You are on page 1of 482

TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO rda i monografie 255

LITERATURA
GRECJI STAROYTNEJ
Pod redakcj

RADA NAUKOWA Jerzy Axer, Robert R. Chodkowski, Jerzy Danielewicz, ks. Stanisaw Longosz, Jerzy anowski, Marian Szarmach, Alicja Szastyska-Siemion, ks. Marek Starowieyski, Romuald Turasiewicz, Witold Wrblewski

Henryka Podbielskiego

' - *?'

EPIKA -LIRYKA - DRAMAT-

ISTNIEJE OD ROKU 1934

Lublin Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Recenzenci Prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB Prof. dr hab. Jerzy Styka Opracowanie redakcyjne, skad i amanie komputerowe oraz zestawienie indeksu Stanisiaw Sarek Projekt okadki Jerzy Durakiewicz Na okadce Dziewczyna z dzbanem na wino (rysunek mistrza Kleofona)

WYKAZ SKRTW

ABSA AC A&A ABAW AGPh AH AHAW AHR AION

Wydanie publikacji dofinansowane przez Komitet Bada Naukowych Praca naukowa finansowana ze s'rodkw Komitetu Bada Naukowych w latach 1998-2001 jako projekt badawczy

Copyright by Towarzystwo Naukowe KUL 2005

AJA AJAH AJPh AK ANRW A.P. APh AR A&R ASNP BAGB BCH BZG CGF Q CA CAF C&M CML CodMan CPh CQ CR CRAI CW EGF

ISBN 83-7306-172-X

TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO


ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin 1, skr. poczt. 123 tel. (081) 525-01-93, tel./fax (081) 524-31-77 e-mail: tnkul@kul.lublin.pl http://tn.kul.lublin.pl Dzia Marketingu i Kolportau, tel. (081) 524-51-71 Drukarnia Tekst" s.j., ui. Wsplna 19, 20-344 Lublin

Annual of the British School at Athens l'Antiquite classiue Antike und Abendland Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften Archiv fiir Geschichte der Philosophie Ancient History Abhandlungen der Heidelberger Akademie der Wissenschaften American Historical Review Annali delFIstituto universitario orientale di Napoli, Dipartimento di studi del mondo classico e del Mediterraneo antico, Sezione di archeologia e storia antica American Journal of Archaeology American Journal of Ancient History American Journal of Philology Antike Kunst Aufstieg und Niedergang der rmischen Wek Anthologia Palatina {Antologia Palatyska) 1'Annee philologiue Archaeological Reports Aten e Roma Annali delia Scuola normale superiore di Pisa Bulletin de FAssociation Guillaume Bud Bulletin de correspondance helleniue Baseler Zeitschrift fiir Geschichte und Altertumskunde G. Kaibel, Comicorum Graecorum Fragmentu, Berlin 1899. Classical Journal Classical Antiuity Comicorum Atticorum Fragmenta, ed. Th. Kock, Leipzig 1880-1888. Classica et medievalia Classical and Modern Literatur Codices manuscripti Classical Philology Classical Quarterly Classical Review Comptes rendus de 1'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres Classical World Epicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies, Gttingen 1988.

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

WYKAZ SKRTW

FVS GB G&R GRBS HSPh HZ IEG IG JBAA JHI JHS JRS LCM LEC LF MAL MCr MH M&H MHR MonAL NSA OAth OJA OSAPh PAPhS PBA PCA PCG PCPhS PEG PhQ PLG PMG PMGF P.Oxy. PP QUCC RA

H. Diels, W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, Hildesheim 1984 (= Berlin 1952; wyd. 1.: 1903) Grazer Beitrage Greece and Rom Greek, Roman and Byzantine Studies Harvard Studies in Classical Philology Historische Zeitschrift M.L. West, Iambi et Elegi Graeci, I-II, Oxford 1991. Inscriptiones Graecae Journal of the British Archaeological Association Journal of the History of Ideas Journal of Hellenie Studies Journal of Roman Studies Liverpool Classical Monthly Les etudes classiues Listy filologicke Memorie delia Classe di Scienze moraii e storiche delPAccademia dei Lincei Museum criticum Museum Helveticum Medievalia et humanistica Mediterranean Historical Review Monumenti antichi Notizie degli scavi di antichita Opuscula Atheniensia Oxford Journal of Archaeology Oxford Studies in Ancient Philosophy Proceedings of the American Philosophical Society Proceedings of the British Academy Proceedings of the Classical Association Poetae Comici Graeci, vol. 1-8, ed. R. Kassel, C. Austin. Berlin 1983-1995. Proceedings of the Cambridge Philological Society Poetae Epici Graeci, ed. A. Bernabe, Leipzig, 1987. Philological Quarterly Poetae Lirici Graeci, I, ed. O. Schroder, Leipzig, 1905; II-III, ed. Th. Bergk, Leipzig, 1882. Poetae Melici Graeci, ed. D.L. Page. Oxford 1962. Poetarum Melicorum Graecorum Fragmenta, ed. M. Davies. Oxford 1991. B.P. Grenfell, A.S. Hunt, Oxyrhynchus Papyri, London 1898 nn. Parola dei passato Quaderni Urbinati di cultura classica Revue archeologiaue

RBPh RCCM RE REA REG RFIC RhM RHT RHum RSBN SBAW S&C SIFC SMEA SO SPh StudClas TAPhA TPhS TrGF VR WJA WS YCls ZPE

Revue belge de philologie et d'histoire Rivista di cultura classica e medioevale Paulys Realencyclopddie der classischen Altertumswissenschaft, Neue Bearbeitung, ed. G. Wissowa (ed.), Stuttgart 1893Revue des etudes anciennes Revue des etudes grecues Rhdsta di filologia e di istruzione classica Rheinisches Museum Revue d'histoire des textes Roczniki Humanistyczne Rivista di studi bizantini e neoellenici Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Berlin Scrittura e civilta Studi italiani di filologia classica Studi micenei ed egeo-anatolici Symbolae Osloenses Studies in Philology Studii clasice Transactions and Proceedings of the American Philological Association Transactions of the Philological Society Tragicorum Graecorum Fragmenta, I-IV, ed. B. Snell, S. Radt, R. Kannicht, Gottingen 1971-1986. Vox Romanica Wiirzburger Jahrbucher fik die Altertumswissenschaft Wiener Studien Yale Classical Studies Zeitschrift fur Papyrologie und Epigraphik

VII

PRZEDMOWA: CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ H e n r y k Podbielski

Literatura staroytnej Grecji, ktra na przestrzeni swej ponad tysicletniej historii wyksztacia niemal wszystkie znane nam obecnie gatunki literackie, zajmuje w kultu rze europejskiej trudne do przecenienia miejsce. Bezporednio lub za porednictwem autorw rzymskich ju od kilku wiekw Homer, Hezjod, Safona, Pindar, Sofokles, Eurypides, Arystofanes, Platon, Arystoteles, Demostenes i wielu, wielu innych jej twrcw nie tylko zachwyca piknem sowa i gbi myli kolejne pokolenia miesz kacw Europy i wiata, nie tylko inspiruje i pobudza wyobrani nowoytnych twrcw, lecz jeli sobie nawet tego nie uwiadamiamy yje w naszej wraliwo ci estetycznej, w konwencjach literackich, w naszym widzeniu i rozumieniu otaczaj cego nas wiata. Pojcie literatura" w odniesieniu do pimiennictwa staroytnej Grecji ma o wiele szerszy zakres ni w przypadku nowoytnej twrczoci literackiej. Obejmujemy nim cao opublikowanego w jzyku greckim pimiennictwa, a wic nie tylko poezj i twrczo literack w cisym tego sowa znaczeniu, lecz rwnie dialog i traktat filo zoficzny, dziejopisarstwo, wygoszon publicznie mow, a take zachowan tylko na papirusie biografi. To tak bardzo rozszerzone pojcie literatury ma swe uzasadnienie zarwno w charakterze i uwarunkowaniach przekazu tekstw greckich, jak te w spe cyfice tej literatury. Ze wzgldu mianowicie na fragmentaryczny stan zachowania wielu tekstw ich pene jzykowe i rzeczowe zrozumienie staje si moliwe tylko w szerokim kontekcie caego przekazanego przez tradycj pimiennictwa. Poza tym musimy pamita, e proza historiograficzna i filozoficzna rozwina si jako reakcja na wczesnogreck poezj epick, ktra przez wiele wiekw stanowia podstaw wy chowania i wyksztacenia obywatelskiego. Epickiej prawdzie" objawionej przez Mu zy przeciwstawia, korzystajc z wypracowanych przez ni rodkw wyrazu, inn, wa sn prawd. Wychowany i wyksztacony na tej poezji histoiyk czy filozof siga spon tanicznie, acz w sposb by moe nie w peni nawet uwiadamiany, do poetyckiego skarbca rodkw artystycznych, speniajc zreszt tym samym oczekiwania swych od biorcw. Poza tym ju w V wieku przed Chr. teoria retoiyczna wypracowaa sposoby nie tylko przekonywajcego, ale zarazem atrakcyjnego, porywajcego i przyjemnego dla odbiorcy przemawiania na uroczystociach publicznych, w sdach i na zgroma dzeniach politycznych. Opracowane przez ni figury myli i sowa szybko stay si wspln wasnoci i weszy w uycie we wszelkiego rodzaju twrczoci prozatorskiej. Std w oczach staroytnych Grekw za literackie osignicie uchodzio zarwno

K I

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

opracowanie biografii jakich zasugujcych na to ludzi, dzieo historyczne, dialog fi lozoficzny, mowa sdowa, jak te kade inne dzieo, ktre byo przeznaczone do uytku publicznego i opracowane artystycznie. Innym charakterystycznym rysem literatury greckiej, odrniajcym j od literatur nowoytnych i nasuwajcym nieznane im trudnoci interpretacyjne, jest paradoksal ny fakt, e narodzia si ona wczeniej, ni zostao wynalezione pismo pozwalajce na jej zapisanie, i e nie znamy niemal zupenie jej pocztkw. Niczego bowiem nie wiemy o twrcach poprzedzajcych Homera, cho nie ulega najmniejszej wtpliwo ci, e Iliada i Odyseja stanowi uwieczenie dugotrwaego procesu literackiego. Tyl ko w niewielkim zakresie luk t s w stanie wypeni badania archeologiczne, histo ryczne i komparatystyka literacka. Wynikaj std due trudnoci w ocenie elementw natury religijnej, politycznej, spoecznej wystpujcych w poematach homeryckich, co atwo prowadzi do zlekcewaenia rnych zjawisk lingwistycznych i kulturowych w przedstawionym przez Homera greckim wiecie. Musimy poza tym pamita, e chocia od VIII wieku Grecy dysponowali ju systemem pisma, to przez kilka kolej nych stuleci, bo niemal do koca IV wieku, suyo ono gwnie jako aide memoire do utrwalania i przechowywania twrczoci literackiej, ktrej odbiorcami byli nie czytelnicy, lecz suchacze. Caa ta bowiem twrczo, zarwno recytowana poezja epicka, wykonywana przez chry i przez solowych artystw poezja liryczna, nie m wic ju o przedstawieniach dramatycznych czy o wystpienia mwcw sdowych i politycznych, bya adresowana do s u c h a c z y zebranych z okazji jakiego wita lub debaty na czas przedstawienia. Wzgld na zbiorowego suchacza, zoonego z re guy z obywateli, a wic mskiej, dorosej czci spoeczestwa greckiego miastapastwa, ksztatowa w duej mierze charakter literatury greckiej epoki archaicznej i klasycznej. Mia wpyw na jej ksztat ideowy, a jeszcze wikszy na jej styl i sfer brzmieniow. Wytumaczenie znajduje tu polityczne i spoeczne zaangaowanie tej literatury. Fakt, e bya przeznaczona nie do czytania, lecz do suchania, pozwala zro zumie jej niespotykan gdzie indziej trosk o eufoni i harmoni dwikw. O spe cyfice archaicznej i klasycznej poezji greckiej decydowaa rwnie rola poety jako na uczyciela i autorytetu moralnego, ktr zapewniao mu boskie natchnienie". Innym wanym elementem wyrniajcym literatur greck jest jej specyficzne tworzywo w postaci opowieci o bogach oraz mitw i poda bohaterskich. Tworzywem tym karmiy si kolejno epos, liryka chralna i monodyczna, tragedia, dramat satyrowy, parodie epickie i komediowe, kierujc uwag suchacza ku przeszoci, ku czasom i wzorczym wydarzeniom mitycznym. Przez wiele stuleci te same, dobrze znane su chaczom wydarzenia czasw mitycznych i bohaterskich, traktowane jako wsplne dziedzictwo kulturowe, stanowiy gwne tworzywo kolejnych gatunkw literackich. Powodzenie i uznanie zapewniao twrcom nowe i artystycznie doskonae ujcie tra-

dycyjnego materiau. Fakt ten pozwala zrozumie takie charakterystyczne cechy kla sycznej literatury greckiej, jak: jasno myli, wspaniao stylu, zachowawczo formy gatunkowej, monumentalno, zdrowa moralno, obiektywizm, patriotyzm. Dopie ro praktycznie ukierunkowana krytyka sofistw, akcentujc teraniejszo, postulowa a, by tworzywo literackie czerpa raczej z aktualnego ycia ni z mitycznej przeszo ci. Postulat ten wcielia w ycie, poczwszy od IV wieku przed Chr., proza grecka i nowa komedia". Epos i tragedia pozostay natomiast nadal wierne tworzywu mi tycznemu. Wesp z tworzywem mitycznym literatura grecka odziedziczya system tradycyj nych wartoci i wierze religijnych. Religia staa si wic jednym z najwaniejszych formantw wiata przedstawionego tej literatury. Obok tradycyjnego nurtu religii bstw olimpijskich od VII wieku przed Chr. mocnym akcentem w liryce religijnej i w dramacie zaznaczya si religia dionizyjska. Wraz ze swym orgiastycznym kultem wniosa do Grecji sporo obcych jej dotd elementw. Docenia kulturotwrcze zna czenie pierwiastka kobiecego, irracjonalnego i emocjonalnego. czc w sobie nastrj najwyszej radoci i najgbszego smutku, dostarczaa nawet wyszym warstwom spo eczestwa emocjonalnych przey w nieznanych wczeniej wymiarach. Poezja grecka, ktrej styl rzdzi si dotd poczonymi z sob pierwiastkami rozumu i woli, musiaa teraz znale odpowiednie rodki wyrazu dla takiej polaryzacji entuzjastycznych na pi. Liryka, zwaszcza liryka chralna z jej peanami i dytyrambami, stworzya z tej racji pewn ilo nowych form, ktre potrafiy da wyraz orgiastycznej tsknocie za nieskoczonoci i stworzy dla nowych uczu rodzaj nowej poetyki pikna. Duy wpyw na specyfik greckiej literatury miao te charakterystyczne dla Gre kw zamiowanie do wspzawodnictwa, ktre znalazo wyraz w organizacji konkur sw muzyczno-poetyckich (dycovtc UOWIKOI), zwizanych z uroczystociami religij nymi oraz z igrzyskami organizowanymi przy okazji pogrzebu wielkich osobistoci. Najwaniejszymi dla literatury konkursami byy agony pytyjskie w Delfach oraz agony ateskie, organizowane podczas Dionizjw i Panatenajw. Obok nich w okresie hellenistycznym i za cesarstwa wielk popularnoci cieszyy si konkursy teatralne" (dywvc SUUEALKOI). Wszystkie te konkursy dopingoway swymi nagrodami twrcw do wzmoonego wysiku i przyczyniay si do doskonalenia techniki poetyckiej. Ju jednak staroytni dostrzegali te niebezpieczestwa pynce z pragnienia zaszczytw zalenych od publicznoci, a wic denie do pustej, technicznej wirtuozerii czy po go za sensacj, ktrych rzeczywicie nieatwo byo w tej sytuacji si ustrzec. Trudno przy tym o pewno, w jakim stopniu publiczne, popisowe wystpy poetw, filozo fw czy mwcw przyczyniay si do wydania ich tekstw na pimie. Wiadomo, e publiczne recytacje poematw Homera na Panatenajach skoniy Pizystrata do powo ania specjalnej komisji dla ustalenia i wydania kanonicznego tekstu Iliady i Odysei,

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

a organizatorzy konkursw dramatycznych w Atenach przechowywali w swym ar chiwum oryginalne teksty tragediopisarzy wydane w IV wieku na wniosek Likurga. Z drugiej strony wielu sawnych filozofw, takich jak Sokrates, Pyrron, kierownicy Akademii od Arkesilaosa do Karneadesa, a w pniejszych czasach Muzonios, Epiktet i Ammonios Sakkas, mimo e w ich czasach pismo byo powszechnie znane i chocia byli mistrzami sowa, programowo wzbraniali si od utrwalenia swych myli w formie zapisu. Jedn z najbardziej znamiennych cech literatury greckiej bya jej zachowawczo, ktra zaowocowaa wytworzeniem si szeregu gatunkw literackich, zachowujcych przez ca staroytno konwencje stylistyczne i cechy jzykowe dialektw, w ktrych powstay. I tak np. poezja epicka, ktra objawia si w poematach Homera, Hezjoda i cyklu epickiego w heksametrze daktylicznym i w jzyku zabarwionym formami dia lektu joskiego, zabarwienie to i miar heksametru zachowaa rwnie w poematach powstaych w epoce klasycznej, hellenistycznej i za pnego cesarstwa, natomiast liry ka chralna, wyrosa z ywiou doryckiego, od kolorytu doryckiego nie uwolnia si nawet w partiach chralnych tragedii attyckiej. Stworzone bd doprowadzone do doskonaoci i utrwalone przez literatur greck gatunki literackie maj dla kultury europejskiej szczeglnie doniose znaczenie. Z nich czerpaa wzory nie tylko caa lite ratura rzymska, lecz take wszystkie rodzce si literatury nowoytnej Europy, zwasz cza w okresie Renesansu i Klasycyzmu. Musimy rwnie pamita, e dostpny nam obecnie dorobek pimienniczy staro ytnej Grecji stanowi niewielki tylko procent pierwotnej i zaginionej dla nas caoci, co nastrcza nieznane badaczom literatur nowoytnych trudnoci interpretacyjne. Fragmentaryczny w wikszoci przypadkw stan zachowania tekstw poszczeglnych autorw i jeszcze czciej niezwykle skpe i niepewne informacje biograficzne, ja kimi dysponujemy na ich temat, stanowi niejednokrotnie trudn do sforsowania przeszkod do penej i udokumentowanej filologicznie prezentacji ich twrczoci. Dlatego wanie w badaniach nad literatur greck tak wan rol przy analizie tek stw odgrywa uwzgldnianie szerokiego kontekstu historycznego i literackiego. Historia te w gwnej mierze, obok kryterium terytorialnego i jzykowego, wy znacza rytm rozwojowy tej literatury. Z kilkunastu znanych greckich dialektw rang jzyka artystycznego zyskay, wyznaczajc sukcesywny rozwj poszczeglnych rodza jw i gatunkw literackich, cztery dialekty: j o s k i , e o l s k i , d o r y c k i i a t t y c k i . Ten ostatni sta si z kolei podstaw do powstania w epoce aleksandryjskiej oglnogreckiego jzyka icoivrj, ktry po podbojach Aleksandra Wielkiego zyska na wiele stuleci rang jzyka midzynarodowego. Na przestrzeni niemal pitnastu wie kw (od Homera, czyli VIII wieku przed Chr., do zamknicia szk filozoficznych

w Atenach w 529 r. po Chr.) mona wyrni cztery wielkie, wyznaczone przez histo ri, okresy jej rozwoju. OKRES I, nazywany najczciej a r c h a i c z n y m lub j o s k i m , przypada na staroytne", w opinii klasycznych autorw, czasy sprzed najazdu Persw (od IX wie ku do 480 r. przed Chr.). W caej kulturze i w literaturze tego okresu dominuj Jo nowie, osiedleni w koloniach na wyspach i w poudniowej czci wybrzea Maej Azji. Uywany przez nich dialekt staje si pierwszym jzykiem literackim, w ktrym powstaa poezja epicka, elegijna, jambiczna, a take twrczo pierwszych logografw i Historia Herodota. Obok dialektu joskiego w poezji tego okresu mocnym akcen tem zaznacza si rwnie element eolski i dorycki. W dialekcie eolskim tworz miesz kajcy na Lesbos poeci Safona i Alkajos, w doryckim natomiast powstaje liryka ch ralna. Podzia na gatunki literackie pokrywa si wic w tym okresie wyranie z po dziaem etnicznym i jzykowym. OKRES II, nazywany k l a s y c z n y m lub a t t y c k i m , obejmuje niemal dwa wieki najwikszego rozkwitu kultury helleskiej z jej centrum w Atenach od zwy ciskiego odparcia najazdu Persw w latach 490-479 do mierci Aleksandra Mace doskiego w 323 r. przed Chr. Jest to epoka wspaniaego rozkwitu dramatu, krasomwstwa, prozy historycznej i filozoficznej. Kontynuowana jest rwnie twrczo epicka i elegijna. Z ducha religii dionizyjskiej wyrosa tragedia, dramat satyrowy i komedia, z nauki Sokratesa dialog filozoficzny, natomiast ruch sofistyczny i de mokracja ateska przyczyniy si do rozwoju wymowy popisowej, sdowniczej i poli tycznej. Patriotyzm ateski i potrzeba refleksji nad wspczesnymi dziejami legy u podstaw historiografii naukowej. W prozie i poezji dominuje dialekt attycki, ale pieni chralne tragedii pisane s tradycyjnie w dialekcie doryckim. OKRES III, nazywany h e l l e n i s t y c z n y m lub a l e k s a n d r y j s k i m , cha rakteryzuje si ekspansj kultur)' greckiej na terytoria podbite przez Aleksandra Wiel kiego i trwa od jego mierci (323 r. przed Chr.) do podboju Egiptu przez Rzymian (30 r. przed Chr.). Obok Aten, ktre pozostaj siedzib szk filozoficznych, gw nymi centrami kulturowymi staj si stolice trzech nowych monarchii hellenistycz nych: Antiochia, Pergamon, a przede wszystkim Aleksandria ze swym Muzeum i Bi bliotek. Na bazie dialektu attyckiego rozwin si jzyk zwany icotvi] SidAeKtoc, czyli dialekt wsplny", niejako midzynarodowy", na ktry w Aleksandrii w III wieku przed Chr. zosta przetumaczony Stary Testament (Septuaginta) i w ktrym pniej zostay zapisane rwnie ksigi Nowego Testamentu. W literaturze obserwujemy, z jednej strony, nawizywanie do gatunkw epoki archaicznej (elegia, hymn, epika bohaterska i dydaktyczna, epylion), z drugiej za poszukiwanie nowych form artystycznego wyrazu (sielanka, mim). Dynamiczny rozwj nauk szczegowych, wrd nich filologii, odciska si pitnem wyrafinowania i uczonoci na wszelkiej twrczoci literackiej tego okresu, ktra nie zamyka si w granicach jednego miasta 5

PRZEDMOWA

CHARAKTER I PERIODYZACJA LITERATURY GRECKIEJ

literackiej tego okresu, ktra nie zamyka si w granicach jednego miasta pastwa, lecz porusza elit caego wczesnego wiata. Adresowana jest przy tym przede wszystkim ju nie do suchaczy, ale do czytelnikw. OKRES IV, nazywany g r e c k o - r z y m s k i m lub c e s a r s k i m , trwa cae sze stuleci: od 30 r. przed Chr. do zamknicia przez cesarza Justyniana szk filozoficz nych w Atenach w 529 r. po Chr. W jego pierwszej fazie, zwaszcza w latach 50-250 po Chr. doniose znaczenie kulturotwrcze mia ruch umysowy znany jako II Sofi styka, ktry dy do restytucji najlepszych wzorw jzyka attyckiego epoki klasycz nej. Kwitnie wwczas zwaszcza krasomwstwo, proza historyczna, biograficzna i filo zoficzna. W epoce tej dla potrzeb szkoy ustalono kanon dziesiciu najlepszych mw cw attyckich, dokonano wyboru siedmiu tragedii Ajschylosa i tylu Sofoklesa, dziesiciu tragedii Eurypidesa. Skrystalizoway si ostatecznie zasady retoryki, wypra cowane zostay podstawy klasyfikacji gatunkowej literatury. W drugiej natomiast fa zie tego okresu do gosu dochodzi literatura chrzecijaska, ktra stanowi oddzielny i niezwykle wany dla historii ludzkoci rozdzia w literaturze greckiej. Korzystajc w peni z bogactwa jzyka greckiego i wypracowanej przez retoryk stylistyki wnosi nowe, nieznane dotd treci i daje pocztek nowej kulturze. Oddawana do rk polskiego czytelnika Literatura Grecji Staroytnej jest zbioro wym dzieem polskich hellenistw, zrodzonym w ramach realizacji finansowanego przez Komitet Bada Naukowych projektu badawczego w latach 1998-2001, ktrego celem byo stworzenie syntetycznego i zarazem penego obrazu greckiej literatury, opartego na szczegowych badaniach, analizach naukowych i wykorzystujcego ak tualne osignicia nauki wiatowej. W zwizku z prowadzonymi na caym wiecie na wielk skal, zwaszcza w ostat nim pwieczu, badaniami nad wielu nowymi aspektami literatury greckiej, wzboga conej szeregiem znalezisk papirusowych i archeologicznych, opracowanie takiej synte zy przez jednego, najwybitniejszego nawet uczonego, nie wydaje si dzi moliwe, a tym bardziej w tak krtkim czasie. Aby wic uatwi zainteresowanym krgom pol skiego spoeczestwa poznanie zrodzonego w wyniku wspomnianych odkiy i bada pogbionego, caociowego i syntetycznego obrazu staroytnej literatury greckiej, powstaej na przestrzeni niemal ptora tysica lat (VIII wiek przed Chr. VI wiek po Chr.) i stanowicej gwn podstaw rozwoju caej kultury europejskiej, grupa polskich hellenistw, profesorowie: Jerzy Danielewicz (UAM Pozna), f Jerzy anowski (UWr), Henryk Podbielski (KUL), Marian Szarmach (UMK Toru), ks. Marek Starowieyski (UW), Alicja Szastyska-Siemion (UWr), t Romuald Turasiewicz (UJ, PAU), podja inicjatyw prof. Jerzego Axera, wczesnego prezesa Zarzdu Gwnego Polskiego Towarzystwa Filologicznego (PTF), by wsplnym wysikiem

opracowa tak wanie syntez naukow. Szczegowego opracowania projektu i kie rowania jego realizacj pod auspicjami Zarzdu Gwnego PTF podj si piszcy te sowa, ktry odpowiedzialny jest rwnie za redakcj naukow i wydawnicz powy szej publikacji. Do wsppracy zaproszono wic dalszych dwudziestu uczonych, przy kadajc wielk wag do tego, by twrczo literack poszczeglnych autorw i po szczeglne dziedziny literatury greckiej opracowywali najlepsi specjalici, ktrzy w tym zakresie prowadzili wasne badania naukowe, doskonale znaj literatur na ukow przedmiotu i dysponuj bogatym dowiadczeniem. Pragnlimy, by w ten sposb polski czytelnik otrzyma dzieo najwyszej jakoci, bdce owocem wieloletnich specjalistycznych studiw dwudziestu siedmiu filologw, patrologw i historykw sta roytnej filozofii, dzieo, ktre mogoby go wprowadzi w najbardziej ywotne proble my caego pimiennictwa staroytnej Grecji cznie z jego bogatym nurtem literatury chrzecijaskiej. Doczona do kadego tematycznego opracowania starannie wyselek cjonowana bibliografia literatury przedmiotu pozwoli mu za nie tylko zorientowa si w aktualnym stanie bada na dany temat, lecz jednoczenie moe stanowi cenny dro gowskaz dla podjcia dalszych studiw nad szczegowymi problemami. W naszym opracowaniu odstpujemy wic od tradycyjnego w podrcznikach hi storii literatury greckiej kryterium czysto chronologicznego. Odstpujemy zatem rwnie od omawiania poszczeglnych autorw i ich literackich dokona w obrbie kolejnych, wyej wymienionych epok. Opracowanie to nie jest bowiem ze swej istoty pomylane jako podrcznik historii literatury greckiej. Jego celem byo, jako powie dziano, stworzenie na podstawie szczegowych bada i analiz naukowych syntetycz nego i zarazem penego obrazu staroytnej literatury greckiej. Biorc pod uwag nie zwykle wan rol, jak w literaturze greckiej odgrywao przywizanie do tradycji i konwencji gatunkowej, postanowilimy przyj kryterium gatunkowe jako natural n podstaw prezentacji tej literatury polskiemu czytelnikowi. Przyjcie tego kryte rium pozwala ledzi od pocztku do koca narodziny, rozwj i funkcjonowanie po szczeglnych rodzajw i gatunkw literackich w kolejnych epokach, a tym samym le piej zrozumie cigo tej literatury i specyficzn jej zachowawczo, poczon nie jednokrotnie z nowatorstwem. Przyjcie obok zasady chronologicznej, porzdkujcej ukad materiau, kryterium genologicznego wyznacza naturalny podzia opracowania na cz dotyczc gatunkw poetyckich (t. I) i cz powicon rnym odmianom twrczoci prozatorskiej (t. II), dajc tym samym moliwo ledzenia historii kade go gatunku od momentu jego uksztatowania si do wyganicia lub do koca staro ytnoci. Pozwala atwiej dostrzec dynamik procesw historycznoliterackich, a prze de wszystkim uatwia orientacj w charakterze przebogatej literatury staroytnej Gre cji, ktra stworzya podstawy i wytyczya kierunki rozwoju dla caej pniejszej litera tury europejskiej.

PRZEDMOWA

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ


H e n r y k Podbielski

Opracowanie to stao si moliwe dziki uzyskanemu przez Polskie Towarzystwo Filologiczne na ten cel z Komitetu Bada Naukowych grantowi badawczemu, za co w imieniu wszystkich Autorw pragn w tym miejscu gorco podzikowa wcze snemu Zarzdowi Gwnemu PTF z jego przewodniczcym prof. Jerzym Axerem za inicjatyw i sprawowan opiek, a Zespoowi Humanistycznemu KBN za zrozumie nie i finansowe wsparcie.

Ponad 2000 lat, jakie nas dziel od czasw, w ktrych ya przewaajca wikszo twrcw starogreckiej literatury, mona uzna za wystarczajce usprawiedliwienie faktu, e aden z jej tekstw nie dotar do nas w oryginalnym, autorskim zapisie. Kiedy w 1953 r. J. Chadwick i M. Ventris odczytali tabliczki pochodzce z poowy II tysiclecia (1500-1200) z pismem linearne B, ktre jest wiadkiem kultury mykeskiej, prysa ostatecznie nadzieja na znalezienie na nich jakiego literackiego tekstu1. Okazao si, e wypalone w poarach tabliczki zawieraj dugie listy nazwisk, rejestry i zapisy natury gospodarczej, prowadzone przez rezydujcych przy paacach urzdni kw, ktre doskonale uzupeniaj opisywany przez archeologw obraz mykeskiej kultury materialnej, nie wnosz natomiast niczego do poznania kultury literackiej tej epoki. Odczytanie i blisze poznanie struktury tego sylabicznego pisma, trudnego i nieekonomicznego, posugujcego si a 87 znakami, przeniesionego sztucznie na jzyk grecki z nierozpoznanego dotychczas jzyka ukrytego w kreteskim pimie line arnym A, wykluczyo moliwo posugiwania si nim w twrczoci literackiej i utrwalio istniejce od dawna przewiadczenie, e kultura i tradycja literacka po przedzajca Homera powstay bez uycia i znajomoci pisma. Jego znajomo zanika cakowicie wraz z upadkiem kultury mykeskiej pod koniec XII wieku. Jedynym lite rackim wiadectwem jego wczeniejszego istnienia moe by wzmianka w Iliadzie (6, 168) o wrczonym Bellerofontowi licie, w ktrym miao by napisane: Zabij tego, kto list przynis". Fakt ten jednoczenie potwierdza, e znajomo pisma bya w tym czasie bardzo ograniczona. Dopiero pod koniec tzw. wiekw ciemnych nauczyli si Grecy ponownie pisa, zapoyczajc i tym razem znaki z obcego jzyka. Zapoyczyli je od Fenicjan zamieszkujcych Syri, co znalazo odbicie rwnie w legendzie przypi sujcej przeniesienie tego wynalazku do Grecji Kadmosowi, krlowi Tyru jako mi tycznemu zaoycielowi Teb (Herodot V, 58). To zapoyczenie, poczone z wyko rzystaniem zbywajcych znakw na oznaczenie samogosek, zaowocowao penym sukcesem, z ktrego do tej pory porednio korzysta ogromna cz ludzkoci bdcej spadkobierczyni cywilizacji greckiej2. Dokadna historyczna data tego wydarzenia nie jest znana. Nie by to zreszt akt jednorazowy, lecz raczej trwajcy duej proces, ktrego pierwsze efekty ujawniy si powszechnie pod koniec wieku VIII przed Chr. w formie napisw na naczyniach ceramicznych, znalezionych przez nowoytnych ar-

Zob. J. Chadwick, Odczytanie pisma linearnego B, prze. J. Niecko, Warszawa 1964. Przyczyn tego sukcesu i histori rozpowszechniania si tego pisma doskonale przedstawia E. Havelock, Origins of Western Literacy, Toronto 1976, s. 45 nn.
2

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

cheologw na terenie niemal caej Grecji: w Attyce, Beocji, Koryncie, oraz na wy spach od Rodos i Ischii na wschodzie po wybrzea poudniowej Italii na zacho dzie. Niektre z tych napisw, jak np. ten z Ischii, zamieszczony na tzw. pucharze Nestora jako zachta do picia, uoony jest w heksametrze, przypominajcym wiersz homerycki3. Charakterystyczny dla wszystkich tych napisw niezdarny krj pisma i jego semicki jeszcze kierunek (od prawej ku lewej) nie mog jednak cakowicie wy kluczy moliwoci wykorzystania tego pisma w tym czasie do zapisania duszych tekstw literackich. Skoro bowiem powszechna (cho saba) staje si jego znajomo wrd garncarzy, to naley przypuszcza, e mogy znale si jednostki, ktre ten wynalazek przyswoiy sobie w bardziej doskonay sposb. Dziki nim zostay wwczas utrwalone bd skomponowane przy uyciu pisma poematy homeryckie. W wietle bada zapocztkowanych przez M. Parry'go i prowadzonych przez licz nych badaczy w cigu ostatnich 50 lat nie mona ju dzisiaj mie wtpliwoci, e po ematy te tkwi bardzo mocno w tradycji twrczoci przedpimiennej4. W tej samej tradycji tkwi mocno rwnie zaginione poematy cyklu epickiego, hymny homeryc kie i poematy epickie Hezjoda. W przypadku Hezjoda nie tylko jego indywidualne pitno, mocno zaznaczone w obydwu zachowanych poematach, ale rwnie wiadec two Pauzaniasza (IX, 31), ktry oglda po wiekach jego Prace i Dnie, spisane na oowianych tabliczkach i zoone jako wotum w wityni Muz na Helikonie, jedno znacznie wskazuj, e od pocztku utwory te byy spisane i e najprawdopodobniej powstay przy uyciu pisma. Z wynalazku pisma korzystali te niewtpliwie wszyscy pniejsi poeci liryczni, poeci elegijni i jambografowie z najstarszym z nich Archilochem (VII wiek) na czele. Nie znaczy to jednak wcale, e tworzone przez nich utwory byy publikowane w wikszej iloci egzemplarzy i moliwe do nabycia przez zaintere sowane nimi osoby. Nie byo zapewne w tym czasie takich moliwoci technicznych ani takiego zapotrzebowania. Nie syszymy w ogle o zawodowych skrybach, a im port egipskiego papirusu, ktry by stosunkowo najtaszym i najatwiejszym do pisa nia materiaem, na wiksz skal powiadczony jest dopiero na pocztku VI wieku5. Wiksza ilo kopii nie bya zreszt potrzebna. Utwory zarwno epickie jak liryczne i dramatyczne nie byy przeznaczone do czytania. Wykonywa je z reguy publicznie
Omwienie powyszej inskrypcji wraz z literatur przedmiotu zob. W. Appe!, Skyphos Nestora. Problemy interpretacyjne inskrypcji z Pithekussai, Eos 79, 1991, s. 171-185. W przekadzie J. anowskiego (Wstp do: Homer, Iliada, BN ed.14 (1986), s. XXX) brzmi on nastpujco: Kto si tylko napije z pucharu tego, to zaraz / Chwyci go dza przemona Afrodyty piknie wieczonej". 4 Zob. niej s. 74 nn. 5 Kwesti t doskonale wyjania B.M.W. Knox, Books and Readers in the Greek World, From Beginning to Alexandria, [w:] The Cambridge History ofClassicalLiteratur, I, ed. P.E. Easterling and B.M.W. Knox, Cambridge 1986, s. 4-5.
3

poeta lub aktor. Byy zreszt tworzone z myl o suchaczu, a nie czytelniku. Ich utrwalone na pimie egzemplarze suyy przede wszystkim jako pomoc przy tworze niu, a potem pamiciowym opanowywaniu tekstu. Byy te zapewne rodzajem gwa rancji autentycznoci tekstu i tosamoci jego autora. Podobnie sprawa przedstawia si rwnie z tworzonymi w prozie dzieami mwcw i starszych historykw. Syszy my np., e Herodot zapoznawa Ateczykw z treci swego dziea recytujc je pu blicznie. Do liczne na wazach attyckich z V i IV wieku przedstawienia osb czytaj cych trzymany w rkach zwj papirusu pokazuj rwnie z reguy szersze audyto rium6. W Grecji V i IV wieku, mimo e znajomo pisma dziki rozwinitemu ju szkolnictwu bya powszechna, nie znano dugo cichego sposobu czytania. Zazwyczaj czytano gono dla wikszej lub mniejszej grupy suchaczy. Praktyka ta bya po wszechna nawet w szkoach wyszych, takich jak chociaby Akademia Platoska, w ktrej wedug tradycji doksograficznej jako dziwactwo" potraktowano uprawian przez Arystotelesa cich lektur pism poetw i filozofw i nazywano go zoliwie czytelnikiem". W tym wietle atwiej jest nam zrozumie, dlaczego pisarze greccy tak wielk wag przykadali do rytmu i warstwy brzmieniowej zdania. Wy mownym tego przykadem s chociaby dialogi Platona czy przeznaczone do czyta nia, ale niewtpliwie gonego, niezwykle kunsztownie i eufonicznie skomponowane mowy popisowe Izokratesa. Pomimo do powszechnej znajomoci pisma przez nie mal cay wiek V i IV jestemy w Grecji wiadkami kultury sowa mwionego ze sce ny, na agorze, w sdzie bd recytowanego na mniejszych lub wikszych zebraniach prywatnych lub publicznych. Tylko nieliczne publikacje" z tej epoki s wyranie ad resowane do indywidualnego czytelnika. Jak celnie zauwaa B.W.M. Knox7, z myl o czytelniku tworzy niewtpliwie swe historyczne dzieo pod koniec V wieku Tuki dydes, ktry sam okreli je jako nie przemijajcej wartoci mienie". Jest to dzieo, ktrego wyrafinowana stylistyka i skomplikowana skadnia zda, a take ogromny wysiek intelektu, by wyrazi abstrakcyjne pojcia w niewyksztaconym jeszcze w tym kierunku jzyku greckim, wymaga uwanej lektury i refleksji. Do czytelnikw, a nie suchaczy byy te adresowane traktaty filozoficzne Anaksagorasa i ukadane przez so fistw podrczniki sztuki retorycznej. Dla nich te bya przeznaczona poprawiona przez Arystofanesa i nigdy prawdopodobnie nie wystawiona wersja Chmur, jak nam przekazaa staroytno8. Trzeba byo jednak czeka epoki Arystotelesa, by pismo mo go w peni zatryumfowa nad sowem recytowanym i mwionym. wiadectwem tego

Szereg wymownych przykadw czytelnictwa w Grecji V-IV w. przytacza B.M.W. Knox, op. cit., s. 6-7. 7 Op. cit., s. 8. s Ibid.,s. 9.

10

11

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

moe by wyraone w jego Poetyce (1462 a 10) stwierdzenie, e tragedia, podobnie jak epopeja, ju przy czytaniu osiga waciwy sobie cel i objawia sw warto". W epoce klasycznej, jak mona sdzi na podstawie przedstawie ikonograficz nych, ksika w formie papirusowego zwoju miaa ju podobny wygld, jak pocho dzce z III wieku przed Chr. papirusy odkrywane obecnie na terenie Egiptu, i bya przedmiotem powszechnie znanym9. Jak ju wyej zauwaylimy, aden oryginalny egzemplarz z tej epoki do naszych czasw nie przetrwa. Najstarszym greckim tekstem jest fragment dytyrambu Tymoteusza Persowie (nr 1537 P), zapisanego na papirusie jeszcze przed zaoeniem Aleksandrii (331 r. przed Chr.), ktry znaleziono w Abussif w dolnym Egipcie. Podobnie jak pochodzce z tej epoki teksty inskrypcji oraz urywki tekstw z malowide wazowych jest on pisany duymi, wyranymi literami w sposb cigy w szerokich kolumnach bez uwzgldniania podziau na wiersze, bez oddzielania sw, bez zaznaczania akcentw i znakw interpunkcyjnych10. Nie ulega wtpliwoci, e wydanie" ksiki (wyraane terminem IK&OCHC) przez jej autora nie miao nic wsplnego z tym, co obecnie rozumiemy pod tym pojciem. Mogo to by i najczciej byo oddanie" tego dziea na uytek publiczny przez jego publiczn prezentacj. O jego kopi zainteresowani musieli ju sami zabiega. Staro ytno nie przekazaa nam jednak adnych informacji na temat produkcji i dystry bucji ksiek w tym okresie. Mona tylko snu domysy, e pod koniec V wieku w Atenach musiay istnie wyspecjalizowane przedsibiorstwa, zatrudniajce prawdo podobnie wyuczonych niewolnikw, ktrzy przepisywali dyktowany im tekst. Byli zapewne rwnie zawodowi sprzedawcy ksiek, skoro Sokrates w Platoskiej Apologii, odpierajc oskarenie go o pogldy, ktre gosi Anaksagoras, z ironi stwierdza, e oskaryciele, przypisujc mu takie pogldy, chyba za gupcw i ludzi nie umiej cych czyta bior sdziw, bo przecie pisma Anaksagorasa mona naby na targu ju za dwie drachmy (26d-e). W Fedonie (97 b) wyznaje, e w modoci zafascynowany tym, co usysza o nauce Anaksagorasa, przeczyta jego dzieo w caoci. O miejscu, gdzie sprzedaje si na targu (w Atenach) ksiki", mwi w zachowanym fragmencie komedii rwnie Eupolis (fr. 304 K), a sowo sprzedawca ksiek" (pL|3Aiona>Anc) wchodzi do codziennego uytku. Ksiki stanowiy w tym czasie rwnie towar eks portowy. Ksenofont, opisujc w Anabazie (VII, 5, 14) rozbicie u wybrzey Morza Czarnego okrtu, stwierdza, e znaleziono obok innych rzeczy wiele zapisanych ksig papirusu". Syszymy te, e jeden z uczniw Platona, Hermodoros, sprzedawa (za zgod mistrza) egzemplarze jego dialogw na Sycylii (Cic. AdAtt. 13, 21 a). Nie ule ga wtpliwoci, e musiay w tym czasie istnie kopie poematw epickich i caej ar9 10

chaicznej poezji lirycznej, skoro tylko z tej ostatniej gramatycy aleksandryjscy, wyda jc j na nowo, dysponowali 6 ksigami pieni Alkmana, 2 ksigami utworw Mimnermosa, 7 Tyreteusza, 10 Alkajosa, 9 Safony, 7 Anakreonta, 26 Stezychora z Himery i 5000 wierszy Solona. A jeli damy wiar pnemu wiadectwu Atenajosa z Naukratis (III wiek po Chr.), to musimy przyj, e tylko w okresie mi dzy kocem wojny peloponeskiej (404 r.) i bitw pod Cheronej (338 r.) zostao na pisanych okoo 800 utworw komediowych (rednia" Komedia). Nic wic dziwne go, e na przeomie V i IV wieku syszymy ju rwnie o pierwszych kolekcjonerach ksiek i o pierwszych bibliotekach. Atenajos (3a) informuje nas o posiadanej przez Eurypidesa kolekcji ksiek, co znajduje porednie potwierdzenie w caym szeregu aluzji do tego ksigozbioru w poetyckim agonie midzy nim i Ajschylosem, przedsta wionym przez Arystofanesa w abach. Najwaniejsze z nich zostay zgromadzone w nowo utworzonych szkoach filozoficznych, w Akademii Platoskiej i w Liceum Arystotelesa. O tym, jak Platon gromadzi swj ksigozbir, informuje nas porednio Diogenes Laertios (III, 9), powoujc si na uczonego i biografa aleksandryjskiego Satyrosa. Donosi, e zakupi on na Sycylii za sum niemal dwu talentw trzy woluminy pism filozofa pitagorejskiego, Filolaosa. Akademia posiadaa te najprawdopodobniej wy specjalizowanych kopistw, ktrzy przepisywali nie tylko dialogi Platona, ale rwnie dziea innych czonkw Akademii: Eudoksosa z Knidos, Speuzypposa, Ksenokratesa czy wreszcie Arystotelesa, a take zakupione pojedyncze egzemplarze dzie dawnych i wspczesnych filozofw, poetw, historykw i retorw. Porednim na to dowodem s powstae w okresie pobytu Arystotelesa w Akademii ksigi Metafizyki, w ktrych cytuje ponad trzydzieci dzie rnych filozofw i poetw, a jeszcze bardziej Reto ryka, w ktrej cytaty poetw epickich, tragediowych, komediowych, historykw, mwcw pyn niezwykle szerokim strumieniem". O wiele bardziej udokumentowane jest istnienie w peni profesjonalnej biblioteki przy zaoonym przez Arystotelesa Liceum. Strabon (13, 608) nazywa Arystotelesa pierwszym znanym mu kolekcjonerem ksiek", a Diogenes Laertios (4, 5) donosi, e od Speuzypposa, kierujcego po Platonie Akademi, mia odkupi ksiki za za wrotn sum trzech talentw12. Znane s poza tym z relacji Strabona i Plutarcha nie zwyke losy biblioteki perypatetyckiej przekazanej przez Teofrasta Neleusowi ze Skepsis13. Biblioteka ta staa si ponadto wzorem dla tworzonej przy wspudziale Deme-

11

Por. B.M.W. Knox, op. cit., s. 9-13.

Ibid.,s. 13.

Problem ten szeroko omawia B.M.W. Knox, op. cit., s. 7 n. Powysze informacje podaje za: B.M.W. Knox, op. cit., s. 6-9.

13 Spraw t szczegowo przedstawiem w opracowaniu Posowie o yciu i twrczoci Arystotelesa, [w:] Arystoteles, Dziea wszystkie, t. VI, Warszawa 2001, s. 887 nn.

12

13

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

triusza z Faleronu i Stratona, uczniw Teofrasta, krlewskiej Biblioteki Aleksandryj skiej. Ptolemeusze, ktrzy mieli ambicj stworzenia przy swym krlewskim dworze wielkiego centrum kultury helleskiej, powoujc do istnienia Muzeum, wzorowany na Liceum Teofrasta os'rodek naukowy, zatroszczyli si jednoczenie o zbudowanie i wyposaenie na nieznan dotd skal biblioteki. Zapragnli w niej posiada cao dotychczasowego pimiennictwa greckiego. Syszymy w relacji Gallienusa (17 a 607, ed. Kuhn), e chcc wej w posiadanie autentycznych, nieskaonych przez aktorw tekstw tragediopisarzy, zwrcili si do wadz Aten o wypoyczenie im oficjalnych egzemplarzy tych tekstw, przechowywanych i pilnie strzeonych przed skaeniem w pastwowym archiwum. Ateczycy jako gwarancji za wypoyczenie zadali ol brzymiej kaucji w wysokoci 15 talentw, ktr Aleksandryjczycy uiciwszy zatrzyma li oryginay u siebie, a do Aten odesali wykonane kopie, rezygnujc ze zwrotu kau cji1 . Wedug relacji Atenajosa odkupili te za olbrzymi cen od potomkw Neleusa ze Skepsis oryginay wszystkich pism Arystotelesa i Teofrasta. W cigu zaledwie dwu pokole udao si zgromadzi w tej'bibliotece, wedug Euzebiusza, okoo 200 000 {Praep. Evang, 350 b), a wedug czciej przyjmowanych ustale Jana Tzetzesa {Proleg. ad Com., ed. Keibel, t. 1, s. 19) 490 000 woluminw zapisanego greckim pi smem papirusu. Stan ten w cigu kolejnych dwu stuleci, do momentu sponicia bi blioteki w 47 r., wzrs o dalsze 200 000 woluminw. Ponadto okoo 50 000 wolu minw posiadaa otwarta dla szerokiej publicznoci biblioteka zwana Serapeum, znajdujca si w witym okrgu Serapisa. Z caego mwicego po grecku wiata za porednictwem specjalnych krlewskich wysannikw spyway bowiem do Aleksan drii dziea wielkich poetw, historykw, mwcw, filozofw i uczonych, w wielu nie jednokrotnie rnicych si midzy sob wersjach i egzemplarzach. Nie atwo byo uporzdkowa t ogromn ilo napywajcych do Aleksandrii ksiek. O wielkoci podjtego w tym wzgldzie trudu wiadczy zaginione dla nas, lecz podziwiane przez wieki, wykonane przez poet Kallimacha, a raczej pod jego nadzorem dzieo w 120 woluminach zatytuowane nivai<c, tj. Tablice", ktre stanowio rodzaj uoonego alfabetycznie przewodnika bibliograficznego po wszystkich dziedzinach literatury greckiej. O tym, jak wyglday napywajce do Aleksandrii ksiki i jakie kopoty mogy sprawia nie tylko czytelnikom, ale nawet wytrawnym bibliotekarzom, pewne wy obraenie pozwala nam mie wspomniany ju, zachowany fragment Persw Tymote14

Doskonae wprowadzenie na temat roli pimiennictwa w ksztatowaniu kultury i szkolnictwa w epo ce aleksandryjskiej i za Cesarstwa daje P.E. Easterling w drugiej czci opracowania Books andReaders in the Greek World. The Hellenistic and Imperial Periods, [w:] The Cambridge History ofClassical Literatur, I (1986), s. 16-41. Za nim (s. 31) podaj powysz informacj.

usza. Praca bibliotekarzy aleksandryjskich nie ograniczaa si zreszt do samego upo rzdkowania otrzymanych ksiek. Wiele dzie, nawet tych najpopularniejszych, kt re zakupiono w wikszej iloci rnicych si midzy sob egzemplarzy, naleao na nowo przepisa. Przy sporzdzaniu nowej kopii tych tekstw istniaa oczywicie ko nieczno uwzgldnienia wszystkich ich egzemplarzy, dokonania wyboru i ustalenia najlepszej lekcji tekstu. Opracowany w ten sposb tekst mia stanowi podstaw dla sporzdzania dalszych kopii dziea. Z potrzeby tej zrodzia si wic filologia", nowa, nieznana dotd dziedzina wiedzy. Pierwszymi jej przedstawicielami byli krlewscy bi bliotekarze. Najstarszy z nich, Zenodot, opracowa i wyda poematy Homera, Likofron poetw komediowych, a Aleksander Etolczyk poetw tragediowych. Arystofanes z Bizancjum (255-180 przed Chr.), jeden z najsawniejszych filologw staro ytnoci, wprowadzi do opracowywanych wyda tekstw formy akcentowania i usta li system znakw diakrytycznych. Opracowujc wydanie poetw lirycznych, ustali miary ich wierszy. Kontynuowa te prace Arystarch (216-144), wydajc na nowo i objaniajc teksty poematw homeryckich. Ich trudowi wydawniczemu towarzyszy o komentowanie i wyjanianie dostrzeonych w tekcie trudnoci, ktrego lady mo emy obserwowa w scholiach, zachowanych na marginesie wielu redniowiecznych rkopisw. Pracy i niezwykym umiejtnociom powyszych bibliotekarzy i filologw zawdziczamy w gwnej mierze poprawn na og form, w ktrej resztki ocalaych tekstw otrzyma nowoytny wiat. Epoka rozkwitu naukowego i wietnoci filolo gicznej w Aleksandrii nie trwaa jednak zbyt dugo. Nieufno krla Ptolemeusza Euer getesa II wobec uczonych greckich w znacznym stopniu zahamowaa w poowie II wie ku przed Chr. ten rozkwit. Ostatnim wielkim filologiem, skazanym w latach 145-144 przez Euergetesa II na banicj, by ucze Arystarcha, Dionizjusz Trak, dziaajcy na Rodos, autor wysoko cenionej w staroytnoci i zachowanej gramatyki jzyka greckiego. Poza Aleksandri w epoce hellenistycznej wielkimi centrami kulturowymi pozo staway nadal Ateny i obok nich wyspa Rodos, jako siedziby szk filozoficznych. Z Aleksandri podjy prb rywalizacji kulturowej stolica Attalidw Pergamon i stolica Seleucydw Antiochia, ktre a do pnej staroytnoci byy miejscem oywionej dziaalnoci retorw, filozofw i egzegetw. Zgromadzony w Pergamonie z inicjatywy Eumenesa II (197-159) ksigozbir ustpowa sw wielkoci tylko Bi bliotece Aleksandryjskiej i, jak informuje nas Plutarch {Antonim 58), po jej spaleniu w r. 47 przed Chr. Antoniusz poleci przewie ten ksigozbir do Aleksandrii. O pracach filologicznych prowadzonych w Pergamonie mamy nieporwnanie mniej informacji ni w przypadku Aleksandrii. Studia bibliograficzne tamtejszych filologw byy jednak przez staroytnych uczonych rwnie wysoko cenione jak Aleksandryjczy kw (Athen. 8, 336 d). Nie wydawali autorw klasycznych, ale pisali na ich temat

14

15

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

rozprawki, w ktrych polemizowali z uczonymi aleksandryjskimi. Jeden z ich naj sawniejszych przedstawicieli, Polemon (ok. 220-160), zbiera teksty parodystyczne, a ponadto zapocztkowa dwie wane dziedziny bada historycznych: badania topo graficzne i badania inskrypcji. Filologom aleksandryjskim saw dorwnywa niewt pliwie Krates z Pergamonu, znany gwnie ze swych prac nad geografi Homera i z wniesionych poprawek do tekstu, ktre uwzgldniaj pniejsze scholia. Po katastrofie z 47 r. wan rol w tradycji pimiennictwa greckiego odegraa rwnie biblioteka zgromadzona w ptolemejskim Gimnazjum w Atenach, ktrej zbiory zostay przeniesione do zbudowanej w latach 131-132 Biblioteki Hadriana. Nic nie mogo jednak zastpi poniesionych w poarze strat. Poza tym wraz z upad kiem hellenistycznej nauki zmalao rwnie automatycznie zainteresowanie ksik. Wraz z oywieniem kulturowym, jakie wniosa w II i III wieku po Chr. II Sofistyka, nawizujca do najwikszych osigni literackich epoki klasycznej, wzroso rwnie zainteresowanie wielkimi autorami przeszoci. Dziaalno kulturowa ograniczona jednak bya w tej epoce do publicznych, popisowych wystpw wielkich wirtuozw sowa (retorw) i do szk retorycznych, dla ktrych potrzeb wystarczay rnego ro dzaju antologie, wypisy i wycigi celniejszych tekstw attyckich autorw. Praktyczne potrzeby szk gramatycznych i retorycznych w tej epoce zadecydoway rwnie o tym, e te, a nie inne teksty dawnych poetw, mwcw, historykw miay szans przetrwa i zyska miano klasycznych". Zachowane w liczbie 7 tragedie Ajschylosa i Sofoklesa oraz znacznie wiksza ilo utworw Eurypidesa jest tego wymownym przykadem. Moemy nawet domyla si, e Oresteja Ajschylosa zachowaa si dlate go, e stanowi doskona ilustracj trylogii tragicznej, a z kolei zachowane obok Eumenid Ajschylosa Elektra Sofoklesa i Elektra Eurypidesa poniewa pozwalay uczniom porwnywa technik dramatyczn wszystkich trzech poetw15. Dalsza, nieunikniona utrata wielu przetrwaych dotd tekstw dawnych, a nawet wspczesnych autorw bya wynikiem zapocztkowanego w I wieku po hr. procesu zmiany formy ksiki antycznej. Zwj papirusowy {volumen) zastpowano wygod niejsz w uyciu i ekonomiczniejsz (zapisan dwustronnie) form kodeksu. Pismo wite i literatura chrzecijaska od pocztku powstaway wycznie w tej formie za przykadem wydanej w ten sposb w I wieku na pergaminie Ewangelii w. Marka. W przypadku literatury pogaskiej by to proces trwajcy niemal trzy stulecia. Przez dugi czas i w tej formie najczciej uywanym materiaem pimiennym pozostawa papirus, ktry stopniowo zastpowano przez trwalszy i atwiejszy w uyciu pergamin. Dziea, ktre nie zostay przepisane w nowej formie ksikowej i na nowym, o wiele

droszym od papirusu, materiale, automatycznie byy skazane na zagad. A musimy pamita, e na okres trwania tego procesu przypada tylko krtki stosunkowo czas na przeomie IV i V wieku oywienia zainteresowa filologicznych, zastpionego szybko powierzchownymi zainteresowaniami encyklopedycznymi. Przetrwanie tak znacznej iloci tekstw autorw klasycznych wzbogaconych o dziea Plutarcha i przedstawicieli II Sofistyki, z Arystydesem i Lukianem na czele, przez trudne wieki wczesnego re dniowiecza (V-VIII) zawdziczamy przede wszystkim wczesnemu szkolnictwu, ktre nawet w epoce penej chrystianizacji przywizywao du wag do znajomoci jzyka i literatury klasycznej. Moda na nauczanie retoryki sprawia mniejsze zapotrzebowa nie na teksty poetw, zwaszcza lirycznych, wikszym zainteresowaniem cieszyli si natomiast mwcy attyccy z Demostenesem na czele. Wielk rol w przetrwaniu kul tury klasycznej u schyku wiata antycznego odegray zwaszcza wczesne szkoy wy sze w Atenach, Aleksandrii, Antiochii, Bejrucie, Konstantynopolu i w Gazie. W 529 r. cesarz Justynian zamkn szkoy filozoficzne w Atenach. W innych miastach kres im pooyy wojny i kataklizmy. W drugiej poowie VI wieku czynne byy jeszcze tylko szkoy w Konstantynopolu i w Aleksandrii. Najtrudniejsze dla przetrwania dla wielu znakomitych autorw staroytnej Grecji chwile nastay jednak dopiero w czasach sporw religijnych w ciemnych" wiekach VII i VIII, w ktrych nie dziaa w Cesarstwie Wschodnim ju aden uniwersytet i w ktrych zamaro cakowicie zainteresowanie kultur klasyczn. W tym najtrud niejszym dla Cesarstwa Wschodniego okresie kultura klasyczna, a zwaszcza jej filozo fia, geometria i mechanika, zdoay ju poprzez Syri i za porednictwem syryjskich przekadw wzbudzi ywe zainteresowanie w imperium arabskim. Na jzyk arabski przeoono wwczas spor cz dzie Platona, Arystotelesa, Teofrasta, Archimedesa, Hierona z Aleksandrii, Hippokratesa, Gallena i wielu innych. Niektre z tych prze kadw, jak np. Conica (Podziay Stoka") Apoloniusza z Pergai {Mechanika Filona z Bizancjum s tym cenniejsze, e pozwalaj nam pozna dziea zaginione w oryginale greckim. Nie wolno te zapomina o roli, jak odgrywaj nie tylko w tradycji litera tury chrzecijaskiej, lecz w rwnym stopniu i pogaskiej przekady na jzyk arme ski. Tylko dziki nim znamy np. niektre pisma Filona z Aleksandrii i cz Kroniki Euzebiusza z Cezarei. Ponowne zainteresowanie dziedzictwem greckiej kultury antycznej po dwu stule ciach degradacji kulturowej zrodzio si w Cesarstwie Wschodnim niemal natych miast, gdy sobr z r. 843 zakoczy dugotrway spr religijny i przyzwoli na trady cyjny kult witych obrazw. W 863 r. cesarz Bardas przywraca do ycia w Konstan tynopolu uniwersytet, mianujc jego rektorem wybitnego filozofa i matematyka, Le-

15

Szerzej na ten temat zob. Easterling, op. cit., s. 35 n.

16

17

. LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

ona, a profesorem gramatyki i retoryki Kometasa16. Niewtpliwe zasugi, jakie przedstawiciele rnych nauk sprawnie funkcjonujcego uniwersytetu pooyli w wy szukiwaniu i rozpowszechnianiu rnych utworw klasycznych zostay jednak cako wicie przymione przez intelektualn dziaalno i wielk osobowo Focjusza (ok. 810-893), dwukrotnego patriarchy Konstantynopola (858- 867, 877- 886), Pniej sz saw i miano gwnego autora renesansu kultury starogreckiej, nazywanego dru gim hellenizmem", przyniosa mu jego wczeniejsza dziaalno, poprzedzajca misje dyplomatyczne i najwysze urzdy kocielne, ktrej owocem s zachowane dziea: Bi blioteka, Sownik, Pytania do Amfilocha i Listy. Nie przestaje budzi podziwu jego erudycja i rzadki zmys syntezy, ktrym zawdziczamy omwienie twrczoci 280 sta roytnych autorw, chrzecijaskich i pogaskich, w monumentalnym dziele, jakim jest Biblioteka}7. Zadziwia nas ju sam fakt dostpu do tak wielkiej iloci dzie, kt rych spora cz nie przetrwaa kolejnych stuleci mimo bardziej, zdawa by si mogo, sprzyjajcych temu okolicznoci. Do tej pory nie zidentyfikowano te biblioteki, z ktrej mg on korzysta. Wyjanienia tego faktu szuka prawdopodobnie naley w towarzyszcym bizantyjskiemu renesansowi kultury klasycznej procesie zmiany pi sma uncjalnego na minusku. Lekturze autorw staroytnych oddawa si Focjusz niewtpliwie w modoci, gdy proces przepisywania ich na minusku jeszcze si na dobre nie rozpocz. Najstarszy znany rkopis pisany minusku, Ewangeliarz Uspien ski (przechowywany w Petersburgu, gr. 219), datowany jest na r. 835 18 . Rkopisy z tekstami autorw klasycznych i chrzecijaskich, ktre najprawdopodobniej stu diowa w klasztorach Konstantynopola w latach 830-850, byy jeszcze zapisane nie zmienianym od IV wieku pismem uncjalnym. Szans dalszego przetrwania miay oczywicie tylko te teksty, ktre mogy by przynajmniej raz przepisane w cigu IX i X wieku na oszczdniejsz i bardziej czyteln minusku. Wykonanie dobrego pro totypu wymagao od kopisty duych umiejtnoci i wytrwaoci. Trzeba byo z uwag oddzieli pisane w majuskule jednym cigiem sowa, zaznaczy sabe i mocne przydechy, postawi odpowiednie znaki akcentw. Dlatego z reguy tylko raz wykonywano tego rodzaju transliteracj tekstu jakiego autora. Tak przepisany tekst, przechowy wany najczciej w bibliotece otworzonego przez Bardasa uniwersytetu lub w biblio tece akademii patriarchalnej, stanowi podstaw do wykonywania kolejnych kopii. Nawet wykonane na prywatne zamwienie transliteracje byy zazwyczaj jedynymi te-

Pen charakterystyk tego okresu daj L.D. Reynolds i N.G. Willson, Sofisti e filologi, Padova 1973, s. 56-75. 17 Pene wydanie tego dziea, z obszernym wstpem i przekadem francuskim, zawdziczamy R. Henry'ego zob. Photius, Bibliotheue, texte etabli et traduit par ..., Paris 1959. 18 Zob. L.D. Reynolds, N.G. Wilson, op. cit., s. 57.

