You are on page 1of 3

Matematik Dnyas, 2003 K

Polinom Denklemleri
zer zer
a0 + a1x + ... + anxn = 0 biiminde yazlan denklemlere polinom denklemler denir. Burada, katsay ad verilen alar kesirli ya da genel say olarak alacaz. Marifet, bu denklemi salayan xleri bulmaktr. Byle bir denklemin en fazla n tane zm olduu bilinir ve bunun kant da o kadar zor deildir, ama bundan bir baka sayda szederiz. Burada, bu denklemleri zp zemeyeceimizi, zebilirsek nasl zebileceimizi greceiz. Eer an 0 ise, denkleme ninci dereceden denklem denir. I. Birinci Dereceden Denklemler. Birinci dereceden denklemleri bugn artk ilkokul ocuklar bile zyorlar: ax + b = 0 ise x = b/a; a 0 olduundan aya blmekte bir sknt yaamayz. II. kinci Dereceden Denklemler. Bu denklemlerin zmleri de M 400 yllarnda Babilliler tarafndan aa be yukar biliniyordu. ax2 + bx + c = 0 denklemimiz olsun. Anmsatrz: a 0. Biraz cebir yapalm: ve

kar. Denklemi zdk, biri artl biri eksili olmak zere iki zm bulduk:

zm biraz fazla kuramsal olmu olabilir, nk b2 4ac negatifse zm yoktur, ya da b2 4ac = 0 ise iki deil tek bir zm vardr1, ama kimin umurunda! Bu sorunu mhendisler dnsn. Biz matematiki olarak grevimizi yaptk! Ayrca, armak saylara geersek her saynn kkn alabiliyoruz. III. nc Dereceden Denklemler. Bir, iki derken e geldik. Nereye kadar gidebileceimiz merak konusu. Yukarda yaplanlar okur biliyordu byk olaslkla. Bundan sonrasn bulmak insanlk tarihinin en az 2000 yln ald. Girolamo Cardano yazmzda da (sayfa 54-58) belirttiimiz gibi nc dereceden denklemler talyan matematikileri tarafndan 1525 dolaylarnda, en azndan ksmen Scipione dal Ferro tarafndan ve tam olarak Niccolo Fontana Tartaglia tarafndan zlmtr. 2000 yllk bir ura bugn yarm sayfada toparlayabildiimiz iin ok anslyz. http://www.vimagic.de/hope/ adresinde ikinci, nc ve drdnc dereceden denklemleri zen programlar var. http://mss.math.vanderbilt.edu/cgi-bin/MSSAgent/~pscrooke/MSS/solvepoly.def adresinde daha yksek dereceden de polinomlar zlyor. http://math.truman.edu/~thammond/history/Polynomials.html adresinde polinomlarn tarihiyle ilgili makale zetleri var.
1 b2 4acye ax2 + bx + c polinomunun diskriminant denir. Demek ki ax2 + bx + c = 0 denkleminin tek bir zm olmas iin gerek ve yeter koul b2 4ac diskriminantnn 0 olmasdr. Bu koul drdnc dereceden polinom denklemlerinin zm iin birazdan gerekecektir.

