την πιο άγονη και φτωχή περιοχή της Ελλάδας. Στους κεντρικούς δρόμους απαστράπτουσες Ρολλς Ρόυς και Κάντιλλακ συμφύρονται με ταπεινά ετοιμόρροπα αυτοκινητάκια και μοτοσακό.. Μιλάμε. ερχότανε σ' επαφή μόνο με τη μία όψη. Ένας ποταμός από ουίσκι και σαμπάνια ρέει κάθε βράδυ. Η πόλη είναι κατάφωτη. καθώς και τα τελευταία παρισινά μοντέλα της γυναικείας μόδας..». Αυτό δεν είναι η τέλεια δημοκρατία. με ρωτούσε. που βομβαρδίζει με υπομνήματα και εκκλήσεις τους διεθνείς οργανισμούς ζητώντας οικονομική βοήθεια και δάνεια. Οι κομμουνιστές βουλευτές είναι το δεύτερο κόμμα και έχουν απόλυτη ελευθερία λόγου και τα ίδια δικαιώματα με όλους τους άλλους. Παρακολούθησα επίσης και δύο συνεδριάσεις της Βουλής. Η «βιτρίνα» είναι η μία όψη της ελληνικής ζωής. πλούτου και ανέμελης ζωής αναδινότανε σε κάθε βήμα. η φτωχή Ελλάδα. στην κορφή του βουνού. Τα σκεπάζει επιμελώς η βιτρίνα. έτριβε τα μάτια του από την έκπληξη: «Μα αυτή είναι. Εκεί που τα καταστήματα τροφίμων ξεχειλίζουν από ρωσικό χαβιάρι. με ορχήστρες. Στην Αμερική δεν είναι καθόλου εύκολο να δεις τον πρόεδρο.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΑΝΤΙΝΟΜΙΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ Στην αρχή της τελευταίας δεκαετίας. των πιάτων. διεθνείς τραγουδίστριες και στριπ-τιήζ πλημμυρίζουν από κόσμο. αλλά ξεχασμένα από το Θεό. Η δημοκρατικότητα και η ευθύτητά του με κατέπληξαν. Τη νύχτα η γεύση της ευημερίας προσφέρεται ακόμη πιο δυνατή. ακόμη και των τραπεζιών. Ήταν από μόνα τους τόσο χαρωπά όλα εκείνα που ο ξένος αντίκριζε και γευότανε. να σχηματίσετε μια εικόνα για τα Τζουμέρκα. Μια έντονη αίσθηση ευημερίας. Ένας ξένος δημοσιογράφος. Και αυτή ήταν τόσο γοητευτική. Εγκατέλειψα τον αγώνα. Του εξήγησα: «Όχι. Ο ξένος συνάδελφος δεν πείθεται. λοιπόν. Και με την προκλητική επίδειξη του πλούτου γίνεται το καθρέφτισμα της διαφθοράς του δημόσιου βίου και της ανορθόδοξης λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος. Οι πιο θερμόαιμοι ολοκληρώνουν το ξεφάντωμα με το σπάσιμο των ποτηριών. Περνώντας από την Άρτα για μακρινότερο ταξίδι. Αλλά αυτά παραμένουν αθέατα και άγνωστα στον αφελή ξένο. με τα μοντέρνα κτίρια και την κοσμοπολίτικη πρωτευουσιάνικη κίνηση. Τα εντός και εκτός της Αθήνας άπειρα νυχτερινά κέντρα. ή τους υπουργούς του.

» άκουσα το συνοδό μου να λέει με χαμηλή φωνή... Το εσωτερικό τους ένας μοναδικός χώρος με πάτωμα την ίδια τη γη. Είναι κάτι πολύ χειρότερο.. σκελετωμένα. μου είπε.σιγά ο βόμβος ακουγότανε λιγότερο. «Τρελός είσαι. πετρέλαιο για τη λάμπα και σπίρτα.». με βαθουλωμένα μάγουλα και απλανή βλέμματα. «Είπε η μητέρα μου. Χαρτονομίσματα δεν κυκλοφορούν καθόλου. σακιά με καλαμπόκι.. όταν ο καφετζής απομακρύνθηκε. Κάποτε ακουγότανε ο βόμβος του κινητήρα. με κανένα λαχανικό...» Τότε πρόσεξα ότι στα πεινασμένα βλέμματα γύρω μου υπήρχε και μια υποψία απειλής. όπως θα είδες. Οι άνθρωποι κρατούσαν την αναπνοή. Οι άνθρωποι και ο Θεός. το «τρώνε» είναι περισσότερο σχήμα λόγου. Η γη δεν βγάζει τίποτε. Όταν έπειτα από έξη ώρες φτάσαμε στο πρώτο χωριό.. Όχι. Αλλά. Ντυμένα με κάτι απίθανα κουρέλια. Κάποιος δέχτηκε να με συνοδέψει. Ο καφετζής κοίταξε με θλιμμένη απορία το χαρτονόμισμα. να μου δώσεις ένα εικοσάρι σπίρτα». ένα τσούρμο από παιδιά ανεβασμένα σ' ένα ύψωμα μας κοίταζαν ξαφνιασμένα. Το καλοκαίρι.. Είναι αλήθεια ότι το κράτος της δεξιάς θυμόταν πότε -πότε αυτούς τους ξεχασμένους πληθυσμούς (που ψηφίζουν στις εκλογές. Τα παιδιά των Τζουμέρκων θα λαχταρούσαν να είχαν την μισή τροφή των σκύλων της Αμερικής.) και έριχνε κατά τους μήνες της βαρυχειμωνιάς από αεροπλάνα. Η ορατότητα είχε πέσει στο μηδέν. Πού και πού μερικά κέρματα.. Ο συνοδός μου θυμήθηκε κάποια κινηματογραφική ταινία και ψιθύρισε με θλίψη: «σκυλίσια ζωή. Θαρθεί. δεκάρες και πεντάρες. τα παιδιά των Τζουμέρκων θύμιζαν παιδιά της κατοχικής πείνας. «Πού νόμισες ότι βρίσκεσαι. Οι μέρες της πείνας είναι οι περισσότερες.. Είναι η αλήθεια που καίει και σε κάνει να ντρέπεσαι που είσαι άνθρωπος.. Είναι η μοναδική τροφή. Καημένα Τζουμέρκα.. χωρίς παράθυρα και πόρτες. Έδωσε τα είκοσι λεφτά (κέρμα που αντιστοιχεί στα δυο τρίτα ενός σεντ) και ο καφετζής άνοιξε ένα κουτί και μέτρησε στο κορίτσι οκτώ (8) σπίρτα.. Διαμαρτυρήθηκα έντονα. ξυπόλυτα. Και μετά τίποτα. Στο Καφενείο του χωριού ζήτησα να πληρώσω τους καφέδες και μη έχοντας ψιλά έβγαλα ένα χαρτονόμισμα των 50 δραχμών. τα χιόνια κλείνουν κάθε επικοινωνία με τον άλλο κόσμο. είναι πάμπτωχοι. δεν είναι σκυλίσια η ζωή εδώ. έμοιαζαν με κατοικίες τρωγλοδυτών.. Προμήθειες δεν υπάρχουν. Αν ψάχνετε για την αλήθεια. λέει στο καφετζή. Μ' αυτά αγοράζουν. Αλλά το χειμώνα η ζωή γίνεται κόλαση. Τα σκυλιά στις Ηνωμένες Πολιτείες απορροφούν κάθε χρόνο δυο δισεκατομμύρια δολάρια.. δυστυχώς. όταν μπορούν. Θυμήθηκα μια στατιστική. Την ίδια μέρα φύγαμε.. Μου διηγήθηκαν σπαρακτικές ιστορίες με την προσμονή του αεροπλάνου σε μέρες λιμοκτονίας. όχι κάθε μέρα. κάτι πάει κι έρχεται. ο Αμερικανός δημοσιογράφος. Κείνη τη στιγμή μπήκε στο καφενείο ένα κοριτσάκι... εκεί που ο άλλος κόσμος είχε τροφή και ζεστές κουβέρτες και δεν αντίκριζε το γυάλινο πεινασμένο βλέμμα του παιδιού του.. «Πηγαίνετε στα Τζουμέρκα.. Η ηγουμένη είχε δίκιο: Στα Τζουμέρκα είχα δει την αλήθεια... Και ακόμη λιγότερο.. Μια αλήθεια που δεν θα μπορέσει να τη δει ο συνομιλητής μου. Το αεροπλάνο γύριζε στη βάση του. Όταν φύγαμε από το καφενείο...». Άνθρωποι και ζώα τρώνε και κοιμούνται μαζί. Στο βάθος κάτι μισοερειπωμένα καλυβόσπιτα. Με μουλάρια ανεβήκαμε το απόκρημνο βουνό. Και μένουν στην παγωμένη ερημιά τους μόνοι. ο συνοδός μου από την Άρτα μου εξήγησε: «Οι άνθρωποι εδώ. ή του Νταχάου. Θα μπορέσει ο πιλότος να ρίξει το πολύτιμο φορτίο. Σιγά . Στην Αθήνα σας. Κρατούσε ένα νόμισμα. Αλλά οι περισσότερες οικογένειες δεν έχουν λάμπα. εικοσάρια. Βέβαια. θα την δείτε μόνον εκεί». Ο αγωγιάτης με πρόλαβε και έδωσε στον καφετζή μερικά κέρματα. Οι πεινασμένες καρδιές χτυπούσαν δυνατά. Το θέαμα ήταν τρομακτικό.. Digitized by 10uk1s .μοναστηριού μου είχε κεντρίσει το ενδιαφέρον.

με τις εσωτερικές κλιμακώσεις του. Αλλά η ολιγαρχία με τα σώματα ασφαλείας της. η έκταση της ανισότητας είναι ακόμη μεγαλύτερη. την Πορτογαλία και την Ισπανία). την Ιταλία 29%. τη CIÀ της. που απομυζούν τουλάχιστον το μισό από το 22% του εθνικού εισοδήματος) 37. Θα παρατηρηθεί ίσως ότι οικονομική ανισότητα και καπιταλιστική κοινωνία είναι δύο ταυτόσημες έννοιες και ότι το φαινόμενο αυτό υπάρχει σ' όλο τον υπόλοιπο δυτικό κόσμο. Αλλά ποιος και πόσος είναι ο κόσμος της «βιτρίνας». Με βάση το στοιχείο αυτό συμπεραίνομε ότι μισό περίπου εκατομμύριο πληθυσμού σε σύνολο 8 εκατομμυρίων — έχει κατακτήσει ένα αρκετά ικανοποιητικό επίπεδο ζωής. στη Γερμανία 40%. 38 Στην πραγματικότητα. τη Γαλλία 26%. Αν ληφθεί υπ' όψη ότι το μεγαλύτερο ποσοστό των 500. αυτό το πολύβουο μελίσσι του λαού.. που καταβάλλουν οι Digitized by 10uk1s . Στη Δανία η αναλογία μεταξύ πλουσιότερης και φτωχότερης περιοχής είναι 66%. στην Ελβετία 35%. Πρόκειται για μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα. Και ότι το φτωχό ελληνικό εισόδημα κατανέμεται τόσο άνισα. Όλα όσα κάνει γίνονται για το εθνικό συμφέρον και για τον ελληνοχριστιανικό πολιτισμό. όπου είναι συγκεντρωμένος ο πλούτος.. οφείλεται δε στην εξοργιστική ανισότητα της κατανομής του εθνικού εισοδήματος. την Πορτογαλία 21% και στην ΕΛΛΑΔΑ 16%.Δεν είναι όλη η Ελλάδα Τζουμέρκα. του ενός εκατομμυρίου. γιατί στους άμεσους φόρους περιλαμβάνεται και ο φόρος μισθωτών υπηρεσιών. Κι έτσι η ολιγαρχία. τις κάποτε βίαιες παρορμήσεις του. Βρετανία 31%. Το σύστημα φορολογίας είναι μια απτή απόδειξη. στέκεται φρουρός ακοίμητος της «βιτρίνας». που ισοπεδώνουν δίκαιους και άδικους (τον Ωνάση με τον πάμφτωχο αγρότη) και επιβαρύνουν τις λαϊκές τάξεις. Από μια έρευνα των οικογενειακών προϋπολογισμών. που έγινε το 1957. στην Ισπανία 31%. Η «βιτρίνα» αποκαλείται «έθνος». είναι ήσυχη και με τη συνείδησή της. Σ' όποιον τομέα κι αν στραφεί ο ερευνητής θα διαπιστώσει εχθρότητα του κράτους της δεξιάς προς τα στρώματα του εργαζόμενου λαού και εύνοια προς την ολιγαρχία. στην Ολλανδία 64%. Οι άμεσοι φόροι —που αντλούνται κυρίως από τις τάξεις των επιχειρηματιών — αντιπροσωπεύουν τα 16 . Με τη διαφορά ότι στην Ελλάδα το κοινωνικό πρόβλημα είναι οξύτερο από κάθε άλλη ευρωπαϊκή χώρα (με εξαίρεση την Τουρκία. Για να γίνει αντιληπτή με αριθμούς η ιδιοτυπία του ελληνικού προβλήματος παραθέτομε τα ποσοστά ανισοδιανομής μεταξύ της πλουσιότερης και της φτωχότερης περιοχής κάθε χώρας. που αγωνίζεται για μια καλύτερη μοίρα κάτω από τον ήλιο του αιώνα μας. κι αν χρειαστεί και με ξένους στρατούς. στην Αυστραλία 50%.. καλύπτουν το 72 . στη Μ. ώστε να συνυπάρχουν στη χώρα μας η χλιδή της «παγωμένης» 40 ολιγαρχίας και η τραγωδία των Τζουμέρκων. Με συντηρητικούς υπολογισμούς η αναλογία Αθηνών και της φτωχότερης ελληνικής περιοχής θα κατέβαινε στο 8%. Και πάλι η διαφορά είναι κτυπητότερη. με το στρατό της.000 «προνομιούχων» είναι συγκεντρωμένο στην πρωτεύουσα — και μάλιστα οι οικονομικά ισχυρότερες ομάδες του — γίνεται φανερό πώς δημιουργείται η εντυπωσιακή αίσθηση της αθηναϊκής ευημερίας. Στο Βέλγιο 65%.. προέκυψε ότι το 6% του πληθυσμού νέμεται το 22% του εθνικού εισοδήματος 36. Και τούτο γιατί στη μελέτη αυτή σαν πλουσιότερη περιοχή ελήφθη ολόκληρο το λεκανοπέδιο της Αττικής με τα δυόμιση εκατομμύρια πληθυσμού και όχι μόνον η πόλη της Αθήνας. Αλλά ούτε και «βιτρίνα». αφρόκρεμα η ίδια της εθνικοφροσύνης.17% στο σύνολο των δημοσίων εσόδων από φορολογίες. Για να συνειδητοποιήσουν οι φίλοι μας Αμερικανοί τη ζωντανή έννοια αυτών των ψυχρών αριθμών ας έχουν υπ' όψη τους ότι το μέσον κατά κεφαλήν εισόδημα στην Ελλάδα αντιστοιχεί στο 17% περίπου του δικού τους 39. με τις ΚΥΠ της. (Λέμε «αρκετά ικανοποιητικό» γιατί στο μισό εκατομμύριο περιλαμβάνονται και οι 250 οικογένειες της ολιγαρχίας. Ανάμεσα στους δυο ακραίους κόσμους της ελληνικής κοινωνίας κινείται το μεγάλο ανήσυχο πλήθος.73%. ενώ οι έμμεσοι φόροι.

Τα ψεύτικα για την εφορία. Στο σπίτι του υπηρετούν δύο υπηρέτριες.000 δολάρια). Η φοροδιαφυγή είναι αριστοτεχνικά ωργανωμένη με το σύστημα των διπλών λογιστικών βιβλίων..000 . Ανοίγοντας φακέλους και ντοσιέ μου παρουσίασε φορολογικές δηλώσεις γνωστών ονομάτων.. Η ιδιαίτερη έμφαση που δόθηκε στην οικονομική πλευρά των δύο όψεων της ελληνικής ζωής ήταν απαραίτητη για την εξήγηση των πολιτικών φαινομένων της δεκαετίας. Και είναι και συλλέκτης έργων τέχνης. το κακό είναι γενικό. Ο Κωνσταντίνος Poδόπoυλoς. Και δηλώνει έσοδα 4.» Κι έτσι για να μη διαταραχθούν οι σχέσεις της κυβερνήσεως και της ολιγαρχίας η φοροδιαφυγή έγινε θεσμός. ο Βόλος και η Λάρισα. Τα γνήσια είναι για την επιχείρηση. Ρώτησα αν υπάρχουν κι άλλες τέτοιες περιπτώσεις. θέλεις να δημιουργήσεις στην κυβέρνηση κοινωνικό ζήτημα. για να μην πω ότι με επέπληξε. Κάθε καλοκαίρι κάνουν διακοπές στην Ελβετία. Έρχονται όμως οι ορεινές περιοχές και μας δίνουν τη νίκη. τουλάχιστον. «Δυστυχώς.. που θα έκανε να εισρεύσουν στο δημόσιο ταμείο αρκετά δισεκατομμύρια δραχμών. γιατί ο νόμος μας επιτρέπει τη χρησιμοποίηση «τεκμηρίων» από την ιδιωτική ζωή του φορολογούμενου.». Πρόεδρος της Βουλής (1953-1963). Στη χώρα μας. με τους μετριότερους υπολογισμούς. Αλλά όταν ανέπτυξα στον υπουργό των Οικονομικών ένα σχέδιο δραστικής εξουδετερώσεως της οργανωμένης φοροκλοπής. συμβουλεύοντας και καθοδηγώντας τη σωστή τήρηση των ψεύτικων λογιστικών βιβλίων. Στην πεδινή ύπαιθρο πλειοψηφεί το Κέντρο. —Και τι μέτρα παίρνετε. Η ανάγκη.000 δολάρια το χρόνο.». —Δυστυχώς τίποτα. «Δηλαδή. ο υπουργός με αποθάρρυνε. έλεγε το 1962 σε μια ομάδα δημοσιογράφων: «Οι μεγάλες πόλεις της Θεσσαλίας. Ένας διευθυντής εφορίας στην Αθήνα μου αποκάλυψε ότι η οργανωμένη φοροδιαφυγή είναι της τάξεως των πολλών δισεκατομμυρίων δραχμών. τα συλλαλητήρια των αγροτών και οι διαδηλώσεις των φοιτητών.45. αφαιρεί από τον Digitized by 10uk1s . αντιστοιχεί σε 40. ψηφίζουν κατά πλειοψηφία ΕΔΑ.υπάλληλοι. εκρατούντο σε ανατριχιαστική εξαθλίωση και πνευματική καθυστέρηση. γιατί ο μισθός του είναι εξοργιστικά χαμηλός. το πρωτόγονο ένστικτο αυτοσυντηρήσεως. Έχει τρία αυτοκίνητα και ένα γιοτ. μου είπε. Δηλώνει ότι τα ετήσια κέρδη της επιχειρήσεώς του είναι 120. Αυτός ο ρυθμός ζωής. μου είπε.000 δραχμές (4.Π. Η εθνικόφρων Ελλάς οφείλει πολλά σ' αυτούς τους αγνούς ορεσίβιους. που ήσαν καταφανώς ανειλικρινείς. Μια πρώτη παρατήρηση συνδέει το φαινόμενο των εξαθλιωμένων στρωμάτων του λαού με τα πολιτικά συμφέροντα της δεξιάς. Η δεξιά ήξερε — και ξέρει — καλά ότι ο οικονομικά εξουθενωμένος είναι και πολιτικά εξουθενωμένος. Τα δημόσια έσοδα καλύπτονται σχεδόν αποκλειστικά από τη φορολογική αποστράγγιση των λαϊκών τάξεων 41. Κι όταν κάποιος πιαστεί στη φάκα. Σύμφωνα με τα αναλυτικά αποτελέσματα όλων των εκλογών οι πολύ φτωχοί πληθυσμοί των πιο υποανάπτυκτων περιοχών εψήφιζαν με συντριπτική πλειοψηφία υπέρ των κομμάτων της δεξιάς. είπε. ένας σοφέρ. Θέλεις νάχουμε και επανάσταση της αστικής τάξεως. είναι από τους μεγαλύτερους εμπόρους. ο κηπουρός και μια Αγγλίδα γκουβερνάντα των παιδιών.000. Αυτοί οι αγνοί ορεσίβιοι. Ερευνήσαμε την οικογενειακή του ζωή. που ψήφιζαν ΕΡΕ. Όλα αυτά μπορούμε να τα αντιμετωπίσουμε. ο Σ.. «Κοίταξε. θα δωροδοκήσει τον υπάλληλο της εφορίας και εκείνος συνήθως θα κλείσει τα μάτια. Όλοι οι μεγάλοι εμφανίζουν στις φορολογικές δηλώσεις το ένα δέκατο των πραγματικών εισοδημάτων τους». Τα ιδιωτικά φοροτεχνικά γραφεία κάνουν χρυσές δουλειές. η αλληλεπίδραση οικονομίας και πολιτικής είναι ολοφάνερη. Δεν μας φτάνουν οι εξεγέρσεις των εργατών.

το Συμβούλιο Επικρατείας ανεγνώρισε τον τερματισμό του πολέμου. Αυτή τη γνώση της η δεξιά.. Οι ιδιορρυθμίες λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος αποτελούν ενδιαφέρον κεφάλαιο της δεκαετίας. Μερικοί όμως αριθμοί είναι ενδεικτικοί. όχι λιγότερο ειδεχθείς: Τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων (νόμος 516 της 8 Ιανουαρίου 1948) και οι «φάκελοι». Αν αναζητήσει κανένας στην ιστορία κάτι αντίστοιχο με τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων θα βρει μόνο τα περίφημα «συγχωροχάρτια» του μεσαίωνα που εξαφάνιζαν ως δια μαγείας τις αμαρτίες δικαίων και αδίκων.. καταδικάζονταν τώρα από συνεργάτες των Γερμανών. με την παρέμβαση διεθνών οργανισμών. Δυο ήσαν οι κατηγορίες των πολιτικών κρατουμένων: α) οι κατάδικοι. ή τρελάθηκαν. Με τη διαφορά ότι τα συγχωροχάρτια τα εξέδιδε ο εκάστοτε πάπας της Ρώμης. Στα «Έκτακτα Μέτρα» υπάγονται και δυο ακόμη θεσμοί. καταδικαστεί 44 και έμειναν πολλά χρόνια φυλακή χωρίς να είναι αυτοί οι καταζητούμενοι. μετά 13 χρόνια (1962). με το πρόσχημα ότι ο πόλεμος είχε τελειώσει ουσιαστικά. που έδιναν στο κράτος της δεξιάς τα νομικά όπλα για την. κατά παράβαση του συντάγματος. όχι όμως και «νομικά».. Ήταν και η πολιτική ανάγκη. Χωρίς δίκες. Από απλή συνωνυμία. Με το πέρασμα των χρόνων. ενώ τα «πιστοποιητικά» ήσαν της αρμοδιότητας της ελληνικής αστυνομίας. είτε σε μικρά άγονα νησιά. Ωστόσο. δίωξη των πολιτικών αντιπάλων του. Μεγάλος επίσης είναι ο αριθμός εκείνων που έπαθαν ψυχικές ασθένειες. κατά τη διάρκεια του εμφύλιου πολέμου. βασανιστεί. Επρόκειτο για πρόσωπα που καταδικάσθηκαν από στρατοδικεία σκοπιμότητας. Δεν ήταν. Και διατηρούνται ακόμη. τα έκτακτα μέτρα διατηρήθηκαν. χωρίς δικαστικές αποφάσεις. ο συνολικός αριθμός των θυμάτων των «Έκτακτων Μέτρων» προσεγγίζει τις 200. Το Δεκέμβριο 1949 ο αριθμός των πολιτικών κρατουμένων στις φυλακές ήταν 20. Άλλοι καταδικάστηκαν και εκτελέσθηκαν για πραγματικούς ή φανταστικούς φόνους Γερμανών στρατιωτών ή ανδρών των ελληνογερμανικών ταγμάτων ασφαλείας (οι αξιωματικοί των ταγμάτων αυτών ήσαν τώρα στρατοδίκες... τους οποίους εξετόπιζε είτε στη Μακρόνησο. Οι μεσαιωνικοί θεσμοί όμως διατηρήθηκαν σαν όπλο εκφοβισμού. η αστυνομία έκανε ομαδικές συλλήψεις πολιτών. απλώς και μόνον επειδή από ανθρώπινη αξιοπρέπεια αρνήθηκαν ν' αποκηρύξουν τις πολιτικές ιδέες τους 43. Τα «Έκτακτα Μέτρα» θεσπίσθηκαν το 1947... Η σκληρότητα και η έκταση της εφαρμογής τους είναι γνωστή από τις αντιδράσεις της διεθνούς κοινής γνώμης.. συνεπώς. Πολλοί είχαν συλληφθεί. Αλλά και πάλι —χωρίς προσχήματα αυτή τη φορά— τα «Έκτακτα Μέτρα» διατηρήθηκαν εν ισχύ. ή είχαν κρατηθεί σε αστυνομικά τμήματα.«αναμορφωτήριο» της Μακρονήσου πέρασαν συνολικά περισσότεροι από 100. Και τα «συγχωροχάρτια» δεν Digitized by 10uk1s . όσοι δολοφονήθηκαν. Από το στρατόπεδο .. ο αριθμός των πολιτικών κρατουμένων περιορίστηκε σε λίγες εκατοντάδες. Πολλοί υπέκυψαν στα βασανιστήρια. Ίσχυε όμως η αποκήρυξη της πολιτικής ιδεολογίας. που είχαν παρασημοφορηθεί από το Συμμαχικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής.. Εκ των υστέρων κάποια επιτροπή ασφαλείας «νομιμοποιούσε» τις αυθαίρετες ενέργειες της αστυνομίας..200.άνθρωπο τη δυνατότητα να σκεφθεί και πολύ περισσότερο ν' αγωνιστεί. Και όμως στον πόλεμο δεν είχαν νικήσει οι Γερμανοί. Η δεύτερη περίπτωση αφορούσε εκτοπισμούς. Αν υπολογισθούν και όσοι ήσαν σκορπισμένοι σε μικρά ξερονήσια. Ο πόλεμος τερματίστηκε το 1949. Κάποτε.). το παλάτι και η CIA τη μετουσίωναν σε πράξη με ανελέητη μεθοδικότητα. Το αποδεδειγμένο «άλλοθι» δεν ίσχυε.. μόνον η απληστία της ολιγαρχίας αιτία του οξύτατου κοινωνικού προβλήματος 42. Εκατοντάδες Ελλήνων. Το τυπικό της καταδίκης ποίκιλλε ανάλογα με τη φαντασία του στρατοδικείου ή των αστυνομικών μαρτύρων κατηγορίας.000.000. με την εξέγερση της διεθνούς κοινής γνώμης. Βασικότερη ιδιορρυθμία πρέπει να θεωρηθεί η θέσπιση και εφαρμογή των λεγόμενων «Εκτάκτων Μέτρων».

Έτσι. συνάγεται ότι στο σύνολο των Ελλήνων απαγορεύεται το δικαίωμα να καταλάβουν μια θέση υπογραμματέα ή κλητήρα σε μια κοινότητα ή δήμο. Δεδομένου ότι οι οπαδοί της ΕΡΕ επιδίωκαν την ανατροπή της «νομίμου κυβερνήσεως του κέντρου». σε τράπεζες. αν «συνελήφθη ποτέ. Η διατύπωση αυτή διευκόλυνε την επέκταση των διώξεων στους οπαδούς του κέντρου.. βάσει της αρχής της οικογενειακής ευθύνης.». των αδελφών του. ακόμη δε και η άδεια πλανόδιου μικροπωλητή απαιτούσε την πιστοποίηση ότι ο ενδιαφερόμενος εμφορείται από γνήσια εθνικά φρονήματα (κατά τις εκτιμήσεις βέβαια της αστυνομίας) και ότι ουδέποτε είχε μολυνθεί από το μίασμα του κομμουνισμού ή των «συνοδοιπόρων» του. Με τον καιρό η υποχρέωση του πιστοποιητικού επεκτάθηκε σε πολλές ιδιωτικές επιχειρήσεις και έφθασε ως τις καθαρίστριες ή τους νεκροθάφτες. να διώχνονται με τα «ξαναέλα αύριο. αξιωματικοί που είχαν «διακριθεί» στον εμφύλιο πόλεμο. Δεν είναι υπερβολή ότι σχεδόν οι μισοί Έλληνες — και όχι μια φορά ο καθένας — έχουν υποβληθεί στη διαδικασία της αποκτήσεως του πιστοποιητικού. παρασημοφορημένοι από το NATO. Είναι. όλη η αφρόκρεμα του προχουντικού κατεστημένου μπήκε στο ίδιο τσουβάλι με τους «εχθρούς του έθνους». οι οποίοι — κατά την αστυνομία — ήσαν εθνικώς ύποπτοι 45. αν ο ενδιαφερόμενος υπήρξε ποτέ μέλος ή οπαδός κομμάτων «σκοπούντων την καθ' οιονδήποτε τρόπον ανατροπήν της νομίμου κυβερνήσεως». εκλήθη ή εξητάσθη παρ' Αρχής τινος». Στην «Εφημερίδα της Κυβερνήσεως» (21-1-72) δημοσιεύθηκε απόφαση του υπουργικού συμβουλίου — με την υπογραφή του Παπαδόπουλου — που θέσπιζε μια σειρά ερωτημάτων.. βέβαια. Για να αποκτήσει ένας πολίτης πιστοποιητικό δεν αρκούσε ότι ο ίδιος δεν είχε καμιά πολιτική ανάμιξη κατά το παρελθόν και το παρόν. με αντικομμουνιστικά εύσημα.. αλήθεια ότι ο Παπαδόπουλος σ' ένα λόγο που εξεφώνησε τον Αύγουστο του 1971 ανήγγειλε κατηγορηματικά τη γενική κατάργηση του πιστοποιητικού κοινωνικών φρονημάτων (με εξαίρεση τις ένοπλες δυνάμεις και τα σώματα ασφαλείας). Υπείχε ευθύνες και για τα φρονήματα των γονέων του.λπ.ήσαν υποχρεωτικά. Ανάμεσα στ' άλλα. Digitized by 10uk1s . οι δε οπαδοί του κέντρου και της αριστεράς επίσης επεδίωκαν την ανατροπή της «νομίμου κυβερνήσεως της ΕΡΕ». ο «πας υποψήφιος» υποχρεούται ν' αναφέρει. η εγγραφή στα πανεπιστήμια. Το πόσο καταθλιπτικά βάραιναν — και βαραίνουν — τα πιστοποιητικά στην ελληνική ζωή προκύπτει από την έκταση των τομέων στους οποίους είχε επιβληθεί η διαδικασία του «πιστοποιητικού». επειδή κάποιος συγγενής τους στα χρόνια της κατοχής (τότε που ο ενδιαφερόμενος νέος δεν είχε γεννηθεί ακόμη) είχε διαπράξει το έγκλημα να πολεμήσει εναντίον των ναζί.. Σημειώνουμε σε ποιες περιπτώσεις ήταν απαραίτητο: Κατάληψη θέσεως δημοσίου ή δημοτικού υπαλλήλου. σε οργανισμούς κρατικούς ή κοινής ωφελείας» ιδρύματα κ. Στα μαύρα χρόνια της Τυραννίας η ιεροεξεταστική αυτή κατάσταση έγινε στυγνότερη. ακόμη και μακρινών συγγενών του. με προέκταση και προς την κατεύθυνση της δεξιάς. το περίφημο «πιστοποιητικό». διοργανωθείσας υπό προσώπων υπηρετησάντων υφ' οιανδήποτε μορφήν τον κομμουνισμόν ή τους σκοπούς του». η άδεια μεταναστεύσεως. Γνήσιοι — άλλοτε — εθνικόφρονες.. αν υπήρξε ποτέ αναγνώστης εφημερίδων ή περιοδικών που απηχούσαν γνώμες άμεσα η έμμεσα «αντεθνικές». η έκδοση διαβατηρίου. αν πήρε ποτέ μέρος «εις εκδρομάς. εκθέσεις.. των νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου και των οργανισμών τοπικής αυτοδιοικήσεως». Αλλά λίγους μήνες αργότερα δόθηκε στους Έλληνες η ευκαιρία να μάθουν πόση αξία είχε ο «λόγος τιμής» του δικτάτορα. η πιο διασκεδαστική ερώτηση ήταν. ώσπου να πάρουν. η άδεια κυνηγίου. που έπρεπε ν' απαντήσει «πας υποψήφιος προς διορισμόν ως υπάλληλος του δημοσίου. η έκδοση αδείας οδηγού αυτοκινήτου. πολλοί νέοι δεν μπόρεσαν να εγγραφούν σε πανεπιστήμιο ή να εργασθούν σε μια τράπεζα. Ακόμη και απόστρατοι στρατηγοί. Τέλος. υποχρεώνονταν να περιμένουν ατέλειωτες ώρες όρθιοι στον προθάλαμο κάποιου αγριωπού υπαστυνόμου. Ίσως. μνημόσυνα ή χοροεσπερίδας. αν το έπαιρναν.

Μετά το τέλος του πολέμου κατηγορήθηκε και καταδικάστηκε από ελληνικό δικαστήριο ως εγκληματίας πολέμου. όταν. παρουσία στελεχών της CIA. Η πρώτη περιλάμβανε εκείνους που η αστυνομία θεωρεί κομμουνιστές (πολίτες Γ' κατηγορίας). Στους πατριωτικούς λόγους που εκφωνήθηκαν εξυμνήθηκε η αδελφική συνεργασία των αμερικανικών και των ελληνικών υπηρεσιών ασφαλείας στον κοινόν αγώνα εναντίον του εσωτερικού εχθρού. αλλά τους επιβλέπει. στη Γαλλία. Από την αρχή του Β' Παγκοσμίου πολέμου (1939) μέχρι τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα (Απρίλιος 1941) η εβραϊκή παροικία που αριθμούσε πολλές δεκάδες χιλιάδες ψυχών έζησε με τον εφιάλτη της προσμονής του θανάτου. Στην αριστοκρατική αυτή τάξη εξέχουσα θέση κατείχαν εκείνοι που μπορούσαν να επιδείξουν περγαμηνές αντικομμουνιστικής (και αντιδημοκρατικής) δράσεως. εκπροσώπων του τύπου και άλλων προσκεκλημένων. αλλά και επραγματοποίησαν «την ανατροπήν της νομίμου κυβερνήσεως» (Κανελλοπούλου)! Ο θεσμός των «φακέλων» ήταν αλληλένδετος με τα πιστοποιητικά. τον Σεπτέμβριο 1960. Επί δυο σχεδόν χρόνια οι Έλληνες Εβραίοι μάθαιναν για την τραγική μοίρα των ομοθρήσκων τους στην Πολωνία.. υπηρετούσε κατά την κατοχή.. ανώτερος Γερμανός αξιωματικός.. που εγκαινιάζομεν σήμερον. Τα θαυμαστά επιτεύγματα της αμερικανικής τεχνολογίας. που είναι κάτι χειρότερο από τον ίδιο το θάνατο.. Στη δεύτερη κατατάσσονται αι απλώς «νομιμόφρονες» (Β' κατηγορίας).Σύμφωνα. ξέσπασε το σκάνδαλο Μέρτεν. Το κράτος τους ανέχεται. σ' ολόκληρη την Ευρωπαϊκή ήπειρο. Οι υπόλοιποι ήσαν οι «εθνικόφρονες» (Α' κατηγορίας). της Τρεμπλίνκα. Το θέμα κίνησε το ενδιαφέρον της CIA. Υπερήφανο και ευγνώμον το ελληνικό κράτος ετέλεσε επίσημα εγκαίνια στην έδρα της ΚΥΠ. (Για να εκδοθεί ένα πιστοποιητικό έπρεπε να ερευνηθεί ο ατομικός φάκελος του ενδιαφερομένου). Τα κρεματόρια του Άουσβιτς. που μοντερνοποίησαν όλη την οργάνωση του συστήματος. Η συγκεκριμένη κατηγορία που τον εβάρυνε ήταν η εξόντωση των Εβραίων Θεσσαλονίκης. με το γράμμα της χουντικής αποφάσεως ο Παπαδόπουλος και οι συνεργάτες του θάπρεπε να μπουν πρώτοι στο μαυροπίνακά τους. Και με μεγάλη έκπληξη διάβασαν το όνομα του «εχθρού»: Ήταν ένας από τους παρισταμένους — και προσεκτικά διαλεγμένους — δημοσιογράφους. ανθρώπινες ψυχές.». κλείνει μέσα του έναν εχθρό της πατρίδος. Ο Μαξ Μέρτεν. Ας δούμε ποιος είναι». Ακολούθως επίεσε ένα κουμπί και ένας φάκελος πετάχτηκε από το μηχάνημα. του Νταχάου άλεθαν ακατάπαυστα. στην Τσεχοσλοβακία. «Ο φάκελος αυτός. αφού όχι μόνο επεδίωξαν. Και με τις πρωτόγονες μεθόδους οργανώσεως και ταξινομήσεως που εφάρμοζε η αστυνομία απαιτούνταν δυο και τρεις μήνες για την έκδοση του «πιστοποιητικού»... Αλλά την ωραία ατμόσφαιρα εσκίασε η σατανική ιδιοτροπία κάποιου ηλεκτρονικού εγκεφάλου. συνέχισε ο αρχηγός. αγρυπνούν. εξ άλλου. που οι αντίλαλοι και οι αναθυμιάσεις του απλώθηκαν πολύ έξω από τα σύνορα της χώρας μας. κατά εκατομμύρια. Σε μια ρητορική έξαρση ο αρχηγός της ΚΥΠ. απευθυνόμενος στους παρισταμένους Έλληνες και Αμερικανούς είπε: «Σεις οι γνήσιοι Έλληνες μπορείτε να είσαστε ήσυχοι. Όλοι έσπευσαν να περιεργασθούν το «φάκελο». Αυτές οι συνθήκες επικρατούσαν στην Ελλάδα. Όταν μπήκαν οι Γερμανοί στην Ελλάδα στον Μαξ Μέρτεν ανετέθη το θεάρεστο έργο να συγχρονίσει το ρολόι του θανάτου των Εβραίων Θεσσαλονίκης με το Digitized by 10uk1s . στις οποίες είχαν ταξινομηθεί οι Έλληνες.1944) στη Βόρεια Ελλάδα. η οποία το 1961 επρομήθευσε στην ΚΥΠ και στην αστυνομία τελειοτάτου συστήματος αμερικανικούς ηλεκτρονικούς εγκεφάλους και μηχανήματα αποδελτιώσεως. Το 1960-61 ο αριθμός των «φακελομένων» πολιτών ξεπερνούσε το ενάμιση εκατομμύριο. Ανάλογη θέση κατέχουν οι κατοχικοί δοσίλογοι. (1941 . Τερματίζοντας την ανάλυση τού θεσμού των «Εκτάκτων Μέτρων» σημειώνουμε τις τρεις κατηγορίες πολιτών.

επέδειξαν συγκινητικό ενδιαφέρον για τον ταλαιπωρούμενο στις άθλιες ελληνικές φυλακές Γερμανό αξιωματούχο. Άλλους έβαζαν να κυλιούνται γυμνοί. υποκινηθέντα από τον δραστήριο πρεσβευτή. στην πλατεία της Ελευθερίας. όταν κορυφωνότανε το γλέντι. αλλ' αυτό δεν τον εμπόδιζε να ζει αξιοπρεπώς στη Μπον και να κατέχει υψηλή διοικητική θέση στο υπουργείο Δικαιοσύνης της Ομοσπονδιακής Γερμανίας. την διαρπαγή των περιουσιών. Το κύμα της αγανακτήσεως μεταδόθηκε και στο Εξωτερικό. Η μεταπολεμική Ελλάδα δεν έδειξε υπερβολική αυστηρότητα στους Γερμανούς εγκληματίες πολέμου. Τους είχαν όλη μέρα στον ήλιο. τους άντρες από ορισμένες ηλικίες.. σαν βαρέλια. απ' άκρη σ' άκρη. ένας δικαστικός με υψηλό αίσθημα ευθύνης και εθνικής συνειδήσεως. Ο Μαξ Μέρτεν κλείστηκε στις φυλακές. στη Θεσσαλονίκη.. που ικανοποιούσε απόλυτα την αξίωση της Μπον. Ανάλογη ευμενή μεταχείριση είχε και ο Μαξ Μέρτεν. Και εξετέλεσε το έργο του με υποδειγματική γερμανική ευσυνειδησία. Η αντιπολίτευση στη Βουλή σφυροκοπούσε την κυβέρνηση. Τα ανάκτορα. Με το βρυκολάκιασμα του ξεχασμένου παρελθόντος θ' αναπτυχθεί ο ελληνικός τουρισμός. Αλλά μεγαλύτερος σάλος στην Μπον. Αλλά στο μεταξύ είχε ξεσπάσει εσωτερικός σάλος. Ο Γερμανός πρεσβευτής ανεβοκατέβαινε μέρα .πότε. Ενώ γινότανε η καταγραφή όμιλοι από Ες . Είχε στην πλάτη του κάποια ερήμην ελληνική καταδίκη. σ' όλη την πλατεία. Εκεί οι Γερμανοί είχαν μαζέψει τους Εβραίους. και απασχολούσαν τους Εβραίους με διάφορα παιγνίδια για να περνά η ώρα. μια μέρα που έκαιγε πολύ ο ήλιος. Και αυτοί σε ποινές φυλακίσεως. Μια ζωντανή περιγραφή από την τραγωδία των Εβραίων Θεσσαλονίκης δίνει ο Γιώργος Θεοτοκάς στο βιβλίο του: «Ασθενείς και Οδοιπόροι»: «Ήταν — γράφει — τον Ιούλιο του 1942.. Τα εγκλήματα του Μέρτεν ξαναζωντάνεψαν στις στήλες των εφημερίδων. Ώστε έτσι εννοεί ο κύριος αντεισαγγελεύς την καλλιέργεια των πολιτιστικών και εμπορικών σχέσεων με τη Γερμανία. όπου η Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση επενέβη. Και κάποια μέρα σφραγισμένες αμαξοστοιχίες με ματωμένες ψυχές και ξεσκισμένες σάρκες ξεκινούσαν για τα μακρινά στρατόπεδα του θανάτου. κρατώντας από το λουρί κάτι πελώρια αγριεμένα λυκόσκυλα.νύχτα τις σκάλες του υπουργείου Εξωτερικών και του πρωθυπουργικού γραφείου. Οι οργανώσεις των θυμάτων της κατοχής εξέδωκαν έντονα ψηφίσματα διαμαρτυρίας. εξέδωκε ένταλμα συλλήψεως του Μέρτεν. αλλά για να αξιώσει την άμεση απελευθέρωσή του. Όταν κανείς σωριαζότανε λιγοθυμισμένος από την κάψα και την κούραση του άδειαζαν κουβάδες νερό στο κεφάλι για να τον συνεφέρουν και να ξαναρχίσει. χιλιάδες ανθρώπους. όχι για να ζητήσει το φάκελο των εγκλημάτων του Μέρτεν και να τον απομακρύνει — τουλάχιστον — από την υπεύθυνη κυβερνητική θέση που κατείχε. Πολύ σύντομα αμνηστεύθηκαν. να κάνουν γυμναστική ή να χορεύουν. Παρά το γεγονός ότι η χώρα υπέστη τρομακτικές θυσίες σε αίμα και αγαθά (οι νεκροί υπολογίσθηκαν σε 490.ρολόι της Ευρώπης. για να τους βάλουνε σε δουλειά. ελάχιστοι από τους δήμιους και τους συνεργάτες τους καταδικάστηκαν.. την με αριθμούς κατάργηση της ατομικής προσωπικότητας.Ες γυρνούσαν ανάμεσά τους. με την οποία τον έδεναν τόσες και τόσες αναμνήσεις . Τελικά. Τους προστάζανε να ξεγυμνωθούν και τους ανάγκαζαν.000 και οι υλικές ζημίες στα 28% του εθνικού πλούτου). Σάλος στην Αθήνα. Η κυβέρνηση Καραμανλή δεν χρειαζότανε και μεγάλη πίεση για να δώσει άφεση αμαρτιών στο Μέρτεν. Με τον αέρα που του έδινε η κυβερνητική του ιδιότητα δεν δίστασε το καλοκαίρι του 1959 να διαλέξει για τις διακοπές του τη Θεσσαλονίκη. Ο υπουργός της Δικαιοσύνης κατέθεσε στη Βουλή ένα νομοσχέδιο.. αμολούσαν απάνω τους τα λυκόσκυλα για να τους ξεσκίσουν». Αλλά ο αρχηγός του Γραφείου Διώξεως Εγκληματιών Πολέμου αντεισαγγελέας του Αρείου Πάγου Ανδρέας Τούσης. Η κυβέρνηση Καραμανλή δεν ενοχλήθηκε από την τουριστική παρουσία του δήμιου των Εβραίων.παρέες. να ξεροψήνονται ολόρθοι. παρέες . Η βασίλισσα Φρειδερίκη. έγινε έξω φρενών.. Ο αντικυβερνητικός τύπος δεν άφησε ανεκμετάλλευτη την ευκαιρία. κάτω από την εξέγερση της Digitized by 10uk1s . χωρίς να παραλείψει καμιά από τις καθιερωμένες διαδικασίες που κλιμάκωναν το πρόγραμμα της εξοντώσεως: Τα γκέτο. Και πότε . εγγονή του τελευταίου Γερμανού αυτοκράτορα και δραστήριο μέλος της χιτλερικής νεολαίας 46 .

. Στις αρχές του 1960 με νέο νομοθετικό διάταγμα και αφού τονίστηκε μελοδραματικά στη Βουλή η ανάγκη να θυσιασθούν οι θλιβερές αναμνήσεις της κατοχής. γ) ο υφυπουργός Εθνικής Αμύνης Γεώργιος Θεμελής. Και τότε έσκασε η μπόμπα. Η ηγεσία της ελληνικής δεξιάς. Εύλογο είναι το ερώτημα: Πρέπει να θεωρηθεί αξιόπιστη η καταγγελία ενός ατόμου σαν τον Μέρτεν. 1960) και της «Ηχώ του Αμβούργου». Και βέβαια οι υπεύθυνοι για τα ελληνικά θέματα κύκλοι του Σταίητ Ντιπάρτμεντ δεν έλαμπαν από ευδαιμονία . πλαισιωμένη από σχετικά άρθρα του «Σπήγκελ» (28 Σεπτ. Με υπόμνημα που κατέθεσε στο δικαστήριο ο Μαξ Μέρτεν. Ούτε η γερμανική κυβέρνηση. σύμφωνα με τη συμφωνία Αθηνών . έπρεπε — για να τηρηθούν οι τύποι — να περάσει από ένα γερμανικό δικαστήριο. Μακρή Δοξούλα Λεοντίδου (οικογενειακό όνομα). Τιμωρούν εξ ίσου σκληρά και τους φίλους τους εκείνους. β) ο υπουργός Εσωτερικών Δημήτριος Μακρής. Και τελικά επέβαλαν τη θέλησή τους. Με το νομοθετικό διάταγμα 4016/1959 «περί εκκαθαρίσεως του θέματος των εγκληματιών πολέμου» η Ελλάδα παραιτήθηκε από το δικαίωμα εκδικάσεως περιπτώσεων που αφορούσαν ναζί εγκληματίες πολέμου. Και ήρθε στην επιφάνεια μια από τις αποπνικτικώτερες ηθικές αναθυμιάσεις. Ο Μαξ Μέρτεν θα συνέχιζε να κάνει τις διακοπές του στις ελληνικές φυλακές. ανέφερε έναν αριθμό συνεργατών του.. ο δήμιος των Εβραίων αφέθηκε ελεύθερος. το χαϊδεμένο παιδί της αμερικανικής πολιτικής και του NATO. Ανάμεσα σ' αυτούς: α) ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής. Ένας υπάλληλος της αμερικανικής πρεσβείας που ρωτήθηκε αρνήθηκε να κάνει οποιοδήποτε σχόλιο.Μπον. είχε στην ερεθισμένη ελληνική κοινή γνώμη εκρηκτικούς αντίκτυπους. Σύμφωνα με αξιόπιστες μαρτυρίες ο Μακρής υπεράσπιζε Digitized by 10uk1s . Από την έρευνα προέκυψαν τα εξής: Η καταγγελία για το πρόσωπο του Κωνσταντίνου Καραμανλή μένει αναπόδεικτη και προφανώς είναι ψευδής. Την ίδια μέρα έπαιρνε το αεροπλάνο για τη Μπον. Με βάση την αρχή ότι είναι προτιμότερο να διαφύγει ένας ένοχος παρά να καταδικασθεί ένας αθώος (και η Ιστορία δικάζει και καταδικάζει αυστηρότερα από τη Δικαιοσύνη) ερευνήθηκαν όλα τα στοιχεία της υποθέσεως Μέρτεν. Τι αποδεικτικά στοιχεία προσκόμισε για να κάνει πιστευτή την καταγγελία του. χάριν της ελληνογερμανικής φιλίας. Οι περιπτώσεις αυτές μεταβιβάσθηκαν στις αρχές της Μπον. Για όλους όμως τούς άλλους υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ενοχής. Από το νομοθετικό όμως «συγχωροχάρτι» εξαιρέθηκαν — με επιμονή της αντιπολιτεύσεως — οι περιπτώσεις για τις οποίες υπήρχε το δεδικασμένο. Άνθρωποι όμως σαν τον Μέρτεν δεν είναι ανοικτίρμονες μόνο στα αθώα θύματά τους. εξιστορώντας τη δραστηριότητά του στην Ελλάδα κατά την κατοχή. ο πανίσχυρος και δυναμικός υπουργός των Εσωτερικών ζούσε στη Θεσσαλονίκη κατά την κατοχή και ασκούσε το επάγγελμα του δικηγόρου. Ο Δημήτριος Μακρής. ούτε η Φρειδερίκη εγκατέλειψαν τον αγώνα. που προς στιγμήν έστω φάνηκαν να τους απαρνούνται. δ) η σύζυγος του Δ. Ο ευρωπαϊκός τύπος (εν μέρει και ο αμερικανικός) ασχολήθηκαν επί εβδομάδες με τη νέα τροπή που πήρε η υπόθεση Μέρτεν. να γίνεται ο στόχος της λάσπης που εκτοξεύει ένας εγκληματίας πολέμου. Είπε όμως χαρακτηριστικά ότι η αλληλογραφία με την Ουάσιγκτον για την υπόθεση Μέρτεν ήταν μάλλον ογκώδης. Η μικρή αυτή νίκη της ηθικής και του δικαίου αποδείχτηκε πρόσκαιρη. Όταν γύρισε στην πατρίδα του ο Μέρτεν. Η καταγγελία του Μέρτεν.ελληνικής και της διεθνούς κοινής γνώμης η κυβέρνησις κατέληξε σε μια μέση λύση.

Εγράφη.. της οποίας ήταν ο αναγνωρισμένος αρχηγός. Δεν χωρεί καμιά αμφιβολία ότι στις διοικητικές αυτές θέσεις οι Χιτλερικοί δεν τοποθετούσαν παρά μόνο στενούς και δοκιμασμένους συνεργάτες τους.. Δεν ακολούθησαν όμως αυτόν τον δρόμο. Ο λόγος ήταν ότι δεν υπήρχε τρόπος εξαναγκασμού του Μέρτεν να προσέλθει στα ελληνικά δικαστήρια. Αλλά το ηθικό και πολιτικό πρόβλημα που έφερε στην επιφάνεια ο Μέρτεν παρέμεινε ανοικτό. κατεχόμενοι από κάποιο πλέγμα και φοβούμενοι (ή μάλλον γνωρίζοντες) ότι οι εφεδρείες του Μέρτεν θα τους συνέτριβαν. Και το θέμα δεν ξεκαθαρίσθηκε. Αν ο Μέρτεν δεν απεδείκνυε την ακρίβεια των καταγγελιών του οι συκοφαντημένοι ηγέτες της δεξιάς θα είχαν αποπλύνει το στίγμα της κατηγορίας και θα επέστρεφαν θριαμβευτές. Για να σωθεί η υπόληψη της δεξιάς (και των Digitized by 10uk1s .Θεμελή θα έκρινε αυτόματα και τη δική του περίπτωση). Ο Καραμανλής ακολούθησε τακτική συγκαλύψεως. χωρίς να διαψευσθεί. οι πολλαπλές εξαρτήσεις του από την ξένη κηδεμονία και από το παλάτι όρθωναν μπροστά του ανυπέρβλητο φράγμα. Αλλά η συνέχεια που πήρε η υπόθεση επιβάρυνε καταθλιπτικά τη θέση των κατηγορηθέντων. όταν μάλιστα υπομνησθεί ότι η πολιτεία είχε εμπιστευτεί στο μεν Μακρή την εσωτερική ασφάλεια. ικανό να τινάξει στον αέρα όχι μόνο τα κατονομασθέντα πρόσωπα. Ένας μόνο δρόμος. Και φυσικά δεν ήρθε. Η ελληνική κυβέρνηση έσπευσε να διαψεύσει την καταγγελία του Μέρτεν. Ως προς τον Καραμανλή η περίπτωσή του είναι διαφορετική. Ποιο το κέρδος αν εξασφάλιζε τη δικαστική πιστοποίηση της προσωπικής του αθωότητας και άφηνε κηλιδωμένη — με δικαστική απόφαση — την πολιτική παράταξη. στον δε Θεμελή τη διοίκηση των ενόπλων δυνάμεων της χώρας. αλλά ευρύτερο κύκλο προσωπικοτήτων της δεξιάς. ως εδώ. ως ιδιωτών. Για λόγους συμπαραστάσεως — κατόπιν διπλωματικών συνεννοήσεων. στη γερμανική Δικαιοσύνη. Θεμελή από την κυβέρνηση και η προσφυγή αυτών. Αυτή η εξαιρετικά προσοδοφόρα δραστηριότητα δεν μπορεί να θεωρηθεί ιδιαίτερα τιμητική. Δεν είχε παραφρονήσει ο Μέρτεν να ξανάρθει στην Ελλάδα ως κατηγορούμενος και ν' αντιμετωπίσει δύο πανίσχυρους υπουργούς (και από τα παρασκήνια τον ίδιο τον πρωθυπουργό). στις οποίες αναμίχθηκε και η Ουάσιγκτον — δημοσιεύτηκε και μια ανακοίνωση της γερμανικής κυβερνήσεως (28 Σεπτ. Το στίγμα έμεινε.. Για τη σύζυγό του Δοξούλα προσκομίστηκαν στοιχεία ότι επί κατοχής υπηρετούσε στη γερμανική διοίκηση ως γραμματεύς του Μαξ Μέρτεν. ίσιος. Γιατί όμως ακολούθησε τακτική που άφησε τη σκιά της υποψίας να πλανάται. Το οπλοστάσιο του Μέρτεν. δεν φαίνεται απρόσβλητο. Τέλος. Η μόνη εξήγηση πηγάζει από το γεγονός ότι ο Καραμανλής δεν ήταν μόνο πρωθυπουργός. Ακόμη και αν δεχτούμε ότι ο κάπως παρορμητικός χαρακτήρας του τον έσπρωχνε στο σωστό δρόμο. Με αυτά τα δεδομένα η κρίση της ιστορίας είναι εξουθενωτική για τρία τουλάχιστον πρόσωπα της υποθέσεως Μέρτεν (ζεύγος Μακρή και Θεμελή). Προσωπικά ο τότε πρωθυπουργός. Σε κάποια μάλιστα επέτειο πρόσφερε στον προϊστάμενό της ως δώρο ένα λεύκωμα με αναμνηστικές φωτογραφίες. Οι κατηγορηθέντες δεν ετόλμησαν ν' αντιμετωπίσουν τον Μέρτεν (στα γερμανικά δικαστήρια). Αλλά η διάψευση δεν περιείχε ούτε ένα τεκμήριο που ν' αναιρεί την ουσία της κατηγορίας. παρά το γεγονός ότι τους τον υπέδειξε η αντιπολίτευση. Ήταν και αρχηγός της δεξιάς και επί πλέον εκλεκτός της βασιλικής και αμερικανικής ευνοίας. άλλωστε. για τον υφυπουργό Εθνικής Αμύνης Θεμελή έγινε γνωστό (το παραδέχθηκε και ο ίδιος) ότι στην κατοχή είχε διορισθεί από τη γερμανική διοίκηση Νομάρχης. υπήρχε για να ξεκαθαρίσει η βρώμικη υπόθεση: Η παραίτηση των Καραμανλή Μακρή. 1960). (Ο Καραμανλής δεν έκανε ούτε αυτό. Η οδός που επέλεξαν οι κατηγορηθέντες θα άφηνε — όπως και άφησε — αξεκαθάριστο το ηθικό τους πρόβλημα. στον γερμανικό Τύπο. Δικαιολογούμενος εξήγησε ότι η δικαστική κρίση για τους Μακρή .στα γερμανικά στρατοδικεία κατηγορούμενους Έλληνες πολίτες. Αντί να παραιτηθούν και να προσφύγουν στα γερμανικά δικαστήρια οι Μακρής και Θεμελής κατέθεσαν μηνύσεις εναντίον του Μέρτεν στα ε λ λ η ν ι κ ά δικαστήρια. φαίνεται από τα γεγονότα αμέτοχος των κατηγοριών. Είναι πασίγνωστο ότι μόνον εκείνοι που είχαν συναλλακτικούς δεσμούς με τον κατακτητή μπορούσαν ν' αποτολμήσουν εμφάνιση συνηγόρου στα θηριώδη γερμανικά στρατοδικεία.. ότι ο Μέρτεν διέθετε φωτογραφικό υλικό. τίμιος και καθαρός.

Κατηγορηθείς (αδίκως) ο Κανελλόπουλος για χαριστικές υπέρ φίλων του πράξεις. που τραυμάτιζαν το ηθικό κύρος της δεξιάς κυβερνήσεως.. Η ειδυλλιακή ζωή του κατεστημένου θα συνεχιζόταν αδιατάρακτη. που ήταν — την εποχή του σκανδάλου Μέρτεν — πρεσβευτής στην Μπον. Γενικά σ' όλες τις καταγγελίες για οικονομικά σκάνδαλα η κυβέρνηση της ΕΡΕ εφάρμοσε την τακτική της «σήψεως» με την πάροδο του χρόνου. επαύλεις και διαμερίσματα. δεν μπορεί να λεχθεί το ίδιο και για τους συναδέλφους του στην κυβέρνηση του ανηψιού του.προστατών της) έπρεπε τα πειστήρια του εγκλήματος να εξαφανισθούν. Κανελλόπουλου. όλα «πήγαν καλά». (Ο Κανελλόπουλος είναι θείος του Καραμανλή). Δυστυχώς. Με τη μέθοδο αυτή όμως επισώρευσε ένα υπόστρωμα ανεκκαθάριστων ηθικών θεμάτων. Το βαρύ απειλητικό σύννεφο Μέρτεν είχε διαλυθεί. πολλές καρδιές ξανάρχισαν να χτυπούν με τον κανονικό τους ρυθμό. οο0οο Κάτω απ' αυτή την ατμόσφαιρα ηθικής ασφυξίας κύλησαν οι τελευταίοι μήνες του 1960 και μπήκαμε στο κρίσιμο και πολυτάραχο έτος 1961.. Και από την όλη συζήτηση έλαμψε η ηθική ακεραιότητα και η προσωπική εντιμότητα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου. βέβαια. Στις 16 Ιουνίου 1964 ο βουλευτής της αριστεράς Σταύρος Ηλιόπουλος κατηγόρησε μέλη της κυβερνήσεως Καραμανλή ότι είχαν αγοράσει στο όνομα μελών των οικογενειών τους και φίλων μεγάλα οικόπεδα. Μέλη της αντιπολιτεύσεως διατύπωναν συγκεκριμένες καταγγελίες στη Βουλή με επερωτήσεις για ανωμαλίες και χαριστικές πράξεις.καλά «κλείσει» η υπόθεση Μέρτεν και ήρθε στην επιφάνεια μια ολόκληρη αλυσίδα από οικονομικά σκάνδαλα. που. όταν ελήφθη το σχετικό τηλεγράφημα. αλλά η πρόταση καταπολεμήθηκε από την ΕΡΕ και τελικά δεν έγινε δεκτή. Ο Μέρτεν περί τα μέσα Νοεμβρίου 1960 παρέδωσε το φωτογραφικό οπλοστάσιό του. Δεν είχε καλά . δεν αποτελούσαν ενεργητικό στοιχείο για το γενικό κύρος της. απεκάλυψε μερικές δραματικές πτυχές από την ελληνογερμανική διακυβερνητική επιχείρηση για την απόσπαση των πολύτιμων πειστηρίων από τα χέρια του Μαξ Μέρτεν. Digitized by 10uk1s . Εντελώς διαφορετική ήταν η στάση του Π. Ζητήθηκε η σύσταση εξεταστικής επιτροπής. Στην Αθήνα. Τελικά. Τον τόνο της τακτικής αυτής έδινε ο ίδιος ο πρωθυπουργός Καραμανλής με την αλαζονική δήλωση: «Απαξιώ ν' απαντήσω». Και το επέτυχε με την αποφασιστική συνδρομή της γερμανικής κυβερνήσεως. αντί να μιμηθεί τον πρωθυπουργό και «ν' απαξιώση απαντήσεως» στους κατηγόρους του αξίωσε την άμεση εκκαθάριση του θέματος στη Βουλή εκείνη την ημέρα. τότε αντιπρόεδρου της κυβερνήσεως. Έπειτα από χρόνια ο Θωμάς Υψηλάντης. Αλλά η αιθρία στον πολιτικό ουρανό της Ελλάδας κράτησε λίγο.

ή καθόλου. Επί πλέον.. Οι νέοι αρχιτέκτονες της αμερικανικής πολιτικής επανεξετάζοντας τα ελληνικά πολιτικά θέματα έκριναν ότι κάτι έπρεπε να γίνει. με τα θερμά κηρύγματά του για τις μεγάλες ξεχασμένες αξίες — τη δικαιοσύνη. Εφαρμόζοντας τη γενική αυτή κατεύθυνση της Ουάσιγκτον ο πρεσβευτής στην Αθήνα Έλλις Μπριγκς και η CIA ενθάρρυναν τις πολιτικές φιλοδοξίες του στρατηγού Γεώργιου Γρίβα και κατέστρωσαν το μεγαλεπήβολο σχέδιο να τον επιβάλουν ως αρχηγό του ενοποιημένου κέντρου. Έχοντας υπ' όψη ότι μεταπολεμικά τα μέλη της Αντιστάσεως ήσαν πολιτικά τοποθετημένα στην αριστερά και στο κέντρο. σημειώθηκε κάποιο ανατάραγμα στην τελματωμένη πολιτική του Σταίητ Ντιπάρτμεντ.. Οι φιλειρηνικές ιδέες του αξέχαστου εκείνου ηγέτη... επί τέλους. σαν την ολιγαρχία της δεξιάς. Δεν ζητάνε περισσότερη προστασία και περισσότερη βοήθεια. που τροφοδότησαν την προπαγάνδα στο εξωτερικό και μετέτρεψαν το ρεύμα της διεθνούς κοινής γνώμης δυσμενώς για το πρόβλημα της Κύπρου. δεν είναι άπληστοι οι Έλληνες δημοκράτες. για λογαριασμό του οποίου είχε συμβάλει στην εξόντωση πολλών πατριωτών της Εθνικής Αντιστάσεως. Οι πρώτοι αντίλαλοι από την κυβέρνηση Κέννεντυ δεν δικαίωσαν τις μεγάλες προσδοκίες του ελληνικού λαού. που τα κατοχικά παλικάρια του τους κατέδιδαν στους Γερμανούς.. Αλλά δεν μπορείτε σ υ ν ε χ ώ ς να ξεγελάτε ό λ ο το λαό».. Αβραάμ Λίνκολν Η άνοδος του Τζων Κέννεντυ. σκανδαλωδώς ευνοημένη από τον κατακτητή. ή τους δολοφονούσαν στους δρόμους της Αθήνας. Ζητάνε το αντίθετο: λιγότερη. στο ύπατο αξίωμα των Ηνωμένων Πολιτειών χαιρετίσθηκε από τη μέγιστη πλειοψηφία του ελληνικού λαού σαν ελπιδοφόρο μήνυμα ειρήνης και δημοκρατίας για όλη την ανήσυχη ανθρωπότητα. τον Νοέμβριο 1960. Ωστόσο.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ ΤΟ ΕΚΛΟΓΙΚΟ ΠΡΑΞΙΚΟΠΗΜΑ «Μπορείτε πότε . Γιατί η πικρή εμπειρία έχει αποδείξει ότι όσο λιγότερο είναι το στοργικό ενδιαφέρον των κηδεμόνων τόσο περισσότερη δημοκρατία και ευημερία υπάρχει στον τόπο μας. Άλλωστε. στον κόσμο ο ήλιος της ειρήνης και της δημοκρατίας. Δεν πρόσεξαν — ή έκαναν πως δεν πρόσεξαν— τη μικρή λεπτομέρεια ότι ο Γρίβας προερχόταν και ανήκε όχι καν στη δεξιά. τη δημοκρατία. Σαν «ενεργητικό» του Γρίβα πρόβαλαν οι υποστηρικτές του τη δράση του επί κεφαλής του αντιβρετανικού ανταρτοπόλεμου στην Κύπρο. προστασία και κηδεμονία και βοήθεια. που σαν πρωταρχική προϋπόθεση είχε την αποκατάσταση της ενότητας των διάσπαρτων δυνάμεων της κεντρώας παρατάξεως 47. Digitized by 10uk1s . Και αφού ο φιλελευθερισμός θα είναι η καινούργια θρησκεία στη μεγάλη χώρα που μας κηδεμονεύει. αλλά στην ακραία υπερσυντηρητική πτέρυγά της. που θα επηρέαζε ευνοϊκά και τη δική του κατατρεγμένη μοίρα. γιατί να μην ελπίζουμε και μεις... οι ταπεινοί και καταφρονεμένοι. ώστε ο ρόλος του δεύτερου κόμματος (της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως) να μετατεθεί από την αριστερά στο κέντρο. Αλλά η μελέτη της κυπριακής δραστηριότητας του στρατηγού Γρίβα παρουσιάζει πολλά μελανά σημεία. εύκολα γίνεται αντιληπτό πόσο «ενθουσιαστική» απήχηση είχε στους οπαδούς του κέντρου η προοπτική ότι θάπρεπε ν' αναγνωρίσουν γι' αρχηγό εκείνον. ότι κάποιες αδύνατες αχτίδες από το δημοκρατικό ήλιο της Αμερικής θα διαπεράσουν τον Ατλαντικό και θα ζεστάνουν την τόσο ταλαιπωρημένη ελληνική δημοκρατία.πότε να ξεγελάτε ό λ ο το λαό. Μπορείτε ένα τμήμα του λαού να το ξεγελάτε σ υ ν ε χ ώ ς . Για την προώθηση αυτού του σχεδίου οι σοφοί του Σταίητ Ντιπάρτμεντ χάραξαν ένα πρόγραμμα ενεργείας... την κοινωνική ισότητα. η πολιτική ιστορία του Γρίβα ήταν συνδεδεμένη με την κατοχική οργάνωση «Χ». την ευημερία— ρουφιόντουσαν από τη διψασμένη ελληνική ψυχή και την έκαναν να ελπίζει και να πιστεύει ότι έπειτα από τα μεσαιωνικά σκοτάδια του Τζο Μακ Κάρθυ και του Τζων Φόστερ Ντάλλες θ' ανέτελλε.

εγκατέλειψε τους αυτοσχεδιασμούς των «συναρχηγών» και αναγνώρισε μοναδικό αρχηγό το Γεώργιο Παπανδρέου. σαν αρχηγού της δημοκρατίας. Για πρώτη φορά μια αλάνθαστα ρυθμισμένη πορεία κινδύνευε να ξεφύγει από τον έλεγχο του κατεστημένου και — ίσως — να στραφεί εναντίον του. απέφυγε τρικλοποδιές της C1A. άγγιζαν τις καρδιές των απλών ανθρώπων και έκαναν πυκνότερο και ορμητικότερο το λαϊκό ρεύμα υπέρ της Ενώσεως Κέντρου. θα επενεργούσε σαν το δραστικότερο δηλητήριο για την τύχη της παρατάξεως του κέντρου. διαποτισμένος από τον φιλελευθερισμό του νέου προέδρου. υπό την ηχηρή επωνυμία «Κίνηση Εθνικής Αναδημιουργίας» (ΚΕΑ). Το πρώτο άρθρο του προγράμματος της Ενώσεως Κέντρου ήταν η αποκατάσταση της πολιτικής δημοκρατίας (κατάργηση «εκτάκτων μέτρων».). που θα μάζευε τους αγανακτισμένους οπαδούς του κέντρου. Ο νέος σχηματισμός πήρε το όνομα «Ένωσις Κέντρου». επί τέλους. χωρίς ριζοσπαστισμούς. Μολονότι η επίσημη εξήγηση μιλούσε για επίσκεψη «ιδιωτικής φύσεως». Και ιδρύθηκε μεν το καινούργιο κόμμα. αποστομώθηκα από έναν καθηγητή πανεπιστημίου. Οι επαγγελίες αφορούσαν επίσης μέτρα κοινωνικής και οικονομικής δημοκρατίας (δίκαιη — δηλαδή λιγότερο άνιση — κατανομή του εθνικού εισοδήματος.). αν δεν ήταν σατανικό. θα έβγαινε η αριστερά. ανέπτυξε ακάματη δραστηριότητα. με ζωή σαράντα ημερών μόνο. αναδιάρθρωση των φορολογικών συντελεστών κ. με την υπόσχεση της δωρεάν παιδείας και της ριζικής εκπαιδευτικής μεταρρυθμίσεως. μιλώντας μπροστά σε ακαδημαϊκό ακροατήριο για την Κύπρο. (Και να σκεφθεί κανείς ότι στη δυσάρεστη αυτή τροπή είχε συμβάλει — αθέλητα βέβαια — το ίδιο το Σταίητ Ντιπάρτμεντ. απελευθέρωση πολιτικών κρατουμένων και περιορισμός των «πιστοποιητικών» μόνο στον τομέα των δημοσίων υπηρεσιών). το σχέδιο της CIA ήταν ηλίθιο. ώστε τα καινούργια συνθήματα. Η κατάσταση όμως τότε ήταν τόσο απεχθής.. με εξαίρεση τον Σοφοκλή Βενιζέλο (που έσπευσε να δανείσει τους βουλευτές του κόμματός του) και μερικά άλλα δευτέρας τάξεως στελέχη. τα κόμματα του κέντρου κρατήθηκαν μακριά από την κίνηση Γρίβα.(Στην Αμερική. Η διοίκηση Κέννεντυ άρχισε να καταλαβαίνει ότι κάτι το πολύ σάπιο υπάρχει στο βασίλειο της Αθήνας.ά. είχε κατακτήσει την πλειοψηφία του ελληνικού λαού. που μου παρουσίασε μια φωτογραφία δημοσιευμένη στο μεγάλο περιοδικό «Λάιφ». χάρη στην CIÀ (για δεύτερη φορά). έκαμψε αντιρρήσεις και φιλοδοξίες και στο τέλος ωδήγησε την αποστολή του σε γόνιμο αποτέλεσμα. Και κερδισμένη. Στις παραμονές των εκλογών της 29 Οκτωβρίου 1961 η Ένωση Κέντρου. Ευτυχώς. Οπωσδήποτε. παραμένει το πραγματικό γεγονός ότι πραγματοποιήθηκε. Digitized by 10uk1s . αλλά λόγω απουσίας οπαδών διαλύθηκε άδοξα έπειτα από θνησιμαία ζωή δέκα μηνών. Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στον εκπαιδευτικό τομέα. ο Αμερικανός υφυπουργός των Εξωτερικών Μακ Γκη. έχοντας απήχηση ευαγγελίου. προγραμματισμός της οικονομικής αναπτύξεως. δεν είναι προς τιμήν των υπευθύνων κύκλων του κέντρου ότι χρειάστηκε η ενεργός μεσολάβηση — και πίεση — ενός ανώτερου Αμερικανού υπαλλήλου για να πραγματοποιηθεί η ενιαία συγκρότηση της παρατάξεώς τους. Ήταν εύλογη επομένως η ανησυχία όχι μόνο της ηγεσίας της ΕΡΕ αλλά και των λοιπών παραγόντων του κατεστημένου. ο Μακ Γκη. Συγκρινόμενο με τα προγράμματα των αντίστοιχων κομμάτων της δυτικής Ευρώπης το πρόγραμμα της Ενώσεως Κέντρου φαινόταν — και ήταν — υπερβολικά μετριοπαθές. αλλά και χωρίς συμβιβασμούς. Και τον Ιούνιο 1961 ήρθε στην Ελλάδα.. που είχαν σκοτωθεί εν ψυχρώ από την ομάδα Σαμψών στο «μίλι του θανάτου»). που αναμφισβήτητα υπήρξε κινητήρια δύναμη των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων της δεκαετίας. Η αλλοπρόσαλλη πολιτική της εκμαιεύσεως της βασιλικής και συμμαχικής ευνοίας αντικαταστάθηκε από μια κάποια δημοκρατική γραμμή. Η εκ των άνω «στέψη» ενός μισητού στρατηγού με σαφείς αποκλίσεις προς το φασισμό. Ασφαλώς.. η συνένωση όλων των δυνάμεων του κέντρου σ' ένα κόμμα. έκτακτος απεσταλμένος. παραμέρισε «νάρκες» της πρεσβείας. Άσχετα απ' αυτή την επιφύλαξη. που στις παραμονές των εκλογών είχε εξελιχθεί σε θανάσιμη αγωνία. το 1970... Η φωτογραφία έδειχνε μια Αγγλίδα μητέρα με το μωρό της στο παιδικό καροτσάκι.

. μόλις 41. Με μεγάλη σπουδή ο βασιλιάς όρκισε μια υπηρεσιακή κυβέρνηση βασιλικών ανδρεικέλων. Οπωσδήποτε. αφού μάλιστα η παράταξη του κέντρου (ως το Σεπτέμβριο) εξακολουθούσε να παραμένει διασπασμένη και γελοιοποιημένη με την κίνηση Γρίβα. Αλλά πάλι αυτή η τελευταία μέθοδος ερχόταν σε αντίφαση με τη γενική στρατηγική της «ελεγχόμενης τριχοτομήσεως». από την άποψη διατηρήσεως της αμερικανικής ευνοίας.17%.. Πρώτη αντίδραση ήταν να επισπευσθούν οι εκλογές. Ο Παπανδρέου αντελήφθη την παγίδα και με δηλώσεις του προειδοποίησε τον βασιλέα Παύλο ότι «η εισαγωγή τοιούτου συστήματος θ' απετέλει δυναμίτιδα εις τα θεμέλια του θρόνου» (17 Μαρτίου 1961). Από τις πρώτες μέρες του Οκτωβρίου άρχισε να εφαρμόζεται και να κλιμακώνεται το εκπληκτικό εκείνο εγχείρημα. Ποτέ το εκλογικό αποτέλεσμα δεν εξέφρασε γνήσια τη λαϊκή θέληση. φυσικά. της «αντικομμουνιστικής» και της «φιλοκομμουνιστικής». ο εκλογικός νόμος που ψηφίστηκε απέτρεπε την περίπτωση πολώσεως. είχε την ευχέρεια να παραμερίζει τα προσχήματα της «βιτρίνας» και να πολλαπλασιάζει τη χρησιμοποίηση σκληρών μεθόδων βίας. Σταύρο Κωστόπουλο και Σ. Οι λόγοι είναι Digitized by 10uk1s . Βενιζέλο. εφ' όσον η πραγματική επιρροή της δεν υπερέβαινε το 30%. Η κυβέρνηση με εντολή των ανακτόρων υποχώρησε και τελικά ψηφίστηκε ο νόμος που προαναφέραμε. που μεταφραζότανε στη δημιουργία δύο παρατάξεων. Την ίδια μέρα η κυβέρνηση Καραμανλή παραιτήθηκε. Παπανδρέου αρνήθηκε να μετάσχει. τη δεξιά και άφηνε τις άλλες δυο πλευρές του πολιτικού τριγώνου — την αριστερά και το κέντρο — να αλληλομάχονται για τη δεύτερη θέση48.Η προγραμματισμένη «πορεία» ήταν η εξής: Από το καλοκαίρι είχε ψηφισθεί ο καινούργιος εκλογικός νόμος. που τελικά της εξασφάλιζαν τη νίκη. αγωνιζόμενη για τη διαφύλαξη των ιερών και οσίων από τον κομμουνισμό. Και φυσικό είναι να αναρωτηθεί κανείς: πώς θα ήταν δυνατό με «διχοτόμηση» των πολιτικών δυνάμεων να επικρατήσει η δεξιά. σύμφωνα δε με τα αποτελέσματα των εκλογών του 1958 είχε συγκεντρώσει. με όλα τα αθέμιτα μέσα. Και η δεξιά είχε σίγουρη την επικράτηση. (Άρα οι αντίπαλοί της έφθαναν το 60% περίπου). με πρωθυπουργό τον αρχηγό του στρατιωτικού οίκου του στρατηγό Κωνσταντίνο Δόβα και με υπουργούς πρόσωπα του στενού περιβάλλοντος της Φρειδερίκης. Στις 20 Σεπτεμβρίου η Βουλή διαλύθηκε και προκηρύχθηκαν εκλογές για τις 29 Οκτωβρίου. Η απάντηση είναι ότι σε «πολιτική» αναμέτρηση η δεξιά. Το κομματικό της συμφέρον όμως της υπαγόρευε ως αποτελεσματικότερη μέθοδο για να κρατήσει την εξουσία την καλλιέργεια ατμόσφαιρας «πολώσεως». Αλλά στις 19 Σεπτεμβρίου η ανασύνταξη του κέντρου άλλαξε τη διατεταγμένη εξέλιξη και ανάτρεψε τους υπολογισμούς της δεξιάς. συνέπιπτε με τη μείωση της αριστεράς. η δε αριστερά αποκλείσθηκε) είχε εκδηλώσει την προτίμησή του για το πλειοψηφικό σύστημα (που θ' ανάγκαζε τα κόμματα του κέντρου να συμπράξουν με την αριστερά και θα τα εξέθετε εκ των υστέρων ως «συνοδοιπόρους» του κομμουνισμού). Για να είμαστε δίκαιοι επιβάλλεται να λεχθεί ότι σχεδόν ποτέ στην Ελλάδα δεν έγιναν ελεύθερες και τίμιες εκλογές. που θα έμενε στην ιστορία σαν «Το εκλογικό πραξικόπημα του 1961». Το πολιτικό συμφέρον της. απόρροια των αντιφατικών σκοπών που επιδίωκε. Μαρκεζίνη (ο Γ. Προτού ιδρυθεί η Ένωση Κέντρου ο πρωθυπουργός Καραμανλής σε συνομιλίες με τους εκπρόσωπους των κομμάτων της αντιπολιτεύσεως Σ. που ευνοούσε. ώστε να μην υπάρξει επαρκής χρόνος για ανακατατάξεις στον πολιτικό χώρο. Στο σημείο αυτό πρέπει να υπογραμμιστεί ότι υπήρχε κάποια ρευστότητα στη στάση της δεξιάς. Στις εκλογές θα αγωνίζονταν τρεις παρατάξεις.