16

go typu przedsiwziciami i suyy jako podstawa do dalszego kopiowania. Ucze Focjusza, Arethas (ok. 860-935), arcybiskup Cezarei w Kapadocji, informuje nas, e poleci przepisa zniszczony egzemplarz Rozmyla Marka Aureliusza, co stanowio podstaw caej pniejszej tradycji rkopimienniczej tego dziea19. Rkopisy dzie Euklidesa, Platona, Arystotelesa, Eliusza Arystydesa, Lukiana i kilku pisarzy chrzeci jaskich, pochodzce z biblioteki arcybiskupa Cezarei, przechowywane obecnie w Oks fordzie, w Rzymie, Londynie i Paryu, uznawane za arcydziea sztuki kaligraficznej, zawieraj niekiedy rwnie informacj na temat ceny, jak za ich nabycie naleao za paci. Dziea Platona kosztoway np. 21 sztuk zota, co stanowio rwnowarto trzy miesicznych dochodw pocztkujcego urzdnika. Tylko nieliczni mogli wic sobie pozwoli na posiadanie wasnego ksigozbioru. Naley zatem przypuszcza, e transli teracja autorw klasycznych i chrzecijaskich na minusku odbywaa si w Kon stantynopolu gwnie pod auspicjami cesarskiego uniwersytetu i akademii patriar chalnej, a przepisane egzemplarze przechowywane byy w ich bibliotekach. Biorc pod uwag charakterystyczne dla tej epoki zainteresowania teologi, filozofi, histo ri, retoryk, naukami cisymi i jzykiem, mona sdzi, e zadbano w pierwszym rzdzie o transliteracj dzie z krgu tych wanie dziedzin wiedzy. Przy dokonywaniu tej operacji spore straty mogy nastpi natomiast w zakresie archaicznej i helle nistycznej poezji. Wiele zaginionych dla nas utworw lirycznych znali jednak jeszcze w wieku XII wybitni uczeni bizantyjscy: arcybiskup Tessalonik Eustatius (dziaajcy w latach 1160-1192), Tzetzes (1110-1180) i nieco modszy od nich Micha Choniates, p niejszy biskup Aten, ktry w licie do Eustatiusa wyraa rado z posiadania poematu Kallimacha Hekale20. Eustatius w swym. monumentalnym komentarzu do Home ra, wypeniajcych 1400 duych stron wydania lipskiego (1827-1830), powouje si na wiele zaginionych tragedii i utworw lirycznych. Tzetzes natomiast w swych ko mentarzach do Arystofanesa, Hezjoda i kilku pieni Homera zdradza znajomo nie istniejcych ju pniej tekstw Hipponaksa i Kallimacha. S to ostatni wiadkowie istnienia wielu dzie staroytnych autorw. Najwikszego ich spustoszenia dokonaa bowiem wkrtce czwarta wyprawa krzyowa, zakoczona zdobyciem Konstantynopo la w r. 1204. Zniszczenia i grabiee dokonywane przez krzyowcw nie ominy rw nie bibliotek. Poniesione w ich wyniku straty s o wiele wiksze ni w przypadku zdobycia Konstantynopola przez Turkw w 1453 r. Przepady przechowywane naj czciej w jednym egzemplarzu nie tylko wspomniane wyej dziea widziane przez uczonych XII wieku, ale rwnie wiele dzie historykw, mwcw i poetw, ktre
5 !0

Por. ibid., s. 63. Zob. ibid., s. 67-68, gdzie omwiona jest szerzej dziaalno tych uczonych.

18

19

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

w IX wieku czyta i omawia Focjusz. Na uwag zasuguje fakt, e dwr cesarski, przebywajcy po zdobyciu Konstantynopola i podzieleniu Grecji midzy monowadcw frankoskich na wygnaniu w Nicei, nie zaniedba pod rzdami cesarzy Jana Watacesa i Teodora Laskarisa studiw literackich i szkolnictwa na rednim poziomie, utrzymujc kontakty polityczne i kulturowe z greckimi miastami wybrzea Maej Azji, poudniowej Italii i Sycylii. Zaowocowao to, mimo dokonanych zniszcze, sto sunkowo szybkim po odzyskaniu w 1261 r. niepodlegoci rozwojem szkolnictwa wyszego i studiw literackich nawizujcych do kultury klasycznej w Konstantyno polu. i Tessalonikach. W stolicy Bizancjum na uwag zasuguje posta mnicha Mak syma Planudesa (ok. 1255-1305). W swym stosunkowo krtkim yciu nie tylko po sowa on do Wenecji, kierowa szko, ale by pierwszym uczonym greckim, ktry w sposb doskonay opanowa acin i przetumaczy na jzyk grecki pisma w. Augu styna, Boecjusza, Makrobiusza, a co wicej poezj miosn, Heroidy i Metamorfozy Owidiusza. Jego inicjatywie przypisuje si opracowanie obszernego wyboru z dzie poetw, staroytnych, ktrego rkopis przechowywany jest we Florencji (Laur. 32,16), przygotowa te nowe, poszerzone wydanie Antologii greckiej, ktrej autory zowany rkopis znajduje si obecnie w Wenecji (Marc. gr. 481). Interesowa si po nadto dzieami uczonych staroytnych, takich jak Euklides i Ptolemeusz, a wydajc i objaniajc poemat astronomiczny Aratosa, bdne z punktu widzenia wczesnej nauki pogldy samowolnie korygowa, zmieniajc i uzupeniajc poetycki tekst. Z je go listw pisanych do przyjaciela w Azji Mniejszej dowiadujemy si o trudnociach, jakie uczeni stolicy mieli z zaopatrzeniem w pergamin, i o niezadowoleniu, gdy za miast pergaminu otrzymywa wyprawion skr osa21. Olbrzymie znaczenie dla przekazu staroytnych tekstw poetyckich miay studia, jakie w latach 1305-1320 prowadzi w Tessalonikach ucze Tomasza Magistra, Demetrios Triklinios, nad metryk poetw dramatycznych. Pozwoliy mu one w wielu miejscach poprawi bdy popenione w trakcie transkrypcji i transliteracji tych tek stw i stworzy w nawizaniu do gramatykw staroytnych podstawy krytyki tekstw poetyckich. Do tego celu, podobnie jak wspczeni wydawcy, poszukiwa innych r kopisw, z ktrymi mgby porwna posiadany przez siebie tekst. Dziki tym po szukiwaniom odkry przypadkiem rkopis z 9 tragediami Eurypidesa. Wykonanym z jego inicjatywy kopiom tych dramatw zawdziczamy ich przetrwanie22. Planudes i Triklinios s najbardziej znanymi i zarazem typowymi przedstawicie lami filologw bizantyjskich tego okresu. Ale rwnie ich mniej znanym kolegom, nauczycielom do dobrze rozwinitego wwczas szkolnictwa wyszego i redniego,
21 22

zawdziczamy dokonanie wielu doskonaych kopii szeregu autorw staroytnych. Ich wielk zasug byo to, e interesowali si wszystkimi rodzajami dzie staroytnych au torw i przechowali je do czasw, gdy dziea te mogli naleycie oceni przedstawiciele innych narodw europejskich. A czasy te nadeszy szybciej, ni mona byo tego oczekiwa. Zagroenie tureckie ju pod koniec XIV wieku kazao wadcom bizantyj skim szuka wsparcia w Europie Zachodniej. Misje dyplomatyczne, jakie wysyano do wietnie wwczas prosperujcych miast pnocnej Italii, takich jak Florencja czy Wenecja, staway si de facto jednoczenie ambasadorami kultury starogreckiej. Wy mownym tego przykadem jest posta Manuela Chrysolorasa, ktry przybywszy w r. 1397 jako dyplomata do Florencji, pozosta w niej na zaproszenie humanistw przez kilka kolejnych lat jako nauczyciel jzyka greckiego. Jego uczniami byli m.in. tacy wybitni humanici, jak Guarino i Leonardo Bruni, a z jego wysoko cenionego pod rcznika gramatyki greckiej korzystali Erazm i Reuchlin23. Dziki niemu rozpoczto te tumaczenie na acin klasycznych autorw greckich. W zwizku z rosncym wci w renesansowej Europie zainteresowaniem jzykiem i kultur greck jednym z najbardziej poszukiwanych towarw stay si rkopisy z tekstami staroytnych auto rw greckich. I tak np. Giovanni Aurispa powrci z Grecji w r. 1423 z 238 rkopi sami; Filelfo mia ich posiada 40; Janusz Laskaris przeszukiwa biblioteki szkolne i zakonne cesarstwa bizantyjskiego w 1492 r., kupujc rkopisy dla znanej kolekcji Medyceuszy we Florencji. Nie pozostawa w tyle rwnie Watykan, ktrego kolekcja greckich rkopisw w poowie XV wieku sigaa 350 sztuk, a na yczenie papiea Mikoaja V (1447-1455) dokonano przekadu na acin dzie Tukidydesa, Herodota, Ksenofonta, Platona, Arystotelesa, Teofrasta, Ptolemeusza i Strabona24. Inwazja tu recka i zdobycie Konstantynopola w 1453 r. spowodoway ucieczk uczonych grec kich poprzez Kret gwnie do Wenecji i dlatego przebywajcy ju od Soboru Flo renckiego (1438) w Italii, a nastpnie jako kardyna w Rzymie Bessarion zgromadzo ne przez siebie wspaniae zbioiy rkopisw podarowa Wenecji, by stanowiy zaczyn dla biblioteki publicznej, dostpnej rwnie dla przebywajcych tam Grekw. Upa dek cesarstwa bizantyjskiego nie oznacza wic bynajmniej kresu kultury helleskiej. Wedug wiadectwa Konstantego Laskarisa (PG 161, 918) w poodze towarzyszcej zdobyciu Konstantynopola zagadzie uleg tylko kompletny egzemplarz Historii po wszechnej Diodora Sycylijskiego. Wszystkie inne przez wieki pieczoowicie przepisy wane i pielgnowane zabytki greckiego pimiennictwa, ktre przetrway do tamtych czasw, znalazy si natomiast w taki czy inny sposb w bibliotekach Rzymu, Wene cji, Florencji i innych miast zainteresowanej nimi Europy, gdzie w latach 1450-1600
2i

Zob. ibid., s. 69-71. Podaj za: ibid., s. 72

24

Ibid.,s. 151. Ibid, s. 153.

20

21

LITERATURA GRECJI STAROYTNE] T. I

HISTORIA PRZEKAZU LITERATURY GRECKIEJ

na nowo z zapaem je przepisywano i gdzie pod koniec XV wieku stay si podstaw dla publikacji autorw greckich drukiem. Najwiksze zasugi w tym zakresie mia Al dus Manutius (1449-1515), ktry biorc pod uwag fakt, e najbogatsza kolekcja r kopisw greckich znajduje si w Wenecji, i niewiadom, e bd one niedostpne, tam wanie zaoy sw oficyn wydawnicz, ktra miaa si zaj niemal wycznie publikowaniem staroytnych autorw greckich. Przy wsppracy z takimi wybitnymi znawcami literatury greckiej jak Kreteczyk Marek Musurus poczynajc od wydania w piciu woluminach in folio dzie wszystkich Arystotelesa (1495-1498) w cigu 20 lat zdoa wyda niemal wszystkich waniejszych autorw greckich. Obok Aldusa w Wenecji drugim niezwykle wanym centrum wydawniczym tekstw greckich bya w tym czasie oficyna Jana Forbesa w Bazylei, w ktrej m.in. przy wsppracy z Era zmem z Rotterdamu wydano Nowy Testament (1516), Listy w. Hieronima i pisma Ojcw Kocioa25. Tak w wielkim skrcie i niewtpliwym uproszczeniu przedstawia si historia prze kazu tekstw staroytnych autorw greckich nowoytnej Europie, w ktrej dziki wynalazkowi Jana Guttenberga i wysikowi filologw stay si one powszechnie do stpne. W porwnaniu z iloci tekstw, jakimi dysponowaa Biblioteka Aleksandryj ska, posiadane przez nas teksty literatury archaicznej i klasycznej stanowi wprawdzie niewielki procent, ale s do reprezentatywne i pozwalaj ledzi jej rozwj w obr bie wyaniajcych si stopniowo gatunkw. Nasz wiedz w tym wzgldzie znacznie poszerzaj do liczne w sumie tomy fragmentw, wynik mudnej pracy wielu poko le nowoytnych filologw, a take, poczynajc od poowy XIX wieku, znaleziska pa pirusowe w Egipcie, najpierw cakiem przypadkowe, a nastpnie zdobyte dziki pla nowym i systematycznym poszukiwaniom archeologicznym. Pozwalaj nam one zro zumie wielko i wag poniesionych strat. Odkrycia te maj doniose znaczenie na wet w tych przypadkach, gdy przynosz tekst znany nam z przekazu tradycji rkopimienniczej. Ich tekst jest bowiem z reguy o ponad tysic lat starszy od najstarszych rkopisw. Jest zatem najbliszym wiadkiem jego oryginalnego brzmienia. O wiele doniolejsze znaczenie maj oczywicie w przypadku tekstw zaginionych. Dziki nim mamy moliwo bliej pozna znany nam dotychczas tylko z niewielu fragmen tw przypisywany Hezjodowi Katalog Kobiet, liczne utwory poetw lirycznych: Archilocha, Safony, Alkajosa, Anakreonta, ktrych twrczo znalimy tylko z nielicz nych cytatw pniejszych autorw. W innym zupenie wietle jawi si twrczo po etycka Pindara, znanego dotychczas tylko jako autora pieni na cze zwycizcw na igrzyskach sportowych. Papirusy przyniosy bowiem wiele jego pieni religijnych: pe-

anw, dytyrambw, pieni procesyjnych dla chrw dziewczt, ktre w staroytnoci byy wyej cenione ni epinikia. Odnalezienie Ustroju politycznego Aten dao nam wy obraenie na temat opracowanego pod kierunkiem Arystotelesa zbioru konstytucji 158 miast-pastw greckich. Znana dotychczas gwnie z przerbek Plauta i Terencjusza komediowa twrczo Menandra dziki papirusowym znaleziskom jawi si nam obecnie w oryginale w postaci obszernych fragmentw, umoliwiajcych pen rekon strukcj kilku jego zaginionych dramatw. Talent literacki Kallimacha moemy na tomiast ocenia nie tylko na podstawie przekazanych przez rkopisy hymnw i epi gramatw, lecz rwnie na podstawie znacznej czci jego najsawniejszego poematu Przyczyny (Akia) i jego twrczoci jambicznej. Dziki odkryciom papirusowym mo emy zyska wyobraenie o liryce chralnej Alkmana i Bakchylidesa, o kitharodycznych dytyrambach Tymoteusza, pozna mwc Hiperydesa i twrc mimijambw Herondasa. Znakomita wikszo tych tekstw zostaa znaleziona w Oxyrynchos, gdzie, jak wyjani E.G. Turner 26 , osiedlili si pisarze i uczeni zwizani z Muzeum Aleksandryjskim, tacy jak Satyros i Theon. Sporadycznie odkrywane s papirusy z tekstem greckim rwnie poza Egiptem. W 1962 r. w Derweni w Macedonii znale ziono zwj papirusowy z czci komentarza do teogonii orfickiej. Podsumowujc mona zatem powiedzie, e znaleziska papirusowe, ktrych histori tutaj w wielkim zarysie przedstawilimy, w wielu przypadkach pozwoliy nam: pozna zaginion twrczo takich poetw jak Bakchilides, Menander, Herondas, odkry nieznane dotd aspekty twrczoci wielu poetw (Hezjod, Archiloch, Kallimach, Pindar), wzbogaci nasz wiedz histoiyczn {Ustrj polityczny Aten), umocni zaufanie do tradycji rkopimienniczej, uzmysowi sobie rozmiar i charakter poniesionych strat, nauczyy nas skromnoci i ostronoci w formuowaniu naszych sdw i opinii na temat literatury greckiej, ktre w wietle nowych odkry mog przecie okaza si niepene lub wrcz bdne.

BIBLIOGRAFIA

H i s t o r i a t e k s t u . Bompaire J., Irigoin J., ed., La Paleographie grecue et byzantine, Paris 1977; Dain A Les Manuscrits, Paris 1975; De la Mar A.C., Barker-Benfield B.C., eds., Manuscripts at Oxford: an exbibition in memory of Richard Wiliam Hunt, Oxford, Bodleian Library, 1980; Easterling P.E., Books and Readers in tbe Greek World. The Hellenistic and Im perial Periods, [w:] The Cambridge History of Classical Literatur, I: Greek Literatur, ed. P.E.
Journ. Eg. Arch. 38, 1952, s. 78.

Histori pierwodrukw szeroko omawiaj L.D. Reynolds i N.G. Wilson, op. cit,, s. 158-165.

22

23

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

PIMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ


R o b e r t A. Sucharski

Easterling, B.M.W. Knox, Cambridge 1986, s. 16-43; Hall F.W., A companion to classical textes, Oxford 1913 (reimpr. Hildesheim 1968); Harlfinger D., ed., Griechische Kodikologie und Textuberlieferung, Darmstadt 1980 (zbir 30 rozpraw w jzyku angielskim, francuskim i nie mieckim); Hunt R.W, i in., ed., The survival of ancient literatur, Catalogue of an exhibition of Greek and Latin classical manuscripts, Oxford, Bodleian Library, 1980; Knox B.M.W., Books and Readers in the Greek World. From the Beginning to Alexandria, [w:] The Cambridge History of Classical Literatur, I: Greek Literatur, Cambridge 1986, s. 1-16; Lemerle P., Le premier humanisme bizantine. Notes et remarues sur enseignement et culture a Byzance des origines au X siecle, Paris 197.1; Pasuali G., Storia delia tradizione e critica del testo, 2 ed., Florence 1962; Pfeiffer R., History of classical scholarship from the beginnings to the end of the Hellenistic age, Oxford 1968; Pfeiffer R., History of classical scholarship from 1300 to 1850, Oxford 1976; Reynolds L.D., Wilson N.G., Copisti e filologi. La tradizione dei classici dali'antickitd ai tempi moderni, trd. M. Ferrari, Padova 1973; Rizzo S., // lessico filologico degli umanisti, Rom 1973; Sabbadini R., Le scoperte dei codici latini e greci nesecoli XLV e XV, Florence, 19051914, 2 vol. (przedruk poprawiony: 1967); Sandys J.E., A history of classical scholarship, t. 1: From the sixth century B. C. to the end ofthe Middle Ages, 2nd ed., Cambridge 1921; Van Groningen B.A., Traite d'histoire et de la critiue des textes grecs, Amsterdam 1963; Von WilamowitzMoellendorff, History of classical scholarship, ed. with introduction and notes by H. LlyoydJones, London 1982 (lst ed. 1927); Wilson N.G., Scholars ofByzantium, London 1983. K r y t y k a t e k s t u . Flores E., ed., La critica testuale greco-latina, oggi. Metodi e probierni. Atti delconvegno internazionale (Napoli, 29-31 ottobre 1979), Roma, 1982; Frankel H Einleitung zur kritischen Ausgabe der Argonautika des Apollonios, Gttingen 1964; Marichal R., La cue des textes, [w:] Uhistoire et ses methodes, Paris, 196lpp. 1247-1366 (Encyclopedie de la Pleiade); Renehan R., Greek textual criticism. A reader, Cambridge, Mass. 1969; West M.L., Textual criticism and editorial techniue applicable to Greek and Latin texts, Stuttgart 1973.

Wikszo podrcznikw historii literatury greckiej rozpoczyna si od stwierdze nia, i jej dzieje, a tym samym dzieje literatury europejskiej, otwieraj dwa poematy Homerowe Iliada i Odyseja. Jest to tylko na pozr oczywiste, wystarczy bowiem nieco inaczej rozoy akcenty, a prawda zmieni si w fasz. Dzisiaj wiemy doskonale, e poematy H o m e r o w e s owocem dugiego, zapewne wieki trwajcego, rozwoju epickiej poezji ustnej, nie moemy wic myle o ich autorze jako o pierwszym twr cy w dziejach helleskiej literatury, nawet jeli dla nas jest on najdawniejszym (praw dopodobnie) znanym z imienia poet 1 . T o stwierdzenie okae si rwnie faszywe, jeli pojcie literatura" uznamy za to same i rwnoznaczne z pojciem pimiennictwo". Odkrycia archeologiczne wiekw XIX i XX (znaleziska H . Schliemanna, L. Palma di Cesnola, L.R. Langa, A. Evansa, F. Halbherra, A.J.B. Wace'a, C.W. Blegena i wielu innych) przyniosy nam dokumenty zapisane w co najmniej piciu blisko ze sob spokrewnionych systemach pisma, ktre czasem okrela si mianem sylabariuszy egejskich. S to: kreterisjkie pismo hieroglificzne" (czsto take nazywane piktograficznym"), pismo linearne A, pismo linearne B, pismo cypro-minojskie (znane nam w trzech, a by moe nawet w czterech, odmia nach) oraz mniej wicej jednolity klasyczny sylabariusz cypryjski. Cztery pierwsze wy szy z uycia na dugo przed epok geometryczn kultury greckiej 2 , a ostatnie, cho uywane na Cyprze od czasw archaicznych, poprzez klasyczne, a po epok helleni styczn (inskrypcje z Kafizin), z ca pewnoci powstao znacznie wczeniej. Najdaw niejszy zapis w sylabariuszu cypryjskim pochodzi z poowy XI wieku przed Chr., a jest nim inskrypcja z imieniem (w formie dopeniacza) waciciela znalezionego w Palajpafos rona. cznie znamy okoo tysica dokumentw zapisanych tych pismem. Najstarszym systemem jest niewtpliwie pismo hieroglificzne" jego pocztki przypadaj na koniec III tysiclecia, a uywano go a do poowy II tysiclecia przed Chr. 3 Nazwa nadana temu pismu przez A. Evansa, uznajcego je za p o d o b n e do egipStaroytni Grecy nie byli wcale pewni, e Homer jest najwczeniejszym poet por. znany frag ment Herodota (II, 53). 2 Mamy tylko kilka, skdind bardzo dyskusyjnych, przykadw na uycie pisma linearnego A (B?) w czasach klasycznych szerzej na ten temat: A. Bartonek, Prehistorie a protohistorie feckych dialektu, Brno 1987, s. 51-52. 3 Zgodnie z ostatnimi badaniami naleaoby wyrni jego dwa typy: plastyczny" oraz protolinearny". Por. A. Bartonk, // miceneo ed U greco alfabetico: dai fenomeni ben conosciuti alle coerenze ed alle differenze meno evidenti [w:] L. Melazzo (ed.), Continuita e discontinuita nella storia del greco, Pisa-Roma 1998, s. 61.
1

24

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

PIMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ .

skiego, moe atwo wprowadzi w bd, albowiem kreteskie pismo hieroglificzne" jest sylabariuszem, a wic takim rodzajem pisma, w ktrym poszczeglne znaki ozna czaj pojedyncze sylaby, a nie pojedyncze dwiki czy pojcia (znamy okoo trzystu inskrypcji hieroglificznych")4. Za sylabariusz, blisko zwizany z pismem hieroglificznym"5, mona z ca pewnoci uzna pismo linearne A, uywane przez kretesk administracj paacow, ale spotykane rwnie na innych wyspach Morza Egejskiego, odnajdywane nawet na Bliskim Wschodzie pod postaci napisw na importowanych towarach6. Znamy to pismo gwnie z napisw na glinianych przedmiotach (tablicz kach i wazach), ale odnajdujemy rwnie inskrypcje wyryte w kamieniu (znamy cz nie okoo tysica piciuset dokumentw). Obecnie uwaa si, i uywano go w okre sie ok. 1700-1450 przed Chr. O treci inskrypcji trudno wyrokowa, domylamy si czsto, e s to buchalteryjne zapisy administracji paacowej; o innych z duym praw dopodobiestwem mona sdzi, e wi si z religi. Dopty jednak, dopki jzyk, zapisany pismem linearnym A (eteokreteski z I tysiclecia przed Chr.?), pozostaje dla nas zagadk, takie przypuszczenia niesychanie trudno zweryfikowa. W tej samej, a nawet w trudniejszej, sytuacji jestemy w odniesieniu do inskrypcji zapisanych we wszystkich wariantach pisma cypro-minojskiego (znamy okoo czterystu dokumen tw). To pismo bowiem wyranie rni si od linearnego B, cho wida, e s sobie pokrewne i przypuszczalnie wywodz si ze wsplnego rda. Tymczasem mona ar gumentowa, e linearne A i linearne B to w gruncie rzeczy ten sam system pisma, aczkolwiek brakuje nam pewnoci, e wygldajce podobnie lub nawet tak samo zna ki obu sylabariuszy suyy do zapisu tych samych sylab. T niepewno dobrze ilu struj podobiestwa i rnice midzy uywanymi obecnie w Europie alfabetami: greckim, aciskim i cyrylickim; np. znaki B, C, P, X, Y, pomimo takiego samego wygldu, oznaczaj w acince i cyrylicy zupenie inne dwiki. Poniewa moemy przeledzi histori alfabetycznych systemw pisma, potrafimy wyjani takie rnice, byoby to jednak znacznie trudniejsze, o ile w ogle moliwe, gdybymy chcieli wy kona to zadanie pozbawieni wiedzy o historii alfabetu. A zatem, aczkolwiek znamy znaki pisma linearnego A nie wystpujce w linearnym B i odwrotnie, mona praw dopodobnie zaoy, e jest to ten sam rodzaj pisma czy - dokadniej e pismo

linearne B bezporednio wywodzi si z linearnego A, chocia przy obecnym stanie bada jest to nie do udowodnienia. Najdawniejsze dokumenty w pimie cypro-minojskim, znalezione w Enkomi, si gaj trzeciej wierci XVI wieku przed Chr., inne s nieco modsze (gwnie XIII wiek), a odkopano je nie tylko na Cyprze, ale rwnie w Ugarit. Nie wiemy dokad nie, jaki jzyk spisano tym sylabariuszem, ale przypuszczamy, e wikszo inskrypcji zawiera teksty eteocypryjskie; nie sposb jednak wykluczy, e suyo ono rwnie innym jzykom (huryckiemu?, luwijskiemu?). W rozdziale powiconym pimiennictwu doby egejskiej nie sposb pomin naj synniejszego chyba dokumentu pochodzcego z Krety (i dwu innych, znacznie mniej znanych, znalezisk o podobnym by moe charakterze pisma), jakim jest Dysk z Faj stos''. Odnaleziony w 1908 r. Dysk z Fajstos pochodzi, jak si zdaje, z XVII wieku przed Chr. i pod wieloma wzgldami jest unikatem. Ten dokument to duy dysk z wypalonej gliny (o rednicy ok. 16 cm, pokryty z obu stron inskrypcj, ktr uznaje si czsto za najstarszy przykad pisma drukowanego: znaki odciskano w glinie stem plami). Czyniono niezliczone ju prby odczytania tego napisu, poniewa jednak ani pismo, ani jzyk, ani nawet pochodzenie tego dokumentu nie s jasne (niektrzy ba dacze uznawali, e Dysk z Fajstos by moe wcale nie pochodzi z Krety, tylko zosta na wysp przywieziony8), trudno tutaj o jakiekolwiek przekonywajce teorie. Obecnie przyjmuje si jednak, i powsta on na Krecie (sugerowayby to dwie wspominane wyej inskrypcje z pismem przypominajcym napis na dysku) i jest wiadectwem, e rozwj pisma na wyspie nie przebiega jednotorowo, kilka osobnych systemw rozwi jao si bowiem jednoczenie. Poza dokumentacj czysto archeologiczn podstawowym materiaem badawczym, pozwalajcym na prb rekonstrukcji kultury Grecji II tysiclecia przed Chr., s in skrypcje w pimie linearnym B. Wystpuj one w dwu grupach, ktre rni si nieco ksztatem znakw: pierwsz stanowi inskrypcje na rnego rodzaju tabliczkach gli nianych, drug z kolei napisy na ceramice. Nie imponuj one wielkoci: najwik sza, z dotychczas znalezionych, tabliczka ma nastpujce rozmiary: szeroko ok. 15 cm, wysoko ok. 27 cm, grubo ok. 2,5 cm, wikszo dokumentw jest jednake znacznie mniejsza, tak aby bez problemw mieciy si w doni. Do dnia dzisiejszego tabliczki w pimie linearnym B znaleziono w szeciu staroytnych miastach. S to: a) na Krecie: Knossos (w nazewnictwie tabliczek uywa si skrtu KN) i Khania staroytna Kydonia (KH) b) na kontynencie: Pylos (PY), Mykeny (MY), Teby (TH), Tyryns (TI).
7 8

Naley jednak zaznaczy, e obok sylabogramw (znakw na pojedyncze sylaby) wystpoway w nim rwnie ideogramy (znaki wyraajce pojcia). 5 G. Owens idzie znacznie dalej, postulujc wsplnego przodka pisma hieroglificznego", linearnego A, a nawet pisma na Dysku z Fajstos (zob. niej). Por. G. Owens, The Common Origin ofCretan Hieroglyphs and Linear A, Kadmos 35, 1996, s. 105-110. 6 Por. W.-D. Niemeier, A Linear A Inscription from Milena {MIL Zb 1), Kadmos 35, 1996, s. 8799.

Dwa inne dokumenty to kamie ofiarny z miejscowoci Mallia i brzowa siekiera z Arkalochori. Por. np. J. Chadwick, Pismo linearne B i pisma pokrewne, Warszawa 1999, s. 60-65.

26

27

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

PIMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ

W kilku miejscowociach, rozsianych po caej Grecji, od Krety przez Argolid, Attyk, Beocj, a po Fokid, znaleziono drobne inskrypcje (gwnie fragmenty cerami ki) z napisami w tyme sylabariuszu. Trzeba tutaj jednak zaznaczy, e ceramika od kopana na kontynencie najprawdopodobniej pochodzi z Krety. Znamy w sumie po nad 5 tysicy dokumentw spisanych tym sylabariuszem. W 1994 roku wykopaliska prowadzone w miejscowoci Kafkania (w pobliu Olimpii) zaowocoway znaleziskiem, ktre zmusio badaczy do zmiany powszechnie przyjmowanej chronologii wydarze. Ot w wieku XVI przed Chr. Grecja konty nentalna wchodzi w orbit wpyww minojskich z ssiedniej Krety, w tym czasie do minujcej cywilizacyjnie w basenie Morza Egejskiego. Uwaano wic, e to wanie wtedy Grecy, zamieszkujcy ld, zetknli si z wynalazkiem pisma mia to by sylabariusz linearny A i po pewnym czasie na jego podstawie stworzyli sobie (lub te stworzono dla nich) pismo linearne B. Znaleziony w Kafkanii (a wic na kontynen cie) dokument (wycita w kamieniu inskrypcja prawdopodobnie o religijnym charak terze) pochodzi jednak z koca XVII wieku przed Chr. i nie jest wcale pewne, e zo sta napisany po grecku9. Wypywa z tego wniosek, e musimy stworzy now chro nologi pism egejskich; jak na razie jest to tylko naukowym postulatem10. Trudnym do rozwizania problemem jest take datacja tabliczek z pismem linearnym B znale zionych w Knossos. Ich odkrywca, A. Evans, uzna, e powstay one mniej wicej w tym okresie, gdy w Egipcie panowa faraon Amenhotep III (ok. 1417-1379 przed Chr.); z kolei odkrycia C.W. Blegena w Pylos przyniosy inskrypcje, jednoznacznie datowane na koniec XIII wieku przed Chr. Dao to pocztek dugiemu sporowi: L.R. Palmer mianowicie dowodzi, take na podstawie materiau archeologicznego, e tabliczki z Knossos powstay w tym samym czasie co dokumenty z Pylos11. Pomimo wielu prac i wielu bada spr do tej pory nie zosta jednoznacznie rozstrzygnity12. Inne tabliczki datuje si na XIII wiek przed Chr. Odczytanie pisma linearnego B jest chyba najwikszym osigniciem dwudziesto wiecznej helenistyki. Dokona tego angielski architekt M. Ventris, dowodzc, e tek sty tych inskrypcji powstay w bardzo archaicznej formie jzyka greckiego, obecnie

powszechnie nazywanej dialektem mykeskim"13. M. Ventris, opierajc si czcio wo na badaniach E.L. Bennetta oraz A. Kober, ktra odkrya fleksyjny charakter j zyka pisma linearnego B14, ustali zasadniczy zrb pisma sylabariusza, by nastp nie, we wsppracy z J. Chadwickiem, ogosi w 1953 roku artyku, ktry da pocz tek nowej gazi greckiej filologii mykenologii15. System pisma linearnego B wyrnia trzy kategorie znakw: 1) fonetyczne sylabogramy, 2) oznaczajce pojcia ideogramy, 3) oznaczajce liczby. Ideogramw (cznie z cyframi) jest prawie 200, a sylabogramw 89. Poniewa dwa znaki: *34 i *35 oznaczaj prawdopodobnie t sam sylab, mona uzna, e w sumie sylabogramw jest 88. W alfabecie aciskim kolejno liter jest ju z dawien dawna ustalona, a jej pocztkw trzeba szuka jeszcze w pimie fenickim", podstawie greckiego alfabetu. Przypuszczamy, e rwnie mykescy skrybowie mieli pewien sys tem, wedug ktrego grupowali znaki swojego pisma. Niestety nie znamy go jak dotychczas nie odnaleziono tabliczki, bdcej czym w rodzaju wzorca sylabariusza przypuszczamy jednak, e takowe musiay istnie, choby dla potrzeb dydaktycznych. E. L. Bennett ponumerowa wic znaki wedug, nieco arbitralnie przyjtego, stopnia ich graficznego skomplikowania. Daj si one uj w diagram:
(-)a *8 djk*1 *57 *77 (-)e "38 *45 *46 HA (-)i *28 *7 *67 (-)o *61 *14 *36 *70 (-)u *10 *51 *65? *81 znaki poza systemem (fakultatywne) *25 32 /ha/; *43 a3 /aj/; *85 au *90 dwo; *71 dwe

Por. L. Godart, Una iscrizione in Lineare B delXVII secolo A.C. ad Olimpia, Rendiconti deli' Accademia nazionale dei Lincei (classe di scienze morali, storiche e filologiche) 1995, s. 445-47 Naley tu zaznaczy, e problemy chronologii (wzgldnej i bezwzgldnej) dotycz nie tylko dzie jw pimiennictwa, ale s jednym z ciekawszych problemw archeologicznych, odnoszcych si do cao ci bada nad egejskimi cywilizacjami epoki brzu. " Najpeniejsze przedstawienie tego pogldu: L.R. Palmer, J. Boardman, On tbe Knossos Tablets, Oxford 1963. 12 Por. np. J. Driessen, An Early Destruction in the Mycenaean Palce at Knossos, Leuven 1990.
10

W literaturze przedmiotu, zwaszcza rosyjskojzycznej, spotyka si rwnie okrelenie dialekt achajski" lub staroachajski". Por. A.A. Mo.\ManoB, B.n. Hepo3iiaK, CM. LUapwiiKnii, TlaMHmtiuKii peeiieiiuieu apenecKou micbMeunocmu. Beedemte e MUKeno.nozwo, MocKBa 1988, s. 10. Mona zetkn si take z okreleniem dialekt kreto-mykeski" por. np. KpaniKcm zpaMuamiiKa Kpitmo-MUKeiiCKoso ditcmeuma, [w:] B. FI. Ka3ancKene, H. H. Ka3aiiciani, npedMemno-nounmuuubiu c.ioeapb zpenecKozo si3biKCI. Kpumo-MUKeiicKuii neptto, JenHnrpaii 1986, s. 47-61. 14 Por. np. A. Kober, Inflection in Linear Class B: 1. Declension, American Journal of Archaeology", 50 (1946), s. 260-76. 15 M. Ventris, J. Chadwick, Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Arcbives, Journal of Hel lenie Studies", 73 (1953), s. 84-103.

13

28

29

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

PIMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ

mnP" qrst-

*80 *6 *3 *16 *60 *31 "59 *54 *17

*13 *24 *72 *78 *27 *5 M *75 *74

*73 *30 *39 *21 *53 Ml *37 MO -

*15 *52 *11 *32 *2 *12 *5 M2 *20

*23 *55 *50 *26 58. *69 *79? *76 ra> /rja/; *33 ra.i /raj/; *68 ro2 /rjo/ *82 swa?; *64 swi? *6ca 2 /tja/;*87twe;*91 two M8 nwa *56 pas ?; *29 piw; *62 pte

Wedug obecnego stanu wiedzy reguy ortograficzne" w pimie linearnym B daj si przedstawi nastpujco: S a m o g o s k i . Sylabariusz linearny B ma pi osobnych znakw samogosko wych: a, e, 2, o, u; nie odrnia samogosek krtkich od dugich. Prozodii samogosek nie oznacza si rwnie w znakach typu CV. D y f t o n g i . Dyftongi welarne" (z drugim elementem w) s regularnie oznacza ne, suy do tego samogoskowy znak u (np. ka-ke-u-si /khakeusi/); drugi element dyftongw palatalnych" jest regularnie (z kilkoma wyjtkami gwnie w Knossos) pomijany w pisowni. W sylabariuszu istniej dwa osobne znaki: a313)1 oraz au za pisywano nimi dwa dyftongi. G o s k i l i z g o w e " (glides). Sylabariusz linearny B (podobnie jak klasyczny cypryjski) w miar regularnie oznacza lizgi /-;'-/ i l-w-l (np. i-jo-te /ijontes/; ku-wa-no /kuwanos/); czasem przy samogosce a lizg /-_/'-/ (?) jest oznaczany przez a2 /ha/ (por. ko-ri-ja-da-na vs. ko-ri-a2-da-na /kori(h)andna/). S p g o s k i . Sylabariusz nie odrnia spgosek bezdwicznych od dwicz nych i aspirowanych: a) zwarte (P, K, T, D) Znaki serii/>- oznaczaj: /p-/, /ph-/ oraz lb-1; znaki serii k-: lk-1, lg-1, /kh-/; znaki serii t-: lt-1 oraz /th-/; znaki serii d- stanowi wyjtek wzgldem reguy, i sylabariusz nie odrnia dwicznoci i aspiracji19; podobny wyom wzgldem systemu stanowi pu2 o wartoci /phu/ lub /bu/; h)L,R Sylabariusz nie odrnia w pisowni tych dwu spgosek pynnych, aczkolwiek przyjo si transkrybowa odpowiednie znaki sylabariusza jako r-\ c)Z Sylabariusz posiada seri znakw transkrybowanych jako z-, dokadna warto fo netyczna zapisywanych za ich pomoc dwikw nie jest jasna, s to spiranty i/lub afrykaty; d) labiowelarne Sylabariusz posiada seri znakw transkrybowanych jako q-, dokadna warto fo netyczna zapisywanych za ich pomoc dwikw nie jest znana, reprezentuj odzie dziczone z epoki praindoeuropejskiej spgoski labiowelarne; e) spgoski wygosowe Sylabariusz nie notuje spgosek wygosowych, wyjtek stanowi grupy spgo skowe: /ks/, /ps/ oraz /kws/, ktre w zapisie pozbawiane s elementu l-sl, a spgoska
19

wz-

Poza tym dziesi znakw, pomimo wielu hipotez, nie ma oglnie przyjtej inter pretacji fonetycznej: *18, *19, *22, wymieniany ju wyej *34 (*35), *47, *49, *63, *83, *86, *8916. Powszechnie uwaa si, e sylabariusz linearny B nie zosta dobrze dostosowany do fonetycznych i morfologicznych waciwoci dialektu mykeskiego. Jest to praw da: we wszystkich greckich dialektach dugo bd krtko samogosek, poczenia i grupy spgoskowe odgrywaj bardzo wan rol, a tego sylabogramy pisma linear nego B (znaki typu Vlub CV, wyjtkowo tylko CVR lub CRY1) nie mogy odda. Nie moemy jednak zapomina, e aden z systemw pisma uywanych wczenie (czy to pismo hierogliflczne, czy klinowe) rwnie nie dawa takiej moliwoci. Pisma o charakterze alfabetycznym18, cho trudno ustali dokadne ich pochodzenie i po cztki, zaczy si na dobre rozwija, kiedy cywilizacja Grekw mykeskich chylia si ku upadkowi.

Jak wida z zestawienia, znaki s ponumerowane od *1 do *91, a znamy ich tylko 89; dwa z wcze niej zakadanych: *84 i *88 zostay wykrelone {numeri deleti), ale numeracja nie zostaa zmieniona. 17 C consonans (spgoska), V yocalis (samogoska), R (re)sonans (sonant). 18 Mam na myli, oczywicie, systemy pisma pnocno-zachodnich Semitw. Z tej jednak racji, e notuj one przede wszystkim spgoski (samogoski tylko pod postaci spgoskowych" matres lectionis ten zabieg znaj ju najstarsze systemy, take alfabet" ugarycki), by moe byoby waciwiej trakto wa je, przynajmniej na pocztku, jako etap poredni pomidzy sylabariuszem a alfabetem par excellence. Wicej na ten temat: G. Garbini, Gli 'alfabeti' semitici settentrionali, La Parola del Passato 31, 1976, s. 66-81.

16

Por. jednake: K.T. Witczak,/l b-series in LinearB, Kadmos 32, 1993, s. 162-171.

30

31

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

PIMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ

rozpoczynajca grup jest zapisywana z samogosk poprzedzajcej sylaby (np. wa-na-ka /wanaks/); f) grupy spgoskowe - pocztkowe ls-1 grup spgoskowych nie jest zapisywane (np. pe-mo /spermo/); - nie notuje si podwojenia spgosek; - grupy spgoskowe s w zapisie rozbijane na poszczeglne spgoski notowane z samogosk martw", na og identyczn z samogosk nastpujc po grupie (np. a-re-ku-ru-wo-ne /alektruwonei/); - w grupie -rw- element -r- jest zwykle pomijany (np. ko-wo /korwos/); g) status znakw fakultatywnych" (np. ra2, ra3) jest dyskutowany; oznacza praw dopodobnie dodatkowy element palatalny w obrbie sylaby: ra2 /rja/, /lja/; ra3 /raj/, /laj/; by moe wie si to z pierwotn struktur sylabariusza, ktra prawdopodobnie nie odrniaa spgosek bezdwicznych od dwicznych i aspirowanych, odrniaa natomiast wymow prost spgoski, wymow zlabializowan (np. znaki twe, tw) oraz wymow spalatalizowan. Znak pte, oznaczajcy grup spgoskow, prawdo podobnie nalea do tej grupy rozwj fonetyczny: /pj-/ > /pt-/ dokona si ju na gruncie greckim; h) sylabariusz ma specjalny znak (w postaci maej pionowej kreski), ktry suy do rozdzielania wyrazw jest interesujce, e proklityki z reguy pisane s razem z wy razem po nich nastpujcym, enklityki natomiast z wyrazem poprzedzajcym. Mimo wszystkich swoich brakw pismo linearne B byo niewtpliwie wielkim osigniciem, ktre pozwolio wczesnym Grekom dorwna cywilizacyjnie znacznie starszym kulturom wschodniej czci basenu Morza rdziemnego. Nie powinnimy wic sdzi, e nie speniao ono swojej podstawowej funkcji, jak by zapis mowy Grekw z II tysiclecia przed Chr. Dzieem E. L. Bennetta jest rwnie powszechnie przyjte oznaczenie klas tabli czek wedug wystpujcych na nich ideogramw20. Su do tego kolejne wielkie lite ry alfabetu aciskiego, ktrym zwykle towarzysz litery mae, okrelajce ksztat ta bliczki i ukad zapisanego na niej tekstu: a) listy osb KN: Ag, Ai, Ak, Am, Ap, As, Bb, B; PY: Aa, Ab, Ac, Ad, Ae, An, Aq; MY: Au; TI: Al b) rejestry zwierzt KN: Ca, Ce, Ch, Co, C; PY: Cc, Cn, Cr; TI: Cb c) rejestry owiec KN: Da, Db, Dc, Dd, De, Df, Dg, Dh, Dk, Dl, Dm, Dn, Do, Dp, Dv, D c) rejestry zb KN: E; PY: Ea, Eb, Ed, En, Eo, Ep, Eq, Es; MY: Eu
Por. E.L. Bennett, The Pylos Tablets. A Preliminary Transcription, Princeton 1951 (jest to rozwi niecie systemu A. Kober).
20

d) rejestry oliwy i produktw rolnych KN: Fh, Fp, Fs, F, Ga, Gm, Gv, G; PY: Fa, Fg, Fn, Fr, Gn; MY: Fo, Fu, Ge, Go e) rejestry metali PY: Ja, Jn, Jo f) rejestry waz KN: K g) rejestry tkanin KN: Lc, Ld, Le, Ln, L; PY: La; MY: L h) rejestry rozmaitych wpyww KN: Mc, M, Ne, Np, Oa, Od, Og, Pp; PY: Ma, Mb, Mn, Na, Ng, Ob, On, Qa; TH: Of; MY: Oe, Oi i) rejestry broni KN: Ra, R j) rejestry wozw i zbroi KN: Sc, Sd, Se, Sf, Sg, Sk, So, Sp; PY: Sa, Sh; TI: Si, Sm; KH: Sq k) rejestry utensyliw PY: Ta, Tn 1) rejestry zaopatrzenia KN: Uc, Uf, U; PY: Ua, Ub, Un; MY: Ue, Ui; T H : Ug; TI: Uh ) tabliczki bez ideogramw KN: Vc, Vd, V; PY: Va, Vn; MY: V m) etykiety i odciski pieczci KN: Wb, Wm, Wn, Ws; PY: Wa, Wr; MY: Wt; TH:Wu n) tabliczki zachowane fragmentarycznie KN: Xd, Xe; Xf, X; PY: Xa, Xn; MY: X; TI: X o) inskrypcje na wazach (bez wzgldu na miejsce znalezienia) - Z. Jak wida z powyszego zestawienia, teksty tabliczek w pimie linearnym B to po prostu buchalteryjne zapisy, suce paacowej administracji; trudno je posdza o ja kikolwiek zwizek z literatur pikn. Dla greckiej filologii i, do pewnego stopnia, dla historii literatury s one jednake bezcenne. Dziki nim bowiem, drog drobiazgowej analizy, moemy, przynajmniej czciowo, zrekonstruowa obraz cywilizacji mykeskiej. Paradoksalnie, tabliczki dotrway do naszych czasw tylko dlatego, e ta cywili zacja upada, a paace, w ktrych stanowiy narzdzie uatwiajce sprawowanie wa dzy, zostay spalone. Grecy czasw mykeskich, w przeciwiestwie do wczesnych mieszkacw Mezopotamii, nie wypalali glinianych tabliczek. Te, ktre do nas dotar y, przetrway dziki ich wypaleniu w poarach paacw. Istniej jednak pewne prze sanki, pozwalajce nam przypuszcza, e glina nie bya jedynym materiaem pi miennym wczesnych Grekw. Tabliczki wystpuj w dwu formatach: jednym z nich jest li palmowy" (dokument jest wtedy wski i wyduony), a drugim karta papieru". Niewykluczone wic, e Grecy mykescy mogli pisa na liciach palmo wych, ktre nie dotary do naszych czasw. Z niektrych inskrypcji wynika te, e w paacowych archiwach istniay zapisy dotyczce lat wczeniejszych. Sporzdzano je zapewne na materiaach uznawanych za trwalsze bd cenniejsze (skra?). Niestety nie przetrway one poarw, ale nawet gdyby nie strawi ich ogie, nie doczekayby

32

33

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

PIMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ

w greckim klimacie naszych czasw. Nasuwa si oczywicie pytanie, czy na takich nietrwaych materiaach spisywano to, co dzi nazwalibymy literatur. Oczywicie nie sposb udzieli jasnej i penej odpowiedzi, ale z drugiej strony trudno te zaoy, e tak wyrafinowana kultura moga si bez niej oby. Niektrzy uczeni, by tego do wie, prbowali odnale w tekstach mykeskich fragmenty poetyckie (schematy metryczne w postaci hemistychu daktylicznego czy parojmiaka)21, takich fragmentw jest jednake bardzo niewiele i zawsze istnieje moliwo, e rytmiczno tekstu in skrypcji jest zupenie przypadkowa; inni przywouj sawny fresk z Pylos, przedsta wiajcy mczyzn grajcego na lirze22. Wiemy, e w czasach klasycznych poezj recy towano z towarzyszeniem muzyki, mona wic zaoy, e na fresku przedstawiono scen o takim wanie charakterze. Pytanie o rytm daktyliczny w epoce mykeskiej jest chyba najwaniejszym problemem, przed jakim stawiaj histori literatury grec kiej tabliczki w pimie linearnym B. Od samych bowiem pocztkw mykenologii zwracano uwag na wane cechy jzykowe, czce dialekt mykeski z tzw. dialektem epickim jzykiem poematw Homerowych. Ta sprawa jest jednake daleka od jednoznacznoci23. Znajdziemy w gronie mykenologw uczonych przekonanych do epiki heroicznej doby mykeskiej. Ich argumentacja opiera si gwnie na zaoeniu, e schemat heksametru daktylicznego nie zosta odziedziczony po poezji z czasw wsplnoty indoeuropejskiej i e wobec tego Grecy musieli go zapoyczy od ludw wczeniej zamieszkujcych basen Morza Egejskiego. Dowodem na to miayby by trudne do metrycznej interpretacji fragmenty poematw Homerowych (miejsca z nieregularnym heksametrem), ktre dayby si wyjani przy zaoeniu znacznie wczeniejszego etapu fonetycznego rozwoju jzyka greckiego24. Nie brak jednake i takich uczonych, ktrzy przekonujco argumentuj, e brak na to jednoznacznych dowodw, a wobec tego bezpieczniej zakada, i jzyk epiki powsta w tzw. wiekach ciemnych25. Podobne wtpliwoci dotycz rwnie kwestii obecnoci realiw doby mykeskiej w epice Homerowej, poniewa w wiecie przedstawionym obu poematw przemieszane s elementy z rnych epok kultury greckiej26. Sprawa jest wic otwarta.
21 Por, np. C M . Bowra, Homer andhis Forerunners, Edinburgh 1955, s. 35; M. Doria, Awidmento allo studio delmiceneo, Roma 1965, s. 107, 109

Powody tych niejasnoci daj si odnale w rnych metodologiach bada, ale take w specyfice inskrypcji w pimie linearnym B. Jak ju wspomniano wyej, s to zapisy buchateryjne, a materia leksykalny, jaki dziki nim poznalimy, to w ponad poowie imiona wasne, przede wszystkim osobowe, rzadziej nazwy miejsc. Tylko wyjtkowo moemy w tych inskrypcjach odnale cae zdanie bd dusz fraz27. Nie jest to wic najbardziej obiecujcy materia do bada nad jzykiem poetyckim, pozwoli on jednak na postawienie niezmiernie wanego dla historii literatury greckiej pytania o istnienie niezalenej od epiki tradycji poezji chralnej. Dzisiaj wiemy na pewno, e istniej wane leksykalne zbienoci, czce specyficzne sownictwo Stesichora czy Pindara ze sownictwem dialektu mykeskiego. Niektre z tych sw znamy tylko z inskrypcji linearnych i poezji chralnej {E(n)nosidds, oboczne imi Posejdona, Idgetds 'przywdca', hepetds 'towarzysz' nie wystpuj w epice!)28. Jeeli wic potrafimy do strzec cechy wsplne w pimiennictwie greckim drugiej poowy II tysiclecia przed Chr. i pniejszej o siedem, osiem wiekw poezji chralnej, zaoenie, e poezja epic ka wiele zawdzicza wczeniejszej o mniej wicej pi wiekw kulturze mykeskiej, nie wydaje si nieprawdopodobne. Tak oto pimiennictwo Grecji doby egejskiej staje si wanym elementem w dziejach rozwoju europejskiej tradycji literackiej, aczkol wiek paradoksalnie nie wiemy nic o wczesnej literaturze, a nawet brak nam pewnoci, czy w ogle wolno nam o takowej mwi.

Por. np. J. Chadwick, The Mycenaean World, Cambridge 1976, s. 182-3. Warto porwna dwie prace: M. Durante, Sulla preistoria delia tradizionepoetica greca, parte I, Roma 1971, passim; C. Gallavotti, Tradizione micenea e poesia greca arcaica, [w:] Atti e memorie del 1 Congresso internazionale di Micenologia, Roma 27settembre-3 ottobre 1967, voll. I-III, Roma 1968, s. 831 nn.
23

22

Por. C. Ruijgh, L 'element acheen dans la langue epiue, Assen 1957, passim. Por. M. Meier-Briigger, Griechische Sprachwissenschaft, Bd. I, Berlin-New York 1992, s. 93. 26 Por. bibliografia tego problemu: B. Patzek, Homer und Mykene. Miindliche Dichtung und Geschichtsschreibung, Munchen 1992.
25

24

Na przykad: Kapanka Erit(h)a (to) ma i twierdzi, e bg ten kawaek ziemi prawdziwie posiada, ale lud twierdzi, e ma on(a) tylko dzierawe"czy Kokalos odda tyle oliwy Eumedesowi". 28 Por. prace: C. Triimpy, Yergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik, Bern 1986, pas-

27

34

35

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

PIMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ

ADDENDA I. Przykadowa lektura tabliczki29 K N F p 1+31

Deukioio men(n)os p Diktaii Diwei OLIWA X \3 Daidaleio(n)de OLIWA X \ Pa(n)dei (?) OLIWA X p pa(n)sithehoiki OLIWA X p Kerasidi OLIWA X p Amnisoi pa(n)sithehoihi OLIWA X f Enui OLIWA X \> *47da(n)de OLIWA X |10 Anemon hiereidi OLIWA X | u puste |'-' tosson OLIWA X W miesicu Deukiosa p Dzeusowi Diktajskiemu OLIWA X | 3 do Daidaleion OLIWA X |4 Pandesowi OLIWA X p wszystkim bogom OLIWA X p K'"erasii OLIWA X \7 wszystkim bogom w Amnisos OLIWA X | 8 Erynii OLIWA X | 9 do *47da OLIWA X |10 kapance wiatrw OLIWA X |'' puste \n w sumie OLIWA X

Ts r \ ?? ' **

II. Uproszczona chronologia kultury egejskiej* Kreta kultura minojska 3000-2600 2600-2300 2300-2000 A 2000-1900 B 1900-1800 A 1800-1750 B 1750-1700 A 1700-1650 B 1650-1580 A 1580-1500 B 1500-1450 1450-1400 A 1400-1300 B 1300-1200 C 1200-1100 1100-750 Ld grecki kultura helladzka** 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 A 1500-1450 B 1450-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750 Cyklady kultura cykladzka 2900-2600 2600-2300 2300-1900 1900-1800 1800-1700 1700-1580 1580-1500 1500-1400 1400-1300 1300-1200 1200-1100 1100-750

Nazwa okresu wczesny wczesny wczesny redni redni redni pny 1 2 de-u-ki-jo-jo 'me-no' di-ka-ta-jo / di-we da-da-re-jo-de pa-de pa-si-te-o-i qe-ra-si-ja a-mi-ni-so, / pa-si-te-o-i e-ri-nu, M7-da-de a-ne-mo , /i-je-re-ja vacat to-so pny I II III I II III I II III

3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

OLES 1 OLES2 OLE S I OLE 1 OLE s u S 1[ OLE V 3 OLE V 1 V 4 OLE 3 S 2 V 2

pny Wieki Ciemne"***

* wszystkie daty przed Chr. ** okres pno-helladzki nosi rwnie miano okresu mykeskiego *** dzielone rwnie na trzy podokresy

Nie znamy dokadnych wartoci miar i wag, zapisanych w pimie linearnym B, odpowiednie wic wartoci, przy interpretacji fonetycznej i tumaczeniu, zostay zastpione znakiem X.

29

36

37

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I BIBLIOGRAFIA

PIMIENNICTWO GRECJI DOBY EGEJSKIEJ

W y d a n i t e k s t w . Bennett E.L., 01ivier J.-P. (edd.), The Pylos Tablets Transcribed, voIs. I-II, Roma 1973-76; Chadwick J., Godart L.,. Killen J.L, 01ivier J.-P., Sacconi A., Sakelarakis I .A. (edd.), Corpus of Mycenaean Inscriptions frorn Knossos, vols. I-V, CambridgeRoma 1986-99; Godart L., 01ivier J.-P. (edd.), Recueil des inscriptions en lineaire A, vols. I-V, Paris 1976-1985; Killen J.T., 01ivierJ.-P. (edd.), The Knossos Tablets. Fifth Edition, Salamanca-Vitoria 1989; Masson O., Les inscriptions chypriotes syllabiues. Recueil critiue et comrnente, Paris 1961 (21983); MelenaJ.L., 01ivierJ.-P. (edd.), TITHEMY, The Tablets andNodules in Linear Bfrom Tiryns, Thebes andMycenae, Salamanca 1991; Olhder J.-P., Godart L. (edd.), Corpus Hieroglyphicarum Inscriptionum Cretae, Paris 1996; Olhder J.-P. (ed.), Le disue de Phaistos, Paris-Athenes 1975; Sacconi A. (ed.), Corpus delie iscrizioni yascolari in lineare B, Roma 1974. S o w n i k i . Egetmeyer M., Wrterbuch zu den Inschriften im kyprischen Syllabar, BerlinNew York 1992; Jorro F.A., Diccionario Micenico, vols. I-II, Madrid 1985-93; Ka3ancKene BTL, Ka3aHCKni H.H., ripedMenmo-mmsimuiiHbiu cjiotsapb zpeuccKoto MUKO. Kpumo-MUKwcKuu nepuod, JleHHHrpafl 1986; Morpurgo A., Mycenaeae Graecitatis Lexicon, Roma 1963. A k t a k o l o k w i w , k o n g r e s w i s y m p o z j w . Lejeune M. (ed.), Etudes Myceniennes. Actes du [premier] Colloue international sur les textes myceniens (Gif-sur-Yvette, 3-7 avril), Paris 1956; Atti del 2' Collouio internazionale di Studi Minoico-Micenei (Pavia, 15 IX 1958) = Athenaeum 36, 1958, s. 295-436; Bennett E.L. (ed.), Mycenaean Studies. Pro ceedings ofthe Third International Collouium for Mycenaean Studies held at Wingspread", 4-8 September 1961, Madison 1964; Palmer L.R., Chadwick J. (edd.), Proceedings ofthe Cam bridge [=Fourth] Collouium on Mycenaean Studies [8-12 April 1965], Cambridge 1966; Ruiperez M.S. (ed.), Acta Mycenaea. Proceedings ofthe Fifth International Collouium on Mycena ean Studies, held in Salamanca, 30 March-3April 1970, vols. I-II, Salamanca 1972; Risch E., Miihlestein H. (edd.), Collouium Mycenaeum. Actes du sixieme Colloque international sur les textes myceniens et egeens tenu a Chaumont sur Neuchatel du 7 au 13 septembre 1975, Neuchatel-Geneve 1979; Heubeck A., Neumann G. (edd.), Res Mycenaeae. Akten des VII. Internationalen Mykenologischen Kollouiums in Nurnberg vom 6.-10. April 1981, Gttingen 1983; Ilievski P . H . & Crepajac L. (edd.), Tractata Mycenaea. Proceedings ofthe Eighth Inter national Collouium on Mycenaean Studies, held in Ohrid, 15-20 September 1985, Skopje 1987; Olhder J.-P. (ed.), Mykenaika. Actes du IX' Colloue international sur les textes myceniens et egeens (Athenes, 2-6 octobre 1990), Athenes 1992 = Bulletin de correspondance helleniue, suppl. 25; Deger-Jalkotzy S., Hiller S., Panagl O. (edd.), Floreant Studia Myce naea: Akten des 10. internationalen mykenologischen Kollouiums (Universitat Salzburg, 30.4.5.6.1995), w druku; Atti e memorie del 1 Congresso internazionale di Micenologia, Roma 27 settembre-3 ottobre 1967, vols. I-III, Roma 1968; Bartonek A. (ed.), Studia Mycenaea. Proceed ings of the Mycenaean Symposium, Brno, [13-14] April 1966, Brno 1968; Harmatta J. (ed.), Studia Mycenaea [w:] Proceedings ofthe VIIth Congres ofthe International Federation ofthe So-

cieties of Classical Studies (Budapest, 3-8 September 1979), vol. II, s. 449-514; 599-601, Budapest 1984; Morpurgo-Davies A., Duhoux Y. (edd.), Linear B: A 1984 Suruey. Proceedings of the Mycenaean Collouium ofthe VIIIth Congress ofthe International Federation ofthe Societies of Classical Studies (Dublin, 27 August-1 September 1984), Louvain-la-Neuve 1985. O p r a c o w a n i a . Bartonek A., Prehistorie a protohistorie feckych dialektii, Brno 1987; Bennett E.L., The Olive Oil Tablets of Pylos, Salamanca 1958; Bravo B., Wipszycka E., His toria staroytnych Grekw, t. I, Warszawa 1988; Chadwick J., Odczytanie pisma linearnego B, Warszawa 1964; Chadwick J., Pismo linearne B i pisma pokrewne, Warszawa 1999; Chadwick ]., The Mycenaean World, Cambridge 1976; Doria M., Awiamento allo studio del miceneo, Roma 1965; Duhoux Y., Le disue de Phaestos, Louvain 1977; Dyczek P., Pylos in the Bronze Age. Problems ofCulture andSocialLife in Messenia, Warszawa 1994; Heubeck A., Aus der der Welt der fruhgriechischen Lineartafeln. Eine kurze Einfuhrung in Grundlagen, Aufgaben und Ergebnisse der Mykenologie, Gttingen 1960; Hiller S., Panagl O., Die fruhgriechische Texte aus mykenischer Zeit, Darmstadt 1976; HookerJ.T., Linear B: An Introduction, Bristol 1980; Kerschensteiner J., Die mykenische Welt in ihren schriftlichen Zeugnissen, Munchen 1970; Lejeune M., Memoires de philologie mycenienne, vols. I-III, Roma-Paris 1958-72; Luce J.V., Homer i epoka heroiczna, Warszawa 1987; Aypte Cii., fljbitc u KjMmypa MUKeucKou Fpn/uu, MOCKIMAeininrpaA 1957; Majewski K., Kreta-Hellada-Cyklady. U kolebki cywilizacji europejskiej. Warszawa 1963; Martin T.R., Staroytna Grecja, Warszawa 1998; MelenaJ.L., Antologia comentada de textos micenicos, Vitoria 1995; Mynarczyk J., Sztuka Cypru, Warszawa 1983; MoAianoB A.A., Hepo3iiaK B.FI., IilapuiiKiiH C.H., FlaAtnmHiiKU dpeeneiiweu epenecKoii nucbMeiiHocmu. Beedeuue e MUKenonozwo, MocKBa 1988; Palmer L.R., The Interpretation of Mycenaean Greek Texts, Oxford 1963; Patzek B., Homer und Mykene. Mundliche Dichtung und Geschichtsschreibung, Munchen 1992; Press L., ycie codzienne na Krecie w pastwie krla Minosa, Warszawa 1972; Ruijgh C.J., Etudes sur la grammaire et le vocabulaire du grec mycenien, Amsterdam 1971; Ruiprez M.S., Melena J.L., Los Griegos Micenicos, Madrid 1991; Rutkowski B., Sztuka egejska, Warszawa 2 1987; Rutkowski B., Wyspy wiecznego szczcia. Za rys religii wczesnogreckiej, Wrocaw 1975; Stella L.A., La ciyilta micenea nei documenti contemporanei, Roma 1965; Thomson G.D., Egeaprehistoryczna, Warszawa 1958; Triimpy C , Vergleich des Mykenischen mit der Sprache der Chorlyrik, Bern 1986; Ventris M., Chadwick J., Documents in Mycenaean Greek, Cambridge 1965, 2 1973; Vermeule E., Greece in the Bronze Age, Chicago 1964; VilborgE.,yl Tentative Grammar of Mycenaean Greek, Gteborg 1960.