eitliklerinden, a 0 olduundan,

kar. Bundan da srasyla,

ve

73

Matematik Dnyas, 2003 K

Denklemimiz ax3 + bx2 + cx + d = 0 olsun. a 0, bir kez daha anmsatrz. Denklemi aya blersek, x3 + Bx2 + Cx + D = 0 biiminde bir denklem buluruz. Burada, B = b/a, C = c/a, D = d/adr. Bu son denklemle balangtaki denklemin zmleri ayndr. imdi x = y B/3 deiikliini yapalm: y3 + y + = 0 biiminde bir denklem buluruz, nk kolay bir hesapla grlecei zere y2ler sadeleerek kaybolurlar. ve y B, C, D cinsinden yazabiliriz elbet ama byle zor bir uraa girmeyeceiz, merak eden okur bulabilir. Demek ki y3 + y + = 0 denklemini zmemiz gerekiyor. Eer = 0 ise, zm kolay: y3 + = 0 ve y = 1/3. Bundan byle 0 olsun. imdi u eitlie dikkat edelim: (u v)3 + 3uv(u v) + v3 u3 = 0. Demek ki, u ve vyi, 3uv = v3 u3 = denklemlerinin her ikisini birden salayacak biimde seersek u v says y3 + y + = 0 denkleminin bir zm olur. Birinci denklemden vyi bulalm: v = /3u. Bulduumuz bu deeri ikinci denkleme yerletirelim: = v3 u3 = 3/27u3 u3, yani, 27u6 + 27u3 3 = 0, ya da, u6 + u3 3/27 = 0, Bu denklemde w = u3 alrsak, w cinsinden ikinci dereceden bir denklem elde ederiz: w2 + w 3/27 = 0. kinci dereceden denklemleri zmesini bildiimizden, yukardaki eitlii salayan wyi buluruz. Sonra, wnin nc kkn alrsak uyu buluruz. Bundan da, v = /3u eitliini kullanarak vyi buluruz. Ardndan, y = u v eitliini kullanarak yyi buluruz. zmlerden birini bulunca dierlerini bulmak da kolaydr: Eer y0, y3 + y + = 0 denkleminin yukarda bulduumuz zmyse, y3 + y + polinomu y y0 polinomuna tam olarak blnr, yani belli , saylar iin, y3 + y + = (y y0)(y2 + y + ) eitlii salanr. imdi, y3 + y + = 0 denkleminin dier zmleri, y2 + y + = 0 denkleminin zmleridir. Bu da ikinci dereceden bir denklem

olduundan, zm bilinir. Sonu olarak, denklemin (ille de birbirinden farkl olmak zorunda olmayan) zm de bulunur. IV. Drdnc Dereceden Denklemler. Girolamo Cardano yazmzda da (sayfa 54-58) belirtiimiz gibi bu tr denklemler Cardanonun rencisi Lodovico Ferrari tarafndan 1540larda zlmtr. a 0 olmak zere, ax4 + bx3 + cx2 + dx + e = 0 denklemiyle balyoruz ve yukardaki gibi nce aya blp x4 + Bx3 + Cx2 + Dx + E = 0 biiminde bir denklem elde ediyoruz, ardndan x = y B/4 alp, y4 + y2 + y + = 0 biiminde yazlan daha basit bir denkleme varyoruz. Amacmz bu son denklemi y cinsinden zmek. nce y4 + y2 + y + = 0 denklemini aadaki gibi kareye tamamlayalm: y4 + 2y2 + 2 = y2 y + 2 yani, (y2 + )2 = y2 y + 2 Bu son denklemi y cinsinden zmeliyiz. imdi biraz zeki olup, her z iin, (y2 + + z)2 = (y2 + )2 + 2z(y2 + ) + z2 = (y2 y + 2 ) + 2z(y2 + ) + z2 = ( + 2z)y2 y + (2 + 2z + z2) eitliklerinin, daha dorusu sadece (y2 + + z)2 = ( + 2z)y2 y + (2 + 2z + z2) eitliinin ayrmna varmalyz. Sa taraf y cinsinden ikinci dereceden olduundan, zyi sa taraf bir kare olacak biimde seebiliriz; bunun iin zyi sa tarafn diskrimantn, yani 2 4( + 2z) (2 + 2z + z2) saysn 0 olacak biimde semeliyiz, ki bu da z cinsinden nc dereceden bir polinom olduundan her zaman mmkndr. Bundan byle zyi yle seelim. Demek ki, belli bir 0 iin, (y2 + + z)2 = 2 2 + + z = biiminde seersek y4 imdi yyi y + y2 + y + = 0 denkleminin zmlerinden birini buluruz. Birini bulduk mu dierleri daha kolay: zme y0 dersek, y4 + y2 + y + polinomunu y y0a blerek y4 + y2 + y + = (y y0)(y3 + y2 + y + ) eitliini salayacak , , saylarn buluruz. im-