Αλλά το κράτος της δεξιάς είχε καθορίσει άλλα μέτρα για τις περιφέρειες που θεωρούσε «εκλογικά κάστρα» του και άλλα για τις περιφέρειες στις οποίες πλειοψηφούσαν οι αντίπαλοί της.πολλοί και ποικίλοι. Οι άντρες του χωριού περιδιάβαζαν στην πλατεία και κατά ομάδες συζητούσαν. τον ρώτησε. αλλά αργότερα. φώναζε επιδοκιμαστικά κάθε τόσο η κλάκα των επισήμων... Ένας δικαστικός αντιπρόσωπος μου έδωσε την προσωπική του μαρτυρία για το πώς ψήφισαν οι ψηφοφόροι ενός μεγάλου ορεινού χωριού στη Στερεά Ελλάδα κατά τις εκλογές του 1958. σύμφωνα με το νόμο. το άνοιξε. που έφερε τον υποψήφιο της ΕΡΕ. Έπειτα είπε στον καφετζή να προσφέρει σ' όλους καφέ και κονιάκ. Γιάννη. Και διαγράφτηκαν όλα τα χρέη! Δίπλα στον υποψήφιο καθότανε — τιμής ένεκεν — ο αστυνόμος. Αντίθετα. Είμαστε εκεί από την ανατολή του ηλίου..800 ψήφοι περίπου.. Το πλήθος άρχισε να συρρέει και να παίρνει τα κεράσματα με ευχές προς τον υποψήφιο. εκφράζοντας κάθε τόσο με επιφωνήματα το θαυμασμό τους για την ανιδιοτελή γενναιοδωρία του εκλεκτού συμπολίτη και για την αυταπάρνησή του να πολιτευθεί και να προσφέρει τον εαυτό του στην εξυπηρέτηση του έθνους: «Τέτοιους ανθρώπους χρειάζεται η Βουλή». έναν μεγαλόσχημο βιομήχανο. Μ' ένα αινιγματικό χαμόγελο με βεβαίωσαν ότι όλοι θα ψηφίσουν. 186 δραχμές.. Με μέτρο τις εκλογές του 1958 ο μέσος όρος των ψήφων που χρειαζότανε για την κατάκτηση μιας βουλευτικής έδρας ήταν γύρω στις 13.200 ψήφους για την εκλογή κάθε βουλευτή. το κόμμα που έλεγχε τον κρατικό μηχανισμό είχε υπέρ αυτού ένα σημαντικό ψυχολογικό και ουσιαστικό πλεονέκτημα. την οποία εκμεταλλεύονταν οι υποψήφιοι με εκπληκτική μεθοδικότητα.. Είναι αυτονόητο ότι οι σκόπιμες αυτές γεωγραφικές ανισότητες χάριζαν στη δεξιά αρκετές βουλευτικές έδρες που δεν τις εδικαιούτο. «Ε. ο πρόεδρος της κοινότητας και ο παπάς.. Εκφωνήθηκαν όλα τα ονόματα. Δεν μπορούσα να καταλάβω τι συμβαίνει. κοιτάζοντας πότε . Σε λίγο κατέφθασε ο μπακάλης του χωριού κρατώντας ένα βρώμικο βιβλίο.000.. στη Θεσπρωτία Ηπείρου (όπου πλειοψηφεί η δεξιά) το εκλογικό μέτρο ήταν 6. Κατά τις δώδεκα η ώρα ακούσθηκε ο θόρυβος ενός αυτοκινήτου.» «Ναι».. Και τράβηξε μια κόκκινη μολυβιά που έσβησε το χρέος. απάντησε. λοιπόν. Ο υποψήφιος το πήρε. Αυτός που άκουσε το όνομά του παραμέρισε το πλήθος και πλησίασε: «Συμφωνείς. που οι εκτιμήσεις για το τι ποσοστό αντιπροσώπευε στο σύνολο των ψήφων ποικίλλουν μεταξύ 5 και 10%. Παράδειγμα: Στη Β' εκλογική περιφέρεια Αθηνών — όπου κυριαρχούν η αριστερά και το κέντρο — το εκλογικό μέτρο έφθανε τις 23. Digitized by 10uk1s . ότι το χρέος σου στο μπακάλη είναι 186 δραχμές. Κατ' αρχήν. εκτός από το δικαστικό αντιπρόσωπο και αντιπρόσωποι των κομμάτων. Ρώτησα τον παπά και τον πρόεδρο της κοινότητας τι συμβαίνει και δεν έρχεται κανένας να ψηφίσει.. από τούτη τη στιγμή δεν χρωστάς τίποτα». Χαιρέτησε και εγκαταστάθηκε σ' ένα τραπέζι του καφενείου με τους γραμματείς του και το σοφέρ. αλλά ως το μεσημέρι δεν είχε προσέλθει ούτε ένας για να ψηφίσει. Στο εκλογικό τμήμα του χωριού παρίσταντο. Η διαδικασία του κεράσματος κράτησε κάπου δυο ώρες.. Τρίτο σημαντικό πλεονέκτημα υπέρ της δεξιάς ήταν η οικονομική εξαθλίωση και η πνευματική καθυστέρηση των αγροτικών περιοχών.πότε προς το δημόσιο δρόμο. έβαλε τα γυαλιά του και διάβασε μεγαλόφωνα το πρώτο όνομα: —Ι. «Οι εγγεγραμμένοι εκλογείς ήσαν 601. Παραλείποντας το εκλογικό σύστημα που προσαρμοζότανε στα εκάστοτε εκλογικά συμφέροντα του κυβερνώντος κόμματος σημειώνουμε σαν δεύτερο λόγο την ανισότητα της εκπροσωπήσεως των περιφερειών.Σ.

αλλά για να κοιμόμαστε ήσυχοι θέλουμε να καεί το βιβλίο με τα βερεσέδια. Εψήφισαν 601. Οι φλόγες καταβρόχθισαν τα ονόματα και τα ποσά. Ο κόσμος ξεκίνησε για να ψηφίσει. βάσει εγγράφων. Και οι περισσότεροι γονείς των παιδιών ευγνωμονούντες ψήφιζαν το δωρητή. (Καμιά φορά και του κέντρου)..».φύλλο το έρριξε στο αναμμένο τζάκι του καφενείου.. για τα οποία έχει γίνει λόγος: Οι ψήφοι των 200. αλλά δεν δόθηκε σημασία..Κατά τις τέσσαρες το απόγευμα η πρωτότυπη αυτή διαδικασία εξοφλήσεως των χρεών είχε περατωθεί.δυο του κέντρου διέθεταν πλοία και μετέφεραν δωρεάν εκλογείς που διέμεναν στην περιοχή της πρωτεύουσας για να ψηφίσουν. Το περιστατικό του χωριού της Στερεάς Ελλάδας παρουσιάζει ανάγλυφα μια μόνο από τις μεθόδους παραχαράξεως της λαϊκής θελήσεως. Οι εκτιμήσεις ως προς το ποσοστό της παγίας υποκλοπής ψήφων ποικίλλουν μεταξύ 10 και 12% επί του συνόλου των ψήφων. «Ναι. συμπληρωμένα με μια «λελογισμένη» βία της χωροφυλακής και το άφθονο χρήμα της ολιγαρχίας. Επρόκειτο για πραγματικά επιτελικό σχέδιο. απάντησε ένας. Από τη διαπίστωση αυτή κρίθηκε αναπόφευκτος ο πέραν των πατροπαράδοτων μεθόδων σχεδιασμός και η εφαρμογή ενός ολοκληρωμένου.» ρώτησε στρεφόμενος στο πλήθος. που χρησιμοποιούσαν στις εκλογές οι οικονομικά ισχυροί παράγοντες της δεξιάς. Όλα αυτά. Ο ένας από τους δύο γραμματείς έκανε την άθροιση και ανήγγειλε: Εκατόν δώδεκα χιλιάδες εκατόν σαράντα δύο δραχμές και εξήκοντα λεπτά. Θα το ξανάβλεπε σε μερικά χρόνια στις επόμενες εκλογές.». Από τις σφυγμομετρήσεις είχε διαπιστωθεί ότι μετά την ανασύνταξη της παρατάξεως του κέντρου το ελλείπον ποσοστό ήταν μεγαλύτερο και το άνοιγμα γινόταν κάθε μέρα και ευρύτερο. «Και τώρα θέλετε να μάθετε το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας. Μια ατέλειωτη ουρά σχηματίστηκε έξω από το εκλογικό τμήμα. ορθολογιστικού σχεδίου. Έγκυρα ψηφοδέλτια 601.. η ηγεσία της ΕΔΑ στις 16 Σεπτεμβρίου.. που ονομάστηκε «Σχέδιον Περικλής».000 ανδρών του στρατού και των σωμάτων ασφαλείας.».. οι υποψήφιοι αγόραζαν εκλογικά βιβλιάρια των γνωστότερων αντιπάλων εκλογέων και εξουδετέρωναν εχθρικούς ψήφους. με ψηφοφόρους πιο σκληροτράχηλους. Στις πόλεις. Ήταν πάντως επαρκές για να χαρίζει τη νίκη στην παράταξη της δεξιός. Το χωριό κρατούσε την αναπνοή του. Βασικότερη λεπτομέρεια του σχεδίου ήταν η ενεργός και δυναμική χρησιμοποίηση και του στρατού για το βιασμό της θελήσεως του λαού.. ΕΡΕ 601». πήρε το βιβλίο και ξεσκίζοντάς το φύλλο . ενώ οι πρώην χρεώστες απολάμβαναν ηδονικά το θέαμα. Σ' ένα χωριό της Θεσσαλίας ο υποψήφιος την ημέρα της εκλογής μοίραζε λαστιχένια παπούτσια στα μονίμως ξυπόλητα παιδιά. Την ύπαρξη συγκεκριμένου σχεδίου με το όνομα «Περικλής» είχε καταγγείλει. Όταν το βιβλίο έγινε στάχτη ο υποψήφιος θεώρησε ότι η αποστολή του είχε λήξει. Με μεγαλοπρεπή χειρονομία ο υποψήφιος άνοιξε το δερμάτινο χαρτοφύλακά του και έγραψε μια επιταγή στο όνομα του μπακάλη: «Είσαστε εν τάξει τώρα. μπήκε στο αυτοκίνητο με την ακολουθία του και εγκατέλειψε ολοταχώς το χωριό. Στα νησιά οι εφοπλιστές υποψήφιοι της δεξιάς και ένας .. Αλλά υπήρχαν και άλλα «ατού» στη δικαιοδοσία της δεξιάς. Η ηγεσία του κέντρου υποτίμησε το Digitized by 10uk1s . Χαιρέτησε και πάλι. Και το περιστατικό δεν είναι μοναδικό. Εγγεγραμμένοι 601. η «Επιτηρουμένη Ζώνη» με πληθυσμό ενός εκατομμυρίου... μπορεί να συνθέσουν κάποια εικόνα των συνηθισμένων ελληνικών εκλογών. Δεν ήταν όμως επαρκές για τις εκλογές του 1961. Ο ευεργέτης σηκώθηκε...

Και το κύμα της τρομοκρατίας εστράφη εναντίον του κέντρου ως βασικού στόχου». την ημέρα της ψηφοφορίας. μόνον εναντίον της αριστεράς. Αναφέρω ένα από τα πιο χαρακτηριστικά. Και ένας χωροφύλακας για την τήρηση της τάξεως. «Μέχρι την Πέμπτη 26 Οκτωβρίου — είπε — το σχέδιο «Περικλής» εστρέφετο. Εκείνο όμως που με συγκλόνισε ήταν ο υστερικός φόβος των γυναικών.βάρος της καταγγελίας. Και οι δυο σήκωσαν τους ώμους. επειδή οι μετατοπίσεις τμημάτων του λαού από την αριστερά προς την Ένωση Κέντρου ήσαν τόσο ραγδαίες. Από τους άντρες οι μισοί περίπου ψήφιζαν σιωπηλοί. Τα περιστατικά είναι άφθονα. της είπα. Ρώτησα πού είναι οι αντιπρόσωποι των άλλων κομμάτων. αντί να βελτιωθεί. να εποπτεύετε όχι για τη σχολαστική εφαρμογή των νόμων. Τα γεγονότα συμφωνούν με την εξιστόρηση του Παπανδρέου. Τότε ο Παπανδρέου με τηλεγραφική εγκύκλιο έδωσε εντολή στους υποψήφιους και στις τοπικές κομματικές οργανώσεις ν' αντιτάσσουν νόμιμη άμυνα εναντίον της οργανωμένης κρατικής — και παρακρατικής — τρομοκρατίας. παρουσιάστηκε το ομαδικό φαινόμενο. να της θυμίσω το νόμο που επιβάλλει τη μυστικότητα της ψηφοφορίας. Αλλά η κατάσταση. Επίσης. τα ψηφοδέλτια όλων των κομμάτων και Digitized by 10uk1s . ώστε να μην είναι δυνατή η αμφισβήτηση ότι ψήφισαν ΕΡΕ. Η μέθοδος αποδείχτηκε αποτελεσματική. ίσως με την υστερόβουλη σκέψη ότι η σύνθλιψη των δυνάμεων της αριστεράς θα ωφελούσε το κέντρο. χρησιμοποιώντας το «παραβάν» που εξασφάλιζε τη μυστικότητα. «Το βράδυ του Σαββάτου που έφθασα στο χωριό με πλησίασε ένας ανθυπολοχαγός. Η ΕΡΕ αντιπαρήλθε με περιφρόνηση τους «συκοφαντικούς» ισχυρισμούς της ΕΔΑ. χειροτέρευε μέρα με την ημέρα. Σε μια ηλικιωμένη γυναίκα θέλησα. Άλλες ομάδες προσδιόριζαν στυγνότερα την απειλή: «Αν βρεθεί στο χωριό έστω και ένα ψηφοδέλτιο που να μην είναι ΕΡΕ πολλά παιδιά θα ορφανέψουν». Την άλλη μέρα το πρωί πήγα στο εκλογικό τμήμα. Από τις πρώτες μέρες της προεκλογικής περιόδου άρχισαν να καταγγέλλονται από τους περιοδεύοντες υποψήφιους της Ενώσεως Κέντρου και της ΕΔΑ επεμβάσεις. Χωρίς περιστροφές μου είπε: «Σας συνιστώ. Από την Παρασκευή όμως. πιέσεις και απειλές των κρατικών οργάνων και του στρατού υπέρ της ΕΡΕ.. για να δω τις αντιδράσεις της. ανέκφραστοι. αρνήσεως των ψηφοφόρων να συμμορφωθούν με το νόμο περί μυστικότητας της ψηφοφορίας. όταν το λαϊκό ρεύμα υπέρ ημών μετεβλήθη σε ακάθεκτο χείμαρρο. Στην ύπαιθρο επικρατούσε κατάσταση ζούγκλας.. αύριο κατά την ψηφοφορία. Ο Γεώργιος Παπανδρέου προέβη σε δυο —άκαρπα— διαβήματα προς τον υπηρεσιακό πρωθυπουργό Δόβα. παρουσία του χωροφύλακα. Κατά τις 7 άρχισε ψηφοφορία. που κατήγγειλε ενυπόγραφα ο δικαστικός αντιπρόσωπος ενός χωριού της Πελοποννήσου. Κατάλαβα τι εννοούσε. Ένοπλες ομάδες χτυπούσαν την πόρτα κάθε σπιτιού (τις νυκτερινές ώρες. Πολύ αργότερα ο Γεώργιος Παπανδρέου εξιστορώντας την εκλογική μάχη του 1961 μου απεκάλυψε μερικές άγνωστες πτυχές του πραξικοπήματος. θεωρητικά. «Αν δεν πάρεις. αλλά για το εθνικό συμφέρον. τότε εδόθησαν διαταγαί αλλαγής κατευθύνσεως. που καθιστούσαν αναπόφευκτη τη σύγχυση. Η πληθώρα των καταγγελιών και το ομοιόμορφο των εφαρμοζόμενων μεθόδων επιβεβαίωναν την ύπαρξη επιτελικού σχεδίου δράσεως. Και λέγω «θεωρητικά» μόνον. Ζητούσαν να ψηφίσουν φανερά. Και το σχέδιο «Περικλής» μπήκε σε εφαρμογή. διαμαρτυρήθηκε έντονα στο βασιλιά. Σε λίγο ήρθε ο αντιπρόσωπος της ΕΡΕ. Κατά τις δυο κρίσιμες ημέρες (Παρασκευή και Σάββατο 27 και 28 Οκτωβρίου) οι κρατικές δυνάμεις ανάπτυξαν πυρετώδη δραστηριότητα. Διαφορετικά κινδυνεύετε»... Οι υπόλοιποι άντρες δέχονταν μόνο το ψηφοδέλτιο της ΕΡΕ και επιδεικτικά το έκλειναν στο φάκελο και το έρριχναν στην ψηφοδόχο. για ψυχολογικούς λόγους) και τροποποιούσαν την προηγούμενη απειλητική προειδοποίηση («όποιος ψηφίσει ΕΔΑ θα πάει εξορία») ως εξής: «Όποιος δεν ψηφίσει ΕΡΕ θα πάει εξορία». αυθαιρεσίες. Στην ύπαιθρο.

με διέκοψε: «Άσε με ήσυχη. Ίσως να παίρναμε την απόλυτη πλειοψηφία 51%». Ήθελαν να είναι «ιδίοις όμμασι» πιστοποιημένη η συμμόρφωσή τους στην απειλή της βίας. Άσε μας στη μοίρα μας». Το ίδιο έκαναν όλες οι γυναίκες. ο μετεκλογικός συσχετισμός των πολιτικών δυνάμεων θα ήταν: Ένωση Κέντρου 45-46%. που απέδωσε 176 βουλευτικές έδρες. Στην αναμέτρηση είχαν πάρει μέρος οι τρεις γνωστές παρατάξεις. «Αν η αριστερά. Δηλαδή η εκλογική επιρροή της ΕΔΑ παρουσίαζε μείωση κατά 40% (15% έναντι 25%).. ο συντηρητικός υπαρχηγός της Ενώσεως Κέντρου.63% και 24 έδρες. Το ίδιο ακριβώς ποσοστό έχασε η ΕΔΑ. με το στρατό και με τη χωροφυλακή. Ένας ανώτερος αξιωματικός.66% και 100 βουλευτές. Η προσεκτική μελέτη των αποτελεσμάτων οδηγεί στα εξής συμπεράσματα: Οι δυνάμεις του κέντρου. ΕΔΑ 17%-18%).. αν δεν είχε την τραγική του όψη. έμειναν αμετάβλητες.000 — είχε προσχωρήσει αυθόρμητα στον μισητότερο αντίπαλό της. Ο Βενιζέλος είπε απλά: «Η CIA». χωρίς το εκλογικό πραξικόπημα. ώστε ν' αποφύγουν οι άντρες τους τα αντίποινα.. Έχω όμως τεκμήρια ότι το σχέδιο «Περικλής» ήταν εγκεκριμένο από υπεύθυνα πρόσωπα της αμερικανικής πρεσβείας και των ανακτόρων». Και θα πας φυλακή». Δεν είναι περίεργο ότι τα εκλογικά αποτελέσματα είχαν τη σφραγίδα της ζούγκλας.. Να χαρείς τα νειάτα σου. παρέμενεν ο μόνος στόχος. Και θα ψηφίσω φανερά». Πανικόβλητη η γρηά. Το φαινόμενο θα άγγιζε τα όρια του κωμικού. Ο Σοφοκλής Βενιζέλος. Εμείς όμως θα μείνουμε εδώ. σε συνομιλία που είχα μαζί του είπε ότι η έγκαιρη αλλαγή στόχου που έγινε από τους οργανωτές του πραξικοπήματος κατά τις δυο τελευταίες προ των εκλογών ημέρες έδωσε τη νίκη στην ΕΡΕ. που είχαν το γενικό πρόσταγμα στο εκλογικό πραξικόπημα.. μου είπε. Η ΕΡΕ ενίσχυσε τη θέση της κατά 10% περίπου επί του συνόλου των ψήφων. σε σύγκριση με τα αποτελέσματα των εκλογών του 1958.. στην ΕΡΕ. Σύμφωνα με κατά προσέγγιση υπολογισμούς ειδικών εμπειρογνωμόνων το σχέδιο «Περικλής» είχε επιτύχει να υφαρπάσει υπέρ της ΕΡΕ εκτός από το 40% των ψήφων της ΕΔΑ και 30% των ψήφων του κέντρου.81%. οι ψηφοφόροι της θα εστρέφοντο προς την Ένωση Κέντρου. Παπανδρέου. Έχω άντρα και τρία παιδιά. (Η βία —και η νοθεία— είχαν εξατμίσει το μεγάλο λαϊκό ρεύμα της προεκλογικής περιόδου). Έθεσα την απάντηση του Βενιζέλου υπ' όψη του Γ. Digitized by 10uk1s . Και όλη αυτή η «κομμουνιστική» πελατεία — γύρω στις 460. Τον ρώτησα αν ήξερε ποιος άλλαξε το στόχο του σχεδίου δράσεως. Η ΕΔΑ 14. Η Ένωση Κέντρου 33. (Ειδικά με την Ένωση Κέντρου είχε συμπράξει και το μικρό δεξιό κόμμα του Σπύρου Μαρκεζίνη). είχαν καταγάγει έναν πραγματικό θρίαμβο. Η ΕΡΕ εξασφάλισε ποσοστό ψήφων 50. Αυτή τη φορά η Φρειδερίκη και η CIA. «Δεν έχω ενδείξεις περί αυτού. (Κατά τους ίδιους υπολογισμούς. όχι τόσο από τη δική μου απειλή. είπε. Δεδομένης όμως της προεκλογικής μετατοπίσεως ενός τμήματος της ΕΔΑ είχε υποκλέψει κυρίως την Ένωση Κέντρου και της είχε αφαιρέσει μια σίγουρη εκλογική νίκη. μέλος της μετέπειτα συσταθείσης ανακριτικής επιτροπής για το σχέδιο «Περικλής. ΕΡΕ 36%-37%. μου είπε — δυο χρόνια αργότερα — ότι από τις ανακρίσεις προέκυψαν βαρύτατα ενοχοποιητικά στοιχεία για υψηλές προσωπικότητες της Αυλής και για δυο αξιωματούχους της CIA. Επιδείκνυαν στο χωροφύλακα (ή στον αντιπρόσωπο της ΕΡΕ όταν έδιωξα τον χωροφύλακα) το ανοιχτό ψηφοδέλτιο της ΕΡΕ και το έριχναν στην ψηφοδόχο. Και στρεφόμενη προς το χωροφύλακα: «Κοίτα! ΕΡΕ ψηφίζω».δεν πας στο παραβάν διαπράττεις αδίκημα. Μια γυναίκα που της είπα ότι εγγυώμαι εγώ ότι δεν θα πάθει τίποτα κανένας από την οικογένειά της χαμογέλασε πικρά: «Εσύ αύριο θα είσαι στην Αθήνα.

Αν και η εργασία ήταν συλλογική.Τα στοιχεία αυτά. από τα οποία άλλα βρέθηκαν σε καταγραφέντα με υποκλοπή τηλεφωνήματα και άλλα προέρχονταν από μαρτυρικές καταθέσεις στρατηγών που είχαν μετάσχει στο πραξικόπημα του 1961. Το συνηθισμένο ποσοστό των 70-85%.. Και ασφαλώς οι 198 θαρραλέοι πολίτες που κατέθεσαν μηνύσεις αποτελούσαν ελάχιστο ποσοστό εκείνων που ήσαν στην ίδια. ν' αναλάβει την ευθύνη των μεγάλων εθνικών και συμμαχικών προεκτάσεων που ανέκυπταν από τις ανακρίσεις.. αλλά δεν απετόλμησαν να έλθουν σε προσωπική αντιδικία με τα ένοπλα κρατικά όργανα 50. την ύπαρξη παρόμοιου σχεδίου. Μερικές εκατοντάδες πλαστών ψηφοφόρων είχαν δώσει ως διεύθυνση το οίκημα που στεγάζει την υπηρεσία προστασίας υψηλών προσώπων. Ένα από τα τεκμήρια της ασκηθείσης βίας είναι οι 198 δικαστικές καταδίκες οργάνων της τάξεως και αξιωματικών του στρατού για τραυματισμούς και βιαιοπραγίες των μηνυτών τους. Στις 25 Digitized by 10uk1s . μοίρα. συντεταγμένο με την ορολογία πολεμικής επιχειρήσεως. αλλά μόνο δέντρα. Όταν πρωτοκαταγγέλθηκε το σχέδιο «Περικλής» στις 16 Σεπτεμβρίου 1961 από την ΕΔΑ η κυβέρνηση της ΕΡΕ αρκέσθηκε στη δήλωση ότι επρόκειτο για μια από τις συνηθισμένες συκοφαντίες της αριστεράς. ο οποίος μετά το πραξικόπημα των συνταγματαρχών τοποθετήθηκε αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού και το Δεκέμβριο 1968 αρχιστράτηγος. «Ναι. Μέσα στην Αθήνα ο αριθμός των παρανόμως εγγραφέντων που ψήφισαν την ΕΡΕ αποδείχθηκε ότι προσήγγιζε τις 200. Μετά το εκλογικό πραξικόπημα. τώρα είχε φτάσει το 100%. αν μη χειρότερη.000. βασικοί αρχιτέκτονες του σχεδίου ήσαν ο αντιστράτηγος Β.. Η επιχείρηση «νοθεία» δεν υστέρησε σε αποτελέσματα από την επιχείρηση «βία». Σύμφωνα με το πόρισμα της επιτροπής Λουκάκη το σχέδιο είχε εκπονηθεί από μια «Δευτεροβάθμια Συντονιστική Επιτροπή». Αργότερα όμως προσκομίσθηκαν αδιάσειστα στοιχεία. Ήταν το κεντρικό πρόσωπο των σχεδιαστών του εκλογικού πραξικοπήματος». υπερέβη ήδη τα 90% και σε ορισμένες περιοχές έφθασε το 100%. τέθηκαν υπ' όψη του τότε πρωθυπουργού Γεώργιου Παπανδρέου: Δεν μπορούσε η ανακριτική επιτροπή.». Από μια έρευνα προέκυψε ότι χιλιάδες δήθεν νέων εκλογέων εφέροντο κατοικούντες σε δρόμους που δεν υπάρχουν κατοικίες. όταν η καταγγελία υιοθετήθηκε από την Ένωση Κέντρου. μου απάντησε. Ερώτησα το μέλος της ανακριτικής επιτροπής: «Προέκυπτε από στοιχεία που αναφέρατε στον τότε πρωθυπουργό ανάμιξη της τότε βασίλισσας Φρειδερίκης. ενώ με τη συνήθη «λελογισμένη» βία ήταν 70-80% υπέρ της δεξιάς.. ως εχθροί δε κατά πρώτον οι «ερυθροί» (ΕΔΑ) και κατά δεύτερον οι «κίτρινοι» (Ένωση Κέντρου). Αναλαμβάνω ακεραίαν την ευθύνην». Ο πρωθυπουργός απέφυγε να εκφράσει τα προσωπικά του αισθήματα. πρόβλεπε δραστικές επεμβάσεις για την επικράτηση των φίλων και την κατατρόπωση του εχθρού. που δεν άξιζε να τις πάρει κανείς στα σοβαρά. Σύμφωνα με τον σαφή διαχωρισμό που καθόριζε το σχέδιο «Περικλής» στις πόλεις έγινε σχεδόν μόνο νοθεία και στην ύπαιθρο ασκήθηκε σχεδόν μόνο βία. Εξ άλλου. Αν ληφθεί υπ' όψη ότι η καραμανλική δικαιοσύνη απενέμετο με κριτήρια σκανδαλώδους ευνοίας προς τα κρατικά όργανα γίνεται φανερό πόσο αυταπόδεικτες θα έπρεπε να ήσαν οι κατηγορίες ώστε να καταδικασθούν οι ασκήσαντες την εκλογική βία. κατά νομούς. Ως «φίλοι» προσδιορίζονταν οι «κυανοί» (ΕΡΕ). Καρδαμάκης και ο τότε συνταγματάρχης Οδυσσέας Αγγελής. εξήγησε ο συνομιλητής μου. το αποτέλεσμα των στρατιωτικών ψήφων. αποτελούμενη από ανώτερους αξιωματικούς της ΚΥΠ. Το σχέδιο «Περικλής». Η ύπαρξη και εφαρμογή του επιτελικού σχεδίου «Περικλής» πιστοποιήθηκε από ανακριτική επιτροπή υπό την προεδρεία του αντιστράτηγου Χαράλαμπου Λουκάκη. Στην «Επιτηρούμενη Ζώνη» το ίδιο. και πάλι η ΕΡΕ αρνήθηκε. του στρατού και των σωμάτων ασφαλείας. —Τι ποσοστό αμφιβολίας δίνετε στα στοιχεία εκείνα: —Μηδέν 49. Σκέφθηκε λίγο και είπε: «Αυτά δεν θα περιληφθούν εις το πόρισμα.

απέτισε φόρο τιμής στη δημοκρατική διαγωγή της κυβερνήσεως Καραμανλή και χαρακτήρισε τις εκλογές του Οκτωβρίου «θετική απόδειξη της πίστεως των Ελλήνων στα ιδανικά της ατομικής ελευθερίας.».. Παπανδρέου παρουσίασε αιφνιδιαστικά στη Βουλή το πόρισμα της ανακριτικής επιτροπής. Και τα τελευταία ψήγματα ελπίδων για μια φιλελεύθερη αμερικανική πολιτική στην Ελλάδα είχαν εξαφανιστεί. Είναι άγνωστο αν στα «επιτεύγματα» αυτά υπονοούσε και την θαυμαστή εκτέλεση του σχεδίου «Περικλής». της «νόθου» πλειοψηφίας της Βουλής και των υποστηρικτών της. Και δόθηκε η απάντηση: «Είναι ένας αντισυνταγματάρχης του Πυροβολικού. του αποτελέσματος των εκλογών της βίας και της νοθείας θ' απετέλει προδοσίαν της δημοκρατίας»... Η ΕΡΕ αναγκάσθηκε να παραδεχτεί ότι πράγματι κατ' εντολή της η «Δευτεροβάθμιος Συντονιστική Επιτροπή» είχε εκπονήσει το σχέδιο «Περικλής».Σ. Δεν πρέπει να φανεί περίεργο αν. Digitized by 10uk1s . επισκεφθείς επισήμως την Αθήνα. εκτιμώσα την αποτελεσματικότητα της ελληνικής κυβερνήσεως.. τον Αύγουστο του 1962. Ο τότε αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Τζόνσον. αρχηγός της Ενώσεως Κέντρου. ο Μπριγκς. που φώτιζε όλες τις πτυχές του σχεδίου 51.. Υπογράμμισε όμως ότι η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών. στο χριστουγεννιάτικο μήνυμά του. «Η αναγνώρισις. Στο σημείο αυτό κάποιος βουλευτής του κέντρου ρώτησε: «Ποιος είναι αυτός ο ηλίθιος γραμματεύς». Ο μόνος που πανηγύρισε δημόσια ήταν ο Αμερικανός πρεσβευτής στην Αθήνα Έλλις Μπριγκς. η υποθερμική δημοτικότητα των Ηνωμένων Πολιτειών υπέστη νέα κατακόρυφη πτώση. Την μεθεπόμενη των εκλογών του 1961 ο Γεώργιος Παπανδρέου.. Αργότερα. αλλά ότι τούτο αφορούσε την καταπολέμηση του κομμουνισμού και ήταν άσχετο με τις εκλογές του 1961. Έδωσε την εξήγηση ότι η λέξη «εκλογαί» παρεισέφρυσε μερικές φορές στο κείμενο από «συγγραφικήν απειρίαν» του γραμματέως της επιτροπής που το συνέταξε. εκήρυξε ανένδοτον αγώνα κατά της «παρανόμου» κυβερνήσεως. (Σ.. Το εκλογικό πραξικόπημα του '61 προκάλεσε θυελλώδεις αντιδράσεις στη διεθνή κοινή γνώμη.. Δυο μήνες μετά τις εκλογές του 1961. Ένα αίσθημα απέχθειας για την ελληνική δεξιά και το διεφθαρμένο παλάτι που ωργάνωναν εκλογικά πραξικοπήματα κυριάρχησε στην Ευρώπη.Φεβρουαρίου 1965 ο τότε πρωθυπουργός Γ. Η ΕΡΕ όμως δεν αποστομώθηκε. θα της παραχωρήσει τις αναγκαίες ποσότητες συγχρονισμένου πολεμικού υλικού. ο σημερινός δικτάτορας) 52. Ονομάζεται Γεώργιος Παπαδόπουλος». έπειτα από τις επίσημες αυτές αμερικανικές εκδηλώσεις (υπό καθεστώς Κέννεντυ). δόθηκε στη δεξιά ακόμη πιο έγκυρο πιστοποιητικό αρίστης διαγωγής. εξήρε τα μεγάλα επιτεύγματα της κυβερνήσεως της ΕΡΕ. Τότε ο Γεώργιος Παπανδρέου διάβασε από το βήμα της Βουλής περικοπές του κειμένου του σχεδίου που μιλούσαν συγκεκριμένα για τις εκλογές. είπε.

Ωστόσο. η Ένωση Κέντρου διέκοψε κάθε επαφή. Η προστασία του συντάγματος ανήκει πλέον εις τους πολίτας βάσει του τελευταίου άρθρου του συντάγματος υπ' αριθ. ωστόσο οι σχέσεις μεταξύ στέμματος και αντιπολιτεύσεως είχαν υποστεί επικίνδυνες ρωγμές. με τίμιον κράτος και τίμιον σύστημα». Η ηγεσία και οι βουλευτές του κόμματος απέσχον επιδεικτικά από τις τελετές για την 60ή επέτειο των γενεθλίων του βασιλιά Παύλου. ενώ καθορίζεται στο σύνταγμα ως βασιλευομένη δημοκρατία. κατατέθηκε στη Βουλή πρόταση παραπομπής σε ειδικό δικαστήριο — βάσει του νόμου περί ευθύνης υπουργών — του υπηρεσιακού πρωθυπουργού στρατηγού Δόβα και των υπουργών Εθνικής Αμύνης. γιατροί. διότι διαφορετικά θα ερυμουλκούμην προς την δημιουργίαν καθεστωτικού ζητήματος. Εξ άλλου. Δεκαπέντε βουλευτές του κέντρου τραυματίσθηκαν από αστυνομικούς κατά τη διάρκεια μιας μόνο λαϊκής συγκεντρώσεως χωρίς άδεια της αστυνομίας (20 Απριλίου 1962). που θα χρησιμοποιούσε κατά τη διεξαγωγή του αγώνα για την εύρυθμη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών. Παπανδρέου ως εξής: «Το εκλογικόν πραξικόπημα απετέλεσε εκτροπήν από το σύνταγμα και τους νόμους. ακόμη και τις κοινωνικές σχέσεις. συγκρούσεις με την αστυνομία έδειχναν ότι τα διάφορα κοινωνικά στρώματα είχαν εντάξει τα οικονομικά τους ζητήματα στα ιδεολογικά πλαίσια της δημοκρατίας. που είχε την έννοια ότι η Ένωση Κέντρου δεν δεσμεύεται ως προς τα μέσα και τους στόχους (υπαινιγμός για τη μοναρχία). Απεργίες. φοιτητές. αγωνιζόμενη για τον περιορισμό του στέμματος στα αυστηρώς βασιλικά καθήκοντα η Ένωση Κέντρου αντίφασκε όταν ζητούσε τη βασιλική παρέμβαση προς απομάκρυνση της παράνομης κυβερνήσεως. οι κοινωνικοί άνεμοι που φυσούσαν ήσαν αρκετά ενδεικτικοί. Εργάτες. με τη βασιλική οικογένεια. Η επίκληση της βασιλικής παρεμβάσεως για την αποκατάσταση της νομιμότητας επροκάλεσε μερικές αντιρρήσεις στην προοδευτικώτερη πτέρυγα του κέντρου. Εσωτερικών και Δημοσίας Τάξεως. οι αγροτικοί πληθυσμοί. διαδηλώσεις.. συμπεριλαμβανομένου και του μοναρχικού θεσμού. Όταν έθεσα τα ερωτήματα αυτά στον Παπανδρέου πήρα την απάντηση: «Ώφειλα ν' ακολουθήσω αυτή τη μη ορθόδοξη τακτική. Η βασιλική οικογένεια δεν άκουγε ούτε τις πολυσήμαντες προειδοποιήσεις του Παπανδρέου. ενώ η Ένωσις Κέντρου εκπροσωπεί την εθνικήν αντίστασιν. Και όταν ένας θρόνος.. Και μόνον οι επιφυλάξεις της Ενώσεως Κέντρου (και της ΕΔΑ) στο θέμα του βουλευτικού όρκου έδειχναν ότι το λαϊκό στήριγμα του θρόνου είχε περιοριστεί μόνο στην ΕΡΕ. συνειδητοποιούσαν με τις εκδηλώσεις τους ότι το εμπόδιο για την κοινωνική εξέλιξη και την οικονομική ανάπτυξη ήταν. δικηγόροι. τότε οι προοπτικές για το μέλλον αυτού εμφανίζονται εξαιρετικά δυσοίωνες. Το αστυνομικό κράτος χρησιμοποιούσε βία για να καταπνίξει τη λαϊκή κινητοποίηση. Άλλωστε. έπαυσε να είναι δημοκρατία και έμεινε μόνον βασιλευομένη (δηλαδή μοναρχία). Δεν προσήλθαν επίσης στην εναρκτήρια πανηγυρική συνεδρίαση της Βουλής που εκφωνήθηκε ο λόγος του θρόνου. Αν και ο Γεώργιος Παπανδρέου διευκρίνιζε κάθε τόσο ότι δεν θέτει καθεστωτικό ζήτημα. δηλαδή στη μειοψηφία. 114.Οι πολιτικές θέσεις που χάραξε η Ένωση Κέντρου αναπτύχθηκαν από το Γ. Τέλος. Αλλά συναντούσε αντίσταση. Το κράτος έχει τεθεί εις την υπηρεσίαν του κόμματος της ΕΡΕ. ως υπεύθυνων για την παραχάραξη της λαϊκής θελήσεως. μηχανικοί. Το πολίτευμα. Για να βγει η χώρα από την κρίσιν ο βασιλεύς έχει υποχρέωσιν ν' ασκήσει τας ρυθμιστικάς του αρμοδιότητας απομακρύνων από την εξουσίαν την παράνομον κυβέρνησιν και προκηρύσσων νέας «τιμίας» εκλογάς. που έχει στο θυρεό του έμβλημα «Ισχύς μου η αγάπη του λαού» έχει καταστεί μισητός στη μεγάλη πλειοψηφία. ούτε Digitized by 10uk1s . ολόκληρο το κατεστημένο. Και έκρινα ότι δεν έπρεπε να δημιουργηθεί πολιτειακός σάλος». εκτός από την παράνομη κυβέρνηση. μια και ο βασιλιάς με την αυλική του κυβέρνηση ήσαν οι εμπνευστές του εκλογικού πραξικοπήματος. Υπό τας συνθήκας αυτάς η κυβέρνησις της ΕΡΕ έχει μεταβληθεί εις εσωτερικήν κατοχήν. Καθ' όλη τη διετία (61-63) η χώρα είχε περιέλθει σε μόνιμη κατάσταση διαδοχικών εξεγέρσεων. Ο βουλευτικός όρκος δόθηκε με επιφύλαξη.

. σχολεία.. Βραζιλίας). Όλοι επίσης οι προσκληθέντες γαλαζοαίματοι (έκπτωτοι και εν ενεργεία). Αλλά η αφαίμαξη του ελληνικού προϋπολογισμού δεν περιορίστηκε μόνο στους γάμους του αιώνα. Επίσης. νοσοκομεία υποχρεώθηκαν να αποστείλουν δώρα. Για την εκμαίευση πλούσιων δώρων απλώθηκε ένα πυκνό και πιεστικό δίχτυ εντός και εκτός της Ελλάδας.000 δολάρια. (Την ίδια εποχή γυμνασιάρχης ακριτικής περιοχής στη βόρεια Ελλάδα απηύθυνε δραματική έκκληση προς το παγκόσμιο συμβούλιο εκκλησιών. φανταχτερό και πολυδάπανο πανηγύρι που έγινε στην Ευρώπη και στην Αμερική κατά τον εικοστό αιώνα.. Όταν υπομνησθεί ότι. επισημαίνοντας ότι «οι μαθηταί του γυμνασίου κατέστησαν πραγματικοί σκελετοί εκ της πείνης»). αντί ν' ασχολείται με τις απειλές του «όχλου». Οργανώσεις... Εφαρμόζοντας τακτική στρουθοκαμήλου έκλεινε τα μάτια και τ' αυτιά της ακόμη και στο διεθνή θόρυβο που είχε ξεσπάσει στο εξωτερικό 53. (Μεταξύ αυτών ήταν και κάποιος διεκδικητής του μη υπάρχοντος θρόνου της. Εθέσπισε επίσης ειδική χορηγία προς τον —τότε— διάδοχο Κωνσταντίνο: 83. Παραθέτουμε μερικές χαρακτηριστικές λεπτομέρειες: Στους γάμους εκλήθησαν και παρέστησαν 32 εν ενεργεία βασιλιάδες και πρίγκιπες και 109 εστεμμένοι ή πρίγκιπες έκπτωτοι. χρησιμοποιήθηκε χρυσή άμαξα συρόμενη από έξη χρυσοντυμένα λευκά άλογα. Μερικές εβδομάδες πριν από τους γάμους η βασίλισσα Φρειδερίκη με τη Σοφία πήγαν στο Παρίσι και στο Λονδίνο για «ψώνια». Η δυναστεία είχε αποφασιστική ανάμιξη στο πραξικόπημα των εκλογών. που φυσικά πληρώθηκαν από το δημόσιο ταμείο. Για τη μεταφορά της νύφης και του πατέρα της. βρεφοκομεία. Ο απεσταλμένος της ίδιας εφημερίδας υπολόγισε τις δαπάνες του γάμου σε 2. Η αγγλίδα δημοσιογράφος κ. Ο δυτικοευρωπαϊκός τύπος που ασχολήθηκε — με έντονα σαρκαστικά σχόλια — με τα οικονομικά Digitized by 10uk1s . οργανισμοί.την απειλητική βοή του δρόμου. ώστε να τους διατηρήσουν βαθύπλουτους σ' όλη τους τη ζωή». 3. που τη συνόδευσε στην εκκλησία. ευγνωμονούσα. Κατά την εφημερίδα «Νταίηλυ Μαίηλ» του Λονδίνου «αι Αθήναι έδιναν την εντύπωση γιγαντιαίου καρναβαλιού». Στις 11 Σεπτεμβρίου 1962 η κυβέρνηση αύξησε τη βασιλική χορηγία από 384..000 δολάρια. Αλλά διετέθησαν πολλαπλάσια του ποσού τούτου για τις δαπάνες του γάμου που χαρακτηρίστηκε «ο γάμος του αιώνα». είχε επιβάλλει την επικράτηση του ευνοούμενου κόμματος και εννοούσε. ορφανοτροφεία.800. Και επειδή έγινε θόρυβος στον τύπο εξεδόθη ανακοίνωση του βασιλικού αυλαρχείου που διευκρίνιζε ότι οι 120 βαλίτσες περιείχαν δώρα ομογενών (εφοπλιστών) του Λονδίνου προς τη μελλόνυμφη πριγκίπισσα.. Το ποσό που επιβάρυνε τον δημόσιο προϋπολογισμό ορίστηκε σε 300.. Ο παραμυθένιος γάμος της Σοφίας με τον Ισπανό έκπτωτο πρίγκιπα Δον Χουάν-Κάρλος υπήρξε το πιο πολυτελές. Περιττό βέβαια να αναφερθεί ότι η κυβέρνηση Καραμανλή.000 δολάρια.000 τριαντάφυλλα και γαρύφαλλα.600 δολαρίων το χρόνο.000 Ισπανοί αριστοκράτες. Και τους εγεύθη κατά κόρον. εφοπλιστές. Στις 15 Μαρτίου 1962 η (νόθος) πλειοψηφία της Βουλής εψήφισε — κατ' απαίτηση της Φρειδερίκης — νόμο περί συστάσεως προικός για την πριγκίπισσα Σοφία. Ρεντ έγραψε ότι «τα δώρα που απεστάλησαν στους νεονύμφους ήσαν τόσα πολλά. Για τη διακόσμηση των δυο ναών (ορθόδοξου και καθολικού) χρειάσθηκαν 80. ανταπέδωσε με μεγάλη απλοχεριά τις βασιλικές ευεργεσίες.000 δολάρια το χρόνο σε 567. να γευθεί τους καρπούς της νίκης. ιδρύματα. την ίδια εποχή των «παχειών αγελάδων» για την βασιλική οικογένεια. τράπεζες. Όταν γύρισαν κάποιος αδιάκριτος δημοσιογράφος στο αεροδρόμιο είχε την υπομονή να μετρήσει 120 βασιλικές αποσκευές. η κυβέρνηση απέρριπτε αιτήματα των λαϊκών τάξεων για αύξηση των καθηλωμένων αμοιβών τους κατά 10-20% δεν είναι δύσκολο να εξηγηθεί το κύμα δυσφορίας που προκάλεσαν οι γενναιοδωρίες της δεξιάς προς το παλάτι και η ερμηνεία της συναλλαγής που δόθηκε στις σχέσεις κυβερνήσεως και θρόνου. βιομήχανοι και άλλοι χάρισαν ένα πραγματικό βουνό από κοσμήματα και πολύτιμους λίθους. γηροκομεία.

600 του διαδόχου. μια μεγάλη έπαυλη στο Ψυχικό (για ιδιαίτερη κατοικία της Ειρήνης). ευρισκόμενος στην Αθήνα. («Ελεύθερος Κόσμος». Η βασιλική αξιοπρέπεια δεν ήταν πολύ μεγάλο εμπόδιο για τη διεύρυνση του κύκλου των δωρητών πέρα από το δύσμοιρο ελληνικό κράτος. Εκτός απ' αυτά και από τα ανάκτορα Τατοΐου με το τεράστιο κτήμα τους η Φρειδερίκη εζήτησε και της παραχωρήθηκε για να «εφησυχάζει» η ιστορική μονή Αστερίου 55 . διαβεβαιώνοντας. ο Σάββας Κωνσταντόπουλος έγραψε σ' επιστολή του προς τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο: «Ο Θρόνος. μετέβη στα ανάκτορα Τατοΐου για να επισκεφθεί τον βασιλέα Παύλο.500. 24 Ιουλίου 1968).000 δολαρίων. Μισοξαφνιασμένος ο Νιάρχος απάντησε με υπεκφυγές. αλλά πιο σύγχρονο. ο οποίος χωρίς άλλη εισαγωγή ρώτησε τον εφοπλιστή: —Τι δώρο σκέπτεστε να κάνετε στον πατέρα μου για την εκατονταετηρίδα. μια βίλλα στο νησί Πεταλοί. Ιωάννινα. Και κατέληγε: «Δεν θα επεκταθώ επί άλλων θεμάτων. με διάφορα προνόμια και δωρεές από το κράτος. Για όποιον ξέρει το επαχθές ελληνικό δασμολόγιο για τα εισαγόμενα εκ του εξωτερικού είδη54 δεν είναι υπερβολή ότι το δημόσιο έχανε πολλά εκατομμύρια (δολάρια) κάθε χρόνο από τα άνευ δασμού παντός είδους αγαθά που εισήγαγε η βασιλική οικογένεια. μεταξύ των οποίων και δύο Ρολλς Ρόυς. Digitized by 10uk1s . άλλη βίλλα στη Ρόδο. έπειτα από τις βασιλικές οικογένειες της Ολλανδίας. τον τότε διάδοχο ότι το «δώρο θα είναι αντάξιο». ένα κυνηγετικό περίπτερο στον Υμηττό. ενός ελικόπτερου. Γιατί στηρίζεται στην απλή σύγκριση μόνο των επίσημων βασιλικών χορηγιών. Στην Ελλάδα όμως τα βασιλικά έσοδα. Εκτός της δασμολογικής και φορολογικής ατελείας το ελληνικό δημόσιο καταβάλλει (ακόμη) τις δαπάνες συντηρήσεως των πολλών ανακτόρων της βασιλικής οικογένειας.». σαν την «Κρεολή». κλπ. Ένα από τα προνόμια είναι η πλήρης δασμολογική και φορολογική απαλλαγή. Ενώ περίμενε στην αίθουσα αναμονής τον πλησίασε ο διάδοχος Κωνσταντίνος... Η Φρειδερίκη ήθελε να κτισθούν ανάκτορα εις πλείστα σημεία της Ελλάδος. διηγείται το εξής περιστατικό: «Ήταν η περίοδος της προετοιμασίας του εορτασμού της εκατονταετηρίδας της ελληνικής μοναρχίας (1963) και ο Νιάρχος. Ένας Έλληνας εφοπλιστής. —Να σας πω εγώ τι δώρο να κάνετε του πατέρα μου. Θέλει ένα μεγάλο γιοτ. Κέρκυραν.της ελληνικής βασιλικής οικογένειας και ειδικά με την απομυζητική δεξιοτεχνία της Φρειδερίκης κατέταξε τη δυναστεία της Ελλάδας στην τέταρτη θέση. το κράτος προσέφερε στο διάδοχο Κωνσταντίνο το ιστορικό ανάκτορο της Δουκίσσης της Πλακεντίας. Το κράτος είχε δωρίσει το ανάκτορο Κερκύρας (για τις θερινές διακοπές). ωστόσο. Η απληστία της βασιλικής οικογένειας (θα πρέπει ίσως να εξαιρέσουμε τον ίδιο τον βασιλιά Παύλο) δεν περιοριζότανε στην αλυσίδα των ανακτόρων και τις βυζαντινές εικόνες (που ήσαν η συλλεκτική αδυναμία της βασίλισσας). της Μεγάλης Βρετανίας και του Βελγίου και πολύ ψηλότερα από τις δυναστείες των (φτωχών) σκανδιναβικών χωρών! Αλλά η κατάταξη αυτή δεν αποδίδει σωστά την πραγματικότητα. που τώρα ζει στην Ελλάδα. Ρόδον κλπ. Θα ήταν το καλύτερο δώρο που θα μπορούσατε να του κάνετε. Εξεμαίευσε από το κράτος την προσφορά ενός αεριωθούμενου αεροπλάνου αξίας 1. Επίσης. που ψύχρανε τις σχέσεις δυναστείας και Χούντας. δύο «Ντακότα» και ενός στολίσκου από παντός είδους σκάφη. επίεζε συνεχώς τον Καραμανλή με αξιώσεις παροχών. Πάντα το ζητά και δεν μπορούν να βρεθούν τα χρήματα. φθάνουν σε πολλαπλάσιο της χορηγίας των 567. διότι δεν πρέπει να υπάρχουν εις γραπτόν κείμενον». Θεσσαλονίκην. Το βασιλικό ζεύγος στέγαζε πολλές δεκάδες αυτοκίνητα. του βασιλέα κλπ. λέγει ο Κωνσταντίνος. Και δεν είναι λίγα. ένα πανάρχαιο βυζαντινό μνημείο. Μετά το βασιλικό αντιπραξικόπημα της 13 Δεκεμβρίου 1967 (εξιστορείται στο σχετικό κεφάλαιο).000 δολαρίων του βασιλιά και των 83.

Αλλά και πάλι τα αεροπλάνα και τα γιοτ. ο οποίος — αρκετά ταραγμένος — αποκαλύπτει ότι «η μητέρα» του είπε να μιλήσει «στον κύριο Νιάρχο» για το γιοτ κλπ. παρακάλεσε όμως τον Νιάρχο «να ματαιωθή το δώρο των εφοπλιστών». Ο Παύλος δεν θέλησε να δώσει συνέχεια. όλος αυτός ο πακτωλός που εισέρρεε στο ταμείο των ανακτόρων. Ο Ιωάννης Καράς έγινε έξω φρενών. Ο Νιάρχος του απαντά ότι ο Κωνσταντίνος ήταν εκείνος ο οποίος του «διαβίβασε» τη βασιλική επιθυμία. ελπίζω εντός των ημερών να είμαι σε θέση να σας ανακοινώσω ευχάριστα για κείνο το θέμα». Ο αναγνώστης ίσως να πρόσεξε ότι και κατά την είσπραξη των πολλαπλών τιμημάτων του εκλογικού πραξικοπήματος του '61 και κατά την εξιστόρηση των άλλων οικονομικών δραστηριοτήτων της ελληνικής αυλής το ιστορικό φως έπεσε περισσότερο στη βασίλισσα Φρειδερίκη από ό. βρισκόταν πάλι στην Αθήνα και είχε. —Το γιοτ που εκδηλώσατε επιθυμία. Μετά από αρκετές εβδομάδες ο Νιάρχος. Κανείς δεν ήταν δυνατόν να ξέρει τι ποσοστό διετίθετο για «κοινωνικές» ανάγκες και τι απέμενε στο προσωπικό ταμείο της Φρειδερίκης. ρωτά ο Παύλος. συνάντηση με τον Παύλο. Από σωρεία παρόμοιων περιστατικών είχε σχηματισθεί για τη Φρειδερίκη η εντύπωση ότι την είχε καταλάβει κάποιο είδος αλόγιστης «μανίας» για συσσώρευση πλούτου. γιατί «θέλει ένα διάβολο λεφτά αυτή η δουλειά». Ο θεσμός του λεγόμενου «Βασιλικού Εθνικού Ιδρύματος». ακόμη και ασήμαντης αξίας για μια από τις πλουσιότερες βασίλισσες του κόσμου. Αλλά στις 27 Νοεμβρίου 1968 ο υπουργός Προνοίας της Χούντας Λουκάς Πάτρας ανακοίνωσε ότι τα ιδρύματα της βασίλισσας Φρειδερίκης απορροφούσαν 600 εκατομμύρια δραχμές το χρόνο. και γενικότερα η άσβηστη δίψα του πλουτισμού που την κατείχε. Έκπληκτος ο Παύλος δηλώνει ότι δεν έχει ιδέα και ότι ουδέποτε σκέφθηκε για γιοτ ή κανένα άλλο «ανάλογο δώρο». που θα ενδιέφερε ίσως και τους ψυχίατρους. —Ποιο θέμα. καθιερώθηκε το 1946 — κατά τη διάρκεια του εμφύλιου πολέμου — και αρχικά είχε πόρους την αφαίρεση δύο τσιγάρων από κάθε πακέτο 22 τσιγάρων. Και όταν μετά από λίγες ημέρες πήγε στο Λονδίνο πληροφόρησε μερικούς Έλληνες εφοπλιστές για την «επιθυμία» του βασιλιά. επιτρέπουν τη σκέψη ότι η όλη υπόθεση των βασιλικών ιδρυμάτων χρησιμοποιήθηκε είκοσι ολόκληρα χρόνια σαν μια εξαιρετικά προσοδοφόρα κερδοσκοπική επιχείρηση56. με διακλαδώσεις την «Βασιλική Πρόνοια». οι πανάκριβες γούνες που χάριζαν στη βασίλισσα οι γενναιόδωροι εκπρόσωποι της ολιγαρχίας. Δεδομένου ότι τα έσοδα αυτά εκφεύγουν από κάθε κρατικό έλεγχο ήταν άγνωστο το συνολικό ποσόν που αποφέρουν. πάλι. Με τον καιρό η ειδική αυτή φορολογία επεκτάθηκε στα εισιτήρια των κινηματογράφων και στα εισαγόμενα αυτοκίνητα. αλλά ο Μαυρολέων ανέλαβε να τακτοποιήσει το θέμα «κατά τον καλύτερο τρόπο». Αρκετά ενοχλημένος ο Παύλος φωνάζει τον τότε διάδοχο. Η προϊστορία της όμως. Αυτή η εντύπωση ενισχύεται από πολλές περιπτώσεις αποδοχής. Πρόκειται για το προϊόν μιας ειδικής υπερφορολογήσεως του ελληνικού λαού. ακόμη και οι βασιλικές χορηγίες του δημοσίου. αποτελεί μικρό ποσοστό ενός άλλου μεγάλου εσόδου της βασιλικής οικογενείας. Φεύγοντας και αποχαιρετώντας τον βασιλέα του λέγει: «Μεγαλειότατε.Ο Νιάρχος κατάλαβε. η οποία ήταν η χωρίς έλεγχο διαχειρίστρια.τι στο Digitized by 10uk1s . που διαχειριζόταν εντελώς ανεξέλεγκτα η Φρειδερίκη. ή μάλλον εκμαιεύσεως δώρων. το «Ίδρυμα προικοδοτήσεως απόρων κορασίδων» και τον «Έρανο Βορείων Επαρχιών».

. αλλά ο πραγματικός ανώτατος άρχων και ο πραγματικός κυβερνήτης ή μάλλον υπερκυβερνήτης. την οποία κατηγορούσε ότι από κοινού με το γιο της (ανώτερο ναζιστή αξιωματικό) διεχειρίζοντο την μεγάλη οικογενειακή περιουσία.Λουίζα ζούσε κάτω από συνθήκες ασυμβίβαστες με την αυτοκρατορική καταγωγή της. Η κυβέρνησις προχωρεί εις το έργον της». Το θέμα ήλθε στην επιφάνεια από δημοσιεύματα γερμανικών εφημερίδων που απεκάλυπταν ότι η μητέρα της πανίσχυρης βασίλισσας των Ελλήνων μεγάλη δούκισσα Βικτωρία . Η κρίση είχε φτάσει στο πιο κρίσιμο και επικίνδυνο σημείο. Και ν' αναζητεί διεξόδους. Τελικά. που έκαναν τη μαινόμενη γερμανίδα βασίλισσα της Ελλάδας να μετανιώσει πικρά. είχαν αποξενώσει τη μητέρα τους και την είχαν εγκαταλείψει σε πλήρη εξαθλίωση.. Σ' αυτή την υπερφορτισμένη από οξύτητα πολιτική ατμόσφαιρα. Και οι λεπτομέρειες της δίκης. Κάποια αχτίδα επερχόμενων καταιγιστικών εξελίξεων φάνηκε στον κατασκότεινο ορίζοντα της Ελλάδας. ρίχτηκε νέο λάδι στη φωτιά. αλλ' αυτό για την Ελλάδα του 1962 δεν είχε σημασία. η πολύκροτη συνέντευξη δεν κυκλοφόρησε στην Ελλάδα. και ενώ ο ανένδοτος αγώνας είχε φθάσει στην αποκορύφωσή του. Αλλά η δικαστική αντιδικία μεταξύ της βασίλισσας και της «Αθηναϊκής» άναψε το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινής γνώμης.βασιλέα Παύλο 57. Και για να ολοκληρωθεί το πορτραίτο της δαιμονικής αυτής γυναίκας θα πρέπει ν' αναφερθεί το οδυνηρό θέμα των σχέσεών της με την μητέρα της. Έπειτα από συνεργασία μεταξύ βασιλιά και πρωθυπουργού Καραμανλή δημοσιεύτηκε η εξής επίσημη ανακοίνωση: «Ο Βασιλεύς περιβάλλει την κυβέρνησιν με την εμπιστοσύνην του. Ο λόγος είναι ότι η βασίλισσα δεν ήταν απλώς η σύζυγος του βασιλέως. Το Σταίητ Ντιπάρτμεντ άρχισε ν' ανησυχεί. που απασχόλησε εκτός από τις στήλες του ευρωπαϊκού τύπου και τα ελληνικά δικαστήρια. με το περιεχόμενο της συνεντεύξεως. Ο εκδότης μηνύθηκε για «περιύβριση Αρχής» (βέβαια η σύζυγος του βασιλιά δεν ήταν «Αρχή». Η συνέντευξη περιείχε ένα δριμύ κατηγορητήριο κατά της εστεμμένης κόρης της.) δικάσθηκε και καταδικάσθηκε σε έξη μήνες φυλακή και βαρύτατο πρόστιμο (άρση της ατέλειας του δημοσιογραφικού χάρτου για τέσσερις μήνες). Αυθημερόν ο Γεώργιος Παπανδρέου απαντώντας εδήλωσε: «Ο Βασιλεύς ταυτίζεται με την παράνομον κυβέρνησιν». Το παλάτι τρόμαξε.. Digitized by 10uk1s . Και για πρώτη φορά έγιναν σκέψεις πολιτικής αναδιπλώσεως. Η εισαγγελία Αθηνών εξέδωκε διαταγή κατασχέσεως των φύλλων της «Αθηναϊκής» αμέσως μετά την εκτύπωση και προ της κυκλοφορίας. αλλά εξασφάλισε και συνέντευξη μαζί της. ο οποίος όχι μόνο διαπίστωσε ότι η μητέρα της βασίλισσας — και κόρη του τελευταίου κάιζερ — ζούσε σε εξαθλίωση. συνοδευόμενα από δηκτικότατα σχόλια πήραν τέτοια έκταση στον τύπο των πέντε ηπείρων. Ένα βήμα ακόμη και η χώρα θα έπεφτε στην άβυσσο ενός νέου εθνικού διχασμού. Ο δημοσιογράφος είδε με τα μάτια του το μέτριο νοικιασμένο σπίτι στο Μπρούνσβικ που στέγαζε τη μητέρα της βασίλισσας και άκουσε από το στόμα της ότι «είχε εξαναγκασθεί σκληρά από τα παιδιά της να φύγει διά της βίας από τα ανάκτορα της στο Αννόβερο και από τα απέραντα κτήματά της και να ζει τώρα στη φτώχεια». Από τις σχετικές διαφημίσεις της εφημερίδας και από τηλεγραφικές αναφορές της ελληνικής πρεσβείας η Φρειδερίκη πληροφορήθηκε τα της συνεντεύξεως της μητέρας της και προκάλεσε συναγερμό της κρατικής μηχανής για να ματαιώσει τη δημοσίευση. Τότε μια ελληνική εφημερίδα — η «Αθηναϊκή» — έστειλε έναν συνεργάτη της στη Γερμανία..

Η απώλεια. σπιτιού και όταν η πόρτα άνοιξε εισόρμησε. βρέθηκε αντιμέτωπη με διαδηλωτές. Ο ένοικος του σπιτιού που παρουσιάστηκε άκουσε με κατάπληξη ότι η άγνωστη γυναίκα που μπήκε σπίτι του ήταν η κραταιά βασίλισσα της Ελλάδας και παρακαλούσε να παραμείνει εκεί επ' ολίγον. ο οποίος σάπιζε στις ελληνικές φυλακές 16 ολόκληρα χρόνια. Φαίνεται ότι οι διαδηλωτές δεν ετήρησαν με σχολαστικότητα το σεβασμό που το πρωτόκολλο απαιτεί για το πρόσωπο της σεπτής βασίλισσας. τρέχοντας μπήκε σε μια πάροδο. που κουνούσε τις πινακίδες και προσαγόρευε την στραπατσαρισμένη μεγαλειοτάτη με εκφράσεις που δεν είχαν ποτέ ακουστεί στην Αυλή της οδού Ηρώδου του Αττικού. άλλωστε. Επί κεφαλής των διαδηλωτών ήταν η Μπέτυ Αμπατιέλου . με αιτιολογικό την «ασκηθείσαν βίαν». που συνοδευόταν από την κόρη της Ειρήνη. εμποδίζοντάς την να φύγει. Πανικόβλητη χτύπησε το κουδούνι του πρώτου. Φιλοφρονέστατος ο Digitized by 10uk1s . πιστευτή. που είχαν στόχο το πρόσωπο της Φρειδερίκης. τα αποτελέσματα των δυο επαναληπτικών εκλογών — με εφαρμογή «λελογισμένης» και όχι αχαλίνωτης βίας — συνετέλεσαν στο να εδραιωθεί η εντύπωση του ηθικού εκπεσμού όχι μόνο για την ΕΡΕ. Η δικαστική ακύρωση των εκλογών σε δυο περιφέρειες αποτελούσε πρόσθετη επιβεβαίωση για το πραξικόπημα του 1961. Ο Βρετανός σωματοφύλακας της Φρειδερίκης απωθήθηκε βίαια. βγαίνοντας από το ξενοδοχείο «Κλάριτζες» που είχε καταλύσει. παρά τις περγαμηνές που διέθετε για τη συμβολή του στον συμμαχικό αγώνα. Η Φρειδερίκη.. Η Φρειδερίκη έντρομη επιχείρησε να οπισθοχωρήσει. εξ άλλου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ III ΕΓΚΛΗΜΑ ΚΑΙ ΤΙΜΩΡΙΑ Η πρώτη διατάραξη του ευδαιμονισμού των συνεταίρων του κατεστημένου σημειώθηκε το Μάρτιο 1962. Έτσι. Στην πινακίδα της Αμπατιέλου ήταν γραμμένη η φράση: «Βασίλισσα Φρειδερίκη. Στις επαναληπτικές εκλογές που έγιναν. Η Αμπατιέλου την έπιασε γερά από τους ώμους. το εκλογοδικείο — ανώτατο δικαστήριο — ακύρωσε την εκλογή της 29 Οκτωβρίου 1961 σε τέσσαρες περιοχές της Θεσσαλονίκης και σε 14 τμήματα του νομού Φθιώτιδας. Το πλήγμα ήταν βαρύ. που κρατούσαν πινακίδες με συνθήματα υπέρ της απελευθερώσεως των Ελλήνων πολιτικών κρατουμένων. η οποία όμως ήταν αδιέξοδος. Την ακολουθούσε όμως από κοντά ένας όμιλος διαδηλωτών. μετά τη στροφή. πρόσφατοι οι ύμνοι του πρεσβευτή Έλλις Μπριγκς για τη γνησιότητα των εκλογών του 1961. Στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη το αυταπόδεικτο των αθλιοτήτων της 29 Οκτωβρίου 1961.. που επιβεβαιώθηκε και από τις επαναληπτικές εκλογές. κατά τη διάρκεια ανεπίσημης επισκέψεως της βασίλισσας στο Λονδίνο για να παραστεί στους γάμους της πριγκίπισσας Αλεξάνδρας του Κεντ μετά του κ. στη μεν Θεσσαλονίκη (8 Απριλίου) η ΕΡΕ έχασε 20% της εκλογικής της δυνάμεως. δυνάμωσε το κύμα ανυποληψίας κατά της ελληνικής δυναστείας και δημιούργησε το κατάλληλο έδαφος για την εκδήλωση των επεισοδίων του Λονδίνου. Η κυβέρνηση αρνήθηκε και τις δυο διαζευκτικές εκδοχές. αλλά δεν μπόρεσε σα θεμελιώσει μια τρίτη. Άγκους Ότζιλβυ. Αυτό το δεύτερο πλήγμα κατά του ευδαιμονισμού του ελληνικού κατεστημένου κατεφέρθη κατά το τελευταίο δεκαήμερο του Απριλίου 1963. απελευθέρωσε το σύζυγό μου». Και κάποια άλλη δεν δίστασε να της δώσει μια ελαφριά κλωτσιά.2%. Χωρίς κανείς να το περιμένει. Μερικοί την έφτυσαν. αλλά και για το παλάτι και για τους Αμερικανούς. Αγγλίδα σύζυγος Έλληνα συνδικαλιστή καταδικασμένου σε ισόβια δεσμά. Στην αμηχανία της η Φρειδερίκη. στη δε Φθιώτιδα (13 Μαΐου) 29. η «Γερμανίδα μαντάμ Νου» (όπως την αποκαλούσαν) κατόρθωσε να ξεφύγει από τον κλοιό και άρχισε να προχωρεί. Τέλος. ενός κατά μέσο όρο 25% από τη δύναμη της δεξιάς έθετε στην κυβέρνηση το δίλημμα να παραδεχτεί ή ότι είχε βιαστεί η λαϊκή θέληση μερικούς μήνες πριν ή ότι στο μικρό αυτό διάστημα είχε εγκαταλειφθεί από το ένα τέταρτο των οπαδών της.Μπάρτλετ. Ήσαν. Αλλά μια ομάδα διαδηλωτών την περικύκλωσε και της ζητούσε θορυβωδώς να τερματίσει το μαρτύριο των πολιτικών κρατουμένων.

Στις 22 σημειώθηκε και δεύτερο επεισόδιο. Αλλά και αυτός αντέταξε την ίδια κατηγορηματική άρνηση.. Ο αστυνόμος που τον συνέλαβε κατέθεσε ότι ο κατηγορούμενος «κρατούσε τη χειρολαβή της θύρας του βασιλικού αυτοκινήτου και εφαίνετο ως να προσεπάθει να εισέλθει εις αυτό». ο οποίος είχεν αφιερώσει εαυτόν κατά τον πόλεμον εις την συμμαχικήν υπόθεσιν». ο λόγος της οποίας θα ήτο αμέσως επαρκής διά την άμεσον απόλυσιν του συζύγου μου.Βρετανός παρέσχε το ζητηθέν άσυλο. Εις μίαν χώραν εις την οποίαν υπάρχει πλήρης ελευθερία λόγου... ωσότου επανεμφανίστηκε ο Άγγλος ντέτεκτιβ. ωστόσο δέχτηκε την επιστολή της Αμπατιέλου. Πρέπει να σημειωθεί ότι πριν από το επεισόδιο η Αμπατιέλου εξ ονόματος των διαδηλωτών είχε ζητήσει να γίνει δεκτή από τη βασίλισσα για να της επιδώσει υπόμνημα υπέρ των πολιτικών κρατουμένων. Την επομένη συνέβη κάτι που ήταν πολύ χειρότερο. Ο Άγγλος δικαστής αιτιολογώντας την αθωωτική του απόφαση είπε ότι «καταδίκη του νεαρού διαδηλωτή θα ήταν αντίθετη με την επικρατούσαν εις την χώραν ελευθερίαν του λόγου». όταν διπλοκλειδωμένη στο διαμέρισμά της και με σπασμένα νεύρα παραμέριζε την κουρτίνα του παράθυρου. Και η βασίλισσα των Ελλήνων. μη μπορώντας να συνηθίσει στην ιδέα ότι βρισκόταν έξω από τα όρια του ελληνικού αστυνομικού κράτους. «Σας ικετεύω —έγραφε— εν ονόματι της ανθρωπότητος όπως επέμβετε στη βασίλισσα της Ελλάδος. Βέβαια εδώ ήταν Λονδίνο. Και πρόσθεσε: «Οιοσδήποτε πολίτης ημπορεί όχι μόνον να ομιλεί προς μίαν Βασίλισσαν. ο οποίος είχε παραπεμφθεί με την κατηγορία της «αναρμόστου συμπεριφοράς» προς την βασίλισσα της Ελλάδας. Και τις νύχτες. χωρίς χειροδικίες αυτή τη φορά. Στην Αθήνα! Έλα εκεί.. Η Φρειδερίκη είχε πάρει από τη βασίλισσα της Αγγλίας ένα μάθημα δημοκρατικής συμπεριφοράς.. διέκρινε στο πεζοδρόμιο του «Κλάριτζες» τη σιωπηλή σκιά της Αμπατιέλου — που έκανε «αγρυπνίες διαμαρτυρίας» — να βηματίζει επί κεφαλής των διαδηλωτών: Και σαν ξυπνούσε από εφιάλτες στη διάρκεια της νύχτας να την πάλι εκεί στο σκοτάδι αυτή η καταραμένη γυναίκα με την πινακίδα και το σκληρό βλέμμα. Όχι εδώ. Το πρώτο επεισόδιο είχε λάβει χώρα στις 21 Απριλίου. Σαν κυνηγημένος κακοποιός αναγκαζότανε να μπαίνει και να βγαίνει στο ξενοδοχείο από μια μικρή πόρτα που χρησιμοποιούσε το υπηρετικό προσωπικό. Βρετανίας. Η παραμονή όμως της Φρειδερίκης στη βρετανική πρωτεύουσα είχε καταντήσει εφιαλτική. Η Αμπατιέλου ζήτησε τότε να γίνει δεκτή από τον αυλάρχη Δημήτριο Λεβίδη. Η Ελισάβετ. η πράξις του κατηγορουμένου δεν συνιστά αδίκημα».. αν και είχε πληροφορηθεί την άρνηση της Φρειδερίκης να δεχθεί το υπόμνημα. ο οποίος εβεβαίωσε ότι είχαν αποκατασταθεί «συνθήκες ασφαλείας». αλλά και να εκφράζει τας γνώμας του προς αυτήν με πινακίδας.. αν και γνώριζε λεπτομερώς τα επεισόδια του «Κλάριτζες». Οι οδυνηρές εμπειρίες της Φρειδερίκης δεν είχαν τέλος. Αγγλικό δικαστήριο αθώωσε 16ετη Κύπριο. κατέληξε. αισθανότανε τόσο ανίσχυρη. Και τότε τα λέμε. Η Αμπατιέλου μετέβη στον πύργο του Ουίνδσωρ και ζήτησε να επιδώσει προσωπική επιστολή προς τη βασίλισσα της Μ. έδειξε στη βασίλισσα την πινακίδα του και χρησιμοποίησε «υβριστικάς εκφράσεις».. έστω και αν αι γνώμαι είναι δυσάρεστοι δια την βασίλισσαν. Η πολιορκία του «Κλάριτζες» συνεχιζότανε Digitized by 10uk1s . παρήγγειλε ιταμά με την υπηρεσία της ότι αρνείται να τη δεχτεί και αρνείται να πάρει το υπόμνημά της. κτύπησε το τζάμι του αυτοκινήτου. Αλλά η Φρειδερίκη. έξω από τον «τόπο της». Προτού εγκαταλείψει τη βρετανική πρωτεύουσα η Φρειδερίκη πήρε ακόμη ένα μάθημα δημοκρατικής αγωγής. που θα της έκαιγε το μάγουλο για πολύ καιρό. Εν συνεχεία.

... Η Αμπατιέλου είχε γίνει το πρόσωπο της ημέρας με καθημερινές συνεντεύξεις στον τύπο και εμφανίσεις στη βρετανική τηλεόραση... εδέησε να «εκφράση την λύπην του» για τα επεισόδια. Όταν τελείωσε η ομιλία ο Λαμπράκης απεχώρησε και έντονα επιδοκιμαζόμενος και αποδοκιμαζόμενος επεχείρησε να διασχίσει κάθετα το δρόμο για να περάσει στο απέναντι πεζοδρόμιο και να κατευθυνθεί στο ξενοδοχείο που διέμενε. Οι εφημερίδες του Λονδίνου αφιέρωσαν δηκτικώτατα άρθρα58 για την «ανεπιθύμητη» βασίλισσα και επέκριναν με δριμύτητα τον υπουργό των Εξωτερικών λόρδο Χιούμ.. Στο «Κλάριτζες» συναντήθηκε με την Αμπατιέλου και τους άλλους διαδηλωτές.. Οι δολοφόνοι. Έπειτα από είκοσι λεπτά ο Αρναούτης επέστρεψε από τα διαμερίσματα της Φρειδερίκης.. Και σαν να μην έφθαναν όλα αυτά. «Είναι αγύριστο κεφάλι». Το χρονικό της υποθέσεως έχει ως εξής: Στις 22 Μαΐου ο Λαμπράκης εξεφώνησε λόγο στη Θεσσαλονίκη σε συγκέντρωση οπαδών της οργανώσεως «Φίλοι της ειρήνης». Είκοσι τρεις μέρες αργότερα ο βουλευτής Γρηγόρης Λαμπράκης δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη 59.... ο Έλληνας πρεσβευτής στο Λονδίνο Μιχαήλ Μελάς. Ενώ η Αμπατιέλου μίλαγε με δημοσιογράφους στην είσοδο του ξενοδοχείου.... Ολοταχώς στην Αθήνα. Εκείνη την ημέρα γράφτηκε μια από τις μελανότερες σελίδες της νεώτερης ελληνικής πολιτικής ιστορίας. Ο τελευταίος πονοκέφαλος της Φρειδερίκης στο Λονδίνο ήταν η ξαφνική εμφάνιση εκεί του ανεξαρτήτου βουλευτή της αριστεράς Γρηγόρη Λαμπράκη.. Έξω στο δρόμο είχε οργανωθεί «αντισυγκέντρωση» παρακρατικών οργάνων της άκρας δεξιάς. έπειτα από ικετευτικά διαβήματα των Αθηνών. ο οποίος. Φανατικός αντίπαλος του παλατιού και της δεξιάς ο Λαμπράκης μόλις πληροφορήθηκε στην Αθήνα τα επεισόδια πήρε το πρώτο αεροπλάνο και έφθασε στην αγγλική πρωτεύουσα...... αναγνωρίσθηκαν σαν μέλη παρακρατικών βασιλικών οργανώσεων της άκρας δεξιάς.... ώρμησε Digitized by 10uk1s . Με μεγάλους τίτλους ο βρετανικός τύπος πρόβαλε το ότι: «Στην Ελλάδα δεν κυβερνά η κυβέρνηση.. Από το αεροπλάνο τηλεγραφούσε στην ελληνική κυβέρνηση: «Δεν θέλω υποδοχές» …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………...... Την άλλη μέρα. Την ώρα που έμπαινε στην αίθουσα ο Λαμπράκης ένας απ' αυτούς τον χτύπησε με ρόπαλο στο κεφάλι.. βγαίνοντας πάλι από την πόρτα υπηρεσίας του «Κλάριτζες»... Ο Λαμπράκης ζαλίστηκε. Φένερ Μπρογκουέι και Τζων Τάνκιν. ούτε ο βασιλεύς. έσπευδε προς το αεροδρόμιο. Ο εκνευρισμός της Φρειδερίκης για όλα τα δεινοπαθήματα και τις ταπεινώσεις είχε φθάσει στην αποκορύφωσή του.... Η απάντηση της μεγαλειοτάτης ήταν αρνητική.......... Την ίδια μέρα ο Έλληνας βουλευτής προέβη σε δηλώσεις και έδωσε συνεντεύξεις. Ο ερχομός του Έλληνα βουλευτή αναζωογόνησε το ρεύμα εχθρότητας προς τη βασίλισσα και αύξησε το πλήθος των διαδηλωτών.. Σε μια από τις «αγρυπνίες διαμαρτυρίας» πήραν μέρος και οι Βρετανοί βουλευτές Άντονυ Γκρήνγουντ. είπε χαρακτηριστικά ο Αρναούτης στο Λαμπράκη. απ' αυτά που χρησιμοποιούνται για μεταφορές.. από τον οποίο εζήτησε να καθορίσει συνάντησή του με τη βασίλισσα....... επιτιμηθείς σκαιότατα από τη βασίλισσα για έλλειψη προβλεπτικότητας... συλληφθέντες. ο Λαμπράκης μπήκε μέσα και συναντήθηκε με τον υπασπιστή του διαδόχου Αρναούτη. αλλά με τρομερή αυτοκυριαρχία κράτησε και την ψυχραιμία του και τις αισθήσεις του.. Αλλά η βασίλισσα Φρειδερίκη!». Μπάρμπαρα Καστλ. Ενώ βρισκόταν στη μέση σχεδόν του δρόμου ένα τρίκυκλο όχημα.μέρα-νύχτα.. οι οποίοι απεδοκίμαζαν έντονα το δημοκρατικό βουλευτή. υπέστη καρδιακή προσβολή...

. Αλλ' αυτό δεν φάνηκε αρκετό στους δυο δολοφόνους που επέβαιναν του τρικύκλου. Κάποιος άλλος τηλεφώνησε για ασθενοφόρο. ήταν το ίνδαλμα των συμμαθητών του. μη μπορώντας πλέον να παίζει το ρόλο του θεατή. αφού εξετέλεσε την αποστολή του. Το πολιτικό έγκλημα της Θεσσαλονίκης συγκλόνισε όχι μόνο την ελληνική. Έχοντας σωστά αφομοιώσει το αρχαίο ελληνικό ρητό «νους υγιής εν σώματι υγιεί» καλλιέργησε Digitized by 10uk1s . Στο στενό του χώρο τοποθέτησαν το Λαμπράκη. Τότε η αστυνομία. Μέσα στο πανδαιμόνιο κάποιος γιατρός είχε πει ότι ζούσε ακόμη. Το ασθενοφόρο κατόρθωσε τότε να διαφύγει και να μπει στον περίβολο του νοσοκομείου. ο διευθυντής της αστυνομίας Θεσσαλονίκης συνταγματάρχης Ευθύμιος Καμουτσής και άλλοι αξιωματικοί. (Η ανθρωπότητα μόλις είχε συνέλθει από τη δολοφονία του δημοκρατικού ηγέτη Γκριμάο στη φασιστική Ισπανία του Φράνκο). Επί κεφαλής ο ίδιος ο γενικός επιθεωρητής χωροφυλακής Β. Τότε ένας από το πλήθος.από μια πάροδο με μεγάλη ταχύτητα κατ' ευθείαν απάνω στο βαδίζοντα βουλευτή. γεροδεμένος. Πρώτα . Σαν αίλουρος πήδησε στο πίσω μέρος αυτού. Η καρδιά χτυπούσε. Ένα ασθενοφόρο τον παρέλαβε. αλλά και την παγκόσμια κοινή γνώμη. Ο Τσαρουχάς επέζησε 61.. Σε τέσσερες μέρες ο Λαμπράκης άφησε την τελευταία του πνοή. ο Εμμανουήλ Χατζηαποστόλου.. Στο μεταξύ όμως είχαν προστρέξει διαβάτες που απώθησαν τους φονιάδες. προσπαθούσε να διαφύγει από κάποιο δρομάκι. τρία άλλα στοιχεία βάρυναν αποφασιστικά στην ελληνική και τη διεθνή συνείδηση. Μπόρεσε να φθάσει ως το νοσοκομείο. Ισχυρή δύναμη χωροφυλακής παρευρίσκετο εκεί για την τήρηση — υποτίθεται — της τάξεως. βρέθηκε ένα ιδιωτικό αυτοκίνητο. Λίγη ώρα πριν άλλη τραγωδία είχε εκτυλιχθεί στην ίδια πόλη και από την ίδια κατεύθυνση και καθοδήγηση: Ο επίσης βουλευτής της αριστεράς Γεώργιος Τσαρουχάς υπέστη επίθεση από δεύτερη ομάδα φονιάδων και τραυματίστηκε με λοστό στο κεφάλι. Το όχημα σταμάτησε. Αλλά στο δρόμο προς το νοσοκομείο τρίτη ομάδα εφεδρικών δολοφόνων υποχρέωσε τον οδηγό του ασθενοφόρου να σταματήσει. Κανείς δεν κινήθηκε για να πιάσει τους δολοφόνους. δέχτηκε να συλλάβει τους ήδη πιασμένους δολοφόνους.πρώτα η προσωπικότητα του θύματος. με πραγματικό κίνδυνο της ζωής του τινάχτηκε από την ανθρωπομάζα και όρμησε προς το τρίκυκλο. Οι συνοδοί του Τσαρουχά αμύνθηκαν θαρραλέα. Περισσότερο και από τις ανατριχιαστικές συνθήκες του εγκλήματος. ανενόχλητο από την παρουσία της αστυνομίας. Το πλήθος κραύγαζε. Το τρίκυκλο του θανάτου. Απολάμβαναν το συναρπαστικό θέαμα. όπου σπούδασε γιατρός. Ελλάδας υποστράτηγος Κωνσταντίνος Μήτσου. που είχε και συνέχεια. Όντας το δέκατο τέταρτο από τα δεκαοκτώ παιδιά που είχαν αποκτήσει οι όχι πλούσιοι γονείς του στο χωριό Κερασίτσα. Ο Λαμπράκης ανετράπη θανάσιμα πληγωμένος.. Οι δυο δολοφόνοι 60 προτού προφθάσουν ν' αντιδράσουν είχαν ακινητοποιηθεί. Όλοι τον αγαπούσαν και τον θαύμαζαν από το δημοτικό σχολείο του χωριού του ως το πανεπιστήμιο Αθηνών. Και συνέτεινε να καταστεί αποκρουστικώτερο το βασιλοαμερικανικό καθεστώς της Αθήνας. ο Γρηγόρης στηρίχτηκε στις δικές του δυνάμεις για να αυτοδημιουργηθεί. Ψηλός. Μη όντας σίγουροι ότι το θύμα είχε πεθάνει ήθελαν να το αποτελειώσουν. Το μισοπεθαμένο κορμί του Λαμπράκη σπάραζε ακόμη στη ματωμένη άσφαλτο. που είχε αρχίσει ν' αναπτύσσει ταχύτητα. Τότε ο ένας απ' αυτούς. με λοστό κατέφερε ένα δυνατό χτύπημα στο σπασμένο κεφάλι του θύματος. κοντά στη Σπάρτη. με ωραία μορφή και ωραιότερη ψυχή. Ο Γρηγόριος Λαμπράκης ήταν ένας από τους δημοφιλέστερους αντιπροσώπους του ελληνικού κοινοβουλίου. Σ' εκείνες τις αγωνιώδεις στιγμές. ο Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης. με αρκετή καθυστέρηση. λυγερός. Αλλά ένας από τους κακοποιούς κατάφερε να ξαναχτυπήσει με λοστό το αιμόφυρτο κεφάλι του Τσαρουχά.

