OSNOVNE KARAKTERISTIKE MAŠINA ZA

TRANSPORT TEČNOSTI I GASOVA
PODJELA, OBLAST PRIMJENE
Industrijski standardi odredili su pumpe kao mašine za transport tečnosti. Tu se
podrazumjeva da pumpa kao mašina je predodređena za transport tečnosti pri čemu
joj se mora povećati energija. Pri radu pumpi, energija dobijena od pogonskih mašina
pretvara se u radnom kolu u potencijalnu, kinetičku i u neznatnoj mjeri u toplotnu
energiju toka tečnosti.
U industriji dosta su u primjeni hidroprenosnici. To su mašine za transformaciju
mehaničke energije u pritisnu (pumpno kolo), a potom pritisne energije u mehaničku
energiju (turbinsko kolo). Koriste se za prenos promjenjivog obrtnog momenta kod
mašina koje rade u teškim uslovima. Hidroprenosnici su u mnogo slučajeva
smješteni u jedinstven konstrukcioni blok.
Hidraulički motori, pumpe i hidroprenosnici svrstavaju se u klasu hidrauličkih
mašina. Podjela hidrauličkih mašina po energetskom i konstruktivnom predznaku
prikazani su na slici 1.1.
Često se u literaturi koristi podjela pumpi na dinamičke i zapreminske. U
dinamičkim pumpama predaja energije toku struje vrši se pod uticajem sila tj. preko
radnog kola spojenim sa ulazom i izlazom pumpi. Predstavnik te klase su
centrifugalne pumpe (slika 1.3.). Kod zapreminskih pumpi, energija se predaje
tečnosti putem periodičnog pomjeranja klipa u kućištu cilindra. Tipični primjer
zapreminskih pumpi su klipne pumpe (slika 1.4.).
Podjela mašina za transport tečnosti i gasova na osnovu konstruktivnog
predznaka i svojstva transportovane sredine prikazane su na slici 1.2. Sa te slike
može se uočiti da se u industriju najviše koriste obrtne pumpe. Kod njih se transport
tečnosti vrši pod uticajem međulopatičnih kanala radnog kola.
Od zapreminskih pumpi najviše su rasprostranjene klipne i rotorne, a
predstavljene su na slici 1.4. i slici 1.5. Transport tečnosti vrši se sa promjenjivom
brzinom, zbog čega je strujanje na izlazu sa pulsacijama. Princip rada strujnih
mašina zasniva se na principu da se za transport radnog fluida koristi kinetička
energija drugog fluida (para ili voda).
1
Slika 1.1. Podjela hidrauličkih mašina po energetskom i
konstruktivnom predznaku
Slika 1.2. Podjela hidrauličkih mašina po konstruktivnom predznaku
i osobinama transportovane sredine
2
Može se zaključiti, da pumpe transportuju tečnost koja je nestišljiva (ρ = const.),
dok ventilatori transportuju zrak koji je stišljiv, ali sa obzirom na pritisak koji se u
njima ostvaruje, neznatno se mijenja njegova gustina, te se može uzeti kao da kroz
ventilator struji nestišljiv fluid. Zbog ovoga se pumpe (obrtne) i ventilatori posmatraju
kao da rade sa istim fluidom tj. tekućinom. Sva razmatranja, kako teoretska tako i za
proračun su zajednička za pumpe i ventilatore, ali samo u hidrauličkom dijelu, dok se
u mehaničkom dijelu proračuna razlikuju zbog razlike u gustinama između vode i
zraka.
DINAMIČKE MAŠINE
U zavisnosti od smjera strujanja tečnosti u radnom kolu, turbopumpe dijele se na:
centrifugalne, zavojne i aksijalne.
Na slici 1.3. prikazana je shema centrifugalne pumpe. Osnovni radni element je
radno kolo (1). Radno kolo sastoji se zadnjeg (osnovnog) vijenca i prednjeg vijenca
(poklopca). Ako radno kolo nema prednji vijenac onda je to otvoreno radno kolo.
Između vijenaca radnog kola nalazi se niz lopatica (uobičajeno od 5 do 8). Lopatice
sa vijencima obrazuju niz međulopatičnih zakrivljenih kanala kroz koje struji radni
fluid. Međulopatični kanali su osnosimetrično raspoređeni. Radno kolo je postavljeno
na vratilo koje je preko spojnice povezano sa pogonskim motorom. Radno kolo je
smješteno u kućištu (2) koje u ovom slučaju ima oblik spirale, pa se naziva i spiralno
kućište, ili kraće spirala. Izlazni dio spirale nastavlja se u izlazni – odvodni difuzor (4)
sa kojim se pumpa povezuje sa potisnim – odvodnim cjevovodom. S druge strane,
na spiralu se postavlja usisni poklopac (3), pomoću kojeg se tečnost dovodi iz
usisnog rezervoara preko usisnog cjevovoda do radnog kola pumpe.
Slika 1.3. Shema centrifugalne pumpe
Pri obrtanju radnog kola pumpe između lopatica radnog kola i radne tečnosti
dolazi do njihovog uzajamnog djelovanja. Radna tečnost pod djelovanjem lopatica
radnog kola prima od njega energiju i premješta se pod dejstvom centrifugalne sile
od ulaza ka izlazu, jer mu se povećava strujna energija – pritisna i kinetička. U
3
oblasti radnog kola djelići tečnosti kreću se po saosnim rotacionim površinama od
ose radnog kola ka periferiji. Po izlasku iz radnog kola tečnost ulazi u spiralu čiji je
zadatak da sakupi svu tečnost koja izlazi iz radnog kola i da je usmjeri ka potrošaču.
Drugi zadatak spirale je da izvrši transformaciju kinetičke energije koju tečnost nosi
sa sobom po izlasku iz radnog kola u pritisnu energiju. Proces transformacije
nastavlja se dalje u odvodnom difuzoru (4).
Pri ulazu tečnosti u pumpu dolazi do smanjenja pritiska (vakuum ili podpritisak).
Pod dejstvom atmosferskog pritiska ako se tečnosti crpe iz otvorenog rezervoara ista
dolazi u pumpu i zauzima mjesto tečnosti koja je dospjela u radno kolo, tj. proces
teče kontinuirano.
Na slici1.4. prikazana je shematski aksijalna pumpa. Tečnost dolazi u radno kolo
(1) preko dovodne cijevi (3) u osnom smjeru. U nekim slučajevima kao dovodna cijev
služi dobro oformljen ulazni dio pumpe. Radno kolo sastoji se od glavčine i nekoliko
lopatica (najčešće od 3 do 8) koje su radijalno postavljene na glavčinu. Lopatični
profil ravnomjerno i prostorno se mijenja i na svakom proizvoljnom radijusu ima oblik
aeroprofila. Pri obrtanju radnog kola usljed uzgonskog djelovanja lopatica radnog
kola i tečnosti, tečnosti se povećava strujna energija koja se manifestuje porastom
pritiska i brzine. U oblasti radnog kola djelići tečnosti kreću se približno po
cilindričnim površinama, vršeći jednovremeno obrtno kretanje i kretanje u osnom
pravcu.
Slika 1.4. Shematski prikaz aksijalne pumpe
4
Po izlasku iz radnog kola tečnost ulazi u difuzor – zakolo (2). To je nepokretan
element snabdjeven sa nekoliko lopatica sa odgovarajućom ravnomjernom
prostornom površinom, koja se izvodi tako da se obimska komponenta apsolutne
brzine strujanja postepeno smanjuje. Na ovaj način brzina strujanja kroz zakolo
opada, tj. kinetička energija opada, a na njen račun raste energija pritisaka. Poslije
izlaska iz zakola tečnost odlazi u odvodnu cijev (4).
PROTOK I NAPOR ZAPREMINSKIH I DINAMIČKIH
MAŠINA(PUMPI)
Protok i napor mašina za transport tečnosti i gasova određuju se na osnovu
konstrukcije mašina i broja obrtaja radnih organa kao i od hidrauličkih svojstava
sistema u koji su mašine spojene. Klipne i rotorne mašine prave se za velike napore i
male protoke pa je zbog toga i konstrukcija malih dimenzija.
Obrtne centrifugalne mašine kako je pokazano na slici 1.8. prekrivaju oblast
velikih protoka pri širokom dijapazonu napora. Mašine koje ostvaruju male napore i
velike protoke su aksijalne mašine.
Slika 1.8. Grafik protoka i napora pumpi različitih tipova
5
OSNOVNI PARAMETRI MAŠINA ZA TRANSPORT
TEČNOSTI I GASOVA
Osnovne veličine koje karakteriziraju rad mašina za transport tečnosti i gasova su
protok i napor. Energija koja se daje struji toka određena je potpuno sa gustinom
date sredine i gore navedenim veličinama. Kvalitet hidrodinamičkih i mehaničkih
veličina za svaku mašinu može se izraziti preko ukupnog stepena korisnosti.
Ako se protok mjeri u jedinici zapremine onda ga nazivamo zapreminskim
protokom Q. Maseni protok m

(kg/s) u jedinici vremena je:
Q m ⋅ · ρ

(1.1)
gdje je:

,
_

¸
¸
3
m
kg
ρ
– gustina sredine

,
_

¸
¸
s
m
Q
3
– zapreminski protok
Protok pumpi (ventilatora, kompresora) zavisi od dimenzija i brzine kretanja
radnih organa kao i svojstava cijevne mreže u koje su postavljene. Pritisak koji
ostvaruje pumpa određuje se iz zavisnosti:
( )
1 2
2
1
2
2
1 2
2
z z g
c c
p p p − +

+ − · ρ ρ (1.2)
gdje je:
p
1
i p
2
– relativni pritisak na ulazu i izlazu iz pumpe (slika 1.11.)
c
1
i c
2
– srednja brzina toka na ulazu i izlazu
Ako izraz (1.2) podjelimo sa članom ρg dobiće se napor pumpe izražen u (m):
( )
1 2
2
1
2
2 1 2
2
z z
g
c c
g
p p
g
p
H − +

+

· ·
ρ ρ
(1.3)
On se može interpretirati i grafički (slika 1.9).
Ako se prirast brzinskog napora

,
_

¸
¸ −
g
c c
2
2
1
2
2
u nekim slučajevima može zanemariti,
onda je ukupni napor jednak samo statičkom:
( )
1 2
1 2
z z
g
p p
H
st
− +

·
ρ
(1.4)
6
Slika 1.9. Ukupni napor koji ostvari pumpa
Napor kod ventilatora često se izražava u mm Vodenog Stuba. Treba napomenuti
da je 1mmVS ekvivalentan pritisku 9,81 Pa.
Važna veličina koja karakterizuje pumpe i ventilatore sa energetske strane je
specifični korisni rad L
P
(J/kg):
gH
p
L
P
· ·
ρ
(1.5.)
On predstavlja rad struje dobijen od radnih organa mašine, a odnosi se na 1kg
tečnosti (gasa).
Radni organi mašina povećavaju energiju toka. Da bi to ostvarile, mora se uzimati
konstantno energija od pogonskih mašina. Snaga koju posjeduje tok struje na izlazu
iz mašina iznosi:
1000 1000
p Q H Q g
P
P