38

39

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO


Lech Trzcionkowski

Wrd historykw panuje niemal cakowita zgoda, co jest take zaoeniem niniej szego tekstu, e Iliada i Odyseja powstay i zostay zapisane midzy poow VIII a pierwszymi dziesicioleciami VII wieku przed Chr.' Co prawda niektrzy badacze (G. Kirk) sdz, e rapsodowie mogli przekazywa owe monumentalne kompozycje" w dosownej postaci przez trzy do szeciu pokole, zanim utrwalono je w pimie, jed nak badania nad kultur oraln i pimienn dowodz, e bez istnienia ustalonego wzorca pod postaci zapisu tekstu nie jest moliwe dosowne zapamitywanie dugich tekstw2. Oczywicie tekst zapisany podlega znieksztaceniom, ktrych nie mona unikn w czasie przepisywania. Istnienie szeregu interpolacji oraz wpyw kolejnych redakcji, dokonywanych poczwszy od VI wieku, nie zmienia faktu, e zasadniczo mamy do czynienia z tekstem powstaym pomidzy 750 a 680 r. przed Chr. Niektrzy badacze uwaaj Iliad i Odysej za dziea jednego autora, inni twierdz, e kady z poematw ma swojego wasnego twrc. Niezalenie od uznania istnienia

' Dobry przegld stanu bada sporzdzi B.B. Powell, Homer and tbe Origin ofthe Greek Alphabet, Cambridge 1981, s. 186-220. W tym miejscu krtko przedstawi pogldy autorw, na ktrych najcz ciej si powouj: B. Bravo, Polis u Homera, [w:] wiat antyczny, Warszawa 1988, s. 17 {Iliada i Odyse ja s dzieami jednolitymi i gboko przemylanymi [...], nie nale do poezji ustnej, lecz stanowi pocz tek poezji pisanej, napisane zostay za przez jednego, bd przez dwch autorw pomidzy poow a kocem VIII w. p.n.e. [...] niemal wszyscy dzi sdz, e powstania tych poematw nie mona datowa na czasy przed poow VIII w."). Tak sam opini wyrazi J.P. Crielaard, Homer, History and Archaeology. Some Remarks on tbe Dat ofthe Homeric World, [w:] Homeric Ouestions, ed. by J. P. Crielaard, Amsterdam 1995, s. 201. Podobne stanowisko zajmowa take R. Janko, Homer, Hesiod and the Hymns, Cambridge 1982, s. 195-200, jednak w pisanym pitnacie lat pniej artykule Homeric Poems as Ora Dictated Texts (zamieszczonym w C Q 48, 1998), przychyla si do zdania C.J. Ruijgha (DHomere awc origines proto-myceniennes de la tradition epiaue, [w:] Homeric Ouestions, ed. by J. P. Crielaard, Amster dam 1995, s. 1-96, zw. s. 21-26), e Iliad naley datowa na lata 775-750, a Odysej nieco pniej. Na poow VIII wieku datuje poematy I. Morris (Use andAbuse of Homer, CA 5, 1986, s. 81-138), ktry jednoczenie stwierdza, e alfabet grecki zosta wynaleziony, aby zapisa poezj epick, a dokona tego genialny poeta dyktujcy swj poemat (s. 91-94). Wreszcie K.A. Raaflaub (w artykule Historians Headacbe. How to read Homeric society"?, [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence, ed. by N. Fisher, H. van Wees, London 1998, s. 169-194) stwierdza, e przez Homera-poet" rozumie poet (-w), ktrzy stworzyli zachowan do naszych czasw epik; e niezalenie od tego, czy oba dziea stwo rzy jeden czy dwch poetw, s one wystarczajco spjne, aby traktowa je jako cznie; e oba dziea datuje si zazwyczaj na drug poow VIII wieku, cho istniej przesanki, by datowa Odysej na pierw sz poow VII wieku.
2

Por. niej.

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

jednego bd dwch autorw Odysej uwaa si za dzieo pniejsze. Czsto w zgodzie z tradycj antyczn mwic o autorze poematw uywa si imienia Homer, chocia ostroniejsi wol mwi o poematach homerowych3. Cechy stylistyczne tekstw epickich wskazuj, e technika kompozycji obu dzie nosi znamiona poezji ustnej z szerokim uyciem formu oraz tradycyjnych tematw. Stwierdzenie, e Iliada i Odyseja s zwieczeniem dugiej tradycji poezji ustnej, nie oznacza, e poeta nie by oryginalnym twrc, wskazuje jedynie na rodowisko, w ktrym poeta nauczy si techniki poetyckiej. Niepokj wywoany sporem o zwi zek midzy tradycyjn twrczoci aojdw a geniuszem Homera, innymi sowy: pro blem oryginalnoci poety, sprawia, e filologowie uciekaj si przy analizie epiki do pomocy historykw. Rzecz charakterystyczna, e cz zasadniczych pyta", jakie postawi J. anowski w swoim wstpie do Iliady w serii Biblioteki Narodowej, jest pytaniami, na ktre odpowiedzi oczekuje si od historykw: w jakiej epoce rozgrywa si akcja Iliady? czy opowie epicka odbija jak rzeczywisto historyczn i auten tyczne wypadki, a jeeli to w jaki sposb to czyni? Z drugiej strony sami historycy czytaj Iliad i Odysej jako rdo historyczne, starajc si znale w nich informacje dotyczce wczesnego okresu dziejw Grecji, nie powiadczonego przez inne teksty. Pada wwczas pytanie o wiat homerowy", przez co rozumie si to, na ktrym roz grywa si akcja poematu. Chodzi o wiat przedstawiony w eposie z jego szczego wymi opisami realiw (przedmioty, domy, osiedla, horyzont geograficzny), ze scena mi ycia prywatnego i publicznego (instytucje spoeczne). Problemy zwizane z pr bami rekonstrukcji wiata homerowego" zaprezentowane zostan w czci trzeciej niniejszego opracowania. Debata dotyczca historycznoci wiata homerowego wie si z dwoma innymi zagadnieniami. Pierwsze jest przedmiotem tzw. kwestii homeryckiej (homerowej), sigajcego koca XVIII wieku sporu o okolicznoci powstania Iliady i Odysei. Dru gie dotyczy wojny trojaskiej", na ktre skadaj si odpowiedzi na pytania o historyczno wojny trojaskiej", pocztki opiewajcej j tradycji epickiej jako jdra p-

niejszych poematw oraz sposobu przekazywania poezji ustnej oraz pamici spoecz nej w cigu wiekw ciemnych". Zanim omwi historyczne aspekty poematw homeryckich, zatrzymam si na chwil nad kultur greck wieku VIII i VII, ktra tworzya spoeczny kontekst pier wotnego funkcjonowania eposu. Poniewa w rekonstrukcji tego okresu dziejw Hel lady podstawowym rdem pisanym pozostaj Iliada i Odyseja, niniejsze uwagi po zornie wyprzedzaj w toku wywodw to, co bdzie szczegowo omwione w pod rozdziale dotyczcym spoeczestwa homeryckiego". Pozornie, gdy w tym miejscu zostanie krtko przedstawiony wiat, ktry poeta z n a i w ktrym y, tam nato miast wiat przez niego p r z e d s t a w i o n y . W pracy historyka dane eposu s zesta wiane z obrazem rzeczywistoci historycznej, ktry wyania si ze pniejszych rde pisanych, pochodzcych z okresu archaicznego (Hezjod, poezja liryczna, inskrypcje) lub klasycznego. Obok rde pisanych badacz musi siga do wynikw prac archeo logicznych5. W wietle bada historycznych nie ulega wtpliwoci, e wiek VIII jest czasem gbokiej rewolucji strukturalnej zachodzcej w spoeczestwach greckich, rewolucji, ktra doprowadzia do powstania nowej formy organizacji politycznej polis6. wiat, w ktrym y autor Iliady i Odysei, jest wiatem wsplnot obywatelskich7. Za takim stwierdzeniem przemawia szereg argumentw. Po pierwsze, jzyk poematw zawiera sowa, ktre oznaczaj instytucje spoeczne i polityczne charakterystyczne dla greckich pastw obywatelskich znanych z okresu
Na temat archeologii Grecji wczesnej epoki elaza i okresu archaicznego zob. J. Whitley, The Archaeology ofAncient Greece, Cambridge 2001, s. 77-265; A. Schnapp-Goubeillon, Aux origines de la Gre ce (XIII'-VIII" siecles avant notre ere). La genese dupolitique, Paris 2002, s. 255-314. O zwizkach archeo logii VIII i VII wieku z poematami homerowymi pisze J.P. Crielaard, Homer, History and Archaeology, s. 201-288.
6 Ostatnio toczy si oywiona dyskusja zwizana z wczesn polis. Zob. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B.C.: Tradition and Innovation, ed. by R. Hagg, Stockholm 1983; The Development of the Polis in Archaic Greece, ed. by Lynette G. Mitchell and P.J. Rhodes, LondonNew York 1997; Archaic Greece: New Approaches and New Evidence, ed. by N. Fisher and H. van Wees, London 1998. 7 Polis u Homera jest przedmiotem kilku wanych studiw. Najwicej skorzystaem z artykuu B. Bravo Polis u Homera (s. 17-65) i uzupenionego przez tego samego autora tekstem Una societd legata alla terra, [w:] / Greci. Storia, cultura, arte, societa, a cura di S. Settis, vol. 2: Una storia greca, parte 1: Formazione, Torino 1996, s. 527-560. Wrd wczeniejszych prac nie wykorzystanych przez Bravo warto wymieni m.in. W. Donlan, Changes and Shifts in the Meaning of Demos in the Literatur of Ar chaic Period, Parola del Passato 25, 1970, s. 381-395. W fundamentalnych dla zrozumienia polis stu diach M.H. Hansen powstrzymuje si przed wczeniem eposu homerowego do rozwaa nad poczt kami greckiego mikropastwa, ze wzgldu na trudnoci ustalenia daty powstania tekstw poematu, zob. tego, The Hellenie Polis, [w:] A Comparatwe Study ofThirty City-State Cultures. An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Centr, ed. by M.H. Hansen, Copenhagen 2000, s. 141-188. 5

3 Na temat stworzenia" postaci Homera w VI wieku przed Chr. zob. M.L. West, The Invention of Homer, C Q 4 9 , 1999, s. 364-382. 4 Dyskusja pocztkowo zmierzaa do ustalenia autora (autorw) zapisanego tekstu, dzielc uczony wiat na dwa obozy: unitarystw, przekonanych, e kady z poematw napisa jeden oryginalny twrca, oraz pluralistw (analitykw) zaprzeczajcych jednoci i doszukujcych si w przekazanym przez tradycj rkopimienn tekcie pierwotnych wersji, kolejnych nawarstwie, przerbek, redakcji. Z prbami okre lenia autora eposu wizaa si oczywicie kwestia czasu i miejsca jego (ich) dziaalnoci, rodowiska histo rycznego bdcego pierwotnym kontekstem funkcjonowania obu dzie. W przypadku analitykw chodzio o odtworzenie drogi do ostatecznej redakcji" tekstu. Przed przystpieniem do rozwaa na temat histo rycznoci wiata homerowego naley zatem omwi oba zagadnienia z punktu widzenia historyka.

42

43

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

archaicznego i klasycznego. Teksty uywaj niemal synonimicznie sw nAic i aaxv w znaczeniu miasto" jako zespou zabudowa lub jako osiedla z jego mieszkacami8, a nie w znaczeniu wsplnota obywatelska", co wielu badaczy skania do negowania istnienia instytucji wsplnoty obywatelskiej w czasach Homera. Nie mona jednak zaprzeczy, e bohaterowi homerowi utosamiaj si z jednostk polityczn tworzon przez jakie terytorium (okolic wiejsk) z orodkiem miejskim, ktry stanowi wspl ny dla wszystkich punkt odniesienia jako miejsce dziaa publicznych. Kilka razy spo tykamy sowo noAitn (a take daTc) w znaczeniu wspobywatel"9. Istnienie sw wyraajcych wzajemny stosunek midzy osobami wynikajcy ze wsplnych relacji wzgldem miasta jako organizacji politycznej wiadczy o istnieniu pastwa obywatel skiego. Ponadto sowo noAiinc moe oznacza czonka wsplnoty obywatelskiej (nAic), obywatela pastwa-miasta" i okrela status przysugujcy danej osobie jako czonkowi organizacji pastwowej10. Opierajc si na tych danych, B. Bravo wykaza, e wsplnota obywatelska jako instytucja polityczna istniaa zanim sowo rcAic na brao takiego znaczenia pod wpywem ewolucji semantycznej sw noAitn i doroc (czowiek majcy do czynienia z miastem jako miejscem dziaalnoci publicznej" > wspobywatel" > obywatel")". Na istnienie wsplnoty obywatelskiej wskazuje obecno dwch innych sw ho merowych: Aaoi. (Aac) oraz 6fjuoc. Aac lub Aaoi, oznaczajce pierwotnie wojsko", wojownikw", w okresie wiekw ciemnych zaczy okrela grup wojownikw zwizanych z jakim przywdc", co znalazo swe odzwierciedlenie take w epice. Wielokro jednak sowa wystpuj poza kontekstem wojskowym jako nazwy wspl noty zgromadzonej na agorze12 lub wsplnot w ogle13. Sowo 5f)uoc w kilku miej-

8 Polis w znaczeniu miasto-osiedle" m.in. w formule: kim i skd jeste, gdzie twoja polis i twoi ro dzice?" (Od. I, 170; X, 325; XIV, 187; XV, 264; XIX, 105; XXIV, 298); por. Od. VIII, 555: nazwij mi twoj ziemi i twoje terytorium i twoj polis", gdzie polis = miasto. Zob. omwienie tego problemu u B. Bravo, Polis u Homera, s. 20 n. Niemal synonimicznie, gdy istnieje midzy nimi niewielka rnica, dostrzeona ju przez A. Andreeva (PatmezpeuecKuu nojuic (zoMepoeciaiu nepuod), AeiiHHrpaA 1976, s. 33-45): miasto ogldane z wewntrz zazwyczaj nazywa si daru, ogldane z zewntrz (tzn. z otaczajcymi je mura mi) okrela si rtAtc. Niezalenie od rosyjskiego historyka podobne spostrzeenia, podparte szczegow analiz filologiczn, przedstawi E. Levy (Astu et polis dans llliade, Ktema 8, 1983 [1986], s. 55-73). 5 Chodzi o takie miejsca jak //. II, 803-806. W //. XI, 241-243 oraz w Od. XIII, 192 znaczenie wspobywatele" ma sowo do"toi. Tumaczenie i analiza odpowiednich miejsc zob. B. Bravo, Polis u Homera, s. 23-24. 10 //. XXIV, 776-777; por. tumaczenie i interpretacj B. Bravo, op. cit., s. 24. 11 Pace, [w:] E. Benveniste, Vocabulaire des institutions indo-europeennes, vol. 1: Economie, parente, societe, Paris 1969, s. 363-373. 12 Por. Od. II, 41; 81; 252, a take 13. K.A. Raaflaub (Homer to Solon, s. 50) stwierdza, e z uwagi na swoje pierwotne znaczenie (chodzi o znaczenie grupa wojownikw zwizanych z jakim przywd-

scach jest uywane wymiennie ze sowem Aac w znaczeniu lud, wsplnota"14, w in nych przypadkach wystpuje w kontekcie wojskowym, oznaczajc albo wojsko", al bo t cz wsplnoty obywatelskiej, ktra w danym momencie nie znajduje si pod broni, lecz ktra w kadej chwili moe stanowi uzupenienie siy zbrojnej. W ten sposb uycie obu sw wiadczy o istnieniu wsplnoty obywatelskiej. Afjuoc oraz Aac oznacza ca woln ludno danego terytorium, ktra tworzy w razie potrzeby armi obywatelsk. Takie utosamienie wsplnoty obywatelskiej z wojownikami jest cech charakterystyczn polis okresu archaicznego, a poniewa jest gboko zakorze niona w jzyku poetyckim eposu, mona przypuszcza, e w tym zakresie homerycka Kunstsprache powstawaa w kontekcie polis. Po drugie, w strukturze wsplnoty obywatelskiej, jak mamy u Homera, mona znale zasadnicze cechy struktury polis okresu pniejszego. Analiza eposu wskazuje na istnienie wyranego podziau na dwie zamknite grupy: wolnych obywateliwojownikw oraz niewolnikw. Wrd obywateli mona wyrni cis elit wadzy (monych, pacriAfjec), grup ludzi bogatych (wraz monymi tworzc grup doiaTOL najlepszych") oraz tum (rtArjSuc;) czy lud okrelany sowem 6f)(j.oc w znaczeniu wszym: og obywateli nie nalecych do elity". W poematach homerowych, po dobnie jak w innych tekstach VII i VI wieku, wsplnota obywatelska skada si z eli ty, nazywanej dyaSoi dobrzy", doio-toi, dotaTiJEc najlepsi", przeciwstawionej biedniejszym obywatelom okrelanym mianem KOCKOI. Podstawowym kryterium roz rnienia midzy tymi dwiema grupami bya wielko majtku. Elit tworzyli ci wa ciciele ziemscy, ktrzy dziki zamonoci nie musieli pracowa na swoich polach. Biedniejsi byli zmuszeni do trudzenia si na swojej ziemi. Zarwno bogaci, jak i bied ni stanowili jednak jednorodn grup tych, ktrzy byli wystarczajco zamoni, aby naby or cikozbrojnego piechura (hoplity) i wyruszy na wypraw wojenn w towarzystwie niewolnika. Konieczno obrony majtku ziemskiego, podw rol nych i stad byda skonia wacicieli ziemskich do utworzenia wojska obywatelskiego, skadajcego si z cikozbrojnych piechurw. J. Latacz wykaza, e Homer zna z co dziennego dowiadczenia technik walki zwartym szykiem cikozbrojnej piechoty, falang, chocia z uwagi na przedmiot narracji wiat herosw skupia si na indywidu alnych wyczynach wojennych bohaterw. Jest zatem oczywiste, e w czasach poety dokonaa si ju tzw. rewolucja hoplicka. Z obowizkiem wsplnego ponoszenia tru-

c"), Actc w znaczeniu lud" nie moe odnosi si do cisej elity (tzn. pacriAfjec). Zastrzeenie to nie dotyczy 6rjpoc. 13 Por. np. //. XXIV, 27-28; Od. II, 234; III, 304; XI, 136-137; XIX, 114. 14 //. XXIV, 776-777; XVIII, 497-508 (lud zgromadzony na agorze w czasie sdu); Od. XVI, 95-96 (og ludnoci w kraju); por. B. Bravo, Polis u Homera, s. 30.

44

45

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

du obrony terytorium wizay si prawa polityczne. Poza wsplnot obywatelsk znajdowali si take wszyscy wolni ludzie, ktrzy nie byli na tyle majtni, aby mc sprawi sobie or niezbdny do walki w falandze. Wszyscy jednak obywatelewojownicy (Srjpoc, Aac) mieli prawo uczestniczy w zgromadzeniach (dyoor])15. Wiele miejsc w eposie, w ktrych sowo dyooT] oznacza walk sown, debat, dysku sj", wskazuje, e na zgromadzeniach wsplnoty obywatelskiej demosu dochodzio do sporw sownych, a uczestnicy mieli prawo zabiera rwnoprawny gos. Z pewnoci gos znaczcy zabierali tylko czonkowie bogatej elity, moni. Pozostali (biedniejsza wikszo wsplnoty obywatelskiej) przysuchiwali si wymianie zda i opowiadali si za najbardziej przekonujcym zdaniem. Powysze uwagi pozwalaj lepiej umieci poezj heroiczn w kontekcie histo rycznym. Nie ulega wtpliwoci, e wiat przedstawiony w Iliadzie i Odysei jest wia tem elitarnym, a jego obraz zosta uksztatowany w rodowisku doiatot. Poezja epicka stanowia najwysz form kultury tworzonej w krgach greckiej elity. Wartoci te jednak podzielaa wikszo wolnych czonkw wsplnoty obywatelskiej. Poniewa przed biedniejszymi (KKOL) nie wzniesiono instytucjonalnej bariery oddzielajcej na stae od elity, mogli dy oni do wzbogacenia si i doczenia do wskiej warstwy najbogatszych. Ponadto aojdowie wystpowali nie tylko podczas biesiad w domach bogatych, lecz take przed ca wsplnot (6rjuoc, Aac) z okazji uroczystoci publicz nych (wita).

KIOV 'YXC- Stwierdziwszy, e tworz one pewien system, stara si znale rzdzce nim zasady ekonomii (czyli zasady oszczdnoci) oraz dystrybucji (zasigu wystpo wania). Badane przez Parry'ego powtarzajce si formuy wypeniaj w eposie prze strze midzy trochiczn cezur (pauz) a kocem wersu (zasada dystrybucji). Ponad to odkry, e dla danej postaci rzadko wystpuje wicej ni jedna tego typu formua (zasada oszczdnoci). Wniosek Parry'ego by prosty: powstanie tego typu systemu przekracza twrcze moliwoci jednego poety czy nawet jednego pokolenia poetw. W nastpnym roku, badajc problem przerzutni, Parry po raz pierwszy wysun hipotez, e poematy homerowe powstay jako poezja oralna. Raz powzite przypusz czenie ju nie opucio myli badacza. Wycigajc wnioski, w 1930 r. pisa: Nie powinnimy szuka w Iliadzie i Odysei osobistego stylu Homera. Poeta myli katego riami formu. W przeciwiestwie do poety, ktry pisze, moe on umieci w wersie jedy nie te idee, ktre mona znale we frazach nalecych do jzyka poetyckiego, lub przy najmniej bdzie wyraa idee tak bliskie tradycyjnym formuom, e sam nie mg by ich niezalenie pozna. W kadym razie nigdy nie szuka sw dla wyraenia idei, ktra wcze niej nie zostaa wyraona, a pytanie o oryginalno stylu nic dla niego nie znaczy. Po odkryciu zwizkw midzy stylem i struktur poematw epickich z cechami charakterystycznymi dla poezji oralnej Parry postanowi zweryfikowa swoj teori poprzez badania nad ywymi tradycjami poezji oralnej. Wybr pad na epik poudniowosowiask pod wpywem prac profesora Uniwersytetu Karola w Pradze, Mathiasa Murko. W 1933 r. i ponownie w latach 1934-1935, nauczywszy si jzyka serbskiego, Parry prowadzi intensywne badania terenowe na obszarze Krlestwa Jugosawi. Zebra ponad 13 000 tekstw (w tym 3 500 nagranych pyt aluminiowych). Zastosowanie metody porwnawczej doprowadzio go do sprecyzowania spostrzee dotyczcych zwizkw midzy poematami homerowymi a tradycj ustn. Doszed mianowicie do wniosku, e kady z posiadanych przez nas poematw homerowych, tzn. Iliada i Odyseja, s skoczonym dziaem jednego pieniarza. Proces zapisu poe matu Parry wyobraa sobie na podobiestwo wasnej pracy z boniackimi guslarami. Poeta dyktuje swoj pie, wers po wersie, a wyposaony w materia pimienny skry ba zapisuje go. Hipoteza powstania eposu homerowego jako tekstu komponowanego ustnie pod czas wystpu poety, ktry dyktowa wersy skrybie, powraca take we wspczesnych ujciach (A.B. Lord, B.B. Powell, C.J. Ruijgh, M.L. West, R. Janko). Twrca nie wtpliwie wyrasta w rodowisku poezji ustnej, co oznacza, e prawdopodobnie od dziecka uczy si wykonywa pieni oparte na tradycji rozwinitego systemu formu oraz odziedziczonych z przeszoci tematw epickich. Powszechna zgoda co do zwi-

I. KWESTIA HOMERYCKA" I BADANIA NAD POEZJ ORALN

Przeomem w badaniach nad genez epiki greckiej byo odkrycie jej zwizku z lite ratur oraln. Gdy w 1928 r. dwudziestoszecioletni Amerykanin Malcom Parry bro ni w Paryu swj doktorat zatytuowany UEpithete traditionelle dans Homere: Essai sur un probierne de style homeriue, nie przypuszcza, e to, co opisa w swej pracy, b dzie stanowi punkt przeomowy w badaniach nad eposem homerowym. Przede wszystkim nie zdawa sobie w peni sprawy, e opisywana przeze cecha stylu poema tw, polegajca na stosowaniu powtarzajcych si formu" (formulas), jest podsta wow cech twrczoci oralnej. Styl taki nazywamy stylem formularnym". Parry skupi si w swych badaniach na formuach" definiowanych jako grupa sw, ktre s regularnie stosowane w tych samych warunkach metrycznych do wyraenia danej podstawowej idei", jako przykad wybra konstrukcje zoone z epitetu i rzeczownika (noun-epithet constructions): paiSipoc "EKTWQ neoicpowy nnvAnia 5oAixa15

Interpretacja zgromadze zob. B. Bravo, Polis u Homera, s. 38-40.

46

47

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

ku poematw homeryckich z poezj oraln pozwala na zastosowanie metody porw nawczej i zestawienia ich z lepiej udokumentowan literatur oraln w innych spoe czestwach. Co wiemy zatem o poezji oralnej? Badania porwnawcze wykazay, e pieni heroiczne wykonywane w kulturach oralnych podlegaj nieustannym zmianom. Poezja oralna jest bowiem improwizo wana" w sensie zblionym do wykona muzyki w klubach jazzowych: twrca wyko rzystuje istniejce fragmenty mowy poetyckiej (sownictwo charakterystyczne dla Kunstsprache, formuy, tradycyjne wyraenia, wersy, grupy wersw, typowe sceny, wzory fabularne), czc je i modyfikujc w czasie kadorazowego wystpu. Oczywi cie biegy w swej sztuce poeta powinien zapamita jak najwiksz ilo poetyckich sw" i formu. Sztuki uywania wypracowanego systemu formu oraz fragmentw mowy poetyckiej, a take narzdzi mnemotechnicznych pieniarze ucz si od dziec ka. Kluczowe znaczenie formu i staych fragmentw kompozycji nie zaprzecza mo liwoci twrczej swobody pieniarza. Badania tekstu eposu homeryckiego wykazay, wbrew dawniejszym opiniom, e wszystkie elementy kompozycji epickiej wykazuj znaczn dynamik i zmienno. Dawao to poecie moliwo do swobodnego roz szerzania, skracania lub zmieniania czci skadowych epiki. Cechy heksametru, me trum, w ktrym powstawaa grecka epika, sprawiy, e w poematach homeryckich szczeglna rola przypada formuom (nie naley jednak zapomina, e nie kada po ezja ustna opiera si na stylu formularnym). Formuy jednak, o naley podkreli, nie su pomoc w zapamitywaniu dugiego tekstu, lecz w jego kompozycji podczas wykonania przed suchaczami. W kulturze oralnej nie ma ustalonego, oryginalnego" tekstu. Pie pozostaje w stanie pynnoci, dopki nie zostanie utrwalona w pimie. W spoeczestwach nie wykorzystujcych pisma do zapisu tekstu (nie wykorzystujcych" nie zawsze oznacza nie znajcych pisma") nie istnieje potrzeba ani technika, ktra umoliwiaby wciele nie w ycie idei dokadnego odtworzenie utworu poetyckiego. Zapamitywanie du gich tekstw pojawia si w spoeczestwach pimiennych wraz z pojawieniem si wzorcw mnemotechnicznych, ktrych dostarcza pismo16. Wedug radykalnego sta nowiska A. Lorda oralny nie oznacza po prostu, e wykonanie ma charakter oralny, istota zasadza si bowiem nie w oralnym wystpie, lecz raczej, w tworzeniu podczas wykonania. W konsekwencji zapamitywanie odgrywa o wiele mniejsz rol od swo bodnego tworzenia w czasie danego wystpu. Nacisk pooony jest na przechowywa nie podstawowej idei poematu w zmieniajcym si kontekcie. Kryterium oceny su chaczy nie jest wierno poprzedniemu wykonaniu, ale pytanie, czy poemat zaspokaja

ich teraniejsze oczekiwania. Spostrzeenie to ma kapitalne znaczenie dla sporu o wiat homerowy. Wykonywanie poezji epickiej, co w kulturze oralnej jest rwnoznaczne z tworze niem, nie miao charakteru zrytualizowanego i nie wizao si ze cile wydzielonym czasem i miejscem. wita, igrzyska pogrzebowe, zawody poetyckie s publicznymi okazjami wystpu, cho nie brakuje te wiadectw wystpw na zamknitych biesia dach lub piewu w samotnoci. Zazwyczaj aojdowie piewaj na dworach wadcw (|3aaiAfjc) dla rozbawienia biesiadnikw, bd na placu publicznym, jedna ze scen Iliady ukazuje wyjtkowo Achilleusa piewajcego w prywatnym zaciszu. Oglnie rzecz biorc, piewacy s tam, gdzie s wzywani. Oralny charakter poezji epickiej sprawia, e midzy pieniarzem a jego suchacza mi powstaje bardzo silny zwizek. Powodzenie pieni zaley od reakcji zebranej pu blicznoci. Nie naley rwnie zapomina, e poezja oralna funkcjonuje w spoecze stwach, w ktrych pami kulturowa nie przechowuje w zasadzie wspomnie o oso bach i zdarzeniach poza okresem ograniczonym do trzech pokole. Przeszoci nie wspomina si ze wzgldu na antykwaryczne zainteresowania, lecz z uwagi na jej znacze nie dla teraniejszoci, czyli mwic cilej dla twrcy i jego suchaczy. Kadora zowe dostosowywanie si do oczekiwa publicznoci sprawiao, e pewne wydarzenia i osoby byy zapominane, inne natomiast znajdoway swe miejsce w poezji epickiej, a tym samym w pamici spoecznej. Pieni tworzone i przekazywane ustnie zazwyczaj skupiaj si na typowych sytuacjach konfliktu oraz problemach etycznych, ich funkcj jest podtrzymywanie wsplnych wartoci lecych u podstaw wizi spoecznej.

II. PROBLEM HISTORYCZNOCI WOJNY TROJASKIEJ" Tradycja epicka mwi jednoznacznie o walkach herosw pod Troj. Dziesicio letnia wyprawa trojaska stanowi to Iliady, dziesicioletnia tuaczka Odyseusza, ostatniego bohatera powracajcego spod Troi, jest tematem Odysei. W dyskusji nad historycznoci wojny trojaskiej podnoszono trzy rodzaje argumentw. Po pierwsze, przywoywano wyniki bada archeologicznych prowadzonych na te renie wzgrza Hissarlik, ktre odsoniy szereg warstw. Dwie z nich, Troja VI i Troja VII A, brano pod uwag jako miasta opisywane przez epos17.

16

Por. I. Morris, UseandAbuse of Homer, CA 5, 1986, s. 84.

Mona powiedzie, e pytanie o historyczno" wojny trojaskiej zrodzio w dobie wspczesnej, przede wszystkim za spraw archeologa-amatora H. Schliemanna, ktry w latach 1870-1890 prowadzi siedem kampanii wykopaliskowych na wzgrzu Hissarlik. Cz wykopalisk Schliemann powierzy swo jemu wsppracownikowi W. Dorpfeldowi (1884-1885), ktry prowadzi je take w nastpnych latach

17

48

49

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

Po drugie, poszukujc dodatkowych wiadectw rdowych, sigano take do r de bliskowschodnich, przede wszystkim hetyckich, szukajc w nich potwierdzenia historycznoci wojny trojaskiej bd midzynarodowego ta wydarze opisywanych przez epos. Chodzi dyskusj wywoan wzmiankami o Ahhijawa, Milawanda, Wilusa i Truisa, ktre pojawiaj si w tekstach hetyckich midzy 1400 a 1223 r, przed Chr.18 Od artykuu szwajcarskiego badacza E. Forrera19 Ahhijawa jest utosamiana z Achajami, Milawanda z Miletem, Wilusa z Ilionem, a Truisa z Troj20. W najstarszym tekcie, datowanym na czasy krla Tuthalijasa I (ok. 1420-1400), czowiek z Ahhija"21, Attarissijas, zaatakowa wasala hetyckiego imieniem Madduwattas. Hetytolodzy przypuszczaj, e terenem dziaa wojennych Ahhija, Maddawattasa i interwencji he tyckich by obszar pooony w ssiedztwie kraju Lukka (Likii), w poudniowozachodniej Anatolii. Z tego samego rda wynika, e Attarissijas, sprzymierzony z czowiekiem" z Piggaja i Madduwattasem, podj za czasw Arnuwandasa I (ok. 1400-1375) wypraw na wysp Alasija (Cypr). W trzecim roku panowania Mursilisa II (ok. 1318-1290) Ahhijawa, sprzymierzona z krlestwem Arzawa (zachodnie wy brzee Anatolii), zdobya miasto Milawanda. W odpowiedzi na ten atak Mursilis po dejmuje kontrakcj, w wyniku ktrej krl Arzawy uciek za morze", a Milawanda zostaa zdobyta przez Hetytw. Stosunki Ahhijawa z krlem hetyckim nie byy jed noznacznie wrogie, skoro w tekcie wrebnym Murislis czytamy, e wysano z kraju Ahhijawa oraz z Lazpa (by moe Lesbos) posgi bstwa, aby uzdrowi chorego Musilisa. W XIII wieku wadcy Ahhijawa utrzymywali z dworem hetyckim normalne stosunki dyplomatyczne, wymieniajc listy i grzecznociowe prezenty. W pierwszej
(1893-1894). W latach trzydziestych ubiegego wieku (1932-1938) badania kontynuowali archeolodzy z Uniwersytetu Cincinnati. Ich wyniki zostay opublikowane przez C. Blegena. Ostatnim, wci otwar tym rozdziaem bada w Troi jest dziaalno midzynarodowej ekipy uczonych pod kierunkiem M. Korfrnanna z Tybingi. Dobre omwienie ostatnich wykopalisk w Troi zob. K. Lewartowski, A. Ulanowska, Archeologia egejska, Warszawa 2000, s. 47-57 (tam bibliografia). 18 O stanie bada nad Ahhijawa do poowy lat osiemdziesitych ubiegego wieku informuje artyku M, Popki Hetyci i Ahhijawa, Meander, 1988, s. 221-228. Na temat dziejw Anatolii zachodniej jako rda greckiej tradycji epickiej zob. J. Latacz, Troia und Homer. Der Weg zur Lsung eines alten Ratsels, Miinchen 2001; tum. angielskie Troy nad Homer, Oxford 2004 (tam obszerna bibliografia), oraz teksty w katalogu wystawy Troia Traum und Wirklichkeit, Bonn 2001; por. take P.A. Mountjoy, The East Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom of Ahhijawa, Anatolian Studies 48, 1998, s. 33-67. Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazkbi, Mitteilungen der deutschen OrientGesellschaft 63, 1924, s. 1-24. 20 O ile toponimy Milawanda i Wilua jako nazwy miast pozwalaj na do precyzyjn lokalizacj, o tyle Ahhijawa jako nazwa ludu i pastwa przysparza badaczom trudnoci. Por. J.D. Hawkins, Takasnawa King of Mira Tarkondemos", Bogazky sealings and Karabel, Anatolian Studies 48, 1998, s. 1-31. 21 Uyte w tekcie hetyckim okrelenie czowiek" (sumerogram LU), oznacza wadc wrogiego pa stwa.
19

poowie XIII wieku krl hetycki Hattusilis II (ok. 1265-1240) traktuje wadc tego pastwa jako swego brata, wielkiego krla", co w jzyku wczesnej dyplomacji ozna cza wadc rwnego znaczeniem, porwnywalnego do krlw Egiptu, Babilonii i Asyrii. Z listw Hattusilisa dowiadujemy si take, e Milawanda, do ktrej wtar gnli Hetyci w pogoni za jednym z awanturnikw wczesnych czasw, bya zalena od krla Ahhijawa. Ostatnim dokumentem hetyckim, w ktrym pojawia si Ahhija wa, jest list krla Tuthalijasa IV (ok. 1240-1215), w sprawie Milawaty (nowa posta jzykowa nazwy Milawandy). List mwi take o niepokojach w Wilua. Do tekstw hetyckich naley doda dane pochodzce ze rde egipskich: w in skrypcji grobowej Amenhotepa III (1390-1352) pojawiaj si nazwy Kafta (Kreta)22 i Danaja (tosama z epick nazw Aavaoi), z orodkami w Mukana (Mukanai, p niejsze Mykenai, Mykeny), De-aj-is (gr. *Thegwais, pniejsze Thebai, Teby), Misana (gr. Messana, Mesenia), Nuplia {Naupliori), Weleja (gr. Elis, Elida) oraz Amukla (gr. Amyklai). O Danuna wrd ludw morza" syszymy w tekstach Ramzesa III (ok. 1180)23. Ahhijawa pojawia si natomiast w rdach egipskich pod postaci Aquaiwasa, za czasw Marneptaha (ok. 1210 r.) w kontekcie ataku na Egipt w przy mierzu z Lukku (Licyjczykami). Z tej dyskusji wypywaj nastpujce wnioski: Ahhijawa byo pastwem lecym na obszarze Morza Egejskiego i rozcigao swe wpywy na poudniowo-zachodnie wybrzee Azji Mniejszej midzy Miletem a Liki. Zestawiajc te dane z materiaem archeologicznym, wskazujcym na silne wpywy kultury mykeskiej w okresie pnohelladzkim III A 2 - III B (w chronologii bezwzgldnej ok. 1375-1210 przed Chr.), umiejscawia si Ahhijaw na wyspach Ro dos, Kos i anatolijskim wybrzeu Morza Egejskiego do Miletu. Nie mona jednak utosamia tego pastwa z krlestwami mykeskimi w Grecji waciwej. Grecy, zwani Ahhijawa, byli aktywni na terenie Anatolii. Ich wpywy byy szczeglnie silne w okolicach Miletu, ale pne rda wspominaj take o niepoko jach w pastwie Wilusa, ktre z duym prawdopodobiestwem mona identyfikowa z Ilionem. Nie wykluczone, e echa tych wydarze znalazy si w tradycjach epickich, ale nic nie potwierdza wojny trojaskiej pojmowanej jako wyprawa podjta przez wszystkich Danaw (Danuna) przeciwko Troi (Wilua).
22 Kafta obejmuje nastpujce miejsca; Kunua (Knossos), Amnia (Amnisos), Bajtija (Fajstos). Ostatnio pojawia si hipoteza, e w tym czasie na Krecie Knossos stracio dominujc pozycj, a w lo kalnych orodkachna znaczeniu zyskaa miejscowa elita. Por. L. Preston, A Mortuary Perspectwe on Political Changes in Late Minoan II-IIIB Crete, American Journal of Archaeology 108, 2004, s. 321-347. 23 G.A. Lehmann, Die politisch-historischen" Beziehungen der Agdis-Welt des 15.-13. Jh. v. Chr. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise, [w:] Zweihundert Jahre Homer-Forschung. Ruckblick und Aublick, StuttgartLeipzig 1991, s. 105-126; J. Latacz, Between Troy and Homer. The So-called Dark Ages in Greece, [w:] Storia, poesia e pensiero nel mondo antico. Studi in onore di Marcello Gigante, Napoli 1994, s. 352-354.

50

51

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

Po trzecie, wci na nowo interpretowano tzw. katalog okrtw, prbujc ustali czas powstania tego zestawienia si achajskich biorcych udzia w wyprawie opisanej przez epos. Osobis'cie skaniam si do pogldu, e tzw. katalog okrtw zasadniczo odzwierciedla sytuacj polityczn w Grecji ok. 700 r. przed Chr.24 Wszelkie omwienie dyskusji prowadzonej wok tych trzech punktw powinno by jednak poprzedzone pytaniem o funkcjonowanie pamici historycznej w spoe czestwie greckim w okresie poprzedzajcym powstanie Iliady i Odysei. wiadectwa literackie i dziea historiograficzne okresu archaicznego oraz klasycz nego pokazuj, e Grecy rozumieli wojn trojask oraz wypraw przeciw Tebom ja ko wydarzenia nalece do czasu (pokolenia) herosw yjcych na ziemi przed wsp czesnym pokoleniem elaza". Hezjod w Pracach i dniach opisuje czas pokolenia he rosw jako zamknit epok, ktr umieszcza midzy pokoleniem spiowym a obec nym pokoleniem z elaza. Jednake ani Homer, ani Hezjod nie okrelaj czasu, w ktrym yli herosi, tzn. nie mwi o liczbie pokole, ktre upyny od czasu wy prawy trojaskiej do teraniejszoci. Warto w tym miejscu zwrci uwag na debat, jaka toczy si wok pocztkw kultu herosw i jego zwizku z rozpowszechnieniem si eposu25. W eposie herosami (rjowec) nazywa si bohaterw yjcych w czasach opiewanych przez poetw, od znaczajcych si nadludzk si i majcych bliskie zwizki z bogami. Po mierci hero som usypywano kurhan (uvfjua) i ukadano pieni zapewniajce im pomiertn saw (KAOC). Mona zatem wnioskowa, e groby i pie s dla wspczesnych Homera cznikiem midzy wiatem herosw a wspczesnoci. Z tym e wiedza o wiecie herosw ma boskie pochodzenie, jest darem Muzy26. Pniej sowo heros" oznaczao kadego zmarego, ktry roztacza ze swego grobu dobroczynn lub zgubn opiek" nad okolic i posiada wasny okrg wity oraz rytuay27. Kult herosw pojawi si w Grecji w VIII wieku przed Chr. i wiza si z powstaniem polis, wsplnoty obywa telskiej zamieszkujcej miasto i wiejsk okolic. Zgodnie z religi polis herosi stanowi li lokalne moce, cile zwizane z miejscem swego pochwku, heroonem. Przeformuowanie wyobrae o przeszoci, ktrego jednym z przejaww jest kult herosw,

skonio wspczesnych badaczy do ukucia terminu grecki renesans"28. Wanym czynnikiem stymulujcym kult herosw byo rozpowszechnienie si eposu i wprowa dzenie wyranego rozrnienia midzy wiatem bogw i ludzi. Wczesny kult herosw mona podzieli na trzy kategorie: 1) Kult grobw prehistorycznych (gwnie z epoki brzu), uznanych w VIII wieku przed Chr. za miejsce pochwku herosw lub, wedug J. Whitleya, miejsce przeby wania hezjodowego srebnego pokolenia29; 2) witynie herosw znanych z eposu lub cyklw mitycznych. Najstarsza z nich, spartaska witynia Menelaosa i Heleny w Amyklaj istnieje w okresie archaicznym. Pozostae pojawiaj si stosunkowo pno, pod koniec epoki archaicznej. Cz wi ty bya kontynuacj kultw prastarych bogw zreinterpretowanych jako herosi (Aleksandra, Helena, Hiacynt); 3) Kulty zwizane z kultem zmarych wodzw epoki wiekw ciemnych (Lefkandi). Pismo greckie powstao na przeomie IX i VIII wieku. Trudno powiedzie, kiedy zrodzi si pomys spisania utworu poetyckiego tradycyjnie komponowanego oralnie przez aojdw30. Niemniej najpniej w drugiej poowie VIII wieku zastosowano wy nalazek alfabetu do zapisu heksametru. Oznacza to, e przed t dat pami histo ryczna plemion greckich podlegaa tym samym reguom, ktre zostay opisane przez antropologw i historykw badajcych kultury oralne. Jak zatem funkcjonuje pami historyczna w spoeczestwach oralnych? Czsto przywoywane zestawienie z serbsko-chorwackimi poematami epickimi powinno budzi pewn ostrono31. Wprawdzie zestawienie techniki (stylu) baka skiej poezji oralnej (kompozycja za pomoc formuy i tematu") z epik greck przynio so wspaniae rezultaty i przyczynio si do zrozumienia stylu homeryckiego, nie ulega jednak wtpliwoci, e pieni gularzy serbskich pozostaway pod wpywem kultury pi miennej, co znacznie ogranicza przydatno bada porwnawczych nad obiema trady cjami w wymiarze historycznym. Walki na Kosowym polu (1389) mogy przetrwa w pamici niepimiennego ludu dziki propagandzie narodowej rozpowszechnianej przez kultur pimienn. Rwnie Niebelungenlied oraz Chanson de Roland rozwiny si w kulturach literackich zawierajcych elementy wiadomoci historycznej.
Zob. The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B.C.: Tradition and Innovation, ed. R. Hagg, Stockholm 1983. 29 J. Whitley, Early States and Hero Cults: a Reappraisal, JHS 108, 1988, s. 173-182. 30 B. Powell, Homer and Writing, [w:] A New Companion to Homer, ed. by I. Morris and B. Powell, Leiden 1997, s. 3-32; A. Schnapp-Goubeillon, op. cit., s. 279-296. 31 Na temat ograniczonej przydatnoci zestawienia eposu homeryckiego z epik serbsk zob. m.in. W. Kullmann, Homer and Historical Memory, [w:] Signs ofOrality. The Ora Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World, ed. by E.A. Mackey, Leiden 1999, s. 94-113.
28

Por. M. Dickie, The Geography of Homer's World, [w:] Homer's World, ed. 0 . Andersen, M. Dickie, Bergen 1995, s. 29-56. 25 Zob. m.in. C. Antonaccio, Archaeology of Ancestors. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece, LanhamLondon 1995; Ancient Greek Hero Cult, ed. R. Hagg, Stockholm 1999. 26 Por. J.-P. Vernant, Mityczne aspekty pamici, prze. A. Wolicki, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa 57,2003, nr 3-4, s. 201-212. 27 Obok herosw znanych z eposu i mitw lokalnych (herosw eponimicznych osad i poleis) status ten otrzymywali m.in. zaoyciele kolonii, niektrzy zwycizcy w igrzyskach okresu archaicznego, polegli na polu bitwy.

24

52

53

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

Uwzgldniajc kontekst spoeczny i kulturowy, w ktrym funkcjonowaa poezja oralna i powsta epos homerycki, bardziej owocne bdzie zwrcenie si ku wynikom bada antropologicznym i socjologicznym nad przekazem oralnym faktw historycz nych32. Ot badania porwnawcze wykazuj, e pami oralna dotyczca rzeczywi stych wydarze nie siga wstecz dalej ni 80 lat. Jest ona wynikiem dowiadcze da nego pokolenia przekazywanych w trakcie komunikacji spoecznej. Jej najdawniej szym skadnikiem s informacje dostarczone przez dziadkw. W inspirujcej ksice Das kulturelle Geddchtnis [Pami kulturowa]33 niemiecki egiptolog J. Assmann na zywa ten typ pamici spoecznej pamici komunikatywn". Przeciwstawia jej pa mi kulturow", w ktrej skad wchodz rytuay, wita, mity czy w kulturach pi miennych zapisane tradycje (historiografia)34. W latach szedziesitych ubiegego wieku antropolodzy J. Goody i I. Watt, pro wadzc badania nad zalenoci midzy zapamitywaniem a zapominaniem w kultu rach oralnych, doszli do wniosku, e tradycja kulturowa w spoeczestwach niepi miennych ma charakter homeostatyczny", to znaczy, e spoeczestwa te nieustan nie dostosowuj si i przyswajaj teraniejsze warunki, usuwajc wszystko, co nie ma ju znaczenia35. W spoeczestwach niepimiennych nie istniej tradycje historyczne pami o czynach dokonanych przez ludzi wspczesnych nie jest kumulowana. Przenoszc te badania na epik homeryck, moemy stwierdzi, e tradycje historycz ne z epoki brzu nie powinny przetrwa w przekazie oralnym. Wanym punktem odniesienia mog by rozwaania holenderskiego antropologa J. Vansiny, ktry wprowadzi do bada nad histori oraln wane rozrnienie po midzy przeszoci bezporedni, ktrej opowiadanie pozostaje w gestii baniarzy lub poetw, a mitycznym czasem pocztku. Pomidzy niedawn przeszoci a mitem (opowieci o bogach i istotach nadprzyrodzonych) rozciga si pynna dziura" (floatinggap), ktrej nie wypeniaj adne pamitne zdarzenia. Yansina powouje si przy
32 W analizie tej korzystam przede wszystkim z artykuu W. Kullmanna, Homer and Historical Me mory (zob. przypis poprzedni). 33 W czasie pisania tego tekstu korzystaem z woskiego tumaczenia ksiki Assmanna, La memoria culturale. Scrittura, ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche, trd. F. de Angelis, Milano 1997. 34 W. Kullmann, op. cit., s. 97, zauwaa, e pojcie pamici kulturowej" nie jest rwnie cile zdefi niowane jak pami komunikatywna". Trudno tkwi w samym pojciu pamici" (to, co moemy ro zumie jako przesze zdarzenie jedynie w wyniku analizy racjonalnej) ludzie oprawiajcy pewne rytu ay nie zawsze rozumiej je jako co zapamitanego. Z drugiej strony trudno traktowa jako pami" teksty nie czytane. 35 Dobry przegld bada dotyczcy tezy Goody'ego i Watta przedstawi A. Wolicki w swoim artyku le Pimienno iv staroytnej Grecji. Model antropologiczny a nauki historyczne, Przegld Historyczny 87, 1987, s. 423-450.

tym na badania J. Stuarta, ktry w latach 1888-1913 zbiera w Poudniowej Afryce pieni pochwalne. Wrd 360 zgromadzonych utworw najstarsza z nich odnosia si do Ndama, wodza ulu z poowy XVIII wieku, dziadka Szaka (krl Zulusw w la tach 1816-1828). W poematach o Ndama brak jakichkolwiek historycznych szczeg w. Owszem, jest wychwalany jako dobry owca, drogocenny amulet naszego ludu" itd., lecz poza tymi oglnymi formuami nie mwi si nic o dziaaniach wodza. Wikszo poematw opiewa samego krla Szaka, ktrego historia jest opowiedziana z du iloci szczegw historycznych. Wzmianki zatem o wydarzeniach historycz nych pojawiaj si w poematach dotyczcych zdarze sprzed 70-80 lat. Mona wic utrzymywa, e w czysto oralnej tradycji imiona (czasem zwizane z grobami) oraz formuy o postaciach historycznych sigaj nawet 150 lat, pami historyczna" w za sadzie nie przekracza jednak okresu 80 lat, co oznacza, e ogranicza si ona do zakre su normalnej pamici. J. Assmann utosami flaotinggap z wiekami ciemnymi (1100-800). Przeciwko tej tezie wystpi W. Kullmann36, ktry zauwaa, e w eposie homerowym nie znajduje my opisu teraniejszoci lub niedawnej przeszoci, brak te wzmianek o czasie po cztku (s nieliczne aluzje), brak take genealogicznych powiza pomidzy czasem narracji a teraniejszoci. Wedug niemieckiego historyka epika homerowa nie moe by zatem bezporednio porwnana z tradycj oraln. Skupia si na okresie, ktry wspczenie nazywamy mykeskim, co oznacza, e zasadza si nie tylko na pamici komunikatywnej, lecz take wiadomoci historycznej. wiadomo historyczna" zo staa zdefiniowana przez Kullmanna jako cao wyobrae grupowych o przeszoci, ktra przekraczaj zawarto pamici komunikatywnej, to znaczy zwykej pamici oralnej"37. W przeciwiestwie jednak do znanej epiki opartej na wiadomoci histo rycznej (epos o Gilgameszu, Pie o Rolandzie) epos grecki nie rozwija si w kulturze pisma. Std istotne pytanie o podstawy pamici historycznej eposu. Kullmann suge ruje, e tak podstaw byy widoczne pozostaoci przeszoci, ktre mogy przywoy wa inn epok, odmienn od teraniejszoci (np. ruiny Myken, Tyrynsu i Troi; za chowane przedmioty, takie jak hem z kw dzika, czara Nestora", zote przedmioty, spiowa bro, wydobywane z grobw mykeskich). Nawet jeli pieniarze nie mieli dokadnego poczucia historii, bez wtpienia uwaali czasy, o ktrych piewali, nie za czas pocztku, lecz za epok historycznie odmienn od teraniejszoci. Z rozwaa tych wynikaj nastpujce wnioski. Po pierwsze, historyczny rdze Iliady jest prawdopodobnie wzgldnie skromny. To, e pozostaoci paacw epoki
x

Op.cit.,s.

100-101.

W. Kullmann, op. cit., s. 97: the sum of those ideas of a group about the past that exceed the contents of the communicative memory, that is, the norma! ora! memory"

37

54

55

LITERATURA GRECJI STAROYTNE] T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

mykeskiej oraz widoczne w czasach Homera ruiny Troi byy wizane z kulturami przeszoci, nie oznacza, e wojna midzy nimi musi by historyczna. Po drugie, umieszczajc swe opowieci w czasie paacw mykeskich i Troi, autor Iliady zakada (lub stwarza) pewn wiadomo historyczn pozbawion absolutnej daty, swobodnie zawieszon pomidzy mitycznym czasem pocztku a teraniejszoci38. Pniejsi autorzy prbowali stworzy genealogie, ktre poczyyby bohaterw wysawianych w epice ze wspczenie yjcymi ludmi39. W zachowanym tekcie Herodota nie mamy spjnej wizji dawnych dziejw Hellenw i barbarzycw. W ksidze drugiej Dziejw historyk powouje si na przechowywan przez kapanw egipskich list krlw Egiptu, rozpoczynajc si od Minesa. Po nim wymienia liczb trzystu trzydziestu krlw, ktrych panowanie nie pozostawio po sobie wspomnienia o czynach godnych pamici, by przej do dziesiciu ostatnich przed Psammetychem, ktrego pocztek panowania umieszcza w 670 r. przed Chr. Wrd nich wspomina Proteusa, ktry mia goci Hellen podczas wojny trojaskiej. Wedug chronologii stosowanej przez Herodota naleaoby umieci jego panowanie mniej wicej w la tach 936-903 i gdzie w tym przedziale czasu miao miejsce dziesicioletnie oblenie Troi. W innym miejscu historyk pisze, e syn Penelopy, Pan, y ok. 800 lat przed nim, co sugeruje dat wojny trojaskiej na ok. 1310/1300 r. przed Chr. Pomidzy tymi, tak znacznie rozbienymi, datami wahaa si myl staroytna. Poprzednik He rodota, Hekatajos z Miletu (ok. 500 r. przed Chr.), umia wyprowadzi genealogi swojego rodu po ojcu do boga jako szesnastego przodka. Zwaywszy na fakt, e wedle przewiadczenia Grekw epoki archaicznej moliwa wsplnota oa mierteniczek z bogami skoczya si w pokoleniu herosw wojny trojaskiej, Hekatajos musia wyobraa sobie pokolenie wojny trojaskiej na okoo 960 r. przed Chr., co bliskie jest pierwszej wersji Herodota. Z drugiej strony inni autorzy wyliczaj, sugerujc si prawdopodobnie doryck list krlw spartaskich, daty wczeniejsze mniej wicej o dwa stulecia. Prby te wykazuj tak znaczne rozbienoci, e nie mog suy po moc w odpowiedzi na pytanie: w jakiej epoce rozgrywa si akcja Iliady? czy opowie epicka odbija jak rzeczywisto historyczn i autentyczne wypadki, a jeeli tak to w jaki sposb to czyni?
Trudno si zgodzi z dwoma innymi wnioskami Kullmanna, a mianowicie: e nie mona mwi o homeostazie i floating gap, gdy brak bezporedniego zwizku z niedawn przeszoci, a dystans od te raniejszoci pozostaje nieokrelony; oraz e w oralnej tradycji o wojnie trojaskiej brak floating gap wzgldem legendarnego zdarzenia w biegu czasu, wojna zachowywaa swe bezwzgldne miejsce w chro nologii w zwizku z ruinami.
39 Rozwaania niniejsze w duej mierze opieraj si na tekcie W. Burkerta Lydia between East and West or how to dat the Trojan War. A Study in Herodotus, [w:] The Ages of Homer. A Tribute to Emily Townsed Yermeule, Austin 1995, s. 139-145. 38

Mona zatem powtrzy za M. Millerem, e gdy staroytni historycy przystpili do ustalania daty wojny trojaskiej, swoje spekulacje opierali na szczliwym ma estwie genealogii i arytmetyki". Chocia istniay genealogie, czasem sigajce g boko w przeszo, a szeregi imion przodkw byy niekiedy wzbogacone o pami migracji, zwizkw pokrewiestwa lub gocinnoci, to pami historyczna kultury opartej na przekazie ustnym nie zawieraa adnych szczegw dotyczcych dokona ludzkich wykraczajcych poza okres trzech pokole. Poza wiekiem VIII rozcigaa si terra incognita greckiej narracji historycznej. Obraz zmienia si w chwili, gdy docho dzimy do czasw kilku pokole herosw opiewanych przez epos. Wyprawa przeciw Tebom, wojna trojaska, imiona oraz czyny ich bohaterw, koalicje, oblenia i upadki miast weszy do wyobrae o przeszoci zarwno staroytnych, jak i historykw pi szcych w XX wieku. Jedynym rdem tych wszystkich historii jest poezja epicka. Czy mamy do czynienia z paradoksem odzyskania pamici" o zdarzeniach historycz nych po dugim okresie wiekw ciemnych, z przechowaniem pamici o wydarzeniach z przeszoci zachowanej w gwnych tematach poezji epickiej? Innymi sowy, czy w poezji epickiej przetrwaa pami o wydarzeniu historycznym? Nawet jeli tak jest, nie jestemy w stanie nic na temat tego wydarzenia powiedzie, gdy nie dysponuje my narzdziami badawczymi, ktre umoliwiyby rekonstrukcj wydarze historycz nych w na podstawie tekstu eposu heroicznego.

III. C Z Y ISTNIAO SPOECZESTWO H O M E R O W E ?

Stwierdzenie, e Iliada i Odyseja s zwieczeniem wielowiekowego rozwoju poezji ustnej, skania wielu historykw do przyjcia jako oczywistego zaoenia, e w home rowym obrazie wiata istniej obok siebie elementy rzeczywistoci epoki brzu, wie kw ciemnych oraz pocztku epoki archaicznej, elementy, ktre kolejne pokolenia poetw wprowadziy w tradycyjne formuki przekazywane nastpcom w poetyckim rzemiole. Przyjcie takiego zaoenia nadaje ton sporu, ktry bdzie dotyczy okre lenia iloci i znaczenia tych elementw, a take rozstrzygnicia kwestii ich pocho dzenia. Innymi sowy, chodzi o rozstrzygnicie, ktre z nich weszy do jzyka poezji epickiej w okresie mykeskim, a ktre w wiekach nastpnych. Czy zatem obraz wiata epiki skada si z elementw pochodzcych z kolejnych epok wyznaczajcych cigo przekazu poezji tworzonej w heksametrze: od okresu rozkwitu wiata mykeskiego po czasy wspczesne poecie? Na poetycki obraz wiata skada si zarwno przedstawienie rzeczywistoci materialnej, zoonej z opisywanych w eposie przedmiotw, jak i wiat instytucji spoecznych, interakcji midzy poszczegl-

56

57

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

nymi postaciami, formy rozstrzygania sporw, podejmowania decyzji. Czy oba aspekty wiata poetyckiego w rwnym stopniu mogy si przechowa w pamici eposu? Postpowanie historykw wobec zarysowanych tu problemw mona podzieli na kilka znacznie rnicych si postaw badawczych. Pierwsza grupa uczonych stawia sobie zadanie mudnego oczyszczania obrazu rzeczywistoci przedstawionej z elemen tw anachronicznych, obcych (np. zapoyczenia z Bliskiego Wschodu), fantastycz nych (wywodzcych si z wyobrani poetyckiej) w celu odkrycia wiata homerowe go", ktry stanowi to poematu. Procedur odkrycia wiata p r z e d s t a w i o n e g o przez Homera wspomaga archeologia oraz wiedza antropologiczna (etnologiczna). Pozornie najprociej mona j przeprowadzi w odniesieniu do rzeczywistoci mate rialnej: porwnanie przedmiotw opisanych z przedmiotami odkopanymi wydaje si zadaniem atwym. W przypadku instytucji spoecznych, spoeczestwa homerowe go", sytuacja si komplikuje z braku tekstw pisanych niezalenych od eposu, ktre powstay w okresie midzy upadkiem paacw mykeskich a czasami Hezjoda i poezji lirycznej i ktre mogyby stanowi materia porwnawczy dla tekstw homerowych. Badacze podejmuj zatem prb rekonstrukcji modelu spoeczestwa przedstawione go w epice i umieszczenie go w historycznym czasie i miejscu. Podstawowe rnice dotycz chronologii spoeczestwa homerowego: propozycja wahaj si midzy okre sem wiekw ciemnych XII-XI wiek (A. Andrewes) lub X-IX wiek (M. Finley) a okresem archaicznym w kocu VIII wieku (I. Morris). Inni badacze postpuj ostroniej i skupiaj si na krytyce (zudnej ich zdaniem) moliwoci rekonstrukcji wiata homerowego. Obraz rzeczywistoci eposu jest do te go stopnia niespjny, e moemy stwierdzi: wiat przedstawiony przez Homera nie istnia, wiat poety, dziedzica dugiej tradycji, czy w sobie elementy wielu epok. Rwnie trzecia grupa badaczy rezygnuje z prb rekonstrukcji na podstawie mate riaw wydobytych z poematw obrazu spoeczestwa nie znanego skdind, ograni czajc si do badania, czy najistotniejsze cechy znanego nam spoeczestwa polis VIIVI wieku mona odnale w tekstach homerowych. Innymi sowy, stawiaj pytanie o wiat, ktry z n a Homer, a nie o wiat, ktry p r z e d s t a w i a . Jego ladw szu kaj przede wszystkim w sownictwie, zwaszcza sownictwie pospolitym, oraz miej scach nie zwizanych z gwnym tokiem narracji epickiej, ktra przecie wiadomie zmierza do przedstawienia przeszoci heroicznej jako odmiennej z definicji przeszo ci . Wynikiem tego typu bada jest stwierdzenie, e Homer yje w wiecie polis, co szczegowo przedstawilimy na pocztku niniejszego rozdziau.

W badaniach nad wiatem homerowym przeomem okazaa si praca, M. Finleya The World of Odysseus (1954)41. Punktem wyjcia rozwaa historyka jest zaoenie, e piszcy w VII wieku poeta nie by w stanie wyobrazi sobie, jak wyglda wiat mykeski, poniewa nie ma cigoci midzy epok mykesk a okresem archaicz nym. wiat homerowy jest zatem cakowicie postmykeski, a tzw. pozostaoci i prze ytki s izolowane i rzadkie. Tekst Homera w ogle nie odnosi si do rzeczywistoci paacw epoki brzu. Jednake obraz spoeczestwa, a szczeglnie stosunkw wasno ci, jest zasadniczo spjny, a zestawienie go z danymi antropologii o ludach archaicz nych daje sensowny obraz. To spoeczestwo moe, wedug Finleya, odpowiada rze czywistoci historycznej koca wiekw ciemnych, tzn. X lub IX wieku przed Chr. Data zaproponowana przez Finleya opieraj si na nastpujcym rozumowaniu: (1) spoeczestwo przedstawione w Odysei (wiat Odyseusza") jest w cakowicie postmykeski; (2) przeciwko utosamieniu wiata Odysei z rzeczywistoci wieku VIII przemawia brak wzmianek o Jonach, Dorach, pimie, broni elaznej, bitewnych star ciach jazdy, kolonizacji, greckich kupcach, brak take wzmianek o wsplnotach poli tycznych nie rzdzonych przez krlw; (3) porwnanie z innymi tradycjami epickimi, np. z Pieni o Rolandzie, wskazuje, e spoeczestwo zamroone" w poemacie po przedza o stulecie czas poety (przesanka bardzo saba wiat Pieni o Rolandzie rwnie dobrze mona opisa w kategoriach czasu jej powstania). Za moliwoci rekonstrukcji spjnego obrazu historycznego spoeczestwa ho merowego, lecz przeciwko jego datowaniu na koniec wiekw ciemnych opowiedzia si w 1987 r. angielski archeolog I. Morris42. Zwrci mianowicie uwag, e przed stawiona przez Finleya lista argumentw, ktre rzekomo uniemoliwiaj datowanie wiata epickiego na VIII wiek, jest co najmniej dwuznaczna. Brak wzmianek o Jo nach, Dorach, broni elaznej czy jedzie rwnie dobrze mgby wiadczy przeciwko datowaniu na wiek X, gdy wszystkie te elementy istniay take w tamtym czasie. Ich nieobecno najlepiej tumaczy idea dystansu epickiego, wiadomego tworzenia epic kiego obrazu wiata, ktrego gwn zasad jest odrbno od teraniejszoci, odrb no wyraajca si przede wszystkim w innej jakoci przeszoci, a take w unikaniu wszelkich aspektw rzeczywistoci, ktre miay posmak nowoci. Niemniej w poema tach homerowych nie ma niczego, co wykluczaoby wiek VIII jako rdo instytucji i dziaa wiata herosw. W podobny sposb postpuje K.A. Raaflaub, ktry stwierdza, e nie bdzie pr bowa udowodni istnienia rzeczywicie historycznego jednego i spjnego" spoe czestwa homerowego, okresu lub wiata. Celem jego bada, wedug niego skrom41

Takie stanowisko zajmuje m.in. B. Bravo {Polis u Homera).

42

Korzystam z tumaczenia francuskiego: Le monde d'Ulysse, trd. par C. Vernant Blanc, Paris 1969. Zob. I. Morris, Use andAbuse of Homer, s. 81-138.

58

59

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

nym i realistycznym, jest przedstawienie moliwego do przyjcia argument (nie rze czywisty dowd) potwierdzajcego przypuszczenie, e w narracji epickiej (nie obej mujc wszystkiego, o czym wspomina owa narracja) jest wiele wiadectw (nie wyczer pujcych i cakowicie potwierdzajcych) wskazujcych, e ekonomiczne, spoeczne i polityczne to dziaa herosw (lecz nie same zdarzenia, herosi i dziaania) s wystar czajco (lecz nie w peni) spjne, aby odzwierciedla elementy spoeczestwa histo rycznego (to znaczy spoeczestwa istniejcego w czasie i przestrzeni) lub, by moe bardziej ostronie, aby odzwierciedla historyczny etap rozwoju spoecznego we wcze snej Grecji"43. Z argumentami przeciwko istnieniu historycznego spoeczestwa homeryckiego wystpi w inteligentnym artykule z 1974 r. A.M. Snodgrass44. Swj atak skierowa zarwno przeciwko prbom wyprowadzenia spjnego i sensownego obrazu instytucji spoecznych jak i moliwoci odniesienia przedstawionej przez poet rzeczywistoci materialnej do konkretnego okresu historycznego.