ανεξάρτητα από ιδεολογικά σύνορα.». αλλά η σύλληψη των εκτελεστών δημιουργούσε την τρομερή απειλή να «μιλήσουν» και να υποδείξουν τους οργανωτές.παράλληλα και τα πνευματικά . Και ιδανικό του η παγκόσμια ειρήνη. αν η μέχρι αυτοθυσίας τόλμη του Χατζηαποστόλου (που όρμησε στο εν κινήσει τρίκυκλο και έπιασε τους δολοφόνους) δεν ανέτρεπε τους υπολογισμούς των σχεδιαστών. ή ο ξαφνικός θάνατος των συλληφθέντων. Δεν είναι επομένως δυσκολοεξήγητη η ραγδαία πολιτική διαφοροποίηση έπειτα από την τραγωδία της Θεσσαλονίκης. Έγινε υφηγητής της ιατρικής στο πανεπιστήμιο Αθηνών. Τότε θα φθάναμε στους ηθικούς αυτουργούς. και το κύρος του ήταν αναγνωρισμένο απ' όλες τις παρατάξεις. πίστευε στη δημοκρατία και μισούσε το φασισμό και τη βία. Το δεύτερο σημαντικό στοιχείο ήταν η δικαστική επιβεβαίωση ότι το έγκλημα της Θεσσαλονίκης είχε οργανωθεί και καθοδηγηθεί από εκείνους ακριβώς που αποστολή τους ήταν η δίωξη του εγκλήματος και η προστασία από το έγκλημα. Ναι μεν. δηλαδή στο ίδιο το κατεστημένο. Και στον αθλητικό στίβο κράτησε σταθερά επί 15 χρόνια τον τίτλο του βαλκανιονίκη στο άλμα εις μήκος. Όταν έγινε στην Αθήνα η διεθνής «Μαραθώνια πορεία ειρήνης» ο μόνος που κατόρθωσε να διασπάσει τους κλοιούς των τανκς του NATO και της αστυνομίας και να φθάσει από τον τύμβο του Μαραθώνα στην Αθήνα ήταν ο Λαμπράκης. τον διοικητή ασφαλείας μοίραρχο Εμμανουήλ Καπελώνη. Οπωσδήποτε ήταν επιτακτική ανάγκη να εμποδιστεί η «εις βάθος και ύψος» ανάκριση. Ποτέ δεν δέχτηκε να πάρει αμοιβή γιατρού από φτωχούς. τον αντισυνταγματάρχη Μιχαήλ Διαμαντόπουλο (επί κεφαλής των δυνάμεων που τηρούσαν την «τάξη» την ώρα του εγκλήματος) και μερικούς ακόμη αξιωματικούς! Όταν ο ανακριτής και ο εισαγγελέας εν ομοφωνία εξέδωκαν εντάλματα συλλήψεων και οι αξιωματικοί αυτοί προφυλακίσθηκαν κατέστη πλέον φανερός και στους πιο δύσπιστους ο βαθμός της κρατικής αποσυνθέσεως. Το κατεστημένο αναστατώθηκε. να συγκαλυφθεί το έγκλημα. τον διευθυντή της αστυνομίας Ευθύμιο Καμουτσή. Το παλάτι όμως.. Αλλά το μεγάλο πάθος του ήταν η αγάπη για τον άνθρωπο. Digitized by 10uk1s . Ο Λαμπράκης ήταν ένας από τους γνησιότερους ιδεολόγους της «Αλλαγής». Το έγκλημα της Θεσσαλονίκης είχε σχεδιαστεί άριστα μέχρι και την τελευταία του λεπτομέρεια. που κατά παράδοση ψήφιζε το κόμμα της δεξιάς. Και θα παρέμενε στην ιστορία σαν το «τέλειον έγκλημα». η δολοφονία του Λαμπράκη είχε σχεδιασθεί από τον επιθεωρητή χωροφυλακής υποστράτηγο Κ. Έπρεπε. Μήτσου. Οι απλοί άνθρωποι του λαού τον λάτρευαν. Εξελέγη βουλευτής ως ανεξάρτητος της αριστεράς. Στους συντηρητικούς αλλά φιλήσυχους αστούς δεν άρεσε καθόλου η ιδέα ότι οι επικεφαλής των δυνάμεων ασφαλείας — που από τους φόρους των πληρώνονταν για να περιφρουρούν την τιμή και την περιουσία τους — απεκαλύπτετο ότι ήσαν κοινοί δολοφόνοι. Προτού ξεκινήσει για το συμβολικό εκείνο τρέξιμο ο Γρηγόρης είχε δηλώσει στους δημοσιογράφους: «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί ότι υιοί θεού κληθήσονται. Το ότι οι κορυφαίοι προϊστάμενοι των δυνάμεων ασφαλείας του κράτους ήσαν ένοχοι μιας τόσο στυγερής δολοφονίας 62 αυτό ήταν κάτι που δεν το ανεχότανε ούτε η ελαστική πολιτική συνείδηση της αστικής τάξεως. στους εμπνευστές του εγκλήματος. η ολιγαρχία και η ξένη κηδεμονία τον μισούσαν θανάσιμα.επιστημονικά του ενδιαφέροντα και την αγάπη του για τον αθλητισμό. ο βασικός σκοπός είχε πραγματοποιηθεί (η εξόντωση του Λαμπράκη). Όπως αποδείχθηκε από τις ανακρίσεις. Και αν «μιλούσαν» και οι οργανωτές. με κάθε θυσία. Ένα φρικιαστικό ρίγος διαπερνούσε τις καρδιές των ανθρώπων. Και να εξασφαλισθεί ή η ατιμωρησία.. συνεργαζόμενος με την ΕΔΑ.

προέβαιναν σε πύρινες απειλητικές δηλώσεις εναντίον των δικαστών και της αντιπολιτεύσεως και γενικά εξακολουθούσαν να είναι αφεντικά και όχι προφυλακισμένοι για ειδεχθές έγκλημα). Αλλά ο Σαρτζετάκης στάθηκε ακλόνητος βράχος στην εκτέλεση του καθήκοντός του. Αλλ' αυτό θα ήταν καταστροφή για το υπερκράτος. Ο Μήτσου και οι άλλοι αξιωματικοί μετεφέρθησαν από τις φυλακές σε αστυνομικά γραφεία και ζούσαν μέσα εκεί εντελώς ελεύθεροι.. αν και καταδικασμένος. Παρ' όλα αυτά ένας απ' αυτούς μίλησε. (Έδιναν διαταγές. κατευθύνοντας τη δραστηριότητα της αστυνομίας. Έτσι. Και σε λίγους μήνες κλείστηκαν στις φυλακές ο στρατηγός Μήτσου και άλλοι ανώτεροι και κατώτεροι αξιωματικοί της χωροφυλακής Θεσσαλονίκης. Η δικαστική αυτή τετράδα έσωσε την τιμή της Ελλάδας. όταν πιάστηκε. Και προκειμένου να «πληρώσουν τα σπασμένα» δεν θα διστάζανε να αποκαλύψουν τα «υψηλά πρόσωπα» από τα οποία είχαν πάρει την εντολή του εγκλήματος. Η υπερκυβέρνηση πήρε την κατάσταση στα χέρια της. κάνοντας μάλιστα χρήση του αξιώματός τους. απεκάλυψε με υπόμνημα προς τον ανακριτή Σαρτζετάκη ότι η αντιδιαδήλωση της δεξιάς. Ο λόγος ήταν ότι ούτε ο στρατηγός Μήτσου. Μέλος του σωματείου αυτού ήταν ο ένας από τους δυο φυσικούς αυτουργούς της δολοφονίας. εκτελώντας τυφλά τις εντολές του Κόλλια. το κατεστημένο. Μέσον του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Κωνσταντίνου Κόλλια (που έγινε το 1967 ο πρώτος πρωθυπουργός της δικτατορίας) ανελήφθη μια άθλια επιχείρηση επηρεασμού των ανακρίσεων63. διέταξε την αποφυλάκιση των κατηγορουμένων. επέδειξε. ζούσε και βασίλευε και ήταν πρόεδρος ενός σωματείου «Αγωνιστών και θυμάτων Εθνικής Αντιστάσεως» που το χρηματοδοτούσαν τα μυστικά κονδύλια του κράτους. δια του Κόλλια. Το συμβούλιο αυτό. Ο δεύτερος δολοφόνος. εγκατέλειψε και το τελευταίο ίχνος ντροπής. ο Γκοτζαμάνης. έξω από την αίθουσα που εκφωνούσε λόγο ο Λαμπράκης. αποδείχτηκε ότι είχε χρησιμοποιηθεί από το επίσημο κράτος για την προστασία της ζωής του στρατηγού Ντε Γκωλ κατά την επίσκεψη του Γάλλου Προέδρου στην Αθήνα. ο ίδιος ο Κόλλιας καθόρισε τη σύνθεση ενός συμβουλίου πλημμελειοδικών από μέλη της «χούντας των δικαστών». ούτε οι συνεργάτες του είχαν την ελάχιστη διάθεση ν' αυτοθυσιαστούν. μέσα από τη φυλακή. ξέφυγαν από τα χέρια του Σαρτζετάκη και του Μπούτη. οι ηθικοί αυτουργοί Μήτσου κλπ.Αλλά στην πορεία των πραγμάτων η κατάσταση ξέφυγε από τον έλεγχο του κατεστημένου. Ακέραιοι και τίμιοι αντέστησαν στις ισχυρότατες πιέσεις να εναρμονίσουν την ανάκριση προς την κατεύθυνση συγκαλύψεως του εγκλήματος.. Το κατεστημένο δεν σήκωσε ψηλά τα χέρια.. κατήγγειλε ότι στο κρατητήριο τον επισκέπτονταν οι συγκατηγορούμενοί του στρατηγός Μήτσου κλπ. Στην κρίσιμη στιγμή τα προσχήματα παραμερίστηκαν. Την επομένη του εγκλήματος και προτού ακόμη προφθάσουν να τεθούν σε κίνηση τα γρανάζια του υπερκρατικού μηχανισμού το έργο της ανακρίσεως είχε ανατεθεί από την αρμόδια αρχή στο δικαστή Χρήστο Σαρτζετάκη και στον εισαγγελέα Δημήτριο Παπαντωνίου (που αργότερα τον διαδέχτηκε ο εισαγγελέας Στυλιανός Μπούτης). ο οποίος. Την εποπτεία των ανακρίσεων ανέλαβε ο εισαγγελέας εφετών Παύλος Δελαπόρτας. ο Εμμανουηλίδης. Τον Ιούνιο του 1965 ο μοίραρχος Καπελώνης. Στο σημείο αυτό που οι αποκαλύψεις του Καπελώνη ήταν δυνατό να κάμψουν τους δισταγμούς και άλλων και να τους κάμουν να λύσουν τη σιωπή τους. που οδηγούσε το τρίκυκλο του θανάτου. προφυλακίσθηκε ένας δοσίλογος της κατοχής ονόματι Γιοσμάς. με το αιτιολογικό ότι η αστυνομία ορθώς έμεινε Digitized by 10uk1s . φίλους και πολιτικά πρόσωπα. και τον πίεζαν να κρατήσει κλειστό το στόμα του και να είναι βέβαιος ότι τα «υψηλά πρόσωπα» είχαν τη δύναμη να τον αθωώσουν και να ανταμείψουν την καλή διαγωγή του με ανώτερα αξιώματα. Επίσης. Επί πλέον. Επίσης. Και σαν να μην έφτανε αυτό. ειδική ταυτότητα που βεβαίωνε ότι ήταν μέλος της σωματοφυλακής της βασίλισσας Φρειδερίκης. Κατά το διάστημα της φυλακίσεως των αξιωματικών το υπερκράτος έζησε στιγμές αγωνίας. παραβιάζοντας την αρχή της μη επεμβάσεως στο έργο της ανακρίσεως. είχε εξ ολοκλήρου σκηνοθετηθεί από τη γενική ασφάλεια Θεσσαλονίκης. Ο Κόλλιας.. διέταξε τον διαχωρισμό της ανακρίσεως μεταξύ πολιτών και αξιωματικών. δέχονταν όλη μέρα συγγενείς.

με διάφορα διαδικαστικά τεχνάσματα. Τον Ιανουάριο 1971 ο Σαρτζετάκης συνελήφθη και πάλι από την ΕΣΑ και κρατήθηκε επί 10 μήνες χωρίς δίκη.! Εξ άλλου. υπό την έννοια ότι εν ονόματι της μη επεμβάσεως στο έργο της δικαιοσύνης η κυβέρνηση Παπανδρέου άφησε ανενόχλητους τους πράκτορες της CIA και το παλάτι να οργιάζουν υπέρ της σωτηρίας των δολοφόνων. Και του είχε πει: «Χρήστο μου. Ο ανακριτής Σαρτζετάκης συνελήφθη μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967. Digitized by 10uk1s . αλλά και τις οικογένειές τους. δεν έμεινε ούτε σκιά αμφιβολίας για την εκλεκτική συγγένεια της δικτατορικής κυβερνήσεως με τους φυσικούς και ηθικούς αυτουργούς του εγκλήματος της Θεσσαλονίκης. Ούτε όταν τους διαμηνύθηκε με παγερή ωμότητα ότι ο κίνδυνος θανάτου απειλεί όχι μόνο τους ίδιους.!». εφ' όσον οι επικεφαλής αξιωματικοί «έκριναν ότι τυχόν παρέμβασίς των θα επεδείνωνε την όλην κατάστασιν. ο εισαγγελέας Μπούτης πέθανε. Πηγαινοερχόταν στη Θεσσαλονίκη. Και στο διάταγμα που τον απέλυσε από το δικαστικό σώμα 64 αναγράφεται σαν αιτιολογικό ότι «δια της εν τω δικαστικώ σώματι και τη κοινωνία διαγωγής και συμπεριφοράς του.. Αφού ταλαιπωρήθηκε αρκετούς μήνες αφέθη ελεύθερος.απαθής όταν διεπράττετο ενώπιον αυτής το έγκλημα. Ο επίλογος της υποθέσεως Λαμπράκη δεν παρουσιάζει τίποτα το πρωτότυπο. Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί η διεστραμμένη ικανοποίηση που αισθάνθηκε η στρατιωτική ηγεσία για το προμελετημένο έγκλημα της Θεσσαλονίκης. Μέσα σ' αυτό το όργιο των παρεμβάσεων και των προσκομμάτων για να συγκαλυφθούν οι ένοχοι της δολοφονίας ο ανακριτής Σαρτζετάκης συνέχιζε αλύγιστος το ανακριτικό του έργο.. Άτιμος εγώ δεν γίνομαι». ιδία δε εν τη ενασκήσει των καθηκόντων του ως ανακριτού. Γκοτζαμάνη. Αλλά κανείς δεν εκάμφθη. ούτε οι απειλές απέδωσαν. Όταν ζήτησε διαβατήριο για το Εξωτερικό οι αρχές της δικτατορίας του απαγόρευσαν την έξοδο από την Ελλάδα. εμπόδισαν τη διεξαγωγή της δίκης. οδηγό του τρικύκλου και αυτουργό της δολοφονίας Λαμπράκη. Όταν βγήκε τα μαρτύρια της ιεράς εξετάσεως που υπέστη τον είχαν μεταβάλει σ' ένα φάντασμα του εαυτού του. Ο Γκοτζαμάνης είχε καταδικαστεί σε ποινή φυλακίσεως 11 1/2 ετών. Τις ίδιες αφόρητες πιέσεις υφίσταντο και οι εισαγγελείς Μπούτης και Δελαπόρτας. ας έλθουν να με σκοτώσουν. Η εν τω μεταξύ κυβέρνηση της Ενώσεως Κέντρου εφαρμόζοντας πολιτική «λήθης» δεν επέδειξε ζήλο για την απόδοση δικαιοσύνης στην υπόθεση Λαμπράκη. επέδειξε στάσιν ασυμβίβαστον προς το λειτούργημά του ως δικαστού. Μετά το μοναρχικό πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1965 έγινε η δίκη —επί κυβερνήσεως βασιλικών ανδρεικέλων— και όλοι οι κατηγορούμενοι αξιωματικοί αθωωθέντες απεδόθησαν «λευκοί εις την κοινωνίαν». στη νεκρολογία που έκαμε. το Νοέμβριο 1969 η Χούντα αποφυλάκισε και τον Σ. Αλλά ούτε οι υποσχέσεις. Και ο Σαρτζετάκης. Και το Σεπτέμβριο 1968 η χουντική κυβέρνηση Παπαδόπουλου ακύρωσε τα διατάγματα αποστρατείας και τους επανέφερε μετά τιμών στα αξιώματά τους. Αργότερα. Εξέτισε ποινή 3 1/2 ετών. αποκάλυψε ότι ο Μπούτης του είχε μιλήσει για τις απειλές εναντίον του. κατά την περίοδο των ανακρίσεων... Η ΕΔΑ την κατηγόρησε για «προστατευτική επιείκεια» απέναντι των ενόχων. Και αυτή η κατηγορία δεν είναι υπερβολική. προκαλέσας δικαιολογημένως δυσμενή σχόλια εις βάρος του». Τα «υψηλά πρόσωπα». Και τελικά η μη απόδοση δικαιοσύνης θριάμβευσε. Ο Κόλλιας τον έπαιρνε ο ίδιος στο τηλέφωνο. Το υπόλοιπο του χαρίστηκε από τους συνταγματάρχες με το αιτιολογικό της «καλής διαγωγής» και του «προτέρου εντίμου βίου»! Έτσι. Οι απαντήσεις του Σαρτζετάκη ήταν κοφτές: «Παίρνω εντολές μόνον από τη δικαστική μου συνείδηση».

Η θυσία του Λαμπράκη έγινε έμπνευση για να γραφτούν βιβλία65. οι ευθύνες του Καραμανλή είναι μεγάλες.. Και πεθαίνοντας ράντισε με το τίμιο αίμα του το δένδρο της δημοκρατίας. ».Στις 24 Μαΐου 1963. CIA και ολιγαρχίας). Η ζωή του έγινε μουσική.. ο πρωθυπουργός Καραμανλής τινάχτηκε όρθιος από την καρέκλα του και βρίζοντας θεούς και δαίμονες ούρλιαξε: «Ποιος επιτέλους κυβερνάει αυτόν τον τόπο.». συνταγματάρχης-διευθυντής». Ούτοι εγκατασταθέντες προχθές εις κεντρικήν αίθουσαν και τοποθετήσαντες έξωθι ταύτης μεγάφωνα ήρχισαν δια της εκφωνήσεως κομμουνιστικών συνθημάτων να προκαλούν. Η κηδεία του έμεινε ιστορική.... Το κατεστημένο τον σκότωσε.«Εγώ έκανα τον Κώστα. Και ο Λαμπράκης.. γιατί επί οκτώ χρόνια που κατείχε το αξίωμα του πρωθυπουργού ανεχότανε να υπάρχει και να δρα πάνω από αυτόν η πολυπλόκαμη υπερκυβέρνηση της Αγίας Τριάδος (ανακτόρων. Και σε πέντε μήνες η χώρα είχε δημοκρατική κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου. Η δολοφονία σχεδιάστηκε και εκτελέστηκε πίσω από την πλάτη του πρωθυπουργού. Στο όνομά του ιδρύθηκε η «Δημοκρατική Νεολαία Γρηγόρης Λαμπράκης».» Το σήμα έφερε τα στοιχεία «ΓΕΣ/ΙΙΙ προς 2ον ΕΓΦ/Φάκελλος/281/3/9/424648 και την υπογραφή Α. όταν του μετέδωσαν την είδηση της δολοφονίας του Λαμπράκη. με τίτλο «Ο κομμουνισμός προκαλεί». Ζαλοχώρης... Είκοσι μέρες μετά το έγκλημα της Θεσσαλονίκης ο πρωθυπουργός Καραμανλής υπέβαλε την παραίτησή του. Παρ' όλα αυτά.. τη Γερμανίδα σύζυγό του Σοφία και τον επιτελάρχη Ιωάννη Μεταξά. Το τρίτο στοιχείο που έφερε στην επιφάνεια η δολοφονία του Λαμπράκη ήταν η ύπαρξη του υπερκράτους. Εκατοντάδες χιλιάδες Αθηναίοι έκλαιγαν συνοδεύοντας το φέρετρο του «νεκρού αδελφού». Η κατηγορία δεν ήταν δίκαιη.»!) δεν θα είχαν δισταγμούς να τον πετάξουν βορά στο πλήθος. εξεστράτευσαν εις Θεσσαλονίκην. να δημιουργηθούν έπη και θρύλοι. Ο Λαμπράκης πέρασε στους αθάνατους. με κορυφαίους τον τότε βασιλιά Κωνσταντίνο. Η αγανάκτηση επομένως του Καραμανλή ήταν ειλικρινής. Το καρκίνωμα της υπερκυβερνήσεως πρωτοεμφανίστηκε κατά την περίοδο του Εθνικού Διχασμού (1915-1920).. Και το ένστικτο δεν τον γέλασε. Ποιήματα στιχουργήθηκαν. εστάλη σ' όλες τις μονάδες το ακόλουθο ενημερωτικό σήμα του Γενικού Επιτελείου Στρατού: «Οι υπό το προσωπείον των Φίλων της Ειρήνης κομμουνισταί. Το απόγευμα της 22ας Μαΐου. Υπερκρατικές δυνάμεις ήσαν οι διαβόητες οργανώσεις των «Επιστράτων» και τμήματα του στρατού και της χωροφυλακής. Η μορφοποίηση του καρκινώματος Digitized by 10uk1s .. Ο λαός της Θεσσαλονίκης προκληθείς υπό των ερυθρών πρακτόρων έδωσε την απάντησίν του. που ήταν στην υπηρεσία της υπερκυβερνήσεως και δρούσε βάσει ενός άγραφου υπερσυντάγματος. και ενώ ακόμη ο Λαμπράκης πάλευε μεταξύ ζωής και θανάτου. μετά την αποτυχούσαν προσπάθειαν εμφανίσεώς των εις Αθήνας δια της περιφήμου Πορείας της Ειρήνης. Αλλά στην ψυχή του ελληνικού λαού υψώθηκε σύμβολο δόξας. Ο Παπανδρέου στη Βουλή κατηγόρησε τον Καραμανλή σαν «ηθικό αυτουργό του εγκλήματος». Το χωριατόπαιδο του Κιούπκιοϊ πρέπει να διαισθάνθηκε εκείνη τη στιγμή ότι οι υπερδυνάμεις εκείνες που τον είχαν κάνει πρωθυπουργό «(. (Όπως επίσης και η δολοφονική απόπειρα κατά του Ελευθέριου Βενιζέλου 30 χρόνια πριν είχε οργανωθεί εν πλήρει αγνοία του τότε πρωθυπουργού Παναγή Τσαλδάρη). Και ο σεμνός τάφος του σκεπάστηκε μ' ένα βουνό από λουλούδια. που αγκάλιασε την πλειοψηφία των δημοκρατικών νέων της Ελλάδας. τιμής και παλικαριάς..

(Ο τότε υπουργός Β. Και τις νύχτες έστηναν ενέδρες σε λαϊκές γειτονιές κακοποιώντας.αυτού. Αυτό το είδος των «κομμισαρίων» είχε απλωθεί σ' όλη τη χώρα. διέθεταν πολύ μεγαλύτερη ισχύ από τους ανωτέρους τους. Κατάπληκτος και οργισμένος επισκέφθηκε στην Καλαμάτα τον ανώτερο διοικητή χωροφυλακής. κοίταξε αν η πόρτα είναι καλά κλεισμένη και χαμηλώνοντας τη φωνή του είπε: «Άκουσε με. αλλά μεσαία στελέχη. για λογαριασμό του υπερκράτους. Τη διοίκηση την ασκεί ένας μοίραρχος που παίρνει κατ' ευθείαν εντολές από το παλάτι. στα πανεπιστήμια. οι «Εγγυηταί του Βασιλέως» και άλλες αντίστοιχες καστανόχρωμες οργανώσεις. τα οποία όμως. Όποιος έχει διαβάσει τα καταστατικά τους θαμπώνεται από την διακηρυσσόμενη αγνότητα προθέσεων. το αντίθετο! Οι τυπικοί προϊστάμενοι των υπηρεσιών. Ποιος ακριβώς πήρε από την υπερκυβέρνηση των Αθηνών τις εντολές να οργανώσει τη δολοφονία Λαμπράκη δεν είναι γνωστό. Ο διοικητής τον δέχτηκε με εξαιρετική εγκαρδιότητα και σεβασμό. Κύριο δυναμικό έρεισμα ήταν ο στρατός. Αν αντιταχθώ στις παρανομίες που διαπράττει την άλλη μέρα θα με μεταθέσουν στα σύνορα. συντελέσθηκε κατά τη διάρκεια του εμφύλιου πολέμου (1946-1949). που κατέληξε στο συμπαγές «στρατιωτικό και αστυνομικό κράτος της δεξιάς». Τα μαχητικά τμήματα των φασιστικών οργανώσεων κατά τις συγκρούσεις αστυνομικών και απεργών χτυπούσαν πισώπλατα τους απεργούς. εγκλήματα. σαν ένας θεσμός. αν δεν με αποστρατεύσουν. επήλθε μια αυτόματη συγχώνευση κράτους και παρακράτους. βιάζοντας και σκοτώνοντας αγόρια και κορίτσια. που κανένας δεν τολμούσε να τον θίξει. Αλλά όταν άκουσε τα παράπονα και τις εκρήξεις θυμού του Κωστοπούλου κούνησε το κεφάλι του.». την καθοδήγηση της οποίας είχαν κληρονομήσει οι Αμερικανοί από τους Άγγλους. Ο Σταύρος Κωστόπουλος. που διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών και Εθνικής Αμύνης. Έτσι.. λιγώτερο εντυπωσιακά. που αποτέλεσε το έμψυχο υλικό των λεγόμενων «παρακρατικών» οργανώσεων. υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας). που υστερούσαν σε Digitized by 10uk1s .. Η πρακτική της ελληνοχριστιανικής αγωγής συνίστατο κυρίως στο να καταδίδονται στην αστυνομία οι δημοκρατικοί φοιτητές ή εργάτες. Τα πλοκάμια του υπερκράτους απλώνονταν σ' όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής: Στα σώματα ασφαλείας. στην Εκκλησία. όπου όμως εμποδίστηκε από την αστυνομία και τα TEA να περιοδεύσει και εκφωνήσει λόγους. Πράκτορες του υπερκράτους δεν ήσαν συνήθως οι επικεφαλής των τομέων αυτών. ο εκάστοτε αρχηγός της CIA στην Ελλάδα και ένας εκπρόσωπος της οικονομικής ολιγαρχίας. λόγω της πηγής από την οποία αντλούσαν τη δύναμη. στη δικαιοσύνη. ζηλεύοντας τη δύναμη και τα ιδιαίτερα προνόμια των κομμισαρίων. Συνέβαινε. Η «Ελληνική Βασιλική Οργάνωση Νεολαίας» (EBON) διεκήρυττε ότι αποβλέπει στην ελληνοχριστιανική αγωγή των Ελλήνων. με τον καιρό. στις τράπεζες. να υπερακοντίζουν αυτούς σε έκνομες αυθαιρεσίες. Εγώ είμαι κατά τύπους διοικητής. μου διηγήθηκε μετά το εκλογικό πραξικόπημα του 1961 το εξής αποκαλυπτικό περιστατικό: Στις παραμονές των εκλογών είχε πάει στη Μεσσηνία. με πλήρη επιτελική διάρθρωση. Κορυφή της πυραμίδας ήταν η βασίλισσα Φρειδερίκη. Περίπου τα ίδια επαγγέλλονταν οι «Άλκιμοι». η «ΕΚΟΦ». Στη συγκεκριμένη περίπτωση της δολοφονίας του Λαμπράκη εκπρόσωπος του υπερκράτους στη Θεσσαλονίκη ήταν ο τότε γενικός γραμματέας του υπουργείου Βορείου Ελλάδος Ιωάννης Χολέβας (επί δικτατορίας. η «Καρφίτσα». εκλογική του περιφέρεια. τη «Χ» του Γρίβα και τις άλλες συμμορίες που ωργάνωσαν οι Γερμανοί ναζιστές —και ακόμη περισσότερο η μόνιμη πληγή της φτώχειας και της υποαπασχολήσεως— είχαν εκβράσει ένα υπόκοσμο της ελληνικής κοινωνίας. κύριε υπουργέ. διοικούμενος από τη στρατιωτική οργάνωση «ΙΔΕΑ». που συνέβαινε να είναι προσωπικός του φίλος και προστατευόμενός του. στη δημοσιοϋπαλληλική ιεραρχία. τις περισσότερες φορές.. Και ποιοι εκτελούσαν τα άλλα. Ελλάδος δεν γνώριζε απολύτως τίποτα). Για να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό χρειάζεται να θυμίσουμε ότι η κατοχή με τα τάγματα ασφαλείας.. οι «Ελπιδοφόροι Νέοι». Αλλά ποιοι ήσαν αυτοί που εξετέλεσαν το έγκλημα.

Αλλά. οι «παρακρατικές» οργανώσεις ήσαν στρατιωτικά συγκροτημένες. Είχε υποχρεωθεί σε παραίτηση — δηλαδή είχε εκδιωχθεί. Και τέτοιος νόμος δεν ψηφίστηκε ποτέ. ικανό να προκαλέσει διαφωνία στέμματος . Οι άνθρωποι συνηθίζουν να φορτώνουν σ' αυτό που αποκαλούν «μοίρα» τις αδυναμίες τους. Η λεία φορτωνόταν σε καμιόνια και πουλιόταν στις πόλεις. ώστε ν' αποφευχθούν ανάλογα. Εχρηματοδοτούντο από τραπεζιτικούς οργανισμούς. όταν οι έκτακτες εκδόσεις των εφημερίδων ανήγγειλαν την παραίτησή του. Ο Καραμανλής δεν είχε παραιτηθεί. βιομηχανίες. Στην προκειμένη περίπτωση η κατάρρευση της ΕΡΕ. Φεύγοντας αρπάζανε τις προίκες των κοριτσιών και ό. Υπερβολική εκτίμηση το πρώτο. σκότωναν 67 εκείνους που κατά την κρίση τους δεν ήσαν «εθνικόφρονες» και σε συνέχεια βίαζαν τις γυναίκες και τα κορίτσια. Ως προς την αιτία. Και ο Καραμανλής. χωρίς ειδικό νόμο που να έχει ψηφιστεί από τη Βουλή. τότε. επεισόδια. που ο Καραμανλής κατέβαινε βαρύθυμος τις σκάλες των ανακτόρων και λίγο αργότερα. τους Γκοτζαμάνη και Εμμανουηλίδη. Οι μισθοί των ανδρών καταβάλλονταν από τα κονδύλια της αμερικανικής οικονομικής βοήθειας. με οπλισμό.ελληνοχριστιανική αγωγή. ίσως και ενοχλητικότερα. βαθμούς και πειθαρχία κατά το υπόδειγμα της χιτλερικής νεολαίας. Οι πιο ξακουστές για τις θηριωδίες τους ήσαν οι συμμορίες του Σούρλα 66 και του Βουρλάκη. ακόμα και τα εγκλήματά τους. ποιοι ήσαν οι πραγματικοί λόγοι της αποπομπής του Καραμανλή. Αλλ' η υπόθεση της επισκέψεως στο Λονδίνο δεν ήταν κεφαλαιώδες ζήτημα. που δολοφόνησαν το βουλευτή Λαμπράκη. Στις επικρίσεις της αντιπολιτεύσεως οι κυβερνήσεις της δεξιάς απαντούσαν ότι επρόκειτο για νόμιμα σωματεία ιδιωτικού δικαίου. Αλλά στην Ελλάδα του 1963. Φυσικά. Έκαναν επιδρομές στα χωριά της Θεσσαλίας. Ο οπλισμός και τα οχήματα προέρχονταν από το υλικό της αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας. Η αλήθεια ήταν διαφορετική. Δυο από τις υπερκρατικές οργανώσεις. Είχε γίνει δηλαδή θέμα έπειτα από τα πρόσφατα επεισόδια του Απριλίου σε βάρος της Φρειδερίκης. Ωστόσο. του Digitized by 10uk1s . Η πτώση του Καραμανλή Το ζεστό εκείνο αθηναϊκό δειλινό της 9ης Ιουνίου 1963. όπου οι σχέσεις κυβερνήσεως και στέμματος ήσαν σχέσεις υποτελείας. στις χώρες που λειτουργεί η δημοκρατία ο βασιλιάς είναι υποχρεωμένος να συμμορφώνεται με τις υπεύθυνες κυβερνητικές υποδείξεις. έκρινε ότι η επίσκεψη έπρεπε ν' αναβληθεί. Κατά την περίοδο της «λευκής τρομοκρατίας» οι παρακρατικοί σχηματισμοί είχαν τη μορφή ληστοσυμμοριών που λυμαίνονταν την ύπαιθρο. ασφαλώς η επίσκεψη των βασιλέων στο Λονδίνο ήταν ένα θέμα. η εντύπωση της κοινής γνώμης ήταν ότι είχε σημάνει το πολιτικό τέλος του Καραμανλή και η αρχή του τέλους της δεξιάς. η θέληση της Φρειδερίκης επιβαλλόταν αναντίρρητα. τα λάθη τους. Χρονικά η συγκρότηση των υπερκρατικών συμμοριών συμπίπτει με την έναρξη εφαρμογής του Δόγματος Τρούμαν (1947). από τα ιδρύματα της βασίλισσας και βασικά από τα μυστικά κονδύλια του κράτους. Ευσεβής πόθος το δεύτερο. με τους τίτλους «Ένωσις Αγωνιστών και Θυμάτων Εθνικής Αντιστάσεως» και «Καρφίτσα». προσέφεραν δυο έντιμα μέλη τους. Η επίσημη εκδοχή ήταν ότι ο Καραμανλής είχε υποβάλει την παραίτηση της κυβερνήσεώς του λόγω διαφωνίας για το θέμα της επισκέψεως του βασιλικού ζεύγους στη βρετανική πρωτεύουσα. στολές. σαν υπεύθυνος σύμβουλος.τι άλλο πολύτιμο εύρισκαν. Αλλά οποιοδήποτε σωματείο δεν επιτρέπεται να είναι στρατιωτικά οργανωμένο.κυβερνήσεως και πολιτική κρίση...

που για να διαιωνίσει τον αμαρτωλό του βίο είχε συσσωρεύσει μέσα του. Έτσι. που μπορεί να έπαιξαν ρόλο επιταχύνσεως της πτώσεως. αλλά δεν υπήρξαν νομοτελειακά αίτιά της. Τα κηρύγματα του Παπανδρέου είχαν ευρύτατη απήχηση.κόμματος που κυβέρνησε οχτώ χρόνια χωρίς διακοπή (παίρνοντας τη σκυτάλη από το «Συναγερμό» του Παπάγου και συνεχίζοντας την τριακονταετή διαδρομή της δεξιάς) αποδόθηκε σε διάφορα «μοιραία» γεγονότα. είτε των ξένων». δικαιότερης — με ελευθερία. Λίγες μέρες πριν από την αποπομπή του ο Καραμανλής είχε καλέσει τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού. που τελικά τον οδήγησαν στην αυτοκαταστροφή. η αναγκαία ρεαλιστική κίνηση αναδιπλώσεως στην κρίσιμη στιγμή της επισφαλούς μάχης. Ο ίδιος ο Καραμανλής είπε αργότερα σ' ένα φίλο του ότι το 1963 ήταν η πιο γρουσούζικη χρονιά της ζωής του. η αποπομπή του Καραμανλή θεωρήθηκε το μικρότερο κακό. Μπροστά στις αποκαρδιωμένες μάζες του λαού ανοιγόταν το δράμα μιας ζωής καλύτερης. φούντωσε ο «ανένδοτος αγών» που τελικά οδήγησε στη νίκη της δημοκρατίας. Τα λιμνασμένα νερά της παρακμής και της μοιρολατρικής υποταγής αναταράχτηκαν. με την έννοια ότι ο βίαιος θάνατος του Λαμπράκη υπήρξε η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι.. πήγε στα ανάκτορα και κατέδωσε στο βασιλιά τα σχέδια του πρωθυπουργού. Θα ήταν λάθος όμως να παραμείνει η εντύπωση ότι η διαδικασία της απομακρύνσεως της ΕΡΕ από την εξουσία συντελέστηκε μόνο με εσωτερικές διεργασίες στους κόλπους του κατεστημένου. είχε αρχίσει να ξεχνάει ότι δεν ήταν παρά ο «κηπουρός» των ξένων και των ανακτόρων. με τη διαυγέστερη ενατένιση των γεγονότων. και του ζήτησε να κάνει ορισμένες μεταβολές σε ανώτατες θέσεις. Η ιστορική αλήθεια είναι ότι ο βραχίονας που κατέφερε το αποφασιστικότερο πλήγμα και άνοιξε το δρόμο των εξελίξεων ήταν ο ανένδοτος αγώνας της Ενώσεως Κέντρου. μεθυσμένος από την κατοχή της εξουσίας. φυσικά. «Αλλά και δεν ανεχόμεθα κυβέρνησιν η οποία να στηρίζεται εις την εύνοιαν και όχι εις τον λαόν. από πόλη σε πόλη και από χωριό σε χωριό. που η αποφυγή του θα την αποσοβούσε. αξιοπρέπεια και προκοπή. Οι αναθυμιάσεις της σήψεως προειδοποιούσαν για τον κίνδυνο μολύνσεως ολόκληρου του κατεστημένου. είτε των ανακτόρων. επισημαίνοντας τις ευθύνες του βασιλιά και προβάλλοντας τα ιδανικά της δημοκρατίας.». Πέρα όμως από τα γενικά αίτια για το γκρέμισμα της ΕΡΕ παραμένουν ακόμα ιστορικά ανεξακρίβωτες οι ειδικές συγκεκριμένες αφορμές που την προκάλεσαν. Μια από τις εγκυρότερες εκδοχές είναι η εκδηλωθείσα πρόθεση του Καραμανλή να περιορίσει τη βασιλική εξουσία επί του στρατού και των σωμάτων ασφαλείας. Αφήνοντας κατά μέρος τις μεταφυσικές ερμηνείες σημειώνουμε ότι άλλα αίτια της πτώσεως που προβλήθηκαν ήσαν το ξέσπασμα μιας εχθρότητας που υπέβοσκε μεταξύ Καραμανλή και Φρειδερίκης. ασταμάτητος αγώνας του λόγου. Ο Καραμανλής. Η Digitized by 10uk1s .. στον οποίο είχε μετουσιωθεί η θέληση και η δύναμη της πλειοψηφίας του λαού. Επί δυο ολόκληρα χρόνια ο Γεώργιος Παπανδρέου και τα στελέχη του κόμματος διατρέχανε τη χώρα. Σήμερα. Ο Σακελλαρίου. επί μια οκταετία. τα επεισόδια του Λονδίνου και η δολοφονία του Λαμπράκη. Και. προκειμένου να χαθούν τα πάντα. Ήταν πραγματικά ένας επικός. σφυροκοπώντας την κυβέρνηση της βίας νοθείας. Όταν συνειδητοποίησε —κυρίως με το έγκλημα της Θεσσαλονίκης— αυτή την πραγματικότητα ήταν πια αργά. Ήταν το αναπόφευκτο τέλος ενός οργανισμού. εκήρυττε ο Παπανδρέου. καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η πτώση της ΕΡΕ δεν οφείλεται σ' ένα συγκεκριμένο γεγονός. Στον Παπανδρέου η ιδεολογία της «Αλλαγής» είχε βρει έναν γνήσιο εκφραστή. υπέρμετρα αυξανόμενες δόσεις διεγερτικών τοξινών. Η τελευταία εκδοχή δεν απέχει από την πραγματικότητα. αντιστράτηγο Κωνσταντίνο Σακελλαρίου. αλλά λόγου που διαπνεότανε από το μεγαλείο της αλήθειας και την αριστοτέλεια λογική: «Δεν επιζητούμε την εύνοια. αντί να συμμορφωθεί. που μας προσφέρει η κάποια χρονική απόσταση.

Ο Καραμανλής παρατήρησε ότι είχαν γίνει έξοδα πολλών εκατομμυρίων. που είχε ήδη εκτραχύνει τις σχέσεις της με τον Καραμανλή. εξάλλου.πρωθυπουργού εξετράπη σε απίθανη ανταλλαγή χυδαιοτήτων. να πιστεύουμε ότι τα κόμματα της αντιπολιτεύσεως — παρά την οξεία αντίθεση που τα χώριζε από την ΕΡΕ — θα ήσαν συμπαραστάτες του Καραμανλή.). και ο Κωνσταντίνος.. Είχε προηγηθεί ένα άλλο επεισόδιο. παρά την κατακραυγή της κοινής γνώμης. Πολλές ερμηνείες δόθηκαν για τη φυγή του Καραμανλή και την απουσία οποιασδήποτε αντιδράσεως στην κτηνώδη μεταχείρισή του. Οι υμνητές του παρουσιάζουν τη στάση του σαν μια υπέρτατη θυσία στο βωμό της εθνικής ενότητας (προφανώς εννοώντας την «ενότητα» της αγίας και ομοουσίου τριάδας παλατιού. Ο Καραμανλής υποτάχτηκε στους στρατηγούς. εξ ονόματος των ενόπλων δυνάμεων. Κατακόκκινη από το θυμό η Φρειδερίκη φώναξε: —Ώστε δεν αξίζουμε αυτά τα εκατομμύρια. Κατά τον διάδοχο. Αν την αντιμετώπιζε σωστά θα κέρδιζε τον τίτλο του «Μεγάλου». Αδίστακτα μπορούμε να πούμε ότι για τον Καραμανλή είχε παρουσιαστεί η μεγάλη στιγμή της ζωής του. Στους διαδρόμους του νοσοκομείου «Ευαγγελισμός». Ο Καραμανλής υπέκυψε 68.. η Φρειδερίκη συνάντησε τον πρωθυπουργό και αξίωσε να αναβληθεί ο εορτασμός για τη χιλιετηρίδα του Αγίου Όρους. Αλλά και πάλι η απομάκρυνσή του θα παρουσίαζε δυσκολίες στην περίπτωση που ο πρωθυπουργός θα ήθελε να κάνει τον «σκληροτράχηλο». Και θα έμπαινε στην ιστορία με τίτλους εθνικού ηγέτη. Δέχτηκε αδιαμαρτύρητα την κλωτσιά της Φρειδερίκης και του γιου της. Τίποτα απ' αυτά τα ανεδαφικά και τα ανορθόδοξα — που προϋποθέτουν μεγάλη αρετή και μεγαλύτερη τόλμη — δεν συνέβη. Απροσδόκητα ο Καραμανλής. αλλά και θα τον αποθέωνε. Εξάλλου. Η πολιτική τύχη του Καραμανλή είχε κριθεί.Φρειδερίκη έγινε έξω φρενών. ξένης κηδεμονίας και ολιγαρχίας). χωρίς πολλές περιστροφές. Και αμέσως μετά την παραίτησή του έφευγε κρυφά για τη Ζυρίχη και αργότερα για το Παρίσι 69. (Υπήρχαν φήμες ότι ο νέος αρχιεπίσκοπος κατείχετο από το πάθος της ομοφυλοφιλίας. Έχουμε λόγους. αν με τις πράξεις του έδειχνε ότι ήταν ειλικρινά αποφασισμένος ν' αγωνιστεί για να μπει ένα τέλος στο καρκίνωμα της βασιλοαμερικανικής υπερκυβερνητικής εξουσίας.. Σε μια τηλεφωνική συνδιάλεξη ο Κωνσταντίνος διαμαρτυρήθηκε σε τόνο «άκουσε εδώ Καραμανλή. ο βασιλιάς εξετίθετο σαν να ευνόησε την εκλογή του Ιακώβου στην κορυφή της εκκλησίας. διάδοχος ακόμα.» επειδή η κυβέρνηση δεν αντιπροσωπεύθηκε στην ενθρόνιση του νέου αρχιεπισκόπου Ιακώβου. Έπρεπε όμως να υποκύψει. είχε ρθει σε οξεία προσωπική προστριβή με τον πρωθυπουργό. ότι πληροφορήθηκαν την διαφωνία στέμματος κυβερνήσεως και «συνιστούν». Οι ανομίες του παρελθόντος θα έσβηναν.. μετά την αναπόφευκτη άνοδο του κέντρου Digitized by 10uk1s . Ίσως για να προληφθεί κάτι τέτοιο χρησιμοποιήθηκαν από το παλάτι τα μεγάλα «ατού». Είχε δυνατότητες αντιδράσεως στην ωμή παρέμβαση των στρατηγών του βασιλιά. Οι εχθροί του ισχυρίζονται ότι έφυγε φοβούμενος την αποκάλυψη των σκανδάλων. Αν έδιωχνε τους επιτελάρχες και με διάγγελμα κατάγγελλε το παλάτι και τους ξένους σαν κακούς δαίμονες της εθνικής ζωής ο λαός όχι μόνο θα τον συγχωρούσε. Πειθάρχησε στο υπερκράτος. μέχρι να αναρρώσει ο ασθενής σύζυγός της. Ο Καραμανλής απάντησε σε ανάλογο τόνο και η τηλεφωνική συνομιλία διαδόχου . δέχτηκε την επίσκεψη των τεσσάρων επιτελαρχών. πρωθυπουργός ακόμη. στον πρωθυπουργό να υποβάλλει την παραίτησή του. στην οποία παρίστατο ο βασιλιάς. οι οποίοι του είπαν. που νοσηλευόταν ο Παύλος.

Ο Μεϋνώ.νοθεία θα κατάφερνε ώστε η ελληνική δεξιά. Και δεν φοβήθηκε ποτέ στα σοβαρά ότι ο Γ. ωσότου την αποτελειώσουν κάποιοι δήμιοι (στην περίπτωσή μας οι συνταγματάρχες). Το 1955. Από κείνη τη στιγμή ένοιωθες ότι η ως τότε αναιμική και μισοπαράλυτη δημοκρατία θάπαιρνε την κάτω βόλτα και θα ζούσε με ενέσεις τονωτικές (1963-1965). Αμέσως μετά το θάνατο του Παπάγου ο Καραμανλής προωθήθηκε στην πρωθυπουργία. η ανησυχία του Καραμανλή μπροστά στο ενδεχόμενο να διοχετευθεί από την αδίστακτη CIA στον τύπο το απαίσιο εκείνο μνημόνιο. με τη γενναιοφροσύνη που τον διέκρινε. Όσο βαθύτερα μπαίνει το νυστέρι του ερευνητή στα γεγονότα της δεκαετίας τόσο εδραιώνεται η πεποίθηση ότι κρίσιμη αφετηρία των ανώμαλων εξελίξεων που καταλήξανε στη δικτατορία των συνταγματαρχών παραμένει το εκλογικό πραξικόπημα (με ενδιάμεσο σταθμό τη σατραπική πρωτοβουλία της 15 Ιουλίου 1965). ο οξυδερκέστερος μελετητής της περιόδου εκείνης. με πολλές πιθανότητες επιστροφής. αργότερα. Ο συγγραφέας του βιβλίου αυτού που παρακολούθησε από πολύ κοντά την πολιτική ζωή της Ελλάδας δεν συμμερίζεται καμιά από τις παραπάνω ερμηνείες. Παπανδρέου. Digitized by 10uk1s . Και αυτό το «κάτι» ήταν το αμείλικτο παλάτι και η CIA. που όμως έπρεπε να είναι κατάλληλος και πρόθυμος να δεχτεί λύση του κυπριακού ζητήματος που να αναγνωρίζει δικαιώματα και στην Τουρκία. το 1959. υπέγραφε — μαζί με τον Ε. που με την σατανικότητά τους κρατούσαν τεκμήρια όχι πολύ κολακευτικά για τον διωγμένο πρωθυπουργό. Τέσσερα χρόνια αργότερα. Ο Καραμανλής δεν ήταν λιπόψυχος. Ένα από αυτά φαίνεται να ήταν και το περίφημο «μνημόνιον» για το κυπριακό. Οι συμφωνίες της Ζυρίχης εκφράζανε μια πολιτική εθνικής συνθηκολογήσεως υπέρ των Τούρκων. Αντί για τη σοφή αυτή διαδικασία της δημοκρατίας. αφού υπογραμμίζει ότι «ο μονάρχης απέπεμψε τον πρωθυπουργό του όπως ένα αφεντικό απολύει έναν υφιστάμενο που διέπραξε σφάλματα». όταν ο τότε πρωθυπουργός Παπάγος ήταν βαριά άρρωστος και πλησίαζε το τέλος του. θεωρεί περισσότερο αξιόπιστη αιτία της φυγής του Καραμανλή την «προσωπική του λιποψυχία». Με «λογική» παραδοσιακή βία . προκρίθηκε η συνταγή της ωμής βίας. θα τον έκλεινε στη φυλακή για τα σκάνδαλα των φίλων και συγγενών του. Κάτι άλλο φοβότανε ο Καραμανλής. Εύλογη λοιπόν. αν και νικημένη. στην εξουσία.στην εξουσία. Έγινε μια σύσκεψη και η συμφωνία διατυπώθηκε σ' ένα «μνημόνιο». που στηρίζεται στο νόμο της εναλλαγής των κομμάτων και αφήνει ανέπαφο το κατεστημένο (εφαρμόζεται με επιτυχία στη Δυτική Ευρώπη). Το ερώτημα που δεν μπορούμε ν' αποφύγουμε είναι: Δεν πρόβλεπαν ή δεν υποπτεύτηκαν καν οι «φωτισμένοι» ηγέτες της δεξιάς ή οι πανέξυπνοι φορείς της ολιγαρχίας ότι τα πραξικοπήματα του '61 και του '65 θα άνοιγαν το δρόμο σε μια μακρόχρονη «ανωμαλία» με ανεξέλεγκτες δυνάμεις που μοιραίο τέρμα της κινδυνεύει να είναι η καταστροφή του ελληνικού έθνους προς όφελος ξένων ενδιαφερομένων. Αβέρωφ — στη Ζυρίχη και στο Λονδίνο την αγγλο-ελληνοτουρκική συμφωνία που αναγνώριζε στην Τουρκία δικαιώματα συγκυβερνήσεως και στρατιωτικής παρουσίας 70. οπότε θα ήταν δυνατό να προκύψουν ευθύνες και για τον ίδιον προσωπικά. να παραμένει μια ισχυρή πολιτική δύναμη. Στις παραμονές εκείνων των εκλογών (1961) ο δείκτης είχε αρχίσει να διαγράφει την καμπύλη κάμψεως της ΕΡΕ. ανεζητείτο από την CIA ο διάδοχός του. Ο Καραμανλής βολιδοσκοπήθηκε. Την σταμάτησε βίαια ο στρατός με το σχέδιο «Περικλής». Λαμβανομένου όμως υπ' όψη του στρατηγικού ενδιαφέροντος των Ηνωμένων Πολιτειών για την Τουρκία ο Καραμανλής είχε προσφέρει με την υπογραφή του μιαν ανεκτίμητη υπηρεσία στην αμερικανική διπλωματία 71.

Για να γίνει πιο κατανοητή η εξήγηση που δίνουμε ας κάνουμε τον εξής υποθετικό συλλογισμό: Μπροστά στον κ. υπαγόμενη στους αδυσώπητους κοινωνικούς νόμους που κινούν την ιστορία. θα σφάξει τους «έξαλλους». υπό τουρκική κατοχή. «Α» της ολιγαρχίας. Το ίδιο δίλημμα έχει ν' αντιμετωπίσει ο βασιλιάς και ένας αξιωματικός . δεν ήταν έξω από την εθνική λογική του κατεστημένου το συνειδητό γκρέμισμα των τειχών που προστάτευαν την ανάπηρη δημοκρατία. η οποία — επίσης υποθετικά— πρόκειται να εισβάλλει και να κάνει κατοχή στη χώρα μας.. μπαίνει ωμά το δίλημμα να διαλέξει ανάμεσα σε δυο φανταστικές απειλές: Η μια προέρχεται από τις λαϊκές δυνάμεις... φυσικά. θα καταστρέψει. Συμβαίνει δε να υπάγονται στο «αντεθνικό» αυτό πρόγραμμα και οι δικές του μεγάλες επιχειρήσεις. ή μάλλον συνείδησή της είναι η διατήρηση και επαύξηση — όσο το επιτρέπουν οι συνθήκες — των «κεκτημένων» προνομίων. θα. Το ίδιο. στυλοβάτες του κατεστημένου και της «εθνικοφροσύνης» αδίστακτα θα προτιμήσουν την τουρκική κατοχή και τον αφανισμό του έθνους από την άνοδο στην εξουσία των λαϊκών δυνάμεων. Αλλά θα αφήσει ανέγγιχτες τις μεγάλες επιχειρήσεις του κ.. παράγοντα της οικονομικής ολιγαρχίας. με όλα τα προβλεπόμενα επακόλουθα: Θα αρπάξει τμήμα της εθνικής «επικρατείας». όταν πρόκειται να υπερασπιστεί το ιερό δικαίωμα να εκμεταλλεύεται τον άνθρωπο. Η άλλη απειλή έχει προέλευση την Τουρκία. αλλά νομοτελειακή πράξη. «Α». στην τύχη διαλεγμένοι.βασανιστής της ΕΣΑ.Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι σκληρή. Να γιατί το εκλογικό πραξικόπημα του '61 (όπως και το μοναρχικό πραξικόπημα του '65) δεν ήταν μια τυχαία αυθαιρεσία «θερμόαιμων». Ζητάμε τώρα από τον κ. Επομένως. θα δηώσει.) ψυχή της άρχουσας τάξεως γίνεται φοβερότερη και από την τίγρη. Για την άρχουσα τάξη (που απλή πολιτική της έκφραση είναι η δεξιά) δεν υπάρχει εθνική συνείδηση. των καλοπληρωμένων υπηρεσιών τους. θα βιάσει ελληνοπούλες.. θα. που στο πολιτικό τους πρόγραμμα έχουν την εθνικοποίηση των βασικών μέσων παραγωγής.. Η (ανθρώπινη. τον (εκάστοτε) βασιλιά και τον ανώνυμο αξιωματικό βασανιστή να βάλουν το χέρι στην καρδιά και ν' απαντήσουν: Ποιο από τα δύο σκέλη του διλήμματος θεωρούν «μικρότερο κακό» για το έθνος και για τον εαυτό τους. ισχύει για τη δυναστεία και για την ξένη προστασία. «Α». Τα διδάγματα της ιστορίας μας λένε ότι και οι τρεις. Η πρώτη απειλή οδηγεί στην εκθρόνιση (για το βασιλιά) και στην παραπομπή σε δίκη (για το βασανιστή). Η δεύτερη εξασφαλίζει και στους δυο την αδιατάρακτη συνέχιση. Digitized by 10uk1s .

τα συσσωρευμένα εκρηκτικά προβλήματα. πρώην διπλωμάτης. αλλά μια δεξιά χωρίς τον Καραμανλή. Αλλά και ο ένας και ο άλλος απογοητεύτηκαν. Όταν ορκίστηκε πρωθυπουργός ένα κύμα από ανάμικτα αισθήματα αηδίας και σαρκασμού απλώθηκε σ' όλη τη χώρα. Ο ανένδοτος αγών εσάλευσε τα θεμέλια του φαυλοκρατικού καθεστώτος της ΕΡΕ διά να επακολουθήση. η κατάρρευσις. που τον είχαν διαλέξει. με τους ανέμους της Θεσσαλονίκης και του Λονδίνου. Παπανδρέου δήλωσε: «Επί είκοσι μήνες έχομεν διεξαγάγει ανένδοτον αγώνα εναντίον της παρανόμου κυβερνήσεως. που σημαίνει ότι μία πραξις δυναμένη να έχη τα εξωτερικά γνωρίσματα της προδοσίας. Η κυβέρνηση Πιπινέλη εμφανίστηκε στη Βουλή και πήρε ψήφο εμπιστοσύνης από την ΕΡΕ. Το νέο αστέρι ήταν ο Παναγιώτης Πιπινέλης. Στο μεταξύ η Ένωση Κέντρου ζητούσε εκλογές με υπηρεσιακή κυβέρνηση «πλήρους εμπιστοσύνης». τον διέγραψε από το κόμμα. σύσκεψη των βουλευτών του κέντρου ο Γ. Προτού «παραιτηθεί» ο Καραμανλής. το παλάτι και η CIA είχαν αρχίσει τις ραδιουργίες για να βάλουν σε δικό τους καλούπι τη διάδοχη κατάσταση. Φαίνεται ότι και ο Σοφοκλής Βενιζέλος διατηρούσε ανάλογες αυταπάτες. για λόγους πειθαρχίας.. Ο Μαρκεζίνης πίστευε ότι είχε σημάνει η ώρα του.. (Η Ένωση Κέντρου και η αριστερά την καταψήφισαν). Η προδοσία είναι ζήτημα χρόνου. τον τόπον του εθνικού εγκλήματος».. Digitized by 10uk1s . Ιδεολογικός θαυμαστής του Ταλλεϋράνδου υιοθέτησε (το 1965) από το βήμα της Βουλής τη φιλοσοφική θεωρία του περί εθνικής προδοσίας. απέναντι στον καινούργιο πρωθυπουργό. Διατηρώντας αμετάβλητους τους στρατηγικούς στόχους τους μηχανορραφούσαν για το πώς — και μετά την πτώση της ΕΡΕ — θα διατηρούσαν τον έλεγχο των καινούργιων πολιτικών διαμορφώσεων.. δηλαδή περιστάσεων.. αποκτά τελείως άλλην σημασίαν και τελείως άλλην συνεισφοράν εις τα πράγματα της χώρας». Τα ανάκτορα και ο στρατός δεν εννοούσαν να ξεστρατίσουν από το πλέγμα των πολύ στενών εκλεκτικών συγγενειών. αλλά ένθερμος υμνητής της ελέω Θεού απολυταρχικής εξουσίας του μονάρχη και πρόθυμος να προσφέρει στους Αμερικανούς περισσότερα από κείνα που ζητούσαν. εξακολουθούσαν να ποντάρουν στη δεξιά. είπε. Ο Παπανδρέου. Ο Πιπινέλης παρείχε εγγυήσεις ότι θα ήταν πολύ βολικότερος «κηπουρός».. μετά την κυβερνητική κρίση. αποτυχημένος πολιτικός (δεν είχε καταφέρει ως τότε να εκλεγεί ούτε βουλευτής). τα πράγματα απέδειξαν ότι η πορεία προς την ομαλότητα ήταν ένας ανώμαλος δρόμος μετά πολλών εμποδίων. «Τι σημαίνει. Αντίθετα. Κατά την ψηφοφορία εκείνη σημειώθηκε στις τάξεις του κέντρου μια παραφωνία. Και έληξεν η πρώτη νικηφόρος φάσις του αγώνος με την φυγήν του αρχηγού της ΕΡΕ εις την Ζυρίχην.. Χρειάστηκαν πολλές συμβιβαστικές προσπάθειες ωσότου γίνει η συμφιλίωση των δύο ηγετών. Η μικρή λεπτομέρεια των απωθητικών αισθημάτων της κοινής γνώμης. Στην πρώτη. ούτε εξομάλυνε. δια μαγείας..ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Η πτώση της ΕΡΕ τον Ιούνιο 1963 δεν άνοιξε διάπλατα τη λεωφόρο της δημοκρατίας. Εκτός απ' αυτές τις αρετές ο Πιπινέλης ήταν διακεκριμένο στέλεχος της ΕΡΕ και υπουργός Εμπορίου στην τελευταία κυβέρνηση Καραμανλή. Ο Σοφοκλής Βενιζέλος ψήφισε «υπέρ». όταν τοποθετήται στα πλαίσια των ευρυτέρων γεγονότων υπό τα οποία διεξάγεται. Και ο αγών μας εδικαιώθη. Περίμενε πρόσκληση από τα ανάκτορα και την εντολή να σχηματίσει «μεταβατική» κυβέρνηση. Φάνηκε καθαρά ότι η Φρειδερίκη και η CIA. προδοσία. δεν βάραινε πολύ.

Και τα έπαιξα όλα για όλα. η οποία και πραγματοποιήθηκε.. Οι προγραμματικές δηλώσεις της κυβερνήσεως Πιπινέλη με τα μεγαλεπήβολα σχέδια που περιείχαν έδιναν εσκεμμένα την εντύπωση ότι επρόκειτο για κυβέρνηση αιωνιότητας και όχι προεκλογική. Την ίδια μέρα τα κόμματα της αντιπολιτεύσεως εκήρυξαν αποχή από τις εργασίες της Βουλής. Ο Γεώργιος Παπανδρέου. Το καζάνι της λαϊκής δυσφορίας κόχλαζε. που έμοιαζε με πρόσταγμα μάχης: Digitized by 10uk1s . χωρίς όμως ν' αποφευχθούν εκδηλώσεις υπέρ της αμνηστεύσεως των πολιτικών κρατουμένων. Το ίδιο και κατά το συμβούλιο στέμματος που συγκάλεσε την επόμενη. Δεν εδέχθην καμμίαν υποχώρησιν. Ο Παπανδρέου αντέδρασε κεραυνοβόλα. Η κατάσταση εκτραχυνότανε.. Ο Παύλος φάνηκε ανένδοτος. εξομολογήθηκε: «Η στιγμή ήτο κρίσιμος. Και οι δυο αντίπαλες παρατάξεις είχαν παρατεντώσει το σχοινί. δεν θα κυβερνούσε η δεξιά. Έτσι. Η εκδήλωση του σχεδίου άρχισε με μια δήλωση του Βενιζέλου.. Δηλαδή. που δεν είχαν αφομοιωθεί με το ρωμαλέο πνεύμα του παπανδρεϊκού ανενδοτισμού. Στις 21 Σεπτεμβρίου ο Παπανδρέου έκανε διάβημα στο βασιλιά.. αντί να έχει το κατεστημένο πολιτικό όργανο τη δεξιά — που προκαλεί κοινωνικές αντιδράσεις και ανένδοτους αγώνες— θεωρήθηκε προτιμότερη η δημιουργία ενός νέου κυβερνητικού σχήματος υπό την προεδρία του Πιπινέλη. Ζήτησε ν' αντικατασταθεί η κυβέρνηση Πιπινέλη από υπηρεσιακή «πλήρους εμπιστοσύνης».. που στηριζότανε στο δόγμα του «διαίρει και βασίλευε» και προϋπέθετε τη διάσπαση των δύο μεγάλων κομμάτων. αλλά η κεντροδεξιά. που θα το συγκροτούσαν ένα τμήμα της ΕΡΕ και ένα τμήμα (το μετριοπαθέστερο) του κέντρου. Περισσότερο από τις προειδοποιήσεις του Παπανδρέου το παλάτι και η αμερικανική πρεσβεία κλονίσθηκαν όταν ο αρχηγός του κέντρου απηύθυνε στον ελληνικό λαό το λακωνικό εκείνο διάγγελμα. κυβερνήσεως από στοιχεία των δύο κομμάτων. Το παλάτι βρέθηκε σε αδιέξοδο. Το έγκλημα της Θεσσαλονίκης είχε πολιτογραφήσει τη λέξη «τρίκυκλο» ως σύμβολο της δεξιάς και των λοιπών εταίρων του κατεστημένου. Τότε εκάλεσα τον ανώτατον άρχοντα δι' υστάτην φοράν ν' αναμετρήση τας ευθύνας του». Μπροστά στην απειλή οριστικής διαγραφής από το κόμμα και στα πυρά του δημοκρατικού τύπου ο Βενιζέλος υποχώρησε.. ότι οι συνθήκες επέβαλλαν το σχηματισμό «μεταβατικής». με δημοκρατικό μανδύα. αργότερα. Και άρχισε να παραπαίει. που έμμεσα στρέφονταν εναντίον του θρόνου. Στις λαϊκές συγκεντρώσεις τα πλήθη εκραύγαζαν: «Κάτω τα τρίκυκλα!». Ταυτόχρονα. Μετά την επιστροφή στην Αθήνα η Φρειδερίκη και οι φίλοι της της CIA άρχισαν να απεργάζονται ένα νέο πολιτικά στρατήγημα. Η διάσπαση της ΕΡΕ αποτελούσε αρκετά εύκολο εγχείρημα μετά την φυγή του Καραμανλή και τις αντιδράσεις σημαντικού αριθμού στελεχών στη λιγώτερο οπισθοδρομική και σκοταδιστική πολιτική της νέας ηγεσίας Κανελλόπουλου. Την ημέραν εκείνην εδημοσιεύθη το βασιλικόν διάταγμα της διαλύσεως της Βουλής και της προκηρύξεως των εκλογών διά την 3ην Νοεμβρίου. Το σχέδιο ναυάγησε. Και δεν σου κρύβω ότι την 26ην Σεπτεμβρίου εφοβήθην ότι ωδηγούμεθα εις τραγικήν εθνικήν ανωμαλίαν. Απευθυνόμενος ο Παπανδρέου «και προς τα άνω και προς τα κάτω» κατέστησε γνωστό ότι «εις παρωδίαν εκλογών η Ένωσις Κέντρου δεν θα μετάσχη». Και η κυβέρνησις Πιπινέλη διετηρείτο. ο γιγαντιαίος μηχανισμός του υπερκράτους άρχισε να κινείται με ρυθμό αναβιώσεως των προεκλογικών συνθηκών του 1961.Αμέσως ο Πιπινέλης «εκάλυψε» την επίσημη επίσκεψη του βασιλικού ζεύγους στο Λονδίνο. Στο στρατόπεδο του κέντρου πιο ευάλωτος θεωρήθηκε ο Σοφοκλής Βενιζέλος και οι επηρεαζόμενοι απ' αυτόν συντηρητικοί βουλευτές. Η γραμμή της αντιπολιτεύσεως έγινε σκληρότερη. Αν έσπαζε θα είχαμε εκρηκτικές εξελίξεις.

Προέκυπτε. Και ασφαλώς η αναπόληση των απαίσιων συνθηκών του 1961 εμφάνιζε τις εκλογές του 1963 ιδανικές. Αμέσως όρκισε υπηρεσιακή κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον πρόεδρο του Αρείου Πάγου Στυλιανό Μαυρομιχάλη. Στις 8 Νοεμβρίου (1963) ο Γεώργιος Παπανδρέου σχημάτισε κυβέρνηση. Και ο Παύλος κάνοντας στροφή 180 μοιρών υποχρέωσε τον Πιπινέλη να παραιτηθεί. ίσως. Με ποσοστό 42. Και στην «Επιτηρούμενη Ζώνη» (το άλλο στεγανό της στρατιωτικής εξουσίας) το ποσοστό της ΕΡΕ υπερέβη το 74%. ενθουσιασμός δεν ήταν ανεξήγητος. Η λύση κρίθηκε —και ήταν— ικανοποιητική.34% με 28 και το κόμμα του Μαρκεζίνη 3. Ο υπέρμετρος. σε σαράντα μέρες δεν ήταν δυνατό να ξεθεμελιωθεί ούτε το κομματικό κράτος της δεξιάς. Αλλά δεν ήσαν. Η Φρειδερίκη και οι στρατηγοί παραμερίσθηκαν.04% με 138 βουλευτές ΕΡΕ 39. Η πρώτη δήλωση του Μαυρομιχάλη διακήρυττε την απόφαση της κυβερνήσεως να διενεργήσει «άψογες εκλογές».04% επί των ψήφων εξέλεξε 138 βουλευτές (επί 300). δικαστική προσωπικότητα υψηλού κύρους. επομένως.73% με δύο έδρες. Όλα τα κόμματα αναγνώρισαν τη γνησιότητα του αποτελέσματος. Με την διαδοχική όμως απομάκρυνση των Καραμανλή και Πιπινέλη είχε ήδη επέλθει ένα μούδιασμα τόσο στους φορείς όσο και στα εκτελεστικά όργανα της βίας. αν και κατέλαβε την πρώτη θέση. αλλά σαν εθνικοαπελευθερωτική.37% εισέπραξε 44% επί των εδρών. Αντικαταστάθηκαν οι αρχηγοί χωροφυλακής και αστυνομίας.. πράγμα που σημαίνει την άσκηση τουλάχιστον ψυχολογικής βίας. Πραγματοποιήθηκε αφοπλισμός των ταγμάτων εθνικής ασφαλείας (TEA). η ΕΡΕ πήρε 61. ούτε το υπερκράτος των ορατών και αόρατων δυνάμεων που οι ρίζες του αριθμούσαν δεκαετίες.«Καλώ τον ελληνικό λαό να υπερασπίση τας δημοκρατικάς του ελευθερίας!». Αυθημερόν η πρεσβεία συμβούλευσε υποχώρηση. Για να εκτιμηθούν καλύτερα οι διαφορές των εκλογών του 1963 από όλες τις προηγούμενες αρκεί να θυμίσουμε ότι το 1958 η ΕΡΕ με μικρότερο ποσοστό (41%) είχε εξασφαλίσει κοινοβουλευτική δύναμη 171 βουλευτών. από μια σχετικά γνήσια σφυγμομέτρηση ότι η πραγματική δύναμη της ΕΡΕ ήταν κάτω του 32%. Η πτώση της ελληνικής δεξιάς έμοιαζε στη συναισθηματική αντίληψη του κόσμου με την κατάλυση της Βαστίλλης. Οι ανισότητες στις περιφερειακές εκπροσωπήσεις (για τις οποίες έχουμε μιλήσει και οι οποίες είχαν διατηρηθεί) ευνόησαν την ΕΡΕ. όπου δεν έφθανε ούτε η ηχώ της εξουσίας της κυβερνήσεως Μαυρομιχάλη.47%. αν σκεφτούμε ότι η δεξιά κρατούσε τις λαβές της εξουσίας τριάντα χρόνια (από το 1933) και είχε ταυτιστεί με το αδυσώπητο αντιδημοκρατικό καθεστώς. Αν και δεύτερο κόμμα με ποσοστό ψήφου 39. Οι εκλογές έγιναν με απόλυτη τάξη και απέδωσαν το εξής αποτέλεσμα: Ένωσις Κέντρου 42. όχι σαν εκλογική. Εισαγγελείς τοποθετήθηκαν στις νομαρχίες. που ήταν η μάστιγα της υπαίθρου.37% με 132 ΕΔΑ 14. Και ο λαός γιόρτασε τη νίκη. Και μερικά εύστοχα μέτρα της κυβερνήσεως Μαυρομιχάλη δημιούργησαν κάποια ατμόσφαιρα ελευθερίας. Βέβαια. Ως προς την Ένωση Κέντρου.. ωστόσο δεν ευνοήθηκε από το εκλογικό σύστημα (που συνήθως ευνοούσε το πρώτο κόμμα). Στα στρατιωτικά τμήματα. Και οι πράξεις του δεν διέψευσαν τους λόγους. Digitized by 10uk1s .

ένοπλου πολεμιστή και υπουργού της κυβερνήσεως των «βουνών». που δόθηκαν για την εκλογή του νέου προέδρου της Βουλής. είχε διαπράξει το αμάρτημα να μετάσχει στο κατοχικό κίνημα εθνικής αντιστάσεως του ΕΑΜ. χωρίς ίσως να το συναισθάνεται. Ούτε λίγο. Ήθελε αυτοδύναμη πλειοψηφία. Με τους 138 βουλευτές της η Ένωση Κέντρου δεν είχε την απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία (151).. Και με ιερή αγανάκτηση διερρήγνυαν τα ιμάτιά τους.. Το δεύτερο εθνικό έγκλημα ήταν ότι η Ένωση Κέντρου είχε τολμήσει να δεχθεί να προσμετρηθούν στις ψήφους της. Τα πράγματα όμως από συνταγματική και νομική πλευρά ήσαν διαφορετικά από το αυθαίρετο πλαίσιο κοινοβουλευτικής διαδικασίας. Και οι εχθροί του την είχαν αριστοτεχνικά επισημάνει. μέσα σε χαρμόσυνη ατμόσφαιρα εκδηλώσεων σ' ολόκληρη τη χώρα. που δικαιολογούσε την ύπαρξή του εν ονόματι — δήθεν — του αντικομμουνισμού. Επί τέλους! Η δεξιά. Στην ίδια ζυγαριά οι ψήφοι της κυβερνήσεως και των κομμουνιστών. Και όλα τα συντάγματα του κόσμου. γινότανε συνήγορος της φιλοσοφίας του υπερκράτους. που άστραφτε και βροντούσε σαν Δίας σε κάθε παραβίαση της δημοκρατίας.Αλλά από τις πρώτες μέρες φάνηκε ότι οι εκλογές είχαν αφήσει άλυτο και το πολιτικό πρόβλημα και το πρόβλημα της εξουσίας. Ήταν η αχίλλεια πτέρνα του. Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων (που την είχε λαμπρύνει επί δέκα συνεχή χρόνια ο Ροδόπουλος.. Ο Τσιριμώκος. Αν γίνονταν δεκτές οι προσφορές θα σημειωνότανε το πρωτοφανές γεγονός η κυβέρνηση να συγκεντρώσει στη Βουλή την παμψηφία των 300 βουλευτών.. και οι ψήφοι της ΕΔΑ. μεταμορφωνόταν σε αδέξιο κατηγορούμενο όταν συνέβαινε κάποια ρυπαρή εφημερίδα της δεξιάς να του αμφισβητεί τον. Στις 16 Δεκεμβρίου. Και την μεθεπόμενη ημέρα εξέλεξε πρόεδρο του σώματος τον Ηλία Τσιριμώκο. Σαν να μην έφθαναν όλα αυτά. Εκπροσωπούσε ένα τμήμα του λαού. αν και γόνος αρχοντικής πολιτικής οικογένειας. Και επί πλέον. αντικομμουνισμό του. Ο Παπανδρέου συμμορφώθηκε.. ο στρατός. συμπεριλαμβανομένου και του ελληνικού. ολόκληρο το κατεστημένο είχαν βρει ένα στόχο. που θα βάραινε στις κατοπινές εξελίξεις. σοσιαλιστική προέλευση. Η αντίδραση του Παπανδρέου υπήρξε χλιαρή.. αλλά σε πρόσωπα της εμπιστοσύνης του θρόνου και του στρατού. Έτσι όμως ο Γεώργιος Παπανδρέου. δεν κάνουν διακρίσεις κομμάτων ή πολιτών πρώτης ή Digitized by 10uk1s . από το 1951 που ιδρύθηκε. Οι εφημερίδες της δεξιάς ανέσυραν από τα αρχεία τους σκονισμένες φωτογραφίες του Ηλία Τσιριμώκου. συνήλθε η νέα Βουλή. Τόσο η ΕΔΑ όσο και η ΕΡΕ προσφέρθηκαν να δώσουν ψήφο εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση. Η ΕΔΑ ήταν νόμιμο κόμμα και λειτουργούσε. Αυτός ο καταπληκτικός άνθρωπος. ο πρωταθλητής του ανένδοτου αγώνα. Ήταν μια παγερή υπόμνηση ότι ο στρατός και τα σώματα ασφαλείας θα παρέμεναν «στεγανά» της υπερεξουσίας. επίσης ανένδοτο. Και ήταν το πρώτο πολιτικό λάθος του. Άρα και η κυβέρνηση είναι κομμουνιστική. στους 167 ψήφους που πήρε κατά την ψηφοφορία της Βουλής περιλαμβάνονταν και οι ψήφοι των βουλευτών της ΕΔΑ. μέσα στα αυστηρά πλαίσια του Συντάγματος.. Το πρόβλημα της «εξουσίας» ανέκυπτε με την τελεσιγραφική αξίωση του παλατιού να ανατεθούν τα δύο κρίσιμα υπουργεία Εθνικής Αμύνης και Δημοσίας Τάξεως όχι σε αντιπροσώπους του λαού. ούτε πολύ η εκλογή του Τσιριμώκου ήταν — κατά τη δεξιά και την CIA — το ασφαλές προανάκρουσμα της διολισθήσεως της Ελλάδας στο σιδηρούν παραπέτασμα. Η εκλογή του νέου προέδρου Βουλής έδειξε ότι είχαν παραβιαστεί δυο από τα ιερά «ταμπού» της εθνικοφροσύνης. είχε φιλοαριστερή. Και προσανατολίστηκε προς νέες εκλογές.. που είχε θεσπίσει ο ιησουιτισμός της δεξιάς και η ανοχή του Παπανδρέου.) ένας αντάρτης της Κατοχής. Αλλά ο Παπανδρέου απέκρουσε και τις δυο προσφορές λέγοντας: «Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας».