·
⋅ ⋅ ⋅
·
ρ
(1.6)
pri čemu je P
P
(kW).
7
Ako se koristi izraz (1.6) onda je snaga toka:
1000
P
P
L m
P

·

(1.7)
Gubitak energije je neizbježan u svakom radnom procesu. Snaga izlaznog toka
manja je od snage pumpe. Odnos između izlazne snage toka i snage pumpe
predstavlja efektivni stepen korisnosti:
P
P
P
· η (1.8)
Za ocjenu energetske efikasnosti cijelog sistema koristi se odnos:
e
P
P
P
· η
(1.9)
pri čemu je:
P
e
– električna snaga elektromotora, a za ocjenu efektivnosti kompresora koristi
se relativni termodinamički stepen korisnosti.
RAD PUMPI U SPREZI SA CJEVOVODOM
Ako se analizira rad veze pumpe sa cjevovodom prvi uslov koji se mora
zadovoljiti slijedi iz jednačine kontinuiteta:
cj p
m m
 
·
(1.10)
tj. maseni protok pumpe mora biti isti sa masenim protokom cjevovoda.
Za nestišljivu tečnost
cj p
ρ ρ ·
mora onda biti zadovoljen i uslov:
cj p
Q Q ·
(1.11)
Drugi uslov veze zasniva se na jednačini održanja energije. Za zadane vrijednosti
pritiska p
1
, p
2
, p
3
, protoka Q
1
, Q
2
, Q
3
, visinama H
1
, H
2
, H
3
i dimenzijama svih cijevi
mreže, jednačina održanja energije za presjeke 0-0 i 2-2 je:
( ) ( )
2 1 1 2 1
2 1
− −
+ + + + + · +
A A p
h h h g H H g
p
L
p
ρ ρ
(1.12)
gdje je:
h
1
, h
1-A
, h
A-2
– gubitak energije u cjevima.
Gubitak energije u cijevima podčinjen je kvadratnom zakonu:
2
2 2
2
1
2
1 2 1 1
Q m Q m Q m h h h h
A A A A − − − −
+ + · + + ·

(1.13)
ili se može napisati kao:
8
2
Q m h ⋅ ·

(1.14)
pri čemu je:
m – ukupna karakteristika cjevovoda.
Dijeljenjem izraza (1.12) sa g dobiće se izraz:
( )
2
2 1
1 2
Q m H H
g
p p
g
L
H
P
⋅ + + +

· ·
ρ
(1.15)
Pri zadavanju vrijednosti Q izrazom (1.15) dobijaja se vrijednost H i kada te
vrijednosti nanesemo na grafik, a potom spojimo dobiće se karakteristika datog
sistema.
Svaka pumpa u sistemu pri zadatom broju obrtaja ima svoju radnu tačku R.
Poznavajući tu radnu tačku moguće je odrediti i ostale energetske karakteristike kao
što su P = f (Q), η = f (Q), H
s
= f (Q) . U slučaju da su oba rezervoara otvorena, tada
bi p
1
= p
2
= p
at
, a izraz (1.15) imao bi oblik kao:
2
2 1
Q m H H H ⋅ + + · (1.16)
Slika 1.10. Veza pumpe i cijevnog sistema
9
Slika 1.11. Grafički prikaz veze pumpe i cijevnog sistema
(energetske karakteristike)
10
CENTRIFUGALNE PUMPE (osnove teorije)
JEDNAČINA OJLERA. TEORETSKI I RADNI NAPOR
Napor koji ostvaruje radno kolo centrifugalnih mašina zavisi od brzine struje toka
koja prolazi kroz radno kolo i njegovih dimenzija.
Osnovni zadatak teorije centrifugalnih mašina sastoji se u određivanju zavisnosti
gore navedenih veličina. Kinematska struktura struje toka u rotacionim kanalima
radnog kola je dosta složena. Za fizičku inerpretaciju pojedinih pojava koje se
dešavaju u međulopatičnim kanalima radnih kola centrifugalnih mašina neophodna
su neka uprošćenja. Najvažnije uprošćenje je da fluid koji struji kroz kanale mora biti
neviskozan, a da gradijent brzine struje toka ne bude paralelan geometrijskoj osi
mašine. Ovi uslovi mogu biti ispunjeni samo za radno kolo koje ima beskonačan broj
lopatica.
Ako kroz radno kolo centrifugalne mašine prolazi fluid protoka Q sa konstantnom
gustinom ρ, moment količine kretanja za 1 sekundu iznosi:
ρQc
1
l
1
na ulazu i
ρQc
2
l
2
na izlazu iz radnog kola
pri čemu je:
l
1
, l
2
– poteg brzina c
1
i c
2
(slika 2.2),
c
1
, c
2
– apsoutne brzine struje toka na ulazu i izlazu međulopatičnih kanala.
Ako je M
t∞
teoretski moment koji se struji toka predaje na vratilu obrtnog kola,
onda je jednačina momenta količine kretanja za vrijeme ∆t:
( ) t l c Q l c Q t M
t
∆ ⋅ ⋅ ⋅ − ⋅ ⋅ ⋅ · ∆ ⋅
∞ 1 1 2 2
ρ ρ
(2.1)
Moment na vratilu elektromotora kao pogonske mašine je veći od momenta na
vratilu mašine zbog trenja u ležajevima, gubitaka kroz procjepe i gubitaka koji se
dešavaju u samom radnom kolu. Uvođenjem rotacija:


1 1 1
cosα ⋅ · R l
2 2 2
cosα ⋅ · R l (2.2)
u jednačinu (2.1) dobija se:
( )
1 1 1 1 2 2
cos cos α α ρ ⋅ ⋅ − ⋅ ⋅ ⋅ ·

c R c R Q M
t
(2.3)
Sa slike 2.2. slijedi:

1 1 1
cosα ⋅ · c c
U
2 2 2
cosα ⋅ · c c
U
(2.4)
pa jednačina (2.3) ima sljedeći obik:
11
( )
1 1 2 2 U U t
c R c R Q M ⋅ − ⋅ ⋅ ·

ρ
(2.5)
Snaga koja se predaje struji toka u međulopatičnim kanalima:
( )
1 1 2 2 U U t t
c R c R Q M P ⋅ − ⋅ ⋅ · ⋅ ·
∞ ∞
ρ ω
*ω (2.6)
Slika 2.2. Paralelogram brzina na ulazu i izlazu međulopatičnih
kanala centrifugalnih mašina
Teoretska snaga radnog kola za beskonačan broj lopatica može se izraziti kao
proizvod masenog protoka i specifičnog rada:
∞ ∞ ∞
⋅ · ⋅ ⋅ ·
t t t
L m L Q P

ρ
(2.7)

Iz jednačina (2.6) i (2.7) slijedi:
1 1 2 2 U U t
c u c u L − ·

(2.8)
Poznavajući vezu između specifičnog rada i napora jednačina (2.8) može se
napisati kao:
1 1 2 2 U U t
c u c u gH − ·

(2.9)
odnosno
g
c u c u
H
U U
t
1 1 2 2

·

(2.10)
Teoretski pritisak p
t∞
dobija se iz (2.10) koristeći relaciju iz hidrodinamike
H g p ⋅ ⋅ · ρ
,
12
( )
1 1 2 2 U U t
c u c u p − ·

ρ
(2.11)
gdje je:
ρg – specifična težina sredine.
Jednačine (2.5), (2.7) i (2.10) nazivaju se osnovne jednačine centrifugalnih
mašina. Jednačinu (2.10) prvi je izveo veliki matematičar Leonard Ojler 1754. god. i
po njemu se naziva Ojlerova jednačina.
Iz palelograma brzina na ulazu i izlazu po Kosinusnoj teoremi proizilazi:

1 1
2
1
2
1
2
1
2
U
c u c u w − + ·
2 2
2
2
2
2
2
2
2
U
c u c u w − + · (2.12)
Određivanjem vrijednosti u
1
c
U1
i u
2
c
U2
iz prethodne jednačine i ubacivanjem tih
vrijednosti u jednačinu (2.10) dobija se drugi oblik Ojlerove jednačine:
g
u u
g
w w
g
c c
H
t
2 2 2
2
1
2
2
2
2
2
1
2
1
2
2

+

+

·

(2.13)
Prvi i drugi član Ojlerove jednačine (2.13) izražava prirast napora usljed
preobražaja kinetičke energije apsolutnog i relativnog kretanja u međulopatičnim
kanalima dok treći član izražava prirast napora usljed rada centrifugalnih sila tečnosti
i gasova. Brzinski (dinamički) napor obrtnog kola iznosi:
( )
g
c c
H
t d
2
2
1
2
2

·

(2.14)
pri čemu se apsolutna brzina struje toka povećava obrtnim radnim kolom od c
1
do c
2
.
Teoretski statički napor sastoji se od:
( ) ( )
g
w w
g
u u
H H H
t d t t S
2 2
2
2
2
1
2
1
2
2

+

· − ·
∞ ∞ ∞
(2.15)
pri čemu povećanje statičkog napora obrtnih radnih kola centrifugalnih mašina
proizilazi od rada centrifugalnih sila i povećanja kinetičke energije relativnog kretanja.
Ako bi poprečni presjek između lopatica bio konstantan tj. w
1
= w
2
, onda bi
povećanje pritiska bilo:
( )
2
2
1
2
2
u u
P
t S

·

ρ (2.16)
Tangencijalna komponenta apsolutne brzine na ulazu u radno kolo
0 cos
1 1 1
· · α c c
U
kod centrifugalnih mašina sa radijalnim ulazom je iz razloga što je
° · 90
1
α . Osnovne jednačine centrifugalnih mašina sa radijalnim ulazom su:
13
;
;
2 2
2 2
U t
U t
c u Q P
c R Q M
⋅ ⋅ ⋅ ·
⋅ ⋅ ⋅ ·


ρ
ρ
;
;
2 2
2 2
U t
U t
c u H
c u L
⋅ ·
⋅ ·


(2.17)
Stvarni napor koji ostvaruje radno kolo manji je od teoretskog sa beskonačnim
brojem lopatice, H < H
t∞
zbog otpora koji se javljaju pri strujanju kroz međulopatične
kanale, a najviše zbog velike neravnomjernosti izlaznog profila brzina w
2
. Zbog toga
se vrijednosti od H
t∞
ka stvarnom naporu H
T
mogu povesti po izrazu:

⋅ ⋅ ·
t h T
H H µ η
(2.18)
gdje je:
η
h
– hidraulički stepen korisnosti i kreće se u rasponu od 0,80 – 0,96
μ – popravni koeficijent koji uzima u obzir konačan broj lopatica radnog kola i za
praktične proračune uzima se μ ≈ 0,8.
SNAGA I STEPEN KORISNOSTI
Cjelokupna energija od elektromotora kao pogonske mašine ne pretvori se u
radnom kolu u pritisnu energiju. U tom procesu javljaju se mehanički, hidraulički
gubitak energije. Ako je hidraulički gubitak energije h, onda radno kolo mora razviti
napor h H H
T
+ · . Ocjena mašina u pogledu hidrauličkih napora vrši se preko
hidrauličkog stepena korisnosti
h
η :
T T
T
h
H
h
H
h H
− ·