STUDIUM PRZYPADKU: FORMY DARW LUBNYCH W EPOSIE Metod postpowania poszczeglnych autorw dobrze ilustruj rozwaania doty czce instytucji maestwa. W wiecie Iliady i Odysei mamy do czynienia z rnymi typami nawizania zwizku powinowactwa (maestwa). Najczciej towarzyszy go dom lub je poprzedza przekazanie krewnym oblubienicy darw (bridewealth, brideprice, wiana)45. Problem sprawia natomiast sytuacja odwrotna, gdy pan mody otrzy muje od tecia lub krewnych maonki cz dziedzictwa {dowry, posag)46. A.M. Snod-

3 [...] to make a plausible case (not to present proof) for the suggestion that within the epic narrative (not encompassing all that is mentioned in this narrative) there is much evidence (not complete and foolproof evidence) to show that the economic, social and political background to the heroic actions (not the events, heroes and actions themselves) is sufflciently (not completely) consistent to reflect elements of a historical society (that is, a society existing in time and space) or, perhaps mor cautiously, to reflect a historical stage of social development in early Greece" (K.A. Raaflaub, A Historians Headache, s. 170). Por. inne prace tego autora: Homeric Society, [w:] The New Companion to Homer, ed. I. Morris, B. Powell, Leiden 1997; Homer und die Geschichte des 8. Jh.s v. Chr., [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung, StuttgartLeipzig 1991, s. 205-256; Homer to Solon: The Rise of the Polis. The Written Sources, [w:] The Ancient Greek City-State, ed. M.H. Hansen, Copenhagen 1993, s. 41-105.

grass uwaa, e blisza analiza wielu miejsc, w ktrych poeta zdaje si mwi o wianie {bride-price), wskazuje, e chodzi raczej o zwyczaj nazywany przez etnologw posa giem porednim" (indirect-dowry): oblubieniec przekazuje oblubienicy majtek, ktry nastpnie staje si wasnoci nowo powstaej rodziny47. Wspwystpowanie posagu i posagu poredniego nie wypenia jednak caoci obrazu oferowanego przez tekst poe matw, gdy w kilku miejscach w sposb oczywisty krewny panny modej (zazwyczaj jej ojciec) przejmuje ofiarowane przez zalotnikw dary (wiano). Stwierdziwszy wsp wystpowanie trzech rnych form zawierania maestwa, Snodgrass zadaje pytanie o moliwo rzeczywistego istnienia takiej rnorodnoci obyczajw w jednym histo rycznym spoeczestwie. Stoimy przed dwiema moliwociami. Pierwsza zakada reinterpretacj tego, co w lekturze tekstu zdawao si by wianem, i mwi, e chodzi raczej o dar przekazywany przez narzeczonego ojcu panny, ktry zgodnie z zasad wzajemnoci przekazuje ziciowi wraz z crk dobra majce w przyszoci suy nowej rodzinie. Takie byo stanowisko M.I. Finleya. Hipoteza kuszca, lecz wedug Snodgrassa wielce wtpliwa. Po pierwsze, poematy nie powiadczaj tego typu wymiany darw. Ponadto, przywoujc dane etnologii, mona wykaza, e tego typu wymiana darw z okazji godw jest zjawiskiem do rzadkim i w zasadzie nie wyst puje w rolniczych spoeczestwach Eurazji i Afryki. Po drugie, zdaniem Snodgrassa, naley odrzuci moliwo wspwystpowania maestw opartych na wianie i na posagu, gdzie wybr jednego ze typw byby uzaleniony od wzgldnego miejsca partnerw w strukturze spoecznej, gdy w eposie nie ma jasnego kryterium rozstrzy gajcego o typie maestwa. Ze swych rozwaa Snodgrassa wyprowadza najprostszy wniosek: Homer opisuje mieszanin praktyk wywiedzionych z rnorodnych histo rycznych rde". Konkluzja znajduje swoje potwierdzenie w szerszym kontekcie po rwnawczym, ktry umoliwia zestawienie obrazu wiata homerowego z wynikami bada antropologicznych.

A.M. Snodgrass, An Historical Homeric Society?, JHS 94, 1974, s. 114-125. //. XI, 243; XIII, 365; XVI, 178, 190; XXII, 472; Od. VIII, 318; XI, 281; XV, 16, 231, 367; XVI, 391; XVIII, 529; XXI 161. 46 //. VI, 192-195; VI, 394; IX, 146-148; XXII, 51; Od. I, 277-278 (= II, 196-197); II, 53; II, 132133; IV, 736; VII, 134; XX, 342; XXIII, 228; XXIV, 294.
45

44

Por. A.M. Snodgrass, An Historical Homeric Society?, s. 116, z powoaniem si na prac G. Finslera. I. Morris (op. cit., s. 105-106) pisze, e Snodgrass stwierdzi brak wiadectw na obecno w eposie in stytucji posagu poredniego". Nie jest to cise. Snodgrass mwi bowiem, e istnienie posagu pored niego", cho ze wzgldu na charakter jzyka poetyckiego nie potwierdzone bezporednio, jest w wielu wypadkach prawdopodobne, co w znacznym stopniu ujednolicioby reguy zawierania maestwa przedstawione w eposie (op. cit., s. 116), dodajc jednoczenie, e w kilku miejscach chodzi o niewtpli we przypadki wiana (bride-price): Od. XV, 367; XV, 231; VIII, 318. Podsumowujc Snodgrass pisze (s. 116): Wydaje si wicej ni prawdopodobne, e u Homera wystpuj wszystkie trzy wspomniane powyej postaci rodzajw darw maeskich [tzn. posag, posag poredni, wiano przyp. L.T.]". Trudno zatem powtrzy za Morrisem kategorycznie, e przypadki przekazania krewnym panny modej darw s jednoznaczne i same w sobie nie wymagaj dodatkowych wyjanie.

47

60

61

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

Stanowisko to stara si podway we wspomnianym ju wielekro artykule I, Morris . Jego uwaga skupia si na szczegowej analizie czternastu przypadkw in terpretowanych jako posag {dowry), a ktrych, zdaniem Snodgrassa, nie mona pogo dzi z jednoczesnym wystpowaniem praktyki przekazywania wiana {bridewealth). Analiza Morrisa jest skierowana na podwaenie silnych argumentw podpierajcych interpretacj tych przypadkw jako posagu w rozumieniu przyjtym przez Snodgras sa. Wikszo uwag jest zasadna, cho opieraj si one przede wszystkim na stwier dzeniu wieloznacznoci miejsc u Homera i przyjciu moliwoci, dopuszczanej zreszt przez samego Snodgrassa, rnych interpretacji poszczeglnych passusw. W swoich wywodach Morris nie jest zreszt, co sam przyznaje, cakowicie oryginalny. Wzorem jest artyku W.K. Laceya, ktry zrekonstruowa podstawow form maestwa za wieranego przez homerowych agioroc. pierwszym, wstpnym, etapem jest wymiana darw (Scooa) midzy krewnymi panny modej i potencjalnymi zalotnikami ich celem jest ustanowienie dobrej relacji midzy przyszymi stronami ukadu; nastpnie zalotnicy przekazuj dary (6va), ktre mona zinterpretowa jako rodzaj wiana; wreszcie prawny opiekun panny modej, Kuotoc, wybiera najlepszego z zalotnikw; po dokonaniu wyboru odbywa si obrzd godowy, ktry wieczy si przeprowadzeniem dziewczyny do domu pana modego bd w nowe miejsce zamieszkania. Przechodzc do szczegw: przymiotniki ljmSwooc {II. VI, 251, Hekabe) i TTOAUSGJOOC (//. VI, 394, Andromache) nie musz oznacza wyposaonej w bogaty posag"49. W pierw szym przypadku mona poda w wtpliwo jakikolwiek zwizek przymiotnika z po sagiem", w drugim moe chodzi o dary wymieniane przez obie strony przed osta tecznym zawarciem umowy dotyczcej zawarcia zwizku maeskiego. Zgodnie z re konstrukcj Laceya naleaoby zatem odrni wymian darw (Scooct) midzy uka dajcymi si stronami, majc odpowiedniki w innych relacjach spoecznych opar tych na zasadzie wymiany (np. zwizek gocinnoci, evia), od przekazania wiana (E&V). Gdy Agamemnon {II. IX, 146-148) proponuje Achillesowi oddanie crki dvd5vov, bez wiana (eSva)", oznacza to, e norm jest sytuacja odwrotna: pan mo dy bd jego krewni powinni przekaza opiekunowi panny modej wiano. Trudno za posag uzna Doliosa, niewolnika, ktrego otrzymaa Penelopa, gdy przeprowadzaa si do domu ma {Od. IV, 736; por. Od. XXIII, 228). W przypadku Bellerofonta, kt48 49

remu krl Lykii oferuje rk crki i poow krlestwa {II. VI, 192-195), oraz Odyseusza, ktremu Alkinoos skada podobn propozycj {Od. VII, 134), chodzi nie tyle o posag, co o znane z bada antropologicznych przypadki zapewnienia mskiego po tomka poprzez lub crki, ktra pozostajc w domu gra spoeczn rol syna. Najwicej wtpliwoci wzbudza analiza miejsc zwizanych z 5va Penelopy50. Kluczowe znaczenie ma miejsce w Odysei (I, 277-278 = II, 196-197), w ktrym Ate na, pod postaci Mentesa, radzi Telemachowi: Zalotnikom ka si rozproszy po swoich domach, matka, jeli j serce skania do maestwa, niech idzie natychmiast do swego wielmonego ojca. Oni tymczasem przysposobi gody i zanios podarki tak liczne, jakie si nale umiowanej crce"51. Problem tkwi w okreleniu, kto komu ma przekaza dary lubne (podarki), czyli 6va. Cz badaczy sdzi, e chodzi o posag, ktrym Penelopa bdzie obdarzona przez ojca, Ikariosa. Inni badacze uwaaj, e chodzi o dary skadane przez zalotnikw, co wydaje si bardziej prawdopodobne. Je eli tak jest w rzeczywistoci, otrzymalibymy koherentny obraz zwyczajw zwiza nych z zawieraniem maestwa. Przypadek maestwa i darw lubnych jest jednym z wielu przykadw problematyki, z jak przychodzi zmierzy si historykowi rozwa ajcemu zagadnienie instytucji wiata przedstawionego w eposie homerowych. Roz wizania tych dyskusyjnych spraw, czsto formuowane pod postaci bardzo ostro nych hipotez, musz by poprzedzone uwan analiz filologiczn oraz podparte od woaniem si do antropologicznego modelu spoeczestwa. Konfrontacja kultury materialnej odzwierciedlonej w poematach homerowych z wynikami bada archeologicznych tylko pozornie daje pewniejsz odpowied na pytanie o historyczno spoeczestwa przedstawionego przez epik. Badacze szcze glnie uprzywilejowuj kilka wybranych dziedzin: uycie metali, zwyczaje pogrzebo we, uzbrojenie lub witynie. Poeta konsekwentnie mwi o wykonanych z brzu mie czach i ostrzach dzid, dwch podstawowych rodzajach broni zaczepnej. Obraz taki, zdaniem niektrych, znakomicie zgadza si z wykorzystywaniem tych metali w epoce mykeskiej, ktrej kres przypada na pierwsz poow XI wieku. Natomiast w czasach Homera, a take przez kilka pokole przed nim, wojownicy uywali broni elaznej.

Use andAbuse oj'Homer, s. 106-115.

Richly dowered". W przypadku rjTuSoipc. zarwno Snodgrass (op. cit., s. 117), jak i wczeniej Lacey {Homeric EANA and Penelopes KTPIOL, JHS 86, 1966, s. 58) podaj w wtpliwo jakikolwiek zwizek przymiotnika z wianem. Angielski tumacz (Rieu) oddaje go przez gracious". O trudnociach w okreleniu znaczenia obu przymiotnikw wiadcz dobitnie polskie przekady, gdzie r]ru&c<jooc, odda je si przez miociwa" (Wieniewski, w. 245) lub synna z dobroci" (Jeewska, w. 251), a TTOAUWOOC. przez co wiano mu wniosa bogate" (Wieniewski, w. 388), bogate da za ni dary" (Jeewska, w. 395).

Por. M.I. Finley, Marriage, Sale and Gift in Homeric World, Revue Internationale des Droits de PAntiuite 3, 1955, s. 167-194 (przedrukowane w Economy and Society in Ancient Greece, ed. B.D. Shaw, R.P. Saller, Harmondsworth 1983, s. 233-245); W.K. Lacey, op. cit., s. 55-68; A.M. Snodgrass, op. cit., s. 114-125; I. Morris, The Use and Abuse of Homer, s. 81-138; I.N. Perysinakis, Penelopes EANA again,Q,_A\, 1991, s. 297-302. 51 Przekad J. Parandowskiego. Sowa te zostay powtrzone przez Eurymacha: niech [Telemach] skoni matk, eby odesza do ojca, a oni przygotuj wesele i zo dary lubne, tak bogate, jakie powin ny i za ukochan crk" (przekad J. Parandowskiego). Pomijam w tym miejscu problem polskiego tumaczenia, ktre wersy powtrzone dosownie, przekada za kadym razem odmiennie.

50

62

63

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HISTORYCZNE ASPEKTY EPOSU HOMERYCKIEGO

Czy naley zatem mwi o przetrwaniu w formuach jzyka poetyckiego rzeczywisto ci materialnej epoki mykeskiej? A moe chodzi o wiadomy zabieg poety, ktry wkada w rce opiewanych herosw bro z metalu niecodziennego i szlachetnego ja ko bardziej odpowiedniego dla ich wyjtkowego statusu? Tym bardziej, e poeta zna elazo i opisuje wiele narzdzi pracy z niego wykonanych. Archeologia paradoksalnie podpowiada, e elazo pocztkowo suyo w walce, a dopiero z czasem znajdowao zastosowanie w yciu codziennym. Nie znamy spoeczestwa, ktre choby w przy blieniu wykorzystywao metale w sposb zgodny z obrazem homeryckim52. Zasadne zatem wydaje si wprowadzenie rozrnienia midzy wiatem przedsta wianym przez Homera i wiatem, w ktrym poeta i jego suchacze yli. Wiele ele mentw rzeczywistoci polis VIII wieku znalazo swe odzwierciedlenie w eposie, jed nak nie mona przeceni znaczenia wyobrani poety posugujcej si technik two rzenia dystansu epickiego, aby przedstawi wiat odmienny od tego, w ktrym yj suchacze, wiata herosw.

nie z terenu Argolidy, Teb, Elidy, Mesenii i pnocnej Tesalii). I chocia epos sta si rodzajem magnesu przycigajcego rnorodne tradycje kultury oralnej, to dla jego uksztatowania najwaniejszym by kontekst spoeczno-kulturowy VIII wieku przed Chr. i gbokie przemiany zwizane z powstaniem polis. Poeci wiadomie posugiwali si technik dystansu epickiego, opiewajc spoeczestwo ex deflnitione inne od ota czajcej ich rzeczywistoci, lecz punktem wyjcia byy wartoci i instytucje znane twrcy i jego suchaczom. Ponadto wiele wtkw miao swoje korzenie w rnych tradycjach mitycznych: indoeuropejskiej (m.in. motyw uprowadzenia Heleny przez Parysa, wyprawy braci, Agamemnona i Menelaosa, podjtej w celu odzyskania po rwanej), bliskowschodniej (m.in. silny wpyw eposu o Gilgameszu i Enkidu na mo tyw przyjani Achillesa i Patroklosa) oraz mitach zwizanych z obrzdami przejcia (m.in. motyw wycofania si herosa z walki).

BIBLIOGRAFIA

PODSUMOWANIE

Najostroniejszym wnioskiem z bada nad historycznymi aspektami eposu home rowego jest stwierdzenie, e Troj mona identyfikowa z powiadczonym w r dach hetyckich miastem Wilua (*Wilion, Ilion), ktre zostao ostatecznie opusz czone ok. 1050 i w VIII wieku przed Chr. pozostawao niezamieszkae (ok. 700 przed Chr. powstaa grecka polis). Aojdowie tworzcy epos w VIII wieku posugiwali si metrum i jzykiem poetyckim uksztatowanym w toku dugiej ewolucji, ktrej pocztek siga epoki brzu. Nie mamy jednak adnych podstaw do stwierdzenia, co byo tematem eposu mykeskiego. Grecja VIII wieku przeywa gbok rewolucj strukturaln, prowadzc do powstania polis. Jednym z jej aspektw jest zaintereso wanie przeszoci i tworzenie mitw legitymizujcych wadz polis. Wanym elemen tem przeformuowania wyobrae o przeszoci bya reinterpretacja pozostaoci ma terialnych kultury mykeskiej: widoczne ruiny, take Troi, stay si miejscami cen tralnymi mitu heroicznego. Do mitu heroicznego zostay take wczone legendy zwizane z walkami Eolw i Jonw z miejscow ludnoci prowadzonymi podczas kolonizacji w X wieku przed Chr. oraz legendy heroiczne z epoki mykeskiej (gw-

Na podobne problemy napotykamy przy prbie konfrontacji zwyczajw pogrzebowych opisanych przez Homera z wynikami bada archeologicznych. Oczywicie w Helladzie i Jonii znana jest praktyka kremacji zwok, jednak w adnym okresie nie mamy do czynienia wycznie z ciaopaleniem, ktre wy stpuje obok inhumacji.

52

Ancient Greek Hero Cult, ed. R. Hagg, Stockholm 1999; AirApeeB A., PamiezpenecKuu nojiuc (wMepoecKuu nepuod), AeiiHiirpaA 1976; Antonaccio C , Archaeology ofAncestors. Tomb Cult and Hero Cult in Early Greece, LanhamLondon 1995; Archaic Greece: New Approaches and New Evidence, ed. by N. Fisher and H. van Wees, London 1998; Assmann J., La memoria culturale. Scrittura, ricordo e identita politica nelle grandi cwilita antiche, trd. F. de Angelis, Milano 1997 [tytu o ryg. Dos kulturelle Geddchtnis]; Benveniste E., Vocabulaire des institutions indo-europeennes, vol. 1: Economie, parente, societe, Paris 1969; Bravo B. Una societa legata alla terra, [w:] / Greci. Storia, cultura, arte, societa, a cura di S. Settis, vol. 2: Una storiagreca, parte 1: Formazione, Torino 1996, s. 527-560; Bravo B., Polis u Homera, [w:] wiat antyczny, War szawa 1988; Burkert W., Lydia between East and West or how to dat the Trojan War. A Study in Herodotus, [w:] The Ages of Homer. A Tribute to Emily Townsed Vermeule, Austin 1995, s. 139-145; Crielaard J.P., Homer, History and Archaeology. Some Remarks on the Dat of the Homeric World, [w:] Homeric Questions, ed. by J.P. Crielaard, Amsterdam 1995, s. 201-288; Dickie M., The Geography ofHomers World, [w:] Homers World, ed. 0 . Andersen, M. Dickie, Bergen 1995, s. 29-56. Donlan W., Changes and Shifts in the Meaning ofDemos in the Li teratur of Archaic Period, Parola del Passato 25, 1970, s. 381-395; Finley M.I., Marriage, Sale and Gift in Homeric World, Revue Internationale des Droits de l'Antiquite 3, 1955, s. 167194 (przedruk w: Economy and Society in Ancient Greece, ed. B.D. Shaw, R.P. Saller, Harmondsworth 1983, s. 233-245); Forrer E., Vorhomerische Griechen in den Keilschriften von Bogazki, Mitteilungen der deutschen Orient-Gesellschaft 63, 1924, s. 1-24; Hansen M.H., The Hellenie Polis, [w:] A Comparative Study of Thirty City-State Cultures. An Lnvestigation Conducted by the Copenhagen Polis Centr, ed. by M.H. Hansen, Copenhagen 2000, s. 141-188. Hawkins J.D., Takasnawa King ofMira Tarkondemos ", Bogazkoy sealings and Karabel, Anatolian Studies 48, 1998, s. 1-31; Janko R., Homer, Hesiod and the Hymns, Cambridge 1982;

64

65

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER
Henryk Podbielski

1982; Janko R., Homeric Poems as Ora Dictated Texts, CQ 48, 1998; Kullmann W., Homer and Historical Memory, [w:] Sigm ofOrality. The Ora Tradition and Its Influence in the Greek and Roman World, ed. by E.A. Mackey, Leiden 1999, s. 94-113; Lacey W.K., Homeric E NA and Penelopes KTPIOL, JHS 86, 1966, s. 55-68; Latacz ]., Between Troy and Homer, The So-called Dark Ages in Greece, [w:] Storia, poesia e pensiero nel mondo antico. Studi in onore di Marcello Gigante, Napoli 1994, s. 352-354; Latacz J., Troia und Homer. Der Weg zur Losung eines alten Ratsels, Miinchen 2001 (tum. angielskie: Troy nad Homer, Oxford 2004 [obs zerna bibliografia]); Lehmann G.A., Diepolitisch-historischen"Beziehungen der Agais-Welt des 15.-13. Jh. v. Chr. zu Agyptenund Vorderasien: einige Hinweise, [w:] Zweihundert Jahre HomerForschung. Ruckblick und Aublick, StuttgartLeipzig 1991, s. 105-126; Levy E., Astu et polis dans 1'Iliade, Ktema 8, 1983 [1986], s. 55-73; Lewartowski K., Ulanowska A., Archeologia egejska, Warszawa 2000 (bibliografia); Morris I., Use and Abuse of Homer, CA 5, 1986, s. 81138; Mountjoy P.A., The Fast Aegean-West Anatolian Interface in the Late Bronze Age: Mycenaeans and the Kingdom ofAhhijawa, Anatolian Studies 48, 1998, s. 33-67; Perysinakis I.N., Penelopes EANA again, C Q 4 l , 1991, s. 297-302; Popko M., Hetyci i Ahhijawa, Meander 1988, s. 221-228; Powell B., Homer and Writing, [w:] A New Companion to Homer, ed. by I. Morris and B. Powell, Leiden 1997, s. 3-32; Powell B.B., Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet, Cambridge 1981; Preston L., A Mortuary Perspective on Political Changes in Late Minoan II-III B Crete, American Journal of Archaeology 108, 2004, s. 321-347; Raaflaub K.A.. Historians Headache. How to readHomeric society"?, [w:] Archaic Greece: New Approaches and New Evidence, ed. by N. Fisher, H. van Wees, London 1998, s. 169-194; Ruijgh C.J., DHomere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiue, [w:] Homeric Ouestions, ed. by J. P. Crielaard, Amsterdam 1995, s. 1-96; Schnapp-Goubeillon A., Aux origines de la Grece (XIII'-V7IT siecles avant notre ere). La genese du politiue, Paris 2002; Snodgrass A.M., An Historical Homeric Society?, JHS 94, 1974, s. 114-125; The Development ofthe Polis in Ar chaic Greece, ed. by Lynette G. Mitchell and P.J. Rhodes, LondonNew York 1997; The Greek Renaissance ofthe Eighth Century B.C.: Tradition and Innovation, ed. by R. Hagg, Stockholm 1983; Troia Traum und Wirklichkeit, Bonn 2001; Vernant J.-P., Mityczne aspekty pamici, prze. A. Wolicki, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa 57, 2003, nr 3-4, s. 201-212; West M.L., The Inpention of Homer, CQ 49, 1999, s. 364-382; Whitley J., Early States and Hero Cults: a Reappraisal, JHS 108, 1988, s. 173-182; Whitley J., The Archaeology ofAncient Greece, Cambridge 2001, s. 77-265; Wolicki A., Pimienno w staroytnej Grecji. Model an tropologiczny a nauki historyczne, Przegld Historyczny 87, 1987, s. 423-450.

HOMER WCZORAJ I DZI A. W o p i n i i staroytnych

Przez dugie wieki powszechne zdumienie budzi fakt, e literatura grecka ju u samych swych pocztkw objawia si peni doskonaoci. Liczca ponad 15 tys. wierszy Iliada i nieco tylko od niej krtsza (ok. 12 tys.) Odyseja swym epickim roz machem, sw wizj bohaterskiego wiata i artystyczn dojrzaoci zdumieway filozo fw, poetw i krytykw we wszystkich epokach naszej europejskiej cywilizacji. Czsto nie dostrzegano nawet w tym adnego paradoksu. Artystyczn doskonao tych po ematw traktowano po prostu jako wyraz poetyckiego geniuszu ich twrcy, Homera. O samym autorze nie umiano jednak ju w staroytnoci niczego pewnego powie dzie. Nawet jego imi: Homeros traktowano nie jako imi wasne, lecz uciekajc si do ludowej etymologii tumaczono jako lepiec" ( uq owv = niewidzcy") bd jako kompozytor" (od u' doaoLCJKW, dos. ten, ktry razem spoi" rne podania), bd jako zakadnik" lub jako towarzysz", poeta towarzyszcy" emigrantom zmu szonym do szukania dla siebie nowych siedzib. Nie znano jego ojczyzny i std sie dem miast jak przedstawia to dowcipnie, anonimowy autor epigramatu w Antolo gii Palatyskiej"(XVI, 298) chepio si miejscem jego urodzenia: Smyrna, Chios, Kolofon, Itaka, Pylos, Argos, Ateny". Pniejsza legenda, towarzyszca zapewne roz gosowi, jaki zyskay jego poematy recytowane przez rapsodw i ktrych due partie zna na pami kady wyksztacony Hellen, jego ojczyzn wizaa gwnie z dwoma pierwszymi, ze Smyrn i Chios. Legenda ta znalaza swj najpeniejszy wyraz w sied miu ywotach Homera, jakie przekazaa nam staroytno przypisujc autorstwo naj obszerniejszego z nich Herodotowi z Halikarnasu. Podziw dla jego poetyckiego talen tu i mdroci miesza si w tych przedstawieniach niekiedy z absurdem i grotesk, jak chociaby w legendzie o mierci poety po spotkaniu z rybakami na wyspie los. Nie mniej fantastyczna jest rwnie przepracowana w czasach Hadriana opowie o po etyckich zawodach midzy Homerem i Hezjodem1, ktra zrodzia si zapewne z in spiracji wypowiedzi samego Hezjoda o odniesionym przez niego zwycistwie w kon-

Certamen Homeri et Hesiodi. Tekst grecki zob. Th. W. Allen, Homeri opera, Oxonii 1912 voi. V, s. 225-238.

66

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T . I

HOMER

kursie poetyckim na igrzyskach ku czci Amfidamasa {Prace i dnie, 650-659) 2 . Przed stawienie agonu midzy dwoma najwikszymi epikami staroytnoci byo niewtpli wie atrakcyjnym i chwytliwym tematem w spoeczestwie, dla ktrego rnego ro dzaju zawody stanowiy najbardziej ulubion rozrywk i sedno witowania. Byo przy tym doskona okazj do porwnania twrczoci obydwu poetw. Przedstawie nie to miao poza tym dla Grekw zarwno IV wieku przed Chr., jak i I wieku po Chr. wszelkie pozory prawdopodobiestwa, gdy przez ca staroytno obydwu po etw wymieniano obok siebie i traktowano jako rwienikw. Tego wymownym przykadem jest Herodot, ktry w drugiej ksidze swej Historii (53) wymienia oby dwu poetw jako tych, ktrzy yjc czterysta lat przed nim stworzyli Grekom teogo ni, nadali bogom imiona, okrelili ich atrybuty, funkcje i wygld". Chocia wizeru nek poety w czasach staroytnych ksztatowaa bardziej legenda ni historia, nie mo na cakowicie ignorowa pochodzcych z tego okresu wiadectw. Nauka nowoytna znajduje dla wielu z nich potwierdzenie. Okazuje si np., e Homer jako imi wasne widnieje na Krecie nie tylko w inskrypcji z V wieku przed Chr., ale na starszej o ty siclecie tabliczce znalezionej w Knossos (z XV wieku przed Chr.) w dwu formach: wl.p. Omirijo i l.m. Omirijoi. Liczba mnoga, o ile jest to rzeczywicie imi wasne, a nie nazwa pospolita na oznaczenie zakadnikw", omirijoi stanowi niezwykle nc c analogi do okrelenia Omeridai, ktre w czasach historycznych odnoszono do za wodowych recytatorw poezji bohaterskiej jako uczniw Homera" z Chios. Jeli wemiemy pod uwag dostrzegane w jzyku i wierszu Homera relikty i lady przedmykeskie", nie mona cakowicie wykluczy nccej hipotezy, e Homer zawdzicza swe imi ju tradycji kretesko-mykeskiej. Kada z wymienionych w epigramacie miejscowoci pretendujcych do bycia jego ojczyzn znajduje rwnie pewne uzasad nienie w jego poezji. Smyrna, Kolofon i Chios3, byy rzeczywicie prnymi orod kami kultury joskiej poczwszy od IX wieku przed Chr. Przyjcie Smyrny, zamiesz kiwanej pocztkowo przez szczepy eolskie, opanowanej nastpnie przez Jonw, jako ojczyzny bd miejsca pobytu Homera, doskonale tumaczy charakterystyczne dla j zyka Iliady i Odysei eolizmy wypierane przez dialekt joski. Chios, ktr ju Semonides z Amorgos mieni ojczyzn Homera, byo gwnym centrum kultury joskiej od IX wieku przed Chr. i co najmniej od VII wieku siedzib Homerydw", rapsodw podajcych si za uczniw Homera. Itaka, Pylos i Argos miay natomiast pene prawa przyznawa si do Homera, poniewa byy szczeglnie wyrnione w jego poematach przez chwa czynw bohaterw pochodzcych z tych miejscowoci: Odyseusza, Ne-

stora i Agamemnona. Ateny miay dwa co najmniej powody, by mieni si ojczyzn Homera. Byy jedynym w Grecji ldowej terenem nie dotknitym przez tzw. inwazj Dorw, na ktrym moga przetrwa cigo tradycji od epoki mykeskiej, poprzez tzw. ciemne wieki, a ponadto tutaj wanie w VI wieku wprowadzono recytacj po ematw Homera do programu uroczystoci Panatenajw i w zwizku z tym zatrosz czono si o kanoniczn wersj ich tekstu. Na pytanie, kiedy y Homer, w staroytnoci odpowiadano bardziej zdecydowa nie, ni czyni to nowoytni uczeni. Ale i rozbieno ich opinii bya nieporwny walnie wiksza ni w czasach nowoytnych4. Rnica midzy datowaniem Homera jako autora Iliady i Odysei przez staroytnych historykw (Filochorosa na rok 1104 i przez Teopompa na rok 694 przed Chr.) siga ponad cztery stulecia. W XII wieku przed Chr. mia y i dziaa Homer rwnie wedug uczonych pergameskich, Kratesa i jego uczniw. Zdecydowana wikszo wypowiadajcych si na ten temat auto rw staroytnych powstanie poematw homeryckich umieszczaa w wieku X lub IX przed Chr. Arystarch, najwybitniejszy filolog staroytnoci, dziaajcy w II wieku przed Chr. w Aleksandrii, sdzi, e Homer by Ateczykiem i y ok. 1000 r. przed Chr.5 Podstaw do tak wczesnego datowania ycia i twrczoci Homera stanowiy, jak naley przypuszcza, nie tylko kryteria wewntrzne. Opisane w Iliadzie i Odysei wydarzenia zwizane z obleniem Troi i powrotem bohaterw wyznaczay w sposb oczywisty terminus post quem. Umieszczajc Homera w X lub IX stuleciu, a nie bez porednio po wydarzeniach przedstawionych przez niego w taki sposb, jakby by ich wiadkiem i w jzyku przesyconym archaicznymi formami, musieli kierowa si kry teriami zewntrznymi, jakim rodzajem mocno zmitologizowanej tradycji, ktra zna laza swj najpeniejszy wyraz w siedmiu zachowanych ywotach i w podawanych przez nie jego genealogiach. Pewn rol moga tu odegra tradycja pielgnowana przez Homerydw na Chios. Wyspa ta staa si bowiem, obok Attyki, podobnie jak inne wyspy Morza Egejskiego i poudniowa cz wybrzea Maej Azji, bezpiecznym schronieniem przed tzw. inwazj Dorw. Tutaj wic moga przetrwa bez zakce pami tradycji kulturowej sigajcej epoki mykeskiej. Jej przetrwanie przez dwa lub trzy stulecia w ywych obrazach epoki a do pojawienia si Homera, ktry mia j utrwali na zawsze", moga zapewni tylko poezja. Dokumenty staroytne, jakie po siadamy na temat Homerydw na Chios, sigaj jednak zaledwie VII wieku i dotycz

Najstarsze literackie wykorzystanie tego motywu spotykamy u retora IV wieku przed Chr. Alkidamasa w dwu zachowanych fragmentach dziea zatytuowanego MOIXTEIOV i w traktacie r k p i aoipioilw. 3 Zob. Pindar, fr. 264 Snell.

Umieszczano go zarwno w wieku XII (Filchoros, Krates, Dionyzos z Samos), XI (Arystarch), X (Apollodor, Archemachos, Euthymenes, Porfiriusz), IX (Herodot, Eforos, Sosybios), jak w VII (Teopomp, Euforion) przed Chr. Por. G. Lambin, Homere le compagnon, Paris 1995, s. 33 n. 5 Zob. Scholia A ad II. 13, 197; por. G. Nagy, Homeric Scholia, [w:] A New Companion to Homer, ed. by I. Morris and B. Powell, LeidenNew York 1997, s. 109.

68

69

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

wyranie rapsodw, ktrzy mienili si spadkobiercami Homera i stranikami inte gralnoci jego poematw.

B. W o p i n i i b a d a c z y (Kwestia

nowoytnych

homerycka)

Dyskusja wok Homera i jego poematw toczy si wprawdzie nieustannie od VI wieku przed Chr., ale tzw. kwestia homerycka jest pojciem nowoytnym i jako zja wisko kulturowe wytworem XIX wieku. Jest dzieem zinstytucjonalizowanej filo logii uniwersyteckiej, zwaszcza niemieckiej i wyrasta, jak powszechnie si przyjmuje, z romantycznej koncepcji twrczoci poetyckiej i dziewitnastowiecznego historycyzmu". Przesanek dla dyskutowanych przez ponad cae stulecie w ramach tej kwestii problemw homeryckich" dostarczyy cieszce si du popularnoci i uznaniem publikacje R. Bentley'a, Th. Blackwella i Roberta Wooda na temat charakteru po etyckiego geniuszu Homera. R. B e n 11 e y6 uwaa Homera za twrc szeregu rapso dii wykonywanych podczas uroczystoci religijnych, ktre zostay zapisane w formie obszernych poematw dopiero ok. pi wiekw pniej. T. B1 a c k w e 117, wysuwajc postulat rozpatrywania twrczoci poetyckiej w kontekcie realiw kulturowych epo ki, w jakiej ona powstaa, poezj homerycka przedstawi jako wykwint archaicznej i sabo rozwinitej jeszcze kultury rdziemnomorskiej. R. W o o d w swym Eseju na temat pierwotnego geniuszu Homera"8, uwypuklajc wierno historyczn i geogra ficzn Homera, wysun jednoczenie hipotez o jego niepimiennoci. Zwrci po nadto uwag na moliwo lepszego zrozumienia homeryckiego wiata przez analogi do ycia wspczesnych beduinw, antycypujc w ten sposb pniejsz o wiek me tod krytyki antropologicznej. Najbardziej inspirujce dla pniejszych studiw home ryckich byo uwidocznione ju w tytule tej rozprawy nawizanie do opublikowanych w 1765 r. przez Macphersona pieni Osjana", w wietle ktrych Homer jawi si jako ludowy twrca przekazywanych ustnie pieni. Czym by Macpherson dla Osjana, tym mieli by Solon i Pizystrat dla Homera. Zebrawszy i poczywszy w cao jego pieni, zachowane dziki przekazowi ustnemu, mieli stworzy obie wielkie epopeje. Powysze pogldy angielskich literatw i uczonych wykorzysta jako punkt wyjcia w swych studiach homeryckich F. A. W o 1 f (1759-1824), ktry na wstpie swej ka riery naukowej jako mody profesor Uniwersytetu w Halle opublikowa w 1795 r.
6

Prolegomena ad Homerum, dajce pocztek tzw. kwestii homeryckiej. Mimo e dzieo to nie byo zbyt oryginalne w stawianych do rozwizania problemach, sposb, w jaki zostay one postawione i w wikszoci przypadkw pozostawienie ich bez odpowiedzi, zaowocowao niespotykan w dziejach nauki europejskiej dyskusj. Jak celnie zauwa a F. M. Turner 9 , suya ona w wikszym stopniu karierom naukowym filologw (zwaszcza niemieckich) ni wyjanieniu problemw homeryckich. Niewtpliw ko rzyci pync z tej dyskusji byo wypracowanie caego szeregu metod analitycznych dziea literackiego i rozwj nowoytnej krytyki literackiej. F. A. Wolf uwag swoj skoncentrowa gwnie na charakterze posiadanego przez nas tekstu poematw ho meryckich, ktry jego zdaniem nie jest bynajmniej ich pierwotnym tekstem. Dowo dw na to dostarczay opublikowane wwczas wieo(1788) przez Villoisona z rko pisu Weneckiego (A) Iliady obszerne scholia, ktrych autorzy w ramach prezentowa nej krytyki tekstu odwoywali si do wcale nierzadkich poprawek i zmian jego brzmienia, proponowanych przez sawnych filologw aleksandryjskich: Zenodota, Arystofanesa i Arystarcha. Filologowie ci, jak twierdzi, kierowali si wasnym sma kiem", a nie obiektywnymi kryteriami filologicznymi, jakie wypracowaa nauka no woytna. Dokonywali oni raczej rewizji" tekstu Homera ni jego pierwotnej restytu cji. Nie wierzy przy tym w moliwo atwej rekonstrukcji oryginalnego tekstu i w rzeczywistoci pokazywa wszystkie zwizane z tym trudnoci. Gwnym proble mem, z ktrego wyrosa kwestia homerycka byo rozwaanie przyczyn uniemoliwia jcych odkrycie oryginalnego Homera. Jedn z najtrudniejszych przeszkd dla tego odkrycia bya pena rekonstrukcja historycznych uwarunkowa, w jakich zrodziy si i byy przekazywane jego poematy. Wolf wychodzi bowiem z zaoenia, e zarwno sam akt skomponowania utworw, jak i ich tre da si zrozumie wycznie we wa ciwym dla nich kontekcie historycznym. Biorc pod uwag sugestie wspomnianych powyej osiemnastowiecznych komentatorw Homera, pyta, czy nie jest rzecz prawdopodobn, e jego poematy powstay w formie ustnej improwizacji i zyskay popularno dziki recytacjom rapsodw, czy wic nie byy ju w czasie ich ustnego przekazu naraone na celowe lub przypadkowe zmiany, podyktowane zmieniajcymi si upodobaniami rapsodw i suchaczy. A kiedy z jakich wzgldw zostay spisane, czy ich tekst nie uleg dalszym przemianom? Czy w imi najlepszych zasad sztuki poetyckiej" nie zaczto go ulepsza i poprawia? Czy zatem jego aktualn form za wdziczamy geniuszowi Homera, czy raczej gustom bardziej wyrafinowanych czasw i zbiorowemu wysikowi wielu udoskonalajcych go poetw? Czy wic mona w tej sytuacji mwi o jednym autorze Iliady i OdyseP. Powysze stwierdzenia sformuowa-

Discourse of Freethinking by Phileutherus Lipsiensis, 1713. An Eniry into the Life and Writings of Homer, London 1735. 8 An Essay on the Original Genius of Homer, 1769.
7

The Homeric Question, [w:] A New Companion to Homer, s. 126.

70

71

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

ne przez Wolfa najpierw w formie pyta, a nastpnie poparte szeregiem argumentw, stay si punktem wyjcia dla wielu badaczy na cae kolejne pwiecze. Wysunity przez Wolfa problem znajomoci pisma w czasach Homera sta si jednym z kluczowych zagadnie dyskutowanych po dzie dzisiejszy przez homerologw. Wolf nie mia wtpliwoci, e w tym czasie, kiedy y i tworzy Homer, pismo byo nieznane. Brak jest bowiem w jego poematach jakiejkolwiek wzmianki na ten temat. Dowodzi ponadto, e jeli nawet byoby znane, nie mogoby by wykorzysta ne do tworzenia i przekazywania pieni epickich, ktrych natura jest cile zwizana z improwizacj i pamiciowym przekazem. By przy tym przekonany, e poematy te dzisiejsz form mogy uzyska tylko dziki ich spisaniu i udoskonaleniu wedug wy rafinowanego smaku wysoko rozwinitej kultury literackiej w czasach Solona i Pizystrata. Analizujc rozwj cywilizacji greckiej uwaa bowiem za rzecz niemoliw, by mg si pojawi samotnie na samym jej progu, w epoce kultury przedpimiennej ge nialny twrca tak wspaniaych arcydzie sztuki literackiej (s. 148). Jego zdaniem po wstaway one, podobnie jak nasza Ziemia, stopniowo i stopniowo zyskiway sw do skonao. Skierowujc dyskusj na temat znajomoci pisma i jego stosunku do twr czoci i kultury oralnej, przyczyni si bezporednio do odwrcenia uwagi pniej szych krytykw od samych poematw i do zainteresowania si gwnie spraw histo rii ich powstania i przekazu. Nastpny powany krok w rozwoju kwestii homeryckiej" by zasug K. L a c h m a n n a (1793-1851), ktry zdobywszy uznanie jako interpretator germaskiego eposu narodowego Pieni Nibelungw, w kilku niewielkich artykuach wyoy analogiczn teori eposu greckiego twierdzc, e Iliada powstaa z poczenia za cza sw Pizystrata osiemnastu pierwotnie oddzielnych pieni, bdcych dzieem rnych autorw (1847 r.). Wyeliminowa w ten sposb Homera jako twrc tego eposu i stworzy miejsce dla zbiorowego geniuszu poetyckiego bdcego wytworem narodu. Jego analiza, dla ktrej punkt wyjcia stanowiy niekonsekwencje poetyckie w sferze narracji, jzyka i stylu, otwara szerokie perspektywy dla caego szeregu badaczy po szukujcych wedug swych subiektywnych ocen i kryteriw pierwotnych pieni w dzisiejszej Iliadzie i Odysei. Lachmanowska teoria pieni" wywoaa jednak rw nie przeciwstawn reakcj. Profesor Uniwersytetu Kiloskiego, G.W. N i t z s c h (1790-1861) ju na pocztku lat pidziesitych XIX wieku w szeregu swych publika cji postanowi przywrci Iliadzie i Odysei ich genialnego autora. Zgadzajc si na obecno w tych poematach wczeniejszych utworw, pokazywa Homera jako ge nialnego poet, ktry potrafi wykorzysta w sposb twrczy bogaty dorobek swych poprzednikw i stworzy, korzystajc z pisma, obie wspaniae epopeje. Uzasadnia przy tym, e pismo w Grecji byo znane o wiele wczeniej, ni sdzi Wolf. Pierwszy te zwrci uwag na fakt, e poematy cykliczne, ktrych fragmenty opublikowa

wwczas F. G. Welcker (1784-1868), w swej treci stanowi uzupenienie Iliady i Odysei. Wyznaczaj wic dla nich terminus ant quem. Swymi badaniami Nitzsch, jak widzimy, przygotowa grunt dla pniejszego obozu unitarystw". Zanim przej dziemy do przedstawienia ich stanowiska, musimy jednak jeszcze przez chwil za trzyma si na niezwykle wpywowych studiach G. Hermanna (1772-1848) i G. Grote'a. G. H e r m a n n , nawizujc do ustale Wolfa, w swych rozprawach z 1831 i 1832 r. uzasadnia, e Homer jest autorem pierwotnej Iliady i Odysei, poematw o wiele krtszych ni obecne. Temu poecie, korzystajcemu z dorobku poprzedni kw, zawdziczamy podstawow struktur obydwu poematw, uzupenian stopnio wo przez innych poetw. Teoria ta zyskaa miano teorii jdra" {Kerntheorie), ponie wa jak widzimy zakadaa, e oryginalne poematy Homera stanowi podsta wowe jdro" istniejcych obecnie utworw, ktre mona odnale po usuniciu pniejszych naleciaoci i cieszya si przez ca drug poow XIX wieku du popu larnoci wrd badaczy, usiujcych oddzieli oryginalny tekst genialnego poety od psujcych go dodatkw pniejszych poetw. Do prowadzonej gwnie przez uczonych niemieckich dyskusji na temat kwestii homeryckiej" doczy w poowie XIX wieku wybitny historyk angielski G. G r o t . Cieszce si ogromn poczytnoci, opublikowane w 1846 r. dwa pierwsze tomy jego wielkiej Historii Grecji upubliczniy" prowadzon dotychczas wycznie w cisym gronie specjalistw debat i na dugo uksztatoway wyobraenia wyksztaconej czci spoeczestwa europejskiego na temat pocztkw literatury i kultury greckiej. W to mie pierwszym, analizujc wiadectwa na temat najstarszych dziejw Grecji, uczony angielski zakwestionowa warto historyczn mitw greckich. Przedstawiaj one bo wiem, jak to dosadnie okreli, przeszo, ktra nigdy nie bya teraniejszoci" (s. 43). Przedstawione w nich wydarzenia nie poddaj si wic ani analizie historycz nej, ani nie pozwalaj si datowa. Poddajc w drugim woluminie szczegowej anali zie poematy Homera, podway zatem historyczno wojny trojaskiej, a przedsta wione w Iliadzie i Odysei wydarzenia opisa w kategoriach fikcji literackiej i mitu. W analizie ich kompozycji nawiza wprawdzie do koncepcji Wolfa, Lachmanna i Hermanna, ale doszed do wasnych wnioskw szczegowych. Odrzuci katego rycznie twierdzenia filologw niemieckich, e poematy te powstay jako jednolite kompozycje dziki ich spisaniu pod egid Pizystrata. Nie ma w nich bowiem adnego pitna tej epoki. Wydarzenie takie nie pozostaoby poza tym cakowicie zapomniane przez potomno, a powstae w ten sposb epopeje nie cieszyyby si tak wielkim uznaniem i szacunkiem greckiego spoeczestwa. Podkreli przy tym, e uwypuklane przez uczonych niemieckich istnienie wielu pierwotnych pieni jako rda eposu homeryckiego niesie z sob wicej trudnoci ni korzyci. Idc za sugesti Hermanna s-

72

73

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

dzi, e dzisiejsza Iliada rozwina si z mniejszego poematu o do zwartej konstrukcji fabularnej, skonstruowanej wok gniewu Achillesa", obejmujcej ksigi I, VIII, i XIXXII. Wytkn nauce niemieckiej rwnie inny powany jej bd, a mianowicie uto samianie historycznoci osoby Homera z kwesti pierwotnej jednolitoci kompozycyj nej Iliady i Odysei i z tym, czy s one dzieem jednego czy wielu autorw. Przywizujc szczegln wag do historycznego odbiorcy poematw homeryckich, mocno uwypukli fakt, e powstay one i byy przez pokolenia przekazywane w formie ustnej przez na tchnionych przez Muzy bardw". Charakter tej poezji mona zatem zrozumie i wa ciwie oceni tylko w kontekcie jej publicznej recytacji, stymulowanej nastrojem pu blicznoci i kunsztownie recytowanej przez natchnionego poet (vol. I, s. 134). Do lat szedziesitych XIX stulecia kwestia homerycka" koncentrowaa si gwnie wok problemw zwizanych z genez Iliady, w zwizku z czym Grot przypuszcza nawet, e gdyby zachowaa si tylko Odyseja, nie byoby tej kwestii w ogle (vol. II, s. 165). Wbrew jego twierdzeniu ju w 1859 r. atak na Odysej przy puci profesor Uniwersytetu Berliskiego A. K i r c h o f f (1826-1908).W dzisiej szym tekcie poematu poza jego pierwotnym rdzeniem, obejmujcym powrt Odyseusza", dostrzeg on istnienie kilkunastu innych samodzielnych utworw, ktre kto pniej poczy wedug wasnego okrelonego planu, ale nie potrafi zatrze wszyst kich ladw swego postpowania10. Wrd nastpcw Kirchoffa jako przedstawiciela Liedertheorie w zakresie Odysei mona wymieni nazwiska tak znakomitych filologw, jakU. von W i l a m o w i t z - M o e l l e n d o r f (1848-1931), E. B e t h e {Homer, II, Die Odysee, 1922) i E. S c h w a r t z {Die Odyssee, 1922). Wilamowitz w.rozprawie Homerische Untersuchungen z 1884 r., szukajc artystycznych niekonsekwencji w kompozycji Odysei, uzasadniajcych wielo jej autorw, sformuowa niezwykle ostr ocen kunsztu caej homeryckiej poezji, nazywajc Iliad godnym poaowania kawakiem pstrokacizny". Wilamowitz dostrzeg przy tym powsta w wyniku bada homeryckich ironi sytuacji. Kwestia homerycka" bije wszelkie rekordy popularnoci i kady wyksztacony czowiek czuje si w obowizku mie wyrobiony w tym wzgl dzie pogld, podczas gdy Homer nie jest poet powszechnie czytanym i jest sabo znany nawet filologom (podobnie jak Biblia wiernym). Porwnanie z Bibli nie jest tu zreszt przypadkowe. W przedmowie do swej rozprawy Wilamowitz wysuwa jako postulat metodologiczny paralelizm bada Biblii i poematw homeryckich. Debata homerycka, jak celnie zauwaa F. M. Turner, zacza w owym czasie y ju wasnym yciem, zabijajc sam poezj. Szukajc argumentw przeciw opinii swych oponen tw, uczeni podwaali konstrukcj poetyck samych utworw. Wilamowitz zmodyfi kowa w sposb zasadniczy swoje stanowisko na temat Iliady i Odysei w swych p-

nych publikacjach. W rozprawie Die Ilias und Homer (1916) twrc Iliady podnis ju do rangi poety i uczyni autorem jej pieni I-VII oraz XI-XXIII, przy czym zako czenie tak zrekonstruowanego poematu, zawierajce przedstawienie mierci Achillesa, miao zagin i zostao zastpione przez aktualne zakoczenie (koniec ks. XXIII i ks. XXIV). Jednoczenie twierdzi, e poematy homeryckie poprzedzaa dugotrwaa tra dycja ustnej twrczoci epickiej, ktra uksztatowaa ich jzyk i technik kompozycji. W tej wanie tradycji rozwina si w Jonii poezja epicka, ktrej przedstawicielem jest Homer. W opublikowanej w podeszym ju wieku monografii Die Heimker des Odysseus (1927) jdro poematu widzia w opowiedzianej przez Odyseusza u Feakw historii jego powrotu, zakoczonej pomylnie na Itace. Histori t mia uzupeni sentymentalno-bukolicznymi scenami pobytu u Eumajosa inny poeta, a jeszcze ko lejny mia poczy te motywy z poematem o podrach Telemacha. Podsumowujc ten niezwykle krtki przegld bada homeryckich spod znaku pluralistw", nazywanych rwnie analitykami", nie mona nie wspomnie, e cho cia w jego ramach powstao na przestrzeni ponad stu lat setki artykuw i dziesitki monografii ksikowych, nie udao si ich autorom ustali jednolitych kryteriw i uzyska jakiegokolwiek konsensusu na temat genezy i charakteru eposu homeryckiego, co w konsekwencji musiao zdyskredyrowa ich analityczn metod. Naturaln reakcj na ten stan rzeczy byo podjcie bada pozwalajcych odkry poetyk" Ho mera i jedno kompozycyjn jego poematw. Na przeomie XIX i XX wieku coraz mocniejszym gosem zaczli wic przemawia unitaryci" nie tylko w Wielkiej Bry tanii i Francji, gdzie przez cay ten okres nie brak byo obrocw Homera i jednolito ci kompozycyjnej jego poematw, ale rwnie w Niemczech, w ktrych dotychczas wszechwadnie panowali analitycy". Rzecz znamienna, e w Niemczech na pocztku XX wieku w obronie jednoci artystycznej poematw homeryckich wystpili cieszcy si duym uznaniem tej miary uczeni jak C. Rothe czy E. Drerup. C. R o t h e rozpoczyna swe badania homeryckie jako zwolennik tezy Kirchofa. W trakcie studiw nad koncepcj artystyczn Iliady, ktrych efektem bya rozprawa Die Ilias ais Dichtung (1910), przeksztaci si w arliwego unitaryst bronicego jed noci kompozycyjnej i artystycznej Iliady. Nie przeczy, e Homer korzysta z wcze niejszych rde, ktrymi mogy by nawet inne poematy, ale jak twierdzi ich wyszukiwanie i wyodrbnianie w skonstruowanej wedug jednolitego planu arty stycznego epopei jest rzecz prn. W obronie jednoci poematw Homera najmocniej zabrzmia gos E. D r e r u p a, ktry na podstawie studiw porwnawczych poezji epickiej podj prb opisania

A. Kirchoff, Die Homerische Odyssee undibre Entwicklung, Berlin 1859, 1879.

74

75

LITERATURA GRECJI STAROYTNE] T. I

HOMER

poetyki" Homera". Chcc za wszelk cen wydoby samowystarczalno twrczego geniuszu Homera, nie wykorzysta jednak w peni materiau porwnawczego i zwr ci gwnie uwag na rnice midzy mitem i eposem oraz midzy krtkimi ludowy mi pieniami epickimi i eposem homeryckim, ktry nie mg si spontanicznie z ta kich pieni rozwin. Istnia, jego zdaniem, pewien rodzaj pieni przed Homerem, z ktrych nasz poeta zaczerpn cz materiau, ale podporzdkowa go wasnym ce lom. Wedug wasnej woli stworzy te jzyk poetycki celowo go archaizujc. Przyzna jednak, e Homer korzysta z typowych elementw i zasobu wyrae, w ktrych prze trway lady wczeniejszej cywilizacji. Uwaa, e poematy homeryckie s utworami jednolitymi, stworzonymi przy uyciu pisma przez jednego poet. Ich kompozycja jest w duym stopniu uwarunkowana tym, e byy przeznaczone do recytacji, ktra ze wzgldu na wytrzymao uwagi suchaczy nie moga przekracza dwu godzin. Kada z takich recytacji, obejmujca ok. 1000 wierszy, musiaa stanowi rodzaj jakiej mniej lub bardziej zaokrglonej caoci. Konieczno podziau wielkiego eposu na jednostki recytacyjne spowodowao powstanie pewnych przerw i niekonsekwencji w jego toku narracyjnym. Drerup znalaz w Iliadzie osiemnacie takich rapsodii. W Anglii najbardziej arliwym obroc jednoci poematw homeryckich na po cztku XX wieku by J. A. S c o t t , ktry podobnie jak Rothe przeszed w trakcie prowadzonych bada z pozycji separatystw na pozycje unitarystyczne. W swej pro gramowej rozprawie The Unity of Homer (1921) poprzez statystyczne badania jzy kowe wykaza, e w strukturze jzyka nie ma zasadniczych rnic midzy Iliad i Odysej. W jego przekonaniu s one dzieem jednego autora. Stosujc podobn me tod udowodni, e powtarzajce si wiersze nie mog stanowi wiadectwa wskazuj cego na pniejsze powstanie zawierajcych je czci utworu. Szczegln uwag zwr-. ci na podnoszone przez pluralistw" niekonsekwencje i sprzecznoci. Poprzez ich dokadn analiz w kontekcie poetyki homeryckiej wykaza, e prawdziwych sprzecz noci jest w tych poematach bardzo niewiele i e sprowadzaj si one do zwykych przeocze. W wikszoci przypadkw wynikaj one natomiast z bdnej interpretacji tekstu. Szczeglnie wymowne s rozdziay powicone homeryckiej charakterystyce bogw i bohaterw. Bogw przedstawia Homer jako wiecki poeta, a nie jako na uczyciel religii lub etyki. Sposb przedstawienia bohaterw, ktrzy s wysoce zindy widualizowani i zachowuj w caym poemacie ten sam charakter, przemawia rwnie za jednolitoci tych poematw i za jednym ich autorem. Pewien dysonans z pod krelan przez Scotta niezalenoci Homera stanowi jego ustalenia na temat epic kiego jzyka, ktry swym bogactwem i pynnoci zdradza dziedzictwo wielu pokole

E. Drerup, Homerische Poetik, I, Dos Homerproblem in Gegegenwart, Prinzipien und Methoden der Homererkldrung III, 1921.

poetw. Skoro poeta dziedziczy jzyk, to naleaoby przyj, e dziedziczy rwnie elementy treci i kultury, co autor rozprawy przemilcza. Jego zdaniem Homer jako autor Iliady i Odysei, jedynych przypisywanych mu we wczesnej staroytnoci poema tw, y w wieku IX i w swych poematach przedstawi cywilizacj mykesk epoki schykowej w pobliu 1100 r. przed Chr. Nie mg w adnym wypadku tworzy w VII i VI wieku, w epoce rozkwitu liryki, ktr poprzedzia twrczo epicka. Do wybitnych unitarystw angielskich naley rwnie C M . B o w r a, autor wy soko cenionej monografii Tradition and Design in the Iliad (1930). W przeciwie stwie do swych poprzednikw akcentuje on jednak mocno tradycyjne elementy sztu ki i jzyka homeryckiego i korzeni tej twrczoci szuka w kulturze mykeskiej. Jego badania komparatystyczne, uwzgldniajce epik bohatersk wszystkich epok i kul tur, ktre znalazy wyraz w monografii The Herok Poetry (1957) w parze z badaniami M. Parry'ego i A. Lorda nad epik ludowych twrcw Czarnogry, wytyczyy w du ej mierze kierunek bada homeryckich na ostatnie pwiecze XX wieku. W nurcie bada objtych wsplnym mianem kwestii homeryckiej" jednomyl no pogldw panuje, jak widzimy, tylko w tym punkcie, e przed Homerem istnia a jaka poezja. Rnice zda pojawiaj si jednak natychmiast wraz z prb okrele nia charakteru tej poezji i jej znaczenia dla aktualnego stanu poematw homeryckich. Z grubsza rzecz biorc mona je sprowadzi do trzech stanowisk. Stanowisko kra cowo separatystyczne zakada, e ta pierwotna poezja istniaa w formie krtszych pie ni poczonych ze sob przynalenoci do jednego mitycznego cyklu, ktre niemal spontanicznie stopiy si w jeden wielki poemat epicki. Stanowisko to zyskao miano teorii pieni". Inne zostao nazwane teori jdra", poniewa pierwotny poemat, skomponowany wok jakiego jednego motywu, takiego jak gniew i aristeja Achille sa, powrt i przygody Odyseusza, stanowi w myl jego zaoe zaczyn i rdze aktual nych poematw homeryckich. Ich obecny ksztat jest oczywicie wynikiem rozszerza nia wraz z upywem czasu pierwotnego poematu o pokrewne motywy i wtki boha terskie. Chocia obie powysze teorie w ich czystej formie zostay szybko zaniechane, ich lady dadz si atwo wykry w bardziej wyrafinowanej teorii kompilacji, opartej na zaoeniu, e twrczo Homera bya poprzedzona dugotrwa tradycj poezji epickiej, ktrej zawdzicza doskonao swego jzyka i wiersza. T bogat tradycj mia wanie zebra, przepracowa i wedug wasnych zaoe artystycznych uoy w fabu jaki uzdolniony poeta. Popularno jego poematu bya inspiracj dla po wstania innych utworw, ktre byy z kolei wtapiane w ten wielki, rozrastajcy si poemat. Przedstawiciele tej teorii rni si jednak co do tego, w jakim konkretnie momencie rozwoju poezji epickiej wkroczy ten uzdolniony poeta" i jaka jest jego rola w ostatecznym uksztatowaniu Iliady i Odysei. Mimo e z reguy uwaaj Home ra za genialnego poet jego rol sprowadzaj zazwyczaj do zebrania i uoenia w jedn

76

77

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

cao wielu istniejcych ju wczeniej poematw, ktre analiza literacka pozwala wy kry i wyodrbni. Najbardziej reprezentatywnym przedstawicielem tej teorii by Wilamowitz-Moellendorf, ktrego pogldy w kwestii homeryckiej wyej przedstawili my. Tym trzem teoriom separatystw przeciwstawia si mocno teoria unitarystw, ktrzy nie negujc bogatej tradycji epickiej poprzedzajcej poematy homeryckie uwa aj, e s one dzieem jednego poety, ktremu zawdziczaj sw artystyczn i ideow jedno i wielko. Problemy podnoszone w kwestii homeryckiej", dotyczce genetycznych uwarun kowa eposu homeryckiego, zdominoway rwnie badania homerologw w drugiej poowie XX wieku. Mona w nich wyrni dwa uzupeniajce si w zasadzie cho nie nawizujce do siebie nurty: europejski, nazywany neoanaliz", i amerykaski, wyrosy z inspiracji studiw M. Parry'ego i A. L o r d a na temat epiki tworzonej ustnie. Miano neoanalizy" wprowadzi do studiw homeryckich J.T. K a k r i d i s , autor jednej z najciekawszych ksiek na temat Iliady, opublikowanej najpierw w j zyku nowogreckim (1944), a nastpnie w Szwecji w jzyku angielskim jako Homeric Researches (Lund 1949). Rzecz charakterystyczna, e w 1945 r., w rok po greckiej pu blikacji monografii Kakridisa, ukazaa si w Szwajcarii rozprawa H. P e s t a l o z z i e g o Die Achilleis ais Quelle der Ilias, ktrej autor niezalenie od greckiego badacza wy chodzc z pozycji cile unitarystycznych poddaje szczegowej analizie niektre ze scen, dla ktrych paraleli w poematach cyklu epickiego szuka rwnie Kakridis. Obaj analizuj np. scen mierci Patroklosa, opowiedzian przez Homera na pocztku XVIII pieni Iliady w taki sposb, jakby to bya mier samego Achillesa, i znajduj dla niej wzorzec w motywach opisu mierci Achillesa w Etiopidzie. Pestalozzi, ktry rde Iliady szuka w jednym modelowym dla niej poemacie, sdzi, e by nim zagi niony poemat o Achillesie, z ktrego inspiracj czerpa zarwno Homer, jak autor Etiopidy. Charakterystyczne dla obydwu uczonych poszukiwanie rde eposu home ryckiego na podstawie analizy motyww cyklu epickiego stao si wyznacznikiem me todologicznym nurtu badawczego okrelanego mianem neoanalizy". W tym nurcie najwiksze osignicia zawdziczamy dwu wybitnym uczonym niemieckim W . S c h a d e w a l d t o w i, jako autorowi cenionego powszechnie dziea Von Homers Wek und Werk (1966), i W. K u l l m a n n o w i , autorowi obszernej monografii na temat rde Iliady: Die Quellen der Ilias (1960). W. Schadewaldt, nawizujc do stu diw Kakridisa i Pestalozziego, podda gruntownej analizie siedem scen w Iliadzie, ktre dostarczyy jednoznacznych argumentw na wykorzystanie w nich wzorw z cyklicznej Etiopidy. Utrzymywa przy tym, wbrew tradycyjnym przekonaniom, przypisujcym autorstwo Etiopidy yjcemu w VI wieku przed Chr. Arktinosowi z Miletu, e dzieo to w swej podstawowej formie jako poemat o Memnonie poprze dzio powstanie Iliady (s. 158). W. Kulmann, chocia wielokrotnie podkrela, e dla

neoanalitycznej tezy nie ma wikszego znaczenia, czy w Iliadzie naladowana jest Etiopida, czy jaka jej wczeniejsza wersja, to jednak poddajc dokadnej analizie Proklosowe streszczenie cyklu epickiego i wyszukujc w Iliadzie wszelkie moliwe z nim zwizki (s. 227-357), zdawa si przyjmowa, e pewne poematy cykliczne s od niej starsze. Szukanie rde eposu homeryckiego w poprzedzajcym go konkretnym i roz poznawalnym poemacie byo dla zwolennikw teorii Parry'ego i Lorda niewybaczal nym bdem, dlatego studia neoanalitykw spotkay si z niezwykle ostr i niesympa tyczn krytyk takich wpywowych recenzentw jak D. P a g e i F. M. C o m b e l l a c k . Ich recenzje sprawiy, e ten rodzaj studiw nie wzbudzi adnego zaintereso wania w caym anglojzycznym obszarze wiata filologicznego. Naley zauway, e z kolei w studiach homeryckich prowadzonych w Europie poza obszarem jzyka an gielskiego a do 1960 r. nie przywizywano adnej wagi do bada porwnawczych z improwizowan epik poudniowych Sowian, zainspirowanych pracami M. Parry'ego i A. B. Lorda. Ich znaczenie dla peniejszego zrozumienia charakteru eposu homeryckiego w peni doceni dopiero A. L e s k y w swym opracowaniu Historii Li teratury Greckiej z 1963 r.12 i w artykule o Homerze dla Real Enzyklopedie von PaulyWissowa13. Tymczasem, jak zauwaa M. Willcock14, te dwa rodzaje studiw mog si wzajemnie uzupenia. Badania neoanalitykw dostarczaj interesujcego materiau, ktry daje si doskonale interpretowa w kategoriach twrczoci oralnej. I tak np. scena mierci Patroklosa przedstawiona w Iliadzie w taki sposb, jakby to bya mier samego Achillesa, nie musi by interpretowana w kategoriach historii motyww", jak to czyni W. Kullmann, lecz moe by wynikiem tego, e sam Homer przy innej okazji przedstawi scen mierci Achillesa przy Skajskiej Bramie i teraz wiadomie lub niewiadomie wykorzysta to przedstawienie przy opisie analogicznej sceny mierci Patroklosa. W twrczoci ustnej mwi si w takim przypadku o typowych scenach" lub tradycyjnych motywach". Neoanalityczn wraliwo, zwracajc uwag na r da twrczoci Homera, w poczeniu z teori oraln mona by, zdaniem Willcocka, okreli jako przywracanie poety poezji". W tym kontekcie wypada odwoa si do stwierdzenia A. Lesky'ego, e w aktualnym stanie wiedzy na temat charakteru twr czoci Homera kwesti homeryck" wyznacza dzi problematyka oralnoci i zapisu jego poematw.