Παραδέχτηκε με τη στάση του ότι οι αριστεροί ψήφοι έπρεπε να υπολογίζονται μόνον ως αρνητικοί. Ο Παρασκευόπουλος. υποδιοικητή της Εθνικής Τραπέζης. Εάν δεχότανε τη θετική ψήφο των 28 της ΕΔΑ φυσικά διέθετε πλειοψηφία. Ο λόγος. που προκάλεσε ενθουσιασμό στις λαϊκές τάξεις.. Δηλαδή να ερευνήσει αν υπάρχουν δυνατότητες σχηματισμού κυβερνήσεως συνεργασίας ΕΡΕ . Μέσα σε πενήντα μέρες ο ελληνικός λαός πραγματοποίησε ένα σταθερό βήμα προόδου. Διαφωνούσε όμως η ελληνική δεξιά. αναθέτοντας τη διεξαγωγή τους στην υπηρεσιακή κυβέρνηση του Ιωάννη Παρασκευόπουλου. Αλλά η ΕΡΕ διαφωνούσε και με την απλή αριθμητική. Προτού αποδεχθεί την εισήγηση του Παπανδρέου ο Παύλος έκαμε μία ύστατη απόπειρα διασπάσεως των κομμάτων και δημιουργίας σχήματος κεντροδεξιάς. απέκτησε ουσιαστικό νόημα και στην καταπιεσμένη Ελλάδα. Κατ' αυτήν. Εδώ βλέπουμε καθαρά ότι ο αρχηγός της Ενώσεως Κέντρου ευθυγραμμιζότανε απόλυτα στο θέμα των ψήφων της ΕΔΑ ακόμη και με τα φιλοσοφικά δόγματα του Πιουριφόυ 72. να προσμετρώνται ως αρνητικοί. Δηλαδή οι ψήφοι της ΕΔΑ δεν έφθανε να μην υπολογίζονται καθόλου. 28 της ΕΔΑ και έναν ανεξάρτητο. αλλά υποχρεωτικά έπρεπε να υπολογίζονται ως αρνητικοί. Οι αγροτικοί πληθυσμοί. Ποτέ ως θετικοί. ανήκε στο στενό περιβάλλον της βασιλικής αυλής. όταν ο Τσιριμώκος εξελέγη πρόεδρος της Βουλής με 167 ψήφους. Αλλά και η απόπειρα αυτή κατάρρευσε μπροστά στην κατηγορηματική άρνηση του Παπανδρέου και στην ενότητα της Ενώσεως Κέντρου. Και τέλος η πολιτική δημοκρατία. Κανελλόπουλο «διερευνητική εντολή». Το νομοθέτημα αυτό. Εάν δεν την δεχότανε. έπαψαν ν' ανήκουν στην αρμοδιότητα του χωροφύλακα. είχε διατελέσει αντιπρόεδρος της κυβερνήσεως Δόβα.Ενώσεως Κέντρου. Κατά την πολιτική της φιλοσοφία. ανάσαναν με το ριζοσπαστικό μέτρο της ρυθμίσεως των αγροτικών χρεών. Ανέθεσε στο νέο αρχηγό της ΕΡΕ Π. η σκέψη. Τότε ο βασιλιάς διέλυσε την Βουλή και προκήρυξε εκλογές για τις 16 Φεβρουαρίου 1964. τοποθετημένος πολιτικά στη δεξιά. Μετά την ψηφοφορία εμπιστοσύνης προς την κυβέρνηση που έδωσε αποτελέσματα παρόμοια με την εκλογή του προέδρου Βουλής ο Παπανδρέου διαπίστωσε ότι η κυβέρνησή του εστερείτο «αυτοδυνάμου πλειοψηφίας» και υπέβαλε (παραμονή Χριστουγέννων) στο βασιλιά την παραίτησή του. Το επόμενο βήμα ήταν εισήγηση στον ρυθμιστή του πολιτεύματος να δεχθεί την διεξαγωγή νέων εκλογών. έβγαζε τη χώρα από τον πνευματικό σκοταδισμό και δημιουργούσε την υποδομή της μελλοντικής οικονομικής αναπτύξεως. αν και έμεινε στην ιστορία σαν «η κυβέρνηση των πενήντα ημερών». ο Τσιριμώκος έπρεπε να υπολογίσει ότι πήρε 139 επί του συνόλου των 300. αυτό το θείο οξυγόνο των ελεύθερων λαών. ψηφίστηκε από 138 του κέντρου.δεύτερης κατηγορίας. εφ' όσον θα απέμεναν 139 «υπέρ» και 132 «κατά».. αλλά και επέσυρε εντονότατες επικρίσεις της δεξιάς και της οικονομικής ολιγαρχίας. που έχει τη σφραγίδα του πάθους του Παπανδρέου για την παιδεία 73. Έτσι. Το σπουδαιότερο από τα κυβερνητικά μέτρα υπήρξε η καθιέρωση της δωρεάν παιδείας σ' όλες τις βαθμίδες της εκπαιδεύσεως. ή μάλλον έπρεπε. ωστόσο επιτέλεσε σημαντικό έργο. Επί πλέον. η κριτική. ούτε ως θετική ούτε ως αρνητική. Και όμως ο Παπανδρέου είχε πιαστεί στην χοντροκομμένη αυτή παγίδα. οι ιδέες. πάλι είχε πλειοψηφία. Η πρώτη κυβέρνηση Παπανδρέου. παρίες της ελληνικής κοινωνίας. Το ότι θα συνοδοιπορούσαν οι αρνητικοί ψήφοι της ΕΡΕ με τους αρνητικούς ψήφους της ΕΔΑ αυτό δεν ενοχλούσε τους καθαρόαιμους αντικομμουνιστές της δεξιάς. Δεν δέχτηκε ούτε το ένα ούτε το άλλο. (138 έναντι 132). οι ψήφοι των βουλευτών της ΕΔΑ μπορούσαν. υπό την αιγίδα Digitized by 10uk1s . Η απλή αριθμητική λέγει ότι και χωρίς τις ψήφους της ΕΔΑ πάλι θα εξελέγετο.

Αλλά ο λαός δεν παρασύρθηκε. αν σκεφθούμε ότι ήταν ο υπεύθυνος πρωθυπουργός. οι συνθήκες των εκλογών της 16 Φεβρουαρίου 1964 υπήρξαν αδιάβλητες. Αλλά μάταια. Ή μήπως ήταν ένας θαυμάσιος συγκερασμός προωθήσεως των τουρκικών βλέψεων και παροχής βοηθείας προς την κινδυνεύουσα ελληνική δεξιά. Οι δυο αντίπαλοι ηγέτες Παπανδρέου και Κανελλόπουλος την ημέρα εκφωνούσαν λόγους σε διαφορετικά σημεία της χώρας και τη νύχτα καλούμενοι έσπευδαν στην έδρα της υπηρεσιακής κυβερνήσεως. είναι εύλογη η υπόθεση ότι το NATO είχε κινηθεί όχι χωρίς τη συγκατάθεση (ή την έκκληση) ελληνικών παραγόντων.Αγκύρας.της οποίας είχε διαπραχθεί το εκλογικό πραξικόπημα του 1961. αναφέρονται τα εξής: «Η ΕΡΕ επεχείρησε να εκμεταλλευθεί την κυπριακή κρίση για να επιτευχθεί αναβολή ή και ματαίωση των εκλογών. Το εγχείρημα απέτυχε. «Δεν ξέρω» είπε. Εξ ίσου αδίστακτη ήταν η προεκλογική προπαγάνδα της δεξιάς και στους άλλους τομείς. Αλλά δεν αποτελούν και συγχωροχάρτι για κείνους που βαρύνονται με την φοβερή υποψία. Τα τελεσίγραφα διαδέχονταν το ένα το άλλο. Ωστόσο.. Όταν δεν απέδωσε το «ατού» της τουρκικής αποβάσεως ρίχτηκε το σύνθημα ότι οι παροχές των «πενήντα ημερών» προς τους αγρότες και η δωρεάν παιδεία έθεταν σε κίνδυνο τη σταθερότητα της δραχμής. Και ήρθαν στιγμές που στον ορίζοντα είχε διαγραφεί το απειλητικό φάσμα ενός θερμού ελληνοτουρκικού πολέμου. Μετά παρέλευση δύο χρόνων ένας αρμόδιος υπάλληλος του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών μου επιβεβαίωσε την πληροφορία των ουδετέρων. Η Τουρκία απειλούσε ναυτική απόβαση και κατάληψη της νήσου. Ο προεκλογικός αγώνας βρισκότανε στο κορύφωμά του. που προκαλούσε αλλεργικά αισθήματα στο παλάτι και στην ξένη κηδεμονία. αλλά την απέτρεψε από του να πραγματοποιήσει ναυτική απόβαση στην Κύπρο. Στην ιστορική μελέτη «Γεώργιος Παπανδρέου». Στην Αθήνα η κατάσταση ήταν αρκετά περίεργη. Ο συγκρατημός και οι υπεκφυγές του Παπανδρέου ήσαν δικαιολογημένες. Οι μάχες στην Κύπρο μαίνονταν. «Ίσως ο συλλογισμός σου να μην είναι εντελώς αστήρικτος. γεγονός που κλόνιζε την ενότητα του NATO και εξασθένιζε την ΝΑ πλευρά του. και συσκέπτονταν με τους αρμόδιους διπλωμάτες και τη στρατιωτική ηγεσία για την αντιμετώπιση του πολεμικού κινδύνου. Ελπίζανε ότι με την αθρόα ζήτηση λιρών θα προκαλούσαν τον πανικό της «χρυσοφιλίας» και την κατάρρευση της δραχμής. Για το κατεστημένο η κυπριακή κρίση ήταν δώρο εξ ουρανού. Οι πρεσβείες δύο ουδέτερων κρατών στην Αθήνα είχαν πληροφορίες ότι η ηγεσία του NATO «ενεθάρρυνε» την Τουρκία στο να δημιουργήσει τεχνητή πολεμική ατμόσφαιρα για να βγάλει από το αδιέξοδο την ελληνική δεξιά. προβλέποντας τη βέβαιη συντριβή της. Αλλά η προεκλογική περίοδος διαταράχθηκε από μια «ξαφνική» αναθέρμανση της κυπριακής κρίσεως. Digitized by 10uk1s . Αν η κρίση οδηγούσε σε πόλεμο οι καταραμένες εκλογές θα ματαιώνονταν. Ο πρωθυπουργός Παπανδρέου.. ή στα ανάκτορα.. Και θ' απεφεύγετο ο σίγουρος θρίαμβος της δημοκρατίας. Αν και δεν υπάρχουν αποδείξεις. Η υπερκυβέρνηση και το υπερκράτος δεν τόλμησαν να κινηθούν. Για να ενισχυθεί το κομματικό παιγνίδι της ΕΡΕ οι εκπρόσωποι της οικονομικής ολιγαρχίας επιδόθηκαν στην αγορά τεράστιων ποσοτήτων χρυσών λιρών. Αλλά δεν ξέρω». Και έκλεισε τη συνομιλία με την πολυσήμαντη φράση: «Και αν ήξερα δεν θα σου έλεγα». στον οποίο ανέπτυξα πολύ αργότερα αυτό το συλλογισμό.» (σελίς 439): Από όλη αυτή τη θολή ιστορία το χρέος της αλήθειας επιβάλλει να εξαιρέσουμε προσωπικά τον Κανελλόπουλο. μου έδωσε την εντύπωση ανθρώπου που ήξερε πολλά επί του θέματος.. Τεκμηριωμένη απάντηση δεν μπορεί να δοθεί. που έχει γραφεί σχεδόν με υπαγόρευση του ίδιου. ο οποίος δεν συμμεριζότανε καθόλου τις ελαστικές αντιλήψεις του Πιπινέλη (και άλλων παραγόντων της ΕΡΕ) περί εθνικής προδοσίας. τα οποία όμως δεν ήθελε ν' αποκαλύψει. Η σύγκρουση Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων είχε προκαλέσει όξυνση στις σχέσεις Αθηνών . Το ερώτημα είναι: «Ξαφνικά» και «τυχαία» ξέσπασε η πολεμική κρίση εξ αφορμής του κυπριακού.

υπαρχηγός της Ενώσεως Κέντρου. παρά το γεγονός ότι αυτό το ποσοστό περιείχε και τη μικρή δύναμη του συνεργαζόμενου Μαρκεζίνη (3.34% (1963) έπεσε στο 11. Η Ένωση Κέντρου συγκέντρωσε 52.26%. Η μικρή απόσταση που παρουσιάζει το εκλογικό αποτέλεσμα στα δυο μεγάλα κόμματα (Ένωση Κέντρου 42. Στις εκλογές του 1964 η ηγεσία της ΕΔΑ συμμορφώθηκε με το αίτημα της λαϊκής βάσεως. αγωνιζόμενη ν' αναχαιτίσει το ρεύμα διαρροής από τις τάξεις της προς το κέντρο. Με το αλάθητο αισθητήριό τους. Ο αγώνας ήδη είχε κριθεί. Η ΕΡΕ υπέστη νέα καθίζηση. Αλλά ήταν «κατόπιν εορτής». όπου δεν υπήρχαν πιθανότητες εκλογής αριστερού βουλευτή. Στις παραμονές των εκλογών του 1963 σημειώθηκε μια πραγματική εσωτερική επανάσταση στις τάξεις της αριστεράς. με αρκετή ακρίβεια. Μια νέα εποχή φαινότανε να γλυκοχαράζει έπειτα από την καταχνιά τριάντα χρόνων.53% με 100 έδρες. ίσως για πολλές δεκαετηρίδες.Το αποτέλεσμα των εκλογών της 16 Φεβρουαρίου 1964 δικαίωσε τις προσδοκίες του Παπανδρέου.37%) δείχνει ότι με κάποια μικρή διακύμανση του συσχετισμού των αντίρροπων δυνάμεων η δεξιά θα κέρδιζε τις εκλογές. Δυο φυσικοί θάνατοι σημειώθηκαν κατά το στάδιο της μεταπολιτεύσεως. Και στις 6 Μαρτίου υπέκυψε. Στις αρχές Φεβρουαρίου (1964) πέθανε ο Σοφοκλής Βενιζέλος. Το 50. έπειτα από παρατεταμένη ανίατη αρρώστια. Στην ουσία όμως ήταν «λύση κατ' οικονομίαν».73%). όχι από ιδεολογική μεταστροφή. Η ηγεσία της ΕΔΑ —εκτός του Ηλία Ηλιού και μερικών άλλων— δεν συνέλαβε το γνήσιο νόημα αυτής της εκ των κάτω επαναστάσεως.0% — ΕΡΕ 39. Ένας από τους λόγους που ελαττώθηκε η δύναμη της αριστεράς — αν και οι εκλογές διεξήχθησαν χωρίς βία — ήταν η μη εμφάνιση συνδυασμών σε 24 περιφέρειες. Και εκφράζανε. Άρα το καθαρό ποσοστό της ΕΡΕ ήταν 31.37% το 1963.80%. Κλείνοντας το κεφάλαιο αυτό σημειώνουμε ότι ακόμη και στις εκλογές του '64 το άνοιγμα μεταξύ κέντρου και δεξιάς θα ήταν μεγαλύτερο αν ο στρατός και οι πληθυσμοί της «Επιτηρούμενης Ζώνης» ψηφίζανε το ίδιο ελεύθερα με τα άλλα τμήματα της χώρας.7%. Αλλά στα «στεγανά» αυτά η ΕΡΕ για τους γνωστούς λόγους έλαβε 63-69%. οι πιο φωτισμένες μάζες της ΕΔΑ. Η ΕΔΛ από 14. δεδομένου ότι και αν υπήρχαν συνδυασμοί της ΕΔΑ στις 24 περιφέρειες οι περισσότεροι οπαδοί της θα ψήφιζαν οπωσδήποτε την Ένωση Κέντρου. Η ηγεσία της ΕΔΑ χαρακτήρισε την ενέργειά της «ως πολιτική πράξη». Η στάση της ΕΔΑ στην κρίσιμη αυτή περίοδο προκάλεσε πολλές συζητήσεις και οπωσδήποτε παρουσιάζει ιστορικό ενδιαφέρον. Επανάσταση εκ των κάτω. Η πρωτοφανής αυτή στα ελληνικά πολιτικά χρονικά πλειοψηφία της εξασφάλισε 171 έδρες.81% του 1961 είχε περιοριστεί σε 39. τα τρία μεγάλα ιδεολογικά ρεύματα. Και για να συντρίψουν την ΕΡΕ έριξαν το βάρος τους στην πλάστιγγα υπέρ της Ενώσεως Κέντρου. Είναι επομένως ιστορικό χρέος ν' αναγνωριστεί ότι βασικός συντελεστής στην επικράτηση του κέντρου και στο άνοιγμα του δρόμου για το δημοκρατικό θρίαμβο του 1964 υπήρξε η φωτισμένη πρωτοβουλία σημαντικού αριθμού οπαδών της ΕΔΑ. αλλά για να καταστήσουν συντριπτικώτερη την ήττα της δεξιάς. ο βασιλιάς Παύλος. Παρά τις επουσιώδεις αυτές — για την ελληνική πραγματικότητα — επιφυλάξεις οι εκλογές του 1964 ήσαν οι σχετικά γνησιότερες από τότε που η Ελλάδα έγινε ανεξάρτητο κράτος. Τον διαδέχτηκε στο Digitized by 10uk1s . Και τώρα μειώθηκε σε 35. Πολλοί πίστεψαν πως στις 16 Φεβρουαρίου 1964 είχε συντελεστεί οριστικά το ηλιοβασίλεμα της δεξιάς και το μεσουράνημα της δημοκρατίας. Οι απλοί άνθρωποι στις πόλεις και στα χωριά είχαν γευτεί στις «πενήντα μέρες» αυτό το ζαλιστικό αγαθό που λέγεται ελευθερία και δεν θ' αφήνανε να ξαναγυρίσει η ζούγκλα της δεξιάς. Η επανάσταση όμως έγινε και συνέβαλε στην πρώτη κατάρρευση της ΕΡΕ (1963). Και αντέδρασε έντονα. είχαν συνειδητοποιήσει ότι στις εκλογές εκείνες παιζόταν η τύχη της δημοκρατίας για πολλά χρόνια. Ο Μαρκεζίνης αντιπροσωπευότανε με 8 βουλευτές.

που είναι πιθανόν ότι θα τους απέτρεπε από την ιουλιανή αθλιότητα. Παρ' όλο που επί 53 χρόνια δεν είχε ούτε μιας στιγμής ανάπαυλα από το άσβηστο πάθος της πολιτικής δράσεως. χωρίς καμιά από τις μεγάλες αρετές ή τα μεγάλα ελαττώματα του μεγάλου πατέρα του. μεσουρανούσε στο πολιτικό στερέωμα της Ελλάδας. ως τα 1960 που πέθανε.. Και οι δυο θάνατοι επιδράσανε αρνητικά στις μετέπειτα δραματικές εξελίξεις. Πράος. ανίκανος ο ίδιος να συλλάβει τα μεγέθη και τις συνέπειες των πράξεών του.. Αντίστοιχη εμφανίζεται η περίπτωση του βασιλιά Παύλου. Το 1915. είχε αναλάβει το πρώτο κυβερνητικό αξίωμα (νομάρχης Λέσβου). Μελετώντας τις μετέπειτα εξελίξεις καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι αν ζούσε ο Σοφοκλής Βενιζέλος θα ήταν ίσως αδύνατη η συνωμοσία και η προδοσία που οδήγησαν στο μοναρχικό πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1965 74.. Από φίλους και εχθρούς είχε αναγνωριστεί σαν ο εξοχότερος ρήτορας σ' όλη τη διάρκεια του ελεύθερου ελληνικού βίου. ξεχνώντας το κακό παρελθόν. Αλλά ποτέ καμιά πολιτική του πρωτοβουλία δεν είχε χαρακτήρα ανέντιμης συναλλαγής. μόνο επί έξη χρόνια. Πολύ σύντομα η αυταπάτη θα διαλυόταν. Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ έλεγε κάτι που δεν το είχε πει για πολλούς: «Αυτός ο Παπανδρέου με γοητεύει». Επί τρεις δεκαετηρίδες ήταν αρχηγός κόμματος. ευδαιμονιστής.. Ο Κωνσταντίνος. Και ο πρώτος λόγος που εξεφώνησε στη Βουλή — συνταγμένος βέβαια από τον Παπανδρέου — ήταν απόλυτα εναρμονισμένος με τα αισθήματα και τις ελπίδες του λαού. Αλλά η διάρκεια κατοχής της κυβερνητικής εξουσίας δεν είχε σημασία για τον πρεσβύτη αρχηγό της Ενώσεως Κέντρου. Με το φως αυτών των συγκεκριμένων παρατηρήσεων οι δυο θάνατοι στάθηκαν πραγματική απώλεια για τον τόπο. Πολλές φορές δημιούργησε πολιτικούς πονοκέφαλους και στο Σοφούλη και στον Πλαστήρα και στον Παπανδρέου.. Και επί μισόν αιώνα και τρία χρόνια. Νέος. έγινε βασιλιάς σε μια περίοδο αναγεννήσεως της Ελλάδας. χωρίς καμιά εμβάθυνση στα κοινωνικά προβλήματα 75 διέθετε μια καλή λειτουργία του ένστικτου που παρατηρείται στις κάτω του μέτριου διάνοιες. ανόητος. Έγινε τρεις φορές πρωθυπουργός και πολύ περισσότερες υπουργός. Και όμως. ωραίος. εξαιτίας των προσωπικών δεσμών του — κυρίως της γυναίκας του — με τη βασιλική οικογένεια. αγαθός. έπαιξε το ιουλιανό παιγνίδι και έγινε ο νεκροθάφτης της δημοκρατίας και ο δυναμιτιστής του θρόνου του. άθυρμα στα χέρια της πολυμήχανης μητέρας του. σε σύνολο. να τοποθετήσει δηλαδή μόνος του τη νάρκη της 15 Ιουλίου 1965 στα θεμέλια του θρόνου του. Όταν τέλειωσε ο λόγος του θρόνου οι τριακόσιοι βουλευτές (συμπεριλαμβανομένων και των αριστερών. η συμβολή του Βενιζέλου ήταν σαφώς ανασταλτική. Κατά την περίοδο μάλιστα του ανένδοτου αγώνα. Ακριβώς 512 μέρες. θρησκόληπτος.. είχε στο χαρακτήρα του έντονο το στοιχείο του πολιτικού ερασιτεχνισμού και του παίκτη (ήταν. Ο πυρήνας εκείνων που έπαιξαν το ρόλο του «Δούρειου Ίππου» επηρεαζόταν βαθύτατα από το Βενιζέλο. οο0οο Η δεύτερη κυβέρνηση76 Παπανδρέου έζησε δεκαπλάσιο χρονικό διάστημα από την πρώτη των πενήντα ημερών. Τα Digitized by 10uk1s . Και το ένστικτο θα εμπόδιζε τον Παύλο —αν ζούσε— να κάνει εκείνο που έκανε ο γιος του. σε ηλικία 27 χρονών. Και αποτελεί φαινόμενο πρός παρατήρηση η περίπτωση Παπανδρέου. παντρεμένος με μια πριγκίπισσα της δημοκρατικής Δανίας.θρόνο ο Κωνσταντίνος. Εκείνη όμως την εποχή που ο ελληνικός λαός απολάμβανε ακόμα το μήνα του μέλιτος η ανάρρηση του νεαρού Κωνσταντίνου στο θρόνο χαιρετίστηκε σαν ελπιδοφόρος συμβολισμός. Τι φυσικότερο να θέλει να συνδέσει το όνομά του με τη νέα εποχή. μετριοπαθής πολιτικός. άλλωστε. αναγνωρισμένος σαν ένας από τους καλύτερους διεθνείς παίκτες του μπριτζ). Ο Σοφοκλής Βενιζέλος. για πρώτη φορά) χειροκρότησαν ζωηρά το νεαρό βασιλιά. κράτησε κυβερνητικά αξιώματα.

Σ' αυτούς τους δυο πράκτορες της Φρειδερίκης και της ξένης κηδεμονίας εμπιστεύτηκε ο Παπανδρέου τους δυο νευραλγικώτερους τομείς της εθνικής ζωής. οι εχθροί του. Δεν χωρεί αμφιβολία ότι ο Παπανδρέου διέπραξε πολλά λάθη77 στην πολυτάραχη διαδρομή του από την πολιτική ζωή.υπόλοιπα 47 χρόνια ήταν εκτός εξουσίας. Πολύ αργότερα ο Παπανδρέου αμφισβήτησε το γεγονός της βασιλικής παρεμβάσεως. Ο πρώτος διατηρούσε στενούς δεσμούς με την ολιγαρχία. Ο Πέτρος Γαρουφαλιάς που πήρε το υπουργείο Αμύνης είχε το μονοπώλιο της βιομηχανίας μπύρας. Ο λαϊκός ενθουσιασμός δεχόταν την πρώτη ψυχρολουσία. ενώ αυτός ακριβώς. τα περίφημα «στεγανά» της βασιλοαμερικανικής εξουσίας. Και οι δυο ήσαν αφοσιωμένοι στο παλάτι και είχαν άμεση εξάρτηση από την αμερικανική πρεσβεία. Τα βασιλικά ιδρύματα δεν εθίγησαν. Ο Ελβετός καθηγητής Μεϋνώ σκιαγραφώντας τον Έλληνα πολιτικό αναρωτιέται: «Είναι άραγε πραγματικά μεγάλος ή αισθάνεται άνεση μόνο όταν βρίσκεται στην αντιπολίτευση. Αμέσως μετά τις εκλογές ο Παπανδρέου σχημάτισε τη δεύτερη κυβέρνησή του. κάτω από τη σκιά μιας αναιμικής δημοκρατίας. Φοβούμαι ότι θα την κάνετε μέλος της Ενώσεως Digitized by 10uk1s . Στην κρατική ιεραρχία οι θέσεις . Ο Παπανδρέου δεν αντέδρασε. μαζί με πολλά άλλα. αμερικανικές και βρετανικές.κλειδιά εκρατούντο σφιχτά από χέρια εχθρικά προς τη δημοκρατία. αποτελεί τη μεγάλη του δόξα. που διορίζονταν με σημειώματα της Φρειδερίκης. Στα σώματα ασφαλείας έγιναν μερικές θεαματικές μεταβολές (ιδίως στη χωροφυλακή). Το ότι δεν αξιοποίησε το δημοκρατικό θρίαμβο της 16 Φεβρουαρίου 1964. Ένα όμως είναι το μεγάλο. Δεν ξέρουμε ποιο από τα δυο τοποθετεί ακριβέστερα τον Παπανδρέου. ναυάρχους και πτέραρχους. Την ανάθεση των δυο υπουργείων στους Γαρουφαλιά και Κωστόπουλο είχε υποδείξει — κατ' εντολή της μητέρας του — ο ίδιος ο Κωνσταντίνος.Μαρία δεν έκρυβε το πόσο την γοήτευαν ο πρωθυπουργός και οι ωραίες ιδέες του. Επί κυβερνήσεως Παπανδρέου μερικές διοικήσεις άλλαξαν. Ο Σταύρος Κωστόπουλος που ανέλαβε το υπουργείο Εξωτερικών ήταν τραπεζίτης. Ο Κωνσταντίνος άκουγε με φαινομενική τουλάχιστον ευλάβεια τις νουθεσίες του Παπανδρέου για την ανάγκη εκδημοκρατισμού της αυλής. Χαριτολογώντας μια μέρα ο βασιλιάς του είπε: «Επροσηλυτίσατε την Άννα-Μαρία. για ν' απαλλάξει τη χώρα από το καρκίνωμα του υπερκράτους και των άλλων υπερκυβερνητικών δυνάμεων. Έτσι επικρίθηκε ο «ανένδοτος αγώνας» της περιόδου 1961-1963. που του χάρισε το φωτοστέφανο του λαϊκού ηγέτη. Η βασίλισσα Άννα . Οι σχέσεις της βασιλικής οικογένειας με τον πρωθυπουργό ήσαν στους πρώτους μήνες σχεδόν ειδυλλιακές. Το στρατιωτικά επανδρωμένο υπερκράτος λειτουργούσε — δυστυχώς— και τώρα ανενόχλητο. ανακτορικές. Αλλά και αν δεχτούμε ότι η επιλογή των δυο υπουργών έγινε χωρίς βασιλική ή άλλη παρέμβαση πάλι η ευθύνη του Παπανδρέου παραμένει ακέραιη. Οι ημικρατικοί οργανισμοί διοικούντο στα καλά χρόνια της δεξιάς από απόστρατους στρατηγούς. Δεν ήσαν μόνον οι τομείς του στρατού και της εξωτερικής πολιτικής που παρέμειναν υπό τον έλεγχο των δυνάμεων της δεξιάς. Αλλά εκείνοι που αντικαταστήσανε τους παλιούς ήσαν πάλι πρόσωπα με αντικομμουνιστικό και αντιδημοκρατικό προσανατολισμό. για να μην πούμε μόνο αυτός. Οπωσδήποτε δεν ευσταθεί η επίκριση της αρχομανίας που του είχαν προσάψει. Η αμφισβήτηση δεν αναιρεί την πραγματικότητα. Από τη σύνθεση του υπουργικού συμβουλίου φάνηκε η πρώτη σκιά. που έχει επιβεβαιωθεί από αξιόπιστες πηγές. ενώ αγνοούν τα πραγματικά μου λάθη». Ακόμη και οι «κομμισάριοι» διατηρήθηκαν. Ας κάνουμε αναλυτικότερη τη σκέψη μας. το τραγικό λάθος του.». αλλά η δομή της διοικήσεως έμεινε αμετάβλητη. Στα υπουργεία Εξωτερικών και Εθνικής Αμύνης τοποθετήθηκαν πρόσωπα που από άποψη ιδεολογίας και πολιτικών αρχών ήσαν πολύ μακριά από το πνεύμα του ανένδοτου αγώνα. Ο δεύτερος ανήκε σ' αυτήν. Για την εκρηκτική προσωπικότητα του Γεώργιου Παπανδρέου ίσχυε εκείνο που είχε πει ο Ελευθέριος Βενιζέλος: «Μου καταλογίζουν ανύπαρκτα λάθη.

Κέντρου». αλλά όχι πράκτορες) είχαν συλλήβδην προσκρούσει στο «βέτο» της Φρειδερίκης. δια του Κωνσταντίνου. Δεν είχαν όμως και την αμετακίνητη α π ό φ α σ η . σαν ενδεικτικές του πνεύματος που επικρατούσε στις δυο όψεις της εξουσίας. Ο πρωθυπουργός εξεμάνη. Μήπως τον τρόμαζε η επικράτηση μιας πραγματικά γνήσιας δημοκρατίας. Αντίθετα. Και ξεχειλίζοντας από υποσχέσεις και όρκους του δήλωσε ότι από κείνη τη στιγμή αφοσιώνεται στον Παπανδρέου και στη. που σήμαιναν αποδοχή μεν της αιτούμενης μεταβολής. Αλλά και ο Παπανδρέου φάνηκε αποφασισμένος να μην υποχωρήσει.. Και πέφτοντας στα πόδια του του ζήτησε με δάκρυα μετανοίας να του συγχωρήσει το παράπτωμα του 1961. Στις 7 Απριλίου ο Κωνσταντίνος εδέησε να υπογράψει το διάταγμα αποστρατεύσεως του Σακελλαρίου. Σακελλαρίου. Κλασική υπήρξε η περίπτωση της αντικαταστάσεως του αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Η Φρειδερίκη και η CIA είχαν σταθερή π ρ ό θ ε σ η να διαφυλάξουν τα πολύτιμα οχυρά της εξουσίας. Οι περιλαμβανόμενοι στον κατάλογο στρατηγοί (φιλοβασιλικοί.. Αλλά το ειδύλλιο. Ο υποδεικνυόμενος νέος αρχηγός του στρατού ανήκε στα πρωτοπαλίκαρα του εκλογικού πραξικοπήματος του 1961. έχοντας πλήρη συναίσθηση της ακατανίκητης δυνάμεως και της προσωπικής αίγλης που η λαϊκή θέληση είχε προσδώσει στον Παπανδρέου. Αναφέρουμε τις δυο περιπτώσεις. ακροδεξιός και μέλος του ΙΔΕΑ. αλλά το γενίτσαρο της δημοκρατίας. αρνητική απάντηση. ο βασιλιάς οπλιζόταν από τη βασιλομήτορα με μερικές «συμβιβαστικές» αντιπροτάσεις. Και όπως μου έλεγε ένας αυλικός. Διοικητής μεραρχίας στην κεντρική Μακεδονία είχε κυριολεκτικά οργιάσει εναντίον του «κίτρινου» εχθρού. Ο βασιλιάς αντέδρασε. Όταν ορκίστηκε η δεύτερη κυβέρνηση Παπανδρέου κατείχε τη θέση αυτή ο αντιστράτηγος Κ. του γενικού επιτελείου στρατού και της ΚΥΠ. Επακολούθησαν παζάρια. Την άλλη μέρα ο Γεννηματάς αναλάμβανε το αξίωμα του αρχηγού του γενικού επιτελείου στρατού. Αντλώντας δύναμη — και θράσος — από τις υπερκυβερνητικες δυνάμεις δεν είχε δισταγμούς στο να καταφέρεται με βαρείς χαρακτηρισμούς εναντίον του νόμιμου πρωθυπουργού. Ή πώς δεν εκτίμησε στις πραγματικές διαστάσεις της την παντοδυναμία του. «Τώρα δεν συμφέρει να χτυπάμε το μαχαίρι με τη γροθιά μας». τουλάχιστον από πλευράς διοικήσεως. δεξιοί. ατλαντικοί. Πώς ο πανέξυπνος πρωθυπουργός δεν έπιασε το σφυγμό της αδυναμίας του αντιπάλου του. Δεν τραβούσαν το σχοινί. από τη βασιλική πλευρά. αλλά και υπόδειξη του αντικαταστάτη. φανατικός μοναρχικός. Μπροστά στο αδιέξοδο χρησιμοποιήθηκαν θεατρικά τεχνάσματα. Ο Κωνσταντίνος υπέδειξε τον αντιστράτηγο Ιωάννη Γεννηματά. στην ΚΥΠ (ελληνικό παράρτημα της CIA) ο Παπανδρέου «πάτησε πόδι» και με ουσιαστικές μεταβολές την υπήγαγε τελικά στον έλεγχο της κυβερνήσεως. Ο Γεννηματάς επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό. Ο Παπανδρέου «ζήτησε» την αντικατάστασή του. που συνέβαινε όμως ν' αντιπροσωπεύει το 53% του ελληνικού λαού και να είναι σήμερα η νόμιμη κυβέρνηση της χώρας. Κι αν ο πρωθυπουργός επέμενε. Αυτό σήμαινε ότι έπρεπε να ερωτηθεί η «μαμά». σταματούσε ως εκεί. που ήταν του ίδιου φυράματος. Και τότε ανέκυψε το κρίσιμο θέμα: ποιος θα ήταν ο διάδοχός του στην καίρια θέση του αρχηγού του επιτελείου. Ένας κατάλογος στρατηγών «προς επιλογήν» που στάλθηκε στα ανάκτορα επεστράφη. δημοκρατία μέχρι θανάτου! Το «κόλπο» έπιασε. Ο Παπανδρέου είδε στο πρόσωπο του γονυκλινούς στρατηγού όχι βέβαια τη «μετανοούσα Μαγδαληνή». Ας ελπίζουμε ότι η ιστορία θα δώσει κάποτε Digitized by 10uk1s . του οποίου ξεχνούσε ότι ήταν — κατά το σύνταγμα — ένας απλός υπάλληλος. Όταν οι συζητήσεις έμπαιναν στα σύνορα των ουσιαστικών μεταβολών τότε ο Κωνσταντίνος ζητούσε αναβολή ως την άλλη μέρα «για να μελετήσει το ζήτημα». Η Φρειδερίκη συνήθως έδινε.

Αλλά οι λύκοι παραμείνανε λύκοι. αλλά και σταθερότητα. προκειμένου — εννοείται — να διατηρήσουν τις υψηλές θέσεις και τα κεκτημένα προνόμια. Και τον ευγνωμονεί ειδικά για το έπος του ανένδοτου αγώνα. Επί μισόν αιώνα η συνεισφορά του στην προάσπιση της υπήρξε σημαντική. παρά την πρόσκαιρη μεταμόρφωσή τους σε άκακα αρνιά. να περιορίσει τις επεμβάσεις των ξένων και με μια ιδανική «εξισορρόπηση επιρροών» να φέρει στον τόπο την κοινωνική γαλήνη. Χωρίς να διαφωνούμε με την άποψη ότι ο Παπανδρέου αμέσως όταν έλαβε τότε την πρώτη βασιλική επιστολή όφειλε να επιζητήσει ριζική εκκαθάριση των σχέσεων κυβερνητικής και βασιλικής εξουσίας παρατηρούμε ότι οι συνθήκες δεν ήσαν τότε τόσο ευνοϊκές ώστε να Digitized by 10uk1s . που δημιούργησε τις προϋποθέσεις καταλύσεως των κακοποιών υπερδυνάμεων. Και αμέσως μόλις βεβαιώθηκαν ότι οι φόβοι των πρώτων ημερών ήσαν αδικαιολόγητοι. πείθοντας την ολιγαρχία να υποστεί μερικές «θυσίες». τα ηχηρά ονόματα της βιομηχανικής ολιγαρχίας. εν μέρει. στην καταλυτική δύναμη της προσωπολατρίας. θρίαμβο της 16 Φεβρουαρίου 1964. όλη αυτή η αφρόκρεμα της δεξιάς είχε δεχτεί ξαφνικά την επιφοίτηση του αγίου πνεύματος της δημοκρατίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Το τραγικότερο στοιχείο στο λάθος του Παπανδρέου είναι ότι οι αντικειμενικές συνθήκες του επιτρέπανε να ξεγαντζώσει την εξουσία από τον έλεγχο των ορατών και αοράτων δυνάμεων και να την υπαγάγει στη δικαιοδοσία της υπεύθυνης κυβερνήσεως. Και αντί να προβεί την ίδια μέρα σε ριζικές μεταβολές στην ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων παζάρευε την αντικατάσταση του Σακελλαρίου με το Γεννηματά 78. Όποιος έζησε στην Αθήνα τις μέρες εκείνες και γεύτηκε τον απέραντο λαϊκό ενθουσιασμό και την εξουθενική επίδρασή του στις δυνάμεις του υπερκράτους δεν δυσκολεύεται να συλλάβει το νόημα και τις τεράστιες δυνατότητες εκείνης της αποφασιστικής ώρας. αλλά να ψηφισθεί ο ανεκδιήγητος Γεώργιος Νόβας. Στο «Καστρί». Ο Παπανδρέου βαυκαλιζόταν με το ρομαντικό όνειρο ότι θα κατάφερνε με τον καιρό ν' απορροφήσει το κατεστημένο (αντί να ρουφηχτεί απ' αυτό). Μόνο τότε είχε παρουσιαστεί στον Παπανδρέου η αποφασιστική ώρα. Υπήρχαν μόνο στους πρώτους μήνες — για να μην πούμε στις πρώτες εβδομάδες — μετά τον εκλογικό. που με την υποστήριξη της αριστεράς εξέφραζε τη θέληση του 65%. με ευγένεια. Αντί να αναθέσει τα υπουργεία Εθνικής Αμύνης και Εξωτερικών σε δυο από τα πιο δοκιμασμένα στελέχη του ανένδοτου αγώνα — ή να τα κρατήσει ο ίδιος — δέχτηκε τους δυο τοποτηρητές της Φρειδερίκης και της CIA. Του καταλογίζει όμως το τραγικό λάθος της μη στρατηγικής εκμεταλλεύσεως της τακτικής νίκης του Φεβρουαρίου 1964. την ασκητική κατοικία του πρωθυπουργού.απάντηση στα ερωτήματα αυτά. Και αντί να υποδείξει. Πολλοί ξένοι συγγραφείς μετατοπίζουν την ανεκμετάλλευτη «μεγάλη ώρα» του Παπανδρέου στις 15 Ιουλίου 1965. να ψαλιδίσει τα απολυταρχικά φτερά του θρόνου. που θα είχαν χαρακτήρα μακροπρόθεσμης ασφαλίσεως των προνομίων της. Το προσκύνημα στον καινούργιο «θεό» δεν αποτέλεσε πρωτοτυπία του Γεννηματά. ότι η κυβέρνηση. οι μανδαρίνοι των δημόσιων υπηρεσιών. Παρά τις έντονες επιφυλάξεις για την αντιφατική πολιτική του. Ίσως θα πρέπει να περάσουν πολλά χρόνια ακόμη ώσπου να είναι αδέκαστη η κρίση της ιστορίας για το Γεώργιο Παπανδρέου. την απομάκρυνση της Φρειδερίκης στα απέραντα κτήματά της στην Αυστρία υπάκουσε στην «παράκλησή της» να μην επανεκλεγεί πρόεδρος της Βουλής ο «ανεπιθύμητος Τσιριμώκος». Ο μόνος που δεν το συνέλαβε — ή δεν θέλησε να το συλλάβει — ήταν ο ίδιος ο Παπανδρέου. έμενε κυβέρνηση χωρίς εξουσία — ένας γίγας με πήλινα πόδια — πέταξαν και τη μάσκα. συρρέανε καθημερινά τα πιο ετερόκλιτα πρόσωπα του κατεστημένου και του προσφέρανε «γην και ύδωρ». Έχοντας όμως υπέρμετρη αυτοπεποίθηση και υποτιμώντας την οξύτητα των κοινωνικών αντιθέσεων υπέκυπτε. η δημοκρατία πολλά οφείλει στον Παπανδρέου. Ο Παπανδρέου δεν πίστεψε ποτέ ότι οι πασίγνωστοι αυτοκράτορες των θαλασσών. Αυτές οι ευνοϊκές συνθήκες δεν ήσαν αιώνιες.

Η κυβέρνηση είχε καταρτίσει ένα νομοσχέδιο που πρόβλεπε την κατάργηση του απαίσιου θεσμού των «εκτάκτων μέτρων». άλλωστε. που φέρνει τη σφραγίδα του ίδιου του πρωθυπουργού και τριών άξιων συνεργατών του. Θα ήταν όμως ιστορική παράλειψη και αδικία προς τη μνήμη του Παπανδρέου η παρασιώπηση ή και η υποτίμηση των θετικών επιτευγμάτων της κυβερνήσεώς του. Η περίοδος των 500 ημερών έμοιαζε με χειμωνιάτικο ήλιο που σκορπίζει τις χλωμές αχτίδες του ύστερα από αλλεπάλληλες θεομηνίες και ζεσταίνει τη γη και τις καρδιές των ανθρώπων. Η δωρεάν παιδεία ολοκληρώθηκε με μια σχεδόν επαναστατική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και με την καθιέρωση μαθητικών συσσιτίων — επίσης δωρεάν — στην ύπαιθρο. Αλλ' υποκύπτοντας στις πιέσεις του Κωνσταντίνου και της αμερικανικής πρεσβείας ανέβαλε την ψήφιση του σχετικού νόμου. Ενώ το Φεβρουάριο του 1964 ο συσχετισμός των αντίπαλων δυνάμεων ευνοούσε καταφανώς τον Παπανδρέου. Ωστόσο. Η διάλυση των νεοφασιστικών οργανώσεων. Είναι μάλλον απίθανο ότι η ιερή συμμαχία ανακτόρων. κάτω από τη σκιά του υπερκράτους. έγινε δικαιότερη σε όφελος των αγροτικών πληθυσμών. ξένης κηδεμονίας και ολιγαρχίας θα υποχωρούσε τον Ιούλιο. Η συμβολή του Ανδρέα Παπανδρέου και μιας αξιόλογης ομάδας Ελλήνων καθηγητών σε ξένα πανεπιστήμια υπήρξε αποφασιστική στην Digitized by 10uk1s . είτε η μια άποψη είναι σωστή είτε η άλλη. των εργατών και των υπαλλήλων. με ειδικές διαταγές. Επίσης. Το πρόβλημα της αναζωογονήσεως της οικονομίας αντιμετωπίστηκε με τολμηρή πολιτική παροχών στους αγρότες και τις άλλες οικονομικά καταπιεσμένες τάξεις. χωρίς να γίνει δίκαιη. Μια γενική άνθιση άρχισε να εμφανίζεται στους δείκτες της οικονομίας. εξ άλλου. που κατά μέγα μέρος οφείλονται στον καθηγητή Ανδρέα Παπανδρέου. Παρά τις σπαραξικάρδιες διαμαρτυρίες της δεξιάς. των Λουκή Ακρίτα. καθώς και η απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων ικανοποίησαν το δημόσιο αίσθημα και στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Είναι. Στο θέμα της πολιτικής δημοκρατίας. ο Παπανδρέου άφησε ανεκμετάλλευτες και τις δυο μεγάλες ευκαιρίες πραγματοποιήσεως της «αλλαγής» που του παρουσιάστηκαν. ήταν απόλυτα υγιές. Εκτός του ότι ανύψωσε το βιοτικό επίπεδο των ασθενέστερων τάξεων επέφερε και τόνωση στη ζήτηση των προϊόντων της εγχώριας βιομηχανίας. γιο του πρωθυπουργού.προεξοφλούν την έκβαση της αναμετρήσεως. ότι από τον αντικομμουνιστή δυτικόφιλο Παπανδρέου δεν διέτρεχαν κανέναν κίνδυνο ούτε η κοινωνική δομή της χώρας ούτε ο συμμαχικός προσανατολισμός της. είχε κάπως χαλαρωθεί η εφαρμογή του μέτρου των πιστοποιητικών κοινωνικών φρονημάτων. ότι η «άφρων» οικονομική πολιτική της Ενώσεως Κέντρου θα κλόνιζε την εθνική (δηλαδή ολιγαρχική) οικονομία. Το λάθος του παραμένει τραγικό. μια πικρή αλήθεια ότι στην κυβέρνηση των 500 ημερών είχαν παρουσιαστεί τα πρώτα σημάδια της φθοράς. με βαθιές διεισδύσεις ακόμη και στα ανώτατα κλιμάκια της κυβερνήσεως. που δυνάμωσε την αγοραστική τους ικανότητα. Η κατανομή του εθνικού εισοδήματος. Συμπερασματικά. αποδείχτηκε ότι το μέτρο των παροχών. θετικά υπήρξαν τα επιτεύγματα στον τομέα της οικονομίας. επιβλήθηκε ατμόσφαιρα ελευθερίας. του 1965. δεδομένου. Θα είχαμε έτσι ίσως έναν πρόωρο τοκετό της σημερινής δικτατορίας κατά δυο χρόνια. Πρόκειται για ένα έργο πνοής. για πρώτη φορά. που εκδηλώθηκε με μικρές αυξήσεις των μισθών και ημερομισθίων και με υψηλότερες τιμές ασφαλείας στα γεωργικά προϊόντα. Πιθανότερη φαίνεται η άποψη ότι ο βασιλιάς θα ανέστελλε το Σύνταγμα. Η πολιτική που εφάρμοσε μπορεί να χαρακτηρισθεί νεοφιλελεύθερη. Εξ άλλου. που είχε στην κυβέρνηση τον τίτλο του «αναπληρωτή υπουργού Συντονισμού». Το κατεστημένο ήταν έτοιμο να υποχωρήσει. μπήκαν γερά θεμέλια ενός συγχρονισμένου επιστημονικού προγραμματισμού για την οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Το κατεστημένο είχε πραγματοποιήσει πλήρη ανασύνταξη. Γεώργιου Μυλωνά 79 και Ευάγγελου Παπανούτσου.

αλλά οι αμερικανικές πιέσεις.. φυσικά. επισκέφθηκε επίσημα — ύστερα από πρόσκληση — την Ουάσιγκτον και το Λονδίνο. οι διμερείς συνομιλίες με την Τουρκία δημιουργούσαν απειλή πολέμου. ωστόσο τα κρίσιμα θέματα τα διαχειριζόταν ο ίδιος ο πρωθυπουργός.. Συνόδευε το πιεστικό αίτημα με την έμμεση απειλή ότι σε περίπτωση μη αποδοχής του δεν θα μπορούσαν (οι Ηνωμένες Πολιτείες) να εμποδίσουν τουρκική πολεμική ενέργεια. μιλάει εύγλωττα για την περήφανη στάση του Έλληνα πρωθυπουργού. Η Τουρκία απειλούσε να επέμβει δυναμικά. Εννοείται ότι τα θετικά αυτά βήματα συντελέστηκαν μέσα στα πλαίσια ενός ημιαποικιακού καπιταλιστικού καθεστώτος. Εκεί που το πνεύμα της «αλλαγής» εκδηλώθηκε με περισσότερη τόλμη από την κυβέρνηση Παπανδρέου ήταν ο τομέας των διεθνών σχέσεων και της εξωτερικής πολιτικής. με κατανομή των λειτουργιών μεταξύ δημοσίων και ιδιωτικών επενδύσεων και ρυθμιστικό έλεγχο στις ξένες επενδύσεις. Και όχι μόνο αυτό. Είναι όμως αξιοσημείωτο ότι η κυβέρνηση της Ενώσεως Κέντρου δεν βαρύνεται με τη σύναψη ούτε μιας σκανδαλώδους συμβάσεως με ξένους επιχειρηματικούς ομίλους. Αλλά εις περίπτωσιν επιθέσεως η άμυνα. Με απόφαση του συμβουλίου ασφαλείας του ΟHE απαγορεύτηκε στην Τουρκία κάθε ενέργεια εναντίον της Κύπρου. υπουργού Εξωτερικών (Ιούνιος 1964). ούτε η εξάρτηση από τους επιδρομείς του ξένου κεφαλαίου. αποδεκτή από όλες τις πλευρές. οι πεντακόσιες μέρες της κυβερνήσεως Παπανδρέου. Το γεγονός όμως ότι το εθνικό εισόδημα σημείωσε αύξηση γύρω στα 8% και κατανεμήθηκε κάπως δικαιότερα δείχνει την ορθότητα της οικονομικής πολιτικής της Ενώσεως Κέντρου. Και συγκέντρωνε στρατεύματα όχι μόνο στις απέναντι από την Κύπρο ακτές της.». Αλλά η κατάσταση που βρήκε διατηρήθηκε σχεδόν άθικτη 80. Εξήγησε στους συνομιλητές του ότι χωρίς να προϋπάρχει λύση του κυπριακού. Παπανδρέου και Ντην Ρασκ. Ο άμεσος κίνδυνος είχε περάσει. αλλά και στην ανατολική Θράκη. Ο Παπανδρέου αρνήθηκε κατηγορηματικά να υποκύψει. Γιατί αν κατέληγαν — όπως ήταν βέβαιο — σε αδιέξοδο η ελληνοτουρκική ρήξη θα γινόταν αναπόφευκτη. Αν και υπουργός των Εξωτερικών ήταν ο τοποτηρητής του παλατιού και των ξένων Σταύρος Κωστόπουλος.ίδρυση και λειτουργία του «κέντρου οικονομικών ερευνών και προγραμματισμού». Το Σταίητ Ντιπάρτμεντ ζήτησε πιεστικά από τον Έλληνα πρωθυπουργό να δεχτεί διμερείς συνομιλίες με την Άγκυρα. Για ένα τόσο μακρόπνοο πρόγραμμα δεν επαρκούσαν. Στις αρχές Μαρτίου (1964) ο Παπανδρέου σημείωσε την πρώτη διπλωματική επιτυχία. για μια ρύθμιση που να ευνοεί την Τουρκία. Οι συνθήκες Ζυρίχης και Λονδίνου — που είχαν συναφθεί επί Καραμανλή — είχαν δημιουργήσει στην Κύπρο κατάσταση μόνιμης πολεμικής αναταραχής μεταξύ των δύο κοινοτήτων. Μεγάλος εθνικός πονοκέφαλος παρέμεινε το πρόβλημα της Κύπρου. Η επουσιώδης τροποποίηση — υπέρ του ελληνικού δημοσίου — της συμβάσεως με την Έσσο Πάππας δεν είχε καμιά σχέση με τις προεκλογικές επαγγελίες για την αναθεώρηση των ληστρικών συμβάσεων. του οποίου δεν αποτολμήθηκε να θιγεί ούτε η κοινωνικοοικονομική δομή. Κατεύθυνση του προγραμματισμού ήταν μια μικτή οικονομία. Με την ίδια απόφαση εγκρίθηκε η αποστολή στρατιωτικής ειρηνευτικής δυνάμεως του ΟΗΕ στην Κύπρο και διορίστηκε ουδέτερος «μεσολαβητής» για το κυπριακό. Τον Ιούνιο 1964 ο πρωθυπουργός. είχαν γίνει αφόρητες. Τη συζήτηση άνοιξε ο Ρασκ δίνοντας το λόγο στον πρωθυπουργό της Ελλάδας: Digitized by 10uk1s . Το επίσημο στενογραφημένο πρακτικό της συνομιλίας Γ. με τις οποίες η δεξιά είχε αλυσοδέσει τη χώρα. Η ιδιαίτερη σημασία του επιτεύγματος έγκειται στο ότι το θέμα ξέφευγε από τα πλαίσια των συνθηκών Ζυρίχης και έμπαινε στη δικαιοδοσία των Ηνωμένων Εθνών. συνοδευόμενος από τον Ανδρέα Παπανδρέου. Με το λόγο του θρόνου η κυβέρνηση της δημοκρατίας είχε προειδοποιήσει: «Πολιτική μας είναι η ειρήνη.

με την ακατανίκητη γοητεία. σερ». Ο Παπανδρέου συνέχισε: «Η Ελλάς είναι παράγων ειρήνης. Και ότι νέα αμερικανική επέμβασις δεν δύναται να επαναληφθή. Η διαλεκτική επιχειρηματολογία του θυμίζει τους φιλόσοφους της αρχαίας Ελλάδας. Δεν μας αρέσει αυτός ο ευθυτενής. Και χάριν της ειρήνης και διότι επιτάσσει τούτο η ποιότης του πολιτισμού μας. προτιμάμε τους άλλους». Το τελεσίγραφον είναι τουρκικόν. Ζητούμεν δια την Κύπρον αδέσμευτον ανεξαρτησίαν και δημοκρατικόν πολίτευμα. Όχι. Αρχών αι οποίαι εφαρμόζονται ενταύθα και αποτελούν την δόξαν των Ηνωμένων Πολιτειών. η πλειοψηφία να κυβερνά και η μειονότης να προστατεύεται. Και οι βουδιστές έλεγαν την αλήθεια. σημαίνει ανοχήν σας. Ουδένα απειλεί. Αλλ' αυτό σημαίνει τελεσίγραφον. αλλά και επληροφορήθη ότι η επιδρομή δεν δύναται να παρεμποδισθή. Τι αξία μπορεί να έχει η αλήθεια μπροστά στην ατλαντική σκοπιμότητα. Η Ουάσιγκτον έδειξε να εντυπωσιάστηκε από τον Παπανδρέου και μετατόπισε την πιεστική τακτική της στο διπλωματικό πεδίο. Και κάθε τόσο επαναλάμβαναν: «Γιες. Ο Ρασκ σιωπούσε. »Δια την Κύπρον ουδέν ζητούμεν. αλλά καθ' ον τρόπον μας το διαβιβάζετε.. Αλλά το αποτέλεσμα ήταν να καίγονται σαν λαμπάδες. Μας ζητείτε άνευ όρων παράδοσιν. Και ο Γαλιλαίος τα ίδια..δειλά τα θέματα και περίμεναν με θρησκευτική ευλάβεια την απάντηση — δηλαδή την απόφαση — των Αμερικανών συνομιλητών τους. με τη ρητορική του Δημοσθένη. Όσο και να μην άρεσε στην κυβέρνηση Τζόνσον η σταθερή στάση του Παπανδρέου είχε όμως θετικά αποτελέσματα. Τοιαύτα τηλεσίγραφα έχει λάβει η Ελλάς από τον φασισμόν και τον ναζισμόν. την οποίαν υπαγορεύει η ιστορία και η τιμή του έθνους: Όχι.Σ. Ουδέποτε ανέμενε ότι θα ελάμβανε από τους ηγέτας του ελευθέρου κόσμου. Με παγερή ευγένεια ο Ντην Ρασκ και οι συνεργάτες του του Σταίητ Ντιπάρτμεντ άκουγαν τους υπερήφανους λόγους του Γεώργιου Παπανδρέου.Γ ... Υφίσταται όμως εκβιασμόν παρά της Τουρκίας. Εκθέτανε δειλά .». Και δοκιμάζομεν βαθυτάτην απογοήτευσιν βλέποντες ότι ο εκβιασμός αυτός νομιμοποιείται». Π α π α ν δ ρ έ ο υ : «Ευρισκόμεθα ενώπιον προτάσεως ν' αρχίσωμεν άνευ αναβολής. Και ότι αν επαναλαμβάνετο δεν θα επετύγχανε. Και είναι ακλόνητη. Ουδέν ζητεί.. η μειονότητα) προστατεύονται εις την Ελλάδα. Και αναπολούσαν νοσταλγικά παλαιότερες επισκέψεις των Ελλήνων πολιτικών της δεξιάς. Πληροφορούμεθα ότι τοιαύτη εισβολή ανεχαιτίσθη επεμβάσει του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών. εις ηρεμώτατον τονον. Και τούτο διότι οι Τούρκοι απεφάσισαν να εισβάλουν στην Κύπρο. Όχι. Και προς τούτο προσφέρομεν διεθνείς εγγυήσεις. Πόσο βολικοί ήσαν εκείνοι. πανύψηλος γέρος. Μας λέγετε: Ή θα υποταγείτε ή θα γίνει εισβολή. Και μάλιστα από συμμάχους. οφείλω να σας δώσω την απάντησιν.. »Η Ελλάς αισθάνεται εν πλήρει αρμονία προς τον ελεύθερον κόσμον και τας Ηνωμένας Πολιτείας. Το σπουδαιότερο ήταν ότι απέτρεψε και τον αμερικανοτουρκικό εκβιασμό και τον ελληνοτουρκικό πόλεμο. Τούτο αντιστοιχεί προς τελεσίγραφον. Αλλά πολιτική και αλήθεια είναι ασυμβίβαστες έννοιες. Λέει την αλήθεια. αμέσως. Αυτή είναι η υπηρεσία την οποίαν προσφέρομεν εις την συμμαχίαν και επίσης εις την Τουρκίαν. Απλώς ζητούμεν την εφαρμογήν θεμελιακών αρχών δικαιοσύνης και ελευθερίας. Δηλαδή.. διαπραγματεύσεις μετά των Τούρκων. Οι Τούρκοι (Σ.... Μολονότι προκαλείται δεν προβαίνει εις αντίποινα. Ενώ αυτός εδώ. Όχι μόνον η Τουρκία απεφάσισε την επιδρομήν. Την 1η Ιουλίου ο Έλληνας πρεσβευτής στην Ουάσιγκτον Μάτσας τηλεγραφούσε στον πρωθυπουργό: «Επί προσφάτων συνομιλιών υμών μετά του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών και των ενταύθα Digitized by 10uk1s . Ηλπίζαμεν να εύρωμεν αλληλεγγύην παρά των Ηνωμένων Πολιτειών. αν δεν σημαίνει αποδοχήν. Όχι. Χωρίς καμμίαν μεγαληγορίαν.

όπερ θαυμαστόν. Της ίδιας ευτελούς ποιότητας ήταν και το δεύτερο σκέλος των επικρίσεων και ανησυχιών. Εκείνο που είναι ακριβές και έχει ιστορική σημασία είναι ότι ο Παπανδρέου συμπεριφέρθηκε προς τους κηδεμόνες σαν πραγματικός Έλληνας. Η υστερία προσέλαβε τόνους παροξυσμού όταν στις δημοτικές εκλογές της 5 Ιουλίου 1964 παρατηρήθηκε νέα μετατόπιση του λαϊκού φρονήματος από τη δεξιά. Η ΕΡΕ. Ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν βαθύτατα διαποτισμένος με το πνεύμα της Δύσεως και πίστευε ειλικρινά στα δ ι α κ η ρ υ γ μ έ ν α ιδεώδη του NATO.ιθυνόντων υποβάλλω ακόλουθα σχόλια: Εθριάμβευσε λαμπρά δύναμις λόγου και έσπασε κλοιόν αποπνικτικής πιέσεως. ή τα μέτρα βελτιώσεως του εισοδήματος των ασθενέστερων τάξεων. έπειτα από κάθε εκδήλωση βασιλικής ή αμερικανικής «ανησυχίας». η πλάστιγγα του «διμέτωπου» αγώνα έκλινε ακόμα περισσότερο προς τη δεξιά. αλλά και με δικαιώματα. Το τηλεγράφημα του πρεσβευτή περιέχει υπερβολές. δεν ήταν όμως διατεθειμένος να θέσει — όπως έκανε η δεξιά — τα ατλαντικά συμφέροντα υπεράνω των ελληνικών.. Και. Αλλά αυτή ακριβώς υπήρξε η μεγάλη αρετή του Παπανδρέου: Να μην εξαγοράζει την παραμονή του στην αρχή — όπως έκαναν οι «άλλοι» — προδίδοντας τα ιδεώδη του. που ήταν και η πρακτική εφαρμογή της ιδεολογίας του «διμέτωπου» αγώνα. Στην εσωτερική πολιτική η κυβέρνηση κέντρου ακολούθησε. ερμήνευε σαν προσφορά στον κομμουνισμό την απολύτρωση του λαού από τις βαναυσότητες και τις αστυνομικές αυθαιρεσίες του παρελθόντος. Παρ' όλο που η προβολή του συνθήματος αυτού αποτελούσε ομολογία του συσχετισμού των αυξομειώσεων της ΕΡΕ και του βαθμού αγριότητας των οργάνων της τάξεως. Απόδειξη ότι η κυπριακή πολιτική τους παρέμεινε αμετάβλητη. δηλαδή επί ένα χρόνο. Το χειρότερο ήταν ότι. με την παραδοσιακή νοοτροπία που την κατείχε. με υποχρεώσεις. το βασικό πολιτικό σύνθημα της ΕΡΕ θα είναι η δήθεν αναβίωση του κομμουνιστικού κινδύνου εξ αιτίας των κυβερνητικών μέτρων που είχαν χαλαρώσει την «επαγρύπνηση» των σωμάτων ασφαλείας. Όταν κάποτε. Αντέστητε και ενικήσατε.. Δι' ο επιτραπήτω μοι να εισηγηθώ τα ακόλουθα. ωστόσο και ο βασιλιάς και οι Αμερικανοί δεν παρέλειπαν να επισημαίνουν στον πρωθυπουργό τις «ζωηρές ανησυχίες» τους για την — δήθεν — αύξηση της κομμουνιστικής δραστηριότητας. Βέβαια η τύχη του —και η τύχη της δημοκρατίας— είχε κριθεί από τότε. επείσατε. Η άνεση που παρείχε η κυβέρνηση στις λαϊκές εκδηλώσεις για την διεκδίκηση επαγγελματικών και οικονομικών αιτημάτων προκαλούσε τους ολοφυρμούς της δεξιάς — που συνεχώς την επέσειε σαν ασφαλή ένδειξη επερχόμενης κοινωνικής ανατροπής 81. Και δεν συμφέρει να αφήσετε πικρίαν. αυτή η συνεχής ακροβασία στο τεντωμένο σχοινί του πολιτικού τσίρκου δεν μπορούσε να είναι πάντοτε μαθηματικά ρυθμισμένη. όχι μόνο προς όφελος του κέντρου. Στην Ουάσιγκτον τον Ιούνιο του 1964 ο Γεώργιος Παπανδρέου τίμησε το όνομα της Ελλάδας. Εκερδίσατε ασφαλώς θαυμασμόν αντιδίκων ευγενών. παρά την υιοθέτηση άλλης τακτικής. Οι Αμερικανοί ιθύνοντες δεν ε π ε ί σ θ η σ α ν . σε όλη την περίοδο των 17 μηνών. στο Καστρί.». εξέφρασα την προσωπική άποψη ότι αιτία όλων των δεινών της Ελλάδας Digitized by 10uk1s . Απεχθανόταν όμως το ρόλο του δορυφόρου και φιλοδοξούσε να καταστήσει την Ελλάδα ισότιμο μέλος της ατλαντικής κοινοπραξίας. ότι η κυβέρνηση του κέντρου απομακρύνει τη χώρα από το δυτικό προσανατολισμό της. Παραδεχότανε την εξάρτηση της χώρας από τη συμμαχική Δύση. Από τότε ως την ιουλιανή κρίση του 1965. Βέβαια. γραμμή εξισορροπήσεως των δύο άκρων. αλλά και προς την αριστερά. Οι ισχυροί όμως ουδέποτε αποδέχονται αποτυχίαν.

Ήταν το ελάχιστο που το εθνικό αίσθημα υπαγόρευε στην κυβέρνηση να κάνει. Ατυχώς δεν αντιλαμβάνονται την απλή αυτή αλήθεια. Εντός αυτής της ρεαλιστικής επιγνώσεως αγωνίζομαι να πείσω τους δυτικούς συμμάχους και κυρίως την Αμερική ότι το κοινό συμφέρον.. αγαπητέ μου. Κανένα. Οφείλουμε όλοι να την συνηθίσουμε. όπου η δεξιά δεν παράλειψε να κατηγορήσει τον Παπανδρέου για «επικινδύνους πειραματισμούς εις τον τομέα των διεθνών σχέσεων». αλλά οι κυβερνήσεις της δεξιάς. επιβάλλει μεταξύ μεγάλων και μικρών σχέσεις συνεργασίας και όχι υποτελείας. «πατροπαράδοτο» εχθρό της Ελλάδας. Αυτή η κρυστάλλινη ανάλυση του θέματος «ξενική εξάρτηση» από τον Γεώργιο Παπανδρέου δίνει μια εξήγηση της ανεξήγητης στάσεως των Ηνωμένων Πολιτειών στους τρεις κρίσιμους σταθμούς της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας (1961. Η ξένη εξάρτηση είναι δυστυχώς δεδομένη.ήταν η ξενική εξάρτηση ο Γεώργιος Παπανδρέου με σταμάτησε απότομα: «Άκουσε δω. ακόμη και στην Αθήνα. Ο λόγος ήταν ότι δέκα μέρες πριν η τουρκική αεροπορία. Έκρινε όμως ότι ήταν απαράδεκτο να συνεχίζει μετέχοντας στο συμμαχικό στρατηγείο Σμύρνης 82 και να συνεργάζεται. Και ολοκληρώνοντας τη σκέψη του συνέχισε: «Μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο δεν υπάρχουν ανεξάρτητα κράτη. 1967). στην Άγκυρα. Ο Παπανδρέου απέκρουσε και το ένα και το άλλο. Η απάντηση στα καφτά αυτά ερωτήματα περιέχεται στη φράση του Γεώργιου Παπανδρέου: «Προτιμούν την υποτέλεια που τους προσφέρει η δεξιά από την εποικοδομητική συνεργασία που τους εξασφαλίζει η δημοκρατία». επιδείκνυαν άκαμπτη αδιαλλαξία. το γενικό συμφέρον του ελευθέρου κόσμου. Το αμερικανικό πεντάγωνο πίεζε την ελληνική κυβέρνηση όχι μόνο να δεχτεί τις τουρκικές αξιώσεις εν ονόματι της ατλαντικής ενότητας. παρ' όλο που δεν έτρεφε προσωπική συμπάθεια στον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Από τον τερματισμό του Β' παγκοσμίου πολέμου στις σχέσεις των δύο χωρών είχε παγιοποιηθεί κατάσταση εντάσεως. Η κρίση ξέσπασε όταν ο πρωθυπουργός απέσυρε από την έδρα του στρατηγείου του NATO στη Σμύρνη την ελληνική στρατιωτική αντιπροσωπεία (17 Αυγούστου 1964). στη μεγάλη αυτή μορφή όχι μόνο της Κύπρου. Όλα είναι εντεταγμένα κάπου. Η μαύρη σκιά στις σχέσεις Αθήνας . Η Ελλάδα δεν αντέδρασε πολεμικά στην τουρκική πρόκληση. Γιατί οργάνωσαν τρία πραξικοπήματα: το πρώτο για να διατηρήσουν μια διεφθαρμένη κυβέρνηση. Ανάλογες αντιδράσεις είχε προκαλέσει η αποκατάσταση κάλων σχέσεων μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας. Αυτό όμως το «ελάχιστο» προκάλεσε εκρήξεις θυμού στην Ουάσιγκτον. αλλά και του ελληνισμού. Προτιμούν την υποτέλεια που τους προσφέρει η δεξιά από την εποικοδομητική συνεργασία που τους εξασφαλίζει η δημοκρατία». Έτσι. Όπως ο κουφός συνηθίζει την κουφαμάρα του».. είπε. Η Σόφια επανειλημμένα έκανε κρούσεις για την εξομάλυνση των διαφορών. αλλά και να αναγκάσει την κυβέρνηση της Κύπρου να υποκύψει. όταν ξαφνικά πληροφορήθηκε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν αποκαταστήσει ομαλές σχέσεις με τη Βουλγαρία. με κείνους που διεξήγαγαν εναντίον του ελληνισμού της Κύπρου ακήρυκτο πόλεμο. 1965. με το να είναι «βασιλικώτερο του βασιλέως» το καθεστώς της Αθήνας βρέθηκε σε θέση διπλωματικής γελοιοποιήσεως. χρησιμοποιώντας αεροσκάφη του NATO και αφού πήρε το «πράσινο φως» από το ατλαντικό στρατηγείο. είχε βομβαρδίσει κατοικημένες περιοχές της Κύπρου και είχε δολοφονήσει πολλές δεκάδες αθώα γυναικόπαιδα. Ακόμη και τα ουδέτερα. προλαβαίνοντας τις υποτιθέμενες επιθυμίες του NATO.Ουάσιγκτον απλωνόταν κυρίως εξ αφορμής του κυπριακού και των συμμαχικών εμπλοκών του. στο Παρίσι (όπου η έδρα του γενικού αρχηγείου του NATO). σε ατλαντικό επίπεδο. Digitized by 10uk1s . το δεύτερο για να την επαναφέρουν στην εξουσία και το τρίτο για να την αντικαταστήσουν με μια απεχθέστερη στρατιωτική δικτατορία.

που θεμελίωναν καθεστώς «καλής γειτονίας» και ρύθμιζαν τις εκκρεμείς διαφορές. ενώ οι ελληνικοί πόροι που διετίθεντο υπερέβαιναν τα 300-350 εκατομμύρια δολάρια το χρόνο. καλής διατροφής. υπό νέο πρίσμα. της κοινωνικής πρόνοιας και της οικονομικής αναπτύξεως. Από τότε που η ξένη κηδεμονία μεταβιβάστηκε από την Αγγλία στις Ηνωμένες Πολιτείες (1947) η χώρα μας υποχρεώθηκε να διατηρεί στρατιωτικές δυνάμεις που ξεπερνούσαν τις 150. το πρόβλημα των στρατιωτικών δαπανών. από τη μελέτη των αριθμών έβγαινε και μια άλλη διαπίστωση: ότι το σύνολο της αμερικανικής βοήθειας. φοβούμενη τις αντιδράσεις του NATO. Το εμπόριο μεταξύ των δύο γειτόνων αναζωογονήθηκε. Σύμφωνα με υπεύθυνα στοιχεία. όταν η Ελλάδα εντάχθηκε στην ατλαντική συμμαχία της επέβαλαν ν' αυξήσει το στρατό σε 200 χιλιάδες άνδρες. οι συμφωνίες της Σόφιας. που με την οικονομική της βοήθεια έθετε θεμέλια ενός μελλοντικού ελληνικού παράδεισου. όμως. αλλά τους ξένους κηδεμόνες. που ήσαν δυσανάλογα μεγάλες για τον πληθυσμό των τότε 7-7. Στο μεταξύ είχαν ανοίξει οι κρουνοί της αμερικανικής βοηθείας και στην κοινή γνώμη καλλιεργήθηκε η εντύπωση ότι οι στρατιωτικές δαπάνες θα βαρύνανε όχι τον ελληνικό λαό.Η κυβέρνηση Παπανδρέου ακολούθησε ρεαλιστικότερη πολιτική. Για να γίνει σαφέστερο το πρόβλημα σημειώνουμε ότι η μεν αμερικανική στρατιωτική βοήθεια κυμαινόταν γύρω στα 100 εκατομμύρια δολάρια το χρόνο. σταθεροποίησαν την ειρήνη στο βαλκανικό χώρο. και σαν εκδήλωση αγνωμοσύνης προς την προστάτιδα Αμερική. Οπωσδήποτε. νοσοκομείων. Η αναφορά στο θέμα των στρατιωτικών δαπανών εμφανιζόταν. Αλλά και υπήρξαν βαρύ πλήγμα για το «ιδεολογικό» οπλοστάσιο της δεξιάς. (Πρόκειται για μια ρατσιστική οργάνωση στις νότιες πολιτείες της Αμερικής. Αντίθετα. Στις 9 Ιουλίου (1964) υπέγραψε μια σειρά από δώδεκα ελληνοβουλγαρικές συμφωνίες. χωρών με τόσο υψηλό επίπεδο ευημερίας. σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της εταιρείας «Τζων Μπερτς». στέγης και δρόμων για να διαφυλάττει τις ηθικές «αξίες» των Ηνωμένων Πολιτειών και της δυτικής Ευρώπης. αντιπροσώπευε — και αντιπροσωπεύει — μικρότερο ποσόν από εκείνο που υποχρεωνόταν η Ελλάδα να διαθέτει για τη διαφύλαξη των «ηθικών αξιών» της Δύσεως. Τα ποσά αυτά τα αντλούσαν από την υπερφορολόγηση του ελληνικού λαού και φυσικά περικόπτονταν — χάρη της ατλαντικής αλληλεγγύης — τα κονδύλια της παιδείας. που η «εκ βορρά απειλή» είχε το βάρος που έχει για την Αμερική ο «κίτρινος κίνδυνος» ή ο «σοσιαλισμός». Η αυταπάτη διαλύθηκε σύντομα.5 εκατομμυρίων και την κατερειπωμένη ελληνική οικονομία.) στο ελληνικό δημόσιο. Όταν κατά καιρούς η αντιπολίτευση στη Βουλή ή ο τύπος έθιγαν το θέμα των στρατιωτικών δαπανών έπαιρναν από τις κυβερνήσεις της δεξιάς την οργισμένη απάντηση ότι η οικονομική αυτή θυσία αποτελεί το τίμημα της ελληνικής ελευθερίας και της διαφυλάξεως των μεγάλων ηθικών αξιών της Δύσεως. ως τα μέσα του 1964 το σύνολο της αμερικανικής βοήθειας προς Digitized by 10uk1s . οικονομικής και στρατιωτικής. που στην εκτίμηση των εγκεφάλων του NATO ήσαν «δευτερεύουσας σημασίας». είχαν προτείνει και σύναψη συμφώνου «μη επιθέσεως». Αλλά η ελληνική κυβέρνηση. Η αμερικανική στρατιωτική βοήθεια εκάλυπτε τον εξοπλισμό του στρατού και ένα μέρος τροφοδοσίας του. Οι βούλγαροι. Ο τερματισμός του εμφύλιου πολέμου δεν θεωρήθηκε επαρκής λόγος για να μειωθούν οι ένοπλες δυνάμεις. Πέρα όμως από τη λεπτομέρεια ότι ο «παράδεισος» αφορούσε την ολιγαρχία. άφηνε δε όλες τις άλλες δαπάνες συντηρήσεως (μισθούς κλπ. Όλα αυτά καλά και άγια. εκτός των άλλων. ο κατατρεγμένος ελληνικός λαός να στερείται σχολείων. (Επί δικτατορίας τα 500-600 εκατομμύρια δολάρια). γιατί τάχα θα έπρεπε ο πάμπτωχος. Η ομαλοποίηση των ελληνοβουλγαρικών σχέσεων έφερε στην επιφάνεια. εξ άλλου. που η αντικομμουνιστική και αντιδημοκρατική υστερία της προκαλεί θυμηδία ακόμη και στους συντηρητικούς κύκλους των Ηνωμένων Πολιτειών).000 άνδρες. κατά τις διαπραγματεύσεις. Αλλά ποτέ κανένας δεν εξήγησε. Αλλά ένας τόσο ισχυρός στρατός προϋπόθετε δαπάνες συντηρήσεως δυσβάστακτες για τους ελληνικούς ώμους. δεν προχώρησε ως εκεί. Η Βουλγαρία δέχτηκε να καταβάλλει ένα ποσό πολεμικών επανορθώσεων.

400. προκύπτει ότι η πολυδιαφημισμένη αμερικανική βοήθεια δεν ήταν απλώς «δώρον άδωρον» για τον ελληνικό λαό.000 60. για το 1968 13. Αλλά και αν υπολογίσουμε το σύνολο της βοήθειας (οικονομικής και στρατιωτικής).750 εκ.000 55.750 εκ. Δηλαδή η πάμπτωχη Ελλάδα. Ο Παπαδόπουλος ανήγγειλε το Δεκέμβριο 1968 ότι οι στρατιωτικές δαπάνες αυξάνονται κατά 10%.. Κατά τον Ζολώτα. η καλή πίστη επιβάλλει ν' αναγνωρίσουμε ότι το μεταπολεμικό καθεστώς της Βουλγαρίας ακολούθησε πολιτική «ειρηνικής συνυπάρξεως» με τα διαφορετικού καθεστώτος γειτονικά κράτη. αλλά και ένα ευφυές τέχνασμα αντλήσεως ελληνικών πόρων.000 98. Στην πρώτη περίπτωση θα επρόκειτο για ενδοατλαντική διένεξη.299. μεγαλύτερου ύψους από την λαμβανόμενη βοήθεια. τον Φράνκο. δεδομένου ότι και η Ελλάδα και η Τουρκία ήσαν και είναι μέλη του NATO. υπέρ των «ηθικών αξιών» της Δύσεως. Εκτός από τις «ηθικές αξίες της δύσεως» (που τόσο γνήσια εκφράζονται από τον Τσαγκ .. Διαιρώντας το κονδύλιο της στρατιωτικής βοήθειας 1. προς κατάληψη της Ευρώπης.600. τον Κυ. δολάρια. μετά τις συμφωνίες της Σόφιας (1964) ο μύθος του βουλγαρικού κινδύνου άρχισε να εξατμίζεται. αντί να ενισχύεται από τους πλούσιους συμμάχους της του NATO ενίσχυε αυτούς. Πολιτείες ποσόν κατά τι μικρότερο των 100 εκ.) το μεγάλο «ατού» της ελληνικής δεξιάς για τη δικαιολόγηση του δυσβάστακτου ύψους των στρατιωτικών δαπανών ήταν ο βουλγαρικός κίνδυνος. Αλλά κατά την εκτέλεση του προϋπολογισμού δαπανήθηκαν περισσότερα. όσα τα έτη από το 1947 έως το 1964. «ουσιώδης προϋπόθεσις» για την περιφρούρηση της οικονομικής ισορροπίας ήταν η «κάλυψις με αμερικανικήν βοήθειαν του υπερβάλλοντος βάρους των αμυντικών δαπανών». διά του 18. Απόμειναν για να δικαιολογούν τις υπέρογκες στρατιωτικές δαπάνες δύο άλλες περιπτώσεις: το ενδεχόμενο τουρκικής επιθέσεως και η πιθανότητα γενικότερης ρωσικής ενέργειας. Το «άνοιγμα» μεγάλωσε έπειτα από την «επανάσταση» της 21 Απριλίου 1967. δραχμές αντιστοιχούν σε 476...984). Έναντι αυτού του ποσού που διετίθετο από ελληνικούς πόρους η αμερικανική βοήθεια μόλις έφθανε τα εκατό εκατομμύρια δολάρια. (Από το 1962 που σταμάτησε η οικονομική βοήθεια και διατηρήθηκε μόνον η στρατιωτική το ποσόν αυτό είναι πολύ χαμηλότερο). η ετήσια κατανομή ήταν γύρω στα 200 εκ. δολάρια.. Χωρίς να λησμονάμε τον κάθε άλλο παρά έντιμο ρόλο της μοναρχικής Βουλγαρίας από το 1912 μέχρι το 1945 και τις ωμότητες σε βάρος ελληνικών πληθυσμών.250 εκ.000 89. δολαρίων.Κάι . οικονομική βοήθεια. Δεδομένου όμως ότι οι στρατιωτικές δαπάνες της χώρας απορροφούσαν ετησίως από 300 έως 350 εκ.000 158. σε τελευταία ανάλυση. Σύμφωνα με στοιχεία που κατέθεσε στη Γερουσία ο δημοκρατικός γερουσιαστής της Ινδιάνας Βανς Χάρτκε η αξία των στρατιωτικών εφοδίων που έχει χορηγηθεί στην Ελλάδα κατά τα τελευταία χρόνια έχει ως εξής: 1965 $ 1966 » 1967 » 1968 » 1969 » Μέσος όρος 126.6 εκατομμύρια δολάρια.000 δολ. στρατιωτική βοήθεια και 2.000. 9 Ιανουαρίου 1969) το σύνολο των πολεμικών δαπανών ήταν για το 1967 11. Μοιάζει όμως με παραλογισμό το να Digitized by 10uk1s .Σεκ. το χρόνο Όταν τα κονδύλια των στρατιωτικών δαπανών ήσαν — προ της δικτατορίας — σε χαμηλότερο επίπεδο ο διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος καθηγητής Ξενοφών Ζολώτας είχε επισημάνει στη γενική συνέλευση των μετόχων της Τραπέζης (Απρίλιος 1963) ότι «το πρόβλημα των στρατιωτικών δαπανών σωρεύει μεγάλους κινδύνους και αφήνει έκθετον την οικονομικήν ανάπτυξιν και σταθερότητα της χώρας».800. Οι 14. Επανειλημμένα μάλιστα η Βουλγαρία διεκήρυξε ότι δεν τρέφει εδαφικές διεκδικήσεις απέναντι στην Ελλάδα.500. ή τον Παττακό.060. Το κονδύλιο των τεσσάρων δισεκατομμυρίων (ως το 1964) κατανέμεται σε 1.272 και για το 1969 14. Οπωσδήποτε.314 εκατομμύρια δρχ. βλέπουμε ότι κάθε χρόνο η Ελλάδα εισέπραττε για τις στρατιωτικές δαπάνες της από τις Ην.299 εκ. Σύμφωνα με επίσημη ανακοίνωση του υπουργείου Οικονομικών («Οικονομικός Ταχυδρόμος».την Ελλάδα ήταν γύρω στα τέσσερα δισεκατομμύρια δολάρια (για την ακρίβεια 3.