· 1 η
(2.31)
Veliki uticaj na
h
η ima oblik strujnog prostora mašina, kvalitet obrađenih strujnih
površina i viskozitet tečnosti. Veličina hidrauličkog stepena korisnosti kod novijih
centrifugalnih mašina kreće se u rasponu 96 , 0 8 , 0 ÷ ·
h
η .
Zapreminski gubitak tečnosti ili gasa kroz zazore između radnog kola i kućišta
(slika 2.6) je toliko veći ukoliko je razlika pritisaka između izlazne i ulazne strane
radnog kola veća. Ako jedan stepen centrifugalne mašine daje u odvodni cjevovod
protok Q, a kroz zazore protiče protok ∆Q, tada kroz radno kolo protiče količina od
Q+∆Q.
Zapreminski stepen korisnosti iznosi:
Q Q
Q
∆ +
·
0
η
(2.32)
14
i zavisi značajno od radijalnog zazora δ
r
. Visoki stepen
0
η
može biti samo sa malim
zazorom δ
r
(slika 2.6).
Za povećanje zapreminskog stepena korisnosti potrebno je smanjiti zazor p sa
zadnje i prednje strane radnog kola.
Slika 2.6. Zapreminski gubici u stepenu centrifugalnih mašina
U novijim konstrukcijama centrifugalnih mašina stepen korisnosti iznosi i do
vrijednosti od
98 , 0 96 , 0
0
÷ · η
.
Unutrašnja snaga koja se ostvaruje lopaticama radnog kola iznosi:
( ) ( ) h H g Q Q P
U
+ ⋅ ∆ + · ρ
(2.33)
Odnos snage struje toka na izlazu i unutrašnje snage predstavlja unutrašnji
stepen korisnosti:
( ) ( ) h H Q Q g
H Q g
P
P
U
P
u
+ ∆ + ⋅
⋅ ⋅ ⋅
· ·
ρ
ρ
η
(2.34)
Slijedi da je:
h U
η η η ⋅ ·
0
(2.35)
Očigledno da je:
h U
P
U
H g m P
P
η η η ⋅
⋅ ⋅
· ·
0

(2.36)
15
Snaga elektromotora na vratilu kao pogonske mašine veća je od unutrašnje
snage zbog gubitaka u ležajevima i hidrauličkog trenja. To se može izraziti preko
mehaničkog stepena korisnosti
m
η :
P
P
U
m
· η (2.37)
Kod novih konstrukcija centrifugalnih mašina 97 , 0 92 , 0 ÷ ·
m
η i zavisi od
mehaničkih svojstava konstrukcije i uslova eksploatacije.
Iz jednačina (2.36) i (2.37) slijedi:
η η η η ⋅
⋅ ⋅
·
⋅ ⋅
⋅ ⋅
·
1000
0
H g m H g m
P
m h
 
(2.38)
Proizvod
η η η η · ⋅ ⋅
h m 0
daje ukupni stepen korisnosti mašine. Obično snaga na
vratilu se često izražava kao:
η ⋅
⋅ ⋅
·
1000
H g m
P

;
η
ρ

⋅ ⋅ ⋅
·
1000
H Q g
P
(2.39)
Ukupni stepen korisnosti ocjenjuje energetski kvalitet mašina u cjelini, a kreće se
u rasponu
94 , 0 75 , 0 ÷ · η
.
2.7. TEORIJA SLIČNOSTI CENTRIFUGALNIH MAŠINA.
SPECIFIČNI BROJ OBRTAJA
Strujanje u međulopatičnim kanalima centrifugalnih mašina je dosta složeno i
jednačine strujanja nisu u stanju da u potpunosti opišu stvarno strujanje koje bih
zadovoljile potrebe prakse. Razlog u ovom je u činjenici da se pri rješavanju
jednačina kretanja moraju uvoditi mnoge pretpostavke, a sa druge strane priroda
vrtložnog strujanja još uvijek nije dovoljno proučena. Sve ovo upućuje da rezultati
dobijeni proračunom ne mogu u potpunosti zadovoljiti praktične potrebe pa je
neophodno vršiti eksperimentalna ispitivanja. Rezultati ovih ispitivanja koriste se pri
projektovanju centrifugalnih mašina tj. mora se koristiti teorija sličnosti. Ona
podrazumjeva cjelokupna ispitivanja na modelu, a teorija sličnosti te rezultate prenosi
na prototip (glavno izvođenje). Modelska ispitivanja centrifugalnih mašina
neuporedivo su jeftnija od cijene ispravki mogućnosti promašaja pri izradi prototipa.
Također, svi nedostaci pri projektovanju i proračunu otkrivaju se i otklanjaju
modelskim ispitivanjima.
Rezultati dobijeni modelskim ispitivanjima svode se na karakteristične veličine –
značice koje predstavljaju jednoznačnu zavisnost osnovnih veličina utvrđenih
pomoću zakona o sličnosti mehaničkih sistema. Posebna važnost značica
(koeficijenata) ogleda se u grafičkom prikazivanju pogonskih svojstava centrifugalnih
mašina.
16
Slika 2.18. Paralelogram brzina sličnih centrifugalnih mašina
Da bi dvije centrifugalne mašine bile slične (slika 2.18) mora biti ispunjena
geometrijska sličnost:
¹
¹
¹
;
¹
· · · · · ·
· · ·
const
l
l
b
b
D
D
D
D
L
iP
im
P
m
P
m
P
m
iLP iLm LP Lm LP Lm
δ
β β β β β β
...
; ;
1
1
1
1
2
2
1 1 2 2
(2.59)
gdje je:
δ
L
– koeficijent geometrijske sličnosti.
Sljedeći uslov koji mora biti ispunjen da bi dvije mašine bila slične je kinematska
sličnost:
¹
¹
¹
;
¹
· · · · · ·
· · ·
const
c
c
c
c
w
w
u
u
C
iP
im
P
m
P
m
P
m
iP im P m P m
δ
α α α α α α
...
; ;
1
1
1
1
1
1
2 2 1 1
(2.60)
gdje je:
δ
C
– koeficijent kinematske sličnosti.
Dinamička sličnost se izražava odnosom sila iste prirode na modelu i prototipu:
. ...
2
2
1
1
const
P
P
P
P
P
P
P
iP
im
P
m
P
m
· · · · · δ
(2.61)
gdje je:
δ
P
– koeficijent dinamičke sličnosti.
Opšti kriterij sličnosti strujnih tokova u hidro i aeromehanici su bezdimenzionalni
brojevi Rejnoldsa, Fruda, Ojlera i Struhada.
17
Ovakav kriterij može koristiti i kod strujanja u međulopatičnim kanalima
centrifugalnih mašina. Da bi strujanja u međulopatičnim kanalima na modelu i
prototipu bila slična, mora biti ispunjen uslov:
¹
¹
¹
¹
¹
¹
¹
¹
¹
¹
¹
¹
¹
;
¹

,
_

¸
¸

·
,
_

¸
¸

⇒ ·

,
_

¸
¸

·

,
_

¸
¸

⇒ ·

,
_

¸
¸

·

,
_

¸
¸

⇒ ·

,
_

¸
¸ ⋅
·
,
_

¸
¸ ⋅
⇒ ·
p m
p m
p m
up um
p m
rp rm
p m
ep em
T c
l
T c
l
Sh Sh
c
p
c
p
E E
l g
c
l g
c
F F
l c l c
R R
2 2
2
2
ρ ρ
ν ν
(2.62)
Karakteristične veličine l, c, T, p usvajaju se zavisno od strujnog problema, a
obično se uzimaju sljedeće vrijednosti:
• p – pritisak koji odgovara radu kola L = ρgH
P
• l – najveći prečnik kola D
2
• T – period učestanosti obrtanja radnog kola
ω
π 2 1
· ·
f
T
• c – srednja brzina vezana za protok i karakteristični presjek c = Q / A
Tvornice koje izrađuju centrifugalne mašine, obično u svom programu imaju
mašine različitih dimenzija, geometrijskih oblika, ali koje pripadaju istoj seriji. Zbog
toga je važno ustanoviti odnos između osnovnih parametara mašina iste serije. Ako
su dvije mašine iste serije (slične) sa radijalnim ulazom onda je protok:
mp P P p mm m m m
c b D Q c b D Q
2 2 2 2 2 2
; ⋅ ⋅ ⋅ · ⋅ ⋅ ⋅ · π π
Za sve serije sličnih centrifugalnih mašina je:
.
.
2
2
2
2
2
2
2
2
const m
u
c
u
c
const k
D
b
D
b
P
mP
m
mm
P
P
m
m
· · ·
· · ·
slijedi
m k u D Q m k u D Q
P p p m m m
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ · ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ·
2
2
2 2
2
2
; π π
ili
18
P
p
p
m
m
m
u
D
km Q
u
D
km Q
2
2
2
2
2
2
4
4
4
4


·


·
π
π
Za geometrijski slične mašine, iznalaženjem sličnih režima rada preko odnosa:
. 4
4
4
2
2
2
2
2
2
const km
u
D
Q
u
D
Q
P
p
p
m
m
m
· ·

,
_

¸
¸ ⋅
·

,
_

¸
¸ ⋅ π π
.
4
.
2
2
2
const
u
D
Q
tj · ·

ϕ
π (2.64)
dolazi se do značice za protok centrifugalnih mašina gdje pri konstantnom broju
obrtaja parametar φ mijenja se proporcionalno protokom. Iz jednačine Ojlera, za rad
mašina u sličnom radu:
g
c u
H
m U m
m
2 2

·
;
g
c u
H
P U P
P
2 2

·
i koristeći kinematsku sličnost dobija se
g
u m
H
m
m
2
2

· ;
g
u m
H
P
P
2
2

·
.
2
2
2
2
2
2
const
u
H g
u
H g
u
H g
P
P
m
m
·

·

·

Tada slijedi da je:
.
2
2
const
u
H g
· ·

ψ
(2.65)
koju nazivamo značicom strujnog rada i pri radu sa konstantnim brojem obrtaja
parametar ψ je proporcionalan ukupnom naporu.
Promjenom pogonskih parametara radne mašine značice φ i ψ mijenjaju svoje
vrijednosti. Veličine φ i ψ, svaka posebno ne može definisati geometrijski oblik
centrifugalnih mašina. Međutim, pokazano je da funkcionalni odnos značica φ i ψ
definisan za tačno određenu pogonsku tačku (optimalnu) mašine, određuje
karakteristični oblik centrifugalne mašine. Pomenuta funkcionalna zavisnost koja u
sebi uključuje dvije jedinične veličine (φ i ψ), ujedno u sebi objedinjuje i uticaj bitnih
parametara centrifugalnih mašina (Q, H, P, n) i koja predstavlja opšti i zbirni
pokazatelj svih važnih osobina i na taj način označava tip mašine.
19
Na osnovu izraza za Q i H predstavljenih u tabeli 2.1. i eliminacijom prečnika
dobija se jednačina:
V
n const
H
Q n
· ·