12

13

Geschichte der Griechischen Literatur, Berno 1963 Homeros, RE Suppl. XI, szp. 687-846. 14 Neoanalisis, [w:] New Companion to Homer, s. 186 nn.

78

79

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

C. O r a 1 n o " i 1 i t e r a c k o " p o e z j i h o m e r y c k i e j W wietle bada zapocztkowanych w latach trzydziestych XX wieku przez M. P a r r y'ego i A. B. L o r d a15 i prowadzonych przez wielu uczonych przez kilka ostat nich dziesicioleci nad poematami homeryckimi jako utworami wyrastajcymi z tra dycji poezji tworzonej i przekazywanej ustnie, stao si oczywiste, e utrwalon na pi mie twrczo Homera poprzedza wielowiekowy rozwj epickiej poezji ustnej. Przy pada on niewtpliwie gwnie na tzw. wieki ciemne, chocia nie wykluczone, e to warzyszy ju wysoko rozwinitej kulturze kretesko-mykeskiej, na co znajduj uczeni coraz wicej dowodw natury materialnej i jzykowej. Iliada i Odyseja, dwa pomnikowe arcydziea sztuki epickiej, ktre tradycja literacka na zawsze zwizaa z imieniem Homera i traktowaa jako najstarsze zabytki literackie Grecji i Europy, jawi si w wietle tych bada jednoczenie jako uwieczenie dugiego okresu rozwo ju poezji tworzonej bez znajomoci pisma. W zwizku z tym na nowo stajemy przed trudnym do rozstrzygnicia problemem, czy poematy te zostay skomponowane z pomoc czy bez pomocy pisma, a dalej: kiedy, przez kogo i po co zostay spisane. Posiadane przez nas dokumenty zewntrzne i analiza samych utworw pozwalaj tyl ko na formuowanie pewnych mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez. Nie ulega wtpliwoci, e wiat bohaterw przedstawiony w obydwu homeryckich poematach jest wiatem wysoko rozwinitej kultury przedpimiennej, w ktrej obok wystpw zawodowych pieniarzy, takich jak przebywajcy na dworze Feakw De modokos (Od. VIII, 62 nn.) i na dworze Odyseusza Femios {Od. XXII, 331 nn.) ogromna rol odgrywaa umiejtno opowiadania przez samych bohaterw. Du cz Odysei wypeniaj opowieci" woone w usta bohaterw, ktre znakomicie po szerzaj wiat bezporednio przedstawionych zdarze i doskonale uzupeniaj obraz historii trojaskiej. Helena, przyjmujc gocinnie w swym domu Telemacha i syna Nestora, Pizystrata, i zachcajc ich do opowiadania o swych sprawach, sama zaczyna snu opowie o wizycie przebranego Odyseusza w Troi (Od. IV, 238 nn.). Menelaus i Nestor opowiadaj histori swoich powrotw spod Troi (Od. III, 254 nn, IV, 351 nn., III, 103 nn.), Odyseusz opowiada Feakom ca histori swych dziesicioletnich wdrwek (9-12). Cie Agamemnona opowiada o pogrzebie Achillesa (Od. XXIV, 36 nn.). Syszymy opowie o polowaniu na dzika jako przyczynie blizny na nodze Odyseusza (Od. XIX, 392 n.) i trzy zmylone przez niego yciorysy" opowiedziane Atenie (Od. XIII, 256 nn.), Eumajosowi (Od. XIV, 191 nn.) i Penelopie (Od. XIX,

Doskonae wprowadzenie w charakter ich pracy terenowej i bada porwnawczych z epik poud niowych Sowian daje A. Parry w obszernym wstpie do: The Making of Homeric Verse. The Collected Papers ofM. Parry, ed. A. Parry, Oxford 1971, s. IX-L.

15

165 nn.). Iliada zawiera natomiast opowie o przepowiedni w Aulidzie, gdzie zebray si wojska, by wyruszy na Troj (//. II, 301 nn.), wspomnienia Nestora o dokona nych przez niego w modoci czynach (//. I, 260 nn.; VII, 124 nn.; XI, 670 nn.; 23, 629 nn.), Feniks opowiada Achillesowi swj yciorys, aby przykadem wasnego ycia przekona go do pogodzenia si z Agamemnonem (//. IX, 447 nn.). Spoeczestwo Homerowe lubi sucha tych opowieci i potrafi doceni narratorski talent opowiada jcego. Kiedy Eumajos przyjmuje w swej pasterskiej chacie przebranego Odyseusza i po kolacji opowiada o tym co wydarzyo si na Itace w momencie, gdy ma przywo a minione wydarzenia ze swego ycia, kreli ywy obraz takiego wieczornego seansu spdzonego na suchaniu opowieci: Gociu, gdy mnie o to pytasz tak troskliwie, usid spokojnie, bd dobrej myli, pij wino i suchaj. Noce s teraz bez koca, mona spa, ale mona te sucha rzeczy ciekawych" i rzeczywicie seans wzajem nych opowieci trwa do biaego rana (Od. XV, 391 nn.). Eumajos ponadto, chwalc Odyseusza jako narratora, stwierdza, e oczarowuje on swym sowem jak natchniony przez bogw piewak, i nigdy nie ma si dosy suchania jego opowieci" (Od. XVII, 518-521). Do biaego rana" suchali te w ogromnym skupieniu jak oczarowani" opowieci Odyseusza Feakowie (Od. XI, 333-34 XIII, 1-2). Wysoka ocena kunsz tu narratorskiego przy stole" jest czym naturalnym dla tego spoeczestwa. Obok zwykych amatorw Odyseja przedstawia nam ponadto zawodowych pieniarzy, kt rzy zarabiaj na ycie opowiadaniem, swym piewem uwietniajc uczty i witeczne zgromadzenia. Wspomniani ju wyej Demodokos i Femios w swych wystpach pu blicznych podejmuj przy tym tematy z tego samego krgu wydarze zwizanych z obleniem i zdobyciem Troi, ktre stanowi przedmiot naszej Iliady i Odysei. De modokos piewa o paralelnym do Iliady motywie ktni" midzy Odyseuszem i Achillesem, o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia i zburzeniu miasta. Femios podejmuje natomiast pokrewne Odysei tematy dramatycznych powrotw" (nostoi) bohaterw do swych domw po zdobyciu Troi. Podobnie jak Homer, rozpoczynajc pie zwracaj si z prob o natchnienie do Muz, ktre pozwalaj im gosi prawd o przeszoci". Femios wyznaje z pokor, e tylko Muza zna ca prawd, a nam dana jest jedynie wie (kleos) o niej i nie znamy niczego". Bez daru Muz pieniarz byby bezsilny (II, 485-492), On sam jest samoukiem" (autodidaktos), a tylko bogini za siaa w nim wszelkie rodzaje pieni" (Od. XXII, 347-48). Demodokos te ca sw wiedz zawdzicza Muzom" (Od. VIII, 488), a piewana przez niego na prob Ody seusza pie na temat wprowadzenia do Troi drewnianego konia" w taki sposb jakby sam by przy tym lub sysza od kogo, co by z nimi", jest wrcz potraktowana jako dowd objawionej mu przez Muzy prawdy (Od. VIII, 496-98). W jakim stop niu wystpy tych pieniarzy odzwierciedlaj charakter epickiej twrczoci autora Ilia dy i Odysei, a w jakiej s tylko reliktami przedstawianej w tych utworach epoki hero-

80

81

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

icznej (kultury brzu), trudno jest dzisiaj rozstrzygn. Biorc pod uwag odkryte na pocztku ubiegego wieku przez M. Parry'ego w epice Homerowej cechy stylu formularnego, charakterystycznego dla improwizowanej poezji tworzonej ustnie, mamy podstawy sdzi, e przedstawieni w Odysei piewacy maj wiele rysw z autoportretu poety. Jeli jednak przyjmiemy, idc ladem A. B. Lorda16, G. S. Kirka17 i innych zwolennikw oralnoci" Homera, e Iliada i Odyseja zrodziy si z improwizacji ana logicznych do wystpw Demodoka i Femiosa, pojawi si natychmiast kilka powa nych trudnoci. Pierwsza zwizana jest ju z sam dugoci tych poematw. Publicz ne wystpy niepimiennych poetw nowoytnych improwizujcych bd recytuj cych swe utwory podobnie jak wystpy Femiosa i Demodoka, o ktrych jest mowa w Odysei, wypeniaj z reguy nie wicej ni jak cz popoudnia lub wieczoru. Dugo trwania tych wystpw ograniczona jest moliwociami zarwno wykonawcy jak suchaczy. Taki pojedynczy wystp, trwajcy 2-3 godziny mg obejmowa recy tacj 500-900 wierszy, czyli mniej wicej dugo jednej z 24 pieni, na jakie jest po dzielona Iliada i Odyseja. Bez trudu mona sobie wyobrazi seanse poetyckie, na kt rych recytowano Hymny homeryckie liczce 300-560 wierszy, czy nawet dusze od nich dwukrotnie poematy Hezjoda. Mogy si one odbywa z okazji jakich uroczy stoci religijnych lub pastwowych. aden religijny festiwal nie mg jednak zapew ni recytacji caej Iliady czy Odysei. Gdybymy potraktowali te poematy jako dziea zrodzone z twrczoci ustnej, musielibymy przyj, e ich recytacja odbywaa si przez wiele kolejnych dni i tylko wyjtkowy dar opowiadania i geniusz poety sprawia y, e nie brakowao suchaczy na wszystkich kolejnych seansach poetyckich. Badania prowadzone przez M. Parry'ego i A. B. Lorda w latach 1933-1935 na terenach Serbii i Chorwacji, gdzie ywa bya jeszcze w tym czasie tradycja ustnie tworzonej epiki bo haterskiej, i zebrana przez nich olbrzymia dokumentacja18 pokazay, e pieniarze s w stanie przez wiele kolejnych dni gromadzi na seansach poetyckich wok siebie suchaczy i przy akompaniamencie prostego instrumentu strunowego (gli"), korzy stajc z tradycyjnej miary wiersza i stworzonego w nim sformalizowanego jzyka snu opowie nie ustpujc rozmiarami Iliadzie i Odysei. Skoro byo to moliwe w przed wojennej Jugosawii, w ktrej tylko niewielki procent spoeczestwa ze rodowiska rolniczego i pasterskiego, yjc na styku z cywilizacj wielkomiejsk, przechowywa tradycje kultury niepimiennej, to tym bardziej byo moliwe w wysoko rozwinitej kulturze przedpimiennej Grecji drugiej poowy VIII wieku, kiedy to zdaniem wik szoci wspczesnych homerologw powstay w znanym nam ksztacie Iliada i Odyse-

ja. Wysza kultura duchowa epoki Homera i jego wyjtkowy talent poetycki maj przy tym stanowi wystarczajce wyjanienie nieporwnywalnie wyszego kunsztu poetyckiego i nieporwnywalnie bardziej wyrafinowanej kompozycji epiki starogreckiej. Przyjcie tej analogii nie usuwa bynajmniej dalszych trudnoci. Nie daje odpo wiedzi na najtrudniejsze pytanie, dotyczce sposobu i momentu utrwalenia tych po ematw na pimie. A. B. Lord, ktry podobnie jak M. Parry spisywa osobicie dyk towane przez pieniarzy jugosowiaskich teksty wykonywanych wczeniej przez nich poematw, doszed do przekonania, e podobna sytuacja moga si zdarzy pod ko niec VIII wieku w staroytnej Grecji, gdy zacza si rozpowszechnia znajomo pi sma zapoyczonego wiek wczeniej z Fenicji i dostpny sta si w odpowiedniej iloci materia do pisania. Krtko mwic, nie znajcy pisma Homer mg mie rwnie swojego A. Lorda, ktremu przez okres wielu tygodni dyktowa swoje poematy, wy konywane wczeniej wielokrotnie przed zgromadzon publicznoci. A. B. Lord, ob serwujc przez kilka lat i dokumentujc poetyck twrczo jugosowiaskich glarzy", zauway, e kiedy powoli dyktuj swe teksty, ich sztuka osiga pod kadym wzgldem znacznie wyszy poziom artystyczny ni w trakcie bezporednich wystpw publicznych. Jednoczenie zaobserwowa, e ci z nich, ktrzy opanowali sztuk czyta nia i pisania, staraj si z miejsca utrwali na pimie tworzone wczeniej ustnie po ematy, co im si znakomicie udaje, ale jeli nastpnie prbuj tworzy przy uyciu pi sma, zatracaj styl formularny i ich twrczo staje si prozaiczna. Na tej podstawie sformuowa twierdzenie: pieniarz traci moc twrcz, gdy nauczy si czyta i pisa" (The ora poets powers are destroyed if he learns to read and write"). Dla rekon strukcji historii powstania i przekazu poematw homeryckich wane znaczenie moe mie rwnie jego inne, oparte na bezporedniej obserwacji stwierdzenie, e aden ustnie skomponowany poemat nie moe by przekazany przez tradycj ustnej pieni bez zmian". We wszystkich badanych przez niego przypadkach okazywao si bo wiem, e ten sam utwr wykonywany ponownie przez tego samego pieniarza, mimo jego zapewnie, e jest to dokadnie to samo, rni si znacznie dugoci i uyciem wielu ekwiwalentnych wyrae od poprzedniej wersji. Rnice te wzrastay przy tym niemal proporcjonalnie do czasu, jaki dzieli oba wykonania. W wietle tego stwier dzenia tylko bezporednie zapisanie utworu zapewnia jego autentyczne brzmienie. Dlatego wanie, biorc pod uwag niepowtarzaln doskonao artystyczn poema tw homeryckich, A. B. Lord wykluczy moliwo ich ustnego przekazywania i zaproponowa hipotez o ich podyktowaniu przez ustnie tworzcego poet" osobie, ktra potrafia to zapisa.

16

The Singer of Taks, Cambridge, Mass. 1960; Homer as OralPoet, HSCPh 72, 1968, s. 1-46. The Songs of Homer, Cambridge 1962; Homer and the Ora Tradition, Cambridge 1976. 18 Zob. Milman Parry Collection of Southslavic Texts (Harvard University Library).
17

82

83

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

Hipoteza A. B. Lorda na temat dyktowanego" Homera zostaa przyjta z rezerw przez takich wybitnych uczonych jak A. Lesky, C. Whitman, H. T. Wade-Gery19, ktrzy woleli pozosta przy zaoeniu, e to sam poeta, korzystajc z umiejtnoci pis ma, komponowa przy jego uyciu swe monumentalne dziea. Za przyjciem takiego rozwizania, jak dobitnie uzasadni A. Parry, przemawia przede wszystkim niespoty kana w twrczoci ustnej" zwarto kompozycyjna tych dzie i ekonomia rodkw artystycznego wyrazu, wolna od wpywu na reakcje suchaczy. Amerykaski badacz susznie przy tym zwrci uwag na rnic pync z faktu znajomoci pisma w sta roytnej Grecji koca VIII wieku, w ktrej nadal istniaa wysoko rozwinita kultura przedpimienna i w nowoytnej Jugosawii, gdzie znajomo pisma otwieraa na tychmiast pieniarzowi drzwi do wszelkich zdobyczy kulturowych wspczesnego wiata. Korzystajc z caego dorobku kultury oralnej i tkwic mocno w stworzonej przez ni tradycji literackiej, aojdos grecki znajomo pisma mg zatem bez prze szkd wykorzysta do zapisania swej ustnie stworzonej twrczoci, a sam akt zapisy wania przeksztaci w proces udoskonalajcego tworzenia. Biorc pod uwag powolne rozprzestrzenianie si w Grecji znajomoci przejtego w IX wieku od Fenicjan pisma i dostpno materiau pimiennego, przyjmuje si, e zapisanie dzie Homera, a wic i pocztek ich istnienia jako literatury", mogy mie miejsce najwczeniej w koco wej czci VIII wieku przed Chr. Odosobnione stanowisko w tej sprawie zajmuje wybitny badacz twrczoci Homera G. S. Kirk, ktry opierajc si na zebranej przez M. Parry'ego dokumentacji, usiuje podway tez A. B. Lorda na temat niemoliwo ci przekazu ustnego tekstw literackich w niezmienionej formie i przyjmujc, e taki przekaz by w staroytnej Grecji moliwy, gotw jest nawet zaakceptowa ustalon przez D. L. Page'a dat powstania Iliady i Odysei na wiek IX, ale ze wzgldu na ich monumentalne aspiracje" za bardziej waciwy uwaa wiek VIII. Przyjmuje wic, e Iliada i Odyseja s w caoci bezporednim wytworem tradycji ustnej i e to wanie ich monumentalna kompozycja" i doskonao artystyczna" pozwoliy im w nie zmienionej formie przetrwa przez sto lub wicej lat do momentu, kiedy ze wzgldu na rapsodyczne konkursy" na Panatenajach powstaa w VI wieku potrzeba spisania ich penego tekstu. Uwaa bowiem za rzecz niemoliw, by tak wielkie dokonanie, jakim byoby spisanie pod koniec VIII wieku dzie Homera, nie zostao w pamici Grekw odnotowane. Oczywicie atwiej nam, wychowanym w kulturze, w ktrej poezja i literatura ko jarz si natychmiast z tekstem pisanym, przyj tez, e dwa najwikszej rangi arcy dziea sztuki poetyckiej, jakimi s niewtpliwie Iliada i Odyseja, powstay i zostay przechowane przy uyciu pisma, ale musimy pamita, e to jest tylko hipoteza, ktra
19

nie moe by poparta adnymi rzeczowymi dowodami. W realiach kultury starogreckiej, ktra w przeciwiestwie do cywilizacji bliskowschodnich rozwijaa si przez tak dugi okres bez znajomoci pisma i ktra dziki temu wanie moga osign niespo tykany gdzie indziej rozkwit poezji tworzonej ustnie, jest jak uzasadnia G. S. Kirk20 cakiem prawdopodobne stworzenie bez pomocy pisma monumentalnych poematw w rodzaju Iliady i Odysei. Stao si to moliwe, jego zdaniem, zwaszcza w obliczu zasadniczych przemian gospodarczych i spoecznych, jakie si dokonay w VIII wieku przed Chr. Kolonizacja, rozwj wymiany handlowej, wytwrczoci, rozwj miast i zanik ustroju krlewskiego przerway tradycyjny sposb ycia, ktry trwa z niewielk przerw na kocu epoki brzu i pocztku epoki elaza przez wiele stuleci. Brak wczeniejszej znajomoci pisma i jego bardzo powolne upowszechnianie si sprawiy, e tradycyjna twrczo poetycka przetrwaa a do epoki, w ktrej zgin y tradycyjne ograniczenia wielkoci i formy ustnie tworzonej poezji i stao si moli we zgodnie z nowym duchem epoki stworzenie monumentalnych poematw. Nie ma wic, jego zdaniem, bezporedniego zwizku przyczynowego midzy powstaniem tych poematw i wprowadzeniem pisma. S to zjawiska paralelne, bdce wytworem ducha tej samej epoki. Pokolenie pniej wraz z rozprzestrzenianiem si znajomoci pisma zacz powoli zanika twrczy duch ustnej poezji, ktry by ju w stanie stwo rzy tylko naladujce Homera poematy cyklu epickiego i Hymny Homeryckie. Wy wody brytyjskiego uczonego brzmi bardzo przekonywajco. Sdz, e atwiej byoby nam zgodzi si rwnie z drug czci jego hipotezy, zakadajc ustne przekazanie tych tekstw przez okres jednego lub dwu stuleci, gdyby odwoa si on i w tym przypadku do realiw kulturowo-spoecznych Grecji VIII wieku, a nie do wtpliwej i skutecznie przez A. Parry'ego podwaonej analogii z oraln poezj jugosowiask. Wydaje si bowiem, e zaistniay w wyniku zachodzcych przemian spoecznokulturowych zanik inwencji twrczej w zakresie poezji oralnej i odczuwana niewt pliwie wielko stworzonych przez Homera poematw sprzyjay dziaalnoci odtwr czej; zachcay do pamiciowego ich opanowania i do ich publicznej recytacji. W ten sposb zrodzia si dziaalno (praktyka) rapsodw, ktra miaa do si, by prze trwa jeszcze przez ca epok archaiczn i klasyczn. Skoro w V i IV wieku syszymy o rapsodach, ktrzy, chocia nie grzesz zbyt wysokim ilorazem inteligencji, chepi si pamiciowym opanowaniem obydwu caych poematw Homera, to dlaczego nie mogliby tego dokona zafascynowani wystpami Homera jego bezporedni ucznio wie, ktrzy sami mienili si Homerydami"? Rzecz to natomiast dobrze znana, e nawet w epoce klasycznej, kiedy znajomo pisma bya powszechna, rapsodzi uczyli si na pami tekstw Homera jedni od drugich ze suchu, a nie z nie podzielonych

Zob. tame, s. 58.

The Cambridge History of Greek Literatur, s. 46.

84

85

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

na sowa tekstw zapisanych na niewygodnych w uyciu papirusowych zwojach. Pierwszymi spadkobiercami Homera mogli by oczywicie autorzy Hymnw Homeryckich i epickiego cyklu, ktrych tradycja czya z Homerydami z Chios.

D. N a j n o w s z a rozwizania kwestii

prba homeryckiej

W nieco inny sposb prb rozwizania kwestii homeryckiej" podj w ostatnim czasie G. L a m b i n , ktry pod auspicjami Narodowego Komitetu Bada Nauko wych (CNRS) opublikowa w Paryu w 1995 r. obszern monografi pt. Homere, le compagnon (Homer, towarzysz"). Jest to, jak sam na wstpie zaznacza, ostrona i nowatorska odpowied na postawione ju w 1664 r. przez ks. d'Aubignac i podjte nastpnie w r. 1795 przez A. Wolfa pytania, [...], odpowied oparta na faktach faktach jzykowych, historycznych lub archeologicznych, do ktrych doczono zbyt dotychczas lekcewaone wiadectwa staroytne" i dodajmy analiz samych pie ni Homera w aspekcie jego poetyckiej wyobrani (s. 11). Analiza wiadectw staro ytnych o Homerze, a cilej tego wszystkiego, co o nim mwiono i opowiadano przez ca staroytno, dokonana w wietle zrekonstruowanej przez autora historii plemion greckich po tzw. najedzie Dorw, w wiekach ciemnych" (XI-IX wiek) i epoce archaicznej (VIII-VI wiek) pozwolia mu na stworzenie miaej hipotezy o istnieniu nie jednego Homera, lecz caego zastpu pokole poetw, okrelanych po spolit nazw homeroi, w pierwotnym (achajskim) znaczeniu towarzysze". Autor monografii na podstawie szczegowych analiz w taki mniej wicej sposb rekonstru uje prehistori i histori eposu homeryckiego (s. 165-170). Stwierdza, e (1) ju na dworach mykeskich, w kulturze, ktra tak wielk wag przywizywaa do sztuki, musieli istnie poeci, aojdowie, twrcy heksametru i techniki oralnej, zrzeszeni w ro dzaj towarzystw i std byli nazywani homeroi. (2) Gdy ten wiat z XII wieku prze sta istnie, nie zginli bynajmniej razem z nim poeci-towarzysze, lecz to oni wanie zachowali to, co najszlachetniejsze ze zbiorowej pamici o dawnej wietnoci. Wielu z nich, przybyych z Beocji, Tessalii, Argolidy, Achai i z caego Peloponezu, osiedlio si, tak jak inni Grecy, w Eolidzie i Jonii. Tu, w nowym wiecie przyczynili si oni do stworzenia dla wszystkich imigrantw nowej, panhelleskiej" pamici, nie tylko podtrzymujc tradycj dawnej poezji oralnej, lecz take tworzc now wszechgreck poezj, ktra moga da pocztek pniejszej Iliadzie i Odysei. Wraz z odrodzeniem politycznym i kulturowym w VIII wieku nastpuj rewolu cyjne zmiany rwnie w dziedzinie twrczoci poetyckiej. Tradycyjna, tworzona ust nie poezja aojdw nie zamiera wprawdzie, lecz staje si jaowa" i zdobywa si na

stworzenie poematw cyklu epickiego, takich jak Maa Iliada czy Zburzenie Ilionu, a do gosu zaczyna dochodzi, korzystajc ze znajomoci pisma, poezja elegijna, jambiczna i liryczna. Homer ukryty jest teraz za fasad Homerydw", dostosowanych do nowej sytuacji aojdw, ktrych mona ju datowa. Uwaany przez legend za ucznia Homera Arktinos z Miletu y w drugiej poowie VIII wieku, o pokolenie modszy Kreofylos z Samos w wieku VII. Jak przypuszcza G. Lambin, wanie pod koniec VIII wieku przed Chr. Homerydzi stworzyli (z pomoc pisma) obszern, mo numentaln cao, Iliad, wykorzystujc rapsodie nalece do cyklu o gniewie Achil lesa i doczajc do nich Katalog okrtw" i Dolonej". Odyseja, ktr na podstawie kryteriw lingwistycznych uwaa za utwr pniejszy, miaa w podobny sposb po wsta w wieku VII w krgu Homerydw na Samos lub Chios. Poematy homeryckie wyrastaj wic jednoczenie z pisma i z twrczoci ustnej: byy zarwno improwizo wane wedug odwiecznych zasad kompozycji oralnej i stylu formuowego, jak te po woli dopracowywane przez zawodowych poetw, ktrym po czci zawdziczaj sw doskonao i jedno kompozycyjn. Ich doskonao jest bowiem tego rodzaju, e nie wymaga istnienia genialnego poety, a jedno taka, ktra nie zakada jednego au tora. Homerydzi weszli wic w posiadanie wielkiego skarbca poezji epickiej, ktrego wycznoci zazdronie strzegli i rocili sobie prawo do decydowania o lekturze i pu blicznej recytacji posiadanego przez nich tekstu, ktrego wersj, owoc ich trudu, uwaali za miarodajn. Bez przesady wic, jego zdaniem, mona powiedzie, e Iliada i Odyseja s dzieem Homerydw, ktrzy rocili sobie prawo wzbogacania tych poe matw przez kolejne trzy stulecia, czego przykadem jest Kynaithos z Chios i jego uczniowie. Analiza wiadectw staroytnych na temat Homera daje natomiast podstawy do stwierdzenia, e a do poowy VI wieku jego imi oznaczao poet, twrc tradycyjnej poezji epickiej i byo nazw zbiorow w liczbie pojedynczej. Dopiero w drugiej poo wie VI wieku wyania si on powoli jako poeta, najpierw w Atenach i Sparcie. W Atenach tyran Pizystrat lub jego syn Hipparch mieli zatroszczy si o posiadanie tekstu Iliady i Odysei, a jest rzecz prawdopodobn, e w tym samym czasie by w je go posiadaniu rwnie Theagenes z Region. Wydania, a raczej odpisy tekstw tych poematw na wiksz skal pojawiaj si dopiero w V wieku i s szczeglnie liczne w wieku IV i III. Wydania te, jak wiadcz znaleziska papirusowe, nie rnic si w zasadniczy sposb zawieray niezliczon ilo wariantw, najczciej w formie do datkowych wierszy pochodzenia rapsodycznego. Iliada i Odyseja nie przestaway bo wiem by poematami ustnymi, ywymi, recytowanymi publicznie i traktowanymi ja ko wsplne dobro wszystkich Grekw. Ich znajomo bya nierozcznie zczona ze wiadomoci przynalenoci do krgu greckiej kultury. I dlatego w poowie II wieku przed Chr. w obliczu miertelnego zagroenia pastwowoci greckiej (macedoskiej)

86

87

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

przez potg Rzymian, pojawia si wulgata", oczyszczony z dodatkw rapsodycznych tekst obydwu poematw, ktry sta si podstaw caej pniejszej tradycji rkopimienniczej. Jak podkrela G. Lambin, ten oczyszczony tekst nie jest zasug ani po etw, ani uczonych, ani wielkich tego wiata", lecz rezultatem zbiorowej woli", a cilej zbiorowej potrzeby" potwierdzenia swojej zagroonej tosamoci przez zebranie w czystej formie tego, co jako najdoskonalsze stworzya kultura helleska (s. 168-9). Jest to jednoczenie moment, od ktrego poematy te staj si literatur", s czytane. Podsumowujc swoje wywody w kwestii homeryckiej", G. Lambin histori po wstania poematw homeryckich i ich struktur porwnuje do budowanych i przebu dowywanych przez cae wieki wspaniaych katedr, ktre chocia cz w sobie ele menty rnych epok i stylw i chocia s dzieem wielu pokole architektw i wyko nawcw, budz podziw swym piknem i doskonaoci21.

E. U s t a l e n i e

tekstu

Niezalenie od tego, czy poematy Homera powstay w formie ustnych seansw poetyckich, czy zostay podyktowane przez niepimiennego poet osobie, ktra zdoa a pozna fenickie znaki", czy te w tych znakach zostay zapisane przez samego po et, dotary one do nas jako tekst. Dziki popularnoci, jak cieszyy si poematy Homera w okresie hellenistycznym i rzymskim na podbitych przez Aleksandra Wiel kiego terytoriach Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu, mamy moliwo ledzi przez cae tysiclecie histori tego tekstu. Od pocztku III wieku przed Chr., z ktrego po chodz najstarsze papirusy z tekstami Iliady i Odysei, do X wieku, na ktry datowane s najstarsze rkopisy redniowieczne w minuskule, zachowao si w sumie ponad 1000 rkopisw z czciowymi tekstami tych poematw. aden staroytny autor nie jest tak bogato reprezentowany przez tradycj rkopimiennicz jak Homer, a aden poemat jak Iliada. Liczba jej rkopisw jest ponad dwukrotnie wiksza ni Odysei. Ich ogromn cz stanowi papirusy znalezione gwnie na terenie Egiptu i Syrii, pochodzce z czasw od III wieku przed Chr. do VII wieku po Chr., tj. do podboju Egiptu i Syrii przez Arabw. Luk midzy wiekiem VII i X, w ktrym odrodzio si zainteresowanie kultur hellesk w Konstantynopolu i przepisano kompletne teksty Iliady i Odysei na minusku, wypenia zaledwie cztery karty pochodzcego z VIII

wieku kodeksu Iliady z tekstem poetyckim, przeplatanym parafraz prozatorsk, jakie znaleziono w 1975 r. w klasztorze w. Katarzyny na Synaju. Tekst Iliady i Odysei, ktry aktualnie posiadamy, jest w zasadzie tym samym tek stem, jaki znano w epoce rzymskiej i redniowieczu. Jego brzmienie nie zmienio si ju wiele, jak potwierdzaj to zachowane papirusy, od II wieku przed Chr. Wczeniej sze wiadectwa papirusowe, cytaty pisarzy antycznych, a take uwagi komentatorw okresu rzymskiego i bizantyjskiego (scholiastw) na temat bada i ustale gramaty kw aleksandryjskich wskazuj, e do poowy II wieku przed Chr. tekst Iliady i Ody sei mia bardziej pynny charakter. Poszczeglne wydania tych poematw, do ktrych odwouj si scholiaci, nazywane albo wedug miast wydaniami z Chios", z Krety", z Cypru", z Argolidy", z Synopy" czy nawet z Marsylii", albo wedug imion ich prywatnych wacicieli: Rianosa, Antymacha, Eurypidesa Modszego rni si midzy sob i od przejtej przez rkopisy redniowieczne wulgaty" zmian jednego, dwu sw, czasem dodaniem jakiego wiersza, ale jak stwierdza S. W e s t , nieliczne z tych interpolacji wnosz jakiekolwiek nowe znaczenie do opowiadania. [,..] Nie s wprowadzane adne nowe epizody i adne zmiany w akcji. Stosunkowo niewielka skala interpolacji dostarcza argumentw przeciwko pogldowi, e istnieje bezporedni zwizek midzy rozbienociami we wczesnych tekstach i dug tradycj ustn po ematw; to wanie raczej styl ich narracji stosowny dla techniki oralnej by otwarty na interpolacje"22. W wietle najstarszej tradycji rkopimienniczej, ktrej poznanie zawdziczamy cytowanemu wydaniu S. West papirusw epoki ptolemejskiej, wyrana stabilizacja tekstu tych poematw wystpuje od poowy II wieku przed Chr. Specjali ci zajmujcy si tym zagadnieniem nie s jednak w stanie ustali, komu zawdzicza my wulgat", a raczej standaryzacj tych poematw, ktra znalaza bezporedni kontynuacj w redniowiecznych rkopisach. Okazao si bowiem, e odbiega ona od tekstw ustalanych kolejno przez trzech sawnych gramatykw aleksandryjskich: Zenodota, Arystofanesa i Arystarcha, z ktrych wydaniami najatwiej byoby ten fakt poczy. S. West stwierdza wprost: Godny uwagi jest fakt, e stosunkowo niewiele z poprawek wniesionych przez Arystarcha zachowaa 'wulgata'" (s. 16). Popara ona w ten sposb stanowisko T. W. Allena w jego dawnym na ten temat sporze z G. M. Bollingem, ktry utrzymywa, e caa nasza tradycja rkopimiennicz opiera si na edycji Arystarcha. Jak wyjania M. H a s a m23, spr ten ma pene uzasadnienie w po siadanej przez nas dokumentacji. Z jednej strony bowiem wulgata" zawiera rzeczy wicie bardzo niewielk ilo poprawionych" przez Arystarcha wierszy, z drugiej na tomiast liczba wierszy wulgaty" zgadza si w peni z liczb i sekwencj wierszy pro-

Ju Sir Artur Evans porwna te poematy do budowli architektonicznej, konkretnie do uku Konstantyna w Rzymie. Do Parthenonu przyrwnuje je natomiast Croiset.

21

22 23

The Ptolemaic Papyri of Homer, ed. S. West, Cologne 1967, s. 13. Zob. Homeric Papyri and Transmission ofthe Text, [w:] New Companion to Homer, s. 84 nn.

89

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

ponowanych przez aleksandryjskiego gramatyka. Wedug uczonego pewne rozwiza nie tego dylematu mona znale przyjmujc, e tekst, jaki moglibymy otrzyma po uwzgldnieniu uwag Arystarcha sta si rodzajem archetypu dla pniejszej tradycji, ktra stworzya wulgat przejt przez redniowieczne rkopisy. Jej jako jest rzeczy wicie nadzwyczajna. Stwarza wraenie autentycznie oryginalnej poezji, w ktrej nie ma adnego zbdnego sowa. T jako, zdaniem uczonego, zawdziczamy powci gliwoci i wyczuciu Aleksandryjczykw (s. 87)- Nie ulega wtpliwoci, e dostrzegana przez badaczy rkopisw standaryzacja tekstu poematw Homera w II wieku przed Chr. jest realizacj kierunku krytyki aleksandryjskiej, ktra przeciwstawiaa si posze rzaniu ich tekstu dla wszelkiego rodzaju celw afektywnych. Nie mniej skomplikowana jest rwnie historia przekazu tekstw homeryckich w redniowieczu. Nikomu nie udao si do tej pory ustali wszystkich staroytnych rde, na ktrych ona bezporednio bazuje. Nie jest rwnie moliwa pena klasyfi kacja rkopisw i ustalenie wewntrznych midzy nimi zalenoci. Trudno ta wyni ka nie tylko z ich olbrzymiej iloci, ale w wikszym jeszcze stopniu z ich otwartej na rne wpywy natury. Ich ostateczny ksztat jest nie tylko wynikiem staroytnego dziedzictwa, lecz take ich wzajemnych zalenoci i kontaminacji. Niewielki jest zreszt od ponad stu lat postp w badaniach nad tradycj rkopimiennicz Iliady i Odysei. Krytykowana jest wprawdzie do czsto przeprowadzona w 1899 r.24 przez oksfordzkiego wydawc T.W. Allena klasyfikacja rkopisw Iliady i w 1910 r.25 Odysei, ale od tamtej pory nikomu nie udao si wprowadzi lepszej zasady porzdku jcej te rkopisy. Pewne nadzieje wi uczeni z opracowaniem programu kompute rowego26, ktry byby w stanie uwzgldni wszystkie kontaminacje, przypadkowe zbienoci i warianty tekstu. Zanim to nastpi i stanie si podstaw nowego wydania Iliady i Odysei, w tej chwili najbardziej standardowy tekst Iliady zawdziczamy opra cowaniu Monro-Allena, wydanemu w serii Oxford Classical Text" (ed. 3, 1920 i czste dodruki). Wedug tych samych zasad T . W . Allen opracowa rwnie w ra mach teje serii tekst Odysei (ed. 2, 1916).

a take w Pieni Sandomierzanina, pierwszym napisanym w jzyku polskim utworze literackim27. Znajomo ta bya wprawdzie moliwa tylko dziki aciskim przeka dom i parafrazom (takim jak np. znana szeroko opowie o Troi Daresa i Diktysa), tym niemniej staje si ona od samego zarania naszych dziejw twrczym elementem w rozwoju kultury duchowej i literackiej polskiego spoeczestwa. Bezporednia zna jomo poematw Homera datuje si natomiast dopiero od czasu, gdy na powoanej do ycia w 1364 r. Akademii Krakowskiej doceniono sztuki wyzwolone" i wprowa dzono wykady z literatury greckiej i rzymskiej. O wykadach na temat Homera na Jagielloskiej wszechnicy syszymy jednak dopiero z pocztkiem XVI wieku (1504 r.) i to wanie stulecie bdzie wiadkiem niezwykle ywego zainteresowania poezj Ho mera w Polsce. Nie ma tu miejsca na przeledzenie tego procesu trwajcego z mniej szym lub wikszym nateniem przez cay okres dziejw kultury polskiej. Polski czy telnik ma zreszt okazj zapozna si z tym zagadnieniem dziki doskonaym i szero ko dostpnym opracowaniomJ. M a k o w s k i e g o 2 8 i j . a n o w s k i e g o 2 9 . Nasze uwagi chcemy ograniczy wycznie do krtkiego przegldu tych bada, ktrych au torzy zajli jakie stanowisko w omawianej wyej kwestii homeryckiej. Z koniecznoci musimy zatem pomin interesujce skdind obserwacje na temat poezji bohater skiej Homera dokonane przez autorw epoki polskiego Klasycyzmu, Owiecenia i Romantyzmu, takich jak: F. N. Golaski30, F. K. Dmochowski31, I. Krasicki32, E. Sowacki33, L. Borowski34 czy L. Osiski35. Pierwszym uczonym, ktry ustosunkowa si wprost do tez A. Wolfa, by zwiza ny z domem Czartoryskich profesor Uniwersytetu Wileskiego Ernest G r o d d e c k . Uczyni to na amach Dziennika Wileskiego" w dwuczciowym, popularnie napi sanym artykule Wykad nowego mniemania wzgldem poematw Iliady i Odysei Home rowi przypisywanych?6. Nie jest to tylko beznamitne zreferowanie pogldw swego dawnego kolegi z Getyngi, ale jednoczenie gboka i do kompetentna analiza przy toczonych przez Wolfa dowodw zewntrznych, opartych na wiadectwach i autory27

F. S t u d i a n a d H o m e r e m w P o l s c e lady znajomoci poematw homeryckich w Polsce s widoczne ju w Kronice G a l l a A n o n i m a , powstaej w XII wieku za panowania Bolesawa Krzywoustego,

24 25 26

Zob. The text ofthe Iliad, Classical Rewiew 13, 1899, s. 110-116. The Text ofthe Odyssey, Papers ofthe British School at Rom 5, 1, 1910. Zob. J.M. Smith, Dinosaur Dilemma, New York Review of Books, April 25, 1991, s. 5-6.

Por. J. Makowski, Pocztki znajomoci Homera w Polsce, [w:] K. Kumaniecki, J. Makowski, Homer, Warszawa 1974, s. 112-113. 28 Tame. 29 Zob. Homer, Iliada, prze. K. Jeewska, wstpem i przypisami opatrzy J. anowski, Wrocaw 1986, s. LXX-LXXXIII. 30 O wymowie i poezji, Wilno 1803. 31 Sztuka rymotwrcza, Warszawa 1788. 32 O rymotwrstwie i rymotwrcach, [w:] Dziea, t. III, Wrocaw 1824. 33 Ksztaty epiczne, [w:] Dziea, t. II, s. 109 nn. 34 Uwagi nad poezj i wymow i inne pisma krytyczno-literackie, Wilno 1872. 35 Dziea, t. II, Warszawa 1861. 36 Por. Dziennik Wileski", Nr III, s. 66-82 i nr IV, s. 35-48.

90

91

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

tecie pisarzy staroytnych i wewntrznych, czerpanych z samych poematw i z krytyki ich tekstu. Argumentem koronnym przeciw autorstwu Homera jest wic z jednej strony doskonao formalna poematw zakadajca uycie pisma przy ich tworzeniu i z drugiej powiadczony przez Jzefa Flawiusza fakt, e Homer nie zna i nie mg zna pisma, lecz tworzy i piewa w taki sposb, jak przedstawieni w Odysei bardo wie. Do problemu poezji homeryckiej i jej charakteru powraca Groddeck rwnie w swym najdojrzalszym dziele Initia historiae Graecorum elementa"1', gdzie ju w pierwszym zdaniu otwierajcym opracowanie poezji epickiej i lirycznej imi Ho mera uznaje za nazw zbiorow oznaczajc dziaajcych midzy X a poow VIII wieku poetw epickich. Oczywicie nazwa ta moga powsta tylko od rzeczywistego imienia najwybitniejszego wrd nich poety, ktrego talent sawi w rozdziale zatytu owanym Carmina Homerica", podnoszc rnorodno i prawdziwo opisw, zrnicowanie charakterw oraz naturalno w przedstawianiu dawnego wiata i y cia. Uwaa przy tym, e posiadany przez nas tekst poematw Homera jest tekstem oczyszczonym z rapsodycznych naleciaoci przez Arystarcha. Na temat samej kwestii homeryckiej wypowiada si Groddeck niejasno i niekonsekwentnie. Raz bowiem po chwala Wolfa za jego doskona argumentacj i nieznajomo jego teorii u Dmo chowskiego uznawa za powane uchybienie, innym razem sawi talent Homera za pominajc zupenie o pluralistycznej teorii. Nie doceniajc poezji ludowej", ktra odzwierciedla ma ducha narodu", nie rozumia do koca koncepcji Wolfa i jego ujcia historii literatury greckiej, chocia chcia by pluralist". Koncepcja ta odpowiadaa natomiast cakowicie A. M i c k i e w i c z o w i , ktry jako ucze Groddecka, zaakceptowa od pocztku teori Wolfa i uczyni j punktem wyjcia dla swego programu poetyckiego naraajc si jednoczenie na niezrozumie nie i konflikt z nauczycielem. Groddeck nie rozumia bowiem ani wizanych przez Mickiewicza z poezj idei wolnociowych, ani roli poety jako narodowego wieszcza", ani wartoci przesania poezji ludowej. A si i pikno poezji homeryckiej widzia Mickiewicz wanie w jej ludowoci", w tym, e jest ona wyrazem wierze, zwycza jw i samej natury greckiej ziemi. Najpeniejszy wyraz da temu poeta w swych wy kadach literatury sowiaskiej w College de France. Prowadzc wykady o poezji serbskiej, wskazywa nie tylko na rnice, lecz rwnie na podobiestwa midzy twrczoci bardw poudniowych Sowian i Homerem. Zwrci m.in. uwag na przykadzie poematu serbskiego Zalubiny Maksyma Czernojewicza, przekazywanego w tradycji ustnej przez ponad trzysta lat, na moliwo analogicznego przekazywania przez wieki poezji homeryckiej. Zauway, e bez trwaoci pamici nie sposb zro zumie tworzenia si eposu wrd ludu. Ponadto w epopei jest osnowa, czci

istotne, materialne, ktrych imaginacja nie moe dowolnie przestawia, ktrych nie wolno jej przeinacza: opisy miejscowoci, wyliczenie wojsk, rodowody, tak wielka ilo imion wasnych, jake to wszystko urozmaica i ozdabia?"38 W swych wyka dach o literaturach sowiaskich wyprzedzi Mickiewicz etnograficzne badania uczo nych niemieckich: H. Steinthala39, L. Erharda40 i W. Wundta 41 i sta si prekursorem bada porwnawczych, podjtych na wielk skal dopiero w XX wieku przez uczo nych amerykaskich: M. Parry'ego i A. B. Lorda oraz caej rzeszy ich nastpcw, o ktrych mwilimy w poprzednim rozdziale. Prowadzone przez etnografw badania porwnawcze poezji homeryckiej z ludow twrczoci epick Finw, Serbw, Kirgizw pozwoliy zwrci uwag na nieporw nywalnie wysze walory artystyczne epiki greckiej i przysporzyy w dyskutowanej sze roko w tym czasie kwestii homeryckiej" zwolennikw teorii unitarystycznej, przy wizujcej wag do techniki poetyckiej Homera i jego twrczej indywidualnoci. W ten nurt wpisay si wanie rwnie badania dwu polskich uczonych, dziaaj cego w Rosji w drugiej poowie XIX wieku J. P i e c h o w s k i e g o i wyksztaco nego w Rosji T. Z i e 1 i s k i e g o, po bolszewickiej rewolucji profesora Uniwersytetu Warszawskiego. J. P i e c h o w s k i ju w 1856 r. w wydanej w Moskwie doskonaej rozprawie De Ironia Iliadis zaprezentowa si jako zdecydowany unitarysta, ktry w sposb nie podwaalny uzasadni ideow i artystyczn jedno Iliady. Dotyczca wiata ludzkiego ironia tragiczna i charakterystyczna dla przedstawienia wiata bogw ironia komicz na" przenika wielorakimi wizami cay utwr, a odkryte przez autora jej subtelne me chanizmy dobitnie wiadcz o jednolitej koncepcji artystycznej i o indywidualnoci twrczej poety. Rozprawa ta, napisana pikn acin, bya jednak przez dugi czas niemal cakowicie zignorowana przez badaczy Homera. Jej autora nie wymieniano wic wrd unitarystw. Doceni go dopiero E. Drerup, ktry analizujc wiadczce o jednoci artystycznej zasady poetyki homeryckiej powouje si wielokrotnie na roz praw J. Piechowskiego42. T. Z i e l i s k i wpisa si na list obrocw indywidualnoci Homera i jednoci kompozycyjnej jego poematw jako odkrywca dwu wanych prawide jego poetyki:

Opublikowanej w Wilnie w latach 1821-1823.

Zob. A. Mickiewicz, Literatura sowiaska, [w:] Dziea, Warszawa 1955, s. 269. H. Steinthal, Das Epos, Berlin 1868. 40 L. Erhard, Die Entstehungd. hom. Gedichte, Berlin 1894. 41 W. Wundt, Volkerpsychologie, Berlin 1908, zwaszcza t. III. 42 E. Drerup, Homerische Poetik, Wiirzburg 1921. W cym miejscu warto zauway, e inni badacze, jak W. Nestle {Anfange einer Gotterburleske bei Homer, Neue Jahrbiicher 14, 1905) i G. Finsler (Die Olympiscben Szenen der Ilias, Leipzig 1906), mimo e na temat przedstawienia bogw u Homera s po dobnego zdania co J. Piechowski, nie odwouj si do jego pogldw.
39

38

92

93

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

prawa chronologicznej niezgodnoci"43 i istnienia tzw. motyww rudymentarnych44. Odkryte przez niego prawa pozwoliy wyjani cay szereg pozornych niekonsekwen cji" i sprzecznoci w obydwu poematach i stay si przedmiotem pogbionych stu diw nad poetyck sztuk Homera45. Podniesionych przez Wolfa i szeroko dyskutowanych przez cay XIX wiek pro blemw kwestii homeryckiej nie mogli pomin milczeniem rwnie polscy tumacze i autorzy wstpw do polskich przekadw Homera. Jedynie F. K. D m o c h o w s k i w swym posowiu do przekadu Iliady46 zignorowa i nie ustosunkowa si do cakiem wieej wwczas rozprawy A. Wolfa, naraajc si tym na cierpkie uwagi A. Mickie wicza. Do kwestii tej nawiza natomiast z ca powag L. S i e m i e s k i , autor po etyckiego przekadu Odysei"1. We wstpie, jakim poprzedzi swj przekad, odrzuca wprawdzie kategorycznie opinie pluralistw i polemizuje ze zwolennikami teorii pie ni", uzasadniajc istnienie jednoci artystycznej i ideowej w Iliadzie i Odysei, ale jed noczenie mocno podkrela rnice midzy obydwu poematami i opowiada si za dwoma oddzielnymi i rwnie genialnymi ich autorami48. Do polskich choridzontw" mona zaliczy rwnie profesora Uniwersytetu Lwowskiego R. G a n s i c a, ktry jako autor Dodatku" do poetyckiego przekadu Odysei pira J. Wittlina (Lww 1924), podnoszc walory poznawcze i znaczenie kwestii homeryckiej" dla rozwoju nauki oraz nazywajc tez Wolfa genialnym b dem", ktry przynis nauce wicej poytku ni pobone trzymanie si tradycji", jednoczenie dostrzega jednolito artystyczn Iliady i Odysei i twierdzi, e s one dzieem dwu rnych genialnych poetw. Iliada, jako opowie o wojnie trojaskiej, bliska w swym charakterze i w nastroju pierwotnej heroicznej pieni bojowej, jest po ematem starszym. Odyseja przedstawia wyszy stopie rozwoju sztuki epickiej i nowa tre otrzymuje w niej now ju form. Grono polskich choridzontw" zaszczyca sw obecnoci take K. M o r a w s k i , jeden z najwybitniejszych polskich filologw przeomu XIX i XX wieku W krtkim wstpie do Iliady w tumaczeniu J. Czubka (Krakw 1921, s. 1-16) nie tylko
T. Zieliski, Prawo chronologicznej niezgodnoci i kompozycja Iliady (po rosyjsku), [w:] Charisteria F.A. Korsza, Moskwa 1896. ' Zob. Tragodumenon libri tres, Warszawa 1935. 45 Do koncepcji T. Zieliskiego nawiza ostatnio H. Patzer w swej doskonaej.monografii Die Formgesetze des homerischen Epos (Stuttgart 1996, s. 9, 16, 17). 46 Zob. Homer, Iliada, tum. F.K. Dmochowski, Warszawa 1801. T. III tumacz zamyka wiadomo ci o yciu Homera, jego dziech, tumaczach i uwagami nad Iliad (s. 367). 47 Homer, Odyseja, wstp i tum. L. Siemieski, Krakw 1873 Wstp, s. 1-45. Duy fragment jego Wstpu", zawierajcy wywd na temat konsekwentnie realizowanego w obydwu poematach homeryckich jednolitego zamysu artystycznego cytuje T. Sinko w Homer zmar twychwstay (Krakw 1911, s. 33).

uwzgldnia aktualny stan bada w kwestii homeryckiej", lecz formuuje i doskonale uzasadnia swoje wasne stanowisko, ktre sprowadza si do nastpujcych twierdze: Iliada w swym podstawowym ksztacie jest dzieem jednego autora, ale do jej pier wotnej wersji dostay si pniejsze wstawki, takie jak Katalog okrtw", Doloneja" czy epizod o bitwie bogw", w ks. XXI Iliada przedstawia zupenie inny wiat ni Odyseja, inne stosunki spoeczne, inn religi, operuje innymi pojciami i odmienn technik poetyck. W ujciu K. Morawskiego poematy te s wic dzieem dwu r nych, rwnie genialnych poetw. Zapocztkowana przez K. Morawskiego na Uniwersytecie Jagielloskim tradycja bada homeryckich znalaza godnych kontynuatorw w osobach profesorw: T. S i n k i , W. M a d y d y i R. T u r a s i e w i c z a , reprezentujcych kolejne pokole nia uczonych filologw krakowskich. Najtrudniej jednoznacznie oceni i okreli sta nowisko, jakie zaj w kwestii homeryckiej" T. Sinko, gdy jego pogldy w tej spra wie wyranie ewoluoway. W swej najstarszej na ten temat pracy zatytuowanej Ho mer zmartwychwstay, w ktrej zapoznaje polskiego czytelnika z ca zoonoci ho meryckiej problematyki badawczej i daje niezwykle kompetentny i pouczajcy prze gld najwaniejszych wiatowych osigni naukowych w tym zakresie po wystpie niu Wolfa, prezentuje si nasz autor jako zdeklarowany unitarysta, odrzucajcy para lele etnograficzne i ludow genez eposu greckiego. Analiza struktury poetyckiej i ideowej Iliady i Odysei, jakiej dokonuje w kocowej partii swej uczonej rozprawy, po zwala mu zakoczy j wnioskiem przywracajcym tradycyjn posta Homera jako autora obydwu epickich arcydzie wspczesnemu wiatu. We wszystkich pniej szych publikacjach na temat Homera 45 podtrzymuje wprawdzie i mocniej jeszcze uza sadnia tez o jednolitoci artystycznej obydwu poematw, ale jednoczenie uwydat niajc dzielce te poematy rnice w zakresie sztuki poetyckiej i wiatopogldu staje si rzecznikiem tezy o istnieniu dwu dziaajcych w odstpie dwu trzech pokole po sobie genialnych poetw, autora Iliady i zainspirowanego jego dzieem i rywalizujce go z jego talentem autora Odysei. Ten punkt widzenia podtrzyma i popar rozbudo wan wszechstronnie argumentacj rwnie W. M a d y d a, ucze T. Sinki, we Wst pie historyczno-literackim do wyboru z Odysei Homera w tumaczeniu J. Parandowskiego (Warszawa 1956, s. 7-85). W jego argumentacji za istnieniem dwu odrbnych poetw gwny akcent zosta pooony na elementy szeroko rozumianej kultury, kt rymi w zasadniczy sposb rni si obydwa poematy. Dopiero Odyseja uznaje istnie nie wolnej woli ludzkiej, docenia praworzdno i niszczycielsk si bezprawia, ota-

Mam tu na myli obszerny wstp do Odysei w przekadzie L. Siemieskiego (BN, S. II, nr 21, Warszawa 1922, s. 3-96), Wstp do Iliady w przekadzie F. Dmochowskiego (BN, S. II, nr 17, wyd. 11, Warszawa 1968), a take Histori Literatury.Greckiej, t. I, cz.l, Krakw 1931, s. 16-162.

49

94

95

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

cza szacunkiem kobiet, wychwala mios' maesk i w ogle reprezentuje o wiele wysz, moralno i wiadomo ycia spoecznego ni Iliada. W. Madyda na poparcie tezy o innym autorze Odysei ni Iliady powouje si poza tym podobnie jak jego mistrz na Wellejusza Paterculusa, ktry na pocztku ery chrzecijaskiej sformuowa zasad o kolegialnoci geniuszw", zakadajc, e w kadej dziedzinie pojawienie si uznanego przez spoeczno geniusza pozwala innym do korzystania z jego osigni, pobudza do rywalizacji z nim i w konsekwencji prowadzi do ujawnienia si drugiego geniusza. Tez o istnieniu dwu genialnych poetw: autora Iliady i modszego autora Odysei w peni akceptuje rwnie R. T u r a s i e w i c z , ktry w popularnonaukowym tomiku w serii Nauka dla wszystkich" (nr 139), zatytuowanym Homer i jego wiat (Krakw 1971) sw uwag kieruje jednak przede wszystkim na wyjanienie caego kompleksu zjawisk kulturowych i literackich, w wietle ktrych lektura poematw homeryckich moe zyska pene zrozumienie i gbi. Nie cieszyy si natomiast w Polsce wikszym uznaniem teorie pluralistw", za kadajce istnienie zbiorowego autora poematw homeryckich. Poza wspomnianym wyej E. Groddeckem i jego uczniami, niezbyt konsekwentnie zreszt podzielajcymi tez Wolfa, w pniejszym okresie jako zdecydowanego rzecznika Lachmannowskiej teorii pieni" mona wymieni tylko wyksztaconego w Niemczech (na Uniwersyte cie Wrocawskim) Z. W c l e w s k i e g o (1824-1887). Jeszcze jako wykadowca w Szkole Gwnej w Warszawie opracowa on podrcznik Historii Literatury Greckiej (Warszawa 1867), w ktrym do szczegowo omwi problem genezy poematw homeryckich podzielajc w caej rozcigoci pogldy K, Lachmanna i sprowadzajc w zwizku z tym funkcj poety do spojenia" w jedn cao wielu heterogenicznych pieni i elementw, z ktrych pierwotnego znaczenia nie zawsze zdawa sobie spraw. Funkcja ta znalaza odbicie w imieniu poety, oznaczajcym tyle co spoide". Potniejszym niewtpliwie, bo piewanym w szerokim chrze gosem brzmi wywody polskich unitarystw. Nale do nich nie tylko filologowie klasyczni, lecz rwnie twrcy i historycy polskiego ycia kulturowego, tacy jak: pisarz i historyk, profesor Uniwersytetu Jagielloskiego J. S z u j s k i (1835-83)50; poeta, tumacz i kry tyk literacki A. L a n g e (1861-1929)51; filozof, krytyk i historyk literatury, tumacz F. J e z i e r s k i (1817-1901) 52 . Wszyscy oni z entuzjazmem wyraaj si o urzekaj cym sw naturalnoci piknie obydwu poematw homeryckich, o mistrzowskiej ich kompozycji, o wielkiej prawdzie psychologicznej kreowanych przez poet postaci bo haterw i bogw. W artystycznej doskonaoci poematw widz najlepszy dowd na

potwierdzenie dobrze ugruntowanej tradycji staroytnej o Homerze jako autorze Ilia dy i Odysei. Nieco inaczej, cho nie mniej entuzjastycznie, o poezji Homera wypo wiada si urzeczony jej piknem nagrodzony przez Pen Club tumacz Odysei}. W i t 11 i n53. Nawizujc do staroytnej alegorezy, stwierdza, e odkry prawdziw ojczyzn greckiego poety, ktr nie jest ani Smyrna, ani Chios, lecz Bl, lecy w samym cen trum ludzkich serc". Homer rodzi si wic w kadym momencie naszego nad nim wzruszenia, kiedy sigamy po Iliad lub Odysej z potrzeby serca. Urodzi si od razu starcem z siw brod, jak maj nasi lirni dziadowie". Nie mg natomiast urodzi si lepcem, bo swymi oczami przenikn ca cudowno wiata, podpatrzy kady szczeg z tego, co sprawia czowiekowi rado i co sprawia mu bl". Alegorycznie ro zumie rwnie wdrwki Odyseusza i imiona bohaterw homeryckich.'Podobnie jak Odyseusz, kady z nas jest wdrowcem, co bdzi po oceanie wiata i szuka ojczyzny, by by w niej ju na zawsze szczliwym. Wittlin odgradza si wic z ca wiadomo ci od wszelkich sporw filologicznych, by uchroni mdro, powab i czar, jakie maj dla niego same poematy Homera. Zupenie inaczej wystpi na temat poematw Homera w tym samym czasie S . W i t k o w s k i jako autor nie tylko Wstpu do wyboru z Odysei Homera" we wasnym przekadzie (Lww 1927), lecz rwnie wczeniejszego, obszernego opraco wania Studya nad Homerem (Krakw 1917, s. 87). W swych Studyach nad Homerem, oceniajc krytycznie aktualne badania uczonych niemieckich nad jednoci poema tw homeryckich, sam dokona wnikliwej analizy Dolonei", by doj ostatecznie do wniosku, e nie da si obroni jej funkcjonalnego zwizku z pozosta, doskonale skomponowan czci Iliady. We Wstpie" nie wspomina natomiast zupenie o problemie zwizanym z Dolonej" i rozpatruje obydwa poematy ze stanowiska skrajnego unitarysty, szczegln wag przywizujc do istniejcych midzy tymi po ematami podobiestw i do wykazania, e miay one jednego, genialnego autora w osobie Homera. Polskiemu spoeczestwu XX wieku swymi badaniami nad Homerem i swym znakomitym przekadem i opracowaniem Iliady w sposb szczeglny zasuy si I. W i e n i e w s k i . W 1928 r. pod auspicjami PAU w Krakowie opublikowa obszer n rozpraw O zapowiadaniu przyszych zdarze u Homera, w ktrej poprzez analiz wszelkich form zapowiedzi zawartych w samym tekcie Iliady i Odysei pokaza w spo sb nie budzcy wtpliwoci gst sie nici wicych w nierozerwaln cao wszyst kie elementy fabuy tych poematw. Wytrci w ten sposb z rki bro zdeklarowa nym pluralistom", widzcym w poematach Homera zlepek" wielu pierwotnych, samodzielnych pieni bd rozszerzenie" pierwotnego ich jdra o nie czce si

50 51

Zob. Rys dziejw pimiennictwa wiata niechrzecijaskiego, Krakw 1867, s. 190 n. Epos greckie, CL. I: Homer Iliada, Brody 1912. 52 Wstp do przekadu Iliady Homera, Warszawa 1876.

Wstp do: Homer, Odysseja, tum. J. Wittlin, Lww 1924, s. 3-27.