74

Matematik Dnyas, 2003 K

di y4 + y2 + y + = 0 denkleminin br zmleri, nc dereceden olan y3 + y2 + y + = 0 denkleminin zmleridir ki bunlar zmesini Tartaglia sayesinde biliyoruz. V. Beinci ve Daha Yksek Dereceden Denklemler Beinci dereceden genel denklemler yukardaki gibi cebirsel olarak, yani drt ilemle ve kk alarak zlemezler. zlmesi bilinmiyor deil, zlemezler. Hikimse, hibir zaman zemez... Bu, matematiksel olarak kantlanmtr. Bugn hl daha bazlar beinci dereceden denklemleri zmeye alr, hatta zdn iddia eder. Bulduklar zm kesinlikle doru olamaz, bir yerde hata yapmlardr mutlaka. Her denklem zlemez demek istemiyoruz. rnein x5 + a = 0 trnden denklemler zlebilir. zlebilecek daha karmak denklem aileleri de vardr elbet. Ama cebirsel yntemlerle zlemeyecek beinci dereceden denklemler vardr, hatta bunlar ounluktadr. Bu imknszlk ok gen yaNiels Henrik Abel larnda len Norveli Niels Henrik Abel (1802-1829) tarafndan 1824te kantlanmtr. Bu, sadece n = 5 iin deil, eer n 5 ise, ninci dereceden denklemler iin de genel olarak dorudur. Bu da matematik tarihinin en romantik figr olan Fransz Evariste Galois (1811-1832) tarafndan kantlanmtr. zlemez diye kollarEvariste Galois mz kavuturmayacaz herhalde. Ayrca kim syledi zlemeyeceini? Sadece cebirsel zmn bulunamayacan syledik, analize dayanan yntemler bulunabilir, neden bulunmasn? a0 + a1x + ... + anxn = 0 denkleminde annin 0 olmadn varsayarsak, denklemi anye blerek, annin 1 olduunu varsayabiliriz. Bu kolay. Ardndan, x = y an1/n alrsak n1 inci terimden de kurtuluruz. Bu da pek zor deil. Ama daha iyisi ya-

plabilir. 1683te Tschirnhaus n-inci dereceden bir denklemde xi deitirerek, denklemde xn1 ve xn2 terimlerin katsaylarnn 0 olduunu varsayabileceimizi gsterdi. Beinci dereceden denklemler iin daha daha iyisini yapabileceimizi E. Samuel Bring 1786da Erland Samuel Bring kantlad: Beinci dereceden bir denklem x5 + px + q = 0 biiminde yazlabilir. Aa yukar elli yl sonra, 1834te G. B. Jerard bunu genelletirdi: Tschirnhausun yntemi kullanlarak sadece xn1 ve xn2 terimlerinin deil, xn3 teriminin de olmadn varsayabiliriz. Beinci dereceden bir denklem alalm: x5 + px + q = 0. Baz p ve qler iin bu denklemin zmleri drt ilem ve kk almayla bulunabilir. Hangi p ve qler iin byle cebirsel bir zmn bulunaca biliniyor. Pek az iin var. Aadaki grafikte cebirsel zml denklem veren p ve qy bulacaksnz.

Genel olarak beinci dereceden bir denklem, gene Tschirnhausun yntemiyle, x5 x + = 0 biimine getirebilir, ama buradaki karmak bir saydr. Bunu da 1786da Erland Samuel Bring kantlamtr. Genel olarak beinci dereceden denklemler zlebilir, zlemez deil, ama cebirsel yntemlerle zlemez. rnein Jacobi teta fonksiyonlar kullanlarak beinci dereceden bir denklemin zmleri bulunabilir. p

75