.
4
3
(2.67)
koju nazivamo specifični broj obrtaja sračunat za protok.
Jednačina (2.67) je konstantna za svaku sličnu mašinu i jednaka je broju obrtaja
uslovno izabrane mašine n pri naporu od H = 1 m i protoku od Q = 1 m
3
/s. Na osnovu
izraza h i P predstavljenih u tabeli 2.1. i eliminacijom prečnika dobija se jednačina:
P
n const
H
P n
· ·

.
4
5
(2.68)
koju nazivamo specifični broj obrtaja sračunat za snagu.
Jednačina (2.68) je konstantna za svaku sličnu mašinu i jednaka je broju obrtaja
uslovno izabrane mašine n pri naporu od H = 1m i snazi od P = 1 kW.
Specifični broj obrtaja određuje veličine Q, H i n pri regulaciji mašina u razmaku
od 0 do

. Isto tako, za dati specifični broj obrtaja može se izabrati tip mašine za
dato Q, H i n (slika 2.19.)
Slika 2.19. Konstruktivni oblici radnih kola pumpi za različite vrijednosti specifičnog
obrtaja n
V
20
AKSIJALNE PUMPE
3.1. OSNOVE TEORIJE
Kod aksijalnih mašina predaja energije na vratilu na tok struje vrši se pomoću
radnog kola koji se sastoji od konzolnih lopatica. Bitna osobina aksijalnih mašina je
da strujanje u meridijalnoj ravni međulopatičnih kanala ima aksijalni smjer, tj. da
radijalna komponenta apsolutne brzine ima vrijednost nula. Tada se strujanje odvija
po cilindrima čija je osa istovremeno i osa obrtanja radnog kola. Zbog ovakvog
strujanja, prirast pritisne energije u međulopatičnim kanalima je na račun samo
transformacije kinetičke energije. Na usporavanje struje fluida u međulopatičnim
kanalima nemaju uticaj centrifugalne sile.
Za analizu rada aksijalnih mašina neophodno je poznavati teoriju rešetkastih
profila. Rasjecanjem radnog kola cilindričnom površinom poluprečnika r (slika 3.1) i
razvijanjem te površine dobija se prava rešetka aksijalnih mašina.
Slika 3.1. Shema četverolopatične aksijalne mašine
21
Slika 3.2. Prava rešetka aksijalnih mašina
Slika 3.3. Paralelogram brzina prave rešetke aksijalnih mašina
Osnovne geometrijske karakteristike pravih rešetkih su:
t – korak lopatica;
B – širina rešetke;
L 1
β i
L 2
β – uglovi lopatica na ulazu i izlazu;
y
β
– ugao između tetive lopatice i ose rešetke.
Značajna osobenost pravih rešetki je ta što se sa njom vrši skretanje struje toka
(c
U2
> c
U1
). Iz jednačine kontinuiteta:
2 2 2 1 1 1
A c A c ρ ρ · (3.1)
22
može se primjeniti na međulopatične kanale aksijalnih mašina i pod pretpostavkom
da se na malom radijusu ∆r brzine neće značajno promjeniti slijedi da je:
r t A A ∆ ⋅ · ·
2 1
A
1
i A
2
– površine ulaznog i izlaznog presjeka.
Vektori brzina prikazani na slici 3.3. stoje normalno na površine A
1
i A
2
tako da je:
a a a a
w c w c
2 2 1 1
; · ·
pri čemu iz jednačine kontinuiteta slijedi
a a
c c
2 2 1 1
ρ ρ ·
(3.2)
Za nestišljivu tečnost
2 1
ρ ρ · slijedi da je:
a a a a a a
w w w c c c · · · ·
2 1 2 1
; (3.3)
Relativnim kretanjem stišljivog fluida kroz međulopatične kanale aksijalnih mašina
pri transformaciji kinetičke energije u potencionalnu dolazi do disipacije energije.
Tada dolazi do promjene pritiska i gustine, pa jednačina energije se može pisati kao:

∆ + · −
2
1
2
2
2
1
2 2
L
dp w w
ρ
(3.4)
gdje je ∆L – energija pretvorena u toplotu.
Promjenom potencijalne energije izražene integralom u jednačini (3.4) može se
izraziti u zavisnosti o kojem se termodinamičkom procesu radi. U mašinama niskog
pritiska (ventilatori) to je izotermički proces, a kod aksijalnih kompresora radi se o
politropskom procesu. Energija koja se daje struji toka preko radnih lopatica može
biti napisana isto kao i jednačina centrifugalnih mašina pri čemu treba samo staviti
da je u
2
= u
1
= u:
( )
U U U T
c u c c u L ∆ ⋅ · − ·
1 2
(3.5)
iz palalepograma brzina (slika 3.3.) slijedi:
1 1 1 1 2 2 2 2
; β β ctg c u c ctg c u c
a U a U
− · − ·
pa se jednačina (3.5) može pisati kao:
( )
2 1
β β ctg ctg uc L
a T
− ·
(3.6)
Tada se jednačina apsolutnog kretanja kroz radno kolo aksijalnih mašina može
pisati:
23
( ) ( ) q
c c
T T c ctg ctg uc
P a
+

+ − · −
2
2
1
2
2
1 2 2 1
β β (3.7)
Slika 3.5. Pravac djelovanja slie uzgona
Slika 3.6. Pravac djelovanja sile na lopatice aksijalnih mašina
Rezultujuća sila F
y
dobija se geometrijskim slaganjem sila F
a
i F
U
. Ona se još
naziva i sila uzgona.
24
3.2. NAPOR, GUBICI ENERGIJE I STEPEN KORISNOSTI
Teoretski napor aksijalnih mašina može se izraziti preko Ojlerove jednačine za
centrifugalne mašine samo što se mora staviti da je u
1
= u
2
= u. Sa ovim uslovom,
značica za protok φ ima oblik kao:
u
c
a
· ϕ (3.17)
i sa njom se može odrediti zapreminski protok na jedinicu površine poprečnog
presjeka rešetki lopatica.
Teoretski napor tada ima oblik:
( ) ( )
2 1
2
2 1
β β ϕ β β ctg ctg
g
u
ctg ctg c
g
u
H
a T
− · − · (3.18)
Teoretski pritisak što ga ostvaruje radno kolo je:
( )
2 1
2
1
β β ϕ ρ ρ ctg ctg u H g p
T
− ⋅ ⋅ · ⋅ ⋅ · (3.19)
Gubici energije kod aksijalnih mašina nastaju zbog trenja i vrtložnog strujanja u
međulopatičnim kanalima, gubitke kroz procjepe kao i gubitke zbog trenja i
zaptivanja ležaja. Efektivnost pravih rešetki aksijalnih mašina za nestišljiv fluid može
se ocijeniti pomoću stepena korisnosti rešetki:
T
p
p
p
p p
p
·
∆ +
· η
(3.20)
gdje je:
p i p
T
– stvarno i teoretsko povećanje pritiska u rešetci,
∆p – gubitak pritiska u rešetci.
Ako je u rešetci povećanje pritiska od p
1
do p
2
, to je stepen korisnosti:
p p p
p p
p
∆ + −

·
1 2
1 2
η
(3.21)
Za nestišljiv fluid jednačina (3.21) može se napisati koristeći jednačinu (3.4) kao:
2
2
2
2
1
1 2
w w
p p p

· ∆ + − ρ (3.22)
Iz palelograma brzina na ulazu i izlazu slijedi:
( )

⋅ ⋅ − ⋅ ·

⋅ β ρ ρ ctg w w w
w w
a U U 2 1
2
2
2
1
2
(3.23)
25
Mehanički stepen korisnosti u sebi sadrži gubitak energije od trenja u ležajevima i
on je dosta velik i kreće se u vrijednostima 98 , 0 94 , 0 ÷ ·
m
η .
Zapreminski (volumetrijski) gubici su dosta mali pa
0 , 1
0
≅ η
, dok hidraulički stepen
korisnosti:
T
ST
h
p
p
· η
(3.30)
kreće se u granicama od 92 , 0 75 , 0 ÷ .
Ukupni stepen korisnosti stupnja aksijalnih mašina iznosi:
90 , 0 70 , 0 ÷ · ⋅ ·
m h
η η η
pa je snaga na vratilu:
η ⋅
⋅ ⋅
·
1000
H g m
P

(3.31)
3.3. ENERGETSKE KARAKTERISTIKE
Analogno centrifugalnim mašinama, energetske karakteristike aksijalnih mašina
daju zavisnost napora (pritiska), snage na vratilu i stepen korisnosti od protoka.
Karakteristike se dobivaju ispitivanjem pri konstantnom broju obrtaja i
preračunavaju se za različite brojeve obrtaja putem značica proporcionalnosti (teorija
sličnosti). Oblik energetskih karakteristika određuje konstrukcija aksijalnih mašina sa
svojim aerodinamičkim svojstvima međulopatičnih kanala radnog kola.
Energetska karakteristika napora (pritiska) aksijalnih mašina dosta se razlikuje od
iste karakteristike centrifugalnih mašina zbog svog izgleda koji je u obliku sedla. Kod
niskonaponskih aksijalnih mašina sedlo ima padajuću formu (slika 3.7). Pojava sedla
na karakteristici objašnjava se smanjenjem djelovanja sile na lopatice pri malim
protocima i povećanju ugla zanošenja struje uz nastanak povratnog strujanja.
Karakteristika snage aksijalnih mašina pokazuje smanjenje snage pri povećanju
protoka (slika 3.9.) ili je približno paralelna apcisi (kod ventilatora, slika 3.8). Zbog
toga je puštanje u pogon aksijalnih mašina dozvoljeno samo pri otvorenim zapornim
organima na izlaznom cjevovodu.
Karakteristika stepena korisnosti aksijalnih mašina sa radnim lopaticama koje su
čvrsto vezane za glavčinu (3.10) imaju često izražen maksimum tj. pri nagloj
promjeni režima rada od optimalnog, stepen korisnosti se naglo promjeni.Kod nekih
aksijalnih pumpi ugrađuju se lopatice koje se mogu zakretati pa nagla promjena
protoka neće biti praćena sa značajnim sniženjem stepena korisnosti.
Energetske karakteristike aksijalnih mašina također kao i kod centrifugalnih mogu
biti predstavljene sa bezdimenzionalnim značicama. Bez obzira kako su
26
predstavljene, svaka promjena radnog režima pokazaće kakva je energetska
efikasnost date mašine što je za pogonsko osoblje najbitniji pokazatelj.
Slika 3.7. Karakteristika H = f (Q) aksijalnog ventilatora za broj obrtaja n
1
> n
2
Slika 3.8. Karakteristika aksijalnog ventilatora pri n = const.
27
Slika 3.9. Karakteristika aksijalne pumpe pri n = const.
Slika 3.10. Radno kolo aksijalne pumpe
28
REGULACIJA CENTRIFUGALNIH I AKSIJALNIH
MAŠINA
4.1. ISPITIVANJE CENTRIFUGALNIH MAŠINA
Osnovni zadatak regulacije mašina jeste ostvariti željene parametre. Sa
promjenom protoka dolazi i do promjene ostalih parametara H, p, P i η. Cjevovodni
sistem utiče na gore navedene parametre. Da bi se sa pumpama i ventilatorima
ostvario željeni protok potrebno je znati promjene pritiska, a na njega utiče
karakteristika sistema.
Kompresori u nekim slučajevima rade na mreži sa promjenjivim protokom, no
potrebno je obezbjediti konstantan pritisak. Takav je slučaj kod korištenja
pneumatskog alata ili ako je potreban konstantan protok, a promjenjiv pritisak onda
je to slučaj kod ubacivanja zraka u peći za sagorijevanje. Određivanje energetskih
karakteristika mogućeje u laboratorijskim i eksploatacionim uslovima.
Pri ispitivanju pumpi, obično se određuju karakteristike pri n = const., a zatim
preko teorije sličnog rada preračunavaju te krive za n ≠ const. Ispitivanje pumpi vrši
se mjerenjem Q, H, P za n = const. pri različitim režimima rada otvaranjem ventila na
izlazu iza pumpe (slika 4.1.). Ovakav pristup ispitivanja odnosi se na centrifugalne
pumpe. Dok kod ispitivanja aksijalnih pumpi nema prigušivanja na izlazu iz pumpi,
nego samo na ulazu. To znači da cjevovod na izlazu iz pumpe mora biti uvijek
potpuno otvoren. Mjerni instrumenti pri ispitivanju, a prikazani na prethodnoj slici
moraju zadovoljavati potrebne standarde u pogledu tačnosti i takve korekcije moraju
biti uračunate kod izrade energetskih karakteristika.
Napor pumpe po definiciji predstavlja razliku energije na izlazu i ulazu u pumpu:
z
g
c c
g
p p
E E H
P
+