96

97

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

z nim organicznie epizody, i rozproszy cakowicie wtpliwoci nie zdecydowanych do koca unitarystw", ktrzy nie umieli znale przekonujcych argumentw wiadczcych o integralnoci przekazanego nam przez tradycj tekstu Iliady i Odysei. Dla szerokich krgw spoeczestwa jeszcze cenniejsz pozycj stanowi dokonany przez niego pikny przekad poetycki Iliady, wydany w Londynie i std znany gw nie wrd Polonii angielskiej i amerykaskiej54. Po drugiej wojnie wiatowej jako jeden z pierwszych na list badaczy Homera w Polsce wpisa si profesor Uniwersytetu Warszawskiego A. K r o k i e w i c z , ktry ju w 1949 r. mia gotow do druku do obszern ksik pt. Moralno Homera i etyka Hezjoda. Nie znalazszy wydawcy, zebrane materiay przeredagowa i opubli kowa w latach 1950-1955 na amach Meandra" w formie dziewiciu artykuw. Dopiero w 1959 r. Wydawnictwo PAX" podjo si wydania tej ksiki, ktr zgod nie z charakterem wydawnictwa autor przystosowa dla szerokiego krgu odbiorcw, dokonujc skrtw i redukujc do minimum przypisy. Nie obniyo to jednak warto ci poznawczej opublikowanej ksiki. Wyrosa ona bowiem z wieloletniej lektury poematw Homera i Hezjoda, z lektury, ktra pozwolia na pogbione i nowatorskie odczytanie gwnych zasad i mechanizmw rzdzcych wiatem boskim i ludzkim w poematach homeryckich i hezjodejskich. Jak autor zaznacza na wstpie, kluczem dla zrozumienia obu poematw byo rozpoznanie stosunku, w jakim umys i serce pozostaj do siebie wzajemnie". Odkrycie, e grujca ponad bogami Mojra Homera jest poetyck personifikacj rozumnego wszechumysu, pojtego jako prze znaczenie kierujce nurtem kosmicznej rzeczywistoci za porednictwem bogw i lu dzi, ktrych jednostkowe serca s na og posuszne ich rwnie jednostkowym umysom" (s. 9) oraz odkrycie dwu podstawowych praw Mojry (prawo silniejszego" i prawo skruszonego serca") pozwolio autorowi dokona pogbionej interpretacji gwnych wtkw fabularnych Iliady i Odysei. Analiza ta stanowi dla autora pene po twierdzenie jednoci ideowej i artystycznej obydwu homeryckich poematw, a tym samym i staroytnej tradycji o autorstwie Homera. Badania A. Krokiewicza stay si inspiracj i zachciy do zajcia si problemem jednoci epopei J. N i e m i r s k - P l i s z c z y s k (profesora KUL), ktra jak sama wyznaje dziki jego rozprawie i pracom W. Schadewaldta zrozumiaa, e jed noci autorstwa obydwu poematw naley poszukiwa jednoczenie na drodze badania ich tosamoci wiatopogldowej i wsplnoty rodkw artystycznego wyrazu55. Jak poszukiwa tosamoci wiatopogldowej, pokaza A. Krokiewicz, z prac W. Schade-

waldta mona natomiast czerpa inspiracj i przykady analizy rodkw poetyckiego obrazowania. Taka zintegrowana metoda analizy stosowana we wszystkich studiach J. Niemirskiej-Pliszczyskiej nad Homerem i nazywana przez ni analiz struktural n" zaowocowaa odkryciem szeregu prawide jego techniki poetyckiej, pozwalajcych nie tylko w peni doceni kunszt poetycki, lecz jednoczenie dostarczy niezwykle mocnych argumentw na rzecz autentycznoci X ks. Iliady, zwanej Dolonej", ktrej autorstwa odmawiali Homerowi czsto nawet zagorzali unitaryci. Pewne prawa arty styczne poetyki homeryckiej odkrywa autorka w takich artykuach jak: Z estetycznej problematyki Iliady. Rozwaania nad ksig XXII (RHum 9, 1960, z. 3, s. 5-11), Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie (RHum 11, 1962, z. 3, s. 5-31), Motyw opisu tarczy w kompozycji Iliady i Eneidy (Eos, LIV, 1964, s. 215-224). Dopie ro jednak monografia Wok Dolonei (Lublin 1967) przynosi pen prezentacj sto sowanej przez J. Niemirsk-Pliszczysk analizy strukturalnej". Aby wykaza, e Dolonej" jest autentyczn pieni Iliady, autorka dokonuje wszechstronnej analizy struktury fabularnej i stylistycznej nie tylko samej ks. X, lecz take ks. V i XI, ktre dla Dolonei" stanowi najbardziej miarodajny kontekst. Ten wanie kontekst, po szerzony o analiz kilku innych scen z Iliady i Odysei, takich jak Opis tarczy Achille sa" w ks. XVIII, pozwala na sformuowanie szeregu praw" artystycznych poetyki Homera i stwierdzi, e Dolonej" w sferze artystycznej i jzykowej nie rni si ni czym od tych czci poematu, ktrych autentyczno nigdy nie bya kwestionowana. Jeli nawet nie udao si autorce za pomoc argumentw tosamoci ideowej i arty stycznej przekona wszystkich sceptykw o Homerowym autorstwie Dolonei", to niewtpliwie zastosowana przez ni metoda analizy i olbrzymia wraliwo oraz wy czucie problemw estetycznych odsoniy szereg tajnikw nieprzemijajcych walorw poezji Homera, dziki czemu moemy j nie tylko jeszcze bardziej podziwia, ale rwnie lepiej rozumie. Problematyka homerycka bya rwnie przez wiele lat przedmiotem prowadzonego przez prof, J. Niemirsk-Pliszczysk seminarium magisterskiego i doktorskiego. Za owocowao to powstaniem szeregu niepublikowanych prac magisterskich z eposu homeryckiego i doskonaej, w caoci opublikowanej rozprawy doktorskiej ks. H. W j t o w i c z a Funkcja kompozycyjna porwna Homera (Lublin 1971). Jego praca wpisu je si metodologicznie w nurt bada zainicjowanych na KUL przez J. NiemirskPliszczysk. Porwnania w rozprawie ks. H. Wojtowicza poddane s bowiem wszech stronnej analizie nie tylko w ich funkcji poetyckiego obrazowania, lecz take w ich funkcji kompozycyjnej i w ksztatowaniu struktury fabularnej obydwu poematw. Jest to jedyne w jzyku polskim monograficzne i tak wszechstronne opracowanie porwna homeryckich, potraktowanych nie jako ozdobnik stylu epickiego, lecz jako jeden z wa niejszych elementw decydujcych o strukturze fabularnej, o kompozycji i o charakter

Przekad ten niezwykle wysoko ocenia jego recenzentka, prof. Z. Abramowiczwna {Nad najnow sz polsk Iliad, Eos LIV, 1964, s. 367-375). 55 Technika wielkich analogii sytuacyjnych w Iliadzie, RHum 11,1962, z. 3, s. 5.

54

98

99

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

rze przedstawionego wiata. Strukturalna" analiza porwna Iliady i Odysei pozwolia autorowi na wysnucie szeregu wnioskw o tosamoci, ich sztuki poetyckiej i w kon sekwencji na stwierdzenie, e obydwa eposy s dzieem jednego poety" (s. 144). Nie roszczc pretensji do przedstawienia penej i wyczerpujcej prezentacji doko na wszystkich polskich uczonych zajmujcych si problematyk eposu homeryckiego, nie mona pomin nawet w tym krtkim przegldzie bardzo wanych dla szero kich krgw naszego spoeczestwa opracowa Z. Abramowiczwny, J. anowskiego, K. Kumanieckiego i J. Makowskiego. W badaniach Z. A b r a m o w i c z w n y problematyka homerycka jest obecna ju od 1936 r., tj. od publikacji jej znakomitej rozprawy doktorskiej na temat Hymnw Homeryckich^'. W naszym przegldzie chce my jednak zwrci szczegln uwag jedynie na jej dwa pniejsze opracowania. Pierwszym z nich jest opublikowany w Eosie" (LV, 1965, s. 192-201) artyku Naj nowsze kierunki w badaniach homeryckich, drugim obszerny Wstp" do 8-10 wy dania Odysei w przekadzie L. Siemieskiego w Bibliotece Narodowej" (1975-1992). Jeden niespena arkusz wydawniczy wystarczy autorce, by niezwykle kompetentnie przedstawi i oceni najwaniejsze osignicia i trendy homerologii w okresie pierw szej poowy XX wieku, wyznaczone przez dwa przeomowe momenty: wspominan ju wielokrotnie rozpraw A. Wolfa z 1795 i dysertacj M. Parry'ego Uepithete traditionelle dans Homere z 1925 r. Pokosiem tych rozpraw jest ywa rwnie w bada niach tego okresu dyskusja nad jednoci artystyczn, nad czasem i sposobem po wstania obydwu poematw. Autorka pokazuje nam podejmowane w tym okresie prby przezwycienia wysuwanych wczeniej przez pluralistw" trudnoci i przyta cza cay szereg proponowanych przez unitarystw ich rozwiza. Wyjania problemy zwizane z oralnym charakterem stylu Homera, z historycznoci przedstawionego w poematach wiata, z konwencj literack, z motywami rudymentarnymi i pokazuje trudnoci, jakich przysporzyy unitarystom jzykoznawcze badania M. Leumanna opublikowane w ksice Homerische Worter (1950). Natomiast we Wstpie" do trzech kolejnych polskich wyda Odysei w serii Biblioteka Narodowa" Z. Abramowiczwna wprowadza nas poprzez szczegow analiz formy i treci poematu w bo gaty wiat jego problematyki literackiej, zapewniajc nawet nie obeznanemu z kultur antyczn czytelnikowi pen zrozumienia i satysfakcji lektur. Pokazuje jednoczenie obiektywne trudnoci, jakie musz przezwyciy skrajni unitaryci bronicy penej integralnoci dziea w przekazanym przez tradycj ksztacie. Porwnujc na zako czenie na wielu moliwych paszczyznach Iliad i Odysej, autorka powstrzymuje si od sformuowania definitywnie rozstrzygajcego wniosku, czy s one dzieem jedne go, czy dwu rnych poetw, obie moliwoci uznajc za rwnie uzasadnione.

Doskonae dopenienie tego Wstpu" o historii recepcji i kulturotwrczej inspi racji Odysei od wczesnych wiekw rednich po czasy wspczesne w Europie i w Pol sce zawdziczamy J. a n o w s k i e m u , ktry wczeniej by autorem zasadniczego uzupenienia i uaktualnienia Wstpu" do XI polskiego wydania Iliady w serii Bi blioteka Narodowa" (1968), opracowanego przez T. Sink57. Trzy kolejne wydania w nowym przekadzie K. Jeewskiej (wyd. 12-14 z lat 1972, 1981, 1986) zawdzi czamy ju niemal w caoci opracowaniu J. anowskiego. Obszerny, liczcy ponad dziewidziesit stron Wstp" pira J. anowskiego jest niewtpliwie najczciej i najchtniej w Polsce czytanym opracowaniem na temat Homera i trwajcej o nim od staroytnoci dyskusji. Wykorzystujc w peni osignicia nie tylko nowoytnej homerologii, lecz take jzykoznawstwa, archeologii oraz literaturoznawstwa porw nawczego, autor udziela tu w sposb kompetentny, a zarazem niezwykle przystpny, odpowiedzi na siedem postawionych na wstpie opracowania pyta zasadniczych": o czas i miejsce powstania poematw Homerowych, o epok, w jakiej rozgrywa si akcja Iliady, o stosunek.przedstawionych w poemacie zdarze do rzeczywistoci histo rycznej, o autora wzgldnie autorw Iliady i Odysei, o to w jakiej formie one powstay (pisemnej, czy ustnej), o miejsce tych poematw w procesie historyczno literackim i wreszcie o ich pokrewiestwach z literatur innych narodw. Otrzymujemy ponad to zwiz, lecz jednoczenie niezwykle trafn charakterystyk samego poematu i jego walorw artystycznych. Oddzielny rozdzia przynosi bogat histori losw i ech Iliady w staroytnej Grecji, w Bizancjum i w caych dziejach kultury europejskiej. Dla pol skiego czytelnika szczeglnie interesujce jest syntetyczne przedstawienie recepcji Homera w Polsce, zawierajce rwnie charakterystyk wszystkich najwaniejszych przekadw polskich Iliady. Mona zatem powiedzie, e opracowanie J. anowskie go jest doskona popularyzacj w Polsce bogatej wiedzy o poematach Homerowych. Od trzydziestu niemal ju lat polska opinia publiczna ma moliwo zapoznawa nia si z ca zoonoci problemw homerowych rwnie dziki ich wszechstronnej analizie i bezstronnemu przedstawieniu w sposb niezwykle kompetentny przez wy bitnego badacza kultury antycznej K. K u m a n i e c k i e g o (1904-1975), ktry wraz ze swym uczniem J. M a k o w s k i m opracowa obszern monografi pt. Homer (Warszawa 1974). Monografia pomylana jest z jednej strony jako popularyzacja wiedzy i studiw homeryckich, z drugiej za jako prba samodzielnego rozwizania najbardziej kopotliwych i spornych problemw kwestii homeryckiej. W pierwszej czci monografii K. Kumaniecki (s. 7-217) wprowadza czytelnika najpierw w boga ty, odkryty dziki wsplnemu wysikowi wielu pokole badaczy wiat kultury kretesko-mykeskiej i w epok kultury protogeometrycznej i geometrycznej, by na tym

Les etudes des Hymnes Homeriues, Wilno 1936.

Wydania 1-10 w opracowaniu T. Sinki byy publikowane w latach 1922-1966.

100

101

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

wanie tle podda analizie rzeczywisto przedstawion w poematach homeryckich i pokaza jej kulturow zoono i jej stosunek do historii. Poszukujc odpowiedzi w skomplikowanej kwestii autorstwa i daty powstania tych poematw badacz podda je z kolei wnikliwej analizie wystpy homeryckich aojdw i rozwaa problem stosun ku Homera do tradycji kultury oralnej i pisma. Z wielk rozwag analizuje te pod noszone przez uczonych argumenty ideowe i stylistyczne za i przeciw wsplnemu au torstwu Iliady i Odysei i zdecydowanie opowiada si za jednym ich autorem. Na szczegln uwag zasuguje cz cile analityczna opracowania, w ktrej otrzymuje my najpeniejsz bodaj i najbardziej miarodajn analiz literack i estetyczn Iliady i Odysei w jzyku polskim (s. 77-217). Cennym dopenieniem stworzonego przez K. Kumanieckiego obrazu poezji homeryckiej jest opracowana przez J. M a k o w s k i e g o cz II, zatytuowana Ma teriay" (s. 221-482). Otwierajcy j przemylany gboko wybr z najcelniejszych wspczesnych studiw o Homerze, w ktrym znalazy si artykuy Z. Abramowiczwny (Najnowsze kierunki w badaniach homeryckich) i T. Milewskiego (Epika mahazjatycka przed Homerem) oraz wymowne fragmenty z prac W. Jaegera, E. Auerbacha, W. Madydy, K. Kumanieckiego i Z. Kubiaka, pozwala czytelnikowi spojrze na Homera i jego poematy jednoczenie z wielu jeszcze innych interesujcych stron. Dwa kolejne rozdziay Materiaw" stanowi doskona ilustracj recepcji poezji homeryckiej w kulturze staroytnej Grecji i nowoytnej Europy (Ksenofanes, Platon, Arystoteles, Dante, Petrarka, Erazm z Rotterdamu, romantycy). Dla polskiego czytel nika szczeglnie interesujcy jest materia przedstawiony w rozdziale III, zatytuowa nym Motywy homeryckie w twrczoci Polakw". J. Makowski przedstawi tu z jed nej strony utwory bd urywki utworw polskiej literatury piknej inspirowane twr czoci Homera od Kochanowskiego po czasy wspczesne, z drugiej najcelniejsze wyimki opracowa naukowych na temat recepcji Homera w twrczoci polskich pisa rzy i poetw. I wreszcie rozdzia IV: Z polskich przekadw Homera" dziki zestawie niu urywkw z wszystkich niemal powstaych w Polsce przekadw caociowych bd tylko czstkowych Iliady i Odysei pozwala czytelnikowi zorientowa si w bogactwie i charakterze tych przekadw. Podsumowujc powysze uwagi, mona zatem powie dzie, e publikacja K. Kumanieckiego i J. Makowskiego pt. Homer stanowi doskona e wiadectwo obecnoci Homera w naukowej myli i kulturze Polakw.

STRUKTURA I KOMPOZYCJA

ILIADY

wojny trojaskiej, chocia miaa ona swj pocztek i koniec, bo byaby to opowie bd zbyt obszerna i nieatwa do ogarnicia w caoci, bd - przy zachowaniu od powiedniego rozmiaru zbyt zawikana ze wzgldu na wielk rnorodno moty ww. Wybra wic tylko jeden moment, a wiele innych zdarze z tej wojny wykorzy sta jako epizody, ktrymi jak np. Katalogiem okrtw - urozmaici swj poe mat". Istot techniki kompozycyjnej Homera jeszcze krcej i dosadniej formuuje z punktu widzenia odbiorcy poematu Horacy, gdy mwi: wprowadza [on] suchacza od razu w rodek zdarze (in medias res), jakby z gry znanych" {Ars Poet. 148). Trudno byoby trafniej scharakteryzowa zasad kompozycyjn poematw Homera! Nasuwa si jednak pytanie, czym mona wyjani to wprowadzenie suchacza od razu w nurt wydarze" i skoncentrowanie uwagi na jednej akcji, a nie na cyklu mitycz nym lub caej wojnie trojaskiej. Jedn z przyczyn powyszej techniki kompozycyj nej, jak zauway P. Vivante58, jest specyficzny styl eposu homeryckiego, ktry mona okreli mianem raczej przedstawiania" ni opowiadania". Poeta z miejsca stawia przed nami swych bohaterw, ktrzy ju graj dalej swoje role. Akcja rozwija si z momentu na moment i jest raczej nastpstwem obrazw ni opowiadaniem o zdarzeniach. Wyglda to tak, jakby styl wyznacza ksztat fabuy. Tego rodzaju wa ciwe Homerowi zdania, z ktrych kade zdaje si by zespolone z waciw sobie chwil i miejscem, nie pasowayby do opowieci obejmujcej duy okres czasu lub do fabuy, ktrej skomplikowanie wymagaoby wprowadzenia szerszego ta i zdarze nie wchodzcych w zakres akcji utworu. I dlatego fabua obydwu poematw jest niezwy kle prosta. Oto jak przedstawia si ona w Iliadzie, Zaczynem jej akcji staje si otwarty konflikt, do jakiego dochodzi w dziesitym roku wojny w obozie oblegajcych Troj Achajw midzy naczelnym ich wodzem, krlem Myken, Agamemnonem i synem bogini Tetydy, Achillesem najwaleczniejszym ze wszystkich bohaterw. Powodem konfliktu staje si odebranie mu przez Agamemnona przyznanej wczeniej przez woj sko branki Bryzeidy. Agamemnon way si na taki czyn w sytuacji, gdy na zgroma dzeniu zwoanym z inicjatywy Achillesa wieszczek Kalchas odsania jako przyczyn pomoru wojska zniewaenie przez naczelnego wodza kapana Apollonowego Chryzesa, ktry jako bagalnik przyby do Achajw, by wykupi sw crk Chryzeid. Aga memnon, zmuszony przez sytuacj do zadouczynienia ApoUonowi i zwrcenia Chryzesowi jego crki, zada w ktni z Achillesem jako rekompensaty dla siebie je go branki Bryzeidy. Traktujc to jako zniewag swego rycerskiego honoru Achilles wycofa si wraz z caym swym wojskiem z walki, a jego matka, Tetyda, sw inter wencj u Zeusa sprawia, e Achajowie bolenie zaczli odczuwa jego brak i ponosi coraz dotkliwsze klski w walkach z obrocami Troi. Zapowiedziany ju w inwokacji

Wyszo boskiego talentu Homera nad innymi twrcami zauwaa Arystote les (Poet. XXIII) objawia si rwnie w tym, e nie usiowa on przedstawi caej 102

P. Vivante, Homer, Yale 1986, s. 19.

103

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

gniew Achillesa", bdcy konsekwencj jego konfliktu z Agamemnonem, przedsta wionego szeroko w I pieni, stanowi temat i gwny motyw niemal caej Iliady. Wy tycza on bowiem nie tylko zdarzenia pierwszej pieni, lecz nadaje charakter i ksztatu je atmosfer zarwno przygotowa do kolejnych bitew bez udziau Achillesa, jak i ich przebieg (ks. II-VI, XI-XV), usprawiedliwia budowane przez Achajw fortyfikacje (ks. VII) i znajduje swj pierwszy punkt kulminacyjny w wysaniu do Achillesa po sw skruszonego ju Agamemnona (ks. IX). Odrzucenie powyszej oferty porozu mienia z Agamemnonem uzyskuje fina w mierci Patroklosa, polegego w walce z Hektorem (ks. XVI). mier najbliszego przyjaciela, wysanego na pole walki przez samego Achillesa w jego zastpstwie, jest dla niego niezwykle bolesnym dowiadcze niem, ktre cakowicie zmienia jego stosunek do Agamemnona i Achajw, rodzc jednoczenie silne pragnienie zemsty na Trojanach i Hektorze. To wanie uczucie staje si teraz motorem akcji Achillesa. Ono decyduje o rozwoju zdarze ostatnich szeciu pieni Iliady, a jego przezwycienie pod wpywem proby Priama i jego hero icznej mioci do syna Hektora, ktrego w pojedynku pokona i nad ktrego ciaem w swej dzy zemsty pastwi si wczeniej Achilles, jest najbardziej wzruszajc scen i manifestem najbardziej ludzkich uczu w caej epice greckiej. W niewielu, jak widzimy, zdaniach da si streci caa podstawowa akcja monumen talnego, wypeniajcego ponad 15 tys. heksametrw poematu. Prostota fabuy idzie wic w parze z rozbudowan na wielk skal kompozycj! Staje si to moliwe dziki temu, e kada przedstawiana rzecz pokazywana jest w caym charakterystycznym dla niej kontekcie rzeczywistoci i ma swoj chwil zogniskowanej na sobie uwagi. Mimo akcji skoncentrowanej wok jednego centralnego motywu i ograniczonej do przedstawienia czterech zaledwie dni bitewnych, zarysowany jest w Iliadzie obraz caej dziesicioletniej wojny. Echem jej przyczyn i pocztkowej fazy jest homerycki opis pierwszej bitwy, poprzedzonej przegldem si achajskich i trojaskich ( Katalog okrtw" ks. II) i przedstawionej w taki sposb, jakby to bya pierwsza bitwa caej wojny (Helena i Parys, teichoskopia, nierozstrzygnity pojedynek Menelaosa z Pary sem, Pandaros i zerwanie ukadw ks. II-IV). Kocowe pieni poematu od momentu powrotu Achillesa na pole walki (ks. XVIII) wprowadzaj wielokrotnie w formie pro roctw, a take przez sam przebieg akcji (mier Hektora) zapowied mierci Achillesa i upadek Troi. Od dawna zauwaono59, e struktur Iliady wyznaczaj dwie komplementarne za sady: jedna dotyczy rozwoju wtku fabularnego i tradycyjnego mitu, druga trady-

cyjnego stylu i norm artystycznych VIII wieku przed Chr. Pierwsz zasad zwyko si nazywa zasad dynamiczn i linearn. Wyznacza ona rozwj fabuy od jej pocztku do koca zapowiadajcego mier Achillesa i zburzenie Troi. Realizuje si w trzech kolejnych etapach. Druga zasada ma charakter statyczny. Wie si z symetri ukadu motyww i wyraa si ich rwnowag, paralelizmami, kontrastem i powtrzeniami. Jedna zasada nie wyklucza oczywicie drugiej, a wprost przeciwnie obie uzupeniaj si i wzmacniaj: symetria i rwnowaga ukadu motyww s po czci wynikiem rwnowagi i powtrzenia elementw fabuy, a linearny rozwj akcji poprzez trzy sta dia zawiera powtrzenie pewnych motyww narracji i wypowiedzi jzykowych. Symetryczno, jak wykaza C. H. Whitman 60 , widoczna jest w caej Iliadzie, a zwaszcza midzy jej trzema pierwszymi i trzema ostatnimi pieniami (ksigami). I tak np. motywowi odrzucenia przez Agamemnona prb Chryzesa jako bagalnika w ks. I odpowiada przyjcie prb Priama przez Achillesa w ks. XXIV. W obydwu przypadkach ma miejsce interwencja Apollona, wyznaczajca dalszy rozwj akcji. W ks. I, 43-52 wysuchuje on modlitwy Chryzesa i zsya na wojska Achajw zaraz, w ks. XXIV, 33-54 karci innych bogw za ich przyzwolenie na bezczeszczenie ciaa Hektora przez Achillesa i wszczyna dyskusj, ktrej rezultatem jest decyzja Zeusa, by zmusi Achillesa do przyjcia okupu i wydania ciaa Hektora. Scenie na Olimpie na kocu pieni I odpowiada analogiczna scena na pocztku ks. XXIV. W obydwu pie niach przedstawione jest ponadto spotkanie Zeusa i Tetydy w sprawie Achillesa. Ak cja obydwu ksig zrwnowaona jest rwnie w aspekcie czasowym. Trwa niemal jednakow ilo dni. W ks. I po dniu, w ktrym przyby Chryzes jako bagalnik ma my 9 dni panowania zarazy, jeden dzie, w ktrym Achajowie po ktni midzy Agamemnonem i Achillesem skadaj ofiary przebagalne Apollonowi, nastpnie 12 dni przerwy, oczekiwania Tetydy na powrt bogw od Etiopw na Olimp i poranek kolejnego dnia, czas spotkania Tetydy z Zeusem. W ks. XXIV, po tym jak Achilles przez 12 dni bezczeci ciao Hektora, bogowie debatuj nad tym, jak temu zapobiec i nastpnego dnia wysyaj Iryd do Priama, ktry pod oson nocy przybywa do Achillesa. Po powrocie Priama do Troi 9 dni trwaj przygotowania do pogrzebu Hektora, dziesitego dnia ma miejsce spalenie jego ciaa na stosie, a jedenastego sam pogrzeb. Akcja wstpu obejmuje wic 24 dni (1+9+1 + 12+1) i tyle dni trwa ak cja epilogu (12+1+9+1 + 1). Jeli nawet nie ma midzy tymi dniami cakowitej od wrotnoci, na uwag zasuguje fakt, e tylko wstp i epilog Iliady maj tak bardzo rozcignit w czasie akcj, ktra w centralnej czci poematu rozegra si w cigu za ledwie czterech dni bitewnych.

Zob. C.H. Whitman, Homer and the Herok Tradition, Cambridge, Mass. 1958, s. 101 n. Struk tur Iliady anali7.uje w A New Companion to Homer S.L. Schein w artykule The Iliad: Structure and Interpretation (s. 345-359).

59

Homer and the Heroic Tradition, Cambridge, Mass. 1958.

104

105

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

Paralelizm midzy ks. II i XXIII i midzy III a XXII nie jest ju tak rzucajcy si w oczy jak midzy wstpem i epilogiem, tym niemniej od dawna dostrzegany. Ksiga II i XXIII przedstawiaj obraz zgromadzonych wojsk greckich: katalog okrtw i lu dzi w pieni II wprowadza na scen gwnych wodzw wyprawy, igrzyska pogrzebo we ku czci Patroklosa s natomiast rodzajem ich poegnania. Katalog okrtw i przy pomnienie przez Odyseusza i Nestora (II, 299-356) przepowiedni i znakw na temat minionych dziesiciu lat wojny jest aluzj do jej pocztkw, podczas gdy sukcesy i poraki poszczeglnych bohaterw zapowiadaj ich znany z mitologii los w wykra czajcej poza ramy czasowe Iliady przyszoci. Symetri midzy ks. III i XXII wyzna czaj przede wszystkim paralelne sceny pojedynkw Parysa z Menelaosem (III) i Achillesa z Hektorem (XXII). Pojedynek midzy dwoma mami Heleny jest pierw sz przedstawion w Iliadzie walk, stosown dla pocztku wojny, pojedynek Achille sa z Hektorem, jest natomiast ostatni w poemacie walk i zapowiedzi koca wojny. mier Hektora jest bowiem rwnoznaczna z upadkiem Troi. Symetria i paralelizmy, o ktrych wyej bya mowa, s pochodn techniki kompo zycyjnej, szeroko stosowanej w greckiej literaturze archaicznej, ktr nowoytni ucze ni nazwali kompozycj piercieniow"61. Polega ona najoglniej rzecz biorc na tym, e motyw, ktry pojawia si na pocztku jakiej sceny lub mowy, jest powtrzony przy uyciu podobnych sformuowa przy ich kocu. Kompozycj t spotykamy w Iliadzie w kadej mowie woonej w usta bohaterw, ktrej pocztek i koniec jest wyranie zaznaczony wprowadzajc i zamykajc t mow formu. Kompozycja piercieniowa moe stanowi jednak bardziej wyrafinowan struktur ni tego rodza ju obramowanie. Niejednokrotnie mona zaobserwowa, jak cay szereg motyww wprowadzonych kolejno w pierwszej czci mowy lub sceny, w jej drugiej czci po jawia si w odwrotnej kolejnoci, tworzc schemat: abcdcba. Ma to np. miejsce w przemwieniu Achillesa do Priama (XXIV, 599-620), ktrego bohater zachca do jedzenia. Zawiera ono w taki oto sposb rozoone akcenty: a zgoda na wydanie za okupem ciaa jego syna, ktrego bdzie mg jutro opakiwa (599-600), b zach ta do przyjcia posiku: Teraz przyjmij posiek, umierz serca mk" (601), c przykad jedzcej Niobe: I Niobe cigna do pokarmu rk" (602), d historia utraty dzieci przez Niobe (603-612), c powrt do przykadu Niobe: Po zach matka pokarmu nie przeczya sobie" (613), b zachta do wsplnego spoycia po siku (614), a od jutra bdzie waciwa pora na opakiwanie syna (619-20).

W wietle szczegowych analiz przeprowadzonych przez W. A. A. van Otterlo62, cytownego ju C. H. Whitmana i D. Lohmanna63 okazao si, e podobnie jak po szczeglne mowy i sceny rwnie caa Iliada skonstruowana jest wedug regu kom pozycji piercieniowej", opartej na rwnowadze i symetrycznym ukadzie scen i mo tyww. Jak to ju moglimy zobaczy na przykadzie przywoanych powyej trzech pierwszych i ostatnich pieni poematu, motywy te i sceny odpowiadaj sobie bd na zasadzie logicznej", jak w przypadku prb bagalnika odrzuconych w ks. I i przyj tych w ks. XXIV, lub analogicznej", gdy szereg scen z ks. II odpowiada paralelnym scenom w ks. XXIII. Nie mogo oczywicie uj uwagi uczonych uderzajce po dobiestwo midzy organizacj wiata przedstawionego wedug zasad kompozycji piercieniowej a sztuk geometryczn w malarstwie wazowym VIII wieku. Zwrci na to jako pierwszy uwag w 1922 r. J.T. Sheppard64, a wszechstronnie ten problem przedstawi w cytowanej ju rozprawie C. Whitman 65 . Podobiestwa strukturalne midzy Iliad, a sztuk geometryczn wskazuj, e rwnowaga i symetria w budowie poematu nie s czym wyjtkowym, lecz rzecz charakterystyczn dla kultury VIII wieku i zgodne z oczekiwaniami wczesnych odbiorcw. Formalna, geometryczna symetria poematu moga by odczuwana jako wyraz jego artystycznej doskonaoci i peni. Jest to jednoczenie wskazwka chronologiczna, potwierdzajca stworzenie Iliady w VIII wieku przed Chr. w tym ksztacie, jaki ona obecnie posiada. Zasada dynamiczna struktury Iliady, jak ju zaznaczono, jest zwizana z jej wt kiem fabularnym i jej wyranie ukierunkowan akcj, ktra rozwija si zgodnie z koncepcj bohaterstwa i z tragicznym wymiarem ludzkiego losu. Z jednej strony zmierza ku heroizacji bohaterw, z drugiej ku mierci: mierci Hektora, mierci Achillesa, zagady Troi i setek bohaterw, nad ktrych losem zatrzymuje si uwaga narratora. Zmierzanie ku mierci, ktre ukazane jest w wiecie ludzkim jako nieunik niona i nadrzdna rzeczywisto, nadaje postpowaniu wielu bohaterw Iliady wy miar tragiczny. Bezporednio uwaga poety skupia si jednak przede wszystkim na przedstawieniu zapowiedzianej w inwokacji historii gniewu Achillesa" jako konse kwencji jego ktni z Agamemnonem. To na kanwie tej historii potrafi poeta stwo rzy niezwykle panoramiczny obraz przebiegu wojny trojaskiej i naznaczonego tragi zmem wiata bohaterskiego. Zogniskowana wok motywu gniewu Achillesa" fabua Iliady przedstawiona jest, jak zgodnie zauwaaj wspczeni badacze, w trzech wielkich odsonach, ktre

62 63

Pierwszy w stosunku do Homera uy tej nazwy i opisa to zjawisko W.A.A. van Otterlo (De ringkompositie ab opbouwprincipe in de epische Gedichten van Homerus, Amsterdam 1948).

6]

64 65

Tame. Die Komposition der Reden in der Ilias, Berlin 1970. The Pattern oftbe Iliad, London 1922, repr.1969. Op.cit.,s. 87-101; 248-284.

106

107

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

mog by reliktem i jednoczenie wiadectwem trzech kolejnych seansw, podczas ktrych pierwotnie by ten poemat recytowany66. Pierwsz cz tego seansu stanowi y ks. I-VII, drug ks. VIII-XVII (przy czym ks. X, o nocnej wyprawie Odyseusza i Diomedesa do obozu Trojan, traktowana jest najczciej jako pniejsze uzupenie nie) i trzeci ks. XVIII-XXIV. Najoglniej rzecz biorc, odsona pierwsza przed stawia obraz zgodny z tradycj poda bohaterskich i ustanawia norm bohaterstwa Grekw jako oblegajcych i Trojan jako obrocw ojczystego miasta. Diomedes, kt rego przewagi na polu bitwy przedstawione w ks. V-VI stanowi w tej czci poematu miar najwikszych dokona bohaterskich, staje si ucielenieniem tradycyjnych war toci heroicznych: mstwa, walki w obronie honoru i dla sawy, szacunku dla wodza wyprawy Agamemnona i dla bogw. W ferworze walki rani wprawdzie Afrodyt i Aresa, ale czyni to za rad Ateny i przy jej bezporedniej pomocy. Poza tym, zacho wujc waciwe czowiekowi miary, ustpuje pola walki zarwno Apollonowi (V, 439-44), jak Aresowi (V, 600-606). Aristeja Diomedesa przedstawia konwencjonalny typ bohatera, ktry yjc wedug ustalonych norm i wartoci odnosi sukcesy bez ry zyka poraki. Cz druga Iliady (ks. VIII-XVII) w odmalowywaniu przey obraonego Achil lesa i konsekwencji jego wycofania si z pola walki, w przedstawieniu bohaterstwa Hektora i mierci Patroklosa osiga niespotykane gdzie indziej walory intelektualne i moralne. S to sceny na wskro homeryckie". Najbliszy przyjaciel Achillesa, Patroklos, ktrego aristeja stanowi paralel do przewag Diomedesa w poprzedniej czci poematu, walczy nie po to, by zdoby dla siebie zaszczyty i saw, nie kieruje si tra dycyjnymi motywami, lecz uczuciem mioci do swego przyjaciela, ktrego chce w ten sposb uczci (XVI, 271-272). Przywdziewajc zbroj Achillesa zatraca on jed noczenie wasn tosamo i waciw sobie wyjtkow agodno"67. Nie moe jed nak sta si drugim Achillesem", chocia wydaje mu si, e wraz ze zbroj wszed w posiadanie rwnie jego zwyciskiej potgi. Tracc swoj tosamo, zatraca ludz kie granice swojej osoby. Zalepiony sukcesami nie sucha ostrzeenia Apollona i nie wycofuje si z walki (XVI, 706-709), jak to uczyni w takiej sytuacji uprzednio Dio medes (V, 440-42). Rozszalaego na ksztat szybkiego Aresa" powstrzymuje wic sam

Zob. O. Taplin, Homeric Soundings:The Shaping ofthe Iliad, Oxford 1992. Na s. 26 stwierdza on: the three-part structure matches and arises from Homer's own performance; the forward-markers to 'tomorrow' in narrative-me also serve as forward-makers in performance-time". Wedug niego cz. I ko czy si na IX, 712, a druga na XVIII, 353. K. Stanley (The Sbield of Homer: Narrative Structure in the Iliad, Princeton 1993) i S.L. Schein (op.cit., s. 349), przywizujc spor wag do kompozycyjnych walo rw tradycyjnego podziau na ksigi, operuj caymi ksigami jako jednostkami kompozycyjnymi. On jeden w Iliadzie okrelany jest epitetem evr]rjc, agodny" (XVII, 204, 670; XXI, 96; XXIII, 252, 648).
67

66

niewidoczny" Apollo68, ktry wytrca mu or z rki i oszoomionego wydaje na a twy up Euforba i Hektora (XVI, 788-821). Gwnym bohaterem odsony trzeciej jest ju sam Achilles, ktrego aristeja z jej kulminacyjn scen zwyciskiego pojedynku z Hektorem jest jeszcze bardziej nie konwencjonalna ni aristeja Patroklosa. Achilles, ktry przystpuje do walki, by po mci mier swego najbliszego przyjaciela, jawi si jako niszczca, demoniczna sia, z trudem mieszczca si w granicach ludzkich. Nie waha si walczy z bogami. Przy wsparciu Ateny, Posejdona i Hefajstosa walczy ze Skamandrem. ciga Apollona, gdy przybra posta Agenora, a po jego objawieniu si we wasnej postaci na zawierajce ostrzeenie sowa: Jak ty miesz boga ciga, miertelny czowiecze?" odpowiada zu chwale i bogoburczo (XXII, 15 nn.). Jest postaci z pogranicza: p bg, p czo wiek, zawieszony midzy dwoma wiatami, nie znajduje dla siebie waciwego miejsca w wiecie ludzkim. Jego aristeja uwieczona pokonaniem Hektora, jest jednoczenie zapowiedzi jego wasnej mierci i zapowiedzi zagady Troi, pozbawionej swego naj wikszego obrocy. Achilles jest niewtpliwie postaci tragiczn. Mszczc si za mier Patroklosa na Hektorze, dziaa wprawdzie w afekcie, ale ma jednoczenie wia domo, e tym aktem przypiesza wasn mier, ktra a szeciokrotnie jest w Iliadzie zapowiedziana69. Jest tragicznym bohaterem rwnie wtedy, gdy uwiada mia sobie w rozmowie matk, e swym gniewem na Agamemnona przyczyni si do mierci ukochanego przyjaciela i sprowadzi tyle nieszcz na Achajw, cho jest najpierwszym wojownikiem (XVIII, 102 nn.). Trzy kolejne odsony poematu, naznaczone przewagami Diomedesa, Patroklosa i Achillesa, s zarazem, jak widzimy, kolejnymi stopniami wznoszcymi si ku mierci i zagadzie. S one zbudowane symetrycznie, jak wykazuje to S.L. Schein (s. 351 nn.), z ktrej opracowania tu korzystamy. Na pocztku kadej z nich ma miejsce sce na z gwn rol w osobie Achillesa. W czci pierwszej obserwujemy jego ktni z Agamemnonem i wycofanie si z walki (ks. I), w drugiej odrzucenie darw Aga memnona i oferowanej przez jego posw zgody (ks. IX), w trzeciej wyraona w rozmowie z matk Tetyd gotowo natychmiastowej mierci byleby pomci mier Patroklosa (XVIII, 60 nn). W kadej z tych czci rozwj zmierzajcej ku mierci akcji zapowiedziany jest jako wola Zeusa. W ks. I Zeus przyrzeka Tetydzie, e uczci Achillesa, pozwalajc Hektorowi i Trojanom odnosi zwycistwo nad Grekami (I, 517-26). W ks. VIII, 473-83 tene Zeus w rozmowie z Her przepowiada tryumf

68 Interwencj Apollona mona tu oczywicie rozumie jako poetyck metafor lub relikt religijnej wiary. Dziaaniu boga przypisane jest poraenie" i odrtwienie" bohatera spowodowane nadmiernym wysikiem. 69 Zob. //. I, 416; VIII, 95; XIX, 408 i 421; XXI, 110; XXII, 358.

108

109

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

Hektora uwieczony zabiciem Patroklosa i atakiem na okrty, czym ma spowodowa powrt Achillesa na pole walki. W ks. XV, 61-77 mwi do Hery wprost, e Hektor bdzie Grekom zadawa klski, pki Achilles nie wyle do walki Patroklosa; Hektor zabije Patroklosa, gdy ten zabije Sarpedona; Achilles poms'ci mier Patroklosa i zabi je Hektora, a Trojan zmusi do ukrycia si w grodzie, skazanym na rych zagad. Wszystko to speni si zgodnie z obietnic dan Tetydzie w ks. I. Zeusowe obietnice i proroctwa wyznaczaj przebieg akcji poematu, ktra dziki tej boskiej perspektywie zyskuje swj ironiczny i tragiczny wymiar. Kademu wystpieniu Zeusa i odkryciu jego planw towarzyszy reakcja Hery, ktra chce przeszkodzi ich realizacji lub wyra zi dla nich sw dezaprobat. Powtrzony wielokrotnie motyw ich ktni, do jakiej dochodzi na tym tle (I, 555 nn.; VIII, 201 nn., 352 nn., 402 nn.), stanowi jednocze sne uzasadnienie rozwoju akcji poematu na planie boskim. Oba plany akcji, boski i ludzki, zazbiaj si nieustannie i dopeniaj, dziki czemu przedstawiony w poema cie bieg zdarze staje si w peni umotywowany i racjonalny. Cech charakterystyczn struktury fabularnej Iliady jest specyficzne wykorzystanie wielu elementw mitu trojaskiego. Chocia jej akcja obejmuje wycznie cig zda rze, ktre s konsekwencj ktni Agamemnona z Achillesem i gniewu obraonego Achillesa i ktre dziej si w dziesitym roku wojny w cile przez poet okrelonym odcinku czasu (52 dni), dziki aluzyjnemu przedstawieniu niektrych wydarze otrzymujemy do peny obraz caej wojny trojaskiej. W ks. II- IV, w ktrych akcja jest bezporednim nastpstwem gniewu Achillesa i rozwija si z epizodu na epizod, jednoczenie ewokowane s wydarzenia z pocztku wojny. Dawno zauwaono, e Katalog okrtw" (II, 494-760) naley w rzeczywistoci i najprawdopodobniej po chodzi z tradycyjnego opisu greckiej armii i floty zebranej w Aulidzie przed wypraw trojask. Nie jest jednak automatycznie przez poet wczony do Iliady, lecz umie jtnie adaptowany. Najlepsz tego ilustracj stanowi przykad potraktowania postaci Protezylaosa (II, 698-709) i Filokteta (II, 718-25), ktrych imiona musiay figurowa w katalogu wodzw zebranych w Aulidzie i ktrych nieobecno pod Troj musia poeta usprawiedliwi sigajc do mitu trojaskiego. Wymieniajc Protezylaosa wyja nia, e jako pierwszy zgin on pod Troj, skoro tylko wyszed na ld (II, 701), na tomiast Filokteta z jego nie gojc si i cuchnc ran towarzysze pozostawili na witej wyspie Lemnos" (II, 721-722). Uwagi badaczy nie uszed te fakt, e to wa nie okrt Protezylaosa zapali si jako pierwszy podczas zwyciskiego natarcia Hekto ra na Achajw (XVI, 122 n.; por. XV, 704-706). Odczytano to jako aluzj do wspo-

mnianego przypadku jego mierci70. O adaptacji katalogu okrtw do artystycznych zaoe Iliady wiadczy i to, e podstawowa w nim informacja o iloci okrtw jest tu potraktowana zdawkowo, akcent natomiast zosta pooony na przedstawieniu wo dzw wyprawy, ich zalet i pochodzenia. Do pocztkw wojny i zgromadzenia wojsk w Aulidzie ju w sposb nie aluzyjny, ale bezporedni kae poeta powrci myl Odyseuszowi (II, 294-325) i Nestorowi (II, 350 nn.), ktrzy, aby poderwa z roz przenia (spowodowanego zaraz i ktni Agamemnona z Achillesem) wojska Acha jw do walki, przypominaj udzielone im wwczas przez bogw znaki wrby, zapo wiadajce zdobycie Troi w dziesitym roku wojny. Nie tylko przygotowania do pierwszej bez udziau Achillesa bitwy z Trojanami aluzyjnie i bezporednio nawizuj do sytuacji z pocztkw wojny, ale rwnie sama bitwa przedstawiona jest tak, jakby to bya w ogle pierwsza bitwa tej wojny. Rozpo czyna j wymowna, zbudowana na zasadzie kontrastu, charakterystyka obu armii. Tchncy mstwem i ustawieni w szyki Achajowie" id do walki w cakowitym mil czeniu, zdyscyplinowani, gotowi wspiera si nawzajem i broni, Trojanie natomiast pdz z wrzaskiem i krzykiem jak urawie, ktre nios mier i strach Pigmejom" (III, 1-14). W tym wzmocnionym porwnaniami obrazie mona dopatrzy si nie tylko przeciwstawienia cywilizacji Grekw i barbarzystwa Trojan, ale odpowiednie go dla pocztku wojny pokazania Trojan jako nioscych mier" agresorw, moral nie odpowiedzialnych za wywoanie tej wojny. Pojedynek Menelaosa i Parysa, czyli obu mw Heleny, jako uzgodniona w ukadach forma rozwizania konfliktu, przedstawienie bohaterki, dokonana przez ni na prob starcw trojaskich prezen tacja wodzw achajskich, ingerencja Afrodyty i intymna scena spotkania Heleny z uratowanym cudownie Parysem wszystko to ewokuje sytuacj pocztku wojny trojaskiej. Poprzedzajce pojedynek dwustronne ukady i sam pojedynek stwarzaj okazj do przypomnienia przyczyn tej wojny. Tak jak ks. II-IV przypominaj pocztek wojny, w analogiczny sposb ksigi ko cowe poematu nieustannie zapowiadaj zdarzenia mitu trojaskiego wykraczajce po za czas akcji Iliady. Wiodcym motywem jest w tym wzgldzie upadek Troi. Jej za gad wry wprawdzie Agamemnon ju w chwili zranienia Menelaosa przez Pandarosa (IV, 164-5) i z kolei przewiduje Hektor w scenie poegnania z Andromach (VI, 448-9), to jednak dopiero w trzeciej czci poematu dziki czstym odniesieniom sta je si oczywiste, e mier Hektora bdzie zapowiedzi nieuniknionej zagady Troi 71 .
Zob. A. Heubeck, Studien zur Struktur der Ilias (1950), s. 472 cyt. z przedruku w: J. Latacz, Homer: die Dichtung und ihre Deutung, (Wege und Forschung 634), Darmstadt 1991, s. 450-474. Por. S.L. Schein, op.cit., s. 353. 71 Por. Z. Schadewaldt, Von Homers Welt und Werk, Aufiatze und Auslegungen zur Homerischen Frage, 4. Ausg., Stuttgart 1965, s. 156-157.
70

110

111

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

Jest to oczywiste dla Priama, gdy bezradnie patrzy z murw Troi na zbliajcego ku osamotnionemu Hektorowi potnego Achillesa przed ich pojedynkiem (XXII, 5657), a jego mier przez narratora przyrwnana jest do poogi caego Ilionu (XXII, 410-11). Lamenty matki, ony i wszystkich Trojan nad mierci Hektora tu po jego zabiciu przez Achillesa i powtrnie w czasie uroczystoci pogrzebowych s rwnoczenie opakiwaniem upadku Troi i losu jej mieszkacw. Szczeglne wzruszenie wywouj zapadajce mocno w pami sowa zrozpaczonej Andromachy, zapowiadajcej niewol kobiet trojaskich i mier zrzuconego z wiey Troi ich dziecka (XXIV, 727 nn.). mier Hektora stanowi zapowied nie tylko upadku Troi, ale jakby na zasadzie naczy poczonych wyznacza los Achillesa, ktry decydowa si na pomszczenie Patroklosa, majc pen wiadomo, e czynem tym skazuje siebie na mier (XVIII, 95 nn.). Przypomina mu o tym rwnie konajcy Hektor, ktrego ostatnie sowa brzmi jak zowieszczy testament. Jako swego mciciela wymienia Parysa, ktry rwnie zgodnie z pozahomeryck tradycj mia celnym strzaem z uku miertelnie ugodzi Achillesa (XXII, 355-360). Zapowiedzi te, jak widzimy, stanowi niezwykle wany element przedstawionego w Iliadzie wiata. Im w duym stopniu zawdzicza ona swj tragiczny i heroiczny wymiar. Chocia akcja poematu obejmuje tylko niewielki epizod wydarze ostatnie go roku wojny, dziki aluzjom do jej pocztku i zapowiedziom zburzenia Troi otrzy mujemy obraz caej wojny trojaskiej. W tym kontekcie staje si wic zrozumiae, dlaczego poemat ten otrzyma tytu Iliada, a nie Achilleida.

STRUKTURA KOMPOZYCYJNA ODYSEI Fabua Odysei jest rwnie prosta jak fabua Iliady. Mona j streci w kilku zda niach. Jest to historia powrotu jednego z bohaterw wojny trojaskiej, Odyseusza, po dugiej tuaczce do rodzinnego domu. Gdy nie byo ju niemal nadziei na powrt bohatera z dawno zakoczonej wojny, o rk jego ony Penelopy i o wadz nad Ita k, ktrej by on krlem, zabiegaj liczni zalotnicy, przejadajc" jego majtek. W sy tuacji niepewnoci i zagroenia ze strony butnych" zalotnikw, dorastajcy ju jego syn, Telemach, z inspiracji Ateny wyrusza do Pylos i Sparty, by zasign jzyka" na temat losu swego ojca. Dowiaduje si jednak gwnie o tym, kim by jego ojciec i ja k cieszy si saw u tych, ktrzy go znali. Nadziej na jego powrt moe czerpa tyl ko z wrb otrzymanych przez Menelaosa od Proteusa. Odyseusz tymczasem przeby wa na wyspie Ogygii, dokd dotar jako samotny rozbitek przed siedmiu laty i gdzie jest przetrzymywany przez nimf Kalipso jako jej zniewolony kochanek marzcy o powrocie do rodzinnego domu. Teraz wanie na rozkaz Zeusa Kalipso pozwala

bohaterowi odpyn. Na zbudowanej przez siebie tratwie, ktr u brzegw wyspy Feakw rozbija mu zesana przez Posejdona burza, dociera jako rozbitek do kraju Feakw. Gocinnie przyjty opowiada im ca histori swych wdrwek. Feakowie ob darowuj go i odwo na Itak. W tym samym czasie powraca na Itak Telemach, i aby unikn zasadzki zalotnikw zatrzymuje si w pasterskiej chacie winiopasa Eumajosa, dokd nieco wczeniej przybywa rwnie Odyseusz. Dwie oddzielnie do td prowadzone akcje,.ojca i syna, cz si teraz w jeden wsplny nurt. Rozpoznaw szy si tworz oni jeden front przeciw zalotnikom, z ktrymi nastpnie ju w paacu rozprawiaj si ostatecznie. Odyseusz i Penelopa po tak dugim rozstaniu cz si ponownie, udaje im si przy tym pojedna z rodzinami pomordowanych zalotnikw. Prostota streszczonej powyej fabuy nie stanowi oczywicie dla epickiego poety przeszkody dla wypenienia jej wielkim bogactwem zdarze, obrazw i scen rozgrywaj cych si wok centralnego motywu, jakim jest w tym przypadku powrt Odyseusza. Prostota ta, podobnie jak w Iliadzie, idzie w parze z rozlewnoci epick i duymi rozmiarami poematu. Czterdzieci dni, ktre obejmuje akcja zwizana z powrotem Odyseusza do rodzinnego domu, daj okazj do przedstawienia obrazu ycia w kilku rnych miejscach: na Itace, w Pylos, Sparcie i w Scherii u Feakw. Chocia posta Odyseusza wysuwa si w caym poemacie na pierwsze miejsce, na jego kartach ogl damy cay szereg mocno zarysowanych indywidualnoci, majcych znaczny wpyw na rozwj i charakter akcji poematu. Mona tu wymieni: na Itace posta Penelopy i jej sucej Euryklei, Telemacha, Eumajosa, Laertesa, Antinoosa i kilkunastu innych zalotnikw oraz ebraka Irosa; w Pylos Nestora i jego syna Pizystrata, w Sparcie Helen i Menelaosa, u Feakw krla Alkinoosa, jego crk Nauzyk i maon k Arete. Poeta z penym rozmachem maluje te zbiorowe sceny zgromadze, uczt, wystpw piewaka, skadania ofiar, libacji i wrb. Przyjrzyjmy si wic pokrtce, w jaki sposb organizuje poeta ten bogaty, ttnicy peni ycia wiat przedstawiony w poemacie. Odyseja, jak od dawna powszechnie si przyjmuje, dzieli si kompozycyjnie za rwno na dwie czci, po 12 ksig kada, jak na sze tetrad. W jednym i drugim przypadku podzia ten oparty jest na kryterium treciowym i tematycznym. Poniewa jej gwnym motywem jest powrt bohatera wojny trojaskiej po dugiej, penej nie bezpiecznych przygd wdrwce, do rodzinnego domu, moment jego przybycia do wasnego kraju staje si momentem przeomowym. Nie moe nas zatem dziwi fakt, e umieci go poeta w samym rodku przedstawionych w poemacie zdarze dzielc je na takie, ktre miay miejsce podczas jego pobytu na obczynie" (ks. I-XII) i na te po powrocie w ojczynie" (ks. XIII-XXIV). Rzecz godna uwagi, e rodkow cz poematu, jego ks. XI, wypeni opowieci o podry Odyseusza w zawiaty. Przezwyciy mier stanowio najtrudniejszy czyn, jakiego mg dokona bohater.

112

113

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

Odyseusz udajc si do podziemia wprawdzie nie umiera i nie odradza si ani fizycz nie ani symbolicznie, ale ma okazj osobicie dowiadczy mglistej natury pomiert nych cieni ludzkich i pozna, e mier jest dla czowieka czym nieuniknionym i na turalnym. Tego potwierdzeniem s opowiedziane przez niego w ks. XII przygody, w wyniku ktrych zgina caa jego zaoga, a on jako rozbitek dotar zamiast na upra gnion Itak na wysp Ogygi, ktr zamieszkiwaa bogini mierci, Kalipso. Podr z Ogigii poprzez krain Feakw Scheri, pooon na pograniczu zawiatw, na Itak ma niewtpliwie wymiar symboliczny. Jest powrotem bohatera do wiata ywych. Pierwsz cz poematu wypenia przedstawienie wdrwek Odyseusza, dziki kt rym mg on dowiadczy i pozna samego siebie. Stanowi ona przygotowanie dla czci drugiej, w ktrej, aby odzyska swoj dawn pozycj na wyspie, musi on da si pozna ludziom Itaki, uwaajcym go za dawno zmarego. Na planie narracji powraca bohater na Itak niemal wprost z krainy mierci. Moment tego powrotu potraktowa ny jest jako drugi pocztek poematu, czego zewntrznym wyrazem jest uycie w w. 90-92 ks. XIII zwrotw z inwokacji. Ten dwuczonowy podzia utworu na dwie rwne czci uzupenia si z podziaem szecioczonowym, wyznaczonym przez ukadajce si w tematyczne tetrady kolejne grupy ksig. Pierwsze cztery ksigi Odysei nazywane s najczciej Telemachi", po niewa ich bohaterem jest Telemach, ktry zaniepokojony sytuacj swego domu ob leganego przez zalotnikw i swoj w nim pozycj wyrusza w podr do Pylos i Sparty, by dowiedzie si czego o swym ojcu. O jego aktualnym losie niczego oczywicie dowiedzie si nie moe. Nestor w Pylos oraz Helena i Menelaos w Sparcie mog mu natomiast powiedzie, jakim czowiekiem by Odyseusz. Poznajc ojca, Telemach po znaje lepiej siebie. W kulturze greckiej ojciec jest niezwykle wan osob dla kszta towania tosamoci syna, ktry posuguje si przecie jego imieniem jako czci swe go nazwiska. Podr Telemacha jest wic wanym etapem na drodze jego wejcia w ycie dorose. Wspomnienia na temat Odyseusza, snute wobec jego syna w Pylos i Sparcie, wic losy bohatera z mitem trojaskim, poszerzaj poza tym wizj przed stawionego wiata o zdarzenia pominite w Iliadzie i przygotowuj spotkanie z nim jako bohaterem powracajcym z wojny trojaskiej. Tatrada ta stanowi ponadto do skonae wprowadzenie w sytuacj panujc na Itace. Przedstawione tu: permanentne ucztowanie zalotnikw i ich niepokj wywoany podjt przez Telemacha prb roz wizania sytuacji, postawa wyczekiwania zdesperowanej Penelopy, odczuwany z wiel k si brak Odyseusza w domu przygotowuj i uzasadniaj akcj caej drugiej cz ci poematu. Z jego tytuowym bohaterem spotykamy si po raz pierwszy bezporednio dopiero na pocztku drugiej tetrady w ksidze pitej. Rozpoczyna j analogiczna jak na po cztku ksigi pierwszej, a nawet mona powiedzie powtrnie przywoana i do-

koczona scena narady bogw na Olimpie nad losem Odyseusza. O ile poprzed nia zapoznawaa nas z sytuacj przebywajcego pod przymusem" u nimfy Kalipso Odyseusza, lecz wyznaczaa za porednictwem Ateny akcj Telemacha, to obecna przywoujc raz jeszcze t sam sytuacj tsknicego za powrotem do ojczyzny boha tera, zapowiada ju bezporednio jego powrt do rodzinnego domu poprzez kraj Fe akw jako realizacj woli Zeusa i akcji jego posaca Hermesa. Przedstawienie sze ciodniowego pobytu Odyseusza w kraju Feakw wypenia w sumie osiem ksig, tj. trzeci cz caego utworu, stanowic poprzez rozbudowane sceny rajskiego byto wania" i gocinnoci w prawidowo funkcjonujcej kulturze paacowej przeciwwag dla sytuacji na Itace. Wymowny jest fakt, e pierwsz osob, ktra spotyka Odyseusza jako nagiego rozbitka na ziemi Feackiej, jest moda, marzca o zampjciu krlew na Nauzykaa. Ona go wyposaa w ubranie, karmi i wprowadza do miasta. Urzdzone na cze gocia zawody sportowe, w ktrych bierze on udzia i odnosi zwycistwo, s wic jawnym wykorzystaniem i przeksztaceniem ludowego motywu rywalizacji o r k krlewny, ktry znajduje paralel i przeciwstawienie w zawodach zarzdzonych przez Penelop, tragicznie zakoczonych dla jej zalotnikw (XXI). Ks. IX-XII mona by zatytuowa Odyseusz opowiadajcy". Bohater wzruszony do ez jako suchacz i przedmiot opowieci Demodoka o koniu trojaskim i zdobyciu Troi, odkrywa przed krlem i biesiadujcymi Feakami swoj tosamo. Jako boha ter, ktrego czyny byy ju rozsawiane przez poetw, sam przejmuje teraz rol poety i kontynuujc opowie Demodoka opowiada ca histori swych przygd od mo mentu opuszczenia zniszczonej Troi. Jest to zabieg z kompozycyjnego punktu widze nia mistrzowski, ktry spenia wiele wanych funkcji rwnoczenie. Pozwala po ecie, ktry waciw akcj utworu skoncentrowa na przedstawieniu ostatniego etapu podry Odyseusza i na momencie odzyskania przeze pozycji suwerena w domu i na Itace, w formie retrospekcji poszerzy t akcj i przedstawi ca dziesicioletni hi stori jego wdrwek i przygd. Wkadajc t opowie w usta samego bohatera, po zwala mu potwierdzi jego tosamo wobec siebie samego i wobec Feakw. Wcho dzc w rol pieniarza, bohater sam zapewnia sobie chwa swych czynw i niemier teln saw (kleos). Niezwykle szybki tok wydarze zawarty w opowieciach" Odyseusza ustpuje wraz z pocztkiem ks. XIII ponownie miejsca zwolnionemu, odmierzanemu rytmem kolejnych dugich dni, biegowi zdarze. Ca ks. XIII wypeniaj sceny zwizane z podr Odyseusza z kraju Feakw na Itak. Z podobnym epickim rozmachem s przedstawione w ks. XV analogiczne sceny poegnania Telemacha z Helen i Menelaosem w Sparcie oraz okolicznoci jego podry do Pylos i na Itak. Przedziela je, wypeniajce ca ks. XIV, przedstawienie gocinnego przyjcia Odyseusza przez Eumajosa. W teje zagrodzie pasterza wi, boskiego" Eumajosa przemieniony przez

114

115

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

Aten w ebraka Odyseusz ma okazj spotka si i rozpozna z powracajcym z Pylos synem Telemachem (ks. XVI). W ten sposb zlewaj si w jedno dwie oddzielne do tychczas akcje poematu. Ojciec i syn wsplnie przygotowuj plan walki z zalotnikami. W ks. XVII-XX miejscem akcji jest ju paac Odyseusza, dokd udaj si oddziel nie najpierw Telemach (XVII, 1-185), a nastpnie w postaci naraonego na drwiny suby i zalotnikw ebraka Odyseusz (XVII, 189 XVIII, 164). Atmosfera, w jakiej toczy si teraz akcja, na skutek zuchwaego zachowania si zalotnikw, staje si coraz bardziej napita. O ile w ks. XVII uwaga poety skupia si gwnie na postaci Odyseusza i na jego pierwszym po 20 latach wejciu do swego domu, to w centrum ksigi nastpnej stoi posta Penelopy, przyjmujcej podarunki od zalotnikw (XVIII, 290-308) i oczekujcej spotkania z przybyszem. Przygotowuje w ten sposb poeta przedstawion w ks. XIX, nacechowan emocjonalnie, scen pierwszego spotkania Penelopy z Odyseuszem i rozpoznania bohatera po blinie przez star niani Euryklej (w. 52-607). W kolejnej ksidze powraca znw do suby i do zalotnikw. Maluje zalepienie i but wielu z nich oraz na rne sposoby zapowiada (np. przez wieszczka Teoklimenesa w. 350 nn.) czekajc ich zgub. Akcj ostatniej czci poematu (XXI-XXIV) wyznaczaj nastpujce motywy: 1) prba uku (XXI), 2) rze zalotnikw (XXII); 3) spotkanie Odyseusza z Penelop i rozpoznanie maonka (23); 4) spotkanie dusz pomordowanych zalotnikw z du szami bohaterw wojny trojaskiej w Hadesie (XXIV, 1-210); 5) spotkanie Odyse usza z ojcem Laertesem i pojednanie si z rodzinami pomordowanych zalotnikw (w. 216-548). Rozpoznanie z ojcem, bez ktrego potwierdzenie tosamoci Odyseusza nie byoby kompletne, i pojednanie z rodzinami pomordowanych zalotnikw s lo gicznym nastpstwem rozwoju dotychczasowej akcji poematu i naturalnym jej za koczeniem. Gdybymy zatem, idc za sugesti gramatykw aleksandryjskich, wy znaczyli koniec poematu na XXIII, 29672, tj. na moment udania si Odyseusza i Pe nelopy po ich rozpoznaniu na wsplny spoczynek, byby on wyranie pozbawiony waciwego zakoczenia. Przede wszystkim niespeniona pozostaaby zapowied roz wizania konfliktu z rodzinami pomordowanych sformuowana w XXIII, 118-122. Z drugiej strony trudno nie przyzna susznoci badaczom, ktrzy w ks. XXIV do strzegaj wiele partii sabszych, pozbawionych charakterystycznego dla poprzednich pieni stale narastajcego napicia. Najwiksze zastrzeenia budzi scena tzw. drugiej Nekyji, na pocztku tej ksigi, zwizana z przybyciem do Hadesu dusz pomordowa nych zalotnikw i ich spotkania z duszami Achillesa, Agamemnona i Ajasa. O ile

opowiedziany dokadnie przez dusz Agamemnona przebieg pogrzebu Achillesa (w. 35-96) stanowi charakterystyczne dla Odysei uzupenianie wtkw Iliady, to trudniej usprawiedliwi relacj duszy Amfimedona z rzezi zalotnikw", bdc skrtowym powtrzeniem wieo przedstawionej sceny. Warto zauway, e akcja poematu osiga swj szczytowy punkt wraz z kocem ks. XXI w momencie, w ktrym po nieudanej prbie uku" podjtej przez Telemacha i zalotnikw Odyseusz napina uk i przeszywa strza otwory ustawionych rzdem toporw. Kolejnym punktem kulminacyjnym jest podstpne wystawienie Odyseusza na prb przez Penelop zwizane z tajemnic ich maeskiego oa. Pr ba ta bdc dowodem dorwnujcej Odyseuszowi przebiegoci i mdroci Penelopy stanowi w aspekcie kompozycyjnym podstaw dla wprowadzenia niezwykle emocjo nalnej sceny ostatecznego ich rozpoznania (w. 205-247). Po tak wielkich momentach tylko nage przerwanie akcji pozwolioby unikn wprowadzenia wyciszajcych je scen ycia powszedniego. Przedstawiona powyej w ogromnym skrcie dwu i szecioczonowa struktura fa bularna Odysei ukada si, jak to wykazuje S. V. Trcy, w form dwu paralelnych tryptykw, tworzcych struktur kompozycyjn: abc, abc7i. a. ks. I-IV Itaka Atena i Telemach Naduywanie przez zalotnikw prawa gocinnoci Podr Telemacha do Pylos i Sparty Zalotnicy przygotowuj zasadzk na Telemacha b. ks. V-VIII podr do paacu Alkinoosa Spr, zawody z modzie ukryte zawody o rk krlewny Nieznana tosamo Odyseusza c. ks. IX-XII Odyseusz odsania sw tosamo i staje si piewakiem Opowiada Feakom swe przygody Zyskuje poparcie krlowej Arete Zawiaty, matka, bohaterowie trojascy
73

72 Eustathios w swym komentarzu do tego wiersza donosi, e Arystarch i Arystofanes z Bizancjum uwaali, i na tym wierszu koczy si cay poemat. Dyskusj na ten temat zob. Z. Abramowicz, Wstp" do: Homer, Odyseja, (BN seria II, 21), wyd. 10, Wrocaw 1992, s. L.

S.V. Trcy, The Structure ofthe Odyssey, [w:] A New Companion to Homer, s. 372 n.