Και επί πλέον. Ο λαός στέναζε κάτω από το καταθλιπτικό βάρος των δαπανών. Μετά το θάνατο του συζύγου της η Φρειδερίκη έπαιρνε αυτοδίκαια τον τίτλο της βασιλομήτορος. διατυπωμένη σε προκλητικό ύφος. Και η απουσία αντιμετωπίσεως σήμαινε σιωπηρή παραδοχή από τον πρωθυπουργό ότι και οι στρατιωτικές δαπάνες υπάγονταν στα «στεγανά» της βασιλικής και αμερικάνικης εξουσίας. Αξίωσε. που γι' αυτούς το ύψος των στρατιωτικών δυνάμεων ήταν ευθέως ανάλογο με την ταχύτητα των προαγωγών. τέλος. Και αποθράσυναν και το παλάτι και την ξένη κηδεμονία. έδινε το προβάδισμα στη νέα και ωραία βασίλισσα Άννα-Μαρία. Και κατηγορούσε την κυβέρνηση ότι την «αφήκεν ακάλυπτον και απροστάτευτον».. Η μεγάλης κυκλοφορίας απογευματινή εφημερίδα «Τα Νέα» δημοσίευσε εντυπωσιακά τη σχετική πληροφορία με επικριτικά σχόλια. βασιλίσσης .υφίσταται η χώρα μας αυτή την τρομερή οικονομική αφαίμαξη (εν ονόματι των ατλαντικών ιδεωδών) για να προασπίζει την εδαφική της ακεραιότητα από επιθετικές προθέσεις ενός ατλαντικού συνεταίρου της. Ο Παπανδρέου δυσφόρησε.. Αλλ' αυτός ο τίτλος δεν γέμιζε την πληθωρική προσωπικότητά της. Ο Παπανδρέου δεν έφερε αντιρρήσεις και όρισε το ποσόν της συντάξεως προς τη Φρειδερίκη σε τρία εκατομμύρια δραχμές το χρόνο..μητρός». που είχε εξασφαλίσει αδάπανα μια στρατιωτική δύναμη με αστυνομικά καθήκοντα για την υποταγή του ελληνικού λαού και η κάστα των μιλιταριστών. Για το παλάτι. Digitized by 10uk1s . η Φρειδερίκη έλεγε ότι έπειτα από το θόρυβο που είχε ξεσηκωθεί απέρριπτε τη σύνταξη. Πώς αντιμετώπισε ο Παπανδρέου το θεμελιώδες αυτό πρόβλημα. τα πρόσθετα οικονομικά προνόμια και την άσκηση ελέγχου επί της δημόσιας ζωής. Και όμως. η Φρειδερίκη — και το πέτυχε — να της αναγνωρισθεί ένας καινούργιος τίτλος: ο τίτλος της «βασιλίσσης Φρειδερίκης.. Η Φρειδερίκη έγινε μπαρούτι. Και οι μόνοι ωφελημένοι ήσαν το NATO. ο στρατός — επιμελώς ξεκαθαρισμένος — ήταν το δυναμικό αντίβαρο στις δυσμενείς διακυμάνσεις του λαϊκού αισθήματος. Οι ωραίοι οραματισμοί της κοινωνικής αναπλάσεως και της λαϊκής ευημερίας ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθούν χωρίς μια ρωμαλέα αντιμετώπιση (με την απλή μέθοδο του «γόρδιου δεσμού») των στρατιωτικών δαπανών. Δεύτερη αξίωση που διετύπωσε ήταν να θεσπισθεί και γι' αυτήν ειδική χορηγία.. Η απάντηση είναι: δεν το αντιμετώπισε καθόλου. ευρείας σοβιετικής ενεργείας στην Ευρώπη δεν αφορούσε άμεσα τη μικρή Ελλάδα. Η περίπτωση. 83 Το βράδυ της 27ης Σεπτεμβρίου 1964 ο αυλάρχης της Φρειδερίκης Δημήτριος Λελούδας ζήτησε επειγόντως να γίνει δεκτός από τον πρωθυπουργό. Ο Παπανδρέου αγανάκτησε. Και στρεφόμενος προς τον αυλάρχη είπε: «Η τελευταία αυτή παράγραφος είναι απαράδεκτος». απέφυγε να ανακοινώσει την απόφαση της κυβερνήσεως και προσπάθησε να περάσει αθόρυβα στη Βουλή το σχετικό νομοσχέδιο. τέλος. Στην επιστολή..μήτηρ». Οι αλλεπάλληλοι «ιπποτισμοί» του Παπανδρέου προς το κατεστημένο εξελήφθησαν — όπως συμβαίνει συνήθως στη ζωή — σαν αδυναμία. λοιπόν. Τρία γεγονότα είναι ενδεικτικά. Ήταν και είναι ένα πρόβλημα που η αντιμετώπισή του ανήκει στη δικαιοδοσία των «μεγάλων». Αλλά η είδηση διέρρευσε. Το συμπέρασμα είναι ότι από όποια όψη και αν κοιταζόταν το θέμα των στρατιωτικών δαπανών πρόβαλε σαν μια από τις μορφές των κακοήθων αλλοιώσεων που είχαν δημιουργηθεί στην εθνική ζωή. προς τον οποίο επέδωσε επιστολή της βασιλομήτορος που προοριζόταν για δημοσίευση. Έχοντας όμως υπ' όψη του το πόσο μισητή ήταν στον ελληνικό λαό η «βασίλισσα — βασίλισσα .

» Του ανέφερα την πληροφορία μου και την προ ενός λεπτού στιχομυθία με τον υπουργό Αμύνης.. αν δεν είχε το τραγικό στοιχείο της αποκαλύψεως ότι το υπερκράτος του παρελθόντος λειτουργούσε ανενόχλητο εντός και εκτός της δημοκρατικής κυβερνήσεως. Για λίγα δευτερόλεπτα μεσολάβησε ένα κενό. αναφέροντας το όνομά μου και εξηγώντας ότι πρόκειται για επείγουσα ανάγκη. Και τηλεφώνησε αμέσως στη μητέρα του. Και ο στρατηγός Δόβας (πρωθυπουργός του εκλογικού πραξικοπήματος του 1961). υπέγραψε ένα διάταγμα που μετονόμαζε τον ελληνικό στρατό σε «βασιλικόν στρατόν». Χωρίς περιστροφές του είπα την πληροφορία μου. που περνούσε με την Άννα . που εξακολουθούσε να κατέχει το αξίωμα του αρχηγού του στρατιωτικού οίκου του βασιλιά. Digitized by 10uk1s . Και πρόσθεσα ότι η εφημερίδα στην οποία εργαζόμουνα («Τα Νέα») δεν θα άφηνε ασχολίαστη την είδηση. είπα στον πληροφοριοδότη μου.Και ζήτησε εκείνη τη στιγμή στο τηλέφωνο τον Κωνσταντίνο. «Είναι απίστευτο το θράσος τους. η οποία υπεχώρησε. Το γαμήλιο δώρο ήταν έτοιμο. σαν ένα κομμάτι τούρτας. Ο ελληνικός στρατός δεν προσφέρθηκε. η φωνή του Παπανδρέου. Το δεύτερο επεισόδιο θα μπορούσε να θεωρηθεί φαιδρό. Παραβιάζοντας και πάλι κάθε στοιχειώδη διακριτικότητα (που επέβαλε η τόσο ακατάλληλη ώρα) τηλεφώνησα αμέσως μετά τον Γαρουφαλιά στο Καστρί.. Κατάπληκτος άκουσα από την άλλη άκρη του σύρματος το Γαρουφαλιά να λέει: «Ναι. προφανώς αγουροξυπνημένος. Αυτό μπορείς να το γράψεις». «Αυτό είναι αδύνατο». Μπροστά στην ανυποχώρητη αποφασιστικότητα του πρωθυπουργού το παλάτι έκανε πίσω. Αλλά το γαμήλιο δώρο θα είχε προσφερθεί. Ο Γαρουφαλιάς.M. Έπειτα ακούστηκε. Ωστόσο πήρα στο τηλέφωνο το σπίτι του Γαρουφαλιά. σκέφθηκε από κοινού με τον υπουργό Αμύνης Γαρουφαλιά και άλλους αυλικούς να κάνουν ένα πρωτότυπο δώρο στο μεγαλειότατο. δυστυχώς. καταφανώς ταραγμένη. Ο Παπανδρέου αγνοούσε τι είχε σχεδιαστεί πίσω από την πλάτη του. Σε λίγο εμφανίστηκε ο Γαρουφαλιάς. το πολύ-πολύ θα θύμωνε. Για μια ακόμη φορά η επίδειξη σταθερότητας είχε αποδειχθεί αποτελεσματική.Μαρία τον μήνα του μέλιτος στη Σπετσοπούλα (ιδιόκτητο νησάκι του εφοπλιστή Σταύρου Νιάρχου). Πάντως το διάταγμα θ' ανακληθεί. Ζήτησα τον υπουργό. Το διάταγμα ανεκλήθη. Θυμάμαι ότι την ημέρα που «κάποιος» μου μετέδωσε εμπιστευτικά την απίστευτη πληροφορία έδειξα μια επιπόλαιη δυσπιστία. ο Παπανδρέου επέβαλε — κάπως αργά βέβαια — την απομάκρυνση του Δόβα από το παλάτι. Αλλά. Ο Κωνσταντίνος πανικοβλήθηκε. υπουργός Αμύνης. «Είδα με τα μάτια μου το διάταγμα». Η είδησις είναι ακριβής. ο πρωθυπουργός. δεν επιδεικνυόταν συχνά η πρωθυπουργική ακαμψία. Και αφού απέρριψαν άλλες ιδέες χωρίς φαντασία κατέληξαν στην φαεινή έμπνευση να προσφέρουν στο μονάρχη για γαμήλιο δώρο τον ελληνικό στρατό!. Και επί πλέον. Η γνώριμη βαριά φωνή του Παπανδρέου ρώτησε: «Τι συμβαίνει. Αύριο θα δημοσιευθή». Κάποια βασιλική ευαρέσκεια και κάποιο παράσημο θα ήσαν οι ανταμοιβές για τους καλούς και πιστούς υπηκόους της A. δώρο στον Κωνσταντίνο. Η ώρα ήταν έξη το πρωί. Είχε προηγηθεί ο γάμος του Κωνσταντίνου. Χωρίς προεισαγωγές του είπε: «Ή αποσύρει η βασιλομήτωρ την παράγραφον αυτήν ή παραιτούμαι». βέβαιος ότι θα μου τη διέψευδε κατηγορηματικά. μπροστά στο τετελεσμένο γεγονός. Οι εμπνευστές της ιδέας πίστευαν ότι όταν το διάταγμα θα δημοσιευόταν. Υπέγραψα το διάταγμα. επέμεινε εκείνος.

Οι υπερβάσεις από τον αρχικό προγραμματισμό ορισμένων έργων κυμαίνονταν μεταξύ 100 και 1000%. του είπε ενοχλημένος. Κατά την τελετή των εγκαινίων ενός υδροηλεκτρικού φράγματος ο Κωνσταντίνος πλησίασε το Ζίγδη και ευθέως του έθεσε το θέμα αμνηστεύσεως των ευθυνών του παρελθόντος: —«Τι αναμοχλεύετε αυτά τα πράγματα». όχι». αν όχι τίποτε άλλο. —«Μα αν οι κατηγορίες είναι ανακριβείς». Όλοι ζητούσαν να ριφθεί ένας πέπλος λήθης στις ανομίες του παρελθόντος. Αλλά η ισχυρή πίεση των ανακτόρων και της κηδεμονίας αναχαίτιζε την κυβέρνηση από του να θίξει τις σκανδαλώδεις συμβάσεις με ξένους ομίλους και άλλες υποθέσεις ιδιοτελούς διασπαθίσεως του δημόσιου χρήματος. υποδηλούσε ένδειξη ένοχης. Παράγοντες της ΕΡΕ. ως υπευθύνων υπουργών για καταχρήσεις μερικών εκατομμυρίων δολαρίων που είχε διαπράξει η διοίκηση της δημοσίας επιχειρήσεως ηλεκτρισμού (ΔΕΗ) 84. Η κυβερνητική πλειοψηφία υιοθέτησε την πρόταση. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι τεκμηριωμένες αποκαλύψεις του τύπου είχαν δημιουργήσει γύρω από τα δημόσια έργα της κυβερνήσεως Καραμανλή ένα πελώριο ηθικό ζήτημα. «θάπρεπε η ίδια η ΕΡΕ να επιζητεί τη δικαστική εκκαθάριση. Η κυβέρνηση δεν υιοθέτησε και δεν υποστήριξε την πρόταση της ΕΔΑ. Θα περίμενε κανείς ότι στην πολύπλευρη αυτή προσπάθεια «κουκουλώματος» θ' αντιδρούσε έντονα η ίδια η κατηγορούμενη ΕΡΕ. επέμενε ο βασιλιάς. «Πρέπει να παραγραφούν. Ενώ μια επιτροπή της Βουλής συνέχιζε το ανακριτικό της έργο η ΕΔΑ ανέλαβε νέα πρωτοβουλία.Το τρίτο θέμα είναι συναφές με τα δύο προηγούμενα. Στις 22 Ιανουαρίου 1965 η ΕΔΑ κατέθεσε στη Βουλή πρόταση περί παραπομπής σε ειδικό δικαστήριο (βάσει του νόμου περί ευθύνης υπουργών) του πρώην πρωθυπουργού Καραμανλή και των πρώην υπουργών Π. αλλά και προς τους συνεργάτες του εκείνους που ζητούσαν την ηθική κάθαρση. η οποία αντί να επιφέρει ύφεση στην οξύτητα. δεν ήθελε να ρθει σε ανοικτή ρήξη με την καραμανλική πτέρυγα του κόμματος. Ενώ με την παραγραφή θα παραμείνει η σκιά». που κυρίως αυτή βαρυνότανε με τις καταθλιπτικές αυτές κατηγορίες. Ο Digitized by 10uk1s . πραγματοποιούσαν μυστικές επαφές με τη Φρειδερίκη και την αμερικανική πρεσβεία αναζητώντας μεθόδους εντονότερης πιέσεως όχι μόνο προς τον Παπανδρέου. μου διηγήθηκε αργότερα ότι είχε μείνει κατάπληκτος από τη θερμότητα του ενδιαφέροντος που είχε δείξει ο Κωνσταντίνος υπέρ των κατηγορουμένων για καταχρήσεις. η οποία. υπερθεμάτισε στην εκστρατεία συγκαλύψεως. Ο Παπανδρέου είχε αρχίσει να κάμπτεται από τις φορτικές πιέσεις του Κωνσταντίνου. Μια από τις προεκλογικές επαγγελίες της Ενώσεως Κέντρου ήταν η εκκαθάριση «των ευθυνών του παρελθόντος» (σύμφωνα με το διακριτικό όρο που είχε επικρατήσει για το οκταετές όργιο οικονομικής διαφθοράς). παρατήρησε ο Ζίγδης. «Πρέπει να παραγραφούν». που ενισχύονταν και από το βαρύ πυροβολικό των αμερικανικών «συστάσεων». ερμηνεύτηκε από το κατεστημένο σαν αδυναμία και επιτάχυνε την ανάληψη επιθετικών πρωτοβουλιών. υπουργός Βιομηχανίας στην κυβέρνηση Παπανδρέου. Αλλά στο στρατόπεδο της ΕΡΕ και στο παλάτι ξεσηκώθηκε θύελλα. Παπαληγούρα και Νικόλαου Μάρτη. υπό την αντίστροφη όμως έννοια. —«Όχι. που δεν αισθάνονταν άνετα με την εκκρεμότητα των «ευθυνών του παρελθόντος». Είναι θέμα εθνικής ανάγκης. Ζήτησε τη διενέργεια ανακρίσεων και για τις περιβόητες υπερβάσεις στα δημόσια έργα που είχαν εκτελεσθεί κατά την οκταετία της ΕΡΕ. Αλλά ο Κανελλόπουλος — ο σημερινός αρχηγός της — που στο παρελθόν είχε δώσει δείγματα μεγάλης ηθικής ευθιξίας. Έτσι η ΕΡΕ. αντί ν' αντιδράσει. Ο Ιωάννης Ζίγδης. Αφορά την εκδήλωση κατευναστικής πολιτικής της κυβερνήσεως.

Από το ανακριτικό πόρισμα προέκυψε ότι δεν υπήρχε ούτε συνωμοσία.» —«Δεν ξέρω. Η πραγματικότητα ήταν διαμετρικά αντίθετη από τους ισχυρισμούς του Παπαδόπουλου. παραβίαζαν το οικογενειακό άσυλο και μέσα στη νύχτα άρπαζαν σηκωτούς από τα κρεβάτια τους εκείνους που η αναφορά του Παπαδόπουλου κατονόμαζε σαν αρχηγούς και όργανα της μεγάλης συνωμοσίας. που απέβλεπε στην κατάληψη της εξουσίας και την ένταξη της χώρας στο σύμφωνο της Βαρσοβίας.. Τα πληροφορήθηκε από τις εφημερίδες της δεξιάς.. Λίγες ώρες προτού κυκλοφορήσουν οι πρωινές εφημερίδες με την τρομακτική είδηση. κομμουνιστές και ότι έριξαν ζάχαρη στα ρεζερβουάρ δυο αυτοκινήτων — κατ' εντολή βέβαια. Το συχωροχάρτι της ΕΡΕ — και των υπεράνω της ΕΡΕ — είχε δοθεί. που ολοκληρώνουν την προϊουλιανή εικόνα: Ένα πρωινό του Μαΐου (1965) η Αθήνα.. σε δυο διαδοχικές ψηφοφορίες. Ούτε ίχνος κομμουνιστικής αναμίξεως.. φυσικά. Σωτήρας του έθνους από τη φοβερή απειλή ήταν — ποιος άλλος. Επρόκειτο. Στις 17 και 21 Ιουνίου 1965. περνούσαν από την ψηφοδόχο της Βουλής και ψήφιζαν την παραγραφή των σκανδάλων. σαν πρόβατα επί σφαγήν. ο Πειραιάς και η Θεσσαλονίκη αναστατώθηκαν: Ο κόσμος που πήγαινε βιαστικά στις δουλειές του διάβαζε στους ολοσέλιδους τίτλους των εφημερίδων της δεξιάς ότι η χώρα διέτρεχε θανάσιμο κίνδυνο. οι βουλευτές του κέντρου — ενδοτικοί και ανένδοτοι— με βαριά καρδιά. Δυο απλοί στρατιώτες. πιάστηκαν. Η ουσία της συγκλονιστικής ειδήσεως ήταν ότι στην 117η μοίρα πυροβολικού της 12ης μεραρχίας Έβρου ο διοικητής αυτής αντισυνταγματάρχης Γ. της ηγεσίας του ΚΚΕ — για να προκαλέσουν βλάβη στις μηχανές Digitized by 10uk1s .πολιτικός κόσμος πρέπει να διατηρηθεί ηθικά άσπιλος». Προτού εξιστορήσουμε τα γεγονότα της 15 Ιουλίου είναι αναγκαίο ν' αναφερθούμε και σε μερικά άλλα θέματα της περιόδου εκείνης.— ο Γεώργιος Παπαδόπουλος. ότι οι δολιοφθορείς σχεδιάζανε να δολοφονήσουν τον ίδιο και άλλους αξιωματικούς. Στην πολυσέλιδη αναφορά του ο Παπαδόπουλος έλεγε. για κομμουνιστική συνωμοσία.. ούτε δολιοφθορά... —«Έστω και αν δεν είναι. Ήταν μια εφιαλτική αναβίωση του παρελθόντος. Και η αντίδρασή της ήταν αξιοθρήνητη. Ο δρόμος για το ιουλιανό πραξικόπημα ήταν ανοικτός.. επίσης. Θέλω παραγραφή».. Παπαδόπουλος είχε ανακαλύψει τα νήματα ενός σατανικού συνωμοτικού μηχανισμού του ΚΚΕ. Η κυβέρνηση Παπανδρέου αγνοούσε τα πάντα. Διατάχθηκαν ανακρίσεις. Με την «παραγραφή» είχε βρεθεί η φόρμουλα συγκαλύψεως των ανωμαλιών. στις εργατικές συνοικίες της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης συνέβαιναν άλλα περίεργα πράγματα: Πάνοπλες δυνάμεις της αστυνομίας κύκλωναν ολόκληρα τετράγωνα. Μια τεράστιας εκτάσεως δολιοφθορά είχε ανακαλυφθεί στις ένοπλες δυνάμεις. που οργάνωνε σαμποτάζ στα στρατιωτικά αυτοκίνητα της μονάδας. Και μια πρόβα τζενεράλε για το μέλλον.. με περγαμηνές εθνικοφροσύνης. βασανίστηκαν άγρια επί πολλές ημέρες για να «ομολογήσουν» ότι είναι.

των αυτοκινήτων. Το πιο αστείο ήταν ότι στις «ομολογίες» των δυο φαντάρων αναφέρεται ότι «δια
του εν λόγω σαμποτάζ επεδίωκαν να ελαττώσουν την αμυντική ικανότητα του ελληνικού στρατού»!
Τα ονόματα των δυο θυμάτων του Παπαδόπουλου είναι Δ. Μπεκιός και Κ. Ματάτης. Ο πρώτος
απεκάλυψε στο συνήγορό του ότι η απόσπαση της «ομολογίας» έγινε με φρικτά βασανιστήρια, που
αποτελεσματικότερο αποδείχθηκε ο ενταφιασμός του σε βόθρο περιττωμάτων, με την απειλή ότι
θα βυθίσουν και το κεφάλι του...
Η ανάκριση απέδειξε ότι τη ζάχαρη στα ρεζερβουάρ των αυτοκινήτων την είχε ρίξει ο ίδιος ο
Παπαδόπουλος. Ο Μπεκιός, όταν ξέφυγε από τα νύχια του Παπαδόπουλου, υπόβαλε μήνυση
εναντίον του. Αλλά μπήκε στη μέση ο μηχανισμός της Χούντας, που λειτουργούσε από τότε, και
πέτυχε — με τη συνδρομή του Γαρουφαλιά — να περιορίσει τις διαστάσεις της προβοκατορικής
αυτής ιστορίας. Οι δυο στρατιώτες, αντί να παραπεμφθούν με το Ν. 509 (που σήμαινε ποινή
θανάτου), τιμωρήθηκαν με το νόμο περί... τεντιμποϊσμού σε φυλάκιση δυο χρόνων. Οι πολίτες
αφέθηκαν ελεύθεροι. Ο Παπαδόπουλος όχι μόνο έμεινε ατιμώρητος, αλλά μετατέθηκε σε μια πολύ
σημαντική θέση - κλειδί στο πεντάγωνο...
Το φιάσκο του Έβρου δεν ήταν ένα από τα συνηθισμένα πυροτεχνήματα της αντικομμουνιστικής
υστερίας. Είχε βαθύτερη σημασία και ευρύτερους στόχους. Ήταν το προανάκρουσμα της 21
Απριλίου 1967. Αλλά η κυβέρνηση Παπανδρέου, κυριαρχούμενη από το πλέγμα του «διμέτωπου
αγώνα», δεν μπόρεσε — ή δεν θέλησε — να πιάσει τον ταύρο από τα κέρατα. Το πραγματικό νόημα
της υποθέσεως το διέκρινε ο κοινοβουλευτικός ηγέτης της ΕΔΑ Ηλίας Ηλιού, ένας από τους
διορατικότερους πολιτικούς άνδρες της δεκαετίας. Σε λόγο που εξεφώνησε από το βήμα της Βουλής
είπε:
«...Ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος, ο υπ' αριθμόν 817760 πράκτωρ του σχεδίου
«Περικλής», εκινητοποίησε, πίσω από την πλάτη της κυβερνήσεως, το στρατιωτικό μηχανισμό και
συνέλαβε δεκάδες πολίτες. Ερωτώ την κυβέρνηση: Ποιος ασκεί την εξουσία σ' αυτό τον τόπο»;
Ο υπουργός της Δικαιοσύνης Νικόλαος Μπακόπουλος διέκοψε, στο σημείο αυτό, τον Ηλιού, για να
δικαιολογήσει τον... Παπαδόπουλο:
«Επρόκειτο — είπε — περί υποψιών κατασκοπείας. Και αρμόδια όργανα διά την εξακρίβωσιν εάν
υπάρχη κατασκοπεία ήσαν αι αστυνομικαί αρχαί και η στρατιωτική δικαιοσύνη...».
Και τότε ο Ηλιού, ανταπαντώντας, έκαμε μια πραγματικά ιστορική προφητεία:
«Αν η κυβέρνηση —είπε— έχει τόσο περίεργες αντιλήψεις για τις συνταγματικές ελευθερίες των
πολιτών, ποιες είναι οι εγγυήσεις ότι ο οποιοσδήποτε Παπαδόπουλος, μέλος της Χούντας — ή και ο
ίδιος ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος — γράφοντας σ' ένα χαρτί δέκα ονόματα, ή
και δέκα χιλιάδες ονόματα, θα εμποδιστεί από του να συγκλονίσει μια άλλη νύχτα τη χώρα με
ομαδικές συλλήψεις και με την κατάλυση των θεσμών;»
Η «άλλη νύχτα» που προφήτεψε ο Ηλιού ήρθε στις 21 Απριλίου 1967. Και σε κάποιο χαρτί του
Παπαδόπουλου 85 (που είχε προαχθεί σε συνταγματάρχη, προφανώς για την υπόθεση του Έβρου...)
είχαν γραφτεί δέκα χιλιάδες ονόματα. Από το «χαρτί» εκείνο δεν απουσίαζε το όνομα του Ηλία
Ηλιού...

Στους δυο μήνες που μεσολάβησαν μεταξύ της δολιοφθοράς του Έβρου και του μοναρχικού
πραξικοπήματος της 15 Ιουλίου παρατηρείται μια αύξηση της προκλητικότητας των υπερδυνάμεων,
Digitized by 10uk1s

αλλά και μια σταθερή αποφασιστικότητα στη στάση του Παπανδρέου. Για όσους ζούσαν από κοντά
τις τελευταίες αυτές φάσεις της μονομαχίας ήταν φανερό ότι η χώρα βάδιζε με καλπασμό προς μια
εκρηκτική κρίση, που θα σημάδευε για πολλά χρόνια τη μοίρα του ελληνικού λαού.
Η ιερή συμμαχία του κατεστημένου είχε πάρει την απόφαση ν' απαλλαγεί, μια και καλή, από τους
πονοκέφαλους που της προκαλούσε ο Παπανδρέου και η δημοκρατία του. Η τακτική των ελιγμών
σταμάτησε. Από δω και πέρα το παλάτι δεν θα επέτρεπε ούτε πολλοστημόριο κυβερνητικού
ελέγχου στις ένοπλες δυνάμεις (και στην εξωτερική πολιτική).
Η νέα τακτική φάνηκε καθαρά με την υπόθεση Λουκάκη -Γεννηματά.
Όπως έχει προαναφερθεί, ο αντιστράτηγος Χαράλαμπος Λουκάκης, αρχηγός της ΑΣΔΕΝ, ήταν
πρόεδρος της ανακριτικής επιτροπής, που ερευνούσε την υπόθεση του σχεδίου «Περικλής» και
γενικότερα την ανάμιξη του στρατού στο εκλογικό πραξικόπημα του 1961. Το καθ' όλα άψογο και
τεκμηριωμένο πόρισμα της επιτροπής Λουκάκη, αφού επιβεβαίωνε την ύπαρξη και την εφαρμογή
του σχεδίου «Περικλής», καταλόγιζε ευθύνες, μεταξύ άλλων, και στον αντιστράτηγο Ιωάννη
Γεννηματά, που συνέβαινε να είναι τώρα αρχηγός του γενικού επιτελείου στρατού. Η ενοχή του
Γεννηματά τεκμηριωνότανε με αδιάσειστα στοιχεία. Ένα από τα στοιχεία ενοχής ήταν γραπτή
ενυπόγραφη «ημερησία διαταγή» προς τις μονάδες που διοικούσε το 1961 ο Γεννηματάς. Η διαταγή
έλεγε: «Δέον να πλήττωνται όχι μόνον οι κομμουνισταί, αλλά και πας ουδέτερος» (Σ.Σ. Ουδέτεροι
χαρακτηρίζονταν οι οπαδοί της Ενώσεως Κέντρου). Μετά τις εκλογές του '61, όταν ο «ανένδοτος
αγών» άρχισε να φουντώνει, ο Γεννηματάς είχε ζητήσει από τις μονάδες του να επιστρέψουν την
περιώνυμη «ημερησία διαταγή». Έτσι και έγινε. Τα αντίτυπα της διαταγής επιστράφηκαν και
κάηκαν, για να μην υπάρχει τεκμήριο ενοχής. Ένα όμως αντίτυπο περισώθηκε στα εμπιστευτικά
αρχεία της ΚΥΠ. Η τότε παπανδρεϊκή διοίκηση της ΚΥΠ το παρέδωσε στην ανακριτική επιτροπή
Λουκάκη. Το πόρισμα, επομένως, και στο σύνολό του, αλλά και ειδικά ως προς τη συμμετοχή του
Γεννηματά στο εκλογικό πραξικόπημα του 1961, ήταν αδιάστειστο και αδιάβλητο.
Η θέση του Κωνσταντίνου φαινότανε δύσκολη. Είχε ζητήσει φορτικά από τον Παπανδρέου να
διορίσει τον Γεννηματά αρχηγό του ΓΕΣ, δηλαδή ανώτατο ηγέτη του στρατού. Και τώρα να βγαίνει
στη φόρα και ν' αποδεικνύεται ανακριτικά η ενοχή του εκλεκτού του; Ο νεαρός βασιλιάς όφειλε, αν
ήθελε να τηρήσει στοιχειωδώς τα προσχήματα, να συμφωνήσει στην άμεση αντικατάσταση του
στρατηγού που είχε παρανομήσει. Αλλά
τα γεγονότα έδειξαν ότι ο Κωνσταντίνος δεν ενδιαφερόταν πλέον για τα προσχήματα. Κάλεσε στα
ανάκτορα τον πρωθυπουργό Παπανδρέου και σε κατάσταση Εξάψεως του ζήτησε «την κεφαλήν επί
πίνακι» όχι του Γεννηματά, αλλά τοΥ Λουκάκη!
Ο Παπανδρέου έμεινε εμβρόντητος. Και φυσικά αρνήθηκε.
«Μεγαλειότατε, του είπε. Θα ήμουνα κατάπτυστος άνθρωπος και πρωθυπουργός αν προέβαινα
στην τιμωρία ανωτάτου αξιωματικού, διότι εξετέλεσε το καθήκον του».
Ως τώρα τα θέματα διαφωνίας ανάμεσα στο βασιλιά και τον Παπανδρέου διευθετούνταν, είτε με
υποχώρηση της μιας πλευράς, είτε με συμβιβασμό. Για πρώτη φορά με την υπόθεση Λουκάκη
διαπιστώθηκε το ανυποχώρητο και από τις δυο πλευρές.
Ο Παπανδρέου προχώρησε ένα βήμα ακόμη. Αποφάσισε ν' αγνοήσει την «επιθυμία» του
Κωνσταντίνου και εφαρμόζοντας το νόμο να αντικαταστήσει το Γεννηματά. Αλλά την ίδια μέρα που
οι εφημερίδες δημοσίευσαν την πρωθυπουργική δήλωση ότι θα πραγματοποιηθούν μεταβολές των
ενόπλων δυνάμεων, στην ηγεσία, ο αρχηγός του πολιτικού γραφείου των ανακτόρων Κωνσταντίνος
Digitized by 10uk1s

Χοϊδάς επέδιδε στον Παπανδρέου επιστολή που έλεγε:
«Ο Βασιλεύς δεν συμφωνεί...».
Μετά τη Φρειδερίκη πετούσε τώρα το γάντι και ο γυιός της. Η κρίση πλησίαζε.

Digitized by 10uk1s

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ο ΜΙΚΡΟΣ
«Το ζήτημα είναι: Τι συμφέρει στον ηγεμόνα: να τον αγαπούν ή να τον φοβούνται; Απαντώ: και το
ένα και το άλλο. Μα επειδή είναι δύσκολο να συνυπάρξουν και τα δύο λέγω ότι είναι πολύ πιο
σίγουρο να τον φοβούνται παρά να τον αγαπούν...».
Μακιαβέλι

Η 15η Ιουλίου 1965 είναι ο «θερμιδώρ» της ελληνικής δημοκρατίας. Για τους σημερινούς νέους
σημειώνω περιεκτικά ότι την ημέρα εκείνη στην Ελλάδα ο νεαρός μονάρχης κατάργησε το νόμιμο
πρωθυπουργό που διέθετε τη «δεδηλωμένη» πλειοψηφία του έθνους και της Βουλής και
επανέφερε, δια της τεθλασμένης, στην εξουσία τις πολιτικές εκείνες δυνάμεις που ο ελληνικός λαός
είχε αποδοκιμάσει με την ψήφο του. Μέσα σε μια καλοκαιριάτικη νύχτα το όνειρο της δημοκρατίας
που είχε αρχίσει να παίρνει σάρκα και οστά διαλύθηκε σαν καπνός. Η αναλαμπή που φώτισε τη
μοίρα του λαού μας έσβησε. Ολοταχώς προς τα πίσω... Ξαναγυρίζαμε στην απεχθή τριακονταετία
της δεξιάς, ή μάλλον σ' ένα κακέκτυπό της, που θ' ανοίξει αργότερα τις «κερκόπορτες» για να
εισβάλλει η ωμή δικτατορία των συνταγματαρχών.
Στην πολιτική ιστορία η 15η Ιουλίου πολιτογραφήθηκε «βασιλικό πραξικόπημα». Ακριβέστερη
θεωρούμε την ορολογία «μοναρχικό πραξικόπημα», μια και ο Κωνσταντίνος με την πρωτοβουλία
του εκείνη αυτοαπέβαλε και τυπικά την ιδιότητα του συνταγματικού βασιλιά και έδρασε σαν
μονάρχης «Ελέω θεού», όπως έκαναν οι μεσαιωνικοί πρόγονοί του. Αλλά και πάλι διαπράττουμε
ιστορική αδικία φορτώνοντας στους ώμους του ασήμαντου αυτού γαλαζοαίματου ολόκληρη την
ευθύνη των ιουλιανών. Η οργάνωση του περίπλοκου μηχανισμού της συνωμοσίας και η πρακτική
της επιτελικής εφαρμογής της συντελέστηκαν με τη συντονισμένη συνεργασία όλων των ημεδαπών
και αλλοδαπών υπερδυνάμεων του κατεστημένου. Και επί πλέον υπήρξε αποφασιστική η συμβολή
της «πέμπτης φάλαγγας» των προδοτών της δημοκρατίας. Χωρίς αυτούς δεν θ' αποτολμούσε ο
Κωνσταντίνος το πραξικόπημα του Ιουλίου. Αλλά και ο δούρειος ίππος με τους συνωμότες του
κέντρου δεν θα έκανε το αποφασιστικό βήμα χωρίς την συντονισμένη δράση του στρατού και του
παλατιού. Όταν δόθηκε, έπειτα από μερικούς δισταγμούς, και το «πράσινο φως» από την
Ουάσιγκτον οι συνωμότες εξόρμησαν.
Το απρόοπτο που δεν είχαν προβλέψει οι ηλεκτρονικοί εγκέφαλοι της CIA ήταν το «κόκκινο φως»
του ελληνικού λαού. Άναψε την ίδια μέρα του πραξικοπήματος. Κράτησε δυο χρόνια. Και ανέτρεψε
τα σχέδια των αρχιτεκτόνων της 15 Ιουλίου. Για να εξουδετερωθεί η ολόφωτη αυτή ανάταση του
λαού χρειάστηκε να επιβληθεί η στρατιωτική δικτατορία της 21 Απριλίου 1967. Αλλά και πάλι δεν
έσβησε.
Πότε άρχισε να υφαίνεται η ιουλιανή συνωμοσία; Μα... από την πρώτη μέρα της δημοκρατικής
κυβερνήσεως Παπανδρέου. Από το Φεβρουάριο του 1964. Ολόκληρο το σύμπλεγμα των κακοήθων
όγκων που είχε επικαθήσει στο σώμα της Ελλάδας, συνηθισμένο να θεωρεί το κράτος και τον
πλούτο της χώρας σαν ιδιοκτησία του, δεν συμφιλιώθηκε ποτέ με την ιδέα ότι οι ανερχόμενες
λαϊκές δυνάμεις θα γίνονταν κυβέρνηση και θα διαχειρίζονταν τις κρατικές υποθέσεις.
Τις πρώτες εβδομάδες το συντριπτικό αποτέλεσμα των εκλογών και αμέσως μετά το οξυγόνο της
ελευθερίας είχαν προκαλέσει στους φορείς των σκοτεινών δυνάμεων ένα ανάμικτο αίσθημα ζάλης
και πανικού. Το εξαίσιο άρωμα της λαϊκής ρώμης, λυτρωμένο από την καταπίεση τριών δεκαετιών,
είχε ξεχυθεί στην ατμόσφαιρα και μύριζε θεσμικές μεταβολές. Στο στρατό, στην εξωτερική πολιτική,
στην σκουριασμένη κρατική μηχανή, στην κατανομή των αγαθών. Και πάνω απ' όλα στην αχαλίνωτη
καμαρίλα της αυλής και την κηδεμονία των ξένων.
Digitized by 10uk1s

Όμως και αυτός ακόμη ο ανεκτικός θηριοδαμαστής χρησιμοποιούσε πότε-πότε διακριτικά και το μαστίγιο. είχε εξοργιστικές απηχήσεις στο Σταίητ Ντιπάρτμεν και στο NATO. (Όχι η κυβέρνηση Παπανδρέου.. που καλυτέρευαν τη ζωή των απόκληρων. Η ιστορία ήταν κατασκευασμένη από κείνους που είχαν συμφέρον να παρουσιάσουν αναταραχή στο στρατό. με ομοβροντίες αργότερα. Εναντίον τίνος θα συνωμοτούσε. ή συμφωνημένο προανάκρουσμα για την εναρμόνιση των κτυπημάτων που θα συγκλίνανε στο πραξικόπημα της 15 Ιουλίου. Άλλωστε. Σύμφωνα με την εκδοχή της δεξιάς. η νέα γραμμή της ΕΡΕ δείγμα πολιτικής προβλεπτικότητας του νέου αρχηγού της. αλλά εξημερώσεως του θηρίου. Οι εφημερίδες της είχαν βρει μια συναρπαστική ευκαιρία διά ν' ανανεώσουν την μονότονη επωδό ότι η κυβέρνηση — δια του Ασπίδα τώρα — συνωμοτούσε για να εντάξει την Ελλάδα στο ανατολικό μπλοκ. Πρώτος ο Κανελλόπουλος. που δεν δεχότανε να μοιραστεί την Κύπρο με τους Τούρκους. με υπαινιγμούς στην αρχή.. Αμυδρά-αμυδρά το παιγνίδι των υπερδυνάμεων άρχισε να φωτίζεται. τα πυρά στράφηκαν κατά του Ανδρέα Παπανδρέου. σε δημόσια συγκέντρωση. Και ο χειρισμός των θεμάτων εξωτερικής πολιτικής. Οι πραγματικές της διαστάσεις και η κατασκευή της δεν διαφέρανε και πολύ από τη βόμβα της δολιοφθοράς του Έβρου. που αποτελούσε στο τέλος-τέλος εκπλήρωση ανειλημμένης υποχρεώσεως απέναντι του λαού. Οι πιο περιορισμένοι στόχοι της οργανώσεως ήσαν — πάντα κατά τη δεξιά — η υποστήριξη από την ελληνική μεραρχία Κύπρου της πολιτικής του Μακαρίου. έρριξε το σύνθημα: «Να φύγει ο Παπανδρέου». Η αντιπάθεια προς το πνεύμα της «αλλαγής» και τους φορείς του έπαιρνε διαστάσεις υστερικού μίσους. αν και κρατούσε αναλλοίωτο τον προσανατολισμό της Ελλάδας. ο γνωστός μας στρατηγός Γρίβας. που επεδίωκαν τη σύμπηξη οργανώσεως με την επωνυμία «Ασπίδα». Η υπαγωγή της ΚΥΠ και κάπως της χωροφυλακής στον κυβερνητικό έλεγχο. Οι Παπανδρέου δίστασαν και τελικά δεν έκαναν το νόμιμο «έλασσον».Ο τρόμος πέρασε όταν βεβαιώθηκαν ότι ο Παπανδρέου ακολουθούσε πολιτική όχι απονευρώσεως.). Μερικές σταγόνες κοινωνικής δικαιοσύνης. Δειλά . Και θα έκαναν το παράνομο «μείζον». ώστε ο αθωότερος φιλελευθερισμός ν' αποτελεί σπανιότατο είδος στις τάξεις του ελληνικού στρατού. αρχηγός τώρα των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων Κύπρου. καταγγέλλοντας κάποια κίνηση δημοκρατικών αξιωματικών.. προκαλούσαν ρίγη στην άπληστη ολιγαρχία. που είχε σκηνοθετήσει ο συνταγματάρχης Παπαδόπουλος. Η δεξιά εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο την καταγγελία. στους αμεσότερους αντικειμενικούς σκοπούς του Ασπίδα ήταν η διά μεταβολών στην ηγεσία του στρατού απόσπασή του από το βασιλικό έλεγχο. Digitized by 10uk1s . Ορισμένες μορφές της κυβερνητικής πολιτικής ήσαν ιδιαίτερα ενοχλητικές για το καθ' ένα από τα μέλη της Ιερής Συμμαχίας.. Αυτός ο αρχισυνωμότης. Εναντίον της κυβερνήσεως στην οποία ασκούσε υπερβάλλουσα κυριαρχική επιρροή. Αλλά γιατί θα έπρεπε η πανίσχυρη κυβέρνηση να χρησιμοποιήσει συνωμοτική οργάνωση μέσα στο στρατό για να επιβάλλει κάτι που ήταν από το σύνταγμα νόμιμο δικαίωμά της.δειλά. κατά την τριακονταετία της δεξιάς. Αυτός ήταν ο πολιτικός νους του Ασπίδα. έστειλε μια αναφορά στο βασιλιά και στον Γαρουφαλιά.. Εναντίον του πατέρα του και του εαυτού του. Τότε ήταν που ξέσπασε η βόμβα «Ασπίδα» (18 Μαΐου). όπως ζητούσε το NATO. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν στην κυβέρνηση η περισσότερο ακτινοβολούσα —μετά τον πατέρα του— προσωπικότητα και ο επίδοξος αρχηγός του κέντρου. η διάλυση των υπερκρατικών οργανώσεων. μερικές μικρομεταβολές στο στρατό. Ήταν. άραγε.. δεν άρεσαν καθόλου στο αμερικανικό πεντάγωνο. Εν πάση περιπτώσει. Με το πέρασμα του χρόνου οι αντιδημοκρατικές δυνάμεις άρχισαν ν' ανασυντάσσονται και να προετοιμάζουν την αντεπίθεση. οι ένοπλες δυνάμεις είχαν υποστεί τόσες εκκαθαρίσεις. Η κατηγορία δεν είχε κανένα λογικό θεμέλιο.

Το πιθανότερο είναι πως για τη Φρειδερίκη ίσχυε η δεύτερη εκδοχή και για το νεαρό βασιλιά η πρώτη. Γι' αυτό και αντιμετωπίστηκε με καγχασμούς. υπογράφει αποφάσεις στο όνομα της κυβερνήσεως που τον έχει απολύσει.επαναστατώντας εναντίον του εαυτού τους. Πηγαίνει στο υπουργείο.. αλλά και ο Ηρώδης... Ο Παπανδρέου δηλώνει ότι ο Γαρουφαλιάς δεν ανήκει πλέον ούτε στην κυβέρνηση.. Μαζί όμως με τον «Ασπίδα» παρέπεμψε σε τακτική ανάκριση και τον «Περικλή» (το επιτελικό σχέδιο του εκλογικού πραξικοπήματος του 1961). Τελικά.. Digitized by 10uk1s . Ο Παπανδρέου συμφώνησε. Κάπως αργά ο Παπανδρέου αποφάσισε να ξεκαθαρίσει την κατάσταση.000 Ελλήνων αξιωματικών — προχώρησαν σε μυστικές επαφές με αντικείμενο τη δακτυλογράφηση ενός «όρκου».... Η συνωμοσία που θα παρέδιδε την Ελλάδα δέσμια στο «παραπέτασμα» ξεκινούσε από μια τυχαία συνάντηση δυο λοχαγών στην πλατεία Συντάγματος κάποια μέρα το φθινόπωρο του 1964. Ένας αυλικός διηγιόταν ότι την ημέρα εκείνη το παλάτι έβραζε από θυμό. που είχε λεπτομερέστερες πληροφορίες. Διαβάζοντας το ανακριτικό πόρισμα Σίμου έχετε την εντύπωση ότι οι βαρύγδουπες κανονιές της αρχικής καταγγελίας του Γρίβα έσβηναν σ' έναν αντίλαλο από ψιθύρους συνοικιακών καφενείων.» 87. μου είπε με χιούμορ: «Μαίνεται όχι μόνον η Ηρωδιάς. Αλλά ο Γεώργιος Παπανδρέου. Το επόμενο βήμα ήταν η διαβίβαση στον Παπανδρέου του εξής βασιλικού μηνύματος: «Δεν με ικανοποιεί το πόρισμα δια τον Ασπίδα.. Η πολιτική ατμόσφαιρα ηλεκτρίστηκε ακόμα περισσότερο. Αντιμετωπίζοντας το ζήτημα με υπερβολική ευθιξία ανέθεσε το έργο της ανακρίσεως στον ανώτατο αρχηγό της στρατιωτικής δικαιοσύνης αντιστράτηγο Ιωάννη Σίμο.. Η μικρή αυτή επανάσταση του Γαρουφαλιά δημιουργεί τραγελαφική κατάσταση. Και κάνει δηλώσεις στον τύπο της δεξιάς αποκαλώντας τον πρωθυπουργό του «εθνικόν κίνδυνον». δεν ήθελε να υπάρχει καμιά σκιά. Πρώτη ενέργειά του ήταν να πει ευθέως στο Γαρουφαλιά ότι ήταν ανεπιθύμητος στην κυβέρνηση και έπρεπε να παραιτηθεί. δεδηλωμένο αντίπαλο της Ενώσεως Κέντρου. από το κείμενο του οποίου (εδώ ήταν το ασυγχώρητο αμάρτημα) απουσίαζε η διακήρυξη πίστεως στο θρόνο.. Το παιδικό μυθιστόρημα περί Ασπίδα ίσως να ήταν ευκολοχώνευτο από μια περιορισμένη ανώριμη κοινή γνώμη. Αλλά για την πολιτικά υπερώριμη πλειοψηφία του ελληνικού λαού ήταν αχώνευτο. Κανένας δεν ξέρει αν η οργή του βασιλιά και της μητέρας του απέρρεε από αυθυποβολή φόβου για τον Ασπίδα ή επειδή το πόρισμα ανέτρεπε καταστρωμένο σχέδιο. Και διέταξε διοικητική ανάκριση. πάντοτε υπερευαίσθητος στις επιθέσεις της δεξιάς. οι συνωμότες — που με τους πιθανούς συνεργάτες τους δεν υπερβαίνανε τις δυο δωδεκάδες σε σύνολο 11. Η υπόθεσις να παραπεμφθή εις τακτικήν ανάκρισιν».η επαναστατική συνωμοτική οργάνωσις Ασπίδα — γράφει — εις τας ενόπλους δυνάμεις μοναδικόν σκοπόν έχει την ανατροπήν του συντάγματος της χώρας και την επιβολήν δικτατορίας ελεεινής μορφής. βασιλόφρονα. Αλλά το αυτί του τοποτηρητή δεν ιδρώνει.. Με υπόδειξη τους αρνείται να παραιτηθεί. αποκρουστικής εις πάντα ελεύθερον άνθρωπον.». Ο ανεκδιήγητος τοποτηρητής αντί να συμμορφωθεί συμβουλεύεται το βασιλιά και την αμερικανική πρεσβεία. Ο πρωθυπουργός διαβίβασε 86 στο βασιλιά το περιεχόμενο του πορίσματος Σίμου. ούτε στην Ένωση Κέντρου. Ο Παπανδρέου. Ο αντιστράτηγος Σίμος κατέληγε στο πόρισμά του με την υπόδειξη επιβολής ελαφρών πειθαρχικών ποινών στους αξιωματικούς εκείνους που είχαν αναμιχθεί στις συζητήσεις για τη συγκρότηση του Ασπίδα. Ο πανικός του Κωνσταντίνου —πυροδοτημένος και από εκφοβιστικές εκθέσεις της CIA— εκφράζεται στην επιστολή του προς τον πρωθυπουργό: «.

.. Η δεύτερη επιστολή του βασιλιά (10 Ιουλίου) υπερέβαινε σε προκλητικότητα ύφους την πρώτη: «.. Αλλά η Κυβέρνησις αποφασίζει». τόσον κατά των εκτελούντων διατεταγμένην υπηρεσίαν αξιωματικών όσον και κατά των μαρτύρων» (της υποθέσεως Ασπίδα). τον οποίο κατηγορεί. Και όχι μόνο αυτό. από την τελευταίαν διπλήν άρνησιν υμών συνάγεται ότι δεν συμφωνείτε με αυτήν την έννοιαν του πολιτεύματος. υφίσταται πράγματι θέμα λειτουργίας του δημοκρατικού μας πολιτεύματος.. υποθάλπει επεμβάσεις προς επηρεασμόν της κρίσεως της στρατιωτικής δικαιοσύνης διά της ασκήσεως ψυχολογικής βίας. Στις 8 Ιουλίου ο βασιλιάς εξαπολύει από την Κέρκυρα την πρώτη επιστολή . Διεκδικείτε το δικαίωμα όπως ορίζετε υμείς και τον υπουργόν Εθνικής Αμύνης και την ηγεσίαν των ενόπλων δυνάμεων. μεταξύ των άλλων. Υπό τοιαύτην ατμόσφαιραν δεν τολμώ να αισιοδοξήσω ότι δύναται ν' αποβή εποικοδομητική η συνεργασία μας...Να σταματήσετε αμέσως πάσαν δραστηριότητα καταλυτικήν θεμελιωδών κανόνων λειτουργίας του πολιτεύματος». ο Γεώργιος Παπανδρέου απάντησε στο βασιλιά: Digitized by 10uk1s . Δεν πρόκειται να ωφεληθήτε εκ της τεχνητής και δια τελείως σαθρών μέσων δημιουργίας κλίματος στρεφομένου κατ' εμού. Το δημοκρατικό πολίτευμα το κατέλυε ο Γεώργιος Παπανδρέου και το υπεράσπιζε ο Κωνσταντίνος!. εξαιρούμενον της εξουσίας της κυβερνήσεως.. Η απάντηση του Παπανδρέου ήταν ένα μάθημα συνταγματικού δικαίου. Εις την λαοπρόβλητον κυβέρνησιν ανήκει η πλήρης εξουσία εις όλους τους τομείς του κράτους.Αποδοκιμάζω τας ενεργείας σας..... Δεν αποτελεί το υπουργείον Εθνικής Αμύνης στεγανόν διαμέρισμα. Ως προς το κρίσιμο θέμα του υπουργείου Αμύνης ο Κωνσταντίνος ήταν ανένδοτος. Με υψηλό αίσθημα αξιοπρέπειας. Ο βασιλεύς συμβουλεύει..λίβελλο προς τον πρωθυπουργό.Ο Κωνσταντίνος συντάσσεται με τον επαναστάτη υπουργό εναντίον του νόμιμου πρωθυπουργού...». Διατύπωσε τον υπαινιγμό ότι ο Παπανδρέου ήθελε να αναλάβει το υπουργείο Αμύνης για να συγκαλύψει τον Ασπίδα και την δήθεν ανάμιξη του γιου του. ότι: «.. Και «συμβουλεύει» (ο Κωνσταντίνος τον Γεώργιο Παπανδρέου) να μην επιμείνει στην ανάληψη του υπουργείου Αμύνης. Συμφώνως προς το πολίτευμα της βασιλευομένης δημοκρατίας ο βασιλεύς βασιλεύει και ο λαός κυβερνά δια της νομίμου κυβερνήσεώς του. Και η βασιλική επιστολή κατέληγε ως εξής: «.. Ο Κωνσταντίνος επιστρέφει το διάταγμα ανυπόγραφο. έστω και κατ' αντίθεσιν προς την απόφασιν της υπευθύνου κυβερνήσεως. Δεν επέτρεπε στον πρωθυπουργό να το αναλάβει.. Εκφράζοντας κατάπληξη για τη βασιλική άρνηση ν' αναλάβει ο ίδιος ο πρωθυπουργός το υπουργείο Αμύνης παρατηρούσε: «Καθώς εκ των ανωτέρω συνάγεται..». αλλά η κυβέρνησις αποφασίζει. Ο Παπανδρέου του στέλνει προς υπογραφή διάταγμα απομακρύνσεώς του Γαρουφαλιά και αναλήψεως του υπουργείου Εθνικής Αμύνης από τον ίδιο τον πρωθυπουργό... που ζωντάνευε τον Χαρίλαο Τρικούπη και τον Ελευθέριο Βενιζέλο στις καλύτερες στιγμές τους. Αλλά τούτο δεν είναι σύμφωνον προς το πολίτευμα... Εν τούτοις. Ο Παπανδρέου απαντά: «Ο Βασιλεύς συμβουλεύει.

Η Φρειδερίκη δεν υπήρχε πια λόγος να παραμένει στο διπλανό δωμάτιο και να κρυφακούει. αφού το πρωί της επομένης θα συναντιότανε με τον πρωθυπουργό. Τα μεσάνυχτα της ίδιας μέρας του επιδόθηκε η δεύτερη βασιλική επιστολή. δεν θα ηδύνατο να επιτευχθή καθ' όμοιον ή κατά μείζονα λόγον από φίλον υπουργόν της εμπιστοσύνης μου. του βασιλιά) είναι και άθλιος και ασύστατος. Περιορίστηκε να πει ότι θα μελετήσει την κατάσταση.«Αρνούμενος να υπογράψετε το διάταγμα καθιερώνετε την αρχήν ότι δύναμαι να είμαι πρωθυπουργός. που ορίστηκε για τις 7 το βράδυ της 15 Digitized by 10uk1s . χαιρέτισε ψυχρά το Νόβα.. ούτε πολιτικήν μείωσιν.. Δεν έχουμε όμως στοιχεία που να διαφωτίζουν το σημείο αυτό. Ο Κωνσταντίνος — όπως με αυστηρότητα του είχε συστήσει η μαμά του — παρέμεινε σ' όλη τη διάρκεια της ακροάσεως σιωπηλός..πρωθυπουργού αποτελείται από τρεις επιστολές του Κωνσταντίνου και από δυο του Παπανδρέου.. ένα ασήμαντο πολιτικό πρόσωπο. ο οποίος θα ανελάμβανε το υπουργείον. τις συνέταξε ο μετέπειτα πρωθυπουργός της Χούντας Κωνσταντίνος Κόλλιας. (Στη δεύτερη επιστολή του βασιλιά δεν δόθηκε απάντηση. αλλά όχι και υπουργός ωρισμένου υπουργείου. Κατά μια εκδοχή. Έχει διατυπωθεί ο υπαινιγμός ότι τάχα η εμμονή μου εις την ανάληψιν του υπουργείου Εθνικής Αμύνης αποσκοπεί εις την συγκάλυψιν των ενόχων.. Ο Παπανδρέου έφθασε εκεί το απόγευμα του Σαββάτου. Μπήκε στο βασιλικό γραφείο. τις γέφυρες. αλλά και των ημερομηνιών που φέρουν οι επιστολές. Και φοβόντουσαν ότι ο πολύπειρος Παπανδρέου. με τη δύναμη της λογικής. Η πιθανότερη εξήγηση είναι ότι οι οργανωτές του πραξικοπήματος δεν είχαν εμπιστοσύνη στην ικανότητα του Κωνσταντίνου ν' αντιμετωπίσει — ενώπιος ενωπίω — τον πρωθυπουργό. παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Και με τη γραπτή επιστολή επιδίωκαν ν' ανατινάξουν. Δύναμαι να παύσω να είμαι πρωθυπουργός. Αλλά δεν δέχομαι να είμαι εξηυτελισμένος πρωθυπουργός. συντάκτης των επιστολών ήταν ο Κ. ο οποίος θα εδέχετο τοιούτον εξευτελισμόν θα καθίστατο άξιος περιφρονήσεως υπό του λαού. Η συνάντηση ορίστηκε για την Κυριακή 11 Ιουλίου στην Κέρκυρα. Η πρώτη επιστολή του βασιλιά στάλθηκε από την Κέρκυρα στις 8 Ιουλίου..λιβέλλων.Σ.. Ο Παπανδρέου ζήτησε νέα συνάντηση με το βασιλιά. εάν επρόκειτο να υπάρχη. θα έφερνε το νεαρό μονάρχη στο δίλημμα ή να διαπράξει καμιά μεγάλη γκάφα ή να υποχωρήσει. Θα είμαι επομένως πρωθυπουργός υπό απαγόρευσιν. Αλλά παρά το ότι με την πρώτη επιστολή του βασιλιά είχε ήδη εκδηλωθεί η εκτροπή από το σύνταγμα. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή. Η αλληλογραφία βασιλιά . Και αυτός είναι ο λόγος διά τον οποίον εμμένω εις τας αποφάσεις μου». Μετά την αποχώρηση του πρωθυπουργού δέχτηκε τον πρόεδρο της Βουλής Γεώργιο Νόβα. Χοϊδάς. Δεν αποτελεί τούτο ούτε ηθικήν. Είναι η υπεράσπισις της προσωπικής μου τιμής και της τιμής της δημοκρατίας. Ο Παπανδρέου πήγε στη συνάντηση. Οι σκηνοθέτες και οι υποβολείς αμφέβαλλαν αν θα τα κατάφερνε ο επί σκηνής ηθοποιός.. Και συγκρατώντας το θυμό του ανέπτυξε με ηρεμία στον υβριστή του τους λόγους που δημιουργούσαν συνταγματική υποχρέωση στο βασιλιά να υπογράψει το διάταγμα για το υπουργείο Αμύνης. Αλλά ο υπαινιγμός (Σ.. γιατί μεσολάβησε συνάντησή τους στην Κέρκυρα) 88. Διατί προς αυτόν τον σκοπόν θα ήτο απαραίτητον ν' αναλάβω αυτοπροσώπως το υπουργείον και διατί ο σκοπός. Ο Παπανδρέου απάντησε την επομένη. Άλλος είναι ο λόγος της εμμονής μου. Παραμένει άγνωστος ο συντάκτης των βασιλικών επιστολών . εκ των προτέρων. Γιατί το έκανε αυτό ο Κωνσταντίνος. Η οργάνωση της συνωμοσίας λειτουργούσε με ωρολογιακή ακρίβεια. Η μελέτη όχι μόνο του κειμένου. Πολιτικός ανήρ. ο πρωθυπουργός έκανε μια τελευταία προσπάθεια να συναντηθεί με τον Κωνσταντίνο. του ανέκοψε μ' ένα απότομο νεύμα τον καταρράκτη των ευχών για το πρόσφατο ευτυχές γεγονός της γεννήσεως της εγγονής της και τον ειδοποίησε να είναι έτοιμος για να ορκισθεί πρωθυπουργός στις 8 το βράδυ της 15 Ιουλίου στα ανάκτορα Αθηνών.

Στις 8 το βράδυ της 15 Ιουλίου ορκιζόταν η νέα τριμελής κυβέρνηση: Πρωθυπουργός ο Νόβας. Ο Παπανδρέου σηκώθηκε: «Αύριο θα υποβάλω εγγράφως την παραίτησίν μου».. Εκεί οι κεντρώοι συνωμότες περίμεναν.. κάτι δεν πάει καλά. Το χαμόγελο άνθισε στα χείλη των Ιάγων της δημοκρατίας. Ωστόσο. κατά κανόνα.. για να δώσει ένα τέλος. που ως την τελευταία στιγμή λιβάνιζαν το «μεγάλο αρχηγό». Κωνσταντίνος: «Η παραίτησις είναι δεδομένη». Οι καλοί νικούν... Υπουργοί και βουλευτές. Και ο θεατής φεύγει με το ηθικοπλαστικό δίδαγμα ότι στον κόσμο αυτόν η αρετή πάντα θριαμβεύει. Κράτησε μόνο δέκα λεπτά.... Η ρήξη είχε προμελετηθεί». ενώ το «τέλειον έγκλημα» κοντεύει να ολοκληρωθεί. Επί τέλους. Σύμφωνα με τη συνταγή του Χόλυγουντ για τα γκαγκστερικά φιλμς. στις 12 παρά 5... ο νεαρός μονάρχης απάντησε μ' ένα ξερό «όχι». Η ολιγαρχία ανέπνεε. ξαφνικά. Στα παρασκήνια όμως επικρατούσε πυρετός δραστηριότητας. ο Κωνσταντίνος έστελνε την τρίτη επιστολή στον πρωθυπουργό. Παπανδρέου: «Γνωρίζω τι έχετε κατά νουν. ρώτησε αν θα υπογράψει το διάταγμα. Στην περίπτωση πάντως του πραξικοπήματος της 15 Ιουλίου οι σκηνοθέτες έκαναν το λάθος να υποτιμήσουν τη δύναμη αντιστάσεως δυο παραγόντων: της Βουλής και του Λαού! Εφόσον είχε αποφασιστεί η διατήρηση της συνταγματικής βιτρίνας (μ' αυτό τον όρο Digitized by 10uk1s . στυγνός και άκαμπτος. Είχε σημάνει η ώρα για τα ανδρείκελα. Μια μέρα πριν. Δεν ξέρω αν και στην πραγματικότητα οι εγκληματίες διαπράττουν. Στην αμερικανική πρεσβεία έτριβαν τα χέρια τους από χαρά. Παπανδρέου: «Αντιλαμβάνομαι τον λόγον διά τον οποίον επείγεσθε». Το τηλέφωνο κουδούνισε. Οι σκηνοθέτες δούλευαν με το ρολόι στο χέρι. Ο Κωνσταντίνος δεν απάντησε. Ο Παπανδρέου απάντησε αμέσως διακηρύσσοντας ότι εμμένει στις αποφάσεις του. ανένδοτοι δημοκράτες. υπουργός Αμύνης ο Κωστόπουλος και Εσωτερικών ο ναύαρχος Ιωάννης Τούμπας.» Άλλά θα είναι αργά». Ο Παπανδρέου περιέγραψε ως εξής τη σκηνή: «Ο Κωνσταντίνος ενεφανίσθη ψυχρός. είχαν πουλήσει την ψυχή τους και τώρα περίμεναν το σύνθημα για να ορμήσουν. Όταν ο πρωθυπουργός. βιαιότερη και κατηγορηματικώτερη των δυο προηγουμένων. στις 14. Ο δούρειος ίππος άδειαζε τους συνωμότες της «πέμπτης φάλαγγας» κι αυτοί ανέβαιναν στη σκηνή. Η πρώτη πράξη του πολιτικού δράματος είχε τελειώσει. Η αυλαία έπεσε. Η Φρειδερίκη θριάμβευε. Η CIA 89 έπαιρνε συγχαρητήρια από την Ουάσιγκτον. Κωνσταντίνος: «Άκουσα την λέξιν παραίτησις και την λαμβάνω υπ' όψιν μου. Από τα ανάκτορα ζητούσαν τον Νόβα: «Έλα αμέσως». Η παράσταση του πολιτικού κουκλοθέατρου έδειχνε να εκτυλίσσεται αριστουργηματικά. Οι κακοί τιμωρούνται.Ιουλίου. Την άλλη μέρα η κυβέρνηση συμπληρώθηκε. κάποιο μοιραίο λάθος.. Κάποτε θα μετανοιώσετε.. Μου αρκεί». η συνάντηση έγινε. για να ολοκληρωθεί η ανατίναξη των γεφυρών. Το σκηνικό της δεύτερης πράξεως δείχνει το πολιτικό γραφείο της κυβερνήσεως (400 μέτρα περίπου από τα ανάκτορα).

Αν μπορεί να δοθεί επιγραμματικά η θυελλώδης λαϊκή έκρηξη του θέρους του 1965 αδίστακτα λέμε: Εκμηδένισε τη δημοτικότητα της δυναστείας και θεοποίησε το Γεώργιο Παπανδρέου.είχε δοθεί η έγκριση της Ουάσιγκτον). Αλλά συνέβη το απρόοπτο. Μέσα σε μια νύχτα. σαν τη λάμψη της αστραπής που σκίζει το σκοτάδι. του έλεγαν όχι πολύ διακριτικά. Ξεσπάθωσε εναντίον του θρόνου και ένα σημαντικό ποσοστό οπαδών της δεξιάς. Κάθε βουλευτής που πήγαινε στην εκλογική του περιφέρεια ερχόταν αντιμέτωπος με τη λαϊκή οργή: «Πρόσεξε». ξαναθυμήθηκε τις «ηρωικές» μέρες του καραμανλισμού και έδειξε τα φρεσκοακονισμένα δόντια της. οι συνωμότες είχαν σταθμίσει τα πράγματα. Ένα μοναδικό αίσθημα κυριάρχησε: η π ρ ο σ β ο λ ή .. Ο απολογισμός ήταν: ένας νεκρός Digitized by 10uk1s . Έλειπαν είκοσι. Ο Κανελλόπουλος προθυμοποιήθηκε να προσφέρει τους 99 βουλευτές της ΕΡΕ. Για να είμαστε ειλικρινείς. Και το ένστικτο του λαού διέκρινε όχι δυο πρόσωπα. Σωστά. Και ο αντίκτυπος δεν περιορίστηκε στην ευρεία δημοκρατική παράταξη. Τα αρνητικά στοιχεία της πολιτικής του Παπανδρέου ξεχάστηκαν. που προκάλεσε εμπλοκή στα γρανάζια του μηχανισμού της συνωμοσίας. όταν ο Παπανδρέου κατέβηκε από το Καστρί στην Αθήνα. που συνηθίζει να υπεραπλουστεύει τις έννοιες. Και διέθετε μόνον 25. Στη δημιουργία της εκρηκτικής ατμόσφαιρας είχαν συμβάλει και οι πρώτες δραστηριότητες της κυβερνήσεως Νόβα. Σε μια φοιτητική συγκέντρωση διαμαρτυρίας (21 Ιουλίου) η αστυνομία. επομένως. Δηλαδή να συγκεντρώσει 151 ψήφους. Μικροπράγματα 90. που θύμιζε κάτι μεταξύ αρχαιορωμαϊκού θριάμβου και ινδικής λατρείας προς τον Γκάντι. Μόνη απομένουσα δεξαμενή ήταν η Ένωση Κέντρου. από την ώρα που οι έκτακτες εκδόσεις των εφημερίδων ανήγγειλαν την εκπαραθύρωση του αρχηγού της πλειοψηφίας ως την έναρξη της διαδικασίας κατασκευής βασιλικών ανδρεικέλων. Μια ακριβοδίκαιη παρατήρηση είναι ότι τόσο η θεοποίηση του Παπανδρέου όσο και η λαϊκή αποστροφή προς τον Κωνσταντίνο φαινομενικά μόνον είχαν στόχους τα δυο πρόσωπα. Στη λαϊκή αντίληψη.000 δολάρια — όσο περίπου είχε διατιμηθεί η κάθε βουλευτική αποσκίρτηση. στην Ένωση Κέντρου δεν περίσσευε η αρετή. κινητοποιήθηκε — χωρίς καμιά απολύτως προπαρασκευή — ο πληθυσμός της πρωτεύουσας και τον επευφήμησε μ' ένα ενθουσιασμό. Για πολλούς μήνες δεν αποτολμήθηκε ούτε μια δημόσια εμφάνιση της βασιλικής οικογένειας. κατευθυνόμενη τώρα από το «σκληρό» ναύαρχο Τούμπα. οι δυο πρωταγωνιστές αντικατόπτριζαν τους δυο κόσμους — το φως και το σκοτάδι. Το ίδιο και ο Μαρκεζίνης με τα 7 κοινοβουλευτικά μέλη του κόμματός του.. Σύνολο 131. η ωρίμαση του λαού είχε πραγματοποιήσει ένα τεράστιο ποιοτικά (και ποσοτικό) άλμα. σ' αυτές τις λίγες ώρες. Το απρόοπτο ήταν η εξέγερση του λαού. Η μαγνητική έλξη του προσφερόμενου υπουργείου και των άλλων παροχών υποχωρούσε — όχι πάντοτε — μπροστά στην απειλητική προοπτική του πολιτικού θανάτου. Ο θαυμαστός αυτός μεταβολισμός είχε συντελεσθεί από τη μια στιγμή στην άλλη. Κατά τους υπολογισμούς των Χοϊδά και Μητσοτάκη (που ήσαν οι εμπνευστές των ιουλιανών) ο αριθμός εκείνων που ήταν δυνατό να καμφθούν θα κόστιζε γύρω στα 15 εκατομμύρια δολάρια. όσοι και οι υπουργοί. Ενώ τέσσερες μέρες μετά το πραξικόπημα. η κυβέρνηση Νόβα έπρεπε να περιβληθεί με την εμπιστοσύνη της Βουλής. αλλά δυο σύμβολα της προαιώνιας πάλης των δυνάμεων του καλού και του κακού. Ο καθένας αισθάνθηκε να καίει το δικό του μάγουλο από την συμπεριφορά των ξένων και του νεαρού μονάρχη. Οι ιαχές δονούσαν επί ώρες την ατμόσφαιρα και ο βουερός αντίλαλος διαπερνούσε τα κατάκλειστα παράθυρα των ανακτόρων και περιέλουε με ριγηλό τρόμο τους ενοίκους του. Η λαϊκή έκρηξη είχε αποφασιστική επίδραση στη στάση των βουλευτών. «Αν μείνεις πιστός στο «γέρο» θα είσαι ισόβιος βουλευτής. Αλλά αν πουληθείς και μας προδώσεις να μην ξαναπατήσεις εδώ». Ένας σημαντικός αριθμός βουλευτών δεν είχε ανυπέρβλητους δισταγμούς ν' ανταλλάξει το πικρό ψωμί του νέου ανένδοτου αγώνα με ένα υπουργικό χαρτοφυλάκιο της εκλογής του ή με ένα χρηματικό ποσό γύρω στις 100. Κάτι έμμεσες βολιδοσκοπήσεις σε βουλευτές της αριστεράς έδωσαν αρνητικό αποτέλεσμα.000 ως 200.

Η ψηφοφορία έγινε τη νύχτα της 4ης Αυγούστου. Τότε ο Παύλος. επομένως. δυστυχώς. Δυο απουσίαζαν). όπως είπαμε. Η κυβέρνηση Νόβα καταψηφίστηκε (131 υπέρ και 167 κατά. θα μπορούσατε να είχατε αποφύγει αυτήν την πρόκλησιν προς το στέμμα». Ήταν η πρώτη αποτυχία των συνωμοτών. τον «αιμοσταγή κομμουνιστή» (κατά τους χαρακτηρισμούς της αυλής) επέλεξε ο Κωνσταντίνος για δεύτερο πρωθυπουργό. Ο ίδιος ο Ηλίας Τσιριμώκος!! Η περίπτωση της αναθέσεως της βασιλικής εντολής για το σχηματισμό κυβερνήσεως στον Τσιριμώκο μας υποχρεώνει να ξανανοίξουμε ένα κεφάλαιο. ο Παπανδρέου ανέθεσε στον Τσιριμώκο το υπουργείο Εσωτερικών. Την παραμονή της ορκωμοσίας ο βασιλιάς είχε προβάλει «βέτο». Ζούσε ακόμα ο βασιλιάς Παύλος όταν ο Τσιριμώκος εξελέγη πρόεδρος της Βουλής των πενήντα ημερών. είχε ξεκινήσει με την προϋπολογισμένη προϋπόθεση ότι υπερεπαρκής αριθμός βουλευτών του κέντρου θα δελεαζόταν από τα «πλούσια ελέη» της νέας καταστάσεως και θα πρόδιδε τη δημοκρατία και τον ηγέτη της. Στα μεταπελευθερωτικά χρόνια. ήταν η αλλεργική διάθεση που προκαλούσε στα ανάκτορα το όνομα «Τσιριμώκος». υπουργό Εσωτερικών στην κυβέρνηση Παπανδρέου. είχε πει επιτιμητικά στον Παπανδρέου: «Κύριε πρωθυπουργέ. εκινείτο στα όρια μεταξύ αριστεράς και κέντρου. ο Σωτήρης Πέτρουλας. Αλλά η επιμονή του πρωθυπουργού τον ανάγκασε να υποχωρήσει. Οι δυο βδομάδες που είχε μείνει στην εξουσία — ωσότου εμφανιστεί στη Βουλή — η κυβέρνηση Νόβα χαρακτηρίστηκαν «το δεκαπενθήμερο της ντροπής». Ο Ηλίας Τσιριμώκος. παρουσία της γυναίκας του και του διαδόχου. Σ' έναν οξύτατο λόγο που εξεφώνησε στη Θεσσαλονίκη είχε προειδοποιήσει το βασιλιά ότι έπειτα από το Νόβα δεν θα εύρισκε άλλους «κατεψυγμένους» πρωθυπουργούς. 200 τραυματίες και 250 συλληφθέντες. Και είναι αυστηρή η κρίση της ιστορίας. σαν αρχηγός κόμματος. Το ιουλιανό εγχείρημα. είχε διαδραματίσει ηγετικό ρόλο στο φιλοαριστερό εθνικό κίνημα αντιστάσεως εναντίον των Γερμανών κατακτητών. Ο χαρακτηρισμός οφείλεται στον Ηλία Τσιριμώκο. Η αντιπάθεια όμως. βρέθηκε και άλλος κατεψυγμένος πρωθυπουργός. ανήκε στις εξέχουσες προσωπικότητες του διεθνούς σοσιαλισμού. όπως έχουμε προαναφέρει.φοιτητής. Αυτόν τον «αρχιαντάρτη». Αυτή η αιματηρή υπόμνηση των πραγματικών στόχων του πραξικοπήματος — και δεν ήταν η μόνη — ύψωνε το φράγμα της λαϊκής εξεγέρσεως και ασφαλώς δεν διευκόλυνε την αύξηση του αριθμού των προδοτών βουλευτών. παρέμενε αμείωτη. Και ποιος λέτε. που φαινόταν εξαντλημένο: Το κεφάλαιο του αντικομμουνιστικού φαρισαϊσμού της μοναρχίας (και γενικώτερα του κατεστημένου). Εύλογη. αμοιβαία άλλωστε. Αργότερα. όταν την ημέρα της ψηφοφορίας διαπιστώθηκε ότι η επιχείρηση εξαγοράς συνειδήσεων είχε αποδώσει από το σύνολο των 171 βουλευτών του κέντρου μόνο 25 αποστάτες. Ο λαός τον είχε Digitized by 10uk1s . Αντιμοναρχικός από πεποίθηση. επί βασιλείας Κωνσταντίνου.. αλλά — δυστυχώς — και για τον ίδιο τον Τσιριμώκο. Γι' αυτό και ήταν πολύ πικρή η απογοήτευση. Στην Ένωση Κέντρου κατείχε την ακραία αριστερή έπαλξη. Αλλά. γιατί ο Τσιριμώκος δεν ήταν ο τυχάρπαστος Νόβας ή ο άβουλος Στεφανόπουλος (τρίτος «κατεψυγμένος» πρωθυπουργός). Το φαινόμενο Τσιριμώκου — ο οποίος πέθανε στις 18 Ιουλίου 1968 — θα παραμείνει στην ιστορία αιώνιο στίγμα και για τον αμοραλισμό του κατεστημένου.. Ένα δεύτερο «δεκαπενθήμερο ντροπής» έμπαινε στην εθνική ζωή.

τιμήσει εκλέγοντάς τον πρώτο βουλευτή Αθηνών. Και ήταν ανάμεσα σ' αυτόν και στον Ανδρέα
Παπανδρέου που θα εκρίνετο η διαδοχή της ηγεσίας της δημοκρατίας. Η ανθρώπινη ψυχή είναι
ανεξερεύνητη. Ίσως, σε κάποια πτυχή της, να είχε ενσταλαχτεί η πικρή σκέψη του Τσιριμώκου ότι εξ
αιτίας του στενού συγγενικού δεσμού των δύο Παπανδρέου δεν θα λειτουργούσε δίκαια ο νόμος
της ποιοτικής επιλογής. Ίσως αυτό να ήταν το παρορμητικό κίνητρο στο απίστευτο πήδημα από την
τιμημένη έπαλξη της δημοκρατίας στο βούρκο των βασιλικών δολοπλοκιών.
Ωστόσο, το πήδημα έγινε. Και η Φρειδερίκη, που δεν του είχε δώσει ποτέ το χέρι της, δέχτηκε τώρα
τον «αιμοσταγή αρχιαντάρτη» με ανοικτές αγκάλες. Η δεξιά τον αποθέωσε. Και ο δημοκρατικός
λαός, οι απλοί άνθρωποι που τον έβλεπαν σαν μια φωτεινή ελπίδα της κατατρεγμένης μοίρας τους,
τον περιφρόνησε. Βέβαια, για τους ψυχρούς εγκέφαλους της αμερικανικής πρεσβείας, της
αποστολής και της CIA αυτά όλα ήσαν χωρίς σημασία. Σημασία είχε η επείγουσα ανάγκη του
εκμαυλισμού των είκοσι βουλευτικών συνειδήσεων — όσος ήταν ο ελλείπων αριθμός για την
απόκτηση της πολυπόθητης ψήφου εμπιστοσύνης. Ο μηχανισμός δεν είχε διακόψει τη λειτουργία
του. Αλλά τώρα χρειάστηκε αύξηση της μερίδας του «συσσιτίου». Οι εφοπλιστές καταθέτανε νέες
γενναίες εισφορές. Οι μεγαλοβιομήχανοι το ίδιο. Εκατομμύρια δολάρια κυκλοφορούσαν στο
χρηματιστήριο της Βουλής. Η διατίμηση καταργήθηκε. Οι μέρες της ψηφοφορίας πλησίαζαν. Όσα κι
όσα... Κάποιος διατύπωσε την αξίωση τα αργύρια της προδοσίας να κατατεθούν επ' ονόματί του σε
ελβετική τράπεζα. Ένας άλλος ζήτησε να του αγοράσουν τυπογραφικό ταχυπιεστήριο. Και κάποιος
τρίτος δεν δεχότανε να πουλήσει την ψυχή του, εκτός αν του δίνανε το υπουργείο Εμπορικής
Ναυτιλίας — που, όμως, είχε παραχωρηθεί σε άλλον 91.
Το γενικό στρατηγείο των επιχειρήσεων ήταν εγκατεστημένο στο παλάτι. Και η Φρειδερίκη, με
άμεσους βοηθούς τον Χοϊδά και το Γαρουφαλιά, κατηύθυνε την μάχη των συνειδήσεων. Τα
τηλέφωνα χτυπούσαν αδιάκοπα. Η πρεσβεία ετηρείτο ενήμερη κάθε πέντε λεπτά. Η CIA
δυσφορούσε για την πενιχρότητα των αποτελεσμάτων. Και όλοι ζούσαν στιγμές αγωνίας. Όταν
έπειτα από πολλούς κόπους και περισσότερο «συσσίτιο» κάποιος εκάμπτετο αλαλαγμοί χαράς
ξεσπούσαν στις εφημερίδες της δεξιάς. Ένας ακόμη...
Ξαφνικά, στις παραμονές της ψηφοφορίας, παρουσιάστηκε ένα απροσδόκητο εμπόδιο. Ο
Μαρκεζίνης δήλωσε ότι το κόμμα του θα καταψηφίσει την κυβέρνηση Τσιριμώκου. Καταστροφή! Το
έλλειμμα μεγάλωνε κατά επτά... Ο Κωνσταντίνος τηλεφώνησε ο ίδιος στο Μαρκεζίνη. Τον
εξελιπάρησε ν' αναθεωρήσει την απόφασή του. Ο πεισματάρης Μαρκεζίνης στάθηκε ανένδοτος.
Αμέσως ειδοποιήθηκε η CIA. Ανταρσία στη δεξιά; Αυτό μας έλειπε. Να κατασταλεί αμέσως! Ένα
υποκλιμάκιο του στρατηγείου ανέλαβε ν' αποκαταστήσει την τάξη. Μέσα σε λίγες ώρες από τους
επτά μαρκεζινικούς οι τέσσερες είχαν «νουθετηθεί».
Επί τέλους η ώρα της ψηφοφορίας ήρθε. Στις 28 Αυγούστου η Βουλή εψήφισε και — δεύτερο
ράπισμα — κατεψήφισε την κυβέρνηση Τσιριμώκου. Αντί των απαιτουμένων 151 ψήφων ψήφισαν
«υπέρ» 135. Το έλλειμμα από είκοσι είχε περιοριστεί στους δεκαέξι.
Πολλοί πρόβλεψαν ότι έπειτα από την καταψήφιση και της δεύτερης βασιλικής κυβερνήσεως το
παλάτι θα ξαναγύριζε στη συνταγματική ορθοδοξία. Η πρόβλεψη αποδείχτηκε ευσεβής πόθος. Οι
αρχιερείς του κατεστημένου, αφρίζοντας από λύσσα και με την ψυχολογία του χαμένου παίκτη, αντί
να εγκαταλείψουν το παιγνίδι διπλασιάζανε τις «μίζες» τους στην πολιτική ρουλέτα, αδιαφορώντας
για το συνεχώς ογκούμενο κύμα λαϊκής οργής. (Ο Τσιριμώκος, πρωθυπουργός της A.M., μου είπε
καθαρά ότι κατά τους υπολογισμούς του η «αντιμοναρχική υστερία» είχε ξεπεράσει το 80% του
ελληνικού λαού). Η μέθοδος του παιγνιδιού που εφαρμόστηκε από την αρχή αποκλήθηκε «πολιτική
σαλαμιού». Η πρώτη φέτα είχε κοπεί με την κυβέρνηση Νόβα. Η δεύτερη με την κυβέρνηση
Τσιριμώκου. Γιατί να μην επιχειρηθεί το κόψιμο και τρίτης φέτας;

Digitized by 10uk1s

Χωρίς να διακόψει καθόλου τη χρηματιστηριακή μάχη των συνειδήσεων ο Κωνσταντίνος κάλεσε,
υπό την προεδρεία του, το συμβούλιο του στέμματος — μια συνάθροιση αρχηγών κομμάτων και
προσώπων που είχαν διατελέσει πρωθυπουργοί. Το αντίκρισμα της αντιπροσωπευτικότητας του
συμβουλίου ήταν ευθέως ανάλογο με τις περί δημοκρατίας αντιλήψεις της αυλής. Ο αρχηγός της
ΕΔΑ, που εξέφραζε τη θέληση ενός σημαντικού τμήματος του λαού, δεν κλήθηκε. Κλήθηκαν όμως ο
Νόβας και ο Τσιριμώκος, που είχαν καταψηφισθεί κατά την πρώτη εμφάνισή τους στη Βουλή,
καθώς και όλοι οι υπηρεσιακοί πρωθυπουργοί, που δεν εκπροσωπούσαν παρά μόνο τους εαυτούς
τους. Από όσους πήραν μέρος μόνο τρεις αντιπροσώπευαν μεγάλα ή μικρά λαϊκά ρεύματα: Οι
Παπανδρέου, Κανελλόπουλος και Μαρκεζίνης.
Γιατί ο Παπανδρέου δέχτηκε με την παρουσία του να δώσει υπόσταση σ' αυτό το ανακτοβούλιο,
που απέπνεε τη μούχλα των θεσμών του προπερασμένου αιώνα; Ο σκοπός της συγκλήσεως του
συμβουλίου του στέμματος ήταν η εκ των υστέρων νομιμοποίηση του βασιλικού πραξικοπήματος
και η παροχή της συγκαταθέσεως του «πολιτικού κόσμου» για την ολοκλήρωσή του. Από τους
δώδεκα παρισταμένους οι δέκα ενέκριναν ανεπιφύλακτα τη βασιλική πρωτοβουλία και τη
χαρακτήρισαν άψογη συνταγματική ενέργεια. Μόνον ο Παπανδρέου υπεράσπισε τις απόψεις του
και μόνον ένας πρώην πρωθυπουργός — ο Στυλιανός Γονατάς — συμφώνησε μαζί του ότι μοναδική
διέξοδος από την κρίση θα ήταν οι εκλογές.
Την άλλη μέρα, όμως, η ορχήστρα του τύπου της δεξιάς, των ραδιοφωνικών σταθμών και όλων των
άλλων μέσων μαζικής επικοινωνίας (συμπεριλαμβανομένων των γραφείων τύπου των ελληνικών
πρεσβειών στο Εξωτερικό) διατυμπάνιζαν ότι εκ των δώδεκα «ηγετών» του πολιτικού κόσμου οι
δέκα επιδοκιμάζουν τις πράξεις του βασιλιά! Έτσι, η μάλλον ανίδεη και ανύποπτη περί τα ελληνικά
πράγματα παγκόσμια κοινή γνώμη έμενε με την εντύπωση ότι η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτικών
στελεχών της χώρας (γιατί όχι και του λαού;) ήταν στο πλευρό του καλού βασιλιά και αποδοκίμαζε
τους ταραξίες της δημοκρατίας... Ο Παπανδρέου, επομένως, αστόχησε με το να προσφέρει το κύρος
της συμμετοχής του στην ανακτορική εκείνη παρασυναγωγή και να καταντήσει — ποιος; ο ημίθεος
του ανένδοτου αγώνα — να είναι κατηγορούμενος, με κατήγορους τους διάφορους Δόβα και Νόβα
ή κάτι απίθανα υπηρεσιακά ανθρωπάκια που εκστασιάζονταν καθώς η Φρειδερίκη και η Ειρήνη
σέρβιραν «τιμής ένεκεν» στον καθένα το φλιτζάνι με τον αχνιστό τούρκικο καφέ...
Το μόνον αξιομνημόνευτο επεισόδιο από κείνη την πολιτικοθεατρική παράσταση ήταν η προς
στιγμήν συμφωνία Παπανδρέου - Κανελλόπουλου στην εξής βάση: Θα σχηματιζότανε αμιγής
κυβέρνηση της ΕΡΕ, με πρόεδρο τον Κανελλόπουλο, που θα διενεργούσε τις εκλογές μέσα στη
συνταγματική προθεσμία των 45 ημερών. Επρόκειτο για μια λύση εξαιρετικά δελεαστική για την
ΕΡΕ. Το κόμμα της αντιπολιτεύσεως που είχε αποδοκιμαστεί από το λαό στις τελευταίες εκλογές και
που το μητρώο του ήταν κάθε άλλο παρά καθαρό στα θέματα εκλογικής γνησιότητας θα γινόταν ο
διαιτητής του αγώνα, στον οποίο ταυτόχρονα θα ήταν και ένας από τους δυο βασικούς αντίπαλους.
Η μικρή αυτή βόμβα ανατάραξε τη λιμνασμένη ατμόσφαιρα του ανακτοβούλιου. Ο Κανελλόπουλος,
με τον αυθορμητισμό που τον χαρακτηρίζει είχε κάνει τη σχετική πρόταση. Ο Παπανδρέου έσπευσε
να την αποδεχτεί. Οι άλλοι, όμως, παγώσανε. Και πρώτος ο Κωνσταντίνος. Δεν ήταν δύσκολο,
άλλωστε, ν' αντιληφθεί ότι η προσχώρηση και της ΕΡΕ στη λύση των εκλογών, που υποστηρίζανε το
κέντρο και η αριστερά, ισοδυναμούσε με ομοφωνία του πολιτικού κόσμου. Αλλά τότε η
αντιεκλογική γραμμή του παλατιού και των Αμερικανών έμενε μετέωρη, χωρίς το παραμικρό
στήριγμα. Μέσα σ' αυτή την ατμόσφαιρα ο Κανελλόπουλος διέκρινε ότι είχε γίνει δυσάρεστος.
Χαλούσε τη διατεταγμένη αρμονία του παιζόμενου θεατρικού έργου. Και για να διορθώσει τα
πράγματα δήλωσε, υπαναχωρώντας, ότι επιφυλάσσεται να επανεξετάσει το θέμα των εκλογών.
Ευτυχώς! Το χαμόγελο ξαναγύρισε στα απολιθωμένα πρόσωπα. Την άλλη μέρα το κατεστημένο δεν
Digitized by 10uk1s

δυσκολεύτηκε να επαναφέρει στην τάξη τον παρορμητικό αρχηγό της ΕΡΕ 92 . Η απειλή της
σαλαμοποιήσεως ήταν αποτελεσματικό όπλο όχι μόνο για το κέντρο αλλά και για τη δεξιά.
Ως προς τον Παπανδρέου, η στάση του, αν και παράτολμη, δεν έπαυε να είναι ένας ευφυέστατος
ελιγμός. Αν γινόταν αποδεκτή η λύση των εκλογών με κυβέρνηση της ΕΡΕ η χώρα θα έμπαινε στο
λιμάνι της ομαλότητας. Και με οποιοδήποτε εκλογικό σύστημα, με οποιεσδήποτε συνθήκες, με
οσηδήποτε βία και νοθεία η Ένωση Κέντρου θα νικούσε. Αν την απέρριπταν θα ομολογούσαν το
μέγεθος της λαϊκής αντιθέσεως στο ιουλιανό πραξικόπημα. Το κατεστημένο, μεταξύ των δύο κακών,
διάλεξε το μικρότερο. Και απέρριψε τις εκλογές. Φαίνεται ότι οι εκτιμήσεις του Τσιριμώκου για το
80% ήσαν υπερβολικά συντηρητικές...