+

· − ·
2
2
1
2
2 1 2
1 2
ρ
(4.1)
pri čemu je:
p
2
= p
a
+ p
m
p
1
= p
a
– p
v
(4.2)
p
m
– manometarski pritisak,
p
v
– vakuum.
Kada se jednačina (4.2) ubaci u jednačinu (4.1) dobije se napor pumpe:
z
g
c c
g
p p
H
v m
P
+

+

·
2
2
1
2
2
ρ
Napor pumpe se može odrediti ako se postavi jednačina energije za presjeke 0–0
i 1–1:

+ · hg H H
g P
odnosno
2
mQ H H
g P
+ ·
(4.3)
29
gdje je :
g h

– suma svih lokalnih i linijskih gubitaka od 0–0 do 1–1,
m – koeficijent cjevovoda.
Slika 4.1. Energetske karakteristike kod ispitivanja pumpi
30
Radna tačka A sistema nalazi se u presjeku krive H = f(Q) i karakteristike
cjevovoda. Kod prigušivanja sa ventilom na izlazu iz pumpe (n = const) koeficijent m
dobija novu vrijednost m
1
tako da se radna tačka B pomjera ulijevo gdje imamo manji
protok, a veći napor. Ostale vrijednosti za novu radnu tačku mogu se računski dobiti
koristeći teoriju sličnog rada. Bitno je napomenuti da se sve nove radne tačke
prilikom ispitivanja nalaze na krivoj H = f(Q) (slika 4.1.).
Datoj karakteristici mašine i odgovarajućoj karakteristici cjevovoda odgovara
samo jedna radna tačka. Međutim, potrebni protok radnog fluida koji mašina
ostvaruje nekada je potrebno mijenjati. Da bi se promjenjio režim rada mašine
neophodno je promjeniti ili karakteristiku cjevovoda ili radnu karakteristiku mašine.
Ova promjena karakteristika radi obezbjeđivanja potrebnog protoka naziva se
regulacija radnog režima. Regulacija centrifugalnih i aksijalnih mašina može se
ostvariti ili prigušivanjem ventilom (mijenja se karakteristika cjevovoda), ili
promjenom broja obrtaja (mijenjaju se radne karakteristike mašine). Ponekad se
aksijalne mašine regulišu vraćanjem dijela protoka radnog fluida iz potisnog u usisni
vod (bay-pass). Rad postrojenja sa srednjim i krupnim aksijalnim turbomašinama,
čija radna kola obično imaju pomjerljive lopatice, reguliše se promjenom ugla lopatica
radnog kola, pri čemu se mijenjaju radne karakteristike mašine.
Kod nekih mašina koje posjedjuju pretkola sa pokretnim lopaticama, regulacija
radnog režima može se ostvariti pomoću zakretanja lopatica pretkola (mijenjaju se
radne karakteristike mašine).
Često se regulacija centrifugalnih pumpi može izvršiti ''podsjecanjem'' lopatica
radnog kola (smanjivanjem izlaznog prečnika D
2
kola) čime se trajno mijenjaju radne
karakteristike.
31
4.2. REGULACIJA PRIGUŠIVANJEM (PROMJENOM
KARAKTERISTIKE CJEVOVODA)
Ako predpostavimo da mašina ne treba da radi sa protokom Q
1
, koji odgovara
tački 1 presjeka karakteristike napora mašine i krive cjevovoda, već sa protokom Q
2
(slika 4.2.). neka je Q
2
< Q
1
. Ovom protoku odgovara radna tačka 2 karakteristike
mašine. Da bi karakteristika cjevovoda (slika 4.2.) sjekla krivu napora Y = Y (Q) u
tački 2, neophodno je povećati otpore u cjevovodu. Ovo se ostvaruje pritvaranjem
regulacionog ventila koji je postavljen na potisnom (pumpe), odnosno usisnom i/ili
potisnom (kompresori) cjevovodu. Kao rezultat povećanih gubitaka strujne energije u
cjevovodu – kriva cjevovoda postaje strmija i presjeca karakteristiku napora mašine
Y = Y (Q) u tački 2. Pri tom režimu napor mašine može se prikazati kao zbir napora
Y
2'
koji se troši u cjevovodu sa potpuno otvorenim regulacionim ventilom i gubitka
napora u ventilu ∆Y, to jest;
Y Y Y ∆ + ·
' 2 2
(4.4)
Prema tome regulacija rada mašine prigušivanjem izaziva dopunske gubitke
strujne energije radnog fluida koji snižavaju stepen korisnosti cjelokupnog
postrojenja. Zbog toga ovaj način regulacije nije ekonomičan. Ipak zahvaljujući svojoj
jednostavnosti regulacija prigušivanjem je najrasprostranjeniji oblik rada mašine.
Slika 4.2. Regulacija mašina prigušivanjem
32
4.3. REGULACIJA PROMJENOM BROJA OBRTAJA
RADNOG KOLA
Promjena broja obrtaja radnog kola mašine dovodi do promjene njenih
karakteristika i saglasno tome, uslovljava promjenu njenog radnog režima (slika 4.3.).
Za određivanje radnih karakteristika za neki promjenjeni broj obrtaja n', ako su
poznate radne karakteristike mašine za broj obrtaja n, koristi se teorija sličnog rada
mašine za dva režima obrtanja radnog kola. Na osnovu jednakosti značica napora i
protoka može se svaka tačka sa karakteristike napora koja odgovara broju obrtaja n
preslikati u odgovarajuću tačku karakteristike napora koja odgovara broju obrtaja n'
uz pomoć sljedećih relacija:
n
n
Q Q
A B
'
· (4.5)
2
'

,
_

¸
¸
·
n
n
Y Y
A B
(4.6)
3
'

,
_

¸
¸
·
n
n
P P
A B
(4.7)
Slika 4.3. Promjena radnih karakteristika mašine sa
promjenom broja obrtaja radnog kola
Na slici 4.2. pokazano je da se protok Q
2
može dobiti, umjesto prigušivanjem,
promjenom broja obrtaja radnog kola, pri čemu mašina troši manju snagu, a
cjelokupno postrojenje radi sa većim stepenom korisnosti.
33
Za ostvarivanje regulisanja promjenom broja obrtaja neophodni su pogonski
motori s promjenjivim brojem obrtaja. Takvi su obično motori jednosmjerne struje,
parne i gasne turbine i motori SUS.
Najrasprostranjeni su asinhroni elektromotori sa kratkospojnim rotorom, ali oni
praktično ne dopuštaju promjenu broja obrtaja. Često se promjena broja obrtaja
asinhronih motora ostvaruje uključivanjem električnih otpora u namotaje njegovog
rotora, a također i uz pomoć regulacione hidrospojnice, koja se postavlja između
motora i mašine.
Regulacija rada mašine promjenom broja obrtaja njenog radnog kola je
ekonomičnije nego regulisanje prigušivanjem. Iako je primjena regulacionih spojnica,
ili asinhronih elektromotora sa promjenjivim otpornikom u namotajima rotora vezana
sa dopunskim gubicima snage, oni ipak, obezbjeđuju veću ekonomičnost nego
regulacija prigušivanjem,
4.4. PARALELNO I SERIJSKO SPREZANJE PUMPI U
ZAJEDNIČKI SISTEM RADA
Pumpna postrojenja se obično sastoje od nekoliko pumpi spojenih u paralelnu
vezu cjevovodnog sistema. To se obično dešava kada je neophodno pokriti
zahtijevani grafikon protokom za dnevnu potrebu.
Ako hidraulički sistem nema potrebnu akumulaciju koja može poriti traženi
promjenjivi protok tada su pumpe dužne davati u sistem protok ravan protoku što ga
sistem daje potrošačima.
Ako se pumpni sistem sastoji samo od jedne radne pumpe, ona se mora izabrati
tako da se daje manji protok od Q
max
. Kada su potrebe za protokom manje, tada
pumpa radi sa dosta niskim stepenom korisnosti. Zbog toga je neophodno staviti u
pogon još jednu pumpu sličnih karakteristika tj. imati još jednu pumpu sa 100%
rezervom. Pumpna stanica sa dvije iste pumpe vezane paralelno povećava stepen
korisnosti i smanjuje mogućnost da snabdjevači neće dobiti garantovane protoke za
50%. Pumpe koje su uključene u paralelni rad imaju uticaj jedna na drugu.
Grafička analiza parelelnog rada dvije iste centrifugalne pumpe prikazana je na
slici 5.1. pumpe A i B su iste pa im se karakteristike H = f(Q) poklapaju. Jednačina
energije od presjeka 1–1 do tačke C je ista za cjevovode a i b pumpi A i B pa slijedi
da je:

+ + + + · + h
g
c
H H
g
p
H
g
p
C
C
2
2
1
1
ρ ρ
(5.1)
gdje je:
H – energija koja se predaje tečnosti od pumpe A ili B,
g
p
C
ρ
– energija pritiska u tački C,


h
– gubitak energije u usisnom i napornom cjevovodu pumpe A ili B,
34
g
c
2
2
– kinetička energija toka u napornom (tlačnom) cjevovodu svake od
pumpi.
Tada se može napisati da je energija pritiska u tački C:
( )
2
1
1
mQ H H H
g
p
g
p
C
C
− + − + ·
ρ ρ
(5.2)
gdje je suma gubitaka energije cjevovoda i kinetičke energije proporcionalna
kvadratu protoka svake od pumpi:
2
2
2
mQ h
g
c
· +