116

117

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

a. ks. XIII-XVI Itaka Atena i Odyseusz Wyjtkowa gocinno Eumajosa Powrt Telemacha ze Sparty i Pylos Odyseusz i Telemach przygotowuj zamach na zalotnikw b. ks.XVII-XX Podr do paacu Odyseusza Walka z ebrakiem i zatarg z zalotnikami Ukryte zawody o rk krlowej Nieznana tosamo Odyseusza c. ks.XXI-XXIV Odyseusz odsania sw tosamo wobec zalotnikw i staje si ucznikiem Zyskuje zaufanie krlowej Opowiada swe przygody Penelopie Zawiaty, bohaterowie trojascy, ojciec Paralelizmy zachodzce midzy pierwsz i czwart, drug i pit oraz trzeci i sz st tetrad s uderzajce. S one, jak si zazwyczaj przyjmuje naturaln konsekwencj techniki kompozycyjnej tworzcego ustnie poety-improwizatora, ktry czsto korzy sta nie tylko z formu jzykowych, lecz take z utrwalonych w ustnej tradycji poetyc kiej scen rodzajowych" i z powracajcych w rnych wersjach motyww. Korzysta nie z uwiconego tradycj tworzywa jzykowego i fabularnego w naturalny sposb zachca poet do wprowadzenia kompozycyjnych paralelizmw. Na szczegln uwag w tym wzgldzie zasuguje podobiestwo w przedstawieniu akcji syna (Telemacha) w ks. I-IV i ojca (Odyseusza) w ks. V-VIII. W obydwu przy padkach otwiera je scena narady bogw i w jej wyniku bezporednia ingerencja b stwa (Ateny, Hermesa), warunkujca dalszy przebieg zdarze. Telemach, do ktrego przybywa pod postaci Mentesa Atena, jest przygnbiony sytuacj w swym domu, Odyseusz w chwili przybycia Hermesa na wysp Ogygi pacze w samotnoci nad swoim losem. Po wymianie zda ze swoimi paniami domu (Penelopa, Kalipso) tak jeden, jak drugi bohater wyrusza w podr. Obie kobiety s niechtne ich wyjazdom. Cel i charakter tych podry s oczywicie odmienne, mimo to w ich przedstawieniu istniej pewne podobiestwa. I tak np. Atena dodaje splendoru wygldowi kadego z tych bohaterw i sprawia, e s podziwiani, gdy pokazuj si publicznie (II, 12-13; VIII, 17-20). Telemach pacze i zakrywa twarz, gdy Menelaos wspomina jego ojca

(IV, 114-115). Tak samo zachowuje si Odyseusz, gdy w opowieci Demodoka sy szy o swoich wasnych dokonaniach (VIII, 83-86). Obaj wysuchuj opowieci o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia (IV, 265-290; VIII, 492-520). Podobne wraenie wywiera na Odyseuszu wspaniao paacu Alkinoosa jak na Telemachu pa ac Menelaosa (VII, 84-85; IV, 45-46). Paralelizm sytuacyjny midzy Odyseuszem i Telemachem wzmocniony przez fakt, e obaj zostali wychowani przez t sam pia stunk Euryklej (Telemach: I, 435, Odyseusz: XIX, 482-483) i przez prb uku (XXI, 128-129), w ktrej po ojcu najbliszy jest sukcesu ze wszystkich zawodnikw, co utwierdza suchaczy w przekonaniu, e Telemach jest nieodrodnym synem swego ojca. Analiza kompozycyjna Odysei, jakiej dokonuje S. V. Trcy74, dostarcza dowodw, e paralelizm stanowi zasad porzdkowania i ukadu motyww rwnie w szeregu poszczeglnych mniejszych lub wikszych czci i scen poematu. W ten sposb zbu dowana jest np. scena katabazy Odyseusza do krainy zmarych (XI, 51-627), a take cao feackich opowieci Odyseusza, wypeniajca cztery dugie pieni Odysei (lx xii). Nietrudno zauway, e w tym przypadku grone, krwawe wydarzenia s przedmiotem opowieci na zmian z niegronymi. Ponadto wszystkie przygody, przedzielone przez opis katabazy na dwie paralelne czci, ukadaj si w nastpujce grupy po trzy opowieci, dwie krtsze i jedn dusz: Kikoni, Lotofagowie i Polifem; Eol, Lajstrygonowie i Kirke; Syreny, Skylla (Charybda) i Helios. Doskonaym przykadem kompozycji piercieniowej o ukadzie motyww tworz cych schemat: abc ... cba jest np. scena rozmowy Odyseusza z dusz swej zmarej matki Euryklei w ks. XI, 171-203. Na pytania Odyseusza o: (a) przyczyn jej mierci, (b) los jego ojca, (c) syna, (d) ony, Eurykleja udziela odpowiedzi w odwrotnym po rzdku, mwic najpierw o onie Odyseusza Penelopie i kolejno o Telemachu, Laertesie i dopiero na kocu wyjania okolicznoci swej mierci. Na tej samej zasadzie, jak wykazuje S. V. Trcy75, zbudowana jest te duga, wy peniajca ca ks. XXI scena prby uku Odyseusza (w. 1-434). Kompozycja pier cieniowa tej sceny znajduje potwierdzenie, jak zauwaa uczony76, rwnie na pasz czynie jzykowej. Otwierajca t scen czynno Penelopy (wejcie do skarbca po uk, w. 47-48) i zamykajca t scen czynno wypuszczenia strzay z uku przez Ody seusza (w. 420-421) wyraone s czciowo za pomoc tych samych sformuowa. Na podkrelenie zasuguje fakt, e sam rodek tej sceny (w. 188-244) wypenia krtki opis rozpoznania Odyseusza z jego dwoma wiernymi sugami, Eumajosem i Filojtiosem, ktrych pomoc stanie si niezbdna w walce z zalotnikami. Nie majc moliwo-

74

Tame, s. 375 n. Tame, s. 363. 76 Tame.


73

118

119

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T, I

HOMER

ci szerszego przedstawienia motywu rozpoznania w ramach dramatycznej sceny pr by uku, jego wano wydobywa poeta przez umieszczenie go w punkcie centralnym tej sceny. Rozpoznania, dziki ktrym odzyskuje Odyseusz swoj pozycj na Itace, odgrywaj kluczow rol w rozwoju akcji caej drugiej czci poematu. Najwaniejsze z nich, takie jak rozpoznanie z Telemachem (XVI, 172-320), z Euryklej (XIX, 357502), z Penelop (XXIII, 1-240) i z Laertesem (XXIV, 219-360), s rozbudowane i udramatyzowane i zapadaj gboko w pamici suchacza czy czytelnika. W anali zowanym przypadku wano tego motywu wydobyta jest poprzez jego centralne miejsce w kompozycji piercieniowej sceny. Kompozycja Odysei jest podporzdkowana funkcjonalnie przedmiotowi opowia dania. Wydobywa i podkrela gwny motyw poematu, jaki stanowi paralelne po dre i powroty Odyseusza, jego syna Telemacha i ojca Laertesa do paacu na Itace. Zyskuj one w poemacie wymiar symboliczny. Podr Telemacha jest jego podr w doroso i w samowiadomo", Odyseusza odkrywaniem granic czowieka ja ko istoty miertelnej, a Laertesa przywrceniem go yciu. Telemach dziki podr y do Sparty i Pylos odrywa si od swej matki i niani i upodabnia si do swego ojca. Odyseusz i Laertes symbolicznie umieraj i odradzaj si w trakcie swojej podry. W przypadku Laertesa jego podr" ma przy tym bardziej psychiczny ni fizyczny charakter. Jest to powrt" z cakowitego odizolowania i usunicia si z ycia rodzin nego do penego zaangaowania w to ycie. Odmodzony przez Aten (XXIV, 36769) staje nawet na czele obrocw paacu przed rodzinami pomordowanych zalotni kw i zabija ich wodza, Eupeithesa, ojca Antinoosa (XXIV, 523-25). Ukazanie razem trzech bohaterw: syna, ojca i dziadka uzbrojonych do walki jest nie tylko efektow nym obrazem, lecz rwnie wymownym znakiem spenienia si ich podry i zako czenia doskonale skomponowanego poematu.

si do improwizowanej poezji ustnej. Jzyk poetycki tych poematw, cile zronity z form heksametru daktylicznego, ktrym autor Iliady i Odysei posuguje si z ogrom nym mistrzostwem, jest jednoczenie najbardziej wiarygodnym wiadkiem caej tradycji literackiej i kulturowej, ktra go zrodzia. Analiza tego jzyka, jak zaprezentowa ju M. Parry w swych obydwu rozprawach doktorskich77, pogbiona przez jego pniejsze studia i przez wielu innych uczonych, pozwala wic nie tylko lepiej zrozumie charakter poezji homeryckiej, lecz rwnie do pewnego stopnia odsoni charakter i rol poprze dzajcej j poezji tworzonej wycznie za pomoc mwionego sowa. W wietle tych bada podstawow cech poetyckiego jzyka Homera stanowi zakotwiczona w tradycji formuowo". Formua, rozumiana przez M. Parry'ego jako jednostka frazeologiczna regularnie uywana w tych samych sytuacjach metrycznych", a nie pojedyncze sowo, jest tu bowiem podstawowym tworzywem poetyckim. Ich najbardziej typowym przy kadem s wyraenia zawierajce imi bohatera i jego epitet, np. niezomny boski Odyseusz", o szybkich stopach Achilles", Zeus chmurozbirca". Kady z czsto wyst pujcych bohaterw okrelany jest oczywicie caym szeregiem rnych, powtarzajcych si epitetw, ktrych uycie uwarunkowane jest zawsze potrzebami heksametru. Jak poeta posuguje si tak jednostk frazeologiczn, zobaczmy na jednym przynajmniej przykadzie zaczerpnitym z I pieni Iliady w wiernym przekadzie K. Jeewskiej:
Powsta wrd nich i gos zabra o szybkich nogach Achilles Na to mu tak odpowiedzia o szybkich nogach Achilles 148 Spojrza na niego zym okiem i rzek szybkonogi Achilles 364 Ciko wzdychajc tak odrzek o szybkich nogach Achilles
84 58

POETYCKI KSZTAT EPIKI HOMERYCKIEJ A. J z y k , w i e r s z i s t y l Prowadzone od ponad p wieku badania porwnawcze poematw homeryckich z tworzon ustnie poezj nowoytn poudniowych Sowian jednoznacznie wskazuj, e jzyk, wiersz i styl Iliady i Odysei s w ogromnej mierze uksztatowane przez wielowie kow tradycj wysoko rozwinitej poezji ustnej. Jeli nawet przyjmiemy, e poematy te zostay skomponowane ostatecznie przy uyciu i pomocy pisma i z faktem tym po czymy ich skal oraz ich doskonao kompozycyjn i artystyczn, to nie bylibymy w stanie w peni zrozumie i oceni charakteru ich jzyka, wiersza i stylu bez odwoania

Oczywicie w tego rodzaju formuach wprowadzajcych wypowiedzi bohaterw jednostka frazeologiczna o szybkich nogach Achilles" moe by atwo zastpiona przez imi i epitet innego bohatera, o ile tylko spenia uwarunkowania metryczne tej czci wiersza. Spotykamy je nawet w tej samej ks. I Iliady, np. potny wdz Agamemnon" (w. 130) i jego warianty: nad wodze wdz Agamenon" (w. 172), wadca i wdz Agamemnon" (w. 285), Zeus co oboki gromadzi" (w. 560). Formua zoo na z imienia i okrelajcego go epitetu wypeniajca z reguy ca cz wiersza do redniwki bd po redniwce stwarza moliwo czenia si w obrbie jednego heksametru z ogromn rnorodnoci form czasownikowych. Jeli wic pomnoymy t rnorodno form czasownikowych przez setki fraz zoonych z rzeczownika i epiJedn jest praca prezentowana na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley w 1925 r.: A comparative Study of Diction as One ofthe Elements of Style in the Early Greek Epic Poetry, opublikowane dopiero w 1971 r. przez jego syna, drug wykonana pod kierunkiem prof. A. Meillet na Sorbonie i publiko wana w Paryu: UEpithete traditionel cbez Homere, Paris 1928. To wanie ta modziecza publikacja miaa przeomowe znaczenie dla homerologii XX wieku. W adnej z tych prac jednak autor nie mwi jeszcze o oralnoci".
77

120

121

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

tetu okrelajcych ludzi i bogw w Iliadzie i Odysei, bdziemy mogli ju atwo sobie wyobrazi, na czym polega styl formuowy i jak dalece jest on w stanie wyposay poet-improwizatora w gotowe i generujce rodki komponowania. Dodajmy, e dla homeryckiego jzyka jako rzecz charakterystyczn M. Parry odkry poza tym istnienie systemu formularnego", rozumianego jako zesp zasad umoliwiajcych tworzenie w obrbie formuy" wariantw i substytutw. Zamiast pojawiania si zawsze cile tych samych jej elementw, mog one stosownie do sytuacji ulega pewnym modyfi kacjom. Stwarza to nieograniczone wprost moliwoci pomnaania i wzbogacania j zyka poetyckiego w systemie heksametru78. Inn cech stylu poetyckiego Homera, ktr zawdzicza on poprzedzajcej go tra dycji poezji ustnej, jest jego formularno" rwnie na poziomie jednostek narracyj nych, bd w postaci typowych scen", bd w postaci szeroko rozbudowanych mo tyww. Do typowych scen" w eposie homeryckim badacze zaliczaj np. opisy uczt, bitew, spotka, podry, rytuaw, przemwie, narad. Sceny spotka dziel si przy tym na sze form gocinnoci, na poselstwa, na widzenia senne, wizyty bstw, roz mowy, poegnania, zbieranie i rozpuszczanie wojsk, proby, ubieranie si i strojenie, uwodzenie. Najbardziej znanym motywem wdrujcym", ktry znajduje liczne para lele w folklorze wszystkich niemal kultur staroytnych i nowoytnych, jest motyw powrotu", na jakim oparty jest rwnie wtek fabularny Odysei. Podobnie jak w przypadku jednostek frazeologicznych take jednostki narracyjne s formami dy namicznymi, ktre podlegaj modyfikacjom stosownie do kontekstu i ktre tworz rodzaj rezerwuaru (analogicznego do toposw retorycznych), uatwiajcego lub wrcz umoliwiajcego oraln twrczo poetyck. Chocia w jzyku linearnym B uczeni znajduj spor ilo sw i form homeryckich, ktre mogyby powiadcza istnienie improwizowanej poezji epickiej w czasach mykeskich, to jednak charakter i ksztat poetyckiego jzyka Homera jest cile zwi zany przede wszystkim z czterowiekow histori szczepw greckich po tzw. najedzie Dorw (XII-VIII wiek), a cilej ze stworzon przez nich i rozwinit ustn poezj bardw. Jest to niestety okres najtrudniejszy do rozpoznania ze wzgldu na cakowity brak wiadectw pisanych i materialnych. W rozwoju tej improwizowanej poezji szczegln rol musieli odegra Jonowie, wyparci na wyspy i rodkowe wybrzee Ma ej Azji. Dialekt joski stanowi bowiem podstaw poetyckiego jzyka Homera. Obok form joskich i arkado-cypryjskich, ktre w wietle wiadectw pisma linearnego B jawi si jako bezporednia kontynuacja jzyka mykeskiego, spotykamy sporo form eolskich oraz form waciwych dla dialektw zachodnich: tessalskiego i beockie-

go79. Eolizmy homeryckie, ktre niegdy uwaane byy za wiadectwo pierwotniejszego stadium rozwoju poezji epickiej, w wietle dialektologii mykeskiej jawi si jako efekt jej postmykeskiego rozwoju datowanego na ok. 1200-1000 r. przed Chr. W kontekcie kultury Grecji mykeskiej anachronizmem staj si jednak takie termi ny jak joski" i eolski", poniewa pismo linearne B zdradza istnienie w tej epoce je dynie dialektu wschodniogreckiego i zachodniogreckiego. Jeli w tej epoce istniaa poezja epicka, musiaa korzysta z dialektu wschodniogreckiego, a elementy dialektu zachodniogreckiego, powiadczonego gwnie na terenie Tesalii i Beocji, weszy do niej dopiero po r. 120080. O bardzo wczesnym powstaniu tej poezji ma wiadczy najdobitniej niezwykle czste w jzyku Homera zjawisko tmezy, tj. oddzielenia przed rostka od reszty sowa i przedzielenia ich innym wyraeniem, np. Kara SaKoua Xouaa roz-zy-lejca {II. III, 142), ktre charakterystyczne jest dla pierwotnych jzykw indoeuropejskich i ktre nie wystpuje ju w pisanym jzyku mykeskim. W poematach Homera moe by ono zatem albo reliktem epoki przedmykeskiej, albo - co uwaane jest za mniej prawdopodobne zapoyczeniem w okresie wie kw ciemnych z dialektu zachodniogreckiego, w ktrym to zjawisko przetrwao. Po dobne kryterium stanowi wystpujce w jzyku Homera lady digammy, ktra bya zjawiskiem do powszechnym w dialektach greckich ok. 1000 r. przed Chr. i ktra przetrwaa w wikszoci z nich do epoki archaicznej i klasycznej, w joskim zagina natomiast przed pojawieniem si pisma (inskrypcji). Zaginicie digammy w poetyc kim jzyku Homera mona zatem rozumie jako dowd na jego ksztatowanie si w ywiole joskim. Analiza poetyckiego jzyka Homera w aspekcie dialektologicznym, dokonana ostatnio przez G. Horrocksa, uwzgldniajca ponadto takie zjawiska jak: skracanie dugich sylab i dyftongw w pozycji przedsamogoskowej, formy kontrahowane, metryczne wzduenia, dostarczya mocnych argumentw na poparcie tezy o ci goci tradycji jzykowej: wschodniogrecki (mykeski) dialekt joski (Homer). Formy charakterystyczne dla dialektw zachodnich", a wic rwnie eolizmy", po chodz natomiast z okresu po 1000 r., gdy dialekt ten znalaz si pod wpywem jo ski ego81.

The Making ofHomeric Verse. The Colected Papers ofMilman Parry, ed. by A. Parry, s. 276

Zob. G. Horrocks, Homer's dialect, [w:] A New Companion to Homer, s. 199. Por. tame. Tame, s. 203-217.

122

123

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

B. H o m e r y c k i e

metrum

Iliada i Odyseja, podobnie jak niemal wszystkie poematy epickie powstae w in nych kulturach, utworzona jest stychicznie", tzn. w pojedynczym wierszu, ktrego schemat odnajdujemy w kadej kolejnej linii poematu. Ju Herodot (V wiek) nazwa ten wiersz heksametrem epickim" (VII, 220.3), a Platon {Pastwo 400b) i Arystote les {Poet. 1460 a 3) nazywali go po prostu wierszem heroicznym". Skada si on z szeciu miar (stp) daktylicznych o schemacie: sylaba duga i dwie sylaby krtkie (-^J), przy czym dwie sylaby krtkie bywaj zastpione przez jedn dug w pierw szych dwu stopach w ok. 40% wierszy, w trzeciej w ok. 15%, w czwartej w ok. 30% i tylko w ok. 5% wierszy w pitej stopie. Zupenie sporadycznie takie zastpie nie pojawia si jednoczenie we wszystkich pierwszych piciu stopach heksametru (versus spondiacus)S2. Daktyl o schemacie: - ^ moe by zastpiony spondejem: . Szsta stopa jest zawsze niepena i skada si z dwu sylab: dugiej i krtkiej bd z dwu dugich. Ze wzgldu na tak budow nazywa si go wanie heksametrem daktylicznym katalektycznym". Wiersz homerycki, podobnie jak wszystkie greckie miary wierszowe, ma charakter kwantytatywny. Oparty jest na naturalnym i charak terystycznym dla jzyka greckiego iloczasie, a jego schemat wyznacza opozycja sylab dugich i krtkich. Schemat ten przedstawia si nastpujco:

Dugo sylab zaley po czci od dugoci tworzcych je samogosek, po czci na tomiast od tego, czy sylaba jest otwarta (zakoczona na samogosk), czy zamknita. W przypadku otwartej sylaby, ktra zalenie od iloczasu samogoski moe by duga lub krtka, duga samogoska ulega z reguy skrceniu przed samogosk rozpoczynaj c kolejn sylab. Kada sylaba zamknita jest natomiast duga z pozycji". Obowizuj bowiem w tym przypadku prawa fonetyki greckiej: 1) samogoska (duga) skraca si przed inn samogosk", ale tylko wyjtkowo wewntrz tego samego sowa, i 2) samo goska (krtka) wydua si, gdy nastpuj po niej dwie spgoski lub zbitka spgosek (np. i|>, cp, C, x, )> co ma zawsze miejsce w przypadku sylaby zamknitej. Kady wiersz heksametru posiada przy tym redniwk w jednym z nastpujcych trzech miejsc: po pierwszej sylabie stopy trzeciej (mska, nazywana te pentemimeres, po pitej pstopie"), midzy dwiema krtkimi sylabami stopy trzeciej (eska na zywana inaczej: po trzecim trocheju") i (rzadko) po pierwszej sylabie stopy czwartej {heptamimeres, tj. po sidmej pstopie". Ponad 98% wierszy posiada redniwk w trzeciej stopie, przy czym czciej nieco wystpuje redniwka eska ni mska.

redniwka dzieli kady wiersz na dwa niecakiem rwne czony. Pierwszy z nich cha rakteryzuje si rytmem opadajcym, drugi wznoszcym. To wanie te czony (cola), jako caostki rytmiczne, s waciwymi skadnikami homeryckiego heksametru i w wikszym stopniu ni stopy wyznaczaj struktur wiersza. Wikszo tradycyjnych formu epickiego jzyka ma rytmiczn budow jednego lub drugiego czonu, co pozwa lao na ich czenie w cay wiersz, uatwiao tworzenie i umoliwiao improwizacj. Przeciwiestwem redniwki jest tzw. most, tj. miejsce heksametru, w ktrym z reguy unika si koczenia sw. Jeden z najbardziej znanych mostw", odkryty przez G. Hermanna w 1805 r. i std zwany mostem Hermana" 83 , czy w czwartej stopie dwie krtkie sylaby. Odstpstwa od tej reguy wystpuj sporadycznie, prze citnie co piset wierszy. Chocia struktura zdania nie ma bezporedniego zwizku z budow wiersza, to jednak mona dostrzec midzy nimi pewne zalenoci. Ponad 60% homeryckich wierszy koczy si w sposb wymagajcy jakiego znaku interpunkcyjnego. Koniec wiersza jest wic jednoczenie najczciej granic jednostki semantycznej. W przy padku przerzutni granica ta nie wykracza natomiast z reguy poza poow drugiej sto py. Inn granic jednostki semantycznej jest redniwka (cezura) lub koniec czwartej stopy. Struktura heksametru ma ponad to zasadniczy wpyw na uprzywilejowanie sw o pewnej konstrukcji rytmicznej w staych miejscach wiersza, co stanowio przedmiot bada fdologicznych ju w XIX wieku84. Nie trzeba natomiast specjalnych bada, by dostrzec w wierszu homeryckim pewn, niespotykan pniej, swobod w wyduaniu" z potrzeb metrycznych samogosek w sowach nie dajcych si ina czej uy w wierszu daktylicznym, poniewa posiadaj kolejno trzy lub cztery samo goski krtkie (np. nouAiSccuac zamiast IloAioauac, wuoEic = dveuoEic, ouvoua = voua, yivuvoc = yevpevoc) lub zbudowane s z sylaby krtkiej, dwu dugich i krtkiej (np. OAtunwio zmienia si w OuAiurccoio). Wiele anomalii metrycznych znajduje wyjanienie w historycznych przemianach jzyka. Niektre sformuowania poetyckie utrwalone w tradycji ustnej, niekiedy jeszcze w epoce mykeskiej, ktre w swej pierwotnej formie pozostaway w penej zgodzie z wymogami heksametru, sta y si po tych przemianach niemetryczne". Najbardziej wymownym przykadem ta kiej ewolucji jzykowej jest zaginicie jeszcze przed spisaniem poematw digammy. W ok. 3 tys. przypadkw w poematach homeryckich zaginicie to nie spowodowao spodziewanej elizji, co moe wskazywa na ich powstanie w tym czasie, gdy digamma bya jeszcze wymawiana. Tylko w ok. 600 wiersz zosta utworzony z uwzgldnieniem tego zaginicia. Zachoway mimo wczesnego zaginicia swe spgoskowe wartoci

83 82

Podaj za: M. West, Homer's Meter, [w:] A New Companion to Homer, s. 222.

84

G. Hermannus, Orphica, Leipzig 1805, s. 692-694 cyt. za: M.L West, op.cit., s. 223. Omawia je krtko w cytowanycm wyej opracowaniu M.L. West (s. 224 nn.).

124

125

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

rwnie pocztkowe i interwokaliczne s, a take pocztkowe sw, ktre przeksztaciy si w h, zapisywane w nagosie w formie przydechu mocnego {hals ac. sal, hepac. sequ-, sw-ekyre = hekyre), Sowa, ktre pierwotnie rozpoczynay si na [wr], [sr], [sil, [sm] lub [snl, mimo zaginicia pocztkowego s, traktowane s w wierszu homeryckim, jakby si rozpoczynay od podwjnej spgoski: powoduj one wzduenie poprzedzajcej je krtkiej sylaby. Co wicej, przez analogi poeci nadawali nastpnie czsto pocztkowym spgoskom pynnym warto pierwotnej podwjnej spgoski nawet wtedy, gdy jej tam nigdy nie byo, i poprzedzajc ja sylab traktowali jako wzduon. W wietle historii jzyka greckiego, potwierdzonej w zabytkach pisma li nearnego B, daje si wyjani rwnie to, dlaczego w sowach zawierajcych zbitk spgosek ndr, mbr nie nastpuje przed t zbitk wzduenie. Sformuowania takie jak: NuE, dupoTr), dv&QOTr')c zachowuj krtko sylaby, poniewa powstay przed rozwiniciem si powyszej grupy z krtkiej sylaby istniejcej na bazie zgoskotwrczego r w ssiedztwie m lub n (mro, nro). Powysze przykady anomalii metrycznych rzucaj, jak widzimy, sporo wiata na dug histori ksztatowania si wiersza i jzyka poetyckiego, z ktrego korzysta autor Iliady i Odysei. Spotykamy w tych poematach utrwalone w heksametrze formuy jzy kowe, dla ktrych uczeni znajduj analogie w jzyku z epoki mykeskiej. Wynika std, e heksametr jako miara poezji heroicznej istnia ju w XV-XIV stuleciach. Z tej epoki, jak celnie zauwaa M. L. West85, pochodzi najprawdopodobniej cay wiersz //. II, 651 o kreteskim bohaterze Merionesie, ktrego imi przypomina huryck nazw walczce go z rydwanu wojownika: maryannu. W wietle wywodw M. L. Westa z du doz prawdopodobiestwa mona przyj, e grecki wiersz heroiczny mia przed Home rem co najmniej siedmiowiekow histori i nie by zapoyczony z adnej obcej kultu ry. Trudno byoby bowiem znale jaki inny jzyk staroytny pasujcy lepiej do ryt mu heksametru od jzyka greckiego. Na dostosowanie tego jzyka do wymogw heksametru wskazuje przy tym chociaby bardzo wczesne wzduenie spjki o w zako czeniu stopnia wyszego i najwyszego przymiotnikw (-oteooc -> -COTEOOC, -oraroc -> -area-roc) dla uniknicia cigu krtkich sylab. System wzdue metrycznych" i sy lab zamknitych stworzy ponadto moliwo wczenia w rytm heksametru wielu sw z natury niemetrycznych". Znane nam poza tym wszystkie starsze kultury Bli skiego Wschodu posiaday zupenie inne zasady wersyfikacji, oparte na retorycznym akcencie, a nie na iloczasie. Na podobnych zasadach iloczasowych oparty jest nato miast wiersz starohinduskiej Vedy, ale kulturze starohinduskiej nie znane byo zupe nie metrum daktyliczne, z czego M. L. West wysnuwa wniosek, e heksametr powsta na gruncie jzyka greckiego ju po rozpadzie pierwotnej jednoci grecko-aryjskiej.

Podwojenie wedyjskiego omiozgoskowca w eposie hinduskim i utworzenie wiersza szesnastozgoskowego moe natomiast sugerowa, e analogicznie rwnie w kulturze greckiej pierwotn form wiersza mogy stanowi oddzielone redniwk czony hek sametru, ktrych poczenie stworzyo po odpowiedniej adaptacji form heksametru daktylicznego. Forma ta, rozwijana przez okoo siedmiu stuleci w twrczoci ustnej i doprowadzona do szczytu doskonaoci w poematach Homera przetrwaa jako no nik treci epickich przez ca staroytno. W tym wierszu jeszcze w V wieku po Chr. mogo powsta olbrzymie dzieo Nonnosa Dionysiaka.

WACIWOCI EPICKIEGO STYLU HOMERA Podobnie jak jzyk i wiersz rwnie styl poematw homeryckich uksztatowany jest w znacznym stopniu przez wielowiekow tradycj poezji ustnej. Wyksztacony dla potrzeb improwizacji i atwej percepcji przez zbiorowego suchacza w zasadniczy sposb rni si od stylu literatury tworzonej dla czytelnika przy pomocy pisma. Pod stawow jego cech jest, jak ju podkrelono powyej, operowanie nie tyle poszcze glnymi sowami co utrwalonymi w wierszu heroicznym formuami. Opozycja mi dzy charakterystyczn dla stylu Homera oralnoci" i stylem literatury tworzonej z myl o czytelniku przy uyciu pisma uwidacznia si z ca ostroci rwnie na paszczynie skadni. Obserwacje poczynione w tej kwestii przez amerykaskich ba daczy, takich jak F. H. Bauml86, a zwaszcza E. Bakker87, pokazuj, e nie da si po wiedzie prawdy o skadni homeryckiej w kategoriach tradycyjnej gramatyki stwo rzonej do opisu tekstu pisanego. Okrelajc w tych terminach skadni homeryck ja ko parataks, sugerujemy bowiem zarazem, e jest ona przejawem prymitywnej i nie wyksztaconej umysowoci. Dopiero wtedy, gdy opisujemy j jako jedn z charakte rystycznych cech jzyka mwionego, moemy natomiast dostrzec jej rzeczywist na tur i waciwie oceni jej wielorakie uwarunkowania i funkcje. E. Bakker, nawizujc do teoretycznych ustale W. Chafe88, dokonuje przykadowej analizy stylu dyskursu homeryckiego w wyodrbnionych przez niego kategoriach: elementu wiadomoci", jednostki intonacyjnej", apozycji", dodawania". Przedmiotem analizy jest pocztek

Op.cit., s. 234.

The Theory of Oral-Formulaic Composition and the Writtem Medieval Text, [w:] J.M. Foley (ed.), Comparative Research in Ora Traditions. A Memoria for Milman Parry, Ohio 1987, s. 45-54. 87 Discourse and Performance; Involvement, Visualisation, and Presence" in Homeric Poetry, CA 12, 1993, s. 1-29; zob. zwaszcza jego monografi: Poetry in Speech. Orality and Homeric Discourse, Ithaka, New York 1996. 88 Zwaszcza w jego monografii: Discourse, Consciousness, and Time. The Flaw and Displacement of Conscious Experience in Speech and Writing, Chicago 1994.

86

126

127

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

Iliady, jej pierwsze siedem wierszy. Okazuje si, e struktur syntaktyczn i semantycz n proojmionu Iliady najatwiej dostrzec, gdy podzieli si go na jednostki intonacyj ne", ktre s nie tylko kolejnymi krokami werbalizacji urywka, lecz rwnie kolejnymi zwerbalizowanymi elementami wiadomoci" i jednostkami syntaktycznymi: a. b. c. d. e. f. g. h. i. j. k. /. m. n. Gniew opiewaj bogini syna Peleusa Achilla zgub nioscy, ktry klski nieprzeliczone Achajom sprawi; za wiele dusz dzielnych strci w krain Hadesu, (dusz) bohaterw, a ciaa ich wyda psom na poarcie i ptakom drapienym na uczt i Zeusa speniaa si wola, zwaszcza od dnia, gdy w niezgodzie przeciwko sobie stanli wadca narodw Atryda i rwny bogom Achilles.

W cytowanym urywku, ktry tradycyjnie traktowany jest jako pierwsze zdanie Iliady, E. Bakker dostrzega wprawdzie ogromn spjno, ale na pytanie, czy spenia on kryteria syntaktyczne zdania, z jego pocztkiem i kocem, udziela zdecydowanie negatywnej odpowiedzi89. Formalnie mamy tu bowiem do czynienia z szeregiem krtkich caostek jzykowych, do luno poczonych ze sob syntaktycznie. C za tem decyduje o spjnoci tego tekstu? Z przeprowadzonej przez Bekkera analizy wy nika, e spjno t zawdziczamy specyficznej logice, charakterystycznej dla dyskur su ustnego. Zawarte w apostrofie do Muzy na samym wstpie utworu (a) dwa zespo lone ze sob pojcia gniewu" i opiewania" s w kolejnych czciach tej wypowiedzi rozwijane i uzupeniane o nowe aspekty. Gniew" staje si przedmiotem eksplikacji w czonach b-j, a piew" w czonach k-n. Przejcie od pierwszego motywu do dru giego w czonie k jest syntaktycznie niezrczne, ale jak zauwaa Bekker, nie mona analizowanego urywka traktowa jako zdania w kategorii syntaktycznej. Powysza technika ma wicej wsplnego z zasad ukierunkowywania", tworzenia kontekstu dla suchacza ni z poprawnoci skadniow. Spjrzmy jednak, w jaki sposb i na ja kiej zasadzie powizane s ze sob kolejne czony analizowanego wstpu Iliady. E. Bekker dostrzega dwie takie zasady: zasad dodawania" i zasad kontynuacji".

Jak wyej wspomniano, dyskurs wstpu Iliady rozwija si najpierw poprzez uzupe nianie, dodawanie nowych aspektw charakteryzujcych gwny motyw pierwszego czonu, motyw gniewu. Nawet przydawka rzeczownikowa (b) ma w tym kontekcie uzasadnienie nie w r e k c j i , lecz a p o z y c j i . Jako a p o z y c j naley rwnie traktowa imiesw (c = zgub nioscy"), okrelajcy skutki gniewu. T sam funkcj peni take luno dodane zdanie, zaczynajce si formalnie od zaimka wzgldnego ewokujcego bezporednio ide gniewu", ktry klski nieprzeliczone Achajom sprawi". Kady dotychczasowy segment wypowiedzi jawi si wic jako oddzielna jednostka intonacyjna" i semantyczna, ktra krok po kroku dopenia o nowe aspekty i wzbogaca obraz zapowiedzianego w pierwszym sowie inwokacji gniewu". W ko lejnej jednostce semantyczno-intonacyjnej (e za wiele dusz dzielnych") pojawia si po raz pierwszy w Iliadzie partykua Se, ktra w kategoriach syntaktycznych jest traktowana jako zapowied nowego zdania gwnego. W tym przypadku spodziewa my si jednak raczej kolejnego zdania wzgldnego: i ktry...". Partykua 6e wystpu je tu w funkcji cznika, bliskiego znaczeniem i". Partykua ta u Homera, analogicz nie jak partykua uv nie jest wic wyrazem podporzdkowania, koordynacji, tworze nia z krtkich zda bardziej skomplikowanych, lecz raczej przejawem ruchu, przejcia do nowej myli. Nie suy te jako znak przeciwstawienia, antytezy, ale ma walor dy namiczny, jest znakiem aktu kontynuacji" oraz przejcia do nowej myli, jak to ma miejsce nieco dalej, gdy partykua ta uyta jest po raz drugi w czonie j I Dzeusa speniaa si wola". Niech ta krtka analiza wystarczy jako prezentacja zainicjowanej przez ameryka skich uczonych nowej perspektywy bada stylu Homera, ktra pozwala spojrze na jego jzyk poetycki w kategoriach psycho- i socjolingwistycznych jak na proces analo giczny do tworzenia i recepcji dyskursu mwionego. Z tej perspektywy nawet for muy" uwaane dotd za wyznacznik epickiego stylu oralnego i element uatwiajcy improwizacj traktowane s jako pochodne natury jzyka mwionego, jako wyraz uporzdkowania jego podstawowych elementw, pokrywajcych si z reguy z po znawczo zdeterminowanymi jednostkami rytmicznymi.

WACIWOCI POETYCKIE STYLU HOMERYCKIEGO Od dawna zauwaono, e najbardziej znamiennymi cechami sztuki poetyckiej Homera s konkretno i urozmaicenie. Poeta nigdy niczego nie analizuje. Swoich bohaterw pokazuje wprost w ich dziaaniu, jak si zbroj, jak walcz, jak wituj czy podruj. Zewntrznym tego znakiem jest zauwaalna w jego jzyku przewaga form czasownikowych nad rzeczownikami. W opisach akcji konkretno opowiada-

Zob. The Study ofHomeric Discourse, [w:] A New Companion to Homer, s. 292.

128

129

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ .T. I

HOMER

nia homeryckiego graniczy niekiedy z rodzajem biegoci technicznej odsaniajcej nasz niewiedz. Nazywane s po imieniu wszystkie czci opisywanego uzbrojenia zbrojcych si bohaterw, wszystkie detale ubioru i ozdb strojcych si bogi i ko biet, wszystkie czci budowanej tratwy czy okrtu. Uwaga poety zatrzymuje si na kadym kolejno wyodrbnionym szczegle rzeczywistoci podobnie jak na kadym momencie akcji. Jak zauway E. Auerbach, podstawowy rys stylu homeryckiego po lega na tym, e unaocznia si dokadnie wszystkie zjawiska, czyni si je dotykalnymi i widzialnymi we wszystkich ich czciach i okrela si je dokadnie we wszystkich ich zwizkach przestrzennych i czasowych. Podobnie dzieje si te z wydarzeniami roz grywajcymi si wewntrz wiadomoci bohaterw; rwnie i tutaj nie moe by ad nych ukry i niedomwie. Ludzie Homera odsaniaj swe wntrze bez reszty, take w chwili afektu; czego nie powiedz innym, powiedz to sobie w duchu, aby czytel nik si o tym dowiedzia"90. Homer przedstawia, kae przy tym swoim postaciom zawsze mwi wprost od siebie, sugerujc w ten sposb ich yw obecno. Bohaterowie dzielnie si bij, ale rwnie nie gorzej przemawiaj, poprzedzajc czsto walk orn walk na sowa. Mowa wprost dramatyzuje akcj. atwo mona byoby przedstawi wiele homeryckich scen w formie dramatu i wystawi na scenie. Nie trudno przy tym dostrzec, e sceny dialogw homeryckich rzdz si tym samym prawem dwu, trzech osb na scenie", co pniejszy dramat grecki. wiadectwo platoskiego ona pokazuje zreszt, e rapsodyczna recytacja poematw homeryckich bya bliska sztuce aktorskiej. O dramatycznoci stylu homeryckiego nie decyduje jednak tylko mowa wprost i roz dzielenie kwestii midzy osoby mwice. Prawdziwym dramaturgiem okazuje si po eta zwaszcza w przedstawianiu penych napicia scen pojedynkw. Szczytowym tego osigniciem jest przedstawienie w ks. XXII w bogatej oprawie scenicznej pojedynku Achillesa z Hektorem jako poruszajcego niebo i ziemi" dramatu, nie tylko Hekto ra, lecz take jego rodziny i caej Troi. Dramatyzacja sprzyja oczywicie urozmaiceniu, ktre objawia si jednak przede wszystkim w rozmaitoci przedstawionych postaci i w zrnicowanym bogactwie ich charakterw. Powtarzajce si ich stae epitety mogyby sugerowa, e s oni wszyscy do siebie podobni. Nic bardziej mylnego. Istnieje wprawdzie rodzaj uproszczenia, ale takiego, ktre indywidualizuje bohaterw, podkrela im tylko waciwe cechy. Boha terstwo i gwatowno uczu Achillesa nie s w niczym podobne do penej odpowie dzialnoci za rodzin i miasto walecznoci Hektora, a wdzik i uroda Heleny do po miennej mioci maeskiej Andromachy. Zreszt rnice postaw i charakterw s czsto akcentowane wprost w wypowiedziach konfrontowanych ze sob bohaterw:

E. Auerbach, Mimesis, t. I, Warszawa 1964, s. 50.

Patroklos zarzuca np. Achillesowi jego upr, a Hektor Parysowi jego zniewieciao. Wymownym tego przykadem jest rwnie reakcja Ateny w Odysei, gdy bawi j zrczne kamstwa Odyseusza, niewiadomego, e rozmawia z bogini. Przykad ten jest jednoczenie wiadectwem, e uproszczenie charakterologiczne nie wyklucza urozmaicenia. Uwagi Ateny cz nagan z czuoci, zayoci i artem. Homer nie dokonuje oczywicie analiz psychologicznych opisujc rne uczucia. Poniewa jed nak potrafi on prawdziwie przedstawia uczucia poprzez ich zewntrzne przejawy, przejawy te pokazywane s w wielkim bogactwie zrnicowania. Wielkie urozmaicenie mona obserwowa nawet w sposobie przedstawienia naj bardziej typowych zdawa by si mogo scen, jakimi s w Iliadzie walki i pojedynki bohaterw. W ich przedstawieniu na przemian wystpuj sceny boskie i ludzkie. W scenach ludzkich walki zbiorowe przedstawiane s na zmian z indywidualnymi pojedynkami, w przedstawieniu pojedynkw czynom czsto towarzysz wystpienia sowne (dla dodania odwagi, skarcenia, zelenia). Zrnicowane s rwnie przedsta wienia samego przebiegu walki, mimo e poeta mia tu do dyspozycji sporo gotowych formu jzykowych. Zadanie ciosu jest za kadym razem odmienne, inny te jest w kadym przypadku charakter miertelnego zranienia. W tym kontekcie trudno nie wspomnie o szczeglnie charakterystycznym dla stylu Homera zjawisku, jakim s rozbudowane obrazy porwnawcze, ktre stanowi doskona ilustracj dla upodobania poety do przemiennego przedstawiania odmien nej rzeczywistoci w obrbie tej samej jednostki kompozycyjnej. Porwnania te s czterokrotnie czstszym elementem narracji w Iliadzie, w ktrej naliczono ich ok. 200, ni w Odysei. Jest to w peni zrozumiae. Sama tre Odysei jest bowiem bardzo bogata i rozmaita. Podstawow funkcj porwna homeryckich jest oczywicie zilu strowanie i unaocznienie jakiego momentu lub aspektu przedstawianej aktualnie przez poet rzeczywistoci. Suy temu rozbudowany zazwyczaj szeroko, wprowadzo ny przez spjnik jak", czon porwnawczy przywoujcy inn, lepiej znan i bardziej swojsk rzeczywisto. W Iliadzie twarda, wojenna na og rzeczywisto czasw bo haterskich znajduje swoje wyraziste odbicie i nawietlenie w przywoanej przez obraz porwnawczy rzeczywistoci bliskiej poecie i suchaczom ze sfery ycia codziennego lub ze wiata przyrody. Niekiedy, jak to ma np. miejsce w przedstawieniu wymarszu wojska achajskiego szykujcego si do pierwszej w poemacie walki z Trojanami, ko rzysta z kilku kolejnych porwna. W tym przypadku {II. II, 445-483) jestemy wiadkami nagromadzenia a piciu porwna, ktre ilustruj nie tylko kolejne mo menty wymarszu wojska, lecz take jego wspaniae uzbrojenie, niezmiern liczebno i doskonaych dowdcw. Najpierw lni z dala byszczcy or, ktrego blask siga jcy nieba", przyrwnany jest do uny palcego si na wierzchokach gr lasu, potem na rwnin Skamandra wylewaj si od okrtw i namiotw z krzykiem tumy woj-

130

131

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T, I

HOMER

ska podobne do olbrzymich stad gsi, urawi czy abdzi, ktre przed odlotem zbie raj si na kach azyjskich. Liczebno wojska porwnana jest z kolei do iloci kwia tw i lici na ce w porze wiosennej" oraz do rojw wiosennych much. Umiejtno sprawiania wojsk przez dowdcw porzdkujcych szyki zobrazowana jest przez czynno dowiadczonych pasterzy kz, a wygld i postawa naczelnego wodza wydo byta jest przez porwnanie go do trjcy najpotniejszych bogw: Zeusa, Posejdona i Aresa. Podsumowujc nasze uwagi na temat homeryckich porwna, mona zatem powtrzy celn obserwacj J. Parandowskiego: Co chwila Homer zawiesza akcj poematu, choby w najwikszym zamcie bitwy, by nagle pord mieczw i dzid, cwaujcych koni, polegych i rannych otworzy [...] widok na inny wiat, na dzie powszedni, ktry nic nie wie o wojnie, Troi i bohaterach. Tu panuje czas teraniejszy. Ten, w ktrym y poeta daleko poza heroiczn przeszoci"91. Wspaniaym dopenieniem obrazu wspczesnego poecie wiata nakrelonego w porwnaniach s sceny przedstawione na wykonywanej przez Hefajstosa tarczy Achillesa (//. XVIII, 470-607). Moemy tu oglda nie tylko paskorzeb kosmosu, miasto oblone przez wrogw, lecz rwnie ttnice yciem miasto w okresie poko ju, w ktrym odbywaj si gody weselne, toczy si spr stron przed sdem, widzimy i wie z pasterzami, oraczami i niwiarzami, winobranie i tace dziewczt i chopcw podziwiane przez licznie zebranych widzw.

ILIADA A ODYSEJA PODSUMOWANIE Midzy Iliad a Odyseja przez dugie wieki dostrzegano w staroytnoci wycznie podobiestwa i traktowano je jako dzieo jednego genialnego twrcy Homera. Decydujce w tym przypadku byo podobiestwo jzyka, wiersza i problematyki z krgu wojny trojaskiej. Dopiero w II wieku przed Chr. gramatycy aleksandryjscy Hellannikos i Ksenon, wychodzc ze specyficznego rodzaju obserwacji jzykowych, odmwili Homerowi autorstwa Odysei i std zyskali niepochlebne miano rozdziela czy" (gr. QLCovTec). Autorytet Arystarcha, ktry podj z nimi polemik naukow i wykaza bezpodstawno ich lingwistycznych wnioskw92, sprawi, e ich teza o r nych autorach Iliady i Odysei nie zyskaa szerszej aprobaty u staroytnych uczonych i krytykw. Nawet tak dociekliwy badacz stylu najwybitniejszych autorw greckich, jakim by dziaajcy w I wieku po Chr. autor traktatu O wzniosoci, znany jako

Pseudo-Longinus, dostrzegajc ogromne rnice w charakterze obydwu poematw, nie szuka dla nich oddzielnych autorw, lecz wyjania je jako dziea stworzone w r nym okresie ycia przez tego samego, genialnego poet, ktry w swej dojrzaoci mia uoy powan i wznios" Iliad, w staroci natomiast Odyseje (O wzniosoci, IX). Porwnanie obydwu poematw homeryckich, poczone z ich estetyczn ocen, pozwala i dzi lepiej zrozumie specyficzny charakter i walory artystyczne kadego z nich. Doskonaym tego potwierdzeniem jest ich krtka charakterystyka porwnaw cza dokonana przez G. S. Kirk'a, jednego z najwybitniejszych homerologw naszych czasw93. Jak celnie zauwaa, wiele rnic midzy Iliad i Odysej czy si bezpo rednio z odmiennym przedmiotem ich opowiadania. Iliada jest poematem w pe nym tego sowa znaczeniu bohaterskim, ktrego przedmiotem jest wojna, i dlatego jako cao odznacza si stylem surowym i wzniosym, stosownym dla bohaterskiej tradycji. Przedmiotem Odysei, jak niezwykle trafnie ujmuje to G. S. Kirk, s czasy nieatwego pokoju, jakie nastay po wojnie trojaskiej, ktrej pewni uczestnicy nie dawno wrcili do domw, inni, jak Odyseusz, cigle s w drodze". Jej przedmiotem s zatem: raczej osobiste, polityczne i ekonomiczne konsekwencje tej wojny, a nie zbiorowa walka, nie heroizm okryty publiczn saw, zdobywanie upw czy okazy wanie lojalnoci wobec swych przyjaci i wsptowarzyszy broni". Inny jest wic rwnie wachlarz spraw, ktre staj w centrum zainteresowania Odysei. Sprawa mi oci, wiernoci i zdrady maeskiej, stosunkw wewntrzrodzinnych, a zwaszcza powicenia ze strony syna, ony, sug, gocinno i jej formy, problem winy i kary, dzielona z bogami wspodpowiedzialno za klski i nieszczcia wszystkie te sprawy nie byy wprawdzie zupenie obce Iliadzie, ale dopiero w Odysei stay si pierwszoplanowym przedmiotem wiata przedstawionego"94. Jasne, e odmienny ro dzaj przedstawianej w poemacie rzeczywistoci nie mg by wyraony za pomoc tych samych formu jzykowych, co walki i cierpienia w Iliadzie. Wikszo formu frazeologicznych, jak zauwaa Kirk (s. 34), jest oczywicie wsplna obydwu poema tom. Dla wyraenia nowych myli Odyseja wprowadza jednak szereg jej tylko waci wych sformuowa. Niekiedy w sposb zupenie nowy wyraone s rwnie zwyczaj ne rzeczy, znane czytelnikowi z Iliady. Szukajc rda, z ktrego zrodzi si formularny styl eposu homeryckiego, przyjmuje (s. 38), e najstarsza tradycja poezji epic kiej, ktra odcisna si mocnym pitnem na jzyku95 Homera, miaa niewtpliwie wojenny i bohaterski charakter. Przypuszcza bowiem, e system zronitych z heksametrem formu frazeologicznych, dziki ktremu moga tak atwo rozprzestrzenia

Zob. Homer, Odyseja, prze. i opra. J. Parandowski, Warszawa 1998, s. 5-6. M.in. w zaginionym dziele Paradoksy Ksenona, zob. Scholia A ad II. 12, 245. O jego polemice z Hellanikosem zob. SchoYaAadll. 5,269; 15,651;CW. II, 185.
92

51

Zob. jego opracowanie Homer vi The Cambridge History ofCIassical Literatur, vol. I, part 1, s. 33 n. Op. cit., s. 33. Op. cit., s. 38.

132

133

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

si ta poezja, zrodzi si najpierw do opisania czynw wojennych, sw i spraw anga ujcych si w rnego rodzaju walki arystokratw, jak na to wskazuj chociaby na zwy elementw uzbrojenia, znajdujce potwierdzenie w kulturze mykeskiej". Naj starsza warstwa tradycji epickiej nie ograniczaa si jednak tylko do przedstawiania czynw wojennych, ale swym zakresem moga obejmowa rwnie morsk eglug, uroczystoci religijne, uczty i ofiary towarzyszce walkom i bohaterskiemu stylowi y cia. [...] Sposb przedstawienia tych motyww i jzyk, jakiego si uywa, by je wyra zi, maj wyrane zabarwienie heroiczne, ale mona odnie wraenie, e jacy nowi znakomici poeci przenieli stary poetycki styl na te dziedziny ycia. W Odysei nowa torstwo idzie nieco dalej. Sceny rozmw, uroczystoci, wystpy piewakw, uczucio we relacje midzy kobietami i mczyznami i w ogle wszystkie nowe tematy wyrao ne s rwnie w jzyku formularnym, ktry jednak jest raczej wytworem wyrafino wanego rozwoju ni bezporedni pochodn jzyka cile bohaterskiej poezji". Po wysze obserwacje upowaniaj go do akceptacji tradycyjnego pogldu, e Odyseja jest modsza od Iliady tylko okoo 30-40 lat i e obydwa poematy pochodz zasadniczo z tej samej tradycji, a nawet mog by dzieem jednego autora. Nie wykluczaj tego zachodzce midzy tymi poematami rnice, mimo e s one do istotne. W Iliadzie mona obserwowa tendencje do archaizowania i zachowawczoci, w Odysei do nowatorstwa i eklektyzmu. Potwierdza to dokonana przez uczonych szczegowa ana liza porwnawcza form jzykowych w obydwu poematach, ktrej wyniki przytacza D. Page96. Odyseja poszerza ponadto wiat wartoci bohaterw o umiejtno ust powania wyszej koniecznoci, o cierpliwo, o knucie intryg, o poniajce przebra nia. Jako drugoplanowe postacie wprowadza w miejsce mniejszej rangi wojownikw postacie czarodziejw i czarodziejek, jednookich potworw, pasterzy i sucych. Miejscem akcji nie jest ju obz wojskowy i pole bitwy, lecz paace na Peloponezie i Itace oraz fantastyczne krainy wdrwek Odyseusza, co ma ogromne znaczenie dla zrnicowania nastroju i rytmu akcji"97. wiat Odysei pozostaje jednak przez swych bohaterw i przez ich wspomnienia w bezporednim zwizku z tradycyjnym wiatem bohaterskim. Postacie z Iliady wystpujce w Odysei trac jednak, jak zauwaa G.S. Kirk (s. 39), niekiedy swj heroiczny wymiar. Nie dotyczy to Odyseusza, ktrego mstwo i pomysowo rozwinite s w poemacie do granic ponadludzkich i dopiero w Odysei zyskuj pene uzasadnienie tradycyjne epitety, ktrymi obdarzono go w Iliadzie. Natomiast Nestor, Menelaos, Helena, przedstawieni do szeroko w zwizku z podr Telemacha w pieni III-IV, s postaciami nieco papierowymi. Tylko ich imiona potwierdzaj ich tosamo z penymi ycia i namitnoci p.^ta-

ciami z Iliady. Mona by zatem sdzi, e ich imiona s wzite nie tyle z Iliady, co ze wsplnego skarbca mitu trojaskiego". Jak celnie zauway w podsumowaniu swych wykadw na temat Odysei D. Page98, autor tego poematu nie odwouje si nigdy do adnego wydarzenia z Iliady. Nie znajdziemy w niej najmniejszej aluzji do gniewu" Achillesa ani do mierci Hektora, znajdziemy natomiast szereg bezporednich odwo a do wydarze zwizanych ze zdobyciem Troi, ktre stanowiy przedmiot poema tw cyklu trojaskiego, Malej Iliady i Zburzenia Ilionu". Cho trudno byoby dzi zgodzi si z radykalnie sformuowan na tej podstawie i obserwacjach jzykowych tez D. Page'a, e autor Odysei nie zna w ogle Iliady, akcentowane przez nowoyt nych badaczy podobiestwa i rnice jzykowe, stylistyczne i wiatopogldowe nie wskazuj, by podniesiony przez staroytnych oiCoyt. problem autorstwa tych po ematw mg by raz na zawsze, jednoznacznie w najbliszej przyszoci rozwizany.

CYKL EPICKI

Oprcz Iliady i Odysei z autorstwem Homera najstarsza tradycja grecka czya szereg krtszych poematw epickich, ktre przedstawiay ca mityczn prehistori Grekw. Ich znakomita wikszo dotyczya mitu trojaskiego i stanowia patrzc z naszego punktu widzenia uzupenienie, a raczej dopenienie zwizanych z wojn trojask wtkw Iliady i Odysei. Jeli zgodzimy si z hipotez W. Schmida100 o ist nieniu eposu historycznego", poprzedzajcego powstanie Iliady i Odysei, bdziemy mogli rwnie przyj, e jego bezporedni kontynuacj byy interesujce nas w tej chwili poematy nazywane od IV wieku przed Chr. cyklicznymi"101. Jak wyjania Schmid, jedn z najbardziej charakterystycznych cech epiki historycznej" byo sku pienie uwagi na samej zdarzeniowoci i na przedstawieniu jakiej historii bd losw jakiego bohatera od samego pocztku do koca. Now inspiracj i rodzaj wyzwania dla rozwoju tego gatunku stanowi sukces Iliady i Odysei, ktre jako poematy prag matyczne", skupiajce sw uwag na jednym zdarzeniu (gniew Achillesa i mier

Op.cit.,s.

158.

96 97

Por. D. Page, The Homeric Odyssey, Oxford 1955, s. 149-156. G.S. Kirk, op. cit., s. 39.

D. Page {ibidem) przypomina m.in. opowie Heleny o akcji przebranego Odyseusza jako szpiega w Troi {Od. IV, 325 nn.), relacje Menelaosa o wprowadzeniu do Troi drewnianego konia {Od. IV, 266 nn.), Nestora o ktni Agamemnona i Menelaosa na temat planw opuszczenia Troi {Od. III, 103 n.). 10(1 Zob. W. Schmid, O. Stahlin, Geschichte der Griechischen Literatur, Bd. I, Miinchen 1929, s. 195 n. Jedynymi bezporednimi dowodami s do liczne wzmianki w Iliadzie, a zwaszcza w Odysei zdradza jce znajomo caego mitu trojaskiego. 101 Najstarszym bezporednim wiadectwem jest epigramat Kallimacha, AP XII, 43: gardz poezj cykliczn".

99

134

135

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

Hektora w Iliadzie, powrt Odyseusza w Odysei), pozostawiy do zagospodarowania przez innych poetw ca histori dwu wypraw przeciw Tebom, histori wojny tro jaskiej oraz powrotw z tej wojny innych bohaterw (poza Odyseuszem). I wanie ta szeroko rozumiana historia powizanych ze sob w legendzie102 wojen o Teby i Troj stanowia przedmiot znanych jeszcze w I wieku przed Chr. dziewiciu poema tw. Wtek tebaski by rozpracowany i przedstawiony w trzech poematach: Edypodii, Tebaidzie i Epigonach, wtek trojaski natomiast a w szeciu: Opowieciach Cypryjskich (nazywanych te Cypriami), Etiopidzie, Zburzeniu Ilionu, Maej Iliadzie, Powrotach i Telegonii. Poematy cyklu tebaskiego nie byy podzielone na pieni i miay liczy Edypodia 6600 wierszy, a Tebaida i Epigoni po 7000 wierszy kada. Z tych w sumie 20 600 wierszy zachowao si zaledwie 20 (jeden promil) i kilkana cie wiadectw, wypeniajcych niecae 6 stron wydania T. W. Allena. Najmniej in formacji przekazaa nam staroytno na temat poematu o Edypie. Poza krtk in skrypcj wskazujc na Kynaithosa jako autora poematu103 zachoway si tylko dwa pne wiadectwa: Pauzaniasza IX, 5.10 i scholiasty do Fenicjanek 1760 Eurypidesa. Pauzaniasz przywouje wiadectwo autora poematu o Edypie na potwierdzenie rze komej opinii Homera {Od. XI, 271-274), e matk dzieci Edypa bya nie Jokasta, lecz Euryganeja, crka Hyperfasa. Scholiasta Eurypidesa mwi natomiast w liczbie mnogiej o autorach poematu jako jedynych, ktrzy mieli powiedzie, e Sfinks po rwa Hajmona, ukochanego syna Kreona..." i cytuje na dowd dwa wiersze z tego poematu. Znamy wic z bezporednich wiadectw tylko te dwa heksametry i tylko te dwa motywy, motyw Sfinksa i przypuszczalnie oswobodzenia od niego Teb oraz mo tyw (kazirodczego) maestwa Edypa. Caej przedstawionej w poemacie historii Edypa jako krla Teb moemy si tylko domyla na podstawie pniejszych jej uj przez tragikw i mitografw. W lepszej nieco sytuacji jestemy w przypadku Tebaidy, okrelanej tradycyjnie przydomkiem cyklicznej (dla odrnienia od pniejszego analogicznego dziea Antymacha z Kolofonu). Dysponujemy kilku fragmentami tego poematu, wypeniaj cymi w sumie 17 heksametrw. Wiemy, e ju w VII wieku przed Chr. poeta elegijny Kallinos uwaa go za dzieo Homera, a informujcy nas o tym Pauzaniasz (II wiek po Chr.) nie ukrywa dla swego zachwytu i stawia go tu za Iliad i Odysej4. Nigdy zreszt w staroytnoci jako autora poematu nie wymieniano nikogo poza Homerem, a niektrzy nowoytni badacze uwaaj ten utwr za starszy od Iliady i Odysei. Przyj muje si, e wyrasta on z krgu prastarych legend powstaych w Grecji ldowej, lecz

przeniesionych przez emigrantw do Jonii. Kcca si z prawd wizja siedmiobramych" Teb, ktre w rzeczywistoci posiaday tylko trzy bramy105, moga bowiem zro dzi si jedynie w oddali od tego miasta. Pierwszy wiersz poematu, bliski dwikowo inwokacji Iliady: Aoyoc azibz Sea 7toAuSu|>iov EV9EV avaKTc jako temat utworu za powiada sawienie bardzo suchej Argolidy", z ktrej wodzowie", jak mona si a two domyle wyruszyli pod Teby. Zachowany u Atenajosa (465 E) dziesiciowierszowy fragment, podobnie jak wiadectwo scholii do Edypa w Kolonos (1375) i cytowany tam czterowierszowy fragment dotycz kltwy rzuconej przez Edypa na swych synw. Wedug pierwszego fragmentu kltw t sprowokowa Polynejkes, da jc do uytku olepionego, nieszczliwego Edypa, drogocenny, przepikny wykona ny ze srebra st i nalewajc mu wina do piknego, zotego pucharu. Obydwa przed mioty stanowiy rodow pamitk po Kadmosie i zapewne dotknity nieszczciem Edyp zakaza ich uywa. Przeklinajc swych synw yczy im Edyp, by nie zdoali podzieli si zgodnie ojcowizn i by trwali w cigych walkach ze sob i wojnach". W drugim przypadku synowie Edypa narazili si na jego przeklestwo bratobjczej mierci, podajc mu do spoycia gorsz, ni mu si jako krlowi naleaa, porcj ofiarnego misa. Kltwa Edypa i jej konsekwencje to niewtpliwie jeden z wanych motyww przedstawionego w Tebaidzie cyklicznej wiata, skoro w tych niewielu fragmentach pojawia si podwjne jej uzasadnienie. wiadectwa staroytne pozwalaj stwierdzi, e w Tebaidzie przedstawione byy ponadto takie rzeczy jak: swatanie Ty deusa i Polinejkesa przez Adrastosa; namawianie Amfiarosa do udziau w wyprawie i jego odmowa; poselstwo Tydeusa do Teb, jego zwycistwo w zawodach i szczliwe uniknicie zasadzki przygotowanej przez Kadmejczykw; atak na mury Kadmei, wy rnienie si bitwie Tydeusa, ktry miertelnie zraniony przez Melanippa prosi bo gw, by go pomcili. Przedstawiona bya w zwizku z tym drastyczna scena opania" mzgu z odcitej przez Amfiaraosa gowy Melanippa przez umierajcego Tyde usa. Nastpnie mier Tydeusa i jego pogrzeb na rwninie tebaskiej, bratobjcza walka i mier obydwu synw Edypa; ucieczka Adrastosa na cudownym wierzchowcu Arionie, stan uniesienia wieszczka Amfiaraosa, przygotowanie siedmiu stosw po grzebowych i grobowcw dla polegych bohaterw argiwskich, od ktrych pniej to miejsce nazywano miejscem siedmiu ognisk" ('Ema nuoai). Autorowi Tebaidy nie by natomiast znany zakaz pogrzebu Polinejkesa i jego zamanie przez Antygon. Ob cy mu by rwnie motyw odmowy wydania zwok polegych bohaterw i zwizany z tym konflikt z Tezeuszem. Nieznajomo powyszych motyww lokalnej legendy tebaskiej wskazuje, e poemat nie powsta w Tebach. Siedmioma argiwskimi wo dzami, od ktrych utworzono liczb siedmiu bram w Tebaidzie byli: Adrastos, Ty-

Synowie bohaterw z wyprawy na Teby walcz pod Troj, np. Diomedes syn Tydeusa. CIG Ital. et Sicii. 1292 II, 11. Paus. IX, 9. 5.

105

Zob. Paus. IX, 8.5.