Η τρίτη φέτα του σαλαμιού κόπηκε στις 17 Σεπτεμβρίου. Και ήταν επαρκής. Ενωμένη με τις άλλες
δυο και με τη δεξιά σχημάτιζε το μαγικό αριθμό 152. Ο Κωνσταντίνος είχε καταγάγει έναν ακόμα
ολυμπιακό θρίαμβο 93. Το περισπούδαστο αυτό κατόρθωμα συντελέστηκε κάτω από συνθήκες
συναρπαστικές:
Από τη μέρα που είχε καταψηφιστεί στη Βουλή η κυβέρνηση Τσιριμώκου, ακόμα και κατά τη
διάρκεια του συμβουλίου του στέμματος, δεν είχε σταματήσει, ούτε για μια στιγμή, η επιχείρηση
εξαγοράς βουλευτών. Αλλά ο ρυθμός ήταν αργός και τα αποτελέσματα όχι ικανοποιητικά. Επί
πλέον, ορισμένοι βουλευτές, ενώ είχαν συμφωνήσει στην «τιμή» και στο υπουργείο, και το κλείσιμο
της δουλειάς εθεωρείτο σίγουρο, εκ των υστέρων υπαναχωρούσαν. Ίσως η επίδραση ενός
περιβάλλοντος υπερφορτωμένου από δημοκρατική έξαρση, ίσως κάποιο στιγμιαίο σκίρτημα
συνειδήσεως, τους ξαναγύριζε στο δρόμο της τιμής. Η δεξιά κατηγορούσε τον Ανδρέα Παπανδρέου
ότι ήταν ο εγκέφαλος κάποιας οργανώσεως που ασκούσε ψυχολογική πίεση στους
ταλαντευόμενους βουλευτές. Δεν προσκομίστηκε όμως ποτέ κανένα αποδεικτικό στοιχείο. Πάντως,
τα κρούσματα των υπαναχωρήσεων είχαν προκαλέσει νευρικότητα, ιδιαίτερα στους εξωελληνικούς
παράγοντες. Και η αγανάκτησή τους ήταν δικαιολογημένη. Για σκεφθείτε, να έχει τηλεγραφηθεί
στην Ουάσιγκτον μια αποστασία και εκ των υστέρων ν' ανακαλείται... Γι' αυτούς τους λόγους
μελετήθηκαν και εφαρμόστηκαν μέθοδοι που απέκλειαν τέτοιες λαχτάρες.
Εκείνες τις ημέρες γίνονταν διαπραγματεύσεις με καμιά δεκαριά υποψήφιους αποστάτες.
Ορισμένοι άλλοι είχαν κλείσει συμφωνία. (Οι πράκτορες της ΚΥΠ τους είχαν εγκλωβίσει σε
απομακρυσμένα εξοχικά ξενοδοχεία, ώστε να είναι μακριά από τις επιδράσεις της
«οχλοκρατούμενης» Αθήνας... Τη νύχτα της ψηφοφορίας θα πήγαιναν κατ' ευθείαν στη Βουλή).
Χωρίς τους υπό διαπραγμάτευση «δέκα» το έλλειμμα ήταν μόνον επτά.
Νωρίς, μετά το μεσημέρι της 17 Σεπτεμβρίου, ειδοποιήθηκα από έναν πληροφοριοδότη μου στο
παλάτι, ότι στην οδό Στησιχόρου αριθμός 10, όπου η κατοικία του εφοπλιστή Ανδρέα Ποταμιάνου,
διεξήγετο ομαδική διαπραγμάτευση εξαγοράς βουλευτών. Όπως μου περιέγραψε, το δεκαμελές
ανθρώπινο εμπόρευμα είχε τοποθετηθεί σε ισάριθμους χώρους του σπιτιού. Ο «αγοραστής» έλεγε
στον καθένα ξεχωριστά ότι είχε συμπληρωθεί ο αριθμός 150 και ότι αυτός ήταν ο αναγκαίος
εκατοστός πεντηκοστός πρώτος. Είχε, επομένως, την τελευταία ευκαιρία της ζωής του να γίνει
υπουργός και πλούσιος. Το τέχνασμα, απ' ό,τι ήξερε, είχε κάμψει τους περισσότερους.
Πήγα στην οδό Στησιχόρου. Το σπίτι του Ποταμιάνου απέχει από τα ανάκτορα λιγότερο από 100
μέτρα. Ανάμεσα στα αυτοκίνητα που ήταν παρκαρισμένα κατά μήκος του μικρού αυτού
αριστοκρατικού δρόμου γνώρισα το αυτοκίνητο του Γαρουφαλιά. Έξω από τα ανάκτορα υπήρχε
αρκετή κίνηση. Από τις 15 Ιουλίου, που το παλάτι είχε μεταβληθεί σε στρατηγείο πολιτικών
μηχανορραφιών, ο γύρω χώρος ήταν ζωσμένος μέρα -νύχτα από ομάδες Ελλήνων και ξένων
Digitized by 10uk1s

δημοσιογράφων, φωτορεπόρτερς και κινηματογραφιστών, που υπομένανε καρτερικά τον καφτερό
ήλιο και τα πιο καφτερά γεγονότα του πολυτάραχου εκείνου καλοκαιριού. Αλλά σήμερα η λιτή
αρμονία του Σεπτεμβριανού δειλινού, με τα χρυσοπράσινα φύλλα που σκόρπιζαν τα δέντρα,
ερχότανε σε τόση αντίθεση με τις σκοτεινές επιχειρήσεις πίσω από τους αδιαπέραστους τοίχους των
ανακτόρων και του παραπλεύρως υποστρατηγείου.
Σουρούπωνε όταν άνοιξε η εξωτερική πόρτα της κατοικίας του Ποταμιάνου. Βγήκαν πρώτα 2-3
πρόσωπα της αυλής, με ύφος ανθρώπων που εκτελούν διατεταγμένη υπηρεσία. Πίσω τους
πρόβαλαν οι εξαγορασμένοι βουλευτές. Τελευταίος εμφανίστηκε ο Γαρουφαλιάς. Φαινότανε να
έχει το γενικό πρόσταγμα. Θυμάμαι, καθώς το βλέμμα μου έπεσε σ' έναν από τους καινούργιους
αποστάτες, βουλευτή - δημοσιογράφο. Κατέβασε τα μάτια του ντροπιασμένος. Ένας άλλος έκρυψε
το πρόσωπο στα χέρια του. Φάνηκε σα να αγωνιζότανε να συγκρατήσει ένα λυγμό. Όλοι
αποστρέφανε τα πρόσωπά τους, καθώς τα φλας των φωτογραφικών μηχανών έκαναν τις μικρές
φωτεινές εκρήξεις. Σκέφτηκα ότι ο ύπνος τους απόψε δεν θα ήταν πολύ ήρεμος. Αργότερα, μετά
είκοσι μήνες, ίσως να έγινε και εφιαλτικός. Έχουν περάσει από τότε κάπου πέντε χρόνια. Και τώρα,
που γράφονται οι γραμμές αυτές, στριφογυρίζει μια σκέψη: Συναισθάνθηκε ποτέ κανένας από κείνη
την οκτάδα ότι με το πούλημα της ψυχής του επηρέασε τις τύχες οκτώ εκατομμυρίων ψυχών; Ότι
χωρίς το δικό του «ναι» ίσως να κατάρρεε το μοναρχικό πραξικόπημα και να μη στρωνόταν ο
δρόμος για τους συνταγματάρχες; Κι αν έτυχε στα μαύρα χρόνια της δικτατορίας να περάσει από
την οδό Μπουμπουλίνας και ν' ακούσει τις σπαρακτικές οιμωγές κάποιου κοριτσιού της «ταράτσας»
ένοιωσε, άραγε, το δάγκωμα της καρδιάς που φέρνει η συναίσθηση της προσωπικής ενοχής; «Θα
βασανιζόταν αυτό το ανώνυμο ανθρώπινο πλάσμα αν εγώ...;».
Οι «οκτώ» σχημάτισαν φάλαγγα κατά δυάδες και ξεκίνησαν κάτω από το άγρυπνο μάτι του
Γαρουφαλιά. Δόξα σοι ο Θεός. Όλα είχαν τακτοποιηθεί πάνω στο σπίτι. Και τα υπουργεία που
θάπαιρνε καθένας. Και τα λεφτά. Και ό,τι άλλο είχαν ζητήσει. Αλλά η κρισιμότερη φάση της
επιχειρήσεως ήταν η τελευταία. Τα εκατό μέτρα από τη Στησιχόρου 10 ως την πύλη του παλατιού. Κι
αν τούφευγε κανένας στο δρόμο; Η φάλαγγα προχωρούσε. Η Φρειδερίκη και ο γιος της
παρακολουθούσαν από ένα κλειστό παράθυρο. Οι διαβάτες έφτυναν από αηδία.
Επί τέλους, το κοπάδι μπήκε στο μαντρί. Ο Γαρουφαλιάς πήρε βαθειά αναπνοή. Όταν οι πόρτες
έκλεισαν η βασίλισσα-μήτηρ διέταξε τον Κωνσταντίνο:
—«Τώρα είμαστε έτοιμοι. Αρχίστε». Και αποσύρθηκε στα ιδιαίτερα διαμερίσματά της.
Η ορκωμοσία έγινε μέσα σε πέντε λεπτά. Οι «οκτώ», με τα ρούχα της δουλειάς, αξύριστοι οι
περισσότεροι, παρατάχτηκαν δίπλα στους αρχαιότερους αποστάτες, που μαντρωμένοι, από νωρίς,
φορούσαν επίσημο ένδυμα. Μπροστά - μπροστά, με άψογο φράκο, ο νέος πρωθυπουργός.
Αλήθεια, ποιος ήταν ο νέος πρωθυπουργός;
Στέφανος Στεφανόπουλος ήταν το όνομα του υπ' αριθμόν 3 πρωθυπουργού, που είχε ανασυρθεί
από το βασιλικό ψυγείο. Η φήμη του ήταν αρκετά καλή. Χωρίς να έχει την ασημαντότητα του Νόβα
ή την ευφυία του Τσιριμώκου, ο Στεφανόπουλος ήταν ένα είδος ουδέτερου πολιτικού όντος.
Διαλλακτικός, μετριοπαθής, συντηρητικός, χωρίς ιδανικά και χωρίς εξάρσεις, κατόρθωνε να είναι
ανεκτός απ' όλους, χωρίς όμως και ν' αγαπιέται από κανένα. Ήταν ένας καλός «δεύτερος» του
πολιτικού θεάτρου. Προερχόταν από τη δεξιά και ανήκε σ' αυτήν. Το 1955, αντιπρόεδρος στην
κυβέρνηση Παπάγου, δέχτηκε αδιαμαρτύρητα — μετά το θάνατο του στρατάρχη — την ιστορική
κλωτσιά των ανακτόρων, που προτίμησαν για νέο αρχηγό της δεξιάς, αντί γι' αυτόν, τον Καραμανλή.
Το 1963 προσχώρησε στη Ένωση Κέντρου και ο Γεώργιος Παπανδρέου τον τίμησε με την
αντιπροεδρία της κυβερνήσεως. Αλλά και μέσα στη σφριγηλή δημοκρατική παράταξη ούτε ο
ανένδοτος αγώνας, ούτε η δημιουργία των πεντακοσίων ημερών τον άγγιξε. Έμεινε άβουλος,
Digitized by 10uk1s

που άρχιζε ως εξής: «Στιγματίζομεν την προδοσίαν.. Πρώτη φιγουράριζε η υπογραφή Στέφανος Στεφανόπουλος. αλλά και η πολιτική του σταδιοδρομία ήταν εμπιστευμένη στα χέρια της δυναμικής μητέρας του. οι συνωμότες τον πλησίασαν και του υποδαύλισαν όλες τις απωθημένες φιλοδοξίες του. Όταν η αιωνόβια «κυρία Φανή» ξεκίνησε από τον Πύργο Ηλείας για να ρθει στην Αθήνα κανένας δεν αμφέβαλε ότι ο Στέφανος θα έλεγε το «ναι».. Αντιμετώπισε τις πρώτες φάσεις της ιουλιανής κρίσεως στο πλευρό του Παπανδρέου. Ξαναγυρίζαμε πίσω. Αλλά οι συνωμότες ήξεραν την αχίλλεια πτέρνα του. Η νομότυπη διαδικασία του μοναρχικού πραξικοπήματος είχε περατωθεί. Στις 24 Σεπτεμβρίου η κυβέρνηση Στεφανόπουλου (με αντιπροέδρους τους Τσιριμώκο και Νόβα) εξασφάλιζε την πολυπόθητη εμπιστοσύνη της Βουλής (152 επί 300). Ακόμα και όταν είχε περάσει τα εξήντα εξακολουθούσε να είναι το παιδί της μαμάς του. Και ίσως ν' αντιστεκότανε ως το τέλος. Αντιστάθηκε. Αργότερα. Και επιστράτευσαν τη «μαμά»..». Ποτέ δεν παντρεύτηκε.. Και όχι μόνον η ιδιωτική του ζωή. που είχε χτιστεί με αίμα. δάκρυα και πίστη.αναποφάσιστος.. γκρεμιζότανε. Όταν ορκίστηκε η κυβέρνηση Νόβα όλοι οι βουλευτές του κέντρου υπογράψανε μια ομαδική δήλωση. Το οικοδόμημα της δημοκρατίας.. ανέκφραστος και άνευρος. Όπως και το είπε. Η χώρα ξαναγύριζε στη συνέχεια της τριακονταετούς διακυβερνήσεως από τη δεξιά. Digitized by 10uk1s .

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI
ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ
Οι δυνάμεις που κυριάρχησαν μετά τα «Ιουλιανά» χάραξαν δυο βασικούς αντικειμενικούς σκοπούς:
ο πρώτος ήταν η εκθεμελίωση του έργου που είχε δημιουργήσει η δημοκρατία και η επανάκτηση
του ασφυκτικού ελέγχου επί των λαβών της εξουσίας. Επίσης, ο επαναπροσανατολισμός της
εξωτερικής πολιτικής στις πάγιες προπαπανδρεϊκές μορφές συμμαχικών σχέσεων, δηλαδή στη
σταθεροποίηση της Ελλάδας σαν ατλαντικού δορυφόρου. Ο δεύτερος αντικειμενικός σκοπός
απέβλεπε στην εξάτμιση των εκρηκτικών αισθημάτων της μεγάλης λαϊκής πλειοψηφίας. Η δυναμική
κατάπνιξη της λαϊκής αντιδράσεως δεν παρουσίαζε ανυπέρβλητες δυσκολίες, μια και τα σώματα
ασφαλείας (εξοπλισμένα με τελειότατα αμερικανικά μέσα) δεν είχαν κυβερνητικούς φραγμούς στην
εφαρμογή και των πλέον αδίστακτων μεθόδων κατά την αντιμετώπιση λαϊκών κινητοποιήσεων. Και
υπήρχε επί πλέον — για τις δύσκολες καταστάσεις — η εφεδρεία των 200.000 ανδρών του στρατού.
Αλλά κανένα κατεστημένο και καμιά ξένη κηδεμονία δεν κοιμούνται ήσυχοι πάνω σ' ένα καζάνι που
βράζει.... Και ειδικά στην περίπτωση της μεταϊουλιανής Ελλάδας η δημοκρατική πλειοψηφία, με
σφυρηλατημένα ιδανικά, με συνείδηση ότι η θέλησή της είχε υποστεί βιασμό, έδειχνε με
καθημερινές εξεγέρσεις ότι δεν ήταν διατεθειμένη να συνθηκολογήσει. Εκνευρισμένοι οι Ιουλιανοί
μιλούσαν για οχλοκρατία του πεζοδρομίου. Η αντιπολίτευση απαντούσε θυμίζοντας το Σόλωνα της
αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας, που χαρακτήριζε «άτιμον» εκείνον που στα κρίσιμα γεγονότα
έμενε ουδέτερος και απόφευγε να εκδηλώσει και να υπερασπίσει τις ιδέες του 94. Αλλά το αυτί του
κατεστημένου δεν ίδρωνε από κάτι τέτοια. Αγωνιζότανε με όλες τις μεθόδους να επιτύχει την
υποταγή του λαού. Την αποκαλούσε «εκτόνωση». (Αργότερα ο Παπαδόπουλος θα την ονομάσει
«γύψο»). Οι προθέσεις ήσαν οι ίδιες: Κάμψη της αγωνιστικότητας, ηθική κόπωση, αποκαρδίωση και
τέλος υποταγή στη μοίρα, που σημαίνει: η ολιγαρχική διάταξη της ελληνικής κοινωνίας είναι
αμετακίνητη. Οι «Σκορπιοί» και οι «Σπετσοπούλες», τα παραδεισένια ιδιόκτητα νησιά για τους
λίγους, τους εκλεκτούς. Τα Τζουμέρκα για τα πεινασμένα παιδιά.
Το ξήλωμα των παπανδρεϊκών «φρουρίων εξουσίας» — ελάχιστων άλλωστε — πραγματοποιήθηκε
με μεγάλη σπουδή και χωρίς δυσκολίες: «Τη νύχτα της 15 Ιουλίου — γράφει ο Ερίκ Ρουλώ στη
«Μοντ» — πενήντα περίπου άνδρες με πολιτικά παρουσιάστηκαν στην είσοδο του κτιρίου, που
στεγάζεται η ΚΥΠ (ελληνική CIA). Έδωσαν το παρασύνθημα και μπήκαν. Μέσα σε λίγα λεπτά
κατέλαβαν όλα τα γραφεία. Διέρρηξαν τα χρηματοκιβώτια και αφήρεσαν ορισμένους απόρρητους
φακέλους. Την αυγή ήσαν κύριοι του οίκου. Έδωσαν εντολή να εκδιωχθούν οι τριάντα υπεύθυνοι, οι
οποίοι έφθασαν το πρωί, ως συνήθως, για ν' αναλάβουν υπηρεσία. Οι άνθρωποι του βασιλιά
«κατελάμβαναν και πάλι έναν από τους τροχούς του μηχανισμού του κράτους, που είχε ξεφύγει από
τα χέρια τους επί κυβερνήσεως Παπανδρέου...».
Την ίδια νύχτα ανάλογες επιχειρήσεις διεξήγοντο και σε άλλες μονάδες του στρατού και της
χωροφυλακής. Ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτη είναι η ημερομηνία των εγχειρημάτων: νύχτα της 15 προς
την 16 Ιουλίου. Ελάχιστες ώρες μετά την εκπαραθύρωση του Παπανδρέου και ενώ μόλις είχε
ορκιστεί ένα τριμελές κλιμάκιο της κυβερνήσεως Νόβα. Άρα, η σειρά των νυχτερινών επιχειρήσεων
είχε προσχεδιαστεί μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια, ενώ ακόμη υπήρχε η νόμιμη κυβέρνηση της
Ενώσεως Κέντρου. Ορισμένες μάλιστα επιχειρήσεις αυτού του είδους έγιναν προτού ξεσπάσει η
κυβερνητική κρίση. Ιδού πώς περιέγραψε αργότερα (8 Φεβρουαρίου 1966) ιστοριογράφος της
δεξιάς στην εφημερίδα «Ακρόπολις» την κατάληψη του «κέντρου εκπαιδεύσεως βαρέων όπλων
πεζικού» (ΚΕΒΟΠ):
«... Μια απίθανη σκηνή εκτυλίχθηκε στο ΚΕΒΟΠ... Μερικοί αξιωματικοί της απολύτου εμπιστοσύνης
του αρχηγού του Επιτελείου αντιστράτηγου Γεννηματά πλησίασαν το μεσημέρι της 15ης Ιουλίου τον
διοικητή της μονάδος ταξίαρχο Παπαπέτρου και του πρότειναν να βγουν μαζί έξω για να
Digitized by 10uk1s

«τσιμπήσουν» κάτι. «Δεν πάμε πουθενά να φάμε, κύριε διοικητά;» Ο ταξίαρχος Παπαπέτρου δεν
φαντάσθηκε ότι αυτό αποτελούσε παγίδα. Βγήκε μαζί με τους αξιωματικούς που τον είχαν
προσκαλέσει και όταν αργότερα γύρισε ο σκοπός στην πύλη της μονάδας τον σταμάτησε
προτείνοντας το όπλο:
—Δεν επιτρέπεται η είσοδος.
—Σε ποιόν μιλάς έτσι; Δεν βλέπεις ποιος είμαι; ρώτησε θυμωμένος ο διοικητής.
—Λυπάμαι, αλλ' αυτές τις διαταγές έχω. Δεν είσθε πλέον διοικητής!».
Αυτό το εκπληκτικό επεισόδιο συνέβη το μεσημέρι της 15 Ιουλίου, επτά ώρες π ρ ι ν από τη ρήξη
Παπανδρέου - βασιλιά... Κατά τα άλλα, η ιουλιανή κρίση ήταν — όπως είπε ο Κωνσταντίνος — μια
κανονική παραίτηση της κυβερνήσεως που την αποδέχθηκε για να προστατεύσει την κλονισμένη
πειθαρχία στο στρατό! Η νυκτερινή επιδρομή στα γραφεία της ΚΥΠ και η κατάργηση του διοικητή
μιας μεγάλης μονάδας από ένα στρατιώτη ήσαν, στην εκτίμηση του παλατιού, υψηλά δείγματα
στρατιωτικής πειθαρχίας...
Οι απολογητές του ιουλιανού πραξικοπήματος πρόβαλαν αργότερα το επιχείρημα ότι η σπουδή του
Κωνσταντίνου να εκδιώξει τη νόμιμη κυβέρνηση, να ορκίσει βιαστικά άλλη και να καταλάβει τις
μονάδες που δεν του ενέπνεαν εμπιστοσύνη υπαγορεύτηκε από ενδείξεις ότι επρόκειτο να εκραγεί
φιλοπαπανδρεϊκό στρατιωτικό κίνημα κατά τη διάρκεια της νύχτας της 15 Ιουλίου. Το γεγονός ότι ο
Παπανδρέου ήταν ακόμη πανίσχυρος κυβερνήτης όταν σχεδίαζε τη στρατιωτική επανάσταση
(προφανώς εναντίον της κυβερνήσεώς του...) μας δίνει το μέτρο της σοβαρότητας των βασιλικών
«ενδείξεων». Η ιστορική αλήθεια είναι ότι και πριν, αλλά και μετά την απομάκρυνσή του από την
κυβέρνηση ο Γεώργιος Παπανδρέου έμεινε προσηλωμένος στα αυστηρά πλαίσια της νομιμότητας,
αρνούμενος να δεχθεί εισηγήσεις και προσφορές δυναμικής αντιμετωπίσεως της καταστάσεως.
Πάνω σ αυτό προσφέρω την προσωπική μου μαρτυρία: Το βράδυ της δραματικής εκείνης ημέρας
(15 Ιουλίου) τηλεφώνησα στον Παπανδρέου ζητώντας δημοσιογραφικές πληροφορίες για την
κυβερνητική κρίση που είχε ξεσπάσει. «Έλα αμέσως στο Καστρί. Δεν θέλω να μιλήσω στο
τηλέφωνο» ήταν η απάντηση. Ξεκίνησα με την ελπίδα ότι θα μπορούσα να έχω μια ιδιαίτερη
συνομιλία με τον εκπαραθυρωμένο πρωθυπουργό. Αλλά η κατάσταση που βρήκα εκεί διέλυσε τις
προσδοκίες μου. Στους μικρούς χώρους που διέθετε το «Καστρί» ο συνωστισμός ήταν
απερίγραπτος. Όλοι σχεδόν οι βουλευτές της Ενώσεως Κέντρου και μια ακόμη στρατιά από
πολιτευτές, συμβούλους, γραμματείς και δημοσιογράφους είχαν παραβιάσει το νόμο του
αδιαχώρητου. Έξω συνέρρεαν πλήθη λαού που εκδήλωναν με ποικίλους τρόπους την αγάπη τους
στη «γέρικη δρυ» με την ακατάβλητη ψυχή. Προτού πάρω το δρόμο για το Καστρί είχα σταματήσει
στα παλιά ανάκτορα, όπου η έδρα της κυβερνήσεως. Και θυμάμαι την πένθιμη ερημιά που βρήκα
όχι μόνο στους άλλοτε πολύβοους διαδρόμους, αλλά και μέσα στο γραφείο του νέου
πρωθυπουργού. Το Καστρί εξακολουθούσε να παραμένει η παλλόμενη καρδιά του έθνους.
Είχαν περάσει μεσάνυχτα και ήμουνα κοντά στον Παπανδρέου όταν χτύπησε το τηλέφωνο του
γραφείου κάτω αριστερά. Το πήρε ο Καράμπελας και το έδωσε στον Άρη, ιδιαίτερο γραμματέα του
«Γέρου». Ο Άρης, ύστερα από πολλούς δισταγμούς, πλησίασε τον Παπανδρέου και του είπε ότι τον
ζητάει επειγόντως ο διοικητής μιας μεγάλης στρατιωτικής μονάδας που είχε την έδρα της τριάντα
μίλια από την Αθήνα. Ήμουνα δίπλα ακριβώς στον Παπανδρέου και κατέγραψα επί λέξει τις
απαντήσεις του:
—Ναι αγαπητέ μου.
—......................................
Digitized by 10uk1s

—Α, όχι το αποκλείω.
—......................................
—Όχι. Το επαναλαμβάνω.
—......................................
—Όχι, αγαπητέ μου. Διότι όταν η δημοκρατία καταφεύγει εις τον στρατόν παύει να είναι
δημοκρατία. Αυτοκτονεί. Και δεν πρόκειται ν' αφήσω τη δημοκρατία ν' αυτοκτονήση....
Ο «Γέρος» έκλεισε το τηλέφωνο, ύστερα από ένα αρκετά τυπικό «ευχαριστώ». Αν και ήταν
καταφανώς ενοχλημένος από το τηλεφώνημα, πήρα το θάρρος και τον ρώτησα «τι συμβαίνει».
«Ναι, θα σου πω, μου είπε. Ήταν ο διοικητής... Μου ζήτησε την άδεια να κατέβει με τα τανκς και τα
κανόνια του στην Αθήνα. Με βεβαίωνε δε ότι σε τέσσερις ώρες είναι σίγουρος ότι μπορεί να
ξεκαθαρίσει την κατάσταση και να συλλάβει τον Κωνσταντίνο, το Νόβα, τον Γαρουφαλιά και όλους
τους άλλους. Την απάντηση που του έδωκα την άκουσες».
Ήταν μια από τις δογματικές πεποιθήσεις του Παπανδρέου ότι η δημοκρατία αυτοκτονεί όταν
προσφεύγει στη δυναμική βοήθεια του στρατού. Και στο μακρινό παρελθόν είχε διαχωρίσει τη θέση
του και από τον Ελευθέριο Βενιζέλο (1935) και από τον Νικόλαο Πλαστήρα (1933) όταν και ο ένας
και ο άλλος είχαν επιχειρήσει τότε να προασπίσουν την κινδυνεύουσα δημοκρατία με στρατιωτικά
πραξικοπήματα. Ακολουθούσε το σωστό δρόμο ο Γεώργιος Παπανδρέου; Ασφαλώς ναι. Αλλά ίσως
δεν θάπρεπε να ξεχνάει ότι το κατεστημένο είχε επιβάλει στον ελληνικό δημόσιο βίο καθεστώς
ζούγκλας. Και στη ζούγκλα δεν είναι πολύ φρόνιμο να συμπεριφέρεται κανείς σαν άοπλος
ιεραπόστολος...
Ο πρώτος αντικειμενικός σκοπός πραγματοποιήθηκε. Οι μεταϊουλιανές δυνάμεις ολοκλήρωσαν τη
ριζική αποδημοκρατοποίηση του κρατικού μηχανισμού και ταυτόχρονα ξεθεμελίωσαν το
δημιουργικό έργο του Παπανδρέου. Αντίθετα, ο δεύτερος αντικειμενικός σκοπός (η εκτόνωση του
δημοκρατικού φρονήματος του λαού) σημείωσε τραγική αποτυχία. Το εγχείρημα αυτό είχε
αναληφθεί απ' ευθείας από τις αμερικανικές υπηρεσίες, οι οποίες του είχαν προσδώσει
επιστημονική μορφή και έκταση γιγαντιαίας επιχειρήσεως. Μια μικρή στρατιά από ειδικούς
ψυχολόγους στην υπηρεσία της CIA μελετούσε μεθοδικά το χαρακτήρα και τις συναισθηματικές
αντιδράσεις των Ελλήνων σε συσχετισμό με μεθόδους «εκτονώσεως» που είχαν εφαρμοστεί στον
Άγιο Δομίνικο και άλλες λατινοαμερικανικές χώρες. Με το υλικό αυτό τροφοδοτούνταν οι
ηλεκτρονικοί εγκέφαλοι και έβγαζαν τα συμπεράσματά τους, που, υπό μορφή επιστημονικών
οδηγιών, διαβιβάζονταν στην ελληνική ΚΥΠ και εν συνεχεία στα σώματα ασφαλείας, στο στρατό και
σε ορισμένα αρμόδια υπουργεία. Όταν μετά την πιστή εφαρμογή των «επιστημονικών οδηγιών»
γινόταν ο απολογισμός των επιτευγμάτων θλίψη και κατήφεια επικρατούσε στους αρμόδιους. Αντί
για έναρξη, έστω εκτονώσεως, οι ηλεκτρονικοί εγκέφαλοι σημείωναν γιγάντωμα του λαϊκού
φρονήματος. Ο καιρός περνούσε, αλλά ο λαός ούτε κουραζόταν, ούτε αποκαρδιωνόταν. Το
καλοκαίρι του 1966 έτυχε να ταξιδέψω στην Κρήτη, όπου οι αποστάτες υπουργοί είχαν εκτελέσει
ορισμένα δημόσια έργα που εξυπηρετούσαν τους πληθυσμούς. Στα μικρά απόκρημνα και
πάμφτωχα χωριά του νομού Χανίων ρωτούσα τους κατοίκους αν είναι ευχαριστημένοι με το δρόμο
που τους είχε ασφαλτοστρώσει ο υπουργός τους και πώς έβλεπαν τώρα τα πολιτικά πράγματα. Στο
άκουσμα αυτής της ερωτήσεως οι βιβλικές μορφές των Κρητικών με κοιτούσαν σαν να ήμουνα
κανένα εξωγήινο πλάσμα. Έπειτα ζητούσαν να μάθουν αν είμαι «από δαύτους» και όταν πείθονταν
ότι δεν είμαι πράκτορας του βασιλιά ή των Αμερικανών τότε μου άνοιγαν την καρδιά τους. «Στο
χωριό μας δεν υπάρχει ούτε ένας προδότης», μου έλεγαν με καμάρι. Και οι γριές έβγαζαν από το
Digitized by 10uk1s

βάθος κάποιου σεντουκιού την καταχωνιασμένη φωτογραφία του Γεώργιου Παπανδρέου. «Μ'
αυτόν είμαστε, παιδί μου. Στο Θεό και σ' αυτόν κάνουμε κάθε βράδυ την προσευχή μας».
Δεν ήταν πολιτικό ή ιδεολογικό φρόνημα, με τα καθιερωμένα μέτρα. Έμοιαζε με βαθύ θρησκευτικό
αίσθημα, με μια ατταβιστική αναβίωση του πάθους των πρώτων χριστιανών εδώ και είκοσι αιώνες.
Αυτό το πάθος που κυριαρχούσε σ' όλα τα γεωγραφικά διαμερίσματα της χώρας, σε πόλεις και σε
χωριά, αγωνίζονταν να «εκτονώσουν» οι ψυχολόγοι της CIA και η βασιλική χωροφυλακή. Σύμφωνα
με τους χρησμούς των ηλεκτρονικών εγκεφάλων έξη μήνες επαρκούσαν για την εξάτμιση του
«πάθους». Είκοσι μήνες αργότερα, στις παραμονές της δικτατορίας, οι σφυγμομετρήσεις της CIA
έδειχναν ότι ο λαϊκός πυρετός αντί να υποχωρεί σημείωνε ανησυχητική άνοδο...
Στη συνεδρίαση της Βουλής της 25 Αυγούστου (1965) ελέχθη— χωρίς ν' αμφισβητηθούν οι αριθμοί
— ότι στο διάστημα των σαράντα ημερών από το μοναρχικό πραξικόπημα είχαν πραγματοποιηθεί
τετρακόσιες λαϊκές συγκεντρώσεις σε ανοιχτό χώρο. Δυο απ' αυτές, η κάθοδος του Παπανδρέου
από το Καστρί και η κηδεία του δολοφονημένου από την αστυνομία φοιτητή Σωτήρη Πέτρουλα,
ήταν της τάξεως των εκατοντάδων χιλιάδων. Ο ρυθμός δέκα μεγάλων λαϊκών κινητοποιήσεων κάθε
μέρα δεν νομίζω ότι έχει προηγούμενο στην ελληνική ιστορία. Η δεξιά χλεύαζε το φαινόμενο της
«λαϊκής υστερίας». Το παλάτι και η ολιγαρχία δυσφορούσαν. Η ηγεσία του στρατού ζητούσε
εφαρμογή σκληρότερων μέτρων. Αλλά η CIA αντιμετώπιζε με επιστημονικότερη μεθοδολογία την
εκρηκτική κατάσταση. Τόση πείρα την είχε διδάξει ότι μέσα στα πλαίσια μιας δημοκρατικής βιτρίνας
το δυνάμωμα των αστυνομικών μέτρων έφερνε αντιστρόφως ανάλογα αποτελέσματα. Έπρεπε να
χρησιμοποιηθούν μέθοδοι που να στρέφουν το λαό εναντίον του λαού. Και πρώτο βήμα προς την
κατεύθυνση αυτή ήταν να πιστέψει η συντηρητική πλευρά της κοινωνίας ότι οι κινητοποιήσεις υπέρ
της δημοκρατίας ήταν έργο του σατανικού κομμουνισμού.
Το σχέδιο μπήκε σ' εφαρμογή. Και ξαφνικά στις συνηθισμένες ειρηνικές λαϊκές διαδηλώσεις έκαναν
την εμφάνισή τους κόκκινες σημαίες, σφυροδρέπανα και πινακίδες με εξτρεμιστικά συνθήματα. Οι
διαδηλωτές δεν δυσκολεύτηκαν ν' αντιληφθούν ότι στις γραμμές τους είχαν εισδύσει εχθρικά
στοιχεία. Τους έπιαναν και τους παρέδιναν στην αστυνομία ή στη δικαστική αρχή. Η αστυνομία
ανεγνώριζε τις ταυτότητές τους και τους άφηνε, συνήθως, ελεύθερους. Μερικοί όμως
παραπέμφθηκαν στη δικαιοσύνη και καταδικάστηκαν.
Σε μια εξαίρετη αγόρευσή του στη Βουλή ο Ηλίας Ηλιού στρεφόμενος προς τα κυβερνητικά εδώλια
ρώτησε: «Ποιοί ήσαν εκείνοι που ύψωσαν τις κόκκινες σημαίες με τα σφυροδρέπανα στη Νέα Ζωή;
Ποιοί ήσαν εκείνοι που έκαναν διαδήλωση με φωνές «ΚΚΕ» στο Γαλάτσι; Δεν απαντάτε; Θα σας το
πω εγώ. Είναι μέλη παρακρατικών οργανώσεων της άκρας δεξιάς. Συνελήφθησαν, ανεγνωρίσθησαν
και ήδη είναι στα χέρια της δικαστικής εξουσίας... Και θα σας πω και κάτι άλλο: Χθες ο αρχηγός των
TEA στη Λευκάδα ύψωσε κόκκινη σημαία και έγραψε στους τοίχους: «Θάνατος στο βασιλιά» και
«Θάνατος στη χωροφυλακή». Και αυτός συνελήφθη...».
Οι υπουργοί της A.M. έμειναν σιωπηλοί.
Το σχέδιο της CIA είχε κακό ξεκίνημα. Αλλά δεν εγκαταλείφθηκε. Στις 20 Αυγούστου (1965) έγινε μια
συγκέντρωση των εργαζομένων στον τύπο (δημοσιογράφων, τυπογράφων κλπ.). Οι
συγκεντρωθέντες — περίπου 6000 κατά την αστυνομία — αφού άκουσαν τους λόγους των ομιλητών
εναντίον του ιουλιανού πραξικοπήματος μετέβησαν εν σώματι στην πλατεία Ομονοίας, όπου
έψαλαν τον εθνικό ύμνο. Στο σημείο αυτό χίμηξαν οι αστυνομικές δυνάμεις με κλομπς και
προσπάθησαν να διαλύσουν τη συγκέντρωση με δακρυγόνα αέρια. Ήμουνα εκεί και
παρακολουθούσα όλες τις φάσεις της αστυνομικής επιχειρήσεως. Είδα με τα μάτια μου μια ομάδα
τριών αστυφυλάκων και ενός αρχιφύλακα να καταδιώκει ένα κορίτσι ως 20 χρονών περίπου. Όταν
Digitized by 10uk1s

Ενώ παρέμεναν αδρανείς. β) Οι νεαροί με τα κόκκινα πουκάμισα υποδύονταν τους «Λαμπράκηδες».την έπιασαν οι δυο της έστριψαν τα χέρια για να μην αντιστέκεται. Ξαφνικά. σε διάφορα σημεία άναψαν πυρκαγιές. Και αυτοί εδώ έπαιρναν εντολές από αξιωματικούς της αστυνομίας. Υπάρχει στη νομική επιστήμη το δόγμα: «Κούι πρόντεστ» (εις ποίον ωφελεί. Και όταν κάποτε στη Βουλή ο Ηλιόπουλος προκάλεσε ευθέως τη δεξιά να κατονομάσει μια έστω πράξη της ΕΔΑ. Πέταξαν μέσα το κορίτσι. Το «τι συνέβαινε» αποκαλύφθηκε την άλλη μέρα από μια ομάδα δημοσιογράφων. ή η αριστερά..). όπου επέδειξαν πρωτοφανή βαρβαρότητα. Οι 400 αστυφύλακες εξαγριωμένοι έσπευσαν προς τα σημεία των συμπλοκών. σαν εφεδρική δύναμη. Αλλά ο κυβερνητικός τύπος και οι ραδιοφωνικοί σταθμοί έκαναν ό. αρριβιστών και καπήλων της δημοκρατικής ιδεολογίας. εξ άλλου. Ένα όχημα της πυροσβεστικής υπηρεσίας και μερικά ιδιωτικά αυτοκίνητα καίγονταν σαν λαμπάδες. Οδοφράγματα στήνονταν. Και τα δυο κόμματα. Όταν το κορίτσι έμεινε αναίσθητο από τα χτυπήματα το έσυραν αιμόφυρτο στην είσοδο μιας κοντινής πολυκατοικίας. Οι ίδιες ομάδες έστηναν τα οδοφράγματα. Η αστυνομία τους εμπόδισε. Τι συνέβαινε. που να συνιστούσε αποδεδειγμένη παραβίαση της νομιμότητας. Στη συγκέντρωση όμως που είχε προηγηθεί δεν είχα δει ούτε έναν με κόκκινο πουκάμισο. οι οποίοι δημοσίευσαν κοινή επιστολή στην οποία κατήγγειλαν: α) ότι η αστυνομία παρακολουθούσε απαθής τις πυρπολήσεις των αυτοκινήτων. κυρίως η Ένωση Κέντρου. Καταδικάστηκε για «αντίσταση κατά της αρχής»!! Στο μεταξύ δυνάμεις της αστυνομίας είχαν φράξει όλες τις διεξόδους και εμπόδιζαν τη διάλυση των διαδηλωτών και την απομάκρυνση του διερχόμενου κόσμου. Οι εφημερίδες του κέντρου και της αριστεράς χαρακτήρισαν τα γεγονότα της Ομονοίας «κακότεχνη σκηνοθεσία». Η παράταξη του κέντρου είχε ξεκινήσει έναν δεύτερο ανένδοτο αγώνα για την αποκατάσταση της νομιμότητας. Την άλλη μέρα πέρασε από δικαστήριο (μαζί με πολλούς άλλους). Εκεί ο γενναίος αρχιφύλακας με μια δυνατή κίνηση ξέσκισε το φόρεμά της από το λαιμό ως κάτω και όταν την ξεστήθωσε άρχισε να τη χτυπάει με γροθιές στα ακάλυπτα σημεία του σώματος. ενώ ήσαν πληρωμένοι πράκτορες της αστυνομίας. Ο δήθεν φόνος των δυο αστυφυλάκων διαψεύσθηκε από την ίδια την αστυνομία. Θα ήταν πολύ αφελής η σκέψη ότι η Ένωση Κέντρου. ο ασύρματος ανακοίνωσε ότι στις συμπλοκές της Ομονοίας σκοτώθηκαν δυο αστυφύλακες.. Σε λίγο πέρασε από το δρόμο μια «κλούβα». γ) Ομάδες πολιτών προθυμοποιήθηκαν να σβήσουν τις πυρκαγιές.. Οι αγώνες της ήταν αρκετά θορυβώδεις. Το ίδιο περίπου ίσχυε και για την αριστερά. Από όποια σκοπιά κι αν εξετάσει κανείς τα γεγονότα της 20 Αυγούστου είναι δύσκολο ν' αντλήσει όφελος υπέρ της δημοκρατικής παρατάξεως. Τα λεγόμενα αναρχικά ξεσπάσματα δεν υποβοηθούσαν τους σκοπούς της. ήσαν αθροίσματα επίγειων αγγέλων. Ακόμη και η υπερδεξιά «Εστία» υπογράμμισε «την περίεργον στάσιν της αστυνομίας». Η ΕΡΕ. έκλειναν στους κόλπους τους στρατιές καιροσκόπων. εντεταλμένων να παρακολουθήσουν τα ταραχώδη γεγονότα. Στην πλατεία Κολοκοτρώνη ήσαν συγκεντρωμένοι 400 αστυφύλακες. Και ο τύπος της δεν κατόρθωνε πάντοτε να ξεφεύγει από το πλέγμα της προπαγανδιστικής υπερβολής. δεν ήταν Digitized by 10uk1s . Αλλά και η πολιτική και η οργανωτική δράση της ΕΔΑ αναπτυσσόταν μέσα στα πλαίσια του συντάγματος και των νόμων.τι μπορούσαν για να εκφοβίσουν τα μετριοπαθή στοιχεία αξιολογώντας τις αναρχικές πυρκαγιές και τα οδοφράγματα ως «αρχήν ερυθράς επαναστάσεως». ο τρίτος την χτυπούσε από πίσω στο κεφάλι και ο τέταρτος την κλωτσούσε στην περιοχή της κοιλιάς. αλλά κανένας δεν βρέθηκε να αντικρούσει τον ισχυρισμό του. Έδειχνε να ηδονίζεται καθώς χτυπούσε το γυμνό λιποθυμισμένο κορμί.. Πλησίασα και είδα οργανωμένες ομάδες από νέους που φορούσαν κόκκινα πουκάμισα και μπλου-τζην παντελόνια να μεταφέρουν από αστυνομικά καμιόνια μπιτόνια με βενζίνη στο καιγόμενο πυροσβεστικό όχημα και να τροφοδοτούν τις φωτιές. όσοι δε από τους άνδρες της αγνοώντας τις «ειδικές διαταγές» έσπευδαν προς τα εκεί αναχαιτίζονταν από μεμυημένους αξιωματικούς. πολλοί γέλασαν.

Έπειτα πρέπει να σημειωθεί ότι η σκηνοθεσία εξτρεμιστικών πράξεων δεν αποτελούσε και σπουδαία πρωτοτυπία της CIA. To NATO παρακολουθούσε το ανηλεές ξερίζωμα του Ελληνισμού. Δυο μήνες αργότερα η κυβέρνηση υπεχρεούτο — και δεχότανε — να μετάσχει σε διμερείς ελληνοτουρκικές συνομιλίες για την Κύπρο. κατ' επιταγήν.. Ακόμη δεν είχε σχηματισθεί καλά-καλά η κυβέρνηση Στεφανόπουλου και οι Έλληνες αξιωματικοί του κλιμακίου Σμύρνης διατάσσονταν να συνεργάζονται αδελφικά με τους Τούρκους στο πλαίσιο ασκήσεων του NATO... είχε συνεχή προβλήματα με την παράταξη της δεξιάς που την στήριζε.. με έξαλλο επαναστατικό περιεχόμενο. τους δολοφόνους του Λαμπράκη ή τους εκπρόσωπους της ολιγαρχίας. Για κυβέρνηση στηριζόμενη σε πλειοψηφία δυο ψήφων (σε κάποια ψηφοφορία μάλιστα πήρε μόνον 150 ψήφους και σώθηκε επειδή έτυχε να απουσιάζουν δυο βουλευτές της αντιπολιτεύσεως) οι 15 μήνες ήσαν φαινόμενο μακροζωίας. Για να εκβιάσει ελληνική υποχώρηση στο κυπριακό η Τουρκία εξαπέλυσε ένα κύμα διωγμού των Ελλήνων της Κωνσταντινουπόλεως. ήταν ο ίδιος ο διοικητής της γενικής ασφαλείας Αθηνών αστυνομικός διευθυντής Ιωάννης Καραχάλιος. Και η κυβέρνηση με τους τοποτηρητές της απλώς τα διεκπεραίωνε. κεντρώων και αριστερών. Ωραίες προπόσεις εξήραν αμοιβαίως τους προαιώνιους δεσμούς φιλίας που ένωναν τα δυο γειτονικά κράτη! Η ατλαντική πολιτική του μαστίγιου θριάμβευε. Αυτό ακριβώς επεδίωκε η CIA (ο λαός εναντίον του λαού. Αλλά όσο υποτακτική γινόταν η κυβέρνηση των Αθηνών τόσο αποθρασυνόταν η Άγκυρα. Στα δευτερεύοντα όμως θέματα εκδηλώνονταν διαφωνίες. Και στην Ελλάδα το 1958 αποκαλύφθηκε ότι επικεφαλής συνεργείου που σκόρπιζε κομμουνιστικές προκηρύξεις. τα οποία ποτέ δεν είχαν υποπτευθεί ή συνειδητοποιήσει ότι συστεγάζονταν στην ίδια παράταξη με τους δοσίλογους της κατοχής. Η διατάραξη της κοινωνικής γαλήνης ωφελούσε τη δεξιά και ζημίωνε το κέντρο και την αριστερά.λέσχη κακοποιών.. Οι περιουσίες τους δημεύονταν. Αυτά ρυθμίζονταν «άνωθεν». που οι απομυζητικές της δραστηριότητες δεν έκαναν την παραμικρή διάκριση μεταξύ δεξιών.. (Τα σκοτωμένα γυναικόπαιδα από την τουρκική αεροπορία. Κάθε απόφαση του υπουργικού συμβουλίου ήταν «άγραφο χαρτί» χωρίς την έγκριση των δυο δεξιών ελεγκτών.. Αλλά στο κρίσιμο ερώτημα «Κούι πρόντεστ». Αυτό ίσχυσε στην περίπτωση της σκηνοθετημένης αναρχίας κατά τη μεταϊουλιανή περίοδο. Ο μέγιστος αριθμός των οπαδών της απετελείτο από νομοταγή και δημιουργικά στοιχεία της κοινωνίας. ξεχαστεί. εκτός από την ενεργητική αντίδραση της μεγάλης λαϊκής πλειοψηφίας. Εκτός από τα καθημερινά σφυροκοπήματα της Ενώσεως Κέντρου και της αριστεράς στη Βουλή... Οι σκηνοθετημένες μηδενιστικές εκδηλώσεις πρόσφεραν μια.. Η πορεία της όμως δεν ήταν αδιατάρακτη. Ακμάζουσες ελληνικές κοινότητες με ρίζες αιώνων έπαιρναν διαταγή εντός ελαχίστων ημερών να εγκαταλείψουν το τουρκικό έδαφος.. αλλά προτιμούσε την πολιτική του Ποντίου Πιλάτου. είχαν. Στις 3 Μαρτίου 1966 οι τελευταίοι Έλληνες της Τουρκίας έπαιρναν το δρόμο της πικρής προσφυγιάς. Στα μεγάλα θέματα δεν ανέκυπταν διαφωνίες. Πρώτος διδάξας ήταν ο Γκαίριγκ με την πυρκαγιά του Ράιχσταγκ στις αρχές της χιτλερικής επικρατήσεως... Δυο υπουργοί χωρίς χαρτοφυλάκιο ήσαν στελέχη της ΕΡΕ και του Μαρκεζίνη και είχαν τη μη συγκεκαλυμμένη αρμοδιότητα τοποτηρητών. αντικειμενική δικαίωση στο βασιλικό πραξικόπημα και έστρεφαν ένα τμήμα της κοινής γνώμης εναντίον των «ταραξιών» της δημοκρατίας. Η κακότεχνη όμως εφαρμογή και της πιο μεγαλοφυούς ιδέας αποδίνει αντίθετα αποτελέσματα.). Μπορούσε μ' ένα νεύμα να το σταματήσει.). Η κυβέρνηση Στεφανόπουλου έζησε δεκαπέντε μήνες. Ένιπτε τας χείρας του. η απάντηση είναι κατηγορηματική. που έθεταν σε άμεσο κίνδυνο την Digitized by 10uk1s . εκ των υστέρων. οι βιασμένες γυναίκες των Ελλήνων αξιωματικών στη Σμύρνη. Ένα από τα μεγάλα θέματα ήταν η επαναφορά της εξωτερικής πολιτικής στα πειθαρχημένα πλαίσια της ατλαντικής συμμαχίας.

οικονομολογικές. Και για να μη δικαιωθεί ο Παπανδρέου οι λαϊκές τάξεις υφίσταντο την αποστράγγιση των δυόμιση δισεκατομμυρίων. Η κοινή γνώμη δεν ξενίσθηκε με αυτές τις κατευθυνόμενες δικαστικές «τακτοποιήσεις». Αλλά το πολιτικό βάρος της ΕΡΕ υφίστατο συνεχή καθίζηση. Το κλειδί του μαγικού μύθου ήταν η γενική ύφεση της οικονομίας που είχε προκαλέσει η ιουλιανή ανωμαλία. αυξάνονται και οι τιμές και οι φόροι. Ήταν ανύπαρκτη. Και ο φιλικός τους τύπος με μεγάλους τίτλους διαβεβαίωνε ότι η δεξιά δεν θα διστάσει ν' ανατρέψει την κυβέρνηση. συνάντησε το Χοϊδά στη δεξίωση της αμερικανικής πρεσβείας για την επέτειο της Ανεξαρτησίας. επί τέλους. οι τιμές έμεναν σταθερές και δεν είχαν επιβληθεί νέοι φόροι. Με δηκτικότητα του παρατήρησε: —Βλέπω. Έπειτα από δυόμιση χρόνια βγήκε το δικαστικό βούλευμα για την υπόθεση της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη. Κώστα μου. γνώσεις για την απλή συγκριτική σκέψη: «Πριν». Και καταδικάσθηκαν οι περισσότεροι σε βαριές ποινές. την υπόθεση ΠΕΡΙΚΛΗΣ. εκδόθηκε στις 20 Μαΐου 1966 απαλλακτικό βούλευμα. Και επί πλέον η ολιγαρχία όχι μόνον είχε επιπέσει ακάθεκτη στο δημόσιο θησαυροφυλάκιο. Κώστα. Ο Χοϊδάς δεν ήταν απλώς ένας πολιτικός σύμβουλος του βασιλιά. Τα κέρδη τα εισέπρατταν η Ένωση Κέντρου και η αριστερά.ετοιμόρροπη κυβέρνηση των ιουλιανών συνωμοτών. στο ποθητό αποτέλεσμα: Όλοι οι κατηγορούμενοι αξιωματικοί της Χωροφυλακής κηρύχθηκαν πανηγυρικά αθώοι. γιατί θα δικαίωνε τον Παπανδρέου. τις φιλότιμες προσπάθειές σου να επιτύχεις ρήξη μεταξύ του βασιλέως και της κυβερνήσεως. παρά την πολιτική των παροχών προς τις ασθενέστερες τάξεις. χωρίς παροχές. Για τον άλλο βραχνά του κατεστημένου. Και προσπαθούσε ν' αντισταθμίζει τη σίγουρη ζημιά με αμφίβολου αποτελέσματος δημαγωγικές διαφωνίες στα αντιδημοτικά μέτρα της κυβερνήσεως. Μια φαινομενικά σοβαρή κρίση στις σχέσεις κηδεμόνων και κηδεμονευομένων δημιουργήθηκε όταν η κυβέρνηση προανάγγειλε την επιβολή νέων φόρων δυόμιση δισεκατομμυρίων δραχμών. Εννοείται ότι οι φορολογίες επιβλήθηκαν. (Μετά το πραξικόπημα της 21 Απριλίου 1967 όλη η υπόθεση ΑΣΠΙΔΛ αμνηστεύθηκε). —Τι εννοείτε. άλλωστε. Στις 4 Ιουλίου 1965. Οι Κανελλόπουλος και Μαρκεζίνης διαφώνησαν. Κύριε Πρόεδρε. Ήταν ο κυριότερος εμπνευστής και οργανωτής του ιουλιανού πραξικοπήματος. Τα πράγματα δικαίωναν την οικονομική πολιτική της δημοκρατίας. Τα μηνύματα από την πρεσβεία και από το παλάτι έλεγαν ότι εκδήλωση κυβερνητικής κρίσεως έπρεπε πάση θυσία ν' αποφευχθεί. —Εννοώ. κατευθυνόμενη από τον Κωνσταντίνο Κόλλια. Ο Παπανδρέου δεν έχασε την ευκαιρία. Η δίκη. δέχθηκε στο γραφείο του επί της οδού Κανάρη μια ομάδα βουλευτών του κόμματος και συζήτησε μαζί τους για τα αίτια και τα Digitized by 10uk1s . Στις 27 Ιουλίου (1965). τα καταφέρνεις θαυμάσια. Τις περίμενε. προκειμένου να προστατεύσει τον ελληνικό λαό από την καινούργια φορολογική επιβάρυνση. Δεν χρειάζονταν. Δεν καταλαβαίνω. Οι κατηγορούμενοι για τον ΑΣΠΙΔΛ αξιωματικοί παραπέμφθηκαν στο στρατοδικείο. προτού αποσπασθεί από την Ένωση Κέντρου ο Στεφανόπουλος. Μια από τις υπάρχουσες μαρτυρίες προέρχεται από τον τότε πρωθυπουργό Στέφανο Στεφανόπουλο. Με δουλικότητα ο βασιλικός σύμβουλος υποκλίθηκε μπροστά στον πρωθυπουργό και του υπέβαλε τα σέβη του. Περισσότερο την ξένισε η αιφνιδιαστική απομάκρυνση του αρχηγού του πολιτικού γραφείου των ανακτόρων Κωνσταντίνου Χοϊδά. Συγχαρητήρια! Ήταν όμως πραγματικά ο Χοϊδάς από τους οργανωτές των ιουλιανών. Η ΕΡΕ έβλεπε ότι η υποχρεωτική συμμαχία της με τους ανυπόληπτους αποστάτες του κέντρου τη ζημίωνε και ηθικά και πολιτικά. κατέληξε. όταν ακόμη ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν πρωθυπουργός. Στο μεταξύ το κατεστημένο τακτοποιούσε βιαστικά τους ανοικτούς λογαριασμούς του. «Τώρα». αλλά και διοχέτευε τις αυξημένες τώρα χρηματοδοτήσεις της σε ασφαλείς τοποθετήσεις εκτός Ελλάδας. Και η μεν δημοτικότητα των αποστατών δεν είχε να φοβηθεί τίποτε.

Οι προοπτικές για το μέλλον ήσαν ζοφερές. μαγική έλξη το όραμα ενός σιδηρού πειθαρχημένου καθεστώτος. έμοιαζαν σαν τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Ο θεσμός της βασιλείας θα διετηρείτο. εκδότης της εφημερίδας «Ελευθερία». δια των εκλογών. Το ένστικτο τους έλεγε ότι μέσα στο καμίνι του Ιουλίου είχαν συντελεσθεί όχι απλές πολιτικές ανακατατάξεις. ο Πάνος Κόκκας. Το φαινόμενο ενός λαού. Είχε δημιουργηθεί το αδιέξοδο. Ήταν ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης. Το τρίτο πρόσωπο δεν ήταν η Ελένη Βλάχου. Ποια ήταν η εγγύηση της επιτυχίας και της διάρκειας. Η απαλλαγή από τους εφιάλτες του Λαμπράκη. περιορισμένος —εννοείται— στα αυστηρά πλαίσια του συντάγματος και κρατώντας —όπως συμβαίνει στις βασιλευόμενες χώρες της Δυτικής Ευρώπης— τον γραφικό του χαρακτήρα και τις όχι ευκαταφρόνητες απολαυές του. όπως — καλή ώρα — του Φύρερ. δημοσιογραφικού οργάνου των αποστατών. και ο Κωνσταντίνος Χοϊδάς. Και οδηγούσε. Και ασκούσε. που ο μη εστεμμένος κυρίαρχος της Γερμανίας είχε δαμάσει τον όχλο του και με οδηγό τη Θεία Πρόνοια εξορμούσε για να δαμάσει και τους άλλους όχλους. να επιβάλει στην ανθρωπότητα τη «νέα τάξη» της υπερκοινωνίας των λίγων. ποια εγγύηση μονιμότητας του θρόνου υπήρχε. ούτε από τις κατοπινές εξελίξεις. Ο ένας δρόμος ήταν η επάνοδος στη δημοκρατική ομαλότητα. ή του ΠΕΡΙΚΛΗ (και πολλών άλλων). Με ανάλογο πρίσμα αντιμετώπισαν το πρόβλημα του μέλλοντος και οι λοιποί εταίροι του κατεστημένου. δεν προμηνούσε τίποτε το καλό για το κατεστημένο. τότε στη μεγάλη πατρίδα της. Μεταξύ άλλων ο Στεφανόπουλος αποκάλυψε στους συνομιλητές του ότι τρία πρόσωπα έπαιξαν ρόλο πρωταγωνιστή στο πραξικόπημα του Ιουλίου: Η Ελένη Βλάχου. που αντί να «κουραστεί» — όπως τους έλεγαν — και να υποταχτεί αποκτούσε μια εφηβική ζωτικότητα με συναίσθηση του κυριαρχικού του ρόλου. Άσχετα από τη λεπτομέρεια αυτή η αποπομπή του Χοϊδά φανέρωνε ότι ο Κωνσταντίνος και η Φρειδερίκη (ίσως και οι Αμερικανοί) δεν ήσαν ευχαριστημένοι ούτε από την πρακτική εφαρμογή του ιουλιανού πραξικοπήματος. όπως το είχε γευτεί στα νεανικά της χρόνια. Στην κυριολεξία και οι δυο δρόμοι ήσαν μπρος βαθύ και πίσω ρέμα. της ολοκληρωτικής καταστροφής. Αλλά η προοπτική αυτή προκαλούσε συμπτώματα επιληψίας στην απολυταρχική τριάδα Φρειδερίκης -Κωνσταντίνου Ειρήνης. διδαγμένης από τα λάθη του παρελθόντος και αποφασισμένης να κρατήσει γερά τους μοχλούς της εξουσίας. Ο δεύτερος δρόμος οδηγούσε στη δικτατορία. όλης της εξουσίας. και από τους οποίους έπρεπε οπωσδήποτε να επιλεγεί ο ένας. Οι δικές μου πληροφορίες — τις οποίες μου είχε επιβεβαιώσει και ο Γεώργιος Παπανδρέου — συμφωνούν ως προς τα δυο πρόσωπα της συνωμοσίας: του Χοϊδά και του Κόκκα.παρασκήνια της πολιτικής κρίσεως. ιδιοκτήτρια του μεγάλου δημοσιογραφικού συγκροτήματος της δεξιάς. Και στην περίπτωση αυτή ποια θα ήταν η τύχη του θρόνου. Η δικτατορία ήταν ένας γλυκός πειρασμός. αλλά βαθιές συνειδησιακές ωριμάνσεις. Και δεν διαψεύσθηκε.. με μαθηματική ακρίβεια. ακόμη και η επανάκτηση των τίτλων ιδιοκτησίας επί του κράτους και του πλούτου της χώρας δεν κατόρθωσαν να διαλύσουν ένα ακαθόριστο αίσθημα έντονης ανησυχίας. Κι έπειτα. Οι δυο δρόμοι που ανοίγονταν μπροστά στον Κωνσταντίνο και στους Αμερικανούς για την αναζήτηση εξόδου. Η φθίνουσα οικονομία ανησυχούσε την όχι ανεύθυνη ολιγαρχία.. στην επικράτηση της Ενώσεως Κέντρου. Η προσωπική μου άποψη είναι ότι ο Παπανδρέου δεν θα δημιουργούσε θέμα αλλαγής της μορφής του πολιτεύματος. Και δεν θα ήταν τυραννική η καθημερινή αγωνία της πτώσεως. Το περιεχόμενο της συνομιλίας του Στεφανόπουλου με την ομάδα των βουλευτών το αποκάλυψε από το βήμα της Βουλής ο βουλευτής Ιωάννης Αλευράς. υπουργός Οικονομικών της κυβερνήσεως Παπανδρέου και Συντονισμού στις κυβερνήσεις των αποστατών. Μιας Ενώσεως Κέντρου όμως κυριαρχούμενης από τις ριζοσπαστικές ιδέες και δυνάμεις. αλλά μια έκτη αίσθηση Digitized by 10uk1s . Προσωπικά έχω αντιρρήσεις ως προς τα τρία πρόσωπα. αλλά και η προοπτική επανόδου των Παπανδρέου με ριζοσπαστικότερα οικονομικά προγράμματα φαινόταν πολύ αποκρουστική. Αλλά και αυτή η λύση είχε τους κινδύνους της. ιδίως στη Φρειδερίκη.

έστω κι αν δεν συμφωνούσαν πάντοτε. όχι μόνον ήταν άριστα ενημερωμένη αλλά και κατηύθυνε ταυτόχρονα διάφορες — αντιτιθέμενες μεταξύ τους — ομάδες. Πολύ αργότερα αποκαλύφθηκε ότι ο Άνσουτς υπηρετούσε στην CIA. Ο σύγχρονος αυτός Ρασπούτιν προσχώρησε στους κολονέλους και είναι σήμερα αρχιεπίσκοπος της δικτατορίας. Και χωρίς να μπορούν να θεωρηθούν φίλοι των Παπανδρέου (συνέβαινε ακριβώς το αντίθετο). βουλευτή της ΕΡΕ. ούτε του Έλλις Μπριγκς. Ειδικά για τον Άνσουτς. Οι εκθέσεις τους δεν ήσαν αρεστές σε κείνους από τους αρμόδιους του Σταίητ Ντιπάρτμεντ που αντιμετώπιζαν εχθρικά τη δημοκρατική ανέλιξη της Ελλάδας. εμφανή τουλάχιστον. ενώ το παρασκήνιο δούλευε εντατικά υφαίνοντας τη μελλοντική μοίρα του ελληνικού λαού και σφυρηλατώντας τα δεσμά του. τέλος. μετά την απομάκρυνση του πρεσβευτή Χένρυ Λαμπουίς (8 Μαΐου 1965). Είχε όμως ρόλο κηδεμόνα στα ζητήματα του στρατού. σχέδια δικτατορικών πραξικοπημάτων. παίζοντας το ρόλο του «καλού»! Η στρατιωτική αποστολή δεν είχε ανάμιξη. ασκούσε καθήκοντα επιτετραμμένου. Στις γνωστότερες ηγετικές φυσιογνωμίες περιλαμβάνονταν ο εισαγγελεύς του Αρείου Πάγου Κόλλιας και ο πρωθιερέας των ανακτόρων Ιερώνυμος Κοτσώνης. Στην πρεσβεία. Έχοντας απλώσει τα δίχτυα της στο παλάτι. ακόμη και σε ορισμένα στελέχη της Ενώσεως Κέντρου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι συνεννοήσεις μεταξύ Χούντας και ατλαντικού στρατηγείου. Δεδομένων των στενών δεσμών της Χούντας με το παλάτι. οι οποίες επεξεργάζονταν. πρακτορεύουσα — συν τοις άλλοις — και τα συμφέροντα των ιδιωτικών αμερικανικών κεφαλαίων που ήσαν επενδυμένα ή επρόκειτο να επενδυθούν στην Ελλάδα. σε παράγοντες της ΕΡΕ. ξεχωριστά η κάθε μια. ο πρώτος σύμβουλος Νόρμπερτ Άνσουτς. Η πολύμορφη εκπροσώπηση των Ηνωμένων Πολιτειών σπάνια κατόρθωνε να έχει κοινή και συντονισμένη γραμμή στο χειρισμό των ελληνικών θεμάτων. Και επιδείκνυε στρατιωτική σκληρότητα στην επιβολή της υποταγής στο ατλαντικό πνεύμα. Αν για την πιστή εκπλήρωση των προς το NATO ελληνικών υποχρεώσεων κρινόταν αναγκαία η αναστολή του συντάγματος η αμερικανική στρατιωτική αποστολή — δηλαδή το αμερικανικό πεντάγωνο — δεν θα είχε καμιά απολύτως αντίρρηση. υποστήριζε με θέρμη τη λύση της δικτατορίας και παρείχε πρόθυμα τις καλές της υπηρεσίες στους ολοκληρωτικούς κύκλους. Ωστόσο. Στο στρατό λειτουργούσε η λεγόμενη «μεγάλη Χούντα των στρατηγών». εφάρμοζαν με υπαλληλική ευσυνειδησία τη γραμμή της Ουάσιγκτον. στην ΚΥΠ. Digitized by 10uk1s . με εκπροσώπους της ολιγαρχίας και με ατλαντικές προσωπικότητες. την οποία αργότερα πρόδωσε. διαπνέονταν από μετριοπαθή αισθήματα και έδειχναν ότι απεχθάνονταν τη δικτατορία. Ιδιαίτερα άτεγκτη ήταν η αποστολή στα θέματα των ελληνοτουρκικών σχέσεων και των στρατιωτικών δαπανών. ένας καλλιεργημένος φιλόδοξος κληρικός με μεγάλη επιρροή στα μέλη της βασιλικής οικογένειας. στα ελληνικά εσωτερικά θέματα. η κάποια οξυδέρκεια και ορθοφροσύνη του ίσως να ήταν η πραγματική αιτία απομακρύνσεώς του από την Ελλάδα. η οποία εκτός από το Σπαντιδάκη και τους άλλους στρατηγούς — είχε διευρυνθεί και με άλλους μη στρατιωτικούς φιλοδικτατορικούς παράγοντες. Πολλές συνεδριάσεις της Χούντας οργανώνονταν στο σπίτι του Κωνσταντίνου Μανιαδάκη. για πολλούς μήνες (μέχρι την 1η Οκτωβρίου 1965). θα μποραύσε να θεωρήσει κανείς τη μεγάλη Χούντα σαν μεταϊουλιανή μεταμόρφωση της προϊουλιανής υπερκυβερνήσεως. στο στρατό. Η CIA. Τόσο ο Λαμπουίς όσο και ο Άνσουτς δεν ήσαν της σχολής ούτε του Τζων Πιουριφόυ. Και τότε.προειδοποιούσε τους διορατικώτερους εκπρόσωπους του μεγάλου κεφαλαίου ότι ο φασισμός μπορούσε να γίνει ο πρόδρομος του κομμουνισμού. Οι μέρες και οι μήνες της κυβερνήσεως Στεφανόπουλου κυλούσαν άτονα. έστω και αν τα όσα επέβαλλε καταβαράθρωναν τα εθνικά συμφέροντα και την οικονομική ανάπτυξη της χώρας. στα σώματα ασφαλείας. ο οποίος είχε διατελέσει υπουργός Ασφαλείας κατά τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου (1936-1940).

Η ΕΡΕ δήλωσε ότι θα συνεχίσει τη στήριξη της κυβερνήσεως. αλλά που να μη δίνει στόχο στη διεθνή δημοκρατική κοινή γνώμη. Στις 8 Ιουνίου ο Κανελλόπουλος απέσυρε από την κυβέρνηση τον τοποτηρητή της ΕΡΕ Δημήτριο Βουρδουμπά. είτε εσωτερικής κομμουνιστικής εξεγέρσεως. Η παραίτηση του Τσιριμώκου. δεν φαινότανε να συμπαθεί τους στρατιωτικούς. τους οποίους αντιπαθούσε έντονα. Υποθέτω ότι τον είχε επηρεάσει ο Ανδρέας. Απόμενε η πρεσβεία. Ο Τάλμποτ διατηρούσε τακτική επαφή με τον Κωνσταντίνο και αν κρίνουμε από τους δισταγμούς του τελευταίου οι συμβουλές του πρεσβευτή συνίσταντο στο να μη επιτρέψει ο βασιλιάς τη διολίσθηση της καταστάσεως ούτε προς στρατιωτική δικτατορία. μείωσε την εναντίον του κατακραυγή. Έχοντας εξασφαλισμένη την «κάρτα μπιάνκα» του NATO οι στρατηγοί δεν δυσκολεύτηκαν καθόλου να πάρουν το «έχει καλώς» από τους εκπρόσωπους του αμερικανικού πενταγώνου. Με ρώτησε. ελεγχόμενο από την αμερικανική κηδεμονία. αλλά το Γενικό Επιτελείο Στρατού. Ήθελε να του ζητήσει συγγνώμη και όπως ο «άσωτος υιός» του Ευαγγελίου να ξαναγυρίσει στην Ένωση Κέντρου. κατά τη γνώμη μου. Από τότε — και απόλυτα σωστά — κόπηκε κάθε γέφυρα ανάμεσα στην παράταξη του κέντρου και στους αποστάτες. Αλλά ο νέος πρεσβευτής Φίλιπς Τάλμποτ. Στην ουσία η απάντηση του NATO ήταν καταφατική. Έπειτα από δυο μήνες η απειλή της κυβερνητικής κρίσεως πρόβαλε εντονώτερη. που πρόβλεπε την περίπτωση αντιμετωπίσεως είτε κομμουνιστικής εισβολής από το εξωτερικό. αλλά ούτε και προς τον εκλογικό θρίαμβο της Ενώσεως Κέντρου. Χρειάστηκε να κοπεί επειγόντως μια τέταρτη φέτα σαλαμιού για ν' αποκατασταθεί η ισορροπία. Προθυμοποιήθηκα να μεσολοβήσω. Και όμως. ώστε να επιβληθεί η ατλαντική λύση που ευνοούσε την Τουρκία. Την άλλη μέρα η απάντησή του ήταν αρνητική. κατόπιν εκλογών. είπε. Ήταν Digitized by 10uk1s . που θα οδηγούσε σε μετριοπαθές κυβερνητικό σχήμα. κλόνισε την ετοιμόρροπη κυβερνητική πλεοψηφία. «ο Γέρος» θα τον δεχόταν. Ο Τάλμποτ υποστήριζε σαφώς μια συνταγματική εξέλιξη. Την ημέρα της παραιτήσεως μου τηλεφώνησε. Το ερώτημα που είχε υποβληθεί στο NATO ήταν: αν σε περίπτωση κινδύνου κομμουνιστικής ή φιλοκομμουνιστικής. χωρίς να τον αποκαθιστά στη λαϊκή συνείδηση. που συνοδεύτηκε και με την αποχώρηση ενός φίλου του βουλευτή. που ήταν ένα και το αυτό. Λαμβανομένων υπ' όψη των τότε συνθηκών και του συσχετισμού των ελληνικών πολιτικών δυνάμεων η επιδίωξη του Αμερικανού πρεσβευτή έμοιζε με τον τετραγωνισμό του κύκλου. προειδοποιώντας τον όμως ότι δεν έπρεπε να ελπίζει ότι θα σφαζόταν για χατήρι του ο «μόσχος ο σιτευτός»! Ο Παπανδρέου ήταν διστακτικός.Η νομιμοφάνεια εκαλύπτετο από το γεγονός ότι συνομιλητής του NATO δεν εμφανιζόταν η Χούντα. Σε συνομιλίες που είχε με Έλληνες πολιτικούς εκφραζόταν εναντίον της δικτατορίας. Στις 11 Απριλίου (1966) παραιτήθηκε ο αντιπρόεδρος της κυβερνήσεως και υπουργός των Εξωτερικών Ηλίας Τσιριμώκος. Αντί άλλης απαντήσεως το NATO παρέπεμπε το ελλητικό επιτελείο στο ατλαντικό σχέδιο «Προμηθεύς». χωρίς όμως και να κρύβει την ανησυχία του για τη ζοφερή προοπτική επικρατήσεως των Παπανδρέου. Όχι. Και τα γεγονότα της 21 Απριλίου απέδειξαν με πόση ασυνειδησία οι κινηματίες χρησιμοποιούν τον όρο «κίνδυνος κομμουνιστικής εξεγέρσεως». Ήταν προμήνυμα άρσεως της εμπιστοσύνης της δεξιάς. Του είπα «συγχαρητήρια». Η παραίτηση του Τσιριμώκου. Καθιστούσε τη Χούντα αρμόδια να εκτιμήσει και ερμηνεύσει αν τα δεδομένα της ελληνικής καταστάσεως συνιστούσαν απειλή κομμουνιστικής επαναστάσεως. Η ουσία της διαφωνίας ήταν ότι ο Τσιριμώκος αντιδρούσε στα σχέδια πραξικοπηματικής ανατροπής του προέδρου Μακαρίου από τον στρατηγό Γρίβα. που ανέλαβε τα καθήκοντά του τον Οκτώβριο 1965. έπειτα από οξεία διαφωνία του με τον πρωθυπουργό επί του κυπριακού. αν. Με το πέρασμα του καιρού και ενώ η κυβέρνηση Στεφανόπουλου έσερνε τα αμαρτωλά βήματά της άρχισαν να διαμορφώνονται καταστάσεις που συνέκλιναν προς τη γραμμή της πρεσβείας. επικρατήσεως δύναται να εφαρμοστεί το ατλαντικό σχέδιο αντιμετωπίσεως κομμουνιστικής επαναστάσεως 95. «Άφησέ με να το σκεφθώ».