Za proizvoljne protoke po karakteristici H = f(Q) pumpi A i B može se iznaći
relativna veličina H pri poznatim veličinama p
1
, H
1
, H
C
i sa proračunatom veličinom
mQ
2
. Tada se može izraziti i energija pritiska u tački C kao:
g
p
H
C
C
ρ
·
Na osnovu izraza
g
p
C
ρ
može se nacrtati karakteristika pumpi A i B za tačku C tj.
( ) ' ' Q f H
g
p
C
C
· ·
ρ
. Ordinata u tački C predstavlja visinu pritiska zajedničkih cjevovoda
a i b, dok apcisa predstavlja protok jedne pumpe.
Vidi se jasno da pumpe A i B kada rade u paralelnoj vezi imaju u tački C iste
pritiske. Opšte karakteristike pumpi svedene za tačku C se mogu nacrtati ako se
uzmu konstantne visine pritisaka
I
C
g
p

,
_

¸
¸
ρ
,
II
C
g
p

,
_

¸
¸
ρ
,
III
C
g
p

,
_

¸
¸
ρ
i za svaku od njih se uzmu
sume apcisa. Radne tačke I, II, III se mogu svesti za tačku C preko opšte
karakteristike
( ) ' '
B A C
C
Q Q f H
g
p
+ · ·
ρ
. Ako je pri paralelnom radu pumpi A i B
ordinata
( ) ' '
B A
C
Q Q f
g
p
+ ·
ρ
ujedno i pritisak u tački C, onda se taj pritisak može
izračunati preko jednačine 5.2. Sa druge strane, pritisak u tački C se može izraziti
ako se postavi jednačina energije za tačku C i presjek 2–2, koristeći gubitke
b
h
∑ u
cjevovodu b:
( )

+ − + ·
b C
C
h H H
g
p
g
p
2
2
ρ ρ
(5.3)
Posljednja jednačina predstavlja karakteristiku cjevovoda b u obliku kvadratne
jednačine (slika 5.2.). Pritisak ostvaren u tački C pumpama A i B treba biti isti kao što
35
je u napornom cjevovodu b. Onda je jasno da se radna tačka R'' nalazi u presjeku
karakteristike
( ) ' '
B A
C
Q Q f
g
p
+ ·
ρ
i karakteristike cjevovoda b. Pa je:
( ) ' '
B A
Q Q + – ukupan protok pumpi,
' ' ' '
B A
Q Q · – protok pumpi A i B,
' ' ' '
B A
H H · – ukupni napor pumpi A i B,
' ' ' '
B A
P P · – snaga pumpi A i B.
Poznavajući karakteristiku pumpi moguće je napraviti opštu karakteristiku snage
kada pumpe rade u paralelnoj vezi. Protok svake od pumpi moguće je odrediti
poznavajući radnu tačku R''. Iz tačke R'' povuče se horizontalna linija i dobije se
radna tačka X za svaku od pumpi. Apcisa tačke X je protok svake od pumpi u
paralelnom radu. Očigledno da je sa slike ' ' ' '
B A
P P · pri ' ' ' '
B A
Q Q · . Zbir ' ' ' '
B A
P P +
kroz radnu tačku R'' dobija se opšta karakteristika snage pri paralelnom radu pumpi.
Na isti način se određuju radne tačke za režime I i II. Ako je pumpa B isključena,
radna tačka sistema je u R'. Iako su pumpe A i B iste neće se protok uvećati dva
puta nego će biti:
( ) ( ) ' ' ' '
B A B A
Q Q Q Q + < + ili
( ) ' 2 ' 2 ' '
B A B A
Q Q Q Q · < + pri čemu je
' '
B A
Q Q · .
Serijske veze dviju pumpi različitih karakteristika koristi se kada je neophodno
savladati velike otpore. Najčešća takva veza je na sistemu kondenzacije
termoblokova za proizvodnju toplotne i električne energije (slika 5.3). kondezat iz
kondezatora preko kondenz pumpi prelazi prolazi kroz regenerativne zagrijače
niskog pritiska pa do napojnih pumpi. One taj kondezat preko regenerativnih
zagrijača visokog pritiska transportuju u bubanj parnog kotla. Kod ovakve veze
pumpi zbirna karakteristika dobija se sabiranjem ordinata tako što ordinata l manje
pumpe nanosi se na ordinatu veće pumpe (slika 5.4). Tako se dobijaju povećani
napori, pri čemu je protok uvijek protok prve pumpe u seriji. Grafička interpretacija
serijske veze pumpi data je na slici 5.4.
36
Slika 5.1. Paralelan rad dviju istih pumpi
Slika 5.2. Grafička interpretacija rada dviju istih pumpi u paralelnom radu
37
Slika 5.3. Vezivanje kondez i napojnih pumpi kod termoblokova
za proizvodnju toplotne i električne energije
KAVITACIJA
Kavitacija je dinamički proces u struji tečnosti koji karakteriše nastajanje gasno –
parnih mjehurova i njihovo nestajanje. Veliki interes za izučavanje kavitacije javio se
početkom 20. stoljeća kod naglog razvoja hidrauličnih mašina. Osnovni razlog
povećanom interesovanju za ovu pojavu nalazi se u činjenici da nastanak kavitacije
izaziva neželjene posljedice i ogromne štete na samim mašinama.
Kavitacija je proces nastajanja dvofaznog toka u struji tečnosti kada pritisak na
nekom mjestu duž toka padne ispod kritične vrijednosti pritiska pri kome za datu
temperaturu tečnost više ne može opstati u tom agregatnom stanju, već se pojavljuju
parni mjehurovi.
Kritična vrijednost pritiska za vodu je pritisak zasićenja p
z
vodene pare. Na
primjeru strujanja vode kroz cijev sa suženjem, objasniće se fenomen nastanka
parnih mjehurova u toku vode. Promjena energije duž strujnice s–1 za realnu
tečnost u odnosu na referentnu ravan (osa cijevi) je:

+ + + · + + · +
x x
x x t
hg gz
c p
gz
c p
gz
p
2 2
2
1
2
1 1
1
1
ρ ρ ρ
(6.1)
gdje su:
p
t1
– totalni pritisak u tački s,
p
1
, p
x
, c
1
, c
x
– ukupni pritisci i brzine u tačkama 1 i x,
∑ x
hg
– hidraulički gubici od tačke 1 do posmatrane tačke na strujnici.
Promjena pritiska duž strujnice s za z
0
= z
x
može se odrediti iz jednačine:

− − ·
x
x
t x
hg
c
p p ρ ρ
2
2
1
(6.2)
38
pri čemu se brzina c
x
u zavisnosti od protoka Q i poprečnog presjeka može se
izračunati pomoću jednačine kontinuiteta c
x
≈ Q/A
x
.
Kako se mijenja pritisak i brzina duž strujnog toka opada pritisak (slika 6.1.). Kada
pritisak u strujnom toku padne na vrijednost pritiska zasićenja p
z
vodene pare
(presjek A) tada se pojavljuju prvi mjehurovi vodene pare.
Mjehurovi rastu u zoni p
x
< p
z
da bi u presjeku B gdje je pritisak p
x
= p
z
mjehurovi
naglo nestati. Nestanak mjehurova je praktično gledano trenutan, a lokalni pritisak
raste da bi zatim pritisak nakon implozije mjehurova naglo opao. Ovaj dinamički
proces se stalno ponavlja i na taj način dolazi do oštećenja materijala protočnog
trakta. Kao rezultat stalnog dejstva udara mlaza pri pucanju parnih mjehurova, a
zatim naglog sniženja pritiska materijal površine zida trpi zamor i raspada se.
Kavitaciona korozija počinje obrazovanjem mikro pukotina u ? obrađene površine.
Stalni udari odvajaju zrna metalne strukture i tako budu nošena strujom toka.
Pojedini materijali su dosta otporni na kavitaciju, ali nema takvog koji može izdržati
njeno dugotrajno dejstvo. U početku nastanka kavitacije pri sniženju pritiska u struji
tečnosti (p
x
≈ p
z
) dolazi do izdvajanja i obrazovanja malih mjehurića zraka i gasova.
Zavisno od pritiska i temperature, određena količina zraka i gasova nalazi se
rastvorena u vodi. Snižavanjem pritiska, višak zraka i gasova se izdvaja iz rastvora u
vidu mjehurića. Ovi mjehurići obrazuju se oko prisutnih tvrdih čestica u tečnosti
stvarajući začetak kavitacionih mjehurova. Trenutak pojave kavitacije zavisi od
količine prirasta zraka i čvrstih čestica u vodi, tako da se kavitacija može javiti i pri
pritiscima nešto višim od pritiska zasićenja vodene pare p
z
. Prilikom ispitivanja
kavitacionih karakteristika pumpi neophodno je voditi obzira o prethodnim
činjenicama tako što se obavezno kontroliše sadržaj zraka i gasova u vodi. U tom
slučaju tačka A može biti pomjerena više u lijevu stranu.
Slika 6.1. Nastanak kavitacije u strujnom polju tečnosti
39
Pritisak tečnosti prilikom prolaska kroz pumpe kontinuirano se mijenja tako da u
pojedinim tačkama istog presjeka on nije isti. U standardnim konstrukcijama pumpi,
najmanji pritisak se obično javlja blizu samog ulaza na cilindrični presjek radnog kola
na unutrašnjoj strani lopatica tj. tamo gdje relativna brzina w sa svojom kinetičkom
energijom
2
2
w
dostiže najveću vrijednost.
Ocjena kavitacionih osobina pumpi vrši se na osnovu kavitacionih karakteristika
koje se dobijaju ispitivanjem na specijalnim pumpnim stanicama. Osnovna mjera za
nastanak kavitacije kod pumpi je visina usisavanja. Visina usisavanja H
S
pri kojoj
neće nastati kavitacija kod pumpi naziva se dopuštena visina usisavanja. Postavlja
se pitanje na koju usisnu visinu H
S
(pozitivna usisna visina) je potrebno postaviti
centrifugalnu pumpu da ne dođe do kavitacije (slika 6.2.).
Iz jednačine energije za presjek 1–1 i 2–2 dobija se izraz za visinu usisavanja H
S
:

,
_

¸
¸
+ + −

·
∑ ∑
2
1
2
1
2
2
1
2
ζ λ
ρ d
l
g
c
g
p p
H
at
S
(6.3)
odnosno

,
_

¸
¸
+ + − ·
∑ ∑
2
1
2
1
2
1
2
ζ λ
ρ d
l
g
c
g
p
H
v
S
(6.4)
pri čemu je:
p
2
– apsolutni pritisak na ulazu u pumpu,
p
at
– atmosferski pritisak,
∑ ∑
+
2
1
2
1
ζ λ
d
l
– suma linijskih i lokalnih gubitaka energije,
c – brzina tečnosti u dovodnoj cijevi prečnika d i dužine l.
Kada je vakuum
7 6 ÷ ·
g
p
v
ρ
mVS (za vodu pri normalnim uslovima) tada se usisna
visina obično kreće
6 4 ÷ ·
S
H
mVS, a ponakad i manje. Stvarna visina usisavanja na
koju treba postaviti centrifugalnu pumpu je još manja i iznosi:
H
d
l
g
c
H H
V S
σ ζ λ −