136

137

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. 1

HOMER

deus, Polyneikes, Kapaneus, Mekisteus, Amfiaraos, Parthenopaios. Imiona siedmiu tebaskich obrocw stworzy dopiero Ajschylos, Zachowane fragmenty przez sw szczupos' nie pozwalaj na sformuowanie jakiej' miarodajnej opinii na temat waci woci stylistycznych i charakteru caego poematu, ale jak zauway ju W. Schmid106, obfitujca w okropnoci i przeraajce nieszczcia spowodowane bratobjcz wojn fabua poematu wymagaa od poety uycia bardziej ciemnych kolorw ni w Iliadzie i rezygnacji z wesoych epizodw. Nie osign on chyba doskonaoci poematw Homera, skoro w V wieku przed Chr. Antymach z Kolofonu i Antagoras z Rodos podjli z nim rywalizacj tworzc nowe Tebaidy. Kolejny poemat cyklu tebaskiego Epigoni, przypisywany rwnie Homero wi i liczcy 7000 wierszy, w swej strukturze fabularnej stanowi bezporednie na wizanie do Tebaidy i przedstawia zwycisk wypraw na Teby synw polegych tam bohaterw. Nie wiele wicej niestety na jego temat wiadectwa staroytne pozwalaj nam po wiedzie. Cytowany jest pierwszy wiersz poematu, w ktrym przywouje si Muzy, by zaczy opiewa modsze pokolenie bohaterw. Poza tym Herodot (IV, 32) powouje si na Hezjoda i na Homera, o ile jest on autorem Epigonw, jako na rdo informa cji o Hyperborejczykach. Scholiasta do Argonautyk (I, 308) Apoloniusza Rodyjskiego, przywoujc ten poemat, informuje nas o losach wieszczki Manto, crki Tejrezjasza, a scholia do Pokoju (1270) Arystofanesa wskazuj na Antymacha z Teos (V wiek) ja ko na autora Epigonw, Nie mona jednak wykluczy, e chodzi w tym przypadku o inne zupenie dzieo, ktrego rozwleko staa si przysowiowa. Nieporwnywalnie atwiej jest zrekonstruowa tre i charakter zaginionych poe matw cyklu trojaskiego. Oprcz liczniejszych fragmentw i wiadectw zachowao si bowiem w wycigu Focjusza streszczenie tych poematw dokonane przez Proklosa, identyfikowanego przez nowoytnych uczonych z gramatykiem z II wieku po Chr. lub z filozofem z V wieku. Cykl ten tworzyo sze poematw: Cypria, Etiopida, Maa Ilia da, Zburzenie Ilionu, Powroty, Telegonia. Przyjrzyjmy si pokrtce kademu z nich. Cypria, w staroytnoci nazywane rwnie Opowieciami cypryjskimi (Kuncna 5iAey\iaxa), s najlepiej powiadczonym utworem caego cyklu. Oprcz obszernego streszczenia Proklosa staroytni autorzy cytuj w sumie ok. 50 wierszy tego poematu i ponad trzydziestokrotnie si na powouj. By to obszerny, wysoko ceniony, po emat w jedenastu ksigach, ktrego autorstwo pniejsza tradycja przypisywaa sa memu Homerowi bd Stasinosowi z Cypru, a niekiedy Hegezjaszowi z Salaminy. Imion tych nie zna jeszcze Herodot (II, 116), ktry sdzi, e Homer nie jest autorem tego poematu, ale innego autora nie wymienia. Autora poematu nie znaj rwnie

Op. cit.,s. 204.

Platon i Arystoteles. Mona wic powtrzy za scholiasta do Protreptyka Klemensa Aleksandryjskiego (26), e autor jego by nieznany". Znaj go dopiero pne rda doksograficzne, ktre znalazy odzwierciedlenie w opracowaniu Proklosa. Streszczenie Proklosa pozwala wnosi, e autor tego poematu zamierza dokona wprowadzenia nie do Iliady, lecz do opowieci o caej wojnie trojaskiej. Utwr rozpoczynaa bo wiem scena narady midzy Zeusem i Temid na temat wojny trojaskiej". Scholia (A, Vind. 61) do Iliady (I, 5) informuj nas dokadniej o okolicznociach tej narady i o tym, co oznaczao w tym przypadku wykorzystane tutaj homeryckie sformuowa nie: tak Zeusa speniaa si wola". Autor poematu zdumiewa nie tylko staroytnych komentatorw, ale rwnie kolejne pokolenia nowoytnych badaczy swym racjonali zmem, ubranym w szat mitu i poezji. Jako przyczyn wojny podaje bowiem upadek moralny ludzkoci i przeludnienie. Oto bowiem na prob Ziemi, udrczonej nad miarem i niegodziwoci ludzi, Zeus za rad chytrego Momosa" pragnie jej uly nie poprzez klski i kataklizmy, lecz przez wojny, ktre sami ludzie bd prowadzili. Z jego woli" wybucha wic wojna o Teby i jeszcze bardziej okrutna wojna troja ska. Wystarczyo, e Zeus za rad tego Momosa zrezygnowa z zalotw do bogini morskiej Tetydy i skoni Peleusa do ubiegania si o jej rk. Nieatwe zabiegi Peleusa o rk Tetydy, ktra uciekaa przed nim przybierajc rne ksztaty: wiatru, ognia, drzewa, ptaka, tygrysa, lwa, wa, uwieczone zostay jednak sukcesem i konse kwentnie wspaniaymi godami weselnymi, na ktrych ucztowali razem z ludmi olimpijscy bogowie, i na ktrych zosta sprowokowany podstpnie przez (nie zapro szon) Eryd (Wa") spr midzy Aten, Hef i Afrodyt o tytu najpikniejszej bogini, rozstrzygnity sdem" Parysa na rzecz Afrodyty. Historia rodzicw gwnego bohatera Iliady, Achillesa, zostaa, jak widzimy, misternie poczona przez motyw sporu z opowieci o przyczynach wojny trojaskiej. Ten drugi wtek by w poemacie wiodcym. Sd Parysa jest pierwszym ogniwem caego szeregu zdarze tworzcych trzon akcji poematu. Zwizane s z nim niepomylne wrby Helenosa i Kasandry, ktre skaniaj Parysa i Eneasza do opuszczenia Troi i do przybycia do Dioskurw w Lacedemonie, a nastpnie do Menelaosa w Sparcie. Pobyt trojaskich goci na dworze krla Menelaosa, ktry wyjeda na Kret i zostawia ich pod opiek swej piknej maonki Heleny, staje si doskona okazj dla bogini mioci Afrodyty, by odwzajemni Parysowi jego uprzedni yczliwo. Rozpala wic w ich sercach wza jemne uczucie i sprawia, e kochankowie pod oson nocy odpywaj wraz z drogo cennym majtkiem, nkani zesan przez Her burz, do Sydonu, i stamtd do Troi, gdzie odbywaj si ich gody weselne. Poet interesuj nie tylko losy Heleny, ktr uprzednio przedstawi jako crk Zeusa i Nemesis, lecz take jej braci, bliniakw Kastora i Polideukesa, u ktrych wczeniej bawi Parys, a ktrzy obecnie wyprawili si do Messenii po stada Linkeusa i Idasa, synw Afareusa i stoczyli z nimi zwycisk

138

139

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

walk. Poeta opowiada te o tym, jak obdarzony niemiertelnoci Polideukes baga u Zeusa o niemiertelno dla pokonanego przez Idasa Kastora i jak Zeus zgodzi si jedynie na to, by obaj co drugi dzie yli, co drugi za spdzali na niebie jako gwiazdy w konstelacji Blinit. Gwny trzon akcji poematu wyznaczay jednak przede wszystkim konsekwencje porwania ony Menelaosa Heleny przez Parysa. Opowiedziane i przedstawione w nim byy szczegowo przygotowania i podjcie dwu karnych wypraw na Troj, zorganizowanych przez Menelaosa i Agamemnona. Podczas przygotowa do pierw szej wyprawy Menelaos udaje si najpierw do Agamemnona, a nastpnie do Nestora, ktry opowiada mu z epick rozlewnoci historie tragicznych zwizkw maeskich Edypa, Heraklesa, Tezeusza i Ariadny poszerzajc w ten sposb znacznie ramy przed stawionego w poemacie wiata. Syszymy te o udawaniu szalestwa przez Odyseusza, ktry chcia unikn udziau w wyprawie i o wykryciu tego udawania przez Palamedesa. Pierwsza wyprawa, poprzedzona zgromadzeniem wojsk w Aulidzie, zoeniem ofiar i wrbami Kalchasa, zakoczya si zniszczeniem Teutranii, wzitej pomykowo za Troj. Proklos w streszczeniu tego epizodu zwraca uwag na histori krla Myzji Telefosa, ktry zabiwszy syna Polinejkesa, Tersandra, zosta zraniony przez Achillesa i tylko przez Achillesa, wedug przepowiedni, mg by uleczony. Przybywa wic do Argos, gdzie zgadza si go uleczy Achilles, poniewa nie moga by bez jego pomocy zdobyta Troja. O wiele szerzej przedstawiona bya druga wyprawa, rozpoczta rwnie od zgro madzenia wojsk w Aulidzie, gdzie Agamemnon polowaniem na ani rozgniewa Ar temid, ktr wedug wyjanie Kalchasa mona byo przebaga tylko ofiar z crki krlewskiej. Dlatego pod pozorem zalubin z Achillesem sprowadzono do Aulidy Ifigeni, aby zoy j w ofierze Artemidzie. Poeta opowiada nastpnie o cudownym ocaleniu Ifigenii przez bogini i o jej przeniesieniu do kraju Taurw w Kolchidzie. Przypuszcza si, e dla potrzeb tego poematu zosta te stworzony katalog okrtw" achajskich, ktry stanowi przegld sprzymierzonych si zebranych w Aulidzie. Szcze glnie duo miejsca powici poeta opisowi dotarcia zjednoczonych pod dowdz twem Agamemnona si achajskich do Troi i wydarzeniom rozgrywajcym si pod Troj w cigu omiu lat poprzedzajcych akcj Iliady. Opowiada wic szczegowo o dotarciu wyprawy na wysp Tenedos, o ukszeniu tam przez wa wodnego Filokteta i o pozostawieniu bohatera z nie gojc si i cuchnc ran na bezludnej wyspie Lemnos, o wspomnianym w Odysei sporze Achillesa z Agamemnonem, o wyldowa niu Achajw pod Troj i zabiciu przez Hektora Protesyaosa, a przez Achillesa syna Posejdona Kyknosa, o daremnym poselstwie Achajw do Troi z daniem wydania Heleny. Szczegowo byy poza tym przedstawione wszystkie wspominane w Iliadzie wyprawy Achillesa na ssiadujce z Troj miasta, a take podzia upw, na mocy kt-

rego' Chryzejd otrzyma Agamemnon, a Bryzejd Achilles. Rodzajem epilogu by, by moe107, katalog sprzymierzecw Troi, zamieszczony na kocu poematu. Tyle na podstawie streszczenia Proklosa i zachowanych fragmentw mona po wiedzie o motywach wypeniajcych tre poematu. Nie ulega wtpliwoci, e autor Cypriw z ca wiadomoci i konsekwencj dy do wypenienia sw opowieci ca ej przedakcji Iliady. Wspomniane na wstpie wiadectwo scholiasty (Schdl. A, Vind. 61 do II. I, 5) na temat przeludnienia jako przyczyny wojny trojaskiej i dusze frag menty opisujce w stylu barokowym toalet Afrodyty, ktr Hory i Charyty przyoble kaj w szaty pachnce wspaniaym bukietem wielu wyliczonych tu kwiatw wiosen nych skaniaj nowoytnych badaczy do twierdzenia, e atmosfera tego poematu bya bliska liryce joskiej i eolskiej, co pozwalaoby datowa go na VII wiek przed Chr. Bezporedni kontynuacj akcji Iliady stanowia natomiast Etiopida, poemat w piciu ksigach, ktrego autorem mia by wedug zgodnego przekazu wiadectw staroytnych Arktinos z Miletu, przez Dionizjusza z Halikarnasu {Ant. rom. I, 68) na zwany najstarszym greckim poet epickim, dziaajcym w okresie I Olimpiady (776 r. przed Chr.). Bizantyjska Ksiga Suda, powoujc si na wiadectwo piszcego o Ho merze Artemona z Kladzomenoi, nazywa Arktinosa uczniem Homera i jego narodzi ny umieszcza w 8 Olimpiadzie (ok. 740 r. przed Chr.). Na podstawie przekazanego przez Proklosa streszczenia mona wnosi, e akcja tego utworu bya do prosta, lecz rwnoczenie bardzo udramatyzowana. Swym zakresem obejmowaa wydarzenia dziesitego roku wojny trojaskiej od mierci Hektora do mierci Achillesa. Skaday si na ni dwa cigi wydarze. Pierwszy zwizany by z przybyciem na pomoc Troja nom Amazonek z ich krlow Pentezylej na czele. A wic: jej wyrnienie si na po lu walki, mier z rki Achillesa i uroczysty pogrzeb w Troi; mier Tersystesa, ktre go lc zabija Achilles za zbezczeszczenie zwok Pentezylei; bunt w wojsku achajskim po zabiciu Tersystesa; odpynicie Achillesa na Lesbos i oczyszczenie go ze zmazy za bjstwa przed otarzem Apollona, Artemidy i Latony przez Odyseusza. Drugi z kolei cig wydarze by poczony z przybyciem na pomoc Trojanom krla Etiopw Memnona. Dysponujcy zbroj wykonan przez Hefajstosa syn Jutrzenki, Memnon sroy si w walce i m.in. zabija Antylocha, syna Nestora. Wkrtce jednak ginie i on w szeroko przedstawionym pojedynku z Achillesem, ale Jutrzenka wyprasza dla niego u Zeusa niemiertelno. Achilles ciga Trojan a za mury miasta i zostaje miertelnie ugodzony z uku Parysa, ktrego wspomaga Apollon. W zacitej walce z Trojanami ratuje ciao i zbroj Achillesa Ajas. Poemat koczy opis uroczystoci pogrzebowych, na ktre przybywa w towarzystwie Muz i Nereid Tetyda, aby opakiwa syna. Zabiera nastpnie jego ciao ze stosu pogrzebowego i za-

Tak twierdzi, opierajc si na wiadectwach Apollodora, W. Schmid {op. cit., s. 209 i przyp. 9).

140

141

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

nosi je na wysp (Szczliwych) Leuke na Morzu Czarnym. Achajowie za usypawszy grb ustanawiaj na czes' Achillesa igrzyska. Streszczenie Proklosa, na ktrym oparlimy powysze wyliczenie motyww sta nowicych tre Etiopidy, mimo swej zwizoci pozwala uchwyci zarwno pewne paralele z eposem homeryckim, jak te i wymowne nowoci, wprowadzone przez po et zgodnie z duchem jego epoki. Paralel do Iliady mona dostrzec chociaby w po. stawie Tetydy, ktra rwnie w tym poemacie wstawia si u Zeusa za swym synem, w uzbrojeniu Memnona wykonanym podobnie jak zbroja Achillesa przez Hefajstosa, czy te w postaci Antylocha przedstawionego na wzr Patroklosa. Pojedynek Achille sa z Memnonem przypomina scen jego pojedynku z Hektorem, a opis walki o ciao i zbroj Achillesa stanowi wyran analogi do opisu walk o ciao Patroklosa. Opis pogrzebu Achillesa w Etiopidzie w udziaem Tetydy, Nereid i Muz uznany zosta na tomiast przez badaczy za wzorzec dla opisu uroczystoci pogrzebowych Patroklosa w Iliadzie i stanowi punkt wyjcia dla przedstawicieli tzw. neoanalizy w ich bada niach nad kwesti homeryck. Podobiestwo na paszczynie motyww nie oznacza bynajmniej w tym przypad ku podobiestwa ideowego i artystycznego. Poeta lubi sceny wzruszajce: dwie bogi nie przewiduj mier swoich ziemskich synw, na prno jednak zabiegaj o ich ura towanie, po mierci opakuj ich, czyni niemiertelnymi i przenosz do krainy wiecznej szczliwoci. Niemniej wzruszajca jest rwnie mier Antylocha, ktrego opakuje uratowany przez niego Nestor. Inny jest te, jak ju zauway T. Sinko {Za rys literatury greckiej, I, s. 139 nn.), wiatopogld naszego poety. W jego ujciu Achil les po mierci nie jest jak w Odysei cieniem przebywajcym w Hadesie, lecz dziki in terwencji Tetydy ulega apoteozie i przebywa w raju". Podobny jest pomiertny los syna Jutrzenki, Memnona. Pozostaje to w penej zgodzie z wyobraeniem pomiert nych losw pokolenia bohaterskiego w Pracach i dniach Hezjoda. W poemacie nie mwio si rwnie o sawie" jako celu, do ktrego d bohaterowie, za to podob nie jak u Hezjoda mylao si o winie i karze, o cnocie i pomiertnej nagrodzie. Po raz pierwszy w literaturze greckiej przedstawiony jest w tym poemacie motyw oczyszcze nia bohatera wobec bogw Delfickich. Maa Iliada (lAiac uiKod). Jako autora Maej Iliady, kolejnego poematu z cyklu wojny trojaskiej, najczciej wymieniano w staroytnoci Leschesa z Mytileny na Lesbos. Wypeniajca cztery ksigi akcja tego poematu jest bezporedni kontynuacj Etiopidy. Rozpoczynaa si ona, wedug streszczenia Proklosa, od sporu o zbroj Achillesa, ktr przyznano z woli Ateny Odyseuszowi zamiast Ajasowi. Oszalay Ajas, zhabiwszy si wyrniciem byda, odebra sobie ycie. Motorem dalszej akcji by Odyseusz, ktry podczas samotnej wyprawy do Troi schwyta w zasadzce wieszczka

Helenosa. Aby zrealizowa jego wrby o zdobyciu miasta, Diomedes sprowadzi pod Troj z Lemnos Filokteta, ktry uleczony przez Machaona zabija w pojedynku Parysa i posiadanym ukiem Heraklesa ma zapewni Achajom zdobycie Troi. Trojanie odzy skuj od Menelaosa ciao Parysa, aby je pogrzeba. W jaki czas potem Deifobos po lubia Helen. Odyseusz sprowadza natomiast ze Skyros Neoptolemosa, ktremu przekazuje zbroj jego ojca Achillesa. Kolejny wtek akcji czy si ju z przybyciem na pomoc Trojanom ich sprzymierzeca Eurypylosa, syna Telefa, ktry mimo wa lecznoci ginie z rki Neoptolemosa. Nastpuje oblenie Trojan i kolejna akcja Achajw inspirowana przez Aten. Z inspiracji bogini Epejos buduje drewnianego konia. Odyseusz w tym czasie w przebraniu przedostaje si do Troi, by wtajemniczy w plany Grekw Helen i zyska w niej sprzymierzeca. Przy pomocy jej sug wraz z Diomedesem porywa nastpnie posek Ateny, Palladion, ktrego obecno miaa zapewnia Troi bezpieczestwo. Losy miasta s ju waciwie przesdzone. Konia za rad Synona mimo ostrzee Kassandry wprowadzono do Troi; wyszli ze pod oso n nocy ukryci tam na czele z Odyseuszem Achajowie i otwarli bramy dla przybyych z ssiedniej Tenedos gwnych si achajskich, ktre wykonay ten manewr, pozorujc odstpienie od oblenia i odpynicie floty. Na tym koczy si streszczenie Proklosa, ale do liczne wiadectwa innych pisarzy staroytnych na temat tego utworu i za chowane fragmenty pozwalaj wnosi, e zawiera on jeszcze szereg scen, przedstawia jcych nocne walki z zaskoczonymi Trojanami, zdobycie Troi, los Eneasza i branek trojaskich oraz odpynicie Achajw spod Troi. Brutalnoci i bezwzgldnoci srocego si Neoptolemosa, syna Achillesa, przeciwstawiona tu bya przemylno i roz waga Odyseusza, ktry urasta w tym poemacie do roli gwnego bohateta. Konden sacj i paralelny ukad motyww Maej Iliady potwierdza w Poetyce (1459 a 37) Ary stoteles. Stwierdza on, e w przeciwiestwie do Iliady i Odysei, z ktrych mona by uoy po jednej tragedii, poemat ten dostarcza tematw co najmniej do omiu dra matw. Wyliczone przez Stagiryt ich tytuy wskazuj nie tylko na bogactwo trecio we Maej Iliady, ale jednoczenie na jej kompozycj, ktr T. Sinko {Zarys literatury greckiej, I, s. 141), celnie porwnuje do konstrukcji paacw kreteskich, skadaj cych si z szeregu samodzielnych, rwnorzdnych komnat. Mnogo staroytnych wiadectw na temat tego poematu wskazuje na jego du popularno do pnej sta roytnoci. Zburzenie Ilionu (w dwu ksigach) to kolejny poemat z cyklu wojny trojaskiej, ktrego autorstwo Proklos przypisuje Arktinosowi z Miletu, a inni Leschesowi z Les bos. Nieprzypadkowo, jak si wydaje, wymieniano tych wanie dwu autorw. Do strzegano bowiem wiele momentw wsplnych midzy tym utworem a Ma Iliad. Obydwa poematy rywalizoway niejako midzy sob w przedstawieniu wydarze bez-

142

143

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

pos'rednio zwizanych ze zdobyciem Troi przez Achajw. Tre Zburzenia Ilionu znamy niemal wycznie ze streszczenia Proklosa, ktry jak si przypuszcza pewne pocztkowe motywy tego poematu wczy do streszczenia Maej Iliady. Poe mat ten stanowi najprawdopodobniej w jego warstwie fabularnej bezporedni kon tynuacj i dopenienie Etiopidy. Mona zatem przypuszcza, e rozpoczyna si od sporu o zbroj" po Achillesie i przedstawia nastpnie ju zgodnie z relacj Proklosa: odpynicie Achajw na Tenedos i pozostawienie na brzegu morskim drewnianego konia, narad Trojan nad tym koniem i wprowadzenie go w obrb murw miasta ja ko witego wotum dla Ateny, pojawienie si na otarzu ofiarnym dwu ww, ktre miertelnymi splotami udusiy Laookona i jednego z jego synw; w wyniku tego zda rzenia, potraktowanego jako za wrba, oddala si na Id ze swoimi ludmi Eneasz, aby ocali od zagady t ga krlewskiego rodu; podstp Synona i powrt pod oso n nocy achajskiej floty; otwarcie bram przez wojownikw ukrytych w drewnianym koniu i wdarcie si do miasta gwnych si achajskich. Z kolei przedstawienie samego momentu zdobycia miasta, jego zniszczenia i okrutnych mordw: Neoptolemos zabi ja Priama, chronicego si na otarzu Zeusa. Menelaos zabija Deifoba i uprowadza na okrt odzyskan Helen, Ajas Lokryjski habi kryjc si przy otarzu Ateny Kasandr i porywa drewniany posg bogini. Przed Achajami, chccymi ukara go mierci za ten haniebny czyn, sam ratuje si schronieniem na otarzu Ateny. Drug crk Priama, Poliksen, skadaj natomiast Achajowie w ofierze na grobie Achillesa; Odyseusz zabija, speniajc uchwa Hellenw, syna Hektorowego Astyanaksa, jego matk Andromach otrzymuje za przy podziale upw syn Achillesa, Neoptolemos. Syno wie Tezeusza odnajduj i zabieraj przyby z Helen do Troi Aitr. Przy unach po ncej Troi Hellenowie odpywaj do domw, ale gniew bogini Ateny bdzie ich ci ga na morzu. Jeli wemiemy pod uwag fakt, e wszystkie powysze motywy autor zamkn w dwu pieniach poematu, musimy stwierdzi, e poemat ten by nadmiernie skon densowany i nadmiernie przeciony iloci przedstawionych zdarze. Cieszy si on niewtpliwie znacznie mniejszym powodzeniem u potomnych ni przedstawiajca te same zdarzenia z wiksz rozlewnoci epick Maa Iliada. Hellenistyczna przerbka tego poematu autorstwa Pejsandra108 staa si jednak inspiracj dla poetyckiego przed stawienia tych zdarze w drugiej pieni Eneidy. Jak mona wnosi na podstawie ist niejcych wiadectw, staroytnych interesowaa gwnie przedstawiona w poemacie historia trojaskiego kultu Palladionu oraz pochwaa sztuki lekarskiej Machaona, ktry potrafi w spojrzeniu Ajasa dostrzec zapowied jego szalestwa.

Powroty (NCTTOI), poemat w piciu ksigach, ktrego autorstwo przypisywano Hagiasowi z argolidzkiej Troidzeny, przedstawia wydarzenia stanowice bezpored ni kontynuacj Maej Iliady i Zburzenia Ilionu. Losy bohaterw powracajcych spod Troi po jej zdobyciu i zburzeniu, ktre stanowi przedmiot tego poematu, budziy niezwykle ywe zainteresowanie. Syszymy o tym wielokrotnie w Odysei, ktra sama jest najwikszym i najwspanialszym przykadem poematu o powrocie Odyseusza. O nieszczliwych powrotach Achajw spod Troi piewa zasuchanym zalotnikom Femios {Od. I, 326), do tematu tego powraca te Nestor i Menelaos w rozmowie zTelemachem {Od. III, 130 nn.; IV, 350 nn.) i w ogle wykorzystuje Homer kad okazj, by powrt Odyseusza uzupeni opowieciami o powojennych" losach in nych bohaterw. Tre poematu Hagiasa z Troidzeny mona zrekonstruowa jedynie na podstawie bardzo skromnego streszczenia Proklosa, uzupenionego odnonymi miejscami Odysei i opisem inspirowanego tym poematem malowida Polignota u Pauzaniasza (X, 28 nn.). Wzorujc si na Iliadzie i Maej Iliadzie, autor rozpocz swj poemat od sceny ktni gwnych bohaterw, do ktrej pobudza bstwo. Tym razem kc si midzy sob dwaj Atrydzi, Agamemnon i Menelaos. Agamenon jest zdania, e naley jeszcze pozosta w Troi, by przebaga Aten za profanacj jej wi tego otarza, Menelaos nalega na natychmiastowe odpynicie. Gwn cz poema tu wypeniay opisy powrotw gwnych bohaterw. Syszymy o szczliwym dotar ciu Nestora i Diomedesa przez morze Egejskie do swych domw i o wyldowaniu w Egipcie Menelaosa z picioma okrtami po stracie reszty zaogi. Kalchas, Leontes i Polipoites ze swoimi druynami docieraj pieszo do Kolofonu, gdzie urzdzaj po grzeb zmaremu Tejrezjaszowi. Agamemnon podejmuje powrt mimo ostrzeenia otrzymanego w formie przepowiedni od widma Achillesa. W czasie morskiej burzy koo Kaferyjskich ska ginie blunierczy Ajas, syn Ojleusa. Do szeroko opowiedzia ne byy okolicznoci powrotu Neoptolemosa, ktremu udziela rad na drog Tetyda. Wdrujc po Tracji, spotyka si on w Maronei z Odyseuszem. Grzebie zmarego po drodze Fojniksa, przybywa do kraju Molossw i stamtd ju do swego dziadka Peleusa. Poemat koczyo przedstawienie zabjstwa Agamemnona przez Ajgista i Klitajmnestr, pomszczonego przez Orestesa i Pyladesa w tym czasie, gdy Menelaos powra ca do Sparty po siedmioletnim pobycie w Egipcie. Streszczenie Proklosa, na podsta wie ktrego dokonalimy powyszego rejestru motyww, nie daje jednak adnej wskazwki, w ktrym miejscu poematu i w jaki sposb przedstawiona bya scena zej cia Odyseusza do Hadesu. O istnieniu takiej sceny w zaginionym poemacie daje wie lokrotnie wiadectwo Pauzaniasz, gdy opisuje obraz Polignota109. Nie wiemy rwnie,

Zob. W. Schrnid, op. cit., s. 297 i przyp. 9.

lm

Zob. X, 28.7; X, 29.6; X, 30.5.

144

145

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

z ktrej ksigi pochodzi jedyny zachowany z tego poematu trzywierszowy fragment dotyczcy odmodzenia" Ajzona przez Medej. Kolejnym ogniwem cyklu trojaskiego zwizanym tematycznie z Odysej, jest Telegonia, poemat w dwu ksigach, ktrego autorem by Eugammon z Cyreny, poeta dziaajcy w pierwszej poowie VI wieku przed Chr. Poemat ten spenia w odniesie niu do Odysei analogiczn funkcj jak Etiopida w stosunku do Iliady: dopenia jej ak cj, doprowadzajc j a do mierci gwnych bohaterw. Tytu poematu utworzony by od imienia syna Odyseusza i Kirki, Telegonosa. Tre utworu znamy niemal wy cznie z krtkiego streszczenia Proklosa, uzupenionego dwoma zaledwie i to p nymi wiadectwami Klemensa Aleksandryjskiego (Strom. VI, 2.25.1) i Eustatiosa (1796, 35). Inspiracj dla swej fabuy.czerpa nasz poeta gwnie z Odysei. A jak twierdzi Klemens Aleksandryjski, ca cz poematu o Tesprocji mia przej yw cem" z poematu Muzajosa Tesprotis. Akcja poematu rozpoczynaa si od pogrzebu zamordowanych przez Odyseusza zalotnikw. Zaraz po tym wydarzeniu nasz boha ter, zoywszy odpowiednie ofiary Nimfom" 0 , udaje si do Elidy, gdzie jako go kr la Poliksenosa zwiedza odziedziczon przez niego stajni Augiasza i otrzymuje od nie go w darze wspaniay krater (mieszalnik wina i wody), z wyrzebionymi (lub nama lowanymi) na nim scenami z historii Trofoniosa i Agamedesa, mitycznych architek tw, ktrzy mieli zbudowa Augiaszowi skarbiec. Przedstawiona na kraterze historia, wedug ustale R. Prellera111, bya wariantem noweli egipskiej o budowie skarbca Rampsynita i na niej wzorowana. Odyseusz powraca na Itak i po zoeniu poleco nych przez Tejrezjasza ofiar wyrusza do Tesprocji, gdzie przebywa przez dugie lata, polubia krlewn Kallidike i wspomagany przez Aten prowadzi zwycisk wojn z Brygami. Cay ten dugi pobyt w Epirze, ktrym Odyseusz ma przebaga gniew Posejdona, jawi si jako wypenienie proroctwa Tejrezjasza {Od. XI, 12 nn.). Dopiero po mierci maonki wadc Tesprocji czyni swego syna Polipojtesa, a sam przybywa znw na Itak, gdzie zastaje urodzonego ju po swoim wyjedzie przez Penelop syna Arkesilaosa. Ale i tu nie zazna spokoju. Na Itak przybywa bowiem nieznany mu jego wasny syn zrodzony z Kirke, Telegonos, ktry poinformowany przez matk o swym ojcu wyprawi si na jego poszukiwanie. Przybywszy na Itak pldruje wysp, prowo kujc jej obron pod wodz Odyseusza, ktrego nie znajc zabija wczni zakoczo n grotem wykonanym z ocienia morskiej ryby. Znany nam ju z Odysei (Telemachia") baniowy motyw poszukiwania ojca przez syna przedstawiony jest tutaj w jego bardziej pierwotnej formie. Poeta poczy go przy tym z baniowym zwizkiem Ody-

seusza z czarownic Kirke i wykorzysta przepowiedni Tejrezjasza na temat mierci bohatera, ktra miaa do przyj w pnej staroci l dAc {Od. XI, 134 = XXIII, 281), co poeta wbrew intencjom autora Odysei kae rozumie z morza", a nie spoza morza" {E,co dAc). Morze jest reprezentowane tu przez ocie ryby paszczki bdcy grotem wczni, od ktrego uderzenia Odyseusz umiera. Gdy ze sw umierajcego ojca Telegonos odkrywa tajemnic i rozpoznaje swj bd, postanawia zabra ze sob na Ajaj Telemacha i Penelop oraz ciao Odyseusza. Kirke czyni ich niemiertelny mi. Ten ostatni poemat cyklu trojaskiego koczy opis podwjnego wesela: Telego nosa z Penelop i Telemacha z Kirke oraz zapowied ich rajskiego szczcia. Ju na podstawie tego krtkiego streszczenia wida wyranie pewne charaktery styczne dla tego utworu tendencje. Z jednej strony autor czerpie inspiracj z Odysei i do niej bezporednio nawizuje, z drugiej natomiast kosztem pogwacenia jej moc nych etycznych zasad i wyniesionego na piedesta zwizku monogamicznego dy do urozmaicenia fabuy wtkami fantastycznymi i podporzdkowuje j aktualnej sytuacji politycznej Kyreny. Jej wadcy, Battiadzi, wywodzili bowiem swj rd od syna Penelopy Arkezylaosa i dlatego poeta mwi o jego narodzinach. Powysza genealogia mo ga by poza tym usprawiedliwieniem dla nowej fali imigrantw z Peloponezu, ktrzy przybyli do Kyreny za panowania Battosa II (ok. 570 r.). Tylko ssiedztwo Kyreny z Egiptem usprawiedliwia wprowadzenie opisu podry Odyseusza do Elidy, stano wicego pretekst do ekfrazy na temat scen przedstawionych na kraterze. Datowanie przez Euzebiusza rozkwitu twrczoci Eugamona na 53 Olimpiad, tj. na lata 568565 przed Chr., akceptowane jest w peni przez nowoytnych badaczy jako najbar dziej prawdopodobny czas powstania Telegonii, poematu, ktry wieczc tematycznie cykl epicki stanowi jednoczenie doskonay przykad przeobrae, jakie grecka poezja epicka przesza od penej spokoju i skupienia, przejrzystej i opartej na ustalonej mito logii twrczoci Homera do wzburzonej i penej niepokoju, rozbieganej i nastawionej na zaskakiwanie, opartej na pozbawionej podstaw fantastyce poezji Eugammona. Tradycja staroytna wrd poematw homeryckich wymieniaa rwnie dwa starej daty poematy zwizane tematycznie z postaci Heraldesa. Pierwszy nosi tytu Zdoby cie Ojchalii, z ktrej identyfikacj mia trudnoci nawet Strabon (438). Przyjmuje si, e chodzio w tym utworze o miasto pooone na Eubei. Mia je zdoby Herakles i zabra dla siebie pikn Iole, crk krla Ojchalii, Eurytosa. Poemat opowiada o tym, jak do tego doszo. Herakles mia podj z synami Eurytosa zawody w strzela niu z uku i w przypadku odniesionego zwycistwa w nagrod mia otrzyma rk crki krlewskiej, piknej Iole. Kiedy odnis zwycistwo, bracia odmwili przyrze czonej nagrody, dlatego oddali si z miasta, by wkrtce tam przyby z wikszymi si ami jako najedca, zdoby je si i zabra krlewn. Posta Eurytosa, krla Ojchalii znamy z kilkakrotnej wzmianki w Odysei (VIII, 224; XXI, 25 n.), z Odysej te czy

Zgodnie z przyrzeczeniem danym w Od. XIII, 355 nn. Zob. R. Preller, Griechische Mythologie, II, s. 133 n.

146

147

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

ten poemat i fakt, e uk posiadany przez Odyseusza jest darem otrzymanym od Lfitosa, syna Eurytosa. W jaki sposb reminiscencje homeryckie byy w tym poemacie wykorzystane, trudno powiedzie. Jest natomiast rzecz prawdopodobn, e utwr ten stanowi inspiracj dla Trachinek Sofoklesa. Na temat autorstwa tego poematu wiadectwa odwouj si do legendy, wedug ktrej Homer mia go podarowa w po dzikowaniu za gocin Kreofilosowi z Samos. Istnieje jednak rwnie tradycja, we dug ktrej autorem tego poematu by Kreofllos. Reprezentuje j m.in. Kallimach {Epigr. 6 Wil.), ktrego wiadectwo jednoczenie wskazuje, e poemat ten cieszy si jeszcze popularnoci w epoce hellenistycznej. Reminiscencje Owidiusza {Ex Pont. IV, 8.32) mog stanowi wiadectwo, e znany by rwnie w epoce wczesnego cesarstwa. Niejakiemu Testorydesowi mia natomiast Homer podarowa obok Maej Iliady rwnie poemat Dzieje Focydy, o ktrego treci i motywach nie informuje nas jednak Pseudo-Herodotowy ywot Homera (16), jedyne wiadectwo istnienia tego poematu. Idc za G. F. Welckerem112, utosamia si ten poemat z utworem Minyas, przypisy wanym Prodikosowi z Focydy. Jego przedmiotem, jak mona wnioskowa z tytuu, miao by m.in. zdobycie przez Heraklesa Orchomenos, miasta Minyasa. Zachowane fragmenty mwi natomiast o mierci Meleagra, o wyprawie Tezeusza i Pejrithoosa do Hadesu i o scenach w Hadesie przedstawiajcych ukaranie takich bohaterw jak Amfion i Tamyrys, ktrzy buntowali si przeciw Apollonowi. Pie bohaterska, z ktr legenda wizaa autorstwo Homera, ograniczaa si, jak widzimy, niemal cakowicie do krgu poda tebaskich i trojaskich poszerzonych w pniejszym okresie o znajdujce swe rdo w Iliadzie i Odysei podania doryckie o Heraklesie. Rozwijajc si na przestrzeni trzech stuleci (VIII-VI), poezja ta rozprze strzenia si na ssiadujce z Ma Azj wyspy (Cypr, Chios i Samos) i dotara bezpo rednio (Kynaithon) i za porednictwem liryki na grecki kontynent, a nawet do doryckiej Sparty. W osobie Eugammona z Cyreny (VI wiek) mona widzie jej ostat niego reprezentanta. Pohomeryckie poematy bohaterskie nie dyy nigdy do osi gnicia tej spjnoci kompozycyjnej, jak posiadaj Iliada i Odyseja, lecz swj arty styczny cel upatryway w samym bogactwie materiau, w tym co nowe, co osobliwe, fantastyczne, wymylne, co pozwalao na wprowadzenie zmian, na uzupenianie lub motywowanie akcji. Nie mona ich zatem uwaa za niewolnicze naladownictwa Homera, lecz za oryginaln twrczo, ktra cho przestaa ju by bezporedni spadkobierczyni kultury mykeskiej, pozostaa kontynuatork homeryckiej tradycji epickiej w sferze jzyka, formuowego stylu i problematyki mitologicznej.
12

PRZYPISYWANA HOMEROWI POEZJA NIE-BOHATERSKA EPIGRAMATY Jednym z gwnych rde pozwalajcych pozna okruchy wizanej z imieniem Homera poezji okolicznociowej s niewtpliwie zachowane w liczbie siedmiu ywoty Homera na czele z ywotem, ktrego autorstwo przypisywano Herodotowi. Spoty kamy w nich cay szereg duszych lub krtszych utworw poetyckich czonych z rnymi okolicznociami ycia poety. Su one oczywicie jako ilustracja charakte ru, postawy moralnej i talentu poety, ujawniajcych si w rnych sytuacjach ycio wych i w jego spotkaniach z rnymi ludmi. Dla nas natomiast stanowi wane oka zy maych form poetyckich i poezji okazjonalnej, zrodzonych z atmosfery homeryckiego eposu. S jednoczenie wiadectwem przenikania tej poezji do niszych warstw spoeczestwa, z ktrych wdrowni poeci musieli si coraz czciej wywodzi i wrd ktrych i dla ktrych tworzyli. Ich drobna, okazjonalna, wyrastajca z ludowej inspi racji lub wrcz ludowa w swym charakterze twrczo moga si jednak zachowa tyl ko w ramach legendy homeryckiej i to za cen jej cakowitego wtopienia w kontekst Homerowego ywota. Dla wyraenia treci tych utworw heksametr daktyliczny nie by oczywicie naturaln miar wiersza. Jeden z nich Eiresione zdradza nawet wprost sw ludow genez i chocia cay uoony jest w wierszu heroicznym, koczy si typow dla tego rodzaju utworu prob wyraon w trymetrach jambicznych. Autor ywota czy zreszt uoenie tej pieni przez Homera z wiosennymi uroczystociami Apollona i z ludow tradycj koldowania" przez chopcw odwiedzajcych domostwa z maikiem", tj. z przybran wenianymi wstkami i owocami gazk oliwn, symbo lizujc bogactwo, rado i pokj. Analogiczne utwory zwizane z obrzdami wiosen nymi, rodyjska pie jaskcza, Chelidonismos i Koronistai Foiniksa, przytoczone przez Atenajosa (VIII, 359e, 360c) utworzone s w trymetrze jambicznym. Drugi tego samego rodzaju utwr, bdcy jak mona przypuszcza heksametryczn parafraz lirycznej pieni obrzdowej, zatytuowany jest Kaminos {Piec garncarski). Ten najduszy ze wszystkich przytoczonych w ywocie Pseudo-Herodota (w. 439-461) utworw, ktry mia uoy Homer na yczenie garncarzy na Samos, przedstawia poet w roli poety-ebraka i maga zarazem, ktry, gdy jest nagrodzony, potrafi sw poetyck modlitw zapewni swym dobroczycom wszelk pomoc opie kuczych bogw (Ateny), zlekcewaony jest natomiast w mocy wezwa wszelki rd demonw-psotnikw, by porozbijali garnki i zniszczyli cay trud garncarzy. Czujemy w tym utworze artobliw atmosfer poezji jambicznej (np. Hipponaksa). Prezentowane w ywocie Pseudo-Herodota epigramaty miay pokaza, e heroicz ny wiersz i styl Homera ma uniwersalne zastosowanie nie tylko we wszelkim rodzaju eposu, lecz nawet w gatunkach lirycznych. Wyraajc sprawy osobiste i jednostkowe podkrelay bied wdrownego poety, akcentoway jego humor, proby i yczenia.

Ep. Cyd. I, 237

148

149

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

Tak bardzo osobist prob w konkretnej sytuacji zawiera chociaby modlitwa skie rowana do Posejdona (235-242), w ktrej poeta siedzc ju na okrcie zwraca si do boga o pomylne wiatry, o szczliwe przybycie do stp grzystego przyldka Mimas i o przyjcie przez yczliwych ludzi, natomiast o ukaranie tego, ktry go jako lepca oszuka. Inna modlitwa skierowana do patronki modych" Kouotoocpoc (Afrody ty) brzmi nieco ironicznie i zoliwie. Poeta, ktremu zwrcono uwag, e swoj przypadkow obecnoci na rozstaju drg przeszkadza skadajcej ofiar kobiecie, zwrci si do czczonego bstwa z prob, by kobieta ta spotkaa si z niechci u modych i staa si otwarta na mio oszronionych siwizn, lecz modych duchem staruszkw (w. 417-20). Osobisty charakter ma rwnie proba bezdomnego poety o gocin w miasteczku Neon Teichos (w. 101-105), podobnie jak yczenie zwizane z zamiarem udania si do Kyme, by to miasto przyjo go jeszcze gocinniej (w. 127128) oraz pene goryczy i melancholii, wyraone w refleksyjnej formie poegnanie Kymejczykw, ktrzy okazali si dla poety niegocinni (w. 173-189). Jego autorstwu przypisaa legenda rwnie napis, jaki mia rzeczywicie widnie na grobowcu Midasa w Kyme pod postaci wykonanej z brzu dziewczyny przedstawiajcej Syren lub Sflng. Obwieszczaa ona poprzez sowa napisu, e bdzie sawi imi pochowanego tam Midasa, pki woda bdzie pyn, drzewa kwitn, rzeki spywa, morze szu mie, soce i ksiyc wieci". Inskrypcj t cytuje rwnie Certamen Homeri et Hesiodi {265-27Q), a odniesienia do niej spotykamy u Simonidesa (fr. 57), w Fajdrosie Platona (264 C), u Diona z Prusy (XXXVII), u Diogenesa Laertiosa (I, 6). J. Filoponos w komentarzu do Analityk //Arystotelesa (77 b) wyjania dokadnie budow tego epigramatu jako typowego cyklonu", ktry daje si czyta i od przodu i od koca. Charakterystycznym rysem homeryckich" epigramatw jest posiadanie jakiego indywidualnego bd zbiorowego adresata. Jeli adresatem jest bg, epigramaty przy bieraj z reguy form modlitwy. W przypadku adresata ludzkiego ich formy s na tomiast zrnicowane. I tak np. epigramat adresowany do Testoridesa (w. 212 n.) przybiera form sentencji, a epigramat, ktrego adresatem jest pasterz Glaukos (w. 305-309), ma charakter regulaminu pasterskiego. Zbiorowym adresatem s najczciej mieszkacy jakie nowej miejscowoci, do ktrej przybywa wdrowny poeta. Do mieszkacw tych zwraca si oczywicie z reguy z prob o gocin i uszanowanie przybysza (np. w. 100-105). Podobn prob kieruje rwnie do eglarzy, z ktrymi ma pyn do Chios (w. 262-265). Pseudo-Herodotowy ywot Homera przynosi w sumie 118 wierszy tej interesujcej okazjonalnej poezji, stworzonej w miarach heroicznych, jak legenda zwizaa z imieniem Homera. Margites pod takim tytuem, pochodzcym od imienia gwnego bohatera, znany by w staroytnoci poemat heroikomiczny, ktrego autorstwo powszechnie, a

do II wieku po Chr. przypisywano Homerowi. Na utwr ten jako na dzieo Homera powouj si tacy znakomici autorzy jak Platon (Alk. 2, l47b), Arystofanes (Av. 909) i Arystoteles. Ten ostatni w Poetyce (l448b 30) owiadcza wrcz, e tak jak poprzez Iliad i Odysej stworzy Homer podstawy tragedii, tak dziki Margitesowi mona go uzna za prekursora i prawodawc komedii, poniewa w sposb dramatyczny przed stawi nie szyderstwa, lecz to, co mieszne". W Etyce Nikomachejskiej (VI, 7 1 l 4 l a 12) przy okazji rozwaa na temat rodzajw mdroci" powouje si na Margitesa i cytuje wymowny dwuwiersz, w ktrym zosta scharakteryzowany tytuowy bohater jako bez graniczny guptas, ktrego bogowie nie obdarzyli ani umiejtnoci orania, ani kopa nia, ani jakkolwiek inn mdroci. Na adnej sztuce si nie zna!". Do tej cechy Mar gitesa jako bohatera homeryckiego nawizuj rwnie rozmwcy Platoskiego Alcybia desa, stwierdzajc, e wedug poety zna on wprawdzie wiele rzeczy, ale wszystkie zna niewaciwie" (II, 147B). Leksykony bizantyjskie posta Margitesa jako bohatera przy pisywanego Homerowi poematu okrelaj z reguy jako gupca, ktry nie potrafi li czy do piciu, bdc modziecem nie wiedzia, kto go urodzi, ojciec czy matka, a chocia si oeni, niczego nie wiedzia o poyciu maeskim"113. Nic dziwnego, e imi Margites stao si ju w okresie klasycznym symbolem, a nawet synonimem naiw noci i gupoty. I tak np. Margitesem mia nazwa zoliwie Aleksandra Wielkiego Demostenes (Plut. Dernosth. 23), a Polibiusz (XII, 4.a) pisze, e Eforos przewyszyby w gupocie Margitesa, gdyby nie potrafi obliczy, i suma 42 i 23 wynosi 65". Margites naley niewtpliwie do krgu epiki joskiej. Stanowi on rodzaj pomostu midzy epik heroiczn i jej parodi na drodze wytyczonej przez epigramaty i hymny. Ju nawet jego forma wiersza czy w sobie element heroiczny z komediowym. By ni bowiem heksametr daktyliczny przeplatany nieregularnie trymetrem jambicznym. Potwierdza to, poza licznymi wiadectwami autorw greckich i rzymskich, zachowa ny trzywierszowy pocztek poematu, gdzie po dwu wierszach uoonych w heksametrach figuruje trzeci w trymetrach jambicznych: Przyby do Kolofonu starzec, boski aojdos Suga Muz i Apolla, ktry razi z oddali, trzymajc w miych rkach lir, co pikny ma dwik. Powyszy trjwiersz stanowi prawdopodobnie rodzaj pieczci wskazujcej na Homera jako autora poematu i na Kolofon jako jego ojczyzn i nawizywa w ten sposb, by moe, do znanego sporu wielu miast o pochodzenie poety. Pi wierszy, jakie zachoway si z tego poematu, nie pozwalaj na jego blisz charakterystyk. Staroytne wiadectwa, ktre przykadowo powyej zostay przywoane, upowaniaj

" 3 Por. Suidas, Hesychius, s.v. Margites.

150

151

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

nas jednak do stwierdzenia, e w tym poemacie zosta stworzony typ bohatera kome diowego, ktry znalaz naladownictwa i swe wcielenia w postaciach Melitidesa, Korojbosa, Morychosa i wielu innych bohaterach komedii greckiej i rzymskiej. T e n sam typ bohatera mona rozpozna rwnie w nowoytnej literaturze europejskiej w ta-\ kich postaciach, jak n p . niemiecki Till Eulenspiegel czy polski Dyl Sowizdrza. Poe mat ten utorowa zarazem drog rozwojowi parodii epickiej, ktra na przestrzeni kil ku kolejnych wiekw objawia si w formie takich heroikomicznych poematw jak zachowany w caoci utwr Batrachomyomachia w i fragmentw: Geranomachia ka szpakw) czy Arachnomachia sycznej i hellenistycznej. {Walkapajkw {Bj abiomysi) z muchami). i znane tylko z tytu Psaromachia {Wal {Walka Pigmejw z urawiami),

Twrczo ta naley ju

jednak do pniejszego okresu i zostanie omwiona w opracowaniu epiki epoki kla

BIBLIOGRAFIA

W y d a n i a i k o m e n t a r z e . Allen T.W., Homeri Opera, vol. 1-5, Oxford 1912; Allen T.W., Homeri Ilias, I: 'Prolegomena, Oxford 1931; Edwards M.W., The Iliad: A Commentary II. Books 17-20, Cambridge 1991; Heubeck A., Hoekstra A., A Commentary on Homer's Odyssey II. Books IX-XVI, Oxford 1989; Heubeck A., West S., Hainsworth J.B., A Commentary on Homers Odyssey I, Books I-VIII, Oxford 1988; Hainsworth J.B., The Iliad: A Commentary III. Books 9-12, Cambridge 1993; Janko R. The Iliad: A Commentary IV. Books 13-16, Cambridge 1992; Kirk G.S. The Iliad: A Commentary I. Books 1-4, Cambridge 1985; Kirk G.S., The Iliad: A Commentary II. Books 5-8, Cambridge 1990. O p r a c o w a n i a . Allen T.W., Homer: The Origins and the Transmission, Oxford 1923; Aloni A., Tradizioni arcaiche delia Troade e composizione deli' Iliad, Milano 1986; Aloni A., Proemio e funzioneproemiale nella posia greca arcaica, [w:] G. Cerri (ed.), Lirica greca e latina. Atti del convegno di studi polacco italiano Pozna 2- 3 maggio 1990, Rom 1992, s. 99-130; Apthorp M.J., The Manuscript Evidence for Interpolation in Homer, Heidelberg 1980; Bakker E.J., Homeric Discourse andEnjambement. A Cognitive Approach, TAPhA 120, 1990, s. 1- 21; Bakker E.J., Discourse and Performance: Involvement, Visualization, and Presence" in Homeric Poetry, CA 12, 1993, s. 1-29; Bakker E.J., Poetry in Speech. Orality and Homeric Discourse, Ithaca, New York 1996; Bakker E., Kahane A. (eds.), Written Voices, Spoken Signs. Tradition, Performance, and the Epic Text, Cambrigde, Mass. 1997; Bernabe A., Poetae Epici Graeci. Testimonia et Fragmenta, Leipzig 1988; Bremer J.M., De Jong I.J.F., Kalff J. (eds.), Homer: Beyond Ora Poetry. Recent Trends in Homeric Interpretation, Amsterdam 1987; Brillante C , Cantilena ML, Pavese C O . (eds.), Ipoemi epici rapsodici non omerici e la tradizione orale. Atti del convegno di Yenezia, 28-30 settembre 1977, Padua 1981; Buitron D., Cohen B., Dimock G., Gould T., Mullen W., Powell B.B., Simpson M., The Odyssey in Ancient Art: An Epic in Word and Image, Annandale-on-HudsonNew York 1992; Carpenter R., Folktale, Fiction, and Saga in the homeric Epics, Berkeley 1946; Carter J.B., Morris S.P. (eds.), The Ages ofHo-

Homer. A Tribute to Emily Townsend Vermeule, Austin, Texas 1995; Clark M.E., Neoanalysis: A Bibliogmphical Review, Classical World 7, 1986, s. 379-394; Clark M.E., Enjambment and Binding in Homeric Hexameter, Phoenbc 48, 1994, s. 95-114; Cook E., The Odyssey in Athens. Myths of Cultural Origins, Ithaca, New York 1995; Crielaard J.P. (ed.), Homeric Ouestions, Amsterdam 1995; Crowley J., The Aegean and the East. An Investigation into the Transference of Artistic Motifi Between the Aegean, Egypt and the Near East in the Bronze Age, Jonsered 1989; Danek G., Studien zur Dobnie, (Wiener Studien, Beiheft 12), Wien 1988; Davies M Epicorum Graecorum Fragmenta, Gttingen 1988; Davies M.. The Epic Cycle, Bristol 1989; De Jong I.J.F., Narrators and Focalizers. The Presentaon ofthe Story in the Iliad, Amsterdam 1987; De Jong I.J.F., Sullivan J.P. (eds.), Modern Critical Theory and Classical Literatur, (Mnemosyne Supp. Vol. 130), Leiden 1994; Delebecue E., Telemaue et la structure de 1'Odyssee, Aix-en-Provence 1958; Di Benedetto V., Nel laboratorio di Omero, Rom 1994; Di Luzio A., Ipapiri omerici d'epoca tolemaica e la constituzione del testi deli' epica arcaica, Rhdsta di cultura classica e mediovale 11, 1969, s. 3-152; Edwards M.W., Some Features of Homeric Craftmanship, TAPhA 97, 1966, s. 115-179; Edwards M.W., Some Stylistic Notes on Iliad XVIII, AJPh 89, 1968, s. 257-283; Edwards M.W. Conventions of a Homeric Funeral, [w:] J.T. Hooker, J.R. Green (eds.), Studies in Honour ofT.B.L. Webster, Bristol 1986, 84-92; Ed wards M.W., Homer and Ora Tradition: The Formua, Part I, Ora Tradition 1, 1986, s. 171230; Edwards M.W., Homer: Poet of'the Iliad, Baltimore 1987; Fenik B., Typical Battle Scenes in the Iliad, Wiesbaden 1968; Fenik B., Studies in the Odyssey, (Hermes Einzelschrift 30), Stuttgart 1974; Finley M.I., Homer and Mycenae: Property and Tenure, Historia 6, 1957, s. 133-159; Finley M.I., The World of Odysseus, rev. ed., New York 1978; Fittschen K., Untersuchungen zum Beginn der Sagendarstellungen bei den Griechen, Berlin 1969; Foley J.M., Traditional Ora Epic: The Odyssey, Beowulf, and the Serbo-Croatian Return Song, Berkeley 1990; Foley J.M., The Singer of Tales in Performance, Bloomington, Indiana 1995; Gaisser J.H., A Structural Analysis ofthe Digressions in the Iliad and the Odyssey, HSCPh 73, 1969, s. 1-43; Germain G., Genese de TOdyssee, le fantastiue et le sacre, Paris 1954; Giovannini A., Etude historiaue sur les origines du Catalogue des Vaissaux, Berne 1969; Gordon O , Homer and Bibie. The Origin and Character of East Mediterranean Literatur, Cincinnati 1955; Gordon C , Before the Bibie. The Common Background of Greek and He brew Civilizations, New York 1962; Griffin J., Homer on Life and Death, Oxford 1980; Hainsworth J.B., The Homeric Formua and the Problem ofits Transmission, Bulletin ofthe Institute of Classical Studies 9, 1962, s. 57-68; Hainsworth J.B., The Flexibility ofthe Homeric Formua, Oxford 1968; Havelock E., The Muse Learns to Write, New Haven, Conn. 1986; Heubeck A., Die homerische Frage, Darmstadt 1974; Hoekstra A., Homeric Modifications of Formulaic Prototypes, Amsterdam 1965; Hoekstra A., The Sub-Epic Stage ofthe Formulaic Tradition, Amsterdam 1969; Hoek stra A., Epic Verse Before Homer, Amsterdam 1981; Holscher U., Die Odyssee. Epos zwischen Marchen und Roman, 3 rd ed., Munich 1990; Hope Simpson R., LazenbyJ.F., The Catalogue ofShips in Homer's Iliad, Oxford 1970; Horrocks G.C., Space and Time in Homer. Prepositional and Adverbial Particles in the Greek Epic, Salem, New Hampshire 1984; Janko R., Homer, Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction, Cambridge 1982; Jensen M.S., The Homeric Ouestion and the Oral-Formulaic Theory, Copenhagen 1980; Kirk

152

153

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HOMER

G.S., The Songs of Homer, Cambridge 1962; Kirk G.S., Homer and the Ora Tradition, Cam bridge 1976; Krischer T., Formale Konventionen der homerischen Epik, Munich 1971; Kullmann W., Die Ouellen der I Has, Wiesbaden 1960; Kullmann W., Zur Methode der Neoanalyse in der Homerforschung, Wiener Studien 15, 1981, s. 5-42; Kullmann W., Ora Poetry Theory and Neoanalysis in Homeric Research, GRBS 25, 1984, s. 307-323; Kullmann W., Homerische Motive, Stuttgart 1992; Lamberton R, Keaney J.J. (eds.), Homers Ancient Readers, Princeton 1992; Latacz J., Homer. Eine Einfuhrung, Munich 1985 (ang. Homer: His Art and His World, transl. by J. Holoka, Ann Arbor 1996; Latacz J. (ed.), Homer. Tradition und Neuerung, Darmstadt 1979; Latacz J. (ed.), Homer: die Dichtung und ihre Deutung, (Wege der Forsching 634), Darmstadt 1991; Lord A.B., The Singer ofTales, Cambridge, Mass. 1960; Lord A.B., Epic Singers and Ora Tradition, Ithaca, New York 1991; Lord A.B., The Singer Resumes the Tale, Ithaca, New York 1995; Lord A.B., Homer as an Ora Poet, HSCP 72, 1968, s. 1-46; Lynn-George M., Epos: Word, Narratwe and the Iliad, Atlantic Highlands, New Jersey 1988; Miller D.G., Homer and the Ionian Epic Tradition, Innsbruck 1982; Montanari F., Studi di filologia omerica antica I, Pisa 1979; Morrison J.V. Homeric Misdirection. False Predictions in the Iliad, Ann Arbor 1992; Miilder D., Die Ilias und ihre Ouellen, Berlin 1910; Mueller M., The Iliad, London 1984; Murnaghan S., Disguise and Recognition in the Odyssey, Princeton 1987; Murray G., The Rise ofthe Greek Epic, Oxford 1907; Naas M., Turningfrom Persuasion to Philosophy: A Reading of Homers Iliad, Atlantic Highlands, New Jersey 1995; Nagy G., Po etry as Performance: Homer and Beyond, Cambridge 1996a; Nagy G., Homeric Ouestions, Aus tin, Texas 1996b; Neitzel H., Homer Rezeption bei Hesiod. Interpretation ausgewahlter Passagen, Bonn 1975; Nesselrath H.G., Ungeschehenes Geschehen. 'Beinahe-Episoden' im Griechischen und Romischen Epos, Stuttgart 1992; Notopoulos J.A., Studies in Early Greek Ora Poetry, HSCPh 63, 1964, s. 1-77; Ong W.J., Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, London 1982; Page D.L., History and the Homeric Iliad, Berkeley 1959; Page D.L., Folktales in Homer's Odyssey, Cambridge, Mass. 1973; Parry M., The Making ofHomeric Verse: The Collected Papers ofMilman Parry, ed. by A. Parry, Oxford 1971; Pavese C.O., Tradizioni e generi poetki delia Grecia arcaica. Studi sulla tradizione epica rapsodica, Roma 1974; Pellizer E., Tecnica compositiva e struttura genealogica nelTInno omerico ad Afrodite, Q U C C 27, 1978, s. 115-144; Penglase C , Greek Myths and Mesopotamia. Parallels and Influence in the Homeric Hymns; and Hesiod, London 1994; Peradotto ]., Man in the Middle Voice: Name and Narration in the Odyssey, Princeton 1990; Pestalozzi H., Die Achilleis ais Ouelle der Ilias, Zurich 1945; Powell B.B., Composition by Theme in the Odyssey, (Beitrage zur klassischen Philologie, 81), Meisenheim am Glann 1977; Powell B.B., Homer and the Origin ofthe Greek Alphabet, Cambridge 1991; Pratt L.H., Lying and Poetry from Homer to Pindar, Ann Arbor, Mi. 1993; Pucci P., Odysseus Polutropos: Intertextual Readings in the Odyssey and the Iliad, Ithaca, New York 1987; Puhvel J., Homeric Ouestions andHittite Answers, AJPh 104, 1983, s. 17-22; Puhvel J., Homer and Hittite, (Innsbriicker Beitrage zur Sprachwissenschaft, Vortrage und kleinere Schriften 47), Innsbruck 1991; Redfield J.M., Natur and Culture in the Iliad. The Tragedy of Hector, Chicago 1975; Reece S., The Strangers Welcome: Ora Theory and the Aesthetics ofthe Homeric Hospitality Scen, Ann Arbor, Mi. 1993; Richardson S., The Homeric Narrator, Nashville, Tennssee 1990; Riggsby A.M., Homeric Speech Introductions and the Theory ofHome-

ric Composition, TAPhA 122, 1992, s. 99-114; Ros P.W., Sons ofthe Gods, Children ofEarth: Ideology and Literary Form in Ancient Greece, Ithaca, New York 1992; Rudhardt ]., A propos de 1'hymne homeriue a Demeter, MH 35, 1978, s. 1-17; Ruijgh C.J., Velement Acheen dans la langue epiue, Amsterdam 1957; Ruijgh C.J., Le mycenien et Homere, [w:] A. Morpurgo Davies, Y. Duhoux (eds.), Linear B: A 1984 Suruey, Louvain-la-Neuve 1985, s. 143-190; Ruijgh C.J., D' Homere aux origines proto-myceniennes de la tradition epiue. Analyse dialectologique du langage homeriue, avec un excursus sur la creation de Talphabetgrec, [w:] Crielaard J.P. (ed.), Ho meric Ouestions, Amsterdam 1995, s. 1-96; Rutherford R.B., At Home and Abroad: Aspects of the Structure ofthe Odyssey, PCPhS n.s. 31, 1985, s. 133-150; Sale W.M., Homer and Roland: The Shared Formular Techniue, Part I, Ora Tradition 8, 1993a, s. 87-142; Sale W.M., Ho mer and Roland: The Shared Formular Techniue, Part II, Ora Tradition 8, 1993b, s. 381412; Schadewaldt W., Von Homers Wek und Werk. Aufeatze und Auslegungen zur Homerischen Frage, 3. Aug., Stuttgart 1959; Schadewaldt W., Iliasstudien, 3. Ausg., Darmstadt 1966; Schein S., The Mortal Hero: An Introduction to Homers Iliad, Berkeley 1984; Schoeck G., Ilias und Aithiopis, Zurich 1961; Scott J.A., The Unity of Homer, Berkeley 1921; Scully S., Homer and the Sacred City, Ithaca, New York 1990; Segal C , Singers, Heroes, and Gods in the Odyssey, Ithaca, New York 1994; Sherratt E.S., "Reading the Texts:" Archaeology and the Homeric Ouestion, Antiuity GA, 1990, s. 807-824; Simonsuuri D., Homers Original Genius. EighteenthCentury Notions of the Early Greek Epic (1688-1798), Cambridge 1979; Slatkin L.M., The Power ofThetis: Allusion and Interpretation in the Iliad, Berkeley 1991; Snodgrass A.M., The Dark Age of Greece, Edinburgh 1971; Stanley K., The Shield of Homer: Narratwe Structure in the Iliad, Princeton 1993; Sutton D.F., Homer in the Papyri, (American Philological Association, computer software), Atlanta 1991; Taplin O., Homeric Soundings: The Shaping ofthe Il iad, Oxford 1992; Thomas R., Ora Tradition and Written Record in Cassica Athens, Cam bridge 1989; Trcy S.V., The Story ofthe Odyssey, Princeton 1990; Traill D., Schliemann of Troy, London 1995; Van Wees H., Status Warriors. War, Violence, and Socity in Homer and History, Amsterdam 1992; Vivante P., The Homeric Imagination, Bloomington, Indiana 1970; Wilamowitz-Moellendorff U. von, Homerische Untersuchungen, Berlin 1881; Wace A.J.B., Stubbings F.H. (eds.), A Companion to Homer, London 1962; Webster T.B.L., From Mycenae to Homer, London 1958; West M.L., The Contest of Homer and Hesiod, C Q 17, 1967, s. 433-450; West M.L., Greek Poetry 2000-700 B.C., C Q 23, 1973, s. 118-139; West M.L., The Singing of Homer, JHS 101, 1981, s. 113-129; West S., The Ptolemaic Papyri of Homer, (Papyrologica Coloniensia 3), KolnOpladen 1967; Whitman C.H., Homer and the Heroic Tradition, Cambridge, Mass. 1958.

154

155

HYMNY HOMERYCKIE
H e n r y k Podbielski

O G L N A CHARAKTERYSTYKA: H Y M N Y CZY PROOIMIA"?

Oprcz Iliady i Odysei w greckiej tradycji rkopimienniczej pod imieniem Ho mera zachowa si zbir anonimowych utworw adresowanych niemal do wszystkich bogw greckich. Zbir obejmuje 33 utwory, rnice si zarwno objtoci i charak terem, jak te walorami estetycznymi. Ze wzgldu na rozmiar zwyko si je dzieli na tzw. hymny wiksze i hymny mae. Wszystkie utworzone s w heksametrze daktylicznym. Niemal wszystkie rozpoczynaj si od inwokacji do bstwa