Με τις ζυμώσεις αυτές δεν ήταν άσχετη και η επανεμφάνιση στην πολιτική κονίστρα του πρώην υπουργού Γεώργιου Μαύρου. άλλωστε.. ο οποίος. μεταξύ των Γ. Ο Κωνσταντίνος υιοθέτησε τη συμφωνία των δυο ηγετών. Σε άρθρο του (18 Ιουλίου 1968) γράφει ότι ανώτατος ηγέτης των ενόπλων δυνάμεων. Εξετάζοντας την κατάσταση και ανταλλάσοντας τις πληροφορίες τους είχαν διαπιστώσει ότι η πλέον ευαίσθητη — και επομένως ευάλωτη — πλευρά του δικτατορικού πλέγματος ήταν ο Κωνσταντίνος. ανέλαβε την ηγεσία της δεξιάς πτέρυγας της Ενώσεως Κέντρου. όπου ο Κανελλόπουλος πήγαινε οδηγώντας ο ίδιος το αυτοκίνητό του. ο οποίος ταλαντευόταν στο να αποδεχθεί τις εισηγήσεις των στρατηγών.. ότι έπρεπε να επέμβει ο στρατός) και διαρκώς επανελάμβανε: «Πρέπει να υπερνικηθεί ο δισταγμός του βασιλέως». στον οποίο είχε εκφράσει το 1966 ανησυχίες για την εξέλιξη της καταστάσεως. (Αναβίωνε η συμφωνία του Αυγούστου 1965 στο συμβούλιο του στέμματος). Οποιοδήποτε κι αν ήταν το εκλογικό αποτέλεσμα θα σχηματιζότανε κυβέρνηση συνεργασίας των δυο κομμάτων (κεντροδεξιά). ευρέθη σύμφωνος μαζί του (Σ. Εκείνο που γνωρίζω είναι ότι έγιναν αλλεπάλληλες συναντήσεις στο Καστρί. Όταν εξέφρασα δυσπιστία ως προς το πραγματικό αντίκρυσμα του προβαλλόμενου κινδύνου αντιμετώπισα έναν Παπανδρέου θυμωμένο: «Τι είναι αυτά που λες. Κανελλόπουλου. Την ημέρα εκείνη ο Κανελλόπουλος ζήτησε επειγόντως Digitized by 10uk1s . ώστε να υπάρχει δέσμευση. Η αλήθεια είναι ότι εξαιρετικά σοβαροί λόγοι υπαγόρευαν τη φαινομενικά ανεξήγητη γενναιοδωρία του Παπανδρέου. Κάποια νύχτα θα βρεθούμε όλοι δεμένοι. Ο όρος έγινε δεκτός. Και ο Κωσταντόπουλος προσθέτει: «Εις την φράσιν αυτήν ευρίσκεται συμπυκνωμένη η ουσία του προβλήματος». Ο Παπανδρέου έθεσε τον όρο να ανακοινωθεί από τον ίδιο το βασιλιά η ημερομηνία των εκλογών. Παπανδρέου και Π. Και αντιμετώπιζε με αδιάλλακτη εχθρότητα κάθε μορφή ολοκληρωτισμού. στην οποία οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν. με διέκοψε. Πότε οι δυο αντίπαλοι ηγέτες συναντήθηκαν και έθεσαν τις βάσεις της συμφωνίας δεν είναι ιστορικά γνωστό. Οι ζυμώσεις που συντελούνταν και οι λύσεις που επιδιώκονταν είχαν μια «περίεργη» ταύτιση με τις ιδέες του Τάλμποτ. Επρόκειτο για μια γενναιόδωρη παραχώρηση εκ μέρους του Γεώργιου Παπανδρέου προς την ΕΡΕ του δικαιώματος μετεκλογικής συγκυβερνήσεως. Επί πλέον.Σ. Έβλεπε και ήξερε ότι τα δικτατορικά σχέδια είχαν προωθηθεί και ότι μόνον ένας από μηχανής θεός μπορούσε να λυτρώσει τη χώρα από την επερχόμενη δοκιμασία. ο Παπανδρέου ανελάμβανε την υποχρέωση να περιορίσει στο ελάχιστο την κοινοβουλευτική δύναμη του Ανδρέα και να θέσει οριστικό τέρμα στην αντιβασιλική προπαγάνδα. Η συμφωνία σήμαινε ένα είδος νέας «παραγραφής». εν αγνοία των κομμάτων τους) για την εξεύρεση λύσεως που θ' απέτρεπε τη δικτατορία και θα παραμέριζε τα «εξτρεμιστικά» στοιχεία των δυο παρατάξεων. ήταν γι' αυτόν ιδεώδης διέξοδος από το αδιέξοδο που οι απολυταρχικές του επιπολαιότητες είχαν δημιουργήσει. Ο Κανελλόπουλος ήταν εξ ίσου καλά ενημερωμένος για τις κινήσεις της μεγάλης Χρύντας. Η δικτατορία έρχεται». Η διαδικασία για την εκτέλεση της συμφωνίας είχε σαν πρώτη φάση την απομάκρυνση της κυβερνήσεως των ιουλιανών αποστατών. η οποία. Για τους δισταγμούς του βασιλιά μια καλή μαρτυρία είναι ο Σάββας Κωσταντόπουλος. παραιτηθείς από τη διοίκηση της Εθνικής Τραπέζης.όμως το ασφαλές προμήνυμα των συντελούμενων παρασκηνιακών ζυμώσεων μεταξύ Ενώσεως Κέντρου και ΕΡΕ (ακριβέστερα. Το ρόλο του «εκτελεστή» ανέλαβε ο Κανελλόπουλος. Σε προηγούμενο κεφάλαιο έχουμε αναφέρει τις γενικές γραμμές της συμφωνίας. Αν οι στιγμές δεν ήσαν τόσο δραματικές τα όσα συνέβησαν στις 20 Δεκεμβρίου θα ταίριαζαν θαυμάσια για σενάριο θεατρικής κωμωδίας. Συμφωνήθηκε οι εκλογές να διεξαχθούν το Μάιο 1967 από κυβέρνηση της ΕΡΕ. Οι ανοιχτοί ιουλιανοί λογαριασμοί με το παλάτι και με τη δεξιά έμπαιναν στο αρχείο.

Η αντίδραση της δημοκρατικής κοινής γνώμης.. που παρουσίαζαν — με κρυπτοενθουσιασμό — την πιθανότητα εκτροπής από το σύνταγμα. μεταβατικού χαρακτήρα. Βρέθηκαν όμως προ τετελεσμένου γεγονότος. Μερικοί ψίθυροι που διοχετεύονταν πότε-πότε. ίσως να φαίνεται υπερβολική. Παπανδρέου και Π. δήλωσε ότι θα δώσει ψήφο εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση Παρασκευόπουλου. Η λαϊκή του βάση. Ο Κανελλόπουλος σοβαρώτατα εξηγεί στο Μεγαλειότατο ότι ζήτησε επειγόντως ακρόαση για να του ανακοινώσει ότι απεφάσισε να άρη την εμπιστοσύνη του κόμματος από την κυβέρνηση. του οποίου η ανατροπή (διά καθαιρέσεως του αρχηγού) σήμαινε σύγκρουση με την Αμερικανική πρεσβεία. Ο αρχηγός της ΕΡΕ. όταν ο αρχηγός της ΕΡΕ ευγενικά και διακριτικά του ανήγγειλε ότι το κόμμα του «θεωρεί τερματισθείσαν την αποστολήν της κυβερνήσεως και αίρει την εμπιστοσύνην του». Κατανοείται όμως αν ληφθεί υπ' όψη ότι η ηχώ των δικτατορικών προετοιμασιών δεν είχε φθάσει ως τις μάζες.. με το φως των γεγονότων της 21 Απριλίου. Και ο ατυχής εδοκίμασε τη δυσάρεστη έκπληξη του απολυόμενου υπαλλήλου. Και οι αποτελούντες την ακραία φιλοκαραμανλική πτέρυγα.ακρόαση από το βασιλιά. δημιουργούσε ηθική αναστάτωση. Βγαίνοντας από τα ανάκτορα και αποφεύγοντας τους δημοσιογράφους ο αρχηγός της ΕΡΕ ζητεί τηλεφωνικώς επείγουσα επίσης συνάντηση με τον πρωθυπουργό. ακούγονταν μάλλον σαν εκφοβιστικές κανονιές και αντιμετωπίζονταν με το «δεν θα τολμήσουν»! Digitized by 10uk1s . κάτι διαλέξεις υπέρ της δικτατορίας στο «Χίλτον».. ή μερικά άρθρα του Σουλτσμπέργκερ. ή του ελληνοαμερικανού καθηγητή Δ. ο Μαρκεζίνης και το κόμμα των αποστατών — με διαφορετική αιτιολογία ο καθένας — έστρεψαν τα πυρά τους έμμεσα κατά του βασιλιά και άμεσα εναντίον των Γ. Μέσα σε 24 ώρες ο Κωνσταντίνος είχε αποδεχθεί την παραίτηση. παλιές και πρόσφατες. και ιδίως οι σφριγηλές δυνάμεις της «Αλλαγής». σχεδόν ευθυγραμμισμένη με την Ένωση Κέντρου. ξέρει ότι ο Κωνσταντίνος «ξέρει». Η Ένωση Κέντρου επιδοκίμασε τη βασιλική λύση και μάλιστα εξήρε τον χρονικό προσδιορισμό των εκλογών ως νίκη του μεταϊουλιανού ανένδοτου αγώνα. με βαρειά καρδιά αναγκάστηκαν να εγκρίνουν τις τολμηρές πρωτοβουλίες του αρχηγού τους. Ο Ηλιού χαρακτήρισε την κυβέρνηση σα «νέο αυλικό σχήμα». καθώς και οι δικτατορικοί κύκλοι του κόμματος εξεμάνησαν εναντίον του. Ανύποπτος ο Στεφανόπουλος υποθέτει ότι η βιασύνη του Κανελλόπουλου οφείλεται σε κανένα από τα μικροζητήματα που καθημερινά ανέκυπταν μεταξύ υπουργών και βουλευτών της ΕΡΕ. Νέα σχήματα — εντελώς διάφορα των προηγουμένων — άρχισαν να διαφαίνονται. Η ακρόαση ορίστηκε αμέσως. Ο Κανελλόπουλος είχε κρατήσει σε πλήρη άγνοια την κοινοβουλευτική ομάδα της ΕΡΕ επί των παρασκηνιακών δραστηριοτήτων του.. Οι εφημερίδες προετοίμασαν έκτακτες εκδόσεις. Την άλλη μέρα ο Στεφανόπουλος υπέβαλε την παραίτησή του. Όμως η ΕΔΑ και από κοντά οι θανάσιμοι αντίπαλοί της. Και δεν είχε άδικο. Και ο Κωνσταντίνος επίσης ξέρει ότι ο Κανελλόπουλος ξέρει ότι αυτός ξέρει. Εκείνο το «συγχωροχάρτι». Ούτε καν τις στήλες του τύπου. Στην Ένωση Κέντρου οι κραδασμοί ήσαν ισχυρότεροι και προκάλεσαν επικίνδυνες ρωγμές στην ιδεολογική δομή του μεγάλου κόμματος της δημοκρατίας. Κούσουλα. Αλλά οι πολιτικοί παράγοντες της δεξιάς δεν συνήθιζαν να συμπεριφέρονται ανευλαβώς στη «προστάτιδα δύναμη»... Έτσι. Η ΕΡΕ.. Αυτά όμως όλα δεν λογαριάζονται στο πολιτικό παιγνίδι. Εναντίον της διαφανούς πλέον «συμπεφωνημένης λύσεως» εκδηλώθηκαν αντιδράσεις και μέσα από τις τάξεις των δυο μεγάλων κομμάτων. που έπρεπε να δώσουν στον Κωνσταντίνο και στη μητέρα του για όλες τις ανομίες τους. Οι δημοσιογράφοι έσπευσαν στα ανάκτορα. δοκίμαζαν αποκαρδιωτική απογοήτευση. είχε δεχθεί τους αρχηγούς των κομμάτων — υποτίθεται για να τους συμβουλευθεί για τη λύση της κρίσεως — και είχε ορκίσει τη νέα κυβέρνηση Παρασκευοπούλου. απαρτιζόμενη από εξωπολιτικά πρόσωπα (την οποία είχε έτοιμη εδώ και αρκετές ημέρες. Αναταραχή στους πολιτικούς κύκλους.). Κανελλόπουλου. Η κατάπληξη της κοινής γνώμης μεταβλήθηκε σε πλήρη σύγχυση την άλλη μέρα με τις δηλώσεις των πολιτικών ηγετών.. καθώς μπαίνει στο βασιλικό γραφείο.

η μεγάλη πλειοψηφία του δημοκρατικού λαού αντέδρασε σ' αυτό που διαισθανόταν σαν «συμπεφωνημένη λύση» και που το μετέφραζε σαν απαράδεκτο συμβιβασμό της ηγεσίας του με το κατεστημένο.». αν θεωρηθεί — όπως και ήταν — δεδομένη η απουσία της αντίστοιχης οργανωτικής προπαρασκευής. τον υπουργό Προεδρείας κυβερνήσεως έπειτα και αργότερα τον «αναπληρωτή υπουργό Συντονισμού». επί χρόνια. Η μια ότι είχε ευνοήσει τον παιδικό του φίλο αρχιτέκτονα πολεοδόμο Γεώργιο Σκιαδαρέση. Επί μήνες. αν ήσαν καλής πίστεως. που σχεδόν όλα έχουν φωτισθεί. θάπρεπε να Digitized by 10uk1s . Από τότε που πρωτοεμφανίστηκε στον πολιτικό στίβο (1964) έγινε ο υπ' αριθμόν ένα στόχος των αντιπάλων της δημοκρατίας. Όχι όμως και στη σύγκρουση με το στρατό και τα τανκς του NATO... δοξασμένος και δημοφιλής όσο ελάχιστοι Έλληνες του αιώνα μας. αποτελεί. να είναι η εγγύηση του παρόντος και η ελπίδα του μέλλοντος. Αλλά η έξαρση των μαζών περιείχε αρκετό βαθμό ουτοπίας.Οπωσδήποτε. Νεαρός φοιτητής το 1939. Αυτά αφορούσαν το παρελθόν. οι πρώτες σελίδες των δεξιών εφημερίδων χτυπούσαν ανελέητα — και συνήθως κακόπιστα — τον βουλευτή Πατρών Ανδρέα Παπανδρέου πρώτα. το παρόν. εξ αντικειμένου. Σήμερα. ανευθυνοϋπεύθυνο «κομμουνιστή». κατά την περίοδο του πρώτου ανένδοτου αγώνα — εγκατεστημένος στην Ελλάδα — κρατούσε την θέση του οικονομικού συμβούλου της Τραπέζης της Ελλάδας. προτίμησε ν' απαρνηθεί το θρύλο του ανένδοτου και να τον θυσιάσει στο βωμό μιας πολιτικής πράξεως ύστατης απελπισίας. Αυτό μόνο σου λέω.. Όταν αφέθηκε ελεύθερος ήρθε στις Ηνωμένες Πολιτείες και έπειτα από λαμπρές σπουδές στο Χάρβαρντ έκανε μια θαυμάσια ακαδημαϊκή καρριέρα σαν καθηγητής των Οικονομικών στα πανεπιστήμια της Μιννεσότα και Καλιφόρνια (Μπέρκλεϋ). «Ρωσόφιλο» αλλά και «πράκτορα της Αμερικής». Την αντίδραση της λαϊκής πλειοψηφίας κατά της Δεκεμβριανής πολιτικής λύσεως ενσάρκωσε και εξέφρασε ο Ανδρέας Παπανδρέου. με το ένα πόδι στον τάφο. Μια άλλη επίκριση ήταν ότι επί καραμανλισμού. Και μόνο το γεγονός ότι οι ατλαντικοί ρυθμιστές της ελληνικής μοίρας είδαν την τελευταία στιγμή ότι η συμπεφωνημένη λύση δεν τους εξυπηρετούσε (άρα εξυπηρετούσε το λαό) και την πέταξαν στα σκουπίδια. Σε ηλικία 78 χρόνων. είχε διαπράξει το αμάρτημα να αναμιχθεί σε μια αντιδικτατορική οργάνωση. Έδειχνε. Πριν ήταν εξαιρετικά δημοφιλής. Υπήρξε προσωπικός φίλος του Στήβενσον. Αλλά η ακτινοβολία του δεν έσκιαζε το φωτεινό άστρο του Μεγάλου πατέρα του. Συνελήφθη και βασανίστηκε. Όσοι δεν τον συμπαθούσαν έλεγαν ότι το ανέβασμά του στην «ελίτ» της ακαδημαϊκής Αμερικής δεν τον άφησε ανεπηρέαστο από κάποιο είδος αλαζονικής διαθέσεως και πνευματικού σνομπισμού. επί δικτατορίας Μεταξά. Και επέκρινε ευθέως το Γεώργιο Παπανδρέου. Στον τομέα της δυναμικής οργανώσεως αντιστάσεως η Ένωση Κέντρου — ακόμη και η ΕΔΑ — βρισκόταν σε νηπιακή κατάσταση. Λέγεται ότι ο Τζων Κέννεντυ έτρεφε ιδιαίτερη εκτίμηση στις επιστημονικές ικανότητες του Ανδρέα Παπανδρέου. Κατά την περίοδο που ήταν παντοδύναμος υπουργός οι πιο συγκεκριμένες κατηγορίες ήσαν δυο. Για την πρώτη κατηγορία δόθηκε με επίσημους αριθμούς απάντηση. πιστεύω ότι ο Παπανδρέου (αυτός που ήταν και όχι εκείνος που θα θέλαμε να είναι) πέθανε δικαιωμένος. Τα πυρά τους στράφηκαν ομαδόν εναντίον του. Και φοβάμαι ότι θα με δικαιώσεις αργότερα. «υπερπρωθυπουργό». δίνοντας το λόγο στα άρματα μάχης.. που οι κατήγοροι. πάντως. με κίνητρο την αποτροπή της δικτατορίας. Τον αποκαλούσαν «Δελφίνο». Η αγνή λαϊκή συνείδηση ήταν διαποτισμένη με το ηρωικό πνεύμα της συνεχίσεως και ολοκληρώσεως του ανένδοτου αγώνα. ακόμη και το μέλλον. με κλονισμένη υγεία. Η άλλη ότι είχε ανάμιξη στον ΑΣΠΙΔΑ. Η στερεότυπη και κάπως αινιγματική απάντηση του «Γέρου» ήταν: «Η δικτατορία έρχεται. Οι ομοβροντίες της δεξιάς είχαν στόχους το παρελθόν του Ανδρέα. του Χάμφρεϋ και πολλών άλλων προσωπικοτήτων. Η ψυχολογική προετοιμασία αντιστοιχούσε στην αντιμετώπιση των σωμάτων ασφαλείας με τα κλομπς και τα δακρυγόνα. Αυτός που γράφει τούτο το βιβλίο είχε ατενίσει — τότε — τα γεγονότα του Δεκεμβρίου 1966 με το συναισθηματικό μάτι της λαϊκής μάζας. μερική έστω δικαίωση της πολιτικής του Γεώργιου Παπανδρέου.

οι δε ακριβοπληρωμένες καταθέσεις τους δημοσιεύονταν μετά τιμών στις πρώτες σελίδες του τύπου της δεξιάς. Αλλά η αμοιβή του ήταν καθορισμένη σε χαμηλότερο επίπεδο από την αμοιβή αντίστοιχων μελετών που είχαν ανετεθεί σε άλλους πολεοδόμους.τη θεωρήσουν ικανοποιητική. Ο Γ. Στις 26 Δεκεμβρίου γυρίζοντας σπίτι μου από μια διήμερη απουσία βρήκα εκεί επείγουσα ειδοποίηση του Γ. Η πλευρά αυτή του Ανδρέα δεν ξέφυγε από το έμπειρο μάτι του πατέρα του. έθεσε ζήτημα κομματικής πειθαρχίας με απειλή διαγραφής εκείνων που δεν θα ψήφιζαν υπέρ της κυβερνήσεως. Εθνική καταστροφή. Συμβαίνει να έχω προσωπική αντίληψη ότι η διαφωνία ήταν πραγματική. Οπωσδήποτε. Παπανδρέου να επικοινωνήσω μαζί του. Εκεί τα θαλάσσωνε. Τίποτε. Ο Ανδρέας σήκωσε σημαία ανταρσίας. Κινήσου αμέσως». Ίσως υποσυνείδητα να μην είχε λυτρωθεί από την ανθρώπινη αδυναμία της επιζητήσεως της κολακείας. διαχωρίζοντας τη θέση αυτού και της ομάδος του από την επίσημη γραμμή του κόμματος και εξηγώντας τους λόγους της διαφωνίας του. Έπειτα από τις αλλεπάλληλες σαλαμοποιήσεις του Ιουλίου η τωρινή διάσπαση κλόνιζε επικίνδυνα την ενότητα της δημοκρατικής παρατάξεως. Από το σπίτι του. στον δε Ανδρέα να συγκρατεί με την αδιαλλαξία του το κύμα της λαϊκής δυσφορίας. Ξέρω ότι μπορείς να τον πείσεις. Κατά τις τέσσαρες το πρωί εμφανίστηκε στα γραφεία της εφημερίδας ο επί του τύπου γραμματέας του Δημήτριος Μαρούδας. Ο τύπος της δεξιάς πανηγύριζε. Αν αρνηθεί να ματαιώσει τις δηλώσεις του ας τις αναβάλει για είκοσι τέσσαρες ώρες. Είχε εξαφανιστεί. Και μόνο το γεγονός ότι ανεζητούντο μάρτυρες κατηγορίας στον υπόκοσμο των σωματέμπορων της Αθήνας. Παπανδρέου. από το γραφείο του της οδού Σουηδίας. ο Ανδρέας ουδέποτε προσήχθη σε δίκη για τον ΑΣΠΙΔΑ. Και οι φίλοι του τον κατέστρεψαν». Και ως τις τρεις μετά τα μεσάνυχτα αγωνιζόμουνα να επιτύχω συνάντηση με τον Ανδρέα. Τη επομένη των Χριστουγέννων (1966) ξεσπούσε η διαφωνία των δυο Παπανδρέου. Digitized by 10uk1s . Κατά τη θεωρία αυτή η διαφωνία επέτρεψε στον μεν Γ. είπε ο Γέρος. Διάσπασις του κόμματος αυτή την ώρα ισοδυναμεί με καταστροφή. Με άλλους σαράντα βουλευτές που συμμερίζονταν τις ιδέες του δήλωσε δημόσια ότι διαφωνεί με τον αρχηγό του κόμματος. Και τότε και αργότερα η διαφωνία πατρός και υιού δημιούργησε σε κύκλους της δεξιάς την υποψία της συμπαιγνίας. Πήγα και σ' όλα τα πιθανά μέρη που ήταν δυνατόν να είχε πάει. Στο τηλέφωνο μου είπε ότι είχε πληροφορηθεί πως ο Ανδρέας κατά τη διάρκεια της νύχτας θα προέβαινε σε δηλώσεις προς τον τύπο. Από πλευράς λαϊκής απηχήσεως η ανταρσία έδωσε στον Ανδρέα το προβάδισμα της δημοτικότητας. έχοντας ανειλημμένη υποχρέωση. Ίσως να έφταιγε η παρατεταμένη απουσία του από την Ελλάδα. Μάταιος κόπος. Όταν έρθει θα σας τηλεφωνήσει». Όχι κομματική καταστροφή. δείχνει την ποιότητα της σκευωρίας. μη παιδικούς φίλους του Ανδρέα. απαντούσαν: «Δεν είναι εδώ. Η κατηγορία για τον ΑΣΠΙΔΑ ήταν μια αδέξια σκηνοθεσία. Στις άλλες εφημερίδες το κείμενο είχε ήδη δοθεί. «Είναι επιτακτική ανάγκη. Σε λίγες ώρες ξεσπούσε η θύελλα. Δεν ξέρουμε πού είναι. Παπανδρέου να εμφανίζεται τηρητής της συμφωνίας. Το κρίσιμο θέμα ήταν η ψήφος εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση Παρασκευόπουλου. να τον βρεις απόψε. Ο Σκιαδαρέσης είχε πράγματι αναλάβει από την κυβέρνηση Παπανδρέου τη μελέτη της αναπτύξεως κάποιας περιοχής. που τον είχε αποξενώσει από τα πράγματα και ιδίως τα πρόσωπα που εκινούντο στον μάλλον ακάθαρτο χώρο της ελληνικής πολιτικής. Οι δηλώσεις δεν πρέπει να γίνουν. Είχε φέρει τις δηλώσεις του Ανδρέα. Ξεκίνησα την ίδια στιγμή (ώρα 7 το βράδυ). Η πραγματικά αδύνατη πλευρά του υιού Παπανδρέου ήταν η επιλογή των συνεργατών και φίλων του. στο Ψυχικό. τονίζοντας τις λέξεις του με ταραγμένη φωνή. Εξήγησέ τα αυτά. Και με το σπινθηροβόλο πνεύμα του μου είπε μια μέρα: «Οι εχθροί του τον απεθέωσαν. Ή μάλλον έκανε τον εξαφανισμένο.

Κι έτσι η κυβερνητική συνεργασία με την ΕΡΕ θα ανέκυπτε ως ανάγκη επιβαλλόμενη από το εκλογικό αποτέλεσμα. με ξεπερασμένη την εσωτερική της κρίση. Στο παρασκήνιο οι σκοτεινές δυνάμεις σφυρηλατούσαν τις αλυσίδες. δια της μητέρας του. Θα ήταν η δεξιά. αυτές οι τρεις βδομάδες που άλλαξαν την τύχη της Ελλάδας. ενώ προσδιόριζε με διάγγελμα ημερομηνία εκλογών. Δεν το έλεγαν μόνον οι φίλοι. Ο αντικομμουνιστής Κωνσταντίνος σε συνομιλία με το φίλο του ηθοποιό Δημήτρη Χορν είχε πει: «Τα πράγματα εξελίσσονται άσχημα. ενθάρρυνε τον Πιπινελη και τους στρατηγούς της μεγάλης Χούντας στην προπαρασκευή του πραξικοπήματος. Ο Κωνσταντίνος έπαιζε διπλό παιγνίδι. Οι σοβαρώτεροι παράγοντες της ΕΡΕ προέβλεπαν (επίσης) ότι αι εκλογαί θα χαθούν και εισηγούντο επέμβασιν του στρατού προ της διεξαγωγής αυτών. Παρά τον ιδεολογικό σεισμό που είχε υποστεί η Ένωση Κέντρου παρέμενε το αδιαφιλονίκητο «φοβορί» του εκλογικού αγώνα. Το θάρρος του Ανδρέα και η διακηρυσσόμενη πίστη του στα ιδεώδη του ανένδοτου αγώνα ικανοποιούσαν τις ριζοσπαστικές μάζες και τη νεολαία. πελαγωμένος στα κύματα των αντίθετων επιρροών και μη μπορώντας να Digitized by 10uk1s . στην περίπτωση αυτή. Η «συμπεφωνημένη λύση» ήταν βασισμένη στον υπολογισμό ότι η Ένωση Κέντρου με τον ιδεολογικό αυτοευνουχισμό της θα εξασφάλιζε κάτι λιγώτερο από την απόλυτη πλειοψηφία. ούτε ο Ανδρέας Παπανδρέου. αφανείς ως τώρα.. Στις 3 Απριλίου ο Κανελλόπουλος ανέτρεψε την κυβέρνηση Παρασκευόπουλου και σχημάτιζε ο ίδιος υπό την προεδρία του αμιγή κυβέρνηση της ΕΡΕ. Το γερμανικό περιοδικό «Στερν» δημοσίευσε ότι τον Μάρτιο 1967 η CIA διενήργησε μυστική καταγραφή των ελληνικών πολιτικών απόψεων. Οι εκλογές προκηρύχτηκαν για τις 28 Μαΐου. Και πίσω από την πλάτη τους άλλες δικτατορικές δυνάμεις. κύλησαν με γοργό κινηματογραφικό ρυθμό και με αντίρροπες κατευθύνσεις. Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος είχε ανησυχίες.. Παπανδρέου δήλωνε ότι θα πειθαρχήσει στην απόφαση της πλειοψηφίας του κόμματος. Μοναδική ελπίδα είναι να ενισχυθεί η αριστερά εις βάρος του κέντρου!». Η ανταρσία είχε τερματισθεί. Αλλά οι σφυγμομετρήσεις ήσαν απελπιστικά δυσμενείς για την ΕΡΕ και επί πλέον οι «αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες» επισήμαιναν στις αναφορές τους εξασθένιση της ΕΔΑ προς όφελος του κέντρου. Συναισθάνθηκε το λάθος του μετά δώδεκα μέρες. Άρχισε η προεκλογική εκστρατεία των κομμάτων. πιο αδίσταχτες. Το αναγνώριζαν και οι εχθροί. Η διαφωνία μπορούσε να είναι καλή ή κακή εκτίμηση μιας καταστάσεως. Αλλά η διάσπαση του κόμματος εν όψει εκλογών εκλόνιζε την αυτοπεποίθηση των μαζών και επενεργούσε καταλυτικά. Ενώ ήταν ο εγγυητής της συμφωνίας Παπανδρέου Κανελλόπουλου. εκείνες τις εκρηκτικές ώρες. Αλλά όσο γιγαντωμένη έδειχνε η δημοκρατία τόσο το φάσμα της δικτατορίας πλησίαζε ολοένα και απειλητικώτερο... Θα κατέβαιναν στις εκλογές δυο αντίπαλα κόμματα του κέντρου.Η πολιτική διαμάχη των δυο Παπανδρέου προκάλεσε στη δημοκρατική κοινή γνώμη ανάμικτα αισθήματα. αλλά πιο βιαστικές. ριχνόταν στη δύσκολη μάχη για την εξουδετέρωση του ολοκληρωτικού κινδύνου. Στο προσκήνιο η χώρα βάδιζε κανονικά προς εκλογές. ήταν παιγνίδι με τη φωτιά. νικητής δεν θα ήταν ούτε ο Γεώργιος. «Αι αρμόδιαι κρατικαί υπηρεσίαι — έγραψε ο δεξιός «Ελεύθερος Κόσμος» — πρόβλεπαν ως βεβαίαν την επικράτησιν της Ενώσεως Κέντρου εις τας εκλογάς της 28 Μαΐου. Μα. έπαιρναν στα χέρια τους το τιμόνι της ιστορίας. Στις 8 Ιανουαρίου (1967) η ομάδα του Α. Και ανέθετε σε ανακτορικούς συνταγματολόγους να εφεύρουν μια συνταγματική σοφιστεία που να καλύπτει συνταγματικά την αναστολή του συντάγματος! Ο Κωνσταντίνος κυριολεκτικά παράπαιε. Η καταγραφή κατέδειξε ότι η Ένωση Κέντρου και η ΕΔΑ θα συγκέντρωναν τουλάχιστον τα 63% των ψήφων. Ο Ανδρέας είχε υποπέσει σε πολιτικό λάθος. Αλλά η δημόσια εκδήλωση της διαφωνίας.». Οι είκοσι μέρες του Απριλίου. ταυτόχρονα. Και έφραζαν το δρόμο διολισθήσεως των απογοητευμένων προς την αριστερά. Ενωμένη ξανά η Ένωση Κέντρου.

Απόμενε να βρεθεί ή να κατασκευαστεί η «πρόφαση».πάρει απόφαση. επεξεργασμένο από τον Πιπινέλη και εγκριμένο από τους στρατηγούς. Η διατάραξη της τάξεως δεν παρουσίαζε δυσκολίες. Βέβαια. όμως. Βλέποντας τη. Κάποια μέρα ο βασιλιάς φάνηκε να έχει αποφασίσει. Και τότε ο Κωνσταντίνος θα έθετε τη Βουλή προ του διλήμματος. Οι αρχηγοί των Ενόπλων Δυνάμεων θ' ανελάμβαναν τα υπουργεία Αμύνης. μια νόμιμη συγκέντρωση των στελεχών ενός νόμιμου κόμματος δεν μπορούσε να θεωρηθεί ιδεώδης δικαιολογία για την κατάλυση της Digitized by 10uk1s . πρόβλεπε τα εξής: Ο βασιλιάς. Το κακό ήταν ότι και στην ύπαιθρο και στις πόλεις επικρατούσε ειδυλλιακή τάξη. Πίστευε η Φρειδερίκη ότι η εκπορνευμένη με τις ιουλιανές αθλιότητες πλειοψηφία της Βουλής θα ενέκρινε το βασιλικό διάταγμα περί αναστολής του συντάγματος. παρ' ελπίδα. Σύμφωνα με το ίδιο άρθρο 91 η διάρκεια της αναστολής του συντάγματος δεν μπορούσε να υπερβεί τους δυο μήνες. σχολαστική προσήλωση του Κωνσταντίνου στο γράμμα του συντάγματος η Φρειδερίκη τον συμβούλευσε να αποπειραθεί εκβιασμό της Βουλής. εκτός αν η Βουλή παρείχε άδεια παρατάσεως. Έπρεπε να βρεθεί άλλο πρόσχημα.. Ο Πιπινέλης θα σχημάτιζε μεταβατική κυβέρνηση. μη ξέροντας —ή κάνοντας πως δεν ξέρει— ότι επρόκειτο για τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Το ελληνικό δράμα έμπαινε στην κρισιμώτερη φάση. Η «πορεία ειρήνης» ανεβλήθη επ' αόριστον. σε εφαρμογή το σχέδιο «Προμηθεύς». Μερικοί έμπειροι πράκτορες της CIA. Γιατί το άρθρο 91 ώριζε ότι η διαδικασία αναστολής των σχετικών άρθρων του συντάγματος μπορούσε να κινηθεί στην περίπτωση «εκδήλου απειλής της δημοσίας τάξεως εξ εσωτερικών κινδύνων». διά του στρατού. Ένας σοφός όμως των ανακτόρων ανακάλυψε μια μελλοντική απειλή της δημοσίας ασφαλείας. Οι ηγέτες της αριστεράς δεν άργησαν να αντιληφθούν και δεν δίστασαν να συμμορφωθούν. Οι στρατηγοί δυσφόρησαν. Οι δυνάμεις ασφαλείας θα «εξαγριώνονταν» και θα επακολουθούσε το αιματοκύλισμα.. Θα έπαιρναν μέρος πολλές χιλιάδες λαού. Ο Κωνσταντίνος που εξακολουθούσε να έχει μερικά υπολείμματα δισταγμών δέχτηκε με κάποια ανακούφιση την αναβολή. θάρριχναν μερικές πέτρες ή και πυροβολισμούς εναντίον της αστυνομίας. θα ανέστελνε τη λειτουργία του συντάγματος για διάστημα εννιά μηνών. Η αναστολή του συντάγματος θα γινότανε με τη διαδικασία του άρθρου 91. Και ενήργησε με τόλμη και σύνεση. Η εξαφάνιση του «προσχήματος» ανέτρεπε τα σχέδια της μεγάλης Χούντας. Στρατιωτική δικτατορία απροσδιόριστου χρόνου ή προσωρινή αναστολή ορισμένων άρθρων του συντάγματος. Εσωτερικών και Δημοσίας Τάξεως.. ανακατεμένοι με το πλήθος. Θα εκηρύσσετο στρατιωτικός νόμος.. Το σχέδιο. που.. αλλά επειθάρχησαν. με κάποια πρόφαση. Στα άλλα υπουργεία θα χρησιμοποιούνταν οι ήδη γενικοί γραμματείς. Αμέσως η μεγάλη Χούντα θα έθετε. Σίγουρα η Βουλή θα προτιμούσε το μικρότερο κακό της δεύτερης λύσεως. Αν όμως. καθόριζε ρητά ότι η ενέργεια του βασιλιά έπρεπε να πάρει την έγκριση της Βουλής. που εκάλυπτε διαδρομή σαράντα περίπου χιλιομέτρων. τραυματίζοντας ή και σκοτώνοντας κάποιον αστυνομικό. δεν το ενέκρινε.. Για τις 16 Απριλίου είχε προγραμματιστεί από διεθνείς ειρηνόφιλες οργανώσεις η συμβολική «πορεία ειρήνης» από το Μαραθώνα. Η Φρειδερίκη ανακάλυψε ότι στις 24 Μαΐου — τέσσαρες μέρες προ των εκλογών — επρόκειτο να γίνει στην Αθήνα μια συνδιάσκεψη της ΕΔΑ. Στην προσπάθειά του να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα επέλεξε τη λύση της «προσωρινής» αναστολής του συντάγματος. συγκαλουμένης εντός δέκα το πολύ ημερών. τότε ο Κωνσταντίνος έπρεπε να προχωρήσει και χωρίς τη Βουλή. Ο Κανελλόπουλος αντελήφθη τον κίνδυνο. Ήρθε σ' επαφή με την ηγεσία της αριστεράς (αυτός ο ανελέητος αντικομμουνιστής) και ζήτησε να ματαιωθεί η «πορεία» προς αποτροπή του θανάσιμου κινδύνου που διέτρεχε το κοινοβουλευτικό πολίτευμα.

. ποιος θα το εμπόδιζε να παρουσιάσει τη συνδιάσκεψη της ΕΔΑ ως πρόδρομο της κομμουνιστικής επαναστάσεως. Ντριού στο έγκυρο αμερικανικό περιοδικό «Ατλάντικ» παρέθεσε μια εκδοχή που προσεγγίζει μ' αυτήν που αναφέραμε. μια ομάδα στρατηγών. Το αμερικανικό Πεντάγωνο και το NATO ήσαν υπέρ της λύσεως που εξασφάλιζε την ισχύ της νοτιοανατολικής πτέρυγας της συμμαχίας. την ίδια μέρα (24 Μαΐου) η χώρα θα έσφυζε από τον προεκλογικό πυρετό. ώστε να προσαρμόζεται στις ειδικές συνθήκες της ελληνικής καταστάσεως. Στη Μέση Ανατολή πολεμικά νέφη προμηνούσαν καταιγίδα.». Και τέτοια λύση θεωρούσαν τη δικτατορία των στρατηγών με επικεφαλής το βασιλιά. Αλλά η μόνη έκπληξη που μπορούσε να έχει ήταν ότι το πραξικόπημα δεν ήταν εκείνο που προσδοκούσε. Είχαν εγκρίνει το σχέδιο «Προμηθεύς» τροποποιημένο 96. και άφηναν στους στρατηγούς ελευθερία επιλογής της ημερομηνίας. με τον Ανδρέα τώρα στο ζενίθ της δημοτικότητάς του. Το Σταίητ Ντιπάρτμεντ ήταν ελαστικότερο.μήτηρ ήταν σύμφωνη — αποκόμισαν την εντύπωση ότι ο Κωνσταντίνος είχε ακόμη δισταγμούς. Η απάντηση ήταν ότι δεν υπήρχε εγγύηση επιτυχίας 100%. όχι άλλη αναβολή. αλλά «μόνον δια διάστημα ολίγων μηνών!». ωστόσο. Αλλά αν πράγματι αντιτίθεται έχει τη δύναμη να την αποτρέψη. ρώτησε για το ποσοστό επιτυχίας του σχεδίου. πληροφορημένος για τις ταλαντεύσεις του νεαρού μονάρχη και για να του επισημάνει τις ευθύνες του.. Αλλά. θα κέρδιζε τις εκλογές. εάν αυτό συνέβαινε. Εκεί. η Ένωση Κέντρου. Ήταν ολοκάθαρο.. εφ' όσον το αποτέλεσμα θα ήταν θριαμβευτικό για την Ένωση Κέντρου. ότι σε πείσμα οποιωνδήποτε προσπαθειών... Για να γίνει δικτατορία πρέπει να τη θελήσει ο βασιλεύς.δημοκρατίας..Κάθε απόπειρα δικτατορίας θα έθετε αυτόματα και αμετάκλητα το θέμα του καθεστώτος. Ο Γεώργιος Παπανδρέου. Το περίεργο είναι ότι στις αρχές Απριλίου και οι Αμερικανοί δεν είχαν καταλήξει σε αποκρυσταλλωμένες αποφάσεις. Η τρίτη: Κήρυξη δικτατορίας κατά τη νύχτα των εκλογών της 28 Μαΐου. Οι εκλογές είχαν οριστεί για το Μάιο. προσωρινή αναστολή του συντάγματος με ή χωρίς την έγκριση της Βουλής και επ' αόριστον διαιώνιση αυτού. εκ των υστέρων. Η δεύτερη: Στρατιωτικό πραξικόπημα στις 24 Μαΐου. Μια πηγή της πρεσβείας είπε αργότερα ότι ο υπουργός των Εξωτερικών Ντην Ρασκ. σχεδίαζε να καταλάβει την εξουσία. Αν δεν την αποτρέψη θα είναι ο υπ' αριθμόν ένα υπεύθυνος. Και ως επίορκος βασιλεύς δεν θα έχη θέσιν εις την Ελλάδα». με τη συγκατάθεση του Κωνσταντίνου. ή τουλάχιστον ενισχύσεως της δεξιάς ως το σημείο που θα εξουδετέρωνε νίκη του κέντρου. Η CIA είχε ρίξει την ιδέα ότι για ν' αποσοβηθεί το πραξικόπημα των στρατηγών θάπρεπε ν' αρχίσει να δραστηριοποιείται υπέρ μιας εκλογικής νίκης της δεξιάς. Στο Σταίητ Ντιπάρτμεντ μελετούσαν όλα τα ενδεχόμενα.. Μπροστά τους έμπαιναν τρεις λύσεις: Η πρώτη: Εκλογές με έντονη βία και νοθεία και προοπτική μετεκλογικής συνεργασίας της ΕΡΕ με τη μετριοπαθή πτέρυγα του κέντρου. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήξεραν ότι. Και μου εξήγησε: «Μερικοί στο παλάτι προσπαθούν να παρουσιάσουν τον Κωνσταντίνο αντίθετο προς τη δικτατορία. όταν οι αρμόδιες υπηρεσίες του εξέθεσαν το σχέδιο των εκλογών και της κυβερνητικής συνεργασίας των δυο μεγάλων κομμάτων. Η μορφή της αναμίξεως της CIA θα ήταν η συνήθης σε παρόμοιες περιπτώσεις: Χρήματα για την εξαγορά των Digitized by 10uk1s . προειδοποιούσε: «. όταν θα είχε επιβληθεί το σιδηρούν καθεστώς. Σε μια από τις πολλές συγκεντρώσεις η σκηνοθετημένη πρόκληση αιματηρών ταραχών δεν ήταν ακατόρθωτο εγχείρημα για την CIA.. Η ηγεσία της Ενώσεως Κέντρου είχε την πληροφορία ότι ο Τάλμποτ ενέκρινε αναστολή του συντάγματος από τον βασιλιά. Ο Ανδρέας έλεγε τα ίδια με άλλα λόγια: «. Τότε ο Ρασκ — κατά την ίδια πηγή — φέρεται ότι είπε: «Αν πρόκειται να είμαστε με τους χαμένους είναι προτιμότεροι οι στρατηγοί». μπροστά στο χείλος της αβύσσου. Όταν οι στρατηγοί ανακοίνωσαν στο βασιλιά την καινούργια ημερομηνία — με την προσθήκη ότι η βασίλισσα .. Τον Ιούλιο του 1968 η Ελίζαμπεθ Β. Αλλά προς Θεού.». Γράφει: «Το Σταίητ Ντιπάρτμεντ λέει ότι εξεπλάγη με το πραξικόπημα της 21 Απριλίου 1967. Άλλωστε. Εύχομαι να είναι έτσι. δίσταζε να κάνει το μοιραίο βήμα.. σχεδόν δυο χρόνια μετά την εκδίωξη του Παπανδρέου.

Ελπίζουμε. Digitized by 10uk1s . κρατούσε ενήμερη τη μικρή για τα σχέδια της μεγάλης. Η συνάντηση έγινε. Η κατεύθυνση. Πόσοι ήσαν οι συνωμότες της μικρής Χούντας. Και ότι αν ο βασιλιάς ενόμιζε ότι έπρεπε ν' αναστείλει το σύνταγμα δεν θα το έκανε για απεριόριστο χρονικό διάστημα. Και μεταξύ άλλων διοικούσαν τις μονάδες των αρμάτων μάχης και του πυροβολικού. Παράλληλα με τη μεγάλη Χούντα των στρατηγών. Είναι όμως μια τεκμηριωμένη αλήθεια. την πρεσβεία ή την ολιγαρχία. τους δισταγμούς του Κωνσταντίνου. «είμασταν έτοιμοι για τους στρατηγούς». Και τρίτον ήταν μια επισφαλής επιχείρηση. Ότι η αναβολή και οι δισταγμοί του βασιλιά είχαν προκαλέσει αποθάρρυνση και ότι δεν έπρεπε ν' αποκλείεται και άλλη αναβολή. Ο Ντην Ρασκ (υπουργός των Εξωτερικών) πρόβαλε «βέτο» στο σχέδιο της CIA για τρεις λόγους: Θα ήταν μια «βρωμοδουλειά».κλειδιά στο στρατό. Πολιτείες έλπιζαν ότι η Ελλάδα δεν θα άφηνε να κυριαρχηθεί από μια στρατιωτική Χούντα. Και αυτό δημιουργούσε ένα μεγάλο πλεονέκτημα για τους συνταγματάρχες απέναντι στους στρατηγούς. το Σταίητ Ντιπάρτμεντ και η πρεσβεία ήσαν έτοιμοι για τους στρατηγούς. Αλλά. ανακατεμένη και στις δυο Χούντες. πρόκειται ν' αναβληθεί. Άρα το πραξικόπημα της 21 Απριλίου προπαρασκευαζόταν τουλάχιστον τέσσαρες μήνες πριν. νόθευση των καλπών κλπ. Ναι. Και έτσι περιμέναμε για το αναπόφευκτο. Και προωθούσαν την οργανωμένη δική τους επιχείρηση. Ποιος λόγος εβάρυνε πιο πολύ στη λήψη αποφάσεως δεν είναι γνωστό. τότε που ο Παπαδόπουλος άρχισε να μισθοδοτείται από την CIA. χωρίς να κάνει το ίδιο και αντίστροφα. Ο Παπαδόπουλος κατάλαβε ότι έχει έρθει η μεγάλη ευκαιρία της ζωής του. Αλλά η CIA ήταν έτοιμη και για τους συνταγματάρχες. Την άλλη μέρα ο αντιστράτηγος Γεώργιος Ζωιτάκης. που είχε προδιοριστεί για τις 16 Απριλίου. Θα έθετε τις Ηνωμένες Πολιτείες σε αντίθεση με το κίνημα των μεταρρυθμίσεων (της Ενώσεως Κέντρου). η χρηματοδότηση. που προετοίμαζε τη δικτατορία. Ο κύβος ερρίφθη. όπως κάποιος επίσημος στην Ουάσιγκτον συνώψισε. Το χρονικό αυτής της ιστορίας θυμίζει φανταστικό αστυνομικό μυθιστόρημα. Ενώ οι ηγέτες της μικρής Χούντας γνώριζαν με θαυμαστή ακρίβεια τις αδυναμίες του παλατιού. Αυτοί όμως οι δεκατέσσαρες κατείχαν ισάριθμες από τις σπουδαιότερες θέσεις . Πάλι ο Λαδάς μας λέει ότι την ημερομηνία του πραξικοπήματος εγνώριζαν μόνο δεκατέσσαρες. Στην πραγματικότητα ο πυρήνας των συνωμοτών λειτουργούσε από το 1952. γιατί κανείς πρέπει να είναι διακριτικός όταν μιλάει σ' ένα μονάρχη για τα σχέδιά του που αφορούν ένα πραξικόπημα — ότι θα ήταν όσο πιο «συνταγματικός» μπορούσε σ' αυτό το θέμα. όπως είχε πει — έμμεσα φυσικά.πολιτικών. της οποίας το αποτέλεσμα η CIA δεν μπορούσε να εγγυηθεί. Οι στρατηγοί αγνοούσαν ακόμη και την ύπαρξη των συνταγμαρχών ως οργανωμένης ομάδας με φιλοδοξίες να τους υποσκελίσει. Ο Αμερικανός πρεσβευτής Φίλιπς Τάλμποτ σε συνομιλίες του με το βασιλιά άφησε να εννοηθεί ότι οι Ην. Συνεννοήθηκε με τα άλλα δεκατρία μέλη της μικρής Χούντας και πήρε τη συγκατάθεση της CIA. ακόμη και τις ταλαντεύσεις του Τάλμποτ. διοικητής του Γ' σώματος στρατού (Θεσσαλονίκης) ζητούσε μυστική επαφή με τον Παπαδόπουλο. λειτουργούσε μυστικά και η μικρή Χούντα. των συνταγματαρχών. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς συγκροτήθηκε η μικρή Χούντα και πότε άρχισε να εποφθαλμιά την κατάληψη της εξουσίας για δικό της λογαριασμό.. Ο Ζωιτάκης που ήταν στέλεχος της μεγάλης Χούντας απεκάλυψε στον αρχηγό της μικρής ότι το εγχείρημα των στρατηγών είχε οριστικά αναβληθεί για τις 24 Μαΐου. Οι περισσότεροι από τους δεκατέσσαρες είναι της τάξεως του 1937 (έτος εισόδου στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων) και είχαν δυναμικό ηγέτη το Γεώργιο Παπαδόπουλο 97. Ο ομιλητικός συνταγματάρχης Λαδάς μας αποκαλύπτει στην περίφημη συνέντευξή του με το γερμανικό περιοδικό «Σπήγκελ» ότι από το τέλος του 1966 του είχε ανατεθεί να καταρτίσει τους πίνακες των προσώπων που έπρεπε να συλληφθούν. Ας δούμε τα γεγονότα. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της μικρής Χούντας ήταν ότι δεν είχε τις πολλαπλές συνδέσεις και εξαρτήσεις που είχε η μεγάλη με το παλάτι. η καθοδήγηση έρχονταν κατ' ευθείαν από την CIA. Στις αρχές Απριλίου η CIA μετέδωσε στον Παπαδόπουλο την πληροφορία ότι το πραξικόπημα των στρατηγών.. Η CIA.

Σ' ένα άρθρο του δημοσιευμένο στους «Τάιμς» της Νέας Υόρκης (28 Αυγούστου 1968) γράφει: «.Ορίστηκε ημέρα και ώρα του πραξικοπήματος. Ο στρατηγός Ζωιτάκης. που συνήθως το λένε «οι συνταγματάρχες». θα φθάσει τελικά στα χέρια σας. Δεν ετόλμησα να το εμπιστευτώ στο Digitized by 10uk1s . Όλα έγιναν με ωρολογιακή ακρίβεια. Αλλά κρατώντας το πόστο του και στη μεγάλη μετέδιδε στο καινούργιο του αφεντικό (αντιστράτηγος αυτός σ' ένα συνταγματάρχη) τις κινήσεις των στρατηγών. (Ο υπουργός Σπαντιδάκης ήταν αποξενωμένος από κάθε ουσιαστική εξουσία). Ο Ζωιτάκης είχε προσχωρήσει στη μικρή Χούντα.. 99 ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Η ΜΠΑΛΛΑΝΤΑ ΤΗΣ ΦΡΙΚΗΣ —«Εσείς που μέσα μπαίνετε αφήστε κάθε ελπίδα». Και ο Ζωιτάκης.. επομένη του βασιλικού αντιπραξικοπήματος. Μεταξύ 17 και 20 Απριλίου 1967 διοικητές σωμάτων και μεραρχιών είχαν επανεξετάσει την κατάσταση από κοινού και είχαν αποφασίσει ν' αναλάβουν τη δράση. μετέδωσε αυτή την απόφαση σ' ένα αποφασισμένο νεαρώτατο γκρουπ. Στην πρώτη φάση της Επαναστάσεως τα αργύρια της προδοσίας ήταν το υφυπουργείο Εθνικής Αμύνης με δικαιώματα υπερυπουργού. χωρίς υπογραφή: «Θέλω να ελπίζω ότι ένα άλλο γράμμα μου με πολλές πυκνογραμμένες σελίδες.000 ονόματα των «εχθρών». Όταν ξανάνοιξε η στραπατσαρισμένη ελληνική δημοκρατία ήταν βιασμένη και νεκρή. Το βιαστικό τους πραξικόπημα ήταν αναίμακτο και αριστοτεχνικά επιτυχές». Γιατί να μη χρησιμοποιήσουν οι συνταγματάρχες το ίδιο σχέδιο.Η αυλαία έπεφτε πάλι... «όλα τάσκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά». Όπως λέει ο εθνικός μας ποιητής.. Στο μεταξύ ένας στρατηγός αντικαθιστά το βασιλιά ως αντιβασιλεύς γι' ανταμοιβή του επειδή «σφύριξε» στους συνταγματάρχες που κατέλαβαν την εξουσία στις 21 Απριλίου 1967 ότι το πραξικόπημα των στρατηγών είχε αναβληθεί. Ο Ζωιτάκης έκλεψε από ένα συρτάρι το τροποποιημένο πρωτότυπο του σχεδίου. που η αρθρογραφία του κάθε άλλο παρά διαπνέεται από εχθρότητα προς το σημερινό δικτατορικό καθεστώς.. ο Παπαδόπουλος πληροφορήθηκε ότι η μεγάλη Χούντα επρόκειτο να χρησιμοποιήσει το ατλαντικό σχέδιο «Προμηθεύς». (Από την «Κόλαση» του Ντάντε) Κατά το τέλος Ιουνίου 1969 πήρα από την Ελλάδα το παρακάτω γράμμα. έβγαλε ένα αντίγραφο και το έδωσε στον Παπαδόπουλο. Έτσι. . ο σημερινός «Αντιβασιλεύς». Στις 2 το πρωί και ένα λεπτό της 21 Απριλίου τα τανκς του Παττακου εξορμούσαν από το Γουδί. που έστειλα μέσω Γενεύης σήμερα. Οι συνταγματάρχες μ' επικεφαλής το σημερινό πρωθυπουργό Παπαδόπουλο αποφάσισαν να κινηθούν μόνοι τους. Αλλ' η μεγάλη αμοιβή δόθηκε στο Ζωιτάκη στις 14 Δεκεμβρίου 1967. Στο ίδιο λεπτό εξορμούσε και ο Λαδάς έχοντας στην τσέπη του τον κατάλογο με τα 10. Έγινε Αντιβασιλεύς! 98 Για την προδοσία του στρατηγού Ζωιτάκη έγκυρη μαρτυρία μας προσφέρει και ο Σουλτσμπέργκερ.

Κάντε κάτι. Δυο χρονιές πήρα μέρος στην Πανελλήνια Έκθεση Ζαππείου.. Μη έχοντας το δικαίωμα να εκθέσω σε κίνδυνο μια ξένη ζωή άλλαξα το όνομα και (μια διεύθυνση κατοικίας) του προσώπου που έγραψε το γράμμα.... Ο κόσμος μου ήταν ο Μανώλης.. Εγώ γύριζα πίσω στη μοίρα μου... Φέτος (1969) τελειώνει. Κανελλόπουλο. Στο αεροδρόμιο.... αλλά την ανέχονται.. απλώσαμε τα χαρτιά με συμμετρία για να μην εξέχει τίποτε και τον ξαναράψαμε με προσοχή. Τίποτ' άλλο.. Ας έκαναν το ίδιο και οι άλλοι να μην τους ενοχλεί η προπαγάνδα. Και τον «κόσμο μου» οι συνταγματάρχες δεν τον είχαν αγγίξει. Δεν συμπαθούν τη δικτατορία της Χούντας..... Δεν έχει καμιά λογοτεχνική αξίωση το φτωχό μου γράμμα. .. Αγαπηθήκαμε αμέσως και σχεδιάζαμε να παντρευτούμε στο τέλος των σπουδών του. έκαιγαν σαν πυρωμένο σίδερο.. από μακρυά....... Οι γονείς μου ανήκουν στη λεγόμενη ανώτερη αστική τάξη και ψήφιζαν πάντοτε το κόμμα της δεξιάς: Παπάγο. Σήμερα με τις φρικτές εμπειρίες που έζησα ξαναζωντανεύω τα όνειρά μου και μου φαίνονται σα να ανήκουν σε κάποια άλλη σβησμένη ζωή. η ζωγραφική και τα όνειρά μου. Εφημερίδα δεν διάβαζα..... Εκείνα τα πατριωτικά θούρια που τρυπούσαν το μυαλό μόλις άνοιγες το ραδιόφωνο τα αντιμετώπιζα μ' ένα πολύ απλό τρόπο: Κλείνοντας το ραδιόφωνο. Καραμανλή.. Ζωγραφίζω καλά. την εξέδρα με τα δακρυσμένα μάτια... Οι λιτές φράσεις... Και απευθύνεται στις ζεστές καρδιές όλου του κόσμου με την πονεμένη κραυγή: Κάνετε ό.. Και διαβάζοντάς το ανατρίχιαζα σε κάθε σελίδα.. Αλλά το γράμμα τώρα θα περνάει τα σύνορα και θα πετάει μακρυά από το κλουβί του φόβου. Εξακολουθούσα να είμαι ερωτευμένη.. σε χώρες ελεύθερες..... «Το όνομά μου είναι Ηλέκτρα Παπά..... Όταν η βαλίτσα πέρασε — χωρίς να την ανοίξουν — άφησα να βγει βαθειά η κρατημένη μου ανάσα.... Κάνουν και τους άλλους καλύτερους.. Σπουδάζει οικονομικές επιστήμες στο Χάρβαρντ... Το γράμμα με τις πολλές πυκνογραμμένες σελίδες ήρθε από τη Γενεύη λίγες ημέρες αργότερα. που είχε ρθει στην Ελλάδα για να δει τους δικούς του.... Είμαι 26 χρονών και έχω τελειώσει τη Σχολή Καλών Τεχνών..τι μπορείτε σεις οι ελεύθεροι για μας τους σκλάβους.. είδα σε λίγο το ατσαλένιο πουλί να ξεκολλάει από την ελληνική γη και μουγκρίζοντας ν' αφήνει τον αέρα της σκλαβιάς. σε κάθε γραμμή.. Ένας φίλος που έφευγε για την Ελβετία δέχτηκε να το πάρει. Ντρέπομαι τώρα που το γράφω..... αλλά το πρώτο αστροπελέκι δεν το πολυαισθάνθηκα.. παρακολουθούσα τον έλεγχο του τελωνείου.. Στον πολύ στενό κύκλο της ζωής μου ανήκει και ο Μανώλης. Ο Μανώλης ανήκει στη σπάνια κατηγορία των ανθρώπων που δεν τους φτάνει να είναι καλοί.. Πού και πού έρριχνα Digitized by 10uk1s . χωρίς να θεωρώ τον εαυτό μου κανένα σπουδαίο ταλέντο... Για μένα έπεσε στις 23 Νοεμβρίου.....». οι απλές σκέψεις. .... Τον πρωτογνώρισα στις αρχές του 1967..... ευτυχισμένη. Εδώ και τρία χρόνια ζω μόνη μου σ' ένα διαμέρισμα της οδού Χάρητος. Και όμως έχουν περάσει από τότε δυο μόνο χρόνια. οι γονείς μου. Και από την εξέδρα του αεροδρομίου... ονειροπαρμένη. Οι μόνες διορθώσεις που έκρινα ότι έπρεπε να κάνω — και έκανα — είναι ένα ονοματεπώνυμο και μια διεύθυνση... Ξηλώσαμε μαζί τον πάτο της βαλίτσας του.... Αισθάνομαι το ιερό χρέος να το παραθέσω ακέραιο — χωρίς καμιά αφαίρεση ή προσθήκη — σ' αυτό το βιβλίο.... Ο πατέρας λέει ότι οι Αμερικανοί θ' αποκαταστήσουν σιγά . εφτά μήνες αργότερα.. έλεγα μέσα μου αναμηρυκάζοντας λόγια του πατέρα........... Το όνειρό μου ήταν να κάνω δέκα παιδιά και να ζαλίζομαι τυλιγμένη από τη μουσική σκάλα των δέκα διαφορετικών φωνών..... Γιατί να είναι απαραιτήτως κακοί. Το αστροπελέκι για την πατρίδα έπεσε στις 21 Απριλίου. Λέει όμως την αλήθεια και μόνο την αλήθεια...σιγά την ομαλότητα.ταχυδρομείο..

. και νευρικό. αφορά τους πολιτικούς. αλλά το έκαναν οι εχθροί των Παπανδρέου. Τα λουλούδια άφηναν και τώρα το εξαίσιο άρωμά τους. γενικά. και η απλή εκδήλωση ενδιαφέροντος δημιουργεί κινδύνους. Όταν η μητέρα της πήρε έναν δικηγόρο και πήγαν στη Γενική Ασφάλεια με μια κουβέρτα και φαγητό τους έδιωξαν με τις κλωτσιές. Στεκότανε μπροστά μου. ν' αντιμετωπίζει τέτοια ασυνήθιστη μεταχείριση.» ρώτησα με ένα τόνο ειρωνικής κακίας.. το μικρότερο κακό. Αλλά στις 21 Απριλίου αντίκρυσα ένα Μανώλη ανήσυχο. σκεφτόμουνα. έλεγε και ξανάλεγε βηματίζοντας. Θυμήθηκα μια φράση του Μανώλη: «Ο πραγματικός άνθρωπος δεν μπορεί να αισθάνεται ευτυχισμένος μέσα σ' ένα κοινωνικό περιβάλλον που το καταπιέζει η οργανωμένη βία». Το άλλο θα είχε τη Ρωσία.. αργότερα. Να πού οδηγεί. «Αυτό είναι καταστροφή». Πέρασαν δυο μήνες. ρίχνοντας ματιές στα χέρια μου. Και το ένα κακό. Άθελα ξανακύτταξα τα χωρίς αλυσίδες χέρια μου. Σπούδαζε μουσική και σύχναζε στους καλλιτεχνικούς κύκλους του Μίκη Θεοδωράκη. Έμεινα μόνη με τα όνειρά μου και μ' αυτά έχτιζα από τώρα την καινούργια ζωή στην ξενητειά. το πάθος της πολιτικής υπερβολής. είχα ένα θώρακα αδιαφορίας. Ο ήλιος εξακολουθούσε να λάμπει ζεστός. Έφυγε στα μέσα Αυγούστου για την Αμερική. μου είπε ένας. Ήταν ένα κορίτσι με πολύ ίσιο χαρακτήρα και με αίσθημα ευθύνης. Στο τέλος . και το άλλο χειρότερο. Η Νέλλη όμως. σκεφτόμουνα. Κατέβασα τα μάτια. «Μην αστειεύεσαι». Εγώ τον παρακολουθούσα δύσπιστα. επομένως. Κανείς δεν ήξερε γιατί την έπιασαν. Τα πουλιά τιτίβιζαν όπως και άλλοτε.. μη μπορώντας να συλλάβω την εικόνα της ψηλομύτας μαμάς της Νέλλης. Δούλευα εντατικά για να τελειώσω τους μισοτελειωμένους πίνακες και τελειοποιούσα τα αγγλικά μου. Ούτε και πού την κρατούσαν. «Με τις κλωτσιές την κυρία. Όλοι κουνούσαν το κεφάλι τους αποθαρρυντικά. φοβερά αδυνατισμένη... Για την πολιτική. Ένα πρωινό βγαίνοντας από το σπίτι μου.. έπεσα πάνω στη Νέλλη. που — δόξα σοι ο Θεός — δεν είχαν αλυσίδες. «Η Νέλλη κινδυνεύει». Το κίνημα έγινε.. Η ζωή μου κυλούσε όπως πριν από τις 21 Απριλίου. μου παρατήρησε κάπως αυστηρά η μητέρα. Η πολιτική. Για πρώτη φορά άρχισα να συνειδητοποιώ την καινούργια κατάσταση. Μας συνέβη. Δεν την αναγνώρισα αμέσως. Κι εγώ τι κάνω πέρα από το να ονειροπολώ και να ζωγραφίζω γλυκερά ηλιοβασιλέματα. Ο Μανώλης είχε απελπιστεί με την παιδικότητα της πολιτικής μου σκέψης και απέφευγε τέτοιου είδους συζητήσεις. έλεγα. στη γωνιά του άλλου δρόμου. Μήπως ήταν η περίπτωσή μου. Θέλοντας να κάνω κάτι για τη Νέλλη πήγα σε μερικούς ισχυρούς γνωστούς μου. όπως η ζωγραφική τους ζωγράφους. Τα σχέδιά μας ήταν να εγκατασταθούμε. Και οι άλλες Νέλλες και οι άλλοι ανώνυμοι άντρες και γυναίκες. Αρχές Σεπτεμβρίου έμαθα από τη μητέρα μου ότι είχαν πιάσει τη Νέλλη. Από τον πατέρα μου άκουγα παλιότερα ότι ίσως ο Ανδρέας Παπανδρέου κάνει κίνημα. μετά το γάμο. μια παλιά μου συμμαθήτρια στο κολλέγιο. Σ' αυτές τις υποθέσεις..καμιά ματιά στην καλλιτεχνική σελίδα. στην πολιτεία που θα έπιανε δουλειά. «Μας αλυσόδεσαν». Και η εγωιστική μου εξοχότητα έχωνε με την επιπολαιότητα της στρουθοκαμήλου το κεφάλι στην άμμο της αδιαφορίας για τον υπόλοιπο κόσμο. με Digitized by 10uk1s . ταραγμένο.τέλος αυτό που έγινε έχει πίσω του την Αμερική. με τις ανακτορικές σχέσεις.

«Είμαι ένας χαμένος άνθρωπος». Όσο δυνάμωναν τόσο ένοιωθα τον πόνο να σουβλίζει το μυαλό. Το κεφάλι άντεχε Digitized by 10uk1s . Εξαγόρασα αυτό που εσύ λες «ελευθερία» δίνοντας δυο ονόματα. Τα ονόματα των πιο πιστών και αγαπημένων φίλων μου. κλιμακωμένη σε διάφορα στάδια. Για νάρχονται να με φτύνουν. Αρνήθηκε: «Όχι. Αυτό μου αξίζει. το ξύσιμο της ανοιχτής πληγής την ανακούφιζε. Εκείνη που υπέκυψε στη βία η εγώ που ζούσα στην ουδέτερη μακαριότητά μου και δεν μ' ένοιαζε για τίποτε άλλο εκτός από τη νησίδα της ατομικής ευτυχίας μου και τα φιλόδοξα όνειρα για εκθέσεις του «έργου» μου στις γκαλερί της Νέας Υόρκης. Το θύμα σηκώνεται. Να το μεγάλο ιδανικό της δικτατορίας.. παλιά μέθοδος. Η «φάλαγγα». όχι. εκπαιδευμένα από επιστημονικούς εγκέφαλους στην τέχνη του βασανισμού. Αλλά η σημερινή φάλαγγα είναι εξελιγμένη.. Τα σημάδια ήταν ανατριχιαστικά. Αλλά στη δική μου συνείδηση τα λόγια της Νέλλης έπεφταν σαν αλύπητο μαστίγωμα. δεν είναι άνθρωποι. χωρίς θέληση. διπλάσια σε όγκο από πριν. Μ' άφησαν γιατί πρόδωσα.» Και ξαναμμένη συνέχισε: «Αφού δεν το ξέρεις θα στο πω. Η Νέλλη συνέχιζε ν' αδειάζει τον εαυτό της. Άκουσε λοιπόν. Θα βρεις τον μπελά σου.. Προσπάθησα να την παρηγορήσω. Όταν συνήλθα είδα να μου περιχύνουν στο κεφάλι και στα πόδια νερό. ήταν τα πρώτα λόγια της. είπες. Σωριάστηκε σ' ένα καναπέ και την έπιασε ένα υστερικό κλάμα που τράνταζε ολόκληρο το κορμί της. Έδειχνε δέκα χρόνια πιο μεγάλη. Βασανίστηκες. Θα πονέσεις λιγώτερο». Στο μεταξύ το θύμα έχει λιποθυμήσει δυο τρεις φορές και το έχουν συνεφέρει με κουβάδες νερό. Έψησα καφέ και ανάβοντας τσιγάρο και για τις δυο κάθησα στο χαλί κοντά και χάιδευα τα χέρια της. με έδεσαν με δυο σκοινιά για να μην κουνιέμαι και άρχισαν. Είπα μέσα μου: Τυχερή είμαι που μου άφησαν τα παπούτσια. Ξάπλωσα μπρούμητα. Την τράβηξα από το χέρι μ' επιμονή και την έφερα στο σπίτι. Τώρα είσαι ελεύθερη. Ξέρεις όμως γιατί είμαι ελεύθερη. Την άφησα να ηρεμήσει. αλλά μόλις το πόδι δεχτεί το βάρος του σώματος ο πόνος γίνεται αβάσταχτος: Το μαστίγιο δουλεύει τότε όπως στο δύστροπο άλογο. Και εφαρμόζουν μια πλήρη μέθοδο. Ακόμη και ο πιο δυνατός πόνος. Και να το φωνάξεις σ' όλο τον κόσμο. «Όταν με πήγαν στην ταράτσα. Με παρακολουθούν». λύνουν το δεμένο κορμί και το διατάσσουν να σηκωθεί και να περπατήσει. σωματικού και ψυχικού. Μονολογούσε μ' ένα σβησμένο βλέμμα: «Οι βασανιστές. Τα πρώτα χτυπήματα φάνηκαν ελαφρά. Τη χρησιμοποιούσαν και στη γερμανική κατοχή και στα χρόνια του εμφύλιου πολέμου. στην ταράτσα της οδού Μπουμπουλίνας. Μια αστραπή φώτισε τα ρουφηγμένα μάτια της: «Ελεύθερη. είναι. Κι αυτή τη στιγμή τα δυο παλληκάρια βασανίζονται. Είναι ανθρωπόμορφα φίδια. Περπατούσε με πατερίτσες. Ανασηκώθηκε περισσότερο πονεμένη παρά αγριεμένη. Σε καταλαβαίνω. Αυτά τα χέρια είχαν φορέσει τις αλυσίδες. Στο τριακοστό έχασα τον αυτοέλεγχό μου. ως που να πουν κι αυτοί άλλα ονόματα και να συνεχιστεί η αλυσίδα. χωρίς τίποτα. της είπα. Το βασικό της στοιχείο είναι η εναλλαγή του σωματικού και του ψυχικού πόνου. «Πάμε σπίτι μου να μιλήσουμε». Όταν τελειώνουν. Το πόδι έχει γίνει μια ματωμένη σάρκινη μάζα. Ταλαιπωρήθηκες. Το διατάσσουν να τρέξει.μάτια και μάγουλα ρουφηγμένα. Αισθανόμουνα να σβήνω. Όλα όμως περνάνε. Πολλές φορές γλυστράει πάνω στο αίμα του και πέφτει. μέρα .νύχτα. Συνήθως χτυπούν σε γυμνά πόδια και έχουν μάθει να σταματούν ακριβώς στα όρια της γάγγραινας.. Στην αρχή πίεσα τον εαυτό μου να μετράει τα χτυπήματα. Οι δήμιοι απολαμβάνουν το θέαμα και αρχίζουν να χοροπηδάνε πάνω στο μισοπεθαμένο κορμί. αυτός που έκανε τον «καλό» είπε σιγά με φωνή που μου φάνηκε φιλική: «Ξάπλωσε στον πάγκο και μη βγάζεις τα παπούτσια σου. Το ξέσπασμα του πόνου. Ποιος από τους δυο μας ήταν περισσότερο ένοχος. Αλλά πήγαιναν κρεσέντο. Ένα χαμένο βλέμμα κι ένας ανεπαίσθητος σπασμός στο κάτω χείλος σούδιναν ολοφάνερη την αίσθηση του μεγάλου πόνου. Το θύμα αναγκάζεται να περπατήσει. όπως έμαθα. Η κοινωνία των νεκρών ψυχών». το συνεχές χτύπημα με ρόπαλα στα πέλματα. έλεγε. ωσότου όλη τούτη η χώρα μεταβληθεί σε μια κοιλάδα με ανθρώπινα κουρέλια χωρίς ψυχή.

αλλά δεν ήξερα άλλα. Πότε είμαι εγώ η ίδια βασανίστρια με το βούρδουλα στο χέρι. Λοιπόν διάλεξε: Πού θες να πάμε. Έχασα τις αισθήσεις μου. Κανένας δεν έχει βγει. Εξαγριωμένοι από την απάντηση πέσανε πάνω μου σα θεριά. Ντρέπομαι να περιγράψω και σε σένα την εφευρετικότητά τους στα μαρτύρια σεξουαλικής διαστροφής.. αγωνίζονταν να στριμωχτούν στα παπούτσια. Να εξηγηθούμε από την αρχή. κορίτσι μου. Είπα και το δεύτερο όνομα. Από τα σπλάχνα μου ξεχύθηκε όλη η φρίκη της νύχτας σ' ένα ακατάσχετο εμετό. «Α. Όσα έγιναν από κείνη τη στιγμή τα θυμάμαι σαν ένα εφιαλτικό όνειρο. Δεν έδωσα απάντηση. Κάποιος ξανάφερε το κουρέλι. Ηρωίδα και ζωντανή δεν γίνεται να βγεις από της Μπουμπουλίνας. αλλά τα πόδια. Καθώς το βρώμικο πανί ερχότανε σ' επαφή με το στόμα μου έχασα και την τελευταία δύναμη αντιστάσεως. «Άκουσε δω. με διέταξαν. «Σήκω και προχώρα στη σκάλα».».. Χωρίς να το σκεφτώ είπα σταθερά: «Στην ταράτσα». «Θα πεις κανένα όνομα. Digitized by 10uk1s . Αρνήθηκα λέγοντας ότι δεν ξέρω άλλο όνομα. Η πόρτα άνοιξε και στο πηχτό σκοτάδι διέκρινα δυο ανθρώπινες φιγούρες. είπε. Έκλαιγα από τους πόνους. Έκανα να σηκωθώ κι έπεσα κάτω βογγώντας. Ένας μου είπε: «Ένα όνομα μόνο και θα πας σπίτι σου». «Ένα ακόμη» άκουσα τη φωνή του επικεφαλής. Τη γλύτωσα με μια ώρα ταράτσα. (Έλεγε ψέμματα). Οι σάρκες ξεχείλιζαν. Έκανα με το κεφάλι μια κίνηση που σήμαινε «ναι». Ένα απ' αυτά έλεγε ότι η συμπεριφορά της αστυνομίας ήταν «πολιτισμένη και ανθρωπιστική».. Ήρθαν κι άλλοι τρεις. που τον κατάπινα. Όταν πείστηκαν ότι ήμουνα ανίκανη να σηκωθώ με τύλιξαν σε μια κουβέρτα και μ' ανέβασαν στην ταράτσα. Ήμουνα ακόμη στο πάνω μέρος της σκάλας όταν με μια δυνατή κλωτσιά από πίσω κατρακύλησα ως κάτω. Υπέγραψα κι ένα σωρό χαρτιά. Παρενέβη όμως ο «κακός»: «Άστηνε να ζήσει και σήμερα. Μου έδωσαν νερό. Περπατώντας με τα τέσσερα έφτασα στη σκάλα και άρχιζα να την κατεβαίνω στηριζόμενη στα χέρια μου και αφήνοντας τα πόδια να σέρνονται. «Όταν οι πληγές μου — εννοώ τις εξωτερικές — άρχισαν να κλείνουν με άφησαν ελεύθερη.». Με κράτησαν όμως κοντά δυο μήνες. Στο γραφείο για ονόματα ή στην ταράτσα για χορό.. Μου έλυσαν τα σκοινιά.τι και αν έλεγα θα αφορούσαν αμέτοχα πρόσωπα πείσθηκαν και με κατέβασαν στο κελλί. Την σκοτώνουμε αύριο». Έπειτα είπα το όνομα. μη με κάνεις να θυμώσω». Μέσα στο στόμα μου είχαν βάλει για να μη φωνάζω ένα στουπί βουτηγμένο σε ανθρώπινες ακαθαρσίες. Ο «καλός» ήταν ξεκαρδισμένος στα γέλια. Έξη ώρες στην ταράτσα και δεν θέλει να σπάσει.». Ας πάνε άλλοι να συνεχίσουν». τότε που άκουσα την κλειδαριά του κελλιού μου να τρίζει..ακόμη. Νέλλη. Ακούγονταν φωνές απ' έξω. ψηλά. Δεν θα σου πω τι μου κάνανε. Με χτυπούσαν αλύπητα με χέρια και με πόδια. Αναγκάστηκαν να με σηκώσουν όρθια και να με κρατάνε για να μην πέσω. Πότε τα δυο παλληκάρια είναι σταυρωμένα. Σ' ένα άλλο διέψευδα με αγανάκτηση την συκοφαντική εκστρατεία του διεθνούς κομμουνισμού περί βασανιστηρίων. Διέκρινα τη φωνή του «καλού»: «Αυτός είναι σκληρό καρύδι. έλεγε ο ένας σιγά. Και κάθε νύχτα οι εφιάλτες με ζώνουν. «Κάνε γούστο την τρομάρα της». Όταν συνήλθα έπειτα από ώρες ήμουνα στο κελλί μου κουλουριασμένη. πρησμένα όπως ήσαν. Και όταν τους εξήγησα ότι από δω και πέρα ό. Έκανα συνεχώς εμετό. με όλη του τη δύναμη. Οι άλλοι ξανάπιασαν δουλειά. Και πλησιάζοντας με κλώτσησε ανάμεσα στα πόδια. Μου άνοιξαν το στόμα. όπως ο Χριστός.. Το νερό πολλαπλασίαζε τον πόνο. Θάλεγα και τρίτο και τέταρτο. είπε ο άλλος. Τα δυο όμως παλληκάρια που πρόδωσα είναι ακόμη στα χέρια τους. Ίσως να είχα αποκοιμηθεί με το κεφάλι στα γόνατα. Άρχισε να ξημερώνει. Το δέρμα των παπουτσιών έσπαζε. Και εγώ στα πόδια τους ακούω τον ψίθυρο: «Γιατί. Έκανα τη σκέψη ότι εγώ στάθηκα τυχερή. Μου έβγαλαν το κουρέλι.

από τα αναρίθμητα μπουντρούμια. Παρακολούθησα ως το τέλος την επιχείρηση και συγκράτησα τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες..... από τις πολλές ταράτσες.. έπειτα ξεθάρρεμα.. Ο άνθρωπος. Η διαδήλωση ξέσπασε ξαφνικά σαν μπόρα. για να τοποθετήσουν τα Digitized by 10uk1s ........... για να σκορπίσουν προκηρύξεις. Ένας Έλληνας σπουδαστής στο πανεπιστήμιο του Πρίνστον..... Ιδίως η αμερικανική κοινή γνώμη χρειαζόταν —έλεγε— εντυπωσιακά πράγματα για να ξυπνήσει... Χιλιάδες φωνές δόνησαν την ατμόσφαιρα.. για να φυγαδέψουν τους κυνηγημένους.. σκορπισμένοι ανάμεσα στο πλήθος... Άλλες φοβόντουσαν.. αλλά προϋπόθεταν εμπιστοσύνη. Εγώ πάντως δεν ανακατεύομαι. Στην αρχή με χρησιμοποίησαν σε δουλειές που δεν απαιτούσαν πείρα και γνώσεις......... Στην αρχή βουβαμάρα... Έπειτα πήρα μέρος σε δυσκολώτερες επιχειρήσεις..... Μη σε κρατάω περισσότερο... Στην ώρα της μεγάλης κυκλοφορίας.. Αντίσταση! είπε.. όπως το κρύψιμο καταδιωκόμενων προσώπων. Παρ' όλα όσα πέρασα... Κι όταν μετά τον πρώτο αιφνιδιασμό κατέφθασαν συντεταγμένες δυνάμεις της αστυνομίας και άρχισε το ανθρωποκυνηγητό πολλές πόρτες άνοιξαν..... Κάποιος του εξηγούσε τις δυσκολίες που έχουμε.. Δεν ξέρω να υπάρχει κάτι τέτοιο...Οι λυγμοί την ξανάπιασαν.. τη φοβία του μεγάλου πλήθους.... Και παραπονιότανε γιατί στην Ελλάδα οι αντιστασιακές εκδηλώσεις ήσαν ακόμη μικρής εκτάσεως και δεν βοηθούσαν «το μέτωπο του Εξωτερικού». Εκείνο που έχει κάποια σημασία είναι ότι μπήκα στο χορό. Για πολλή ώρα μείναμε και οι δυο σιωπηλές. Άκουσα ότι σε είχαν πιάσει... με αντιμετώπισε επιφυλακτικά και μ' έδιωξε ευγενικά....... οι οιμωγές από την ταράτσα της Μπουμπουλίνας..... Ώστε οι κύριοι δημοκράτες του Πρίνστον δεν ήσαν ικανοποιημένοι από μας... Δυο νεκρές ψυχές γίνονταν ζωντανοί άνθρωποι ...... Το ξαλάφρωμα της καρδιάς της και οι διεργασίες που διαισθανότανε να γίνονται μέσα μου της έκαναν καλό.. Έκαναν λοιπόν «ανεπαρκή» αντίσταση τα χιλιάδες παλληκάρια και τα κορίτσια που ξεκινούσαν μέσα στη νύχτα για να ετοιμάσουν και μοιράσουν τον παράνομο τύπο. Δωδεκάμιση με μία το μεσημέρι.... Ένα παιδί ως 13 χρονών έβαλε τρικλοποδιά στον αστυφύλακα που κυνηγούσε λυσσασμένος μια κοπέλλα.... Ούτε δω θα σας πω οργανωτικές λεπτομέρειες....... Και ευγνωμονώ την ώρα εκείνη που καθισμένη στο χαλί στα πόδια της Νέλλης άκουγα τη δραματική ιστορία της και ζούσα την εσωτερική μου μεταμόρφωση..... Ένα χορό που με συνεπήρε ολόκληρη κι έδωσε νόημα στον ανθρώπινο προορισμό μου.. Οι περισσότεροι έχωναν τις προκηρύξεις στις τσέπες τους.. χωρίς να πάθουμε ποτέ ζημιά.. Και χιλιάδες χέρια σηκώθηκαν κι έπιασαν στον αέρα τις προκηρύξεις που ρίχτηκαν από ψηλά κτίρια.... την αφόρητη τρομοκρατία... Δεν τους συγκλόνιζε και δεν τους ξυπνούσε ο θρήνος στα στρατόπεδα........ «Κατάλαβες τώρα. Παραλείπω λεπτομέρειες που μπορεί να είναι χρήσιμες στον εχθρό...... Ανάσανε βαθιά και συνέχισε: «Άκου και το τελευταίο. μου είπε με άγριο βλέμμα.. γιατί είμαι ένας χαμένος άνθρωπος.... Η ψυχή της πονούσε δυνατά...... Μια απ' αυτές ήταν η μεγάλη διαδήλωση της οδού Ερμού... Φοιτητές και φοιτήτριες...... δεν μετανοιώνω για το δρόμο που διάλεξα.... «Λευτεριά».. Πρώτη φορά ερχόμουνα καταπρόσωπο με την καφτή αλήθεια.. που με πολλές προσπάθειες μπόρεσα να συναντήσω με κύτταξε συμπονετικά. Ως το απόγευμα συνεργεία αστυφυλάκων μάζευαν από τους δρόμους τα χρωματιστά χαρτιά.. έρριξαν το πρώτο σύνθημα: «Λευτεριά». «Δημοκρατία»...».... παρά την εφιαλτική προοπτική που ανοίγεται για όλη μου τη ζωή. Ήμουνα αναστατωμένη.. το φως της λευτεριάς... Οι γυναίκες βούρκωναν.. Τα κατάφερνα καλά... Στα χαμένα μάτια της Νέλλης διέκρινα μια θαμπή λάμψη....... Θέλησα να ξαναδουλέψω στην αντίσταση.. Το καλύτερο που έχεις να κάνεις είναι να καθήσεις ήσυχα...... είχε ρθει στην Αθήνα εκείνες τις ημέρες..... Εγώ άκουγα αγανακτισμένη........».