,
_

¸
¸
+ + − ·
∑ ∑
2
1
2
1
2
1
2
(6.5)
i manja je nego što je napisano u izrazu (6.4) za veličinu H σ . Izraz H σ predstavlja
pozitivnu kavitacionu rezervu (Net positive suction energy) pri čemu je:
σ
– Tomov koeficijent kavitacije,
H – napor pumpi.
Tomov koeficijent kavitacije dobija se ispitivanjem za svaku konstrukciju posebno
i to specijalno za te svrhe pripremljeno postrojenje. On zavisi od profila lopatica
40
radnog kola, režima strujanja oko profila kao i od napora pumpi. Kavitacija kod pumpi
će nastajati kada Tomov broj
σ
dođe u kritično područje tj. kada je
σ
=
KR
σ . Kritični
Tomov broj teško se može računati već se dobija eksperimentalno na modelu pa se
tek tada preračunava na glavno izvođenje. Kritična vrijednost Tomovog broja može
se dobiti i preko obrazaca dobijenih statističkom obradom podataka za veći broj
sličnih pumpi tj.
( )
V
n f · σ .
Slika 6.2. Pozitivna usisna visina
Slika 6.3. Negativna usisna visina
Kavitacija u razvijenom stadiju izaziva dosta neželjenih efekata. Dolazi do
oštećenja zidova protočnog trakta razarajući njihovu metalnu strukturu (slika 6.5.).
Kod oštećenja ulaznog dijela međulopatičnih kanala osim što se narušava
mehanička čvrstoća, narušava se i proces strujanja što se opet mora negativno
odraziti na energetske karakteristike pumpi. Kada pumpa radi u području slabijeg
inteziteta kavitacije čuje se nešto jači karakteristični zvuk koji ne narušava znatno
41
energetske karakteristike. Prilikom pregleda protočnog dijela radnog kola uočava se
svijetla površina (slika 6.4) kao posljedica slabog inteziteta kavitacije.
Kod projektovanja pumpnih stanica za izabranu pumpu mora se dobiti od
proizvođača kavitaciona karakteristika kako bi se moglo sračunati na koju usisnu
visninu postaviti datu pumpu. Ako se radi o pozitivnoj usisnoj visini (slika 6.2.) onda
za preporučenu usisnu visinu ili pak usisnu visinu koju diktira protok pumpnog
postrojenja provjerava sljedeći uslov:

b
a
S
z at
H
d
l
g
c
H
g
p p
σ ξ λ
ρ
<

,
_

¸
¸
+ + − −

∑ ∑
                
2
1
2
1
2
1
2
(6.6)
pri čemu je:
a – karakteristika postrojenja,
b – karakteristika pumpe.
Ako je zadovoljen uslov (6.6) za radne režime neće doći do pojave kavitacije tj.
nestabilnog rada postrojenja usljed nastanka kavitacije.
U slučaju da se radi o pumpnom postrojenju sa negativnom usisnom visinom –H
S
(slika 6.6) (pumpe za transport tople vode, aksijalne pumpe) uslov (6.6) mora samo
biti sa znakom >. Kavitaciona rezerva energije za radno kolo pumpi b i kavitaciona
rezerva energije postrojenja a često se prikazuje sa energetskom krivom H = f(Q)
(slika 6.7.). Na kavitacionu karakteristiku postrojenja znatan uticaj ima projektant
pumpnog postrojenja, dok na kavitacionu karakteristiku radnog kola ima proizvođač
pumpi. Gubici koji se dešavaju u radnom kolu su različite prirode i dešavaju se
istovremeno. Boljom konstrukcijom radnog kola ti gubici se smanjuju, a time se
znatno smanjuje vrijednost H σ . Uslovi eksploatacije isto tako (slika 6.8.) imaju
znatan uticaj na vrijednost H σ za već postojeće radno kolo tj. kakav je pravac
djelovanja struje fluida na čelo radne lopatice.
42
Slika 6.7. Kriva kavitacione rezerve energije rotora b
i postrojenja a za uslov a > b
Slika 6.8. Kriva kavitacione rezerve energije rotora b za različite
napadne uglove i protoke struje tečnosti
43
JEDNOSTEPENE I VIŠESTEPENE PUMPE
OSNOVNE KARAKTERISTIKE, KONSTRUKCIJA
Karakteristike pumpi određene veličinom specifičnog broja obrtaja n
SV
, a koji se
obično kreće u vrijednostima od 40 – 600. Za različite vrijednosti specifičnog broja
obrtaja pumpe imaju različite oblike energetskih karakteristika (slika 7.1.). Osnovne
karakteristike sporohodnih pumpi (malo n
SV
, radijalnog oblika) su pojava maksimuma
na krivoj napora tj. H = f(Q) koja može zadavati puno problema prilikom sprezanja sa
cjevovodom velikih otpora i brz rast snage sa porastom protoka. Na takvoj krivoj
H = f(Q) može nastati fenomen ''pumpanja'' koji je objašnjen u poglavlju 2.
Kod normalnog i brzohodnog specifičnog broja obrtaja (centrifugalne pumpe),
kriva H = f(Q) ima blagi padajući karakter pa nastanak fenomena ''pumpanja'' nije
moguć. Porast snage sa promjenom protoka ima blaži rast.
Karakteristika dijagonalnih i aksijalnih pumpi ima specifični pad napora i snage sa
porastom protoka. Ove dvije bitne osobine moraju se ozbiljno uzeti u obzir prilikom
projektovanja pumpnih stanica kao i kod eksploatacije istih. Njihove pogonske
mašine (elektromotori) zahtjevaju poseban odabir zbog teških uslova rada, a naročito
prilikom startanja kada se i najčešće dešavaju veliki kvarovi.
Slika 7.1. Karkateristični oblici energetskih krivi pumpi za različite
vrijednosti specifičnog broja obrtaja n
V
44
Kod pumpi specifičan broj obrtaja je često zadat pri proračunu i što je on veći,
veći je protok, a manji napor. Radna kola sa velikim specifičnim brojem obrtaja su
niskonaporna i daju veliki protok.
Pri ocjeni centrifugalnih pumpi pomoću specifičnog broja obtaja treba voditi
obzira koliko radnih kola ima takva pumpa. Izraz za određivanje specifičnog broja
obrtaja višestepeni centrifugalnih pumpi (slika 7.4.):
4
3
4
3
2
1
2
1
z
H i
Q n
n
V

· (7.1)
gdje je:
Q i H – ukupni protok i napor pumpe,
z – broj radnih kola,
i – broj ulaza tečnosti u pumpu (jedan ili dva).
Radna kola centrifugalnih pumpi sa zadanim protokom i naporom mogu se izraditi
sa dvostrujnim ulazom tečnosti (slika 7.2.). u tom slučaju ukupan protok se dijeli na
pola tako da lijevi i desni ulaz tečnosti bude isti. Pri tome se specifični broj obrtaja
smanjuje
2
puta, a izgled radnog kola dobija sasvim drugi oblik. Kod sporohodnih
radnih kola strujanje tečnosti u cjelokupnom strujnom prostoru je istovjetno. Ulazna
ivica lopatica leži na cilindričnoj površini i sama lopatica je cilindrična što je
karakteristika radijalnih centrifugalnih radnih kola. Za normalne brzohodna radna kola
ulazne ivice su tako konstruisane da se struja toka mijenja od aksijalnog ka
radijalnom pravcuprilikom konstruisanja radnih kola tj. međulopatičnih kanala mora
se strogo voditi obzira o izboru uglova na ulazu i izlazu, kao i hidrauličkim gubicima.
To se može riješiti rješavanjem numeričkim putem jednačina kretanja uz dobro
postavljene granične uslove ili pak određivanjem karakteristika strujnog prostora
jednom od metoda potencionalnog strujanja.
Osnovni elementi centrifugalnih pumpi su radna kola koja su preko matica,
distantnih prstenova postavljena na vratilo, ležajevi, spojnica, kućišta sprovodnih
aparata, usisni i naporni cjevovod. Radna kola se mogu praviti od različitih vrsta već
poznatih materijala zavisno od radnih parametara i vrste transportovanog fluida.
Radna kola za čistu neagresivnu vodu niskih temperatura mogu se liti iz
konstrukcionog sivog liva. Centrifugalne pumpe za napajanje parnih kotlova visokog
pritiska imaju velike brzine obrtanja. One transportuju vodu visokih temperatura, te
zbog toga radna kola tih pumpi se izrađuju od legiranih čelika. Za napajanje parnih
kotlova sa manjim brojem koriste se višestepene centrifugalne pumpe.
45