Χρησιμοποιήστε τα όπου μπορείτε για να ξυπνήσουν οι κοιμισμένες συνειδήσεις. για να τοποθετήσουν μιαν αυτοσχεδιασμένη μπόμπα. Συνθέτουν μια εικόνα ωχρή. σ' ένα απόμερο δρομάκι. Αρχίζω από τους τιμημένους νεκρούς μας. Δεν είχαν περάσει τρία . Επιχείρησε να φύγει στο Εξωτερικό με ένα μικρό πλοίο. αλλά πάντως εικόνα της πραγματικότητας. Είναι πολύ σοβαρή δουλειά..Ε. Στις 28 Ιουνίου (1967) δυο νέοι αγνώστου ταυτότητας μοίραζαν στο Περιστέρι Digitized by 10uk1s . που έχει μέσα του τον πόνο. Εκείνα όμως που καταγράφαμε σε τετράδια και έμπαιναν στο σιδερένιο κουτί και θάβονταν στον κήπο του σπιτιού μου είναι πραγματικά γεγονότα. Ήταν ένας εξαίρετος δικηγόρος. Γι' αυτό προσοχή στην ακρίβεια. βασανιστήρια. Σας στέλνω όμως από τις προσωπικές μου σημειώσεις ορισμένα στοιχεία για βεβαιωμένα γεγονότα. παίζοντας με το θάνατο ο μικρός Θεός της νύχτας. Αυτούς που δολοφόνησε η «αναίμακτη Επανάσταση».Η. Χρειάζεται για να διαφωτίσουμε τον Ο. Βγάζοντας από τη μέση τον εαυτό μου θέλω να φωνάξω και να μ' ακούσουν όλοι.τι άλλου είδους εγκλήματα διαπράττει η Χούντα. μια μικρή σκιά περπατούσε σβέλτα στο πεζοδρόμιο.πίσω και μ' ένα πήδημα ξαναγύριζε κι έσκυβε σε κάθε κατώφλι. που είχε πάρει μέρος στη δίκη του ΑΣΠΙΔΑ σα συνήγορος των κατηγορουμένων. Τότε που το ποσοστό ασφαλείας ήταν μηδέν και το ποσοστό του κινδύνου εκατό. με βεβαιότητα ότι κάθε πιασμένος θα περνούσε την τραγωδία της Νέλλης και ότι πολλοί περισσότεροι θάπρεπε να περάσουν στην παρανομία. για να κάνουν τα καθημερινά σαμποτάζ.. Είναι τεχνικά αδύνατο να σας στείλω όλο τον όγκο του συγκεντρωμένου ως τώρα υλικού. Φαίνεται ότι προδόθηκε. Και χάθηκε αλαφροπατώντας σα σκιά μικρού Θεού στα σκοτεινά δρομάκια. Ήσαν από την κατεύθυνση που είχε ακολουθήσει. Τον παρέδωσαν στη Χούντα. εξαφανίσεις και ό. ξεθαρρεμένος με πλησίασε. Και πρέπει να μείνει εδώ στο άγιο χώμα της πατρίδας. Εκεί. Τις επόμενες ημέρες άλλοι νεκροί: Ο Παναγιώτης Ελλής δολοφονήθηκε στο στρατόπεδο του Ιπποδρόμου από έναν αξιωματικό των Θωρακισμένων. Ανάμεσα σ' αυτά ήταν και το πτώμα της Μαρίας Καλόβρου. Σαν με είδε κοντοστάθηκε. σαν κυνηγημένα ζώα. που την πυροβόλησαν από ένα τανκ σε κάποια πάροδο της οδού Πατησίων. Στη γωνιά. μου έβαλε στην παλάμη ένα χαρτί. ότι το μεγάλο έπος της καινούργιας αντιστάσεως ήταν στους οκτώ μήνες του 1967. Ξέρουν ότι κάθε πρωί μετρούσαμε τις απώλειες. Ασφαλώς μας διέφυγαν πολλά στοιχεία. Εκτελούμε αυτή την αποστολή με τη μεγαλύτερη δυνατή ευσυνειδησία.. Όταν λυτρωθούμε από τη σκλαβιά — και τη λευτεριά δεν θα μας τη χαρίσει κανείς. Μας το εβεβαίωσαν αρμόδιοι υπάλληλοι του νεκροτομείου και τρεις δημοσιογράφοι. το Συμβούλιο Ευρώπης και τους άλλους διεθνείς οργανισμούς. Το πρωί της 21 Απριλίου οι ραδιοσταθμοί της Χούντας μετέδιδαν συνεχώς «ότι ουδείς εφονεύθη» κατά τις νυκτερινές επιχειρήσεις. Την ιστορία του Νικηφόρου Μανδηλαρά θα την έχετε ακούσει. το αίμα και τα δάκρυα του λαού μας. μας είπαν. Έμαθαν ποτέ πόσοι αγωνιστές. Παράλληλα με τις άλλες δραστηριότητες η αντιστασιακή οργάνωση που δουλεύω ανάθεσε σε μένα και σε δυο άλλα μέλη της να συγκεντρώνουμε υλικό με γεγονότα για δολοφονίες. μα σε λίγο συνέχισε τη δουλειά του. Το πτώμα του εκβράστηκε σε μια ακρογιαλιά της Ρόδου.μαγνητοφωνημένοσυνθήματα. έσφιξε το κλεισμένο χέρι μου στις μικρές γροθιές του και μου ψιθύρισε: «Για τη λευτεριά». Πηδώντας σαν αίλουρος κύτταζε μπρος .τέσσερα λεπτά όταν ακούστηκαν πυροβολισμοί. Έπειτα νοιώθω ότι αυτό το σιδερένιο κουτί. Ο Γεώργιος Λαδάς σκοτώθηκε από έναν αστυνομικό που τον πυροβόλησε από πίσω. είναι ένα ιερό κειμήλιο του αγώνα. Ποτέ δεν θα ξεχάσω ένα βράδυ που πήγαινα για «δουλειά» στη συνοικία Ζωγράφου. μη έχοντας καταφύγιο. συλλήψεις. Αλλά εκείνο το πρωί στο νεκροτομείο της Αθήνας ήσαν τοποθετημένα δεκαοκτώ πτώματα σκοτωμένων. θα την πάρουμε με τα δικά μας χέρια — τότε το υλικό αυτό θα γίνει η Μαύρη Βίβλος της Δικτατορίας. κοιμόντουσαν μέσα στη βαρυχειμωνιά στα πάρκα ή σε μισοτελειωμένες οικοδομές. κάτω από το ηλεκτρικό φως. Είχε φοβερά σημάδια βασανιστηρίων 100.

ο Τσαρουχάς άφησε την τελευταία του πνοή 101. βρέθηκε ένα πρωί νεκρός σ' ένα χωριό των Θηβών. Όταν το πληροφορήθηκαν οι οικογένειές τους ζήτησαν τα πτώματα για να τα θάψουν Οι στρατιωτικές αρχές δεν έδωσαν άδεια. Τότε Digitized by 10uk1s . Αλλά οι φονιάδες δεν τον είχαν ξεχάσει. Η Χωροφυλακή αρνήθηκε. ο μηχανικός Μάστορας και ο εκδότης της εφημερίδας «Μακεδονική Ώρα» και πρώην βουλευτής Αλέξιος Παπαλεξίου. Μόνο σε τρεις περιπτώσεις. Οι άλλοι μισοπεθαμένοι κλείστηκαν στη φυλακή. Έφερε ανατριχιαστικά ίχνη μαρτυρίων. Στις 5 Σεπτεμβρίου (1967) η αστυνομία έκανε επιδρομή σ' ένα σπίτι της Θεσσαλονίκης. Στο νεκροτομείο της οδού Μασσαλίας κουβαλάνε κάθε νύχτα πτώματα από την οδό Μπουμπουλίνας και από το Διόνυσο. του είπε. συγκεκριμένα για τους Γεώργιο Αντωνιάδη. φρουρούμενο από τους χωροφύλακες. Αγωνιστής με ηρωική ιστορία ο Τσαρουχάς είχε τιμηθεί από το λαό με το αξίωμα του βουλευτή. Και δεν επέτρεψε ούτε ν' ανοιχτεί το φέρετρο. η μνηστή του Γεωργία Παναγοπούλου. Η χήρα ζήτησε τότε να πάρει τον νεκρό στο σπίτι της και να τον κηδέψει. Ο ιατροδικαστής της Χούντας περιορίστηκε να πει: «Η Ασφάλεια θα σας εξηγήσει». Σαν καννίβαλοι ρίχτηκαν πάνω τους. Η αστυνομία τους μπλοκάρισε και τους έπιασε.προκηρύξεις του Πατριωτικού Μετώπου. Συνεχίζω: Ο υπαξιωματικός Κ. Οι σφαίρες είχαν συντρίψει το κεφάλι του. Στις 7 Ιουλίου ο λοχίας Δημήτριος Κολυβάς δολοφονήθηκε από τη Στρατιωτική Αστυνομία. Από τις 11 το πρωί ως τις 7 το βράδυ το φέρετρο έμενε κατάκλειστο. Ο έφεδρος ανθυπολοχαγός Κυριάκος Σιδηρόπουλος δολοφονήθηκε στο χωριό Απόστολοι του Κιλκίς. Μέσα στο αυτοκίνητο ήσαν μαζί του ο Κώστας Μελέτης. Οι καννίβαλοι τον σκότωσαν με τα χέρια τους. Ο λοχαγός Μαρμαράς βρέθηκε σκοτωμένος τις πρώτες ημέρες του Αυγούστου. στο προάστιο Αγία Παρασκευή. Το κεφάλι του ήταν τρυπημένο από τέσσαρες σφαίρες. στην ερημιά της νύχτας. άγνωστο για ποια συγκεκριμένη αιτία. Παλαιολόγος πέθανε από τα βασανιστήρια στο πολεμικό σκάφος «Έλλη». Στην Καβάλα πέντε στρατιώτες στήθηκαν στον τοίχο χωρίς δίκη. Στις 7 οι χωροφύλακες άρπαξαν το φέρετρο και το κατέβασαν βιαστικά στο σκαμμένο τάφο. Ο αξιωματικός της Χωροφυλακής Πέτρος Σωτηρόπουλος. Εκτελέστηκαν επί τόπου. Και τώρα η περίπτωση του Γεώργιου Τσαρουχά. Στα ειδικά συρτάρια του νεκροτομείου που τοποθετούν τα πτώματα κρεμούν την πινακίδα: «Αγνώστων στοιχείων». δόθηκε η εξήγηση ότι «αυτοκτόνησαν». Εκεί. προσωπικός φίλος του Γεώργιου Παπανδρέου. Στην ίδια μονάδα πέθανε ο στρατιώτης Ν. λοιπόν. Σε μια στιγμή η Καίτη. Χωρίς καν μια σφαίρα. Από τότε τα ίχνη του χάθηκαν. από τι πέθανε ο πατέρας μου». άρπαξε τον ιατροδικαστή από το γιακά: «Αν είσαι γιατρός. Έχω υπ' όψη μου πάνω από εκατό συγκεκριμένες περιπτώσεις. Λέγε. Στις 8 Μαΐου 1968 — έπειτα από πέντε χρόνια — ο Τσαρουχάς ταξίδευε με αυτοκίνητο από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα. Ο στρατιώτης Ιωάννης Αρβανίτης δολοφονήθηκε στη μονάδα στρατού Έβρου όπου υπηρετούσε. Ο αριθμός των εξαφανιζομένων έπειτα από τη σύλληψή τους είναι αρκετά μεγάλος. Αργότερα οι αστυνομικοί βγαίνοντας τραβούσαν το ματωμένο σώμα του Γιάννη Χαλκίδη. Η αδελφή του βασανιζότανε στο ειδικό κέντρο του NATO. Γλύτωσε το θάνατο. Λίγο έξω από τη Θεσσαλονίκη ένα απόσπασμα Χωροφυλακής σταμάτησε το αυτοκίνητο. έχεις ορκιστεί να λες την αλήθεια. Ο πατέρας του ήταν κρατούμενος στο στρατόπεδο Λέρου. Την άλλη μέρα. Στην Ασφάλεια τον αποτελείωσαν και έθαψαν βιαστικά το πτώμα του. κόρη του θύματος. πιάστηκε την επομένη του πραξικοπήματος. Οι εφημερίδες της λογοκρισίας έγραψαν ότι επρόκειτο για φόνο «εξ αμελείας». Κωνσταντίνο Κάττη και Τάκη Τσάντη. Το μόνο ελεύθερο μέλος της οικογένειας. Αλλά είναι περισσότεροι. η μάνα. κατάφερε να παραλάβει το πτώμα του γυιού της. Καλιοντζής. Την ημέρα της δολοφονίας του αξέχαστου Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963 ο Τσαρουχάς τραυματίσθηκε βαριά και στο δρόμο και μέσα στο ασθενοφόρο όχημα του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. στέλεχος της Νεολαίας της Ενώσεως Κέντρου. Έσυραν έξω και τους πέντε επιβάτες. στις 11 το μεσημέρι η Χωροφυλακή κάλεσε τη γυναίκα του Τσαρουχά Ιωάννα και της ανεκοίνωσε ότι ο άντρας της έπαθε καρδιακή προσβολή όταν τους είδε και ότι το πτώμα του βρίσκεται στο νεκροτομείο. Και η στερεότυπη απάντηση των αρχών στις οικογένειες των εξαφανισμένων είναι: «Δεν υπάρχει τέτοιο όνομα στους πίνακες των κρατουμένων». Ο Λάμπρος Σπύρου.

ζήτησε πολιτικό άσυλο στο προξενείο της Νορβηγίας και έγινε από μάρτυρας υπερασπίσεως μάρτυρας κατηγορίας της δικτατορίας. ήξερε τι σήμαινε η απειλή. στους βοηθούς του: Άλλοτε χρησιμοποιούσαμε πρωτόγονα μέσα. Πήγε στο Όσλο και βρήκε τον αγαπημένο της. Έγραψε τόσα ο ξένος τύπος. Αργότερα έφυγε για τη Σουηδία. μ' αυτούς τους συρματένιους βούρδουλες. Τον βασάνιζαν μέρα-νύχτα στην ταράτσα. Και ιδρώναμε για να τους «σπάσουμε».. Η φρίκη σταματάει την ψύχραιμη ταξινόμηση των γεγονότων.. Αλλά τα λογικά του πατέρα σάλεψαν. Έτσι όπως ήταν δεμένος στον πάγκο έφεραν τη γυναίκα του και την κόρη του Ελένη.. ένας σαδιστής της Μπουμπουλίνας. Τώρα που έφθασα στο κεφάλαιο «Βασανιστήρια» δεν ξέρω από πού να αρχίσω και τι να πρωτοπεριγράψω. Χιλιάδες οι περιπτώσεις.) Δεν με τρομάζουν όμως ούτε οι Digitized by 10uk1s . Θέλω να πω τη σκέψη μου. Στη Στοκχόλμη η ελληνική πρεσβεία του επανέλαβε σαφέστερα την υπόμνηση ότι οι δικοί του ήταν όμηροι στην Αθήνα. Η κοιλιά και τα γεννητικά της όργανα είναι ακόμη πληγιασμένα από τα καψίματα των τσιγάρων. Δεν είπαν. Και οι άλλοι τέσσαρες. Τώρα ζούνε μαζί μακρυά από τη ζούγκλα. συνεχίζεται χωρίς τελειωμό. Η μνηστή του Γεωργία Παναγοπούλου μπόρεσε στις αρχές του 1969 επίσης να δραπετεύσει. είτε αυτός είτε εκείνες. Για τον Μαρκετάκη θα έχετε ακούσει. Τα χέρια του ήταν — και στον τάφο — δεμένα με χειροπέδες. Αλλά ο αρχηγός της χουντικής αντιπροσωπείας πρόφτασε να του διαμηνύσει ότι «αυτό που έκανε θα το πλήρωναν ακριβά η γυναίκα του και τα παιδιά του». που καθισμένοι στα άνετα γραφεία και τα εργαστήρια των ξένων υπηρεσιών ερευνούν. Είχε ξεφύγει κι αυτός στο Στρασβούργο από τους φρουρούς του και μαζί με το Μελέτη ζήτησε άσυλο. 18 χρονών. σ' ένα διάλειμμα. Και η παρέλαση της φρίκης συνεχίζεται. Να εδώ ο πατέρας της Ελένης. Και κάθε μια κρύβει κι ένα προσωπικό δράμα ή μια οικογενειακή τραγωδία. ενώ τυραννούσε το κορμί μου εξηγούσε. Τώρα. τα ρούχα του λεκιασμένα από ξεραμένο αίμα. όσο απλοϊκή ή παράλογη κι αν είναι. Οι δήμιοι φρενιασμένοι είχαν ξεπεράσει το όριο της γάγγραινας. Λοιπόν δεν είναι οι βασανιστές που με τρομάζουν. για διεστραμμένους εγκεφάλους με ανώτερες σπουδές.. το μυαλό θολώνει. τα στεφάνια και τα ηλεκτροσόκ η δουλειά γίνεται πολιτισμένα. πού κρύβεται ο γυιος και αδελφός. Ο Μαρκετάκης.... Είναι ανθρώπινα κτήνη. και τις εβίαζαν συνέχεια ως που να πει. όπως έμαθα. Δείλιασε και ξαναγύρισε στην Ελλάδα. Η Καίτη όρμησε πάνω στο φέρετρο και με μια υπεράνθρωπη δύναμη έσπρωξε τους φονιάδες και τράβηξε το σκέπασμα. Τα δάκρυα κυλάνε πάνω στο χαρτί και το μουτζουρώνουν. Πάντοτε σ' όλες τις εποχές.ακριβώς εκτυλίχθηκε μια σκηνή που θυμίζει αρχαία ελληνική τραγωδία. άγρια βασανισμένος ο ίδιος. Ο Μάστορας και ο Παπαλεξίου επί μήνες βασανίζονταν μέρα .. Ούτε καν εκείνοι που επιστημονικά σχεδιάζουν τη βασανιστική υποταγή της ανθρώπινης ψυχής με τρομάζουν.. (Ο Καραπαναγιώτης. Ας είναι καλά η αμερικανική βοήθεια.. Ο Μελέτης κατόρθωσε να δραπετεύσει. μελετούν και καταστρώνουν προγράμματα μεγιστοποιήσεως του ανθρώπινου πόνου και ελαχιστοποιήσεως της καταβαλλόμενης ενέργειας. σ' όλες τις κοινωνίες υπήρχαν οι μισθωμένοι εγκληματίες. Πρόκειται. Ξεφυλλίζω τις σελίδες και διαβάζω για τον Πέτρο με το κομμένο πόδι. Όταν έλθει η υποεπιτροπή του Συμβουλίου Ευρώπης ο Μαρκετάκης θα καταθέσει ότι «τα περί βασανιστηρίων» είναι σατανική επινόηση των έχθρων της Ελλάδος. όπως οι δήμιοι. Ο Μελέτης είναι ο ένας από τους δύο (ο άλλος λέγεται Μαρκετάκης) μάρτυρες που έστειλε η Χούντα το Δεκέμβριο 1968 στο Στρασβούργο για να καταθέσουν στο Συμβούλιο Ευρώπης ότι κανένας δεν έχει βασανιστεί. που εκτελούν το καθήκον τους σαν ευσυνείδητοι δημόσιοι υπάλληλοι. Πιο κάτω η Αννούλα.νύχτα. Καθώς ξεφυλλίζω το τετράδιο με τις σημειώσεις μου το χέρι τρέμει. Όλοι αντίκρυσαν το πολτοποιημένο πρόσωπο του σεμνού ήρωα. Δεν ξέρω αν ζούνε.

ότι από το κομμάτι αυτό του μόχθου σας πληρώνονται οι μισθοί των βασανιστών μας και τα εργαλεία που χρησιμοποιούν στο κορμί του λαού μας. Αυτό φρένιασε το φονιά και έσπρωξε το μαχαίρι. δεν θάπρεπε να δοκιμάσετε την ίδια τουλάχιστον συγκίνηση όταν ένα αγοράκι οκτώ χρονών. αλλά η δική σας αμεριμνησία. κι αν συνέβαινε το ίδιο σε όλους τους κυρίους γερουσιαστές και βουλευτές των Ηνωμένων Πολιτειών. Πώς δεν κοκκινίζεις από ντροπή. Αν δεν την ξέρετε αυτή την ιστορία να σας την πω: Ο πατέρας του Γιαννάκη. είχε περάσει στην παρανομία. Χωρίς ένα σταυρό. ακόμη και στον ίδιο τον Πρόεδρο και τους έλεγε ότι δεν συμφωνεί να χρησιμοποιείται ο φόρος σας για να σκοτώνουν μικρά παιδιά στην Ελλάδα και να βασανίζουν κορίτσια νάστε σίγουροι ότι δεν θα είχαμε σήμερα στην πατρίδα μου τύραννους. που καταλήγει στην ταράτσα της οδού Μπουμπουλίνας και στα άλλα ελληνικά κολαστήρια. Το αγοράκι ξεψύχησε 102. Οι αστυνομικοί έπιασαν το παιδί και το χτυπούσαν ζητώντας να τους πει πού κρύβεται ο πατέρας του. χωρίς το οξυγόνο της αμερικανικής βοήθειας και της διπλωματικής υποστηρίξεως. Και η Χούντα των συνταγματαρχών. Πάνε κάθε Κυριακή στην Εκκλησία. θα κατέρρεε σαν χάρτινος πύργος. που τόσο έντονα διακηρύσσετε την απέχθειά σας κατά του φασισμού. Υποπτευθήκατε ποτέ. ούτε οι «πολιτισμένοι» βούρδουλες της αμερικανικής βοήθειας. που απολαμβάνουνε τη μικροευημερία τους — και την ψευτοελευθερία τους — βάζοντας παρωπίδες για ό. στο βουλευτή του.τι συμβαίνει έξω από το στενό τους κύκλο. του αρχηγού των Digitized by 10uk1s . θα φωτογραφίζετε το άγαλμα με τα χρυσά γράμματα που θα του στήσουμε — υπόμενε καρτερικά το μαρτύριο.. Και ξέρετε καλύτερα από μένα ότι αν ο κύριος γερουσιαστής της πολιτείας σας έπαιρνε μερικές χιλιάδες γράμματα από τους ψηφοφόρους του. Τότε ένας έβγαλε ένα μυτερό μαχαίρι και άρχισε να το μπήζει λίγο . Από εδώ όμως αρχίζει η λειτουργία μιας καλά ρυθμισμένης γραφειοκρατικής διαδικασίας. Το έθαψαν σ' ένα χωματένιο λάκκο στο Αιγάλεω. όταν πηγαίνεις στις δεξιώσεις της Χούντας και σφίγγεις το χέρι του δικτάτορα και το χέρι του Παττακού και το χέρι του Λαδά.λίγο στο μέρος της παιδικής καρδούλας.Καραπαναγιώτηδες. αμέριμνοι άνθρωποι και της Αμερικής και της Ευρώπης και όλου του κόσμου. Είναι νομοταγείς πολίτες και καταβάλλουν εμπρόθεσμα τους φόρους τους. είναι ο μικρότερος ήρωας των αιώνων και κάποτε σεις. χωρίς τη συμπαράσταση του NATO και μερικών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων. κύριε πρεσβευτή της Σοβιετικής Ενώσεως. Αρνήθηκε να μιλήσει. εμείς εδώ στην Ελλάδα πιστεύουμε ότι τον Γιαννάκη Δημόπουλο και τους πολλούς άλλους Γιαννάκηδες τους σκότωσε και τους βασάνισε όχι το κτήνος του Αιγάλεω. σαν τουρίστες. Και βέβαια αυτό ισχύει και για σας. πληρωμένους από τους φόρους σας. που είσαστε τόσο ευαίσθητοι όταν αρρωστήσει ο σκύλος σας. Όμως διατηρείτε διπλωματικές σχέσεις και πρεσβείες και εμπορικές αντιπροσωπείες και στέλνετε τεχνικούς συμβούλους — πού. Ο Γιαννάκης λάτρευε τον πατέρα του και μισούσε τους φονιάδες. Ένα μέρος από το μόχθο των νομοταγών και ευσεβών αυτών πολιτών στην Αμερική το Κογκρέσο ψηφίζει να πάει —και πάει — στα ταμεία της Χούντας υπό μορφή «στρατιωτικής βοήθειας». εσύ. Σεις. Εκείνοι που πραγματικά με τρομάζουν είναι οι αμέριμνοι άνθρωποι όλου του κόσμου. μακάριοι άνθρωποι. που είναι βοήθεια όχι για τον ελληνικό λαό. Έχετε πολύ μεγάλη δύναμη στα χέρια σας. προσπαθούν να μην παραβαίνουν καμιά από τις δέκα εντολές και με καθαρή τη συνείδηση κοιμούνται και κάνουν παιδιά πάνω σε καθαρά σεντόνια. Ο Γιαννάκης — σημειώστε αυτό το όνομα. καλοί μου άνθρωποι. Τα πολλά εκατομμύρια των Αμερικανών και Ευρωπαίων και Αυστραλών και όλου του πλανήτη μας. Να γιατί. Αν καθένας από σας χρησιμοποιούσε τα δημοκρατικά δικαιώματα που έχετε κατακτήσει στις πατρίδες σας και έστελνε ένα λιγόλογο γράμμα στο γερουσιαστή του. πολίτες της Ρωσίας και των ανατολικών χωρών. πολίτες όλου του κόσμου. εξομολογούνται με ειλικρίνεια. δεν θα ψηφιζόταν από το Κογκρέσο η στρατιωτική βοήθεια προς την Ελλάδα. Να γιατί είσαστε ηθικά υπεύθυνοι για τη σημερινή κόλαση της πατρίδας μου. ο Γιαννάκης Δημόπουλος από το Αιγάλεω. αλλά εναντίον του ελληνικού λαού. — στη μόνη ευρωπαϊκή χώρα που ο φασισμός βρυκολάκιασε μετά τον πόλεμο.. κυνηγημένος από τη Χούντα. σφάχτηκε από κτηνάνθρωπους της Στρατιωτικής Αστυνομίας.

Βασίλειος Κραβαρίτης. Γιαννομήτρος. Καραθανάσης. την Αγία Παρασκευή (κέντρο του NATO). την Ασφάλεια Πειραιώς. νερόυ και ύπνου. Άρα οι συλληφθέντες είναι 85.000. ο αστυνόμος Γιαννακόπουλος.βασανιστών. που δεν σεβάστηκαν την ένδοξη ιστορία του και το μετέτρεψαν σε άντρο μαρτυρίου υψηλής στάθμης για σημαίνοντα πρόσωπα. Γενική Ασφάλεια Πειραιώς: Ο υποδιοικητής αστυνόμος Σωτήριος Κουβάς. ο υπαστυνόμος Λάμπρος Γιαννούτσος και οι Σωτήριος Αγγελόπουλος. έχουν υποστεί κάποιο είδος — ή και πολλά είδη — βασανισμού.». ότι ο αριθμός των συλληφθέντων μόλις υπερβαίνει το ένα εκατοστό του πληθυσμού της χώρας. Μαρτίνος. ο αστυνόμος Ευάγγελος Μάλλιος. τους ραβδισμούς καθώς και τη στέρηση τροφής. οι Οδυσσέας Σπανός.. Εκεί βασανιζόταν επί τέσσαρες συνεχείς εβδομάδες. γόνος αρχοντικής οικογενείας και βοηθός του Ελβετού καθηγητή Ζαν Μεϋνώ. Πόσοι είναι συνολικά οι συλληφθέντες κατά τα χρόνια της δικτατορίας.000-90. την Βασιλίσσης Σοφίας (έδρα της Στρατιωτικής Αστυνομίας). τη φάλαγγα. Στο στρατοδικείο ο Νοταράς δείχνοντας τις πληγές του ανέφερε μεταξύ των βασανιστηρίων που τον υπέβαλαν. το Διόνυσο. Χρηστάκης. το Νταχάου. Αν θέλετε να κάνετε πολιτική και διπλωματία πατώντας πάνω στις πληγές μας κάνετέ την. Όλοι αυτοί. Ο ναζισμός είχε στην Αθήνα την οδό Μέρλιν και την οδό Ελπίδος και το Χαϊδάρι και πολλά άλλα. Και διεθνώς είναι γνωστότερα το Μπέλσεν. Τασσόπουλος και Κανάτας. Οι συνταγματάρχες μας έχουν την οδό Μπουμπουλίνας (έδρα της Γενικής Ασφαλείας). μεταξύ Κηφισιάς και Νέας Μάκρης. Ηλιόπουλος. τα ηλεκτροσόκ. (Έδρα της Γενικής Ασφαλείας Αθηνών): Ο αστυνόμος Βασίλειος Λάμπρου. Χρηστάρας. Απ' αυτούς οι πιο θηριώδεις είναι: Οδός Μπουμπουλίνας. το Μαουτχάουζεν. Παπαγγελής. Κωνσταντίνος Καραπαναγιώτης και Καλύβας. Είπα την απλοϊκή μου σκέψη και συνεχίζω φυλλομετρώντας το τετράδιο με τα βασανιστήρια. λίγο . που είναι η έδρα του 505 τάγματος πεζοναυτών. Γεωργιάδης. Αυτός ο αριθμός σας δίνει ίσως μια εικόνα της τρομακτικής εκτάσεως που έχει πάρει ο θεσμός των βασανιστηρίων. η Τρεμπλίνκα. Δηλαδή το σύνολο ξεπερνάει τα διακόσια πενήντα. τη Βαρυμπόμπη. αγνώστου επωνύμου. και εκτός από τα γνωστά στρατόπεδα της Λέρου και της Γυάρου. μαζί με πολλούς άλλους ο κοινωνιολόγος Γεράσιμος Νοταράς. επί Digitized by 10uk1s . Και ασφαλώς ο Λαδάς δεν υπερβάλλει. Ο συνταγματάρχης Λαδάς — ο πιο αρμόδιος — χαριτολογώντας έδωσε σε Ευρωπαίους δημοσιογράφους την εξής απάντηση: «Ξέρετε. το Άουσβιτς. κέντρα βασανισμού με λιγώτερη «κίνηση» υπάρχουν.πολύ. οι υπαστυνόμοι Πέτρος Μπάμπαλης. Εκάμαμε συστηματική καταγραφή των βασανιστών και μέσα στο σιδερένιο κουτί υπάρχει ένας κατάλογος από πεντακόσιους περίπου. Και το επόμενο ερώτημα είναι: Από ποιους.5 έως 9 εκατομμύρια. Παρέλειψα ν' αναφέρω το παροπλισμένο καταδρομικό «Έλλη». Για τους εξαιρετικά σκληροτράχηλους κρατούμενους χρησιμοποιείται και ένας «Αντρίκος». την Ασφάλεια Θεσσαλονίκης. κύριοι. Φωτεινός. Λογοθέτης. σε κάθε επαρχιακή πόλη και σε κάθε αστυνομικό τμήμα των μεγάλων πόλεων. Αλλά η μνήμη μας συγκρατεί και τις θετικές και τις αρνητικές πράξεις σας κατά τη μεγάλη μας δοκιμασία. Γραμμόπουλος. Έξω απ' αυτά. Λουκόπουλος και Σπάσος. Πρώτα απ' όλα ας δούμε τα άντρα των λεγομένων «ανακρίσεων» και τα στρατόπεδα των κρατουμένων.. Ασφάλεια Θεσσαλονίκης: Ιδιαίτερα γνωστός είναι ο ανθυπασπιστής Βασίλειος Καραμήτσος. Ο πληθυσμός μας σήμερα είναι 8.

Ο ζήλος. Οι βασανιστές όμως εισέπρατταν το «κατά κεφαλήν» επίδομα των 450 δραχμών. Θέλουμε ν' μας βοηθήσεις. αλλά και τη διαταγή να υποβάλουν τους κρατουμένους σε βασανιστήρια. Αστυνομίας. σε μια μελλοντική «δίκη Νυρεμβέργης» δύσκολα ο κύριος Παπαδόπουλος θα μπορέσει να ισχυρισθεί ότι οι «υπερβασίες» ήταν έργο των κατωτέρων οργάνων. βασανίσθηκαν και τελικά αφέθηκαν ελεύθεροι. Αυτοί που αναφέρθηκαν ονομαστικά αποτελούν την αφρόκρεμα των βασανιστών. Σε άλλες περιοχές ξακουστοί βασανιστές είναι οι αντισυνταγματάρχες Καραφάτζος και Φάβατος και ο υπολοχαγός Μαυρογιάννης. Ούτε τον ΟΗΕ. Κουρκουλάκος. οργανωτή της δολοφονίας του βουλευτή Λαμπράκη. Τσαρουχά. Η «ανακριτική απασχόληση» θεωρείται πρόσθετη εργασία και πληρώνεται από το κράτος μ' ένα δεύτερο μισθό. ή μόνιμοι υπαξιωματικοί του στρατού. Ιωαννίδης. Ασφάλεια Πατρών: Επί κεφαλής συνεργείου βασανιστών ο υπαστυνόμος Αδαμόπουλος. οι οποίοι είναι απλοί χωροφύλακες. Μαυροειδής και Κωνσταντίνος Μπούφας. ο ταγματάρχης Αναστάσιος Παπακωνσταντίνου.. Μια τέτοια εγκύκλιος (αντίγραφο της οποίας υπάρχει στο σιδερένιο κουτί) λέει: «Η ολιγωρία θα παταχθή. που διπλασιάζει τον κανονικό. αφηγήθηκε ότι ο Καραπαναγιώτης του είπε: «Ξέρουμε ότι δεν είσαι κομμουνιστής. γυιος του στρατηγού Μήτσου. καθώς και ο ταγματάρχης Χατζηζήσης. Ο ηθοποιός Περικλής Κοροβέσης. Στρατόπεδο Διόνυσου: Ο ταγματάρχης Θεόδωρος Θεοφιλογιαννάκος επί κεφαλής εννέα τετραμελών συνεργείων. με βοηθούς τους ανθυπολοχαγούς Μαυρομάτη. Βασανίζει τέλος. επιδόματα κλπ. οι ταγματάρχες Β. Στο 561 Τάγμα πεζικού Σέδες τους βασανισμούς κρατουμένων εκτελεί. Άλλοι βασανιστές είναι ο υπομοίραρχος Βασίλειος Μήτσου. Γύρω απ' αυτούς κινούνται περί τις δυο εκατοντάδες «βοηθοί». ούτε τον Πάπα. αγνώστου βαθμού. Κραβαρίτη και Μάλλιο υπολόγισαν ότι το σύνολο των μηνιαίων αποδοχών του καθενός (μισθοί. και ο ίδιος ο διοικητής του 505 τάγματος Ιωάννης Μανουσαξάκης. Έτσι. ούτε το Συμβούλιο Digitized by 10uk1s . θα αμειφθή υπό της Πατρίδος ηθικώς και υλικώς».. εκτός άλλων. Δώσε μας τα ονόματα δυο φίλων σου που δεν συμπαθείς». επιφανειακά τουλάχιστον. Αρκετά προσοδοφόρο το επάγγελμα του βασανιστή. Επίσης. ο ταγματάρχης Ν. Εκτός από τους δυο μισθούς ο βασανιστής εισπράττει 450 δραχμές για κάθε «όνομα» που θ' αποσπάσει από τον βασανιζόμενο.. ανθυπασπιστή Σεϊτανίδη και Σπυρόπουλο. είτε αστυφύλακες. Η έκτακτη αυτή αμοιβή δίνει κάποια εξήγηση του ζήλου και της εφευρετικότητας των «ανακριτών» στην αναζήτηση μεθόδων κάμψεως του θύματος. περιγράφοντας στο «Look» τις αλλεπάλληλες σκηνές βασανισμού του στην Μπουμπουλίνας.) κυμαίνεται μεταξύ 1000 και 1200 δολαρίων (περίπου μισθός πρωθυπουργού). και δη ο υπέρμετρος. ξεκινάνε από την κορυφή της δικτατορίας και διακλαδούμενα μέσω των υπουργείων Δημοσίας Τάξεως και Εθνικής Αμύνης στα Αρχηγεία Χωροφυλακής. Εκατοντάδες από τους Έλληνες που βασανίστηκαν είναι πρόθυμοι να βεβαιώσουν ενόρκως: α) ότι οι δήμιοι τους έλεγαν με υπερηφάνεια: Δεν φοβόμαστε κανένα. ΚΥΠ και στις στρατιωτικές μονάδες φθάνουν υπό μορφήν αναλυτικών εγκυκλίων διαταγών στα «ανακριτικά κέντρα». όταν στην πορεία των «ανακρίσεων» διαπιστωνότανε το «λάθος» και η Χούντα ήθελε να διαφημίσει στο Εξωτερικό απολύσεις κρατουμένων. Ο πίνακας δεν είναι πλήρης. Το ίδιο έλεγαν και σε άλλους κρατουμένους. Για τους Καραπαναγιώτη. Τα νήματα που κατευθύνουν το μηχανισμό του εγκλήματος. Όταν η εγκύκλιος αυτή έφθανε στην οδό Μπουμπουλίνας ο Λάμπρου και οι συνεργάτες του δεν είχαν απλώς την άδεια.. Έτσι εξηγείται το φαινόμενο των πολλών εκατοντάδων πολιτών που πιάστηκαν. ο υπομοίραρχος Τετραδάκης και ο αγνώστου βαθμού Βασίλειος Βαρελάς.κεφαλής του αποσπάσματος που σκότωσε τον βουλευτή Γ. Είναι όμως ο Παπαδόπουλος και οι άλλοι συνταγματάρχες η κορυφή της πυραμίδας. Η οικογένειά σου είναι βασιλική.

Αλλά σεις γιατί διαμαρτύρεστε. τα σιδερένια στεφάνια. Για τη μεθοδολογία του βασανισμού θα μπορούσαν να γραφούν πολλά. β) Οι μοτοσυκλέττες. Δεν ξέρετε ότι αυτά που αποκαλεί ο τύπος σας «κέντρα βασανισμού» είναι «πειραματικά κέντρα» του Πενταγώνου εντεταγμένα σε στρατηγικά προγράμματα. Πολλοί απ' αυτούς που υπέστησαν το στεφάνι τρελλάθηκαν και νοσηλεύονται στο Δημόσιο Ψυχιατρείο ή σε ιδιωτικές κλινικές. έχετε κάποια εικόνα της εφιαλτικής πραγματικότητας. Τα ειδικά εργαλεία βασανισμού έρχονται στο πλαίσιο της στρατιωτικής βοήθειας και παραλαμβάνονται απ' ευθείας από το επιτελείο στρατού. Αλλά η ψυχή μου έχει μαυρίσει. αφού έχει υποστεί και τη φάλαγγα και το στεφάνι. πρώτος πρωθυπουργός της δικτατορίας. που τα κατανέμει στα διάφορα στρατιωτικά κέντρα «ανακρίσεων». ο τρίτος σβήνει αναμμένα τσιγάρα πάνω στην πληγιασμένη σάρκα. Συγχωρείστε με. όταν η αντίσταση είναι μεγάλη. Στο «Διόνυσο» εφαρμόζεται και το σιδερένιο στεφάνι. με σιδηροσωλήνες ή με απλά ξύλινα ρόπαλα. Πού και πού.A. Με αμερικανικό βούρδουλα. τα παραισθησιογόνα. αλλά το επιτελείο αντιτάσσει άρνηση. στο κάτω μέρος των οποίων εξέχουν καρφιά. που σφίγγουν το κεφάλι. Αυτά όλα αν τα φαντασθήτε σε μια απίθανη αφθονία ποικιλιών 103. με τις οποίες μεταφέρουν τα σακατεμένα κορμιά. Και καθώς γυρίζω τις σελίδες και σταματάω στα πύρινα ονόματα Μπουμπουλίνα.της Ευρώπης. Τελευταία το στεφάνι χρησιμοποιείται και στην Ασφάλεια Πειραιώς. Αλλά οι κέρβεροι το ξέρουν και ρίχνουν βιαστικά άφθονο νερό για να συνέλθει ο βασανισμένος και να συνεχίσουν. Κι αυτές είναι οι μόνες στιγμές που σταματάει ο πόνος. συνήθως γυμνοί. οι «ορροί αληθείας». τότε χρησιμοποιούνται ειδικά ξύλα. Ο βασανιζόμενος. εφαρμόζεται όμως σε πολλές ποικιλίες.S. μια υπερμοντέρνα έκδοση του «ακάνθινου στεφάνου» του Χριστού. Έχω μάθει ότι το στεφάνι έχει προκαλέσει αντιδικία μεταξύ αστυνομικών και στρατιωτικών αρχών. Σ' αυτή τη στάση οι κρεμασμένοι Χριστοί. είπε τον Οκτώβριο 1967 σε ομάδα Αμερικανών δημοσιογράφων: «Οι κρατούμενοι απολαμβάνουν περιφήμων συνθηκών».» ή «U. τα ειδικά μηχανήματα για τα ηλεκτροσόκ. οι συρματένιοι βούρδουλες. Και όταν δεν θέλουν ν' αφήσουν σημάδια η φάλαγγα γίνεται με κάλτσες γεμισμένες άμμο. Ένας ταγματάρχης του χουντικού στρατού έλεγε σ' έναν Αμερικανό δικηγόρο που του εξέφραζε την αποστροφή του για τα βασανιστήρια: «Για μας η ανακριτική σκληρότης είναι θέμα επιβιώσεως της Επαναστάσεως. φέρουν την ένδειξη η «MADE IN U. Κάθε τόσο ο κρεμασμένος λιποθυμάει. Με μια συντονισμένη συγχορδία ο ένας μαστιγώνει τον κορμό. οι κλούβες. φαίνεται ότι το επιτελείο ενέδωσε. Ασφάλεια Digitized by 10uk1s . καλοί μου άνθρωποι.». ο τέταρτος κάνει ηλεκτροσόκ στον τράχηλο και ένας πέμπτος ασχολείται με το ξερρίζωμα των νυχιών. Από την προσωπική μου εμπειρία και από εκατοντάδες άλλες περιπτώσεις καταλήγω στο συμπέρασμα ότι εφαρμόζεται μια ρυθμισμένη κλίμακα εναλλασσόμενων σωματικών και ψυχολογικών βασάνων. Οι αστυνομικές αρχές ζήτησαν να πάρουν και αυτές μια μικρή ποσότητα. Δεν συμβαίνουν τα ίδια στο Βιετνάμ. που μιλάω με πίκρα.S. που αναζητεί το ευαίσθητο σημείο του κάθε θύματος. Είναι ένα μηχάνημα που εφαρμόζει στο κεφάλι και περισφίγγεται ολοένα και περισσότερο με σφίξιμο στις δυο βίδες του. υφίστανται τα πιο φρικαλέα μαρτύρια. και με την παρεμβολή ατομικών αυτοσχεδιασμών. κρεμιέται με τα χέρια δεμένα πίσω με χειροπέδες από ένα σιδερένιο γάντζο. τα τζιπς. Πίσω μας είναι οι Αμερικανοί και το NATO.A. Η φάλαγγα αποτελεί την κλασική αρχή. ακόμη και οι κουβέρτες.». ο άλλος συνθλίβει τα γεννητικά όργανα. Τρίτος βαθμός ανακρίσεως είναι το «κρέμασμα». για την οποία ο κύριος Κόλλιας. Διόνυσος.

Αλλά καταλάβατε ποια είναι τα παλληκάρια μας. το μυαλό μου θολώνει. Του διάβασαν και την καταδίκη του: «Εν ονόματι του Βασιλέως.000 δραχμές το κεφάλι του καθενός. Ο Νίκος Κιάος είναι ένας νέος επιστήμονας. Την πήγαν στο Διόνυσο και την έρριξαν σ' ένα κελλί... τα σπασμένα δάκτυλα των χεριών.. Ήταν ένα νέο παιδί. Τον ανέβασαν 37 φορές. σπάζουν ανθρώπινα κόκκαλα. γυιού της γνωστής ποιήτριας Γεωργίας Δεληγιάννη -Αναστασιάδη. Και αντίκρυσε το πρόσωπο του ένοπλου φρουρού της. Επί ένα μήνα τον βασάνιζαν συνέχεια. Και η Σελήνη ήρεμα απαντάει: «Όχι. Ο Νίκος ήταν γενικός γραμματέας του συνδέσμου Ειρήνης «Μπέρτραντ Ράσσελ». γιατί ο πατέρας και η μάνα του πέρασαν πολλά χρόνια στις φυλακές και στις εξορίες. βασισμένο στην ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη». ή υπογράφεις ή πρώτα θα πεθάνω εγώ και μετά θα βγεις εσύ από δω μέσα». Μια από τις μορφές του ψυχολογικού πολέμου. Digitized by 10uk1s . Στο δικαστήριο έδειξαν τις ουλές από τα εγκαύματα.» Ο Τσιαδής κατέρρευσε. Οι δήμιοι είχαν απελπιστεί. Δεν θα υπογράψω. Ήταν εικονική. τα ξερριζωμένα με τανάλιες νύχια. Η εκτέλεση δεν έγινε. Σε λίγο ήρθε κι ένας παπάς για να τον μεταλάβει. «Ετοιμάσου». Τους πιάσανε. Ετοίμαζαν τα χαρτιά της για το στρατοδικείο όταν ανακάλυψαν ότι είχε γίνει λάθος. Μεγάλωσε χωρίς τους γονείς του. Αυτές οι καρδιές δεν βολεύονται παρά μόνο στο δίκιο. Άντεξε όμως. Καταλάβετέ το ότι εκεί καίνε ανθρώπινες σάρκες.. Δεν τα καταφέρνουν πάντοτε.». Να η τραγωδία του Λεωνίδα Τσιαδή.Πειραιώς. τους βασάνισαν. Κλείνω το κεφάλαιο με την περίπτωση της Ελένης Κ. Λέει ο Κουβάς του Πειραιώς στη Σελήνη Σαβινίδου την ώρα που τη βασάνιζε: «Σαβινίδου. Δυο μήνες την βασάνιζε και τη «γλεντούσε» ο ταγματάρχης Θεοφιλογιανάκος. Τι να ξεχωρίσω. Τότε ο Νίκος όρθωσε το σακατεμένο κορμί του και βαδίζοντας προς το θάνατο τραγούδησε τη «Ρωμιοσύνη» του Θεοδωράκη σε στίχους του Γιάννη Ρίτσου: «Αυτά τα δέντρα δεν βολεύονται σε λιγώτερο ουρανό.. που είχε μέσα μισό πόδι νερό.». Δάκρυα κυλούσαν από τα μάτια του. του είπαν. Κατέρριψε το ρεκόρ της ταράτσας. Συνωνυμία με κάποιαν άλλη που καταζητούσαν. Η Χούντα επικήρυξε το Σωτήρη και το φίλο του Δημήτρη Δαρειώτη σαν ληστές για 100. Η Ελένη διηγείται ότι μια από τις μέρες του μαρτυρίου της σκαρφάλωσε στο μικρό άνοιγμα της πόρτας για ν' αναπνεύσει. «Κάνε και την προσευχή σου». Ο Βασιλικός Επίτροπος στην αγόρευσή του είπε ότι «τα δήθεν βασανιστήρια αποτελούν σατανική επινόηση των εχθρών του έθνους». που κάθε σελίδα. Είχαν βρει την ευαίσθητη χορδή του πατέρα. Ο Μπάμπαλης του είπε: «Θα την περάσει μπροστά σου η μισή Ασφάλεια. Ενώ ήταν δεμένος στον πάγκο φέρανε μπροστά την κορούλα του έντεκα χρονών. Ξεφυλλίζω το τετράδιο. Ξεκίνησαν για τον τόπο εκτελέσεων. Τι λες. Ένα παγερό χάραμα τον ξύπνησαν με βουρδουλιές. Σε μια συγκλονιστική έκκληση προς την παγκόσμια κοινή γνώμη η μάνα του Σωτήρη έλεγε ότι το μόνο έγκλημα του παιδιού της και του φίλου του ήταν ότι «νέοι και οι δυο ονειρεύτηκαν έναν κόσμο καλύτερο. ενός νέου σκηνοθέτη.. Και παρέδωσε την ψυχή του. Εγώ θα ζήσω και μετά το θάνατό σου για να δω λεύτερη την πατρίδα μου». Οι στρατοδίκες τους δίκασαν σε πολλά χρόνια φυλακή. Και στη Μπουμπουλίνας και στο Διόνυσο. Την 37η φορά όμως του είχαν ετοιμάσει μια έκπληξη που δεν την περίμενε. Να η περίπτωση του Σωτήρη Αναστασιάδη. Αγωνίζονται να σπάσουνε και ψυχές. κληρωτός στρατιώτης. Κουβά. κάθε ιστορία είναι μαζί μια κατάρα και ένας ύμνος για τον άνθρωπο.

το βοηθό του αρχισυντάκτη και με αστραπιαία ταχύτητα παραδίνω το πολύτιμο υλικό.. Να πώς γινόταν η δουλειά με τα μαγνητόφωνα: Νοικιάζαμε ένα τρίκυκλο για μεταφορές και το σταθμεύαμε σ' ένα πολυσύχναστο μέρος. Ξαφνικά άρχισε να ξεχύνεται η απαγορευμένη θεία μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. τον κίνδυνο. Μια νύχτα. Από τον κρυψώνα μου είδα τα λεφούσια της αστυνομίας νάρχονται. Είναι του Μίκη. Πήχτρα ο κόσμος. Δεν μπορώ να διατηρηθώ Digitized by 10uk1s . αλλά διώχνει το φόβο του κινδύνου. ακούγεται: «Σας μιλάει το Πατριωτικό Μέτωπο. Ήταν γύρω στις οκτώ το βράδυ στην πλατεία Συντάγματος. Μέσα στο τρίκυκλο υπήρχε ένα κιβώτιο με το μαγνητόφωνο και το μεγάφωνο. γραμμένη σε μαγνητοταινία. Ώσπου να ειδοποιηθεί και να καταφθάσει η αστυνομία τα συνθήματα της αντιστάσεως τα έχουν ακούσει χιλιάδες άνθρωποι. Στο σημείο της συναντήσεως αφήνω το ποδήλατο στο πεζοδρόμιο και κυττάζω κάποια βιτρίνα. Ο κίνδυνος παραμονεύει κάθε στιγμή. Όταν ο οδηγός απομακρυνθεί σε απόσταση ασφαλείας. τον περασμένο μήνα χτύπησε δυνατά η πόρτα μου.. Ας είναι. Ο Θεοδωράκης βρίσκεται στα νύχια της Χούντας. φορώντας γυαλιά.. Εγώ κλαίω. Αλλά όταν καμαρώνεις την τυπωμένη παράνομη εφημερίδα και ξέρεις ότι θα πάει σε δέκα χιλιάδες σπίτια και θα διαβαστεί από πολύ περισσότερο κόσμο η ικανοποίηση που αισθάνεσαι δεν διώχνει. Μένω στο υπόγειο μιας φτωχής γειτονιάς.. Ο φασισμός θα συντριβεί.. Και μια ζεστή φωνή. σε πολλά σημεία της Αθήνας και να μαζεύω χειρόγραφα. Αυτό το χώμα κανείς δεν μπορεί να μας το πάρει».. βέβαια..». Είχα μια διεύθυνση για καταφύγιο σε ώρα μεγάλης ανάγκης. Οι περισσότερες σελίδες είναι γραμμένες από μνήμης. τον αλογόκριτο τύπο. Έτσι. Καιρός να φύγω. Ο άνθρωπος με τα χειρόγραφα περνάει ξυστά από το πεζοδρόμιο.. Από καιρό είχα καταστρώσει το σχέδιο διαφυγής. Η μουσική και το τραγούδι σταματάνε. Αισθάνθηκα υπερήφανη που το ντεπούτο μου στην καινούργια δουλειά σημείωσε επιτυχία. Ο κόσμος ανατριχιάζει. με ακρίβεια δευτερολέπτου. Είναι η προσωπική μου τραγωδία σε μορφή ημερολογίου. Αντιγράφω: 2 Ν ο έ μ β ρ η 1 9 6 7 . Το τραγούδι της Φαραντούρη έλεγε: «Σώπα. Χρησιμοποιώ ένα ποδήλατο που στο τιμόνι έχει ένα καλαθάκι. Με κομμένα και αλλαγμένα στο χρώμα μαλλιά. αφήνει το φάκελο στο καλαθάκι του ποδηλάτου και φεύγει. Η φωνή είναι γνωστή. που κάθε φορά αλλάζει. Και με ειδοποίησαν να τον αντικαταστήσω. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να πηγαίνω. Μαζί σταματάει και η καρδιά μου. 2 0 Ν ο ε μ β ρ ί ο υ 1 9 6 7 : Οσμίζομαι ότι πλησιάζει και η δική μου ώρα. Η Δημοκρατία θ' αναστηθεί. Τώρα είμαι παράνομη. το ρυθμισμένο μαγνητόφωνο αρχίζει να λειτουργεί. Κατάλαβα. όπου νάναι θα σημάνουν οι καμπάνες. αλλά η φωνή του είναι ελεύθερη. Στο δεύτερο τετράδιο σταματάω στην πρώτη σελίδα. Δεν μένω πια σπίτι μου. Εδώ και λίγες μέρες ένας που δούλευε στα «μαγνητόφωνα» πιάστηκε.. στο όμορφο διαμέρισμα της οδού Χάρητος. έχω αλλάξει μορφή και δουλεύω στον μυστικό. παλλόμενη από συγκίνηση.Μια αναλαμπή ανθρωπιάς στην κόλαση του Διονύσου. Βαδίζοντας με μεγάλη προφύλαξη από τους πιο σκοτεινούς δρόμους μπόρεσα να φτάσω.. Όταν τελειώσω τη συγκέντρωση των χειρογράφων συναντώ σε κάποιο σημείο ενός δρόμου. ενώ αγωνίζονταν να σπάσουν την πόρτα εγώ κατέβηκα από την είσοδο της υπηρεσίας στο ισόγειο και πηδώντας ένα τοίχο δυόμιση μέτρα ύψος βρέθηκα στη νυχτερινή ερημιά του πίσω δρόμου. Εκτελώ καθήκοντα «συνδέσμου» για την εφημερίδα του Πατριωτικού Μετώπου.

Ο άλλος πειθάρχησε τα χέρια μου σε σιδερένια βραχιόλια. Ένα ρίγος στη σπονδυλική στήλη με παραλύει. Δεν έμενε παρά το πατρικό μου σπίτι. αγαπημένοι.. Κάποιος μου έχωσε στο στόμα ένα μαντήλι.. αλλά με το «κεφάλι». Μια καινούργια φάτσα κατέφθασε. Έπειτα από μια ώρα εξακολουθούσε να είναι στο ίδιο μέρος. Όπως στην οδό Χάρητος. Ξύπνησα τη στιγμή που ένα γλυκό σύννεφο τύλιγε την ψυχή μου. που συνδέεται με τον πίσω δρόμο μ' ένα παραθυράκι. Ξέχασε τα ονόματα που ξέρεις. Τα προβλήματα ήσαν δυο: πώς θα διαφύγω και πού θα πάω.περισσότερο στην παρανομία. Άλλοτε υπουργείο Εργασίας. είδα στο απέναντι πεζοδρόμιο μια φάτσα που το ένστικτο μου λέει ότι είναι ύποπτη. Είναι χαφιέδες της Ασφάλειας. Από δω και πέρα θα ζω συντροφευμένη με τους αχώριστους εφιάλτες μου. Ένα σωρό κόσμος ανεβαίνει και κατεβαίνει τις σκάλες. Το τζιπ σταματάει μπροστά στην κεντρική είσοδο. Ετοιμάσθηκα. Ως προς το πού να πάω. Είναι έκτακτοι υπάλληλοι και πληρώνονται όχι με μισθό. που προσπαθούνε να μοιάζουνε με φοιτητές. Γλιστρώντας πέρασε και το κεφάλι μου. Ο κλοιός σφίγγεται. Ο αέρας που έχουνε.. Οι προμήθειές μου σε τρόφιμα έχουν τελειώσει.». Μπόρεσα όμως να ειδοποιήσω την οργάνωση. 2 3 Ν ο ε μ β ρ ί ο υ : Αποφάσισα να φύγω και ό. Δεν είναι κρατούμενοι. πρέπει. Έχουν φαίνεται επισημάνει την ακτίνα του σπιτιού. Το καφετί κτίριο. σε κάποιο άγνωστο κάτασπρο νησί.. Το καθεστώς των συνταγματαρχών τους προσέλαβε κατά χιλιάδες. Να βγω από την κεντρική πόρτα αποκλείεται. αν ξέφευγα.. Αλλά δεν θα με αναζητούσαν πρώτα απ' όλα εκεί..τι θέλει ας γίνει. Πόρτες ανοίγουν και κλείνουν Digitized by 10uk1s .. με χάιδευε. η άνεση που κινούνται. με μια πυρετική υπερένταση. Δεν είχα όμως άλλη εκλογή. Κάθε επιτυχής κατάδοση που θα οδηγήσει στη σύλληψη ενός «εχθρού» πληρώνεται με 500 δραχμές. Να την η Μπουμπουλίνας. δείχνουν ότι βρίσκονται στο σπίτι τους. Από καιρό σε καιρό βημάτιζε στο πεζοδρόμιο και περιεργαζότανε τα διάφορα σπιτάκια της γειτονιάς. Θα επιχειρήσω να βρω διέξοδο από πίσω. Η τακτική μου είναι να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι λείπω από το σπίτι. Κοιτούσε δήθεν χαζά τη βιτρίνα στο αντικρυνό μαγαζάκι. Ξέρω ότι η ώρα μου πλησιάζει και όμως δεν μπορώ να κάνω τίποτε. Το σκοτάδι έξω ήταν πηχτό.. Πρέπει ν' αντέξεις. Το πολύ να πεθάνεις. Στις δυο το μεσημέρι διαπίστωσα από το παρατηρητήριό μου αλλαγή φρουράς. Στη σκέψη αυτή αισθάνομαι να κουλουριάζεται πάνω μου ένα φίδι και να με σφίγγει. Ακούστηκε το κλικ της χειροπέδης. Πέρασα από το πλυσταριό και ανέβηκα στο διάδρομο του ισόγειου. ενώ από το παραθυράκι του υπόγειου έκανα την καθημερινή κατόπτευση του δρόμου. Σηκωτή με κουβάλησαν στο τζιπ που ήταν κρυμμένο στη γωνία του δρόμου. Ήταν το τελευταίο χαρούμενο όνειρο της ζωής μου. Η σκέψη μου. Τώρα οι πολιορκητές είναι τρεις και καλύπτουν εκ περιτροπής ολόκληρο το εικοσιτετράωρο. Δεν πήγα στη «δουλειά» μου εκείνη την ημέρα. Το άνοιξα και πέρασα τα πόδια μου. Σήμερα η έδρα της Γενικής Ασφαλείας Αθηνών. Θάπεφτα στο στόμα του λύκου. στις ελάχιστες ώρες που κοιμήθηκα ονειρεύτηκα το Μανώλη. 2 2 Ν ο ε μ β ρ ί ο υ : Σήμερα ξύπνησα πεινασμένη. πρέπει.. Τέσσερα χέρια με άρπαξαν. Τον φιλούσα. Όλοι νέοι. αλλά όχι το ίδιο το σπίτι. Τη νύχτα. να με σφίγγει. δούλευε στο ίδιο μοτίβο: «Ήρθε η ώρα σου. Είμαι σαν το ανήμπορο ζώο που το έχουν ζώσει τα άγρια σκυλιά. κρατάνε στα χέρια βιβλία. Για τα ελληνικά μέτρα είναι ένα γερό μεροκάματο. Η Μπουμπουλίνας δουλεύει ασταμάτητα ολόκληρο το 24ωρο. Η πείνα είναι προτιμότερη από. Αυτός κοιτάζει επίμονα το σπίτι μου. Από την κλειδαρότρυπα βλέπω ότι έξω από την πόρτα μου είναι δυο μπουκάλια γάλα. Το πρωί.. έθαψα τις σημειώσεις μου στον κρυψώνα και στις τέσσαρες το πρωί ξεκίνησα. Καθώς με ανέβαζαν στο τέταρτο η κίνηση δυναμώνει. Δεν ανοίγω όμως να τα πάρω. στα νύχια των θηρίων.. Ήμουνα. Πρέπει. Όταν τα πόδια ακούμπησαν στο πεζοδρόμιο κι έκανα να σηκωθώ το αριστερό μου αυτί αισθάνθηκε την κρύα επαφή με την κάννη ενός περιστρόφου. Δεν έχω πια καμιά αμφιβολία. Με σπρώχνουν μέσα. η οργάνωση μου είχε πει από καιρό ότι δεν υπήρχε διαθέσιμη στέγη. οι περισσότεροι αρτίστικα ντυμένοι. Η ώρα κοντεύει τέσσαρες και μισή. Είμαστε μαζί. Ξεκίνησε. αντάλλαξε ένα νεύμα με τον πρωινό και πήρε τη θέση του. Φτάσαμε. αλλά η κίνηση μέσα στο κτίριο δείχνει σα νάναι μέρα.

Κάποια στιγμή με πήρε ο ύπνος.» Κράτησα την αναπνοή μου για να μην φαίνεται η ταραχή μου κι έδειξα ότι το μαντήλι στο στόμα μ' εμπόδιζε ν' απαντήσω. ένας λεβέντης ως εκεί πάνω. με γυάλινα πράσινα μάτια. Συγκέντρωσα όση αυτοκυριαρχία μπορούσα να δείξω ότι έχω. Είδα το χέρι του να χουφτώνει το περίστροφο που κρεμότανε από τη ζώνη του. Ανασηκώθηκα και πλησίασα στην τρύπα του φρουρού. Έπειτα από τα εκτυφλωτικά φώτα των διαδρόμων το πηχτό σκοτάδι του κελιού ηρέμησε τα τεντωμένα νεύρα μου. Ήταν το μικρότερο κακό που Digitized by 10uk1s . δήμιοι. Στεκότανε ορθός. «Ναι». Κάποια στιγμή γύρισε το πρόσωπο προς τη μεριά του. Άπλωσε το χέρι του και το τράβηξε. Κουλουριάστηκα στο τσιμεντένιο πάτωμα κι έκλεισα τα μάτια. ανακριτές. είπε με ήρεμη φωνή. Από το χολ έφταναν στο κελί μου παράξενοι θόρυβοι. Είχε πιαστεί πριν από ένα μήνα. αδύναμη γυναίκα. Όχι. Οι χειροπέδες με τα χέρια στριμμένα στην πλάτη με πονούσαν. —Το ξέρει όλη η Αθήνα. Στο τέταρτο. ακίνητος. Από την εσωτερική σκάλα τους ανέβαζαν στην ταράτσα. —Ποιος στο είπε αυτό. Τον άκουσα να λέει: «Αυτό που είπες τώρα δεν θα το λες αύριο». δεν μπορώ ν' αντέξω εγώ η φτωχιά. τα ραδιόφωνα στη διαπασών. Αυτοί που ανέβαιναν το Γολγοθά της ταράτσας διασταυρώθηκαν στη σκάλα μ' έναν άλλον που τον κατέβαζαν. Τα ξεχωρίζεις από μια τρύπα που έχει το καθένα στο ύψος κανονικού άντρα.. και με κοιτούσε: «Εγώ είμαι ο Καραπαναγιώτης». «Μ' έχεις ακουστά. είπα. Αν ήθελα να πολεμήσω έπρεπε να κάνω κι εγώ το ίδιο. δείχνει άψυχο. —Ότι είσαι βασανιστής. στύλωσα τα μάτια μου περιφρονητικά απάνω του και είπα: «Άκουσε. αυτός είναι ο Γληνός. Έτρεμα ολόκληρη. οι γραφομηχανές δουλεύουν. —Τι άλλο έχεις ακούσει για μένα. Και άρχιζε το παιγνίδι με ανοιχτά χαρτιά. Κι ακόμη τον βασανίζουν. Είναι ο Παπαζής.βιαστικά. Μπόρεσα και είδα την πρώτη φρικτή εικόνα της Μπουμπουλίνας. Ένας πήγαινε μόνος του. Είχε γυρισμένες τις πλάτες του. Το κεφάλι του εξέχει από την κουβέρτα κι είναι πεσμένο. είμαι έτοιμη για όλα. Μοιάζει με πληγωμένο περήφανο αετό που τα γεράκια έχουν πέσει πάνω του και τον κατασπαράζουν. Δυο . Το θηρίο ήταν έτοιμο να χιμήξει. του φρουρού. Τα τηλέφωνα κουδουνίζουν.. Περπατούσε δύσκολα με τα τέσσερα. Καραπαναγιώτη. Θεέ μου. Τον προκαλούσα με την κρυφή ελπίδα να χάσει την αυτοκυριαρχία του και να με πυροβολήσει. Ήταν μέρα όταν ανοίγοντας τα μάτια μου αντίκρισα μπροστά μου το ψυχρό κι αγέλαστο πρόσωπο του Καραπαναγιώτη.δυο οι βασανιστές κουβαλούσαν μέσα σε κουβέρτες σακατεμένα παλικάρια. Ονόματα λοιπόν ήθελε. Το μαντήλι στο στόμα μ' έπνιγε. Δεν σε φοβάμαι». Από το στόμα μου βγήκε η κοφτή απάντηση: «Οι άντρες που απειλούν δεμένες γυναίκες δεν είναι άντρες». —Ποιος συγκεκριμένος άνθρωπος στο είπε. ένα σωρό γραφιάδες. δυο μεγάλα χολ και συνέχεια τα κελιά. Πολύ γρήγορα είχαμε φθάσει στο κρίσιμο σημείο. Ο μηχανισμός του εγκλήματος δουλεύει σκληρά. Ξαναγύρισα στη γωνιά μου. Ένα πανδαιμόνιο. Και όμως πρέπει. Με πέταξαν μέσα σ' ένα απ' αυτά. τον ξέρω. Προλαβαίνω να τον δω. μοτοσικλέτες με τις μηχανές αναμμένες. Οι συνοδοί τον κλωτσούσαν για να βιαστεί. Στα ψυχρά πράσινα μάτια άστραψε μια κόκκινη φλογίτσα. ζυγιάζοντας κάθε λέξη.

Τα χέρια με τις χειροπέδες στην πλάτη πονούσαν. Έτσι κρεμασμένη με πήγε κάτω από ένα ντους και άνοιξε τη βρύση. Δυο σιδερένιοι σωλήνες λυγισμένοι. όταν το θύμα δεν δίνει τα ονόματα που του ζητάνε και έχουν εξαντλήσει όλα τα μαρτύρια. Ήθελα να σηκωθώ. Ήξερα όμως ότι τον πρώτο γύρο της πρώτης μέρας μου στη Μπουμπουλίνα δεν τον είχε κερδίσει ο Καραπαναγιώτης. ανεβήκαμε την εσωτερική σκάλα.. Από περιγραφές γνώρισα τον Μπάμπαλη και το Σπανό. Στο βάθος το συνηθισμένο επίσης πλυσταριό. Καθώς το χτυπάει κάποιος αλλοιώνεται και πολλαπλασιάζεται και η πιο σπαρακτική κραυγή. Δάγκωσα τα χείλια μου για να μη φωνάξω. αλλά δεν πυροβόλησε. Τα μάτια ξανακοκκίνισαν από το αίμα του κεφαλιού. με άρπαξε από το λαιμό και αμίλητος μ' εκσφενδόνισε στον τοίχο. Τώρα τον ξέρω. αλλά δεν τα κατάφερα. τα γυάλινα μάτια του Καραπαναγιώτη. μου σφύριξε φεύγοντας. Οι βούρδουλες που ανεβοκατέβαιναν. Στη σειρά 3-4 ντους για τους λιποθυμισμένους. Δεν την χρησιμοποιούν συχνά αυτήν την τρύπα. Έδιωξε το φρουρό. Στη συνέχεια του πλυσταριού υπάρχει ένα πολύ μικρό δωμάτιο. το χολ. Είναι ένα είδος χαριστικής βολής.. Στη γωνιά πεταμένα δυο . Τώρα όλα χόρευαν μπροστά μου. Βήματα ακούστηκαν στη σκάλα. Πότε πότε. Στο βάθος η ανταύγεια από τα φώτα της νυχτερινής Αθήνας.. όπως είπαν και σε μένα. Όταν ο ένας βούρδουλας υψωνότανε ο άλλος έπεφτε. Στον τοίχο το άνοιγμα μιας τρύπας. Μπροστά μου πάλι τα γυάλινα μάτια του Καραπαναγιώτη.ίσα για να χωράει ένα ανθρώπινο σώμα. Ο ένας έφυγε. 2 5 Ν ο ε μ β ρ ί ο υ : Χθες βράδυ στις οκτώ με ανέβασαν στην ταράτσα. Ήρθαν δυο στο κελί μου και μου είπαν να τους ακολουθήσω. Αγωνιζόμουνα να κρατήσω τις αισθήσεις μου. Τότε δεν ήξερα ακόμη τον προορισμό του. Καμιά φορά μένει σφηνωμένο ως την άλλη μέρα. Περιεργάστηκα την ταράτσα. κλονίστηκα κι έπεσα μπρούμυτα με τα χέρια δεμένα πίσω. Με έριξαν ανάσκελα και μ' έδεσαν στον πάγκο. Αλλά είναι άψυχο. τα σπασμένα μπαμπού. Κάθε δέκα λεπτά περίπου ο καθένας σταματούσε εκ περιτροπής για να ξεκουραστεί. Ο Καραπαναγιώτης έσκυψε και με σήκωσε τραβώντας με από τα δεμένα χέρια. Χτυπούσαν με λύσσα και οι τρεις. Η τρύπα είναι πάλι ελεύθερη. Πιο κει ένα βαρέλι άδειο.μπορούσε να μου συμβεί. τότε το τοποθετούν μέσα στην τρύπα. Έβλεπα θαμπά κόκκινα τα πόδια του Καραπαναγιώτη. Έτρεμα ολόκληρη. Έχασε την αυτοκυριαρχία του. με το κεφάλι προς τα μέσα. Μερικές σταγόνες αίμα κύλησαν από το μέτωπο στα μάτια. Αυτό κράτησε σχεδόν μισή ώρα. Τότε ένοιωσα τον πρώτο δυνατό πόνο. Το νερό ξέπλυνε το αίμα και ξεκαθάρισε τα μάτια μου.. Εκείνη την ώρα μπήκαν στο πλυσταριό άλλοι τρεις. Το παλικάρι ή το κορίτσι που βάζουν στην τρύπα. Στη μέση του πλυσταριού ένας πάγκος με σκοινιά λυμένα στις δυο άκρες του. Τότε κάποιος το σπρώχνει και πέφτει σα βολίδα στο υπόγειο. Με κάθησε στον πάγκο. και μπροστά ο ένας. Αυτή η τρύπα φτάνει ως το υπόγειο. Το κεφάλι μου χτύπησε. Ανάπνεα δύσκολα. Ίσα . το τσιμεντένιο πάτωμα πιτσιλισμένο από το αίμα του κεφαλιού μου. «εμείς δεν είμαστε φονιάδες σαν και σας». πιο κει αυτός που ανανέωνε τις δυνάμεις Digitized by 10uk1s . Μεταφέρεται στο νεκροτομείο με την ένδειξη: «Αυτόχειρ αγνώστων στοιχείων». «Θα τα ξαναπούμε». Από το λαιμό και κάτω οι βουρδουλιές έπεφταν με ρυθμό. χάνει τις αισθήσεις του και το βάρος του σώματος κάνει μόνο του τη βουτιά του θανάτου. Περάσαμε στο διάδρομο. Το βαρέλι για να δυναμώνει τον τρόμο. Η καρδιά μου χτύπησε δυνατά. Αλλά τι συμβαίνει. Μια συνηθισμένη μεγάλη ταράτσα. στη μέση εγώ και από πίσω ο άλλος. Ένα ντουλάπι ανοιχτό και μέσα κρεμασμένοι βούρδουλες από σύρμα. Ρούφηξα με ηδονή τον καθαρό αέρα και αγωνιζόμουνα να συγκρατήσω την καρδιά μου που πήγαινε να σπάσει. Γιατί. Και πρόσθεσε: «Και πολύ σύντομα». Ο φρουρός μου αμίλητος. Ο τρίτος ήταν καινούργιος.τρία ρόπαλα σπασμένα. Η μοτοσικλέτα είναι για να σκεπάζει τις φωνές. Δεν το σπρώχνουν όμως.

του παίρνοντας βαθιές εισπνοές για να ξαναρχίσει. σίγουρα πέθαινα. Σας αγαπάω όλους. Τράβηξε δυο ... Ίσως να πέθαινα και να λυτρωνόμουνα από τα χέρια τους. Ο Καραπαναγιώτης πίεζε ακόμη το τσιγάρο πάνω στην καμένη σάρκα για να σβήσει και την τελευταία μικρή κάφτρα. Έκανε μια κίνηση και μούσκισε το μπούστο. είπα. ηδονιζόμενο προκαταβολικά με τις αντιδράσεις μου. Με ξανάδεσαν και άρχισαν να με χτυπάνε πάλι.. πάνω από την κάλτσα. Όταν τέλειωσε είπε: «Δεν προτιμάς να πάμε στο γραφείο. Άναψε ένα τσιγάρο. όλα τώρα μπερδεύονταν σ' ένα πυρρίχιο χορό του μυαλού. «Για κύτταξε. Η σιχασιά ήταν δυνατότερη από τον πόνο.». Σε λίγα λεπτά ο γιατρός ανέβηκε. Ο γιατρός κύριος Νικόλαος Κιούπης έβγαλε το στηθοσκόπιο και με εξέτασε. Ευχαριστώ. Συνήλθα εισπνέοντας ένα μπαμπάκι με κάτι σαν αιθέρα. Αλλά μη φεύγεις. Ας έχανα τουλάχιστον για λίγο τις αισθήσεις μου. Ο Καραπαναγιώτης έλυσε τα σκοινιά των ποδιών.. Ένα ήρεμο πρόσωπο εξοικειωμένο με την ταράτσα.». αντέχει ακόμη. Στο άνοιγμα της πόρτας φάνηκε η σωματώδης σκιά. Το κτήνος είχε καρφώσει τα μάτια του στα δικά μου. Είμαι όμως ζωντανή. Μανώλη. στο βάθος η φωτισμένη Αθήνα. «Ναι. Η φλογίτσα άγγιξε τη ρόγα. Ο Καραπαναγιώτης. Χύμηξε. Αναπνέω δύσκολα. Μ' έλυσαν από τον πάγκο. Ακούω στους διαδρόμους και στη σκάλα το πήγαινε-έλα. τίναξε τη στάχτη του και το έσβησε στο μηρό μου. Ο Καραπαναγιώτης με σήκωσε από τις χειροπέδες και πλησιάζοντας τον τοίχο με κρέμασε από έναν γάντζο. Και σε κάθε εισπνοή πονάω σα να με σουβλίζουνε και να με καίνε μαζί.. μάνα. βοήθησέ με ν' ανθέξω. Ακόμη κι ο Χριστός είπε: «παρελθέτω.. Κατ' ευθείαν μ' έδεσαν στον πάγκο. συγχωρείστε με. είπε ο Καραπαναγιώτης.» ρώτησε. Οι παρακλήσεις μου δεν εισακούονταν όλες τις φορές.. Αλλά όχι για πολύ». Ναι. Έπιασε τον αριστερό μαστό και τον έστυψε με όλη του τη δύναμη. Κάθε φορά που έβλεπα τον βούρδουλα υψωμένο παρακαλούσα το Θεό να μην πιέσει πάνω στο καμένο σημείο του ποδιού. Έβγαλα ένα ουρλιαχτό πόνου και ένοιωσα να βυθίζομαι στο χάος. Μας κάνει πολύ τη δύσκολη». πατέρα. Είμαι σίγουρη ότι είναι νύχτα. Με πολλή προσπάθεια ψιθύρισα: «Κτήνος». Το πληγιασμένο κορμί δεν αισθανότανε τα χτυπήματα. Ότι είσαι ένας φονιάς». Μανιασμένος με τράβηξε από τις χειροπέδες. Άφησε το μαστό και άναψε ένα σπίρτο. θ' αντέξω. που είχε βάλει στη μύτη του ο γιατρός. Βοήθησέ με να πεθάνω.. Τότε χτύπησε κάποιος το βαρέλι και ο ήχος της κολάσεως με ξαναγύρισε στον κόσμο των ανθρώπων. είπε μια φωνή. Ο πόνος με βύθιζε ξανά στο χάος. τις κλωτσιές. Το ψιθύρισμά μου είχε τον τόνο της άγριας ικεσίας: «Σκοτώστε με». Αγαπάω τον κόσμο όλο. Δεν ήταν αυτό. Μήπως φοβήθηκαν ότι θα πεθάνω. Ο Καραπαναγιώτης είπε: «Καλά. Το καταλαβαίνω από το πηχτό σκοτάδι του κελιού. γιατρέ. Τράβηξε ακόμη μια δυνατή ρουφηξιά από το τσιγάρο του. Δυο με τύλιξαν σε κουβέρτα και μ' ανέβασαν. Τώρα ξεκουραζόταν ο Καραπαναγιώτης. Τσίριξε η Digitized by 10uk1s . σε παρακαλώ». Το κλειδί στριφογύρισε στην κλειδαριά. —Για αφήστε μένα. Το μόνο που πρόσεξα καθώς πλησίαζε ήταν ότι είχε βλογιοκομμένο πρόσωπο. 2 6 Ν ο ε μ β ρ ί ο υ : Δεν είμαι σίγουρη αν είναι 26 ή 27 ή και 25 Νοεμβρίου. Ο πόνος τρύπησε το μυαλό. Ο Καραπαναγιώτης είπε: «Φωνάξτε το γιατρό της υπηρεσίας». Η φλογίτσα έδειξε μερικές σταγόνες ιδρώτα γύρω στα σημάδια της βλογιάς. Οι άλλοι σταμάτησαν. Παναγιά μου. «Ένα όνομα και πας σπίτι σου». Έγειρα το κεφάλι και με το κάψιμο της πρώτης βουρδουλιάς ο κόσμος μέσα μου έσβησε. Η ταράτσα δεν σταματάει ποτέ. Θεέ μου παντοδύναμε. Η φωνή μου δεν έβγαινε. Έπειτα με αργές κινήσεις σήκωσε τη φούστα μου ψηλά.τρεις ρουφηξιές και πλησίασε. Με το τσιγάρο στο στόμα σήκωσε τα μανίκια του πουκάμισού του. Ευσυνείδητα γνωμάτευσε: «Αντέχει ακόμη. Αλλά η φλογίτσα πλησίαζε. «Έχεις να πεις τίποτα. κύριε Κιούπη.

Συντροφευμένη από τον πόνο και τον πυρετό — θα πιστέψετε. Γρήγορα με ξαναζωντάνεψαν. κατέβασε τις κάλτσες μου και έμπηξε την καρφίτσα στη σάρκα κάτω από τα νύχια. Μου γύρισε την πλάτη και ξαναπήρε το απρόσωπο ύφος. ενώ είχα χάσει τις αισθήσεις μου. 9 Δ ε κ ε μ β ρ ί ο υ : Ούτε τη νύχτα που πέρασε με θυμήθηκαν. Και προσφέρεται. Έτ