Slika 7.2. Centrifugalna pumpa Slika 7.3. Višestepene pumpe sa dva
sa dva ulaza simetrična ulaza
Višestepene centrifugalne pumpe u principu namjenjene su za velike napore i
protoke.
Na slici 7.4. prikazana je jedna četverostepena centrifugalna pumpa. Sastavni
dijelovi ove pumpe su usis (1), međustepeni (2), lopatični sprovodni aparat (3), potis
(4) i ležajevi (5). Radna kola (7) postavljena su na vratilu pumpe (8). Svi elementi
pumpe povezani su među sobom sa četiri duga vijka. Vratilo je izrađeno od
kvalitetnog čelika. Ležajevi su valjkasti i ne mogu da prime aksijalnu silu. Aksijalnu
silu prima rasteretni disk (6).
Posebni uslovi se postavljaju za centrifugalne pumpe koje rade u
termoenergetskim objektima. Napojne pumpe primjenjuju se za transport hemijski
pripremljene vode u parni kotao termoenergetskog bloka. Za ispunjenje zadataka u
šemi savremene termoelektrane, napojne pumpe zauzimaju osnosvno energetsko
mjesto. Pri izboru napojne centrifugalne pumpe za termoenergetski blok postavljaju
se niz specifičnih uslova, kao na primjer:
- konstrukcija pumpe mora iamti spoljnu i unutrašnju harmoničnost i dovoljno
temperaturno širenje pri promjenjivoj temperaturi transportovane tečnosti,
- pumpa mora biti dinamički stabilna u svim područjima radnog režima,
- pumpe trebaju raditi sigurno i dugotrajno (ne manje od 10 hiljada sati) bez
pogoršanja radnih parametara i mogućnosti brze zamjene osnovnih dijelova
i podsklopova,
- za stabilan rad u sistemu posebno pri paralelnom radu, pumpe moraju da
imaju stabilnu krutu H – Q krivu u intervalu protoka od 30 % od normalnog
protoka. Za ilustraciju navodi da po tehničkim propisima SAD kod napojnih
pumpi napor pri protoku Q = 0 ne smije biti manji od 115 % nominalnog
napora,
- kod napojnih pumpi primjenjuje se električni i turbinski pogon.
Visoki radni pritisci parnih kotlova uslovljavaju i visoke radne pritiske (napore)
napojnih pumpi koji su za 40 – 50 % veći od pritisaka pare u parnom kotlu. Protok je
relativno mali i iznosi oko 0,21 m
3
/s za turboblok od 200 MW i približno raste za oko
46
0,11 m
3
/s za svakih 100 MW više. Snaga za pogon ovakvih napojnih pumpi relativno
je visoka i iznosi 4 – 4,5 % snage turbobloka. Visoka snaga napojnih pumpi
savremenog turbobloka iznosi po nekoliko MW, te se zbog toga ovakve pumpe
svrstavaju u grupu osnovne opreme, uz kotao i turbinu termoenergetskog bloka.
Napojne pumpe napajaju parne kotlove pod pritiscima od 3,9; 9,8; 13,7 MPa. S
obzirom na ovakve radne pritiske, oni bitno utiču i na konstruktivnu shemu napojne
pumpe.
Navedeni radni uslovi i zahtjevi postavljaju niz problema pri konstrukciji napojnih
pumpi, kao što su: izbor optimalnog pogona, rješenje problema kavitacije, izbor
odgovarajućih materijala, problem toplotnih dilatacija i napora, obezbjeđenje
zaptivenosti i dinamičke stabilnosti u svim radnim režimima kao i uravnoteženje
aksijalne sile.
Na slici 7.5. prikazana je orginalna konstrukcija dvostepene napojne pumpe, koja
daje protok Q = 0,32 m
3
/s i brzine obrtanja n = 144 s
-1
(8650 o/min) za turboblok od
660 MW. Radni parametri su sljedeći:
Parametar I stepen II stepen
Napor (m) 1157 760
Snaga (kW) 4600 3090
Prečnik radnog kola (mm) 340 200
Konstruktivne osobine ove pumpe su mali broj stepeni i lahka montaža i
demontaža.
Radna kola izrađena su od hrom – kobaltnog čelika. aksijalna sila uravnotežava
se sa rasteretnim diskom. Dio nerasterećene aksijalne sile preuzimaju klizni ležajevi.
Veza pumpe i pogona ostvaruje se preko elestične spojnice sa metalnim
elementima. Pogon pumpe je sa potisne strane.
Zaptivanje spojeva unutrašnjeg oklopa između dijelova visokog i niskog pritiska
ostvaruje se samozaptivnom pletenom azbestnom pletenicom, koje sa uspjehom
zaptivaju pri pritisku od 52 MPa i temperaturi vode od 160 °C.
Klizni ležajevi maksimalno su približeni radnom kolu zbog smanjenja raspona
vratila. Povećanje zazora u stepenima, krutost vratila i rasteretni disk daju
mogućnost da pumpa kratkotrajno radi i pri obrazovanju pare u protočnom dijelu
pumpe u slučaju da buster pumpe ispadne iz rada.
Ova napojna pumpa spada u grupu tzv. Barel – pumpa tj. pumpa sa dvostrukim
kućištem (oklopom). Prema podacima proizvođača konstrukcija pumpe dozvoljava
da se vrši demontaža i ponovna montaža za osam sati.
Radna kola za transport mješavine čvrste i tečne faze najčešće se liju od bijelog
sivog liva. Pumpe za transport takve mješavine nazivaju se kanalne procesne pumpe
(KPP). Najčešće je to prljava voda i sve vrste agesivnih i abrazivnih medija sa većim
protokom krutih čestica. Primjenjuju se u papirnoj industriji za papirnu masu, u
šećeranama, tvornicama glinice, za otpadne i prljave vode i svugdje gdje po svojim
radnim karakteristikama mogu zadovoljiti. Odgovarajućim izborom materijala mogu
se dobavljati sve vrste abrazivnih i agrasivnih medija do temperature 200°C.
Pumpa na slici 7.6. izvedena je kao jednoulazna, jednim stepenom, horizontalna
radijalno dijeljena s horizontalnim ulazom tekućine i radijalnim izlazom usmjerenim
prema gore. U spiralnom kućištu ugrađeno je kolo rotora koje je uklonjeno na vratilu i
pričvršćeno maticom.
47
Bududći da je pumpa namjenjena za dobavu abrzivnih medija pumpe su
konstruirane s prednjom i stražnjom tarnom pločom koje se po potrebi mogu mijenjati
bez oštećenja kućišta. Pumpa je izvedena tako da je upotrebom međukomada
spojke moguće rastavljanje pumpe i vađenje rotorskog dijela bez demontaže
elektromotora. Na ulaznoj strani može se prema potrebi isključiti usisni cijevni komad
s otvorom za čišćenje, koji omogućava povremeni pregled i otklanjanje nakupljenih
nečistoća.
Osim u horizontalnoj pumpe mogu biti isporučene i u vertikalnoj izvedbi s istim
varijantama izvedbe rotora i tada nose oznaku. Ove pumpe imaju jednoulazno
spiralno kućište izvedeno s nogama za pričvršćenje na temeljnu ploču. Prirubnice su
izvedene po DIN standardu. Kolo rotora je radijalno, jednostrujno širokih kanala i s
manjim brojem lopatica zbog mogućnosti transporta prljavih medija s krutninama
većih dimenzija. Kolo rotora može biti izrađeno u sljedećim varijantama:
- rotor zatvorene izvedbe sa 5 lopatica (izvedba ''Z''). Primjenjuje se za medije
s relativno malim sadržajem nečistoća i manjim dimenzijama krutih čestica
(glinica, pijesak i sl.),
- rotor zatvorene izvedbe s 2 lopatice, (izvedba ''D''). Primjenjuje se za medije
sa nešto većim sadržajem nečistoća ali koji se ne lijepe i ne prijanjaju na
lopatice. Mogu transportirati veće dimenzije krutih čestica,
- Rotor zatvorene izvedbe s lopaticama (izvedba ''T''). Primjenjuje se za
medije s nešto manjim sadržajem nečistoća od izvedbe ''D''.
Vratilo je uležišteno u dva mjesta standardnim kotrljaljnim ležajima podmazivanim
uljem i po potrebi hlađenjem.
Uravnoteženje aksijalne sile postignuto je leđnim lopaticama na rotoru. Brtvljenje
je uglavnom izvedeno brtvenim pletenicama. Najčešća izvedba je s dovodom vode iz
vanjskog izvora, jer se uglavnom radi o prljavim pumpanim medijima koji se ne mogu
upotrijebiti za podmazivanje brtve. Ukoliko se radi o medijima i radnim uslovima koji
zahtijevaju kvalitetnije brtve, ugrađuju se mehaničke brtve. Mehaničke brtve su
uglavnom jednostruke, rasterećene, a mogu biti i dvostruke na specijalan zahtjev
kupca. Kod visokih temperatura radi se specijalno hlađenje brtvenog prostora.
Raznim kombinacijama materijala pumpe mogu dobavljati gotovo sve vrste
abrazivnih i agresivnih medija. Materijale koje upotrebljavamo svrstavaju se u pet
osnovnih grupa:
a) sivi i čelični liv (SL 25 i ČL 0445). Za vodu i neutralne medije u kojima nema
abrazivnih čestica,
b) bronca P. CU SN 10. Upotrebljava se za morsku vodu, i u prehrambrenoj
industriji za agresivne medije,
c) nehrđajući čelični liv za agresivne medije (ČL. 4574 i ČL.4580, zamjena za
AISI 316 i AISI 304). Za agresivne medije u kojima sadržaj abrazivnih čestica
nije znatno izražen,
d) crom čelični liv za abrazivne i djelimično agresivne medije (ČL. 4171, ČL.
4783, ČL. 41702).
48
e) Specijalni čelični liv s visokim postotkom nikla i krom, 30% Ni, 20% Cr (JGT
29.21.). Upotrebljava se za sumpornu kiselininu visokih temperatura i izrazito
agresivne medije.
U normalnim slučajevima pumpe su sa elektromotorom na zajedničkoj temeljnoj
ploči, spojene elastičnom spojkom.
Kod višestepenih centrifugalnih pumpi smanjenje aksijalne sile moguće je i
konstruktivnim metodama. Najčešće metode su postavljanje radnih kola kod
višestepenih centrifugalnih pumpi u obliku kao na slici 7.3. ili bušenjem paralelnih
otvora na zadnjoj strani radnog kola (slika 7.8), postavljanje lopatica na zadnjoj strani
radnog kola koje rotiraju ugaonom brzinom koja je približno jednaka brzini obrtanja
radnog kola (slika 7.6). Kod višestepenih centrifugalnih pumpi najčešći oblik
rasterećenja aksijalne sile vrši se pomoću rasteretnog diska (sliak 7.9.). U komori B
vlada veći pritisak nego u komori A što stvara zazor δ
a
oko 0,2 mm. Komora A
vezana je za usis pumpe i mjerenje pritiska u komori A nam ukazuje promjenu
zazaora δ
a
. Sa smanjenjem zazora δ
a
raste pritisak u komori A što ukazuje da pumpu
treba zaustaviti i pregledati dodirne površine zazora δ
a
statorskog i rotacionog diska.
Slika 7.7. Raspodela aksijalnog pritiska sa prednje i zadnje strane rotora
centrifugalnih mašina
Pri izbacivanju fluida iz mašine u vanjsku okolinu, smatra se da brtveni sistem nije
u dobrom stanju. Prolazak vratila kroz kućište mašine mora se zaptivati kako bi
smanjili zapreminske gubitke. U zavisnosti od tipa konstrukcije brtvenog sistema taj
gubitak mora postojati kako bi hladio dodirne površine brtvenog sistema i vratila koji
rotori ili ako se na njemu nalazi zaštitni prsten.
Najprostija konstrukcija sistema za brtvljenje centrifugalnih pumpi prikazana je na
slici 7.10. U kućište pumpe (1) koje je cilindričnog oblika postavljaju se grafitni
prstenovi (2) koji su dosta mekani, a dotagnuti su prstenom tj. preko vijaka (3). Tu se
mora biti jako pažljiv kod dotezanja da odmah prilikom startanja sa pumpom ne bih
oštetili mekane gradivne zaptivače. Bolja konstrukcija zaptivanja kod pumpi
prikazana je na slici 7.11. Konstrukcija je ista kao u prethodnom slučaju samo što je
u konstrukciju ugrađen aksijalni prsten preko kojeg se dovodi voda sa pritisne strane
49
i koja dodatno zaptiva i ujedno onemogućava da se brtveni prstenovi brzo oštete. Na
slici 7.12. prikazano je zaptivanje vratila višestepeni centrifugalnih pumpi za transport
tople vode (napojne pumpe) koje pored standardnog zaptivanja sa grafitnim
prstenovima (2) mora se hladiti rebrasti prsten (1) prije njih kako bi se zaštitili od
visoke tepmperature vode. Na ovoj konstrukciji postavljen je i zaštitni prsten (3) kako
bi sačuvalo vratilo od oštećenja. U novije vrijeme u širokoj upotrebi su konstrukcije sa
aksijalnim brtvljenjem. Na slici 7.13. prikazana je jedna takva konstrukcija sa
gumenim prstenom (1) koja može da brtvi do 10 MPa pritiska. Gumeni prsten se
doteže metalnim prstenom (2) preko opruge (3), a u tome mu još pomaže i
umutrašnji elastični prsten (4).
Postoji dosta različitih vrsta konstrukcija aksijalnog brtvljenja, a zajedničko za sve
konstrukcije je: brza montaža, ne treba opsluživati konstrukciju u toku eksploatacije,
ne zavisi od radijalnog bacanja vratila, zapreminski gubici kroz brtvu su jednaki nuli.
50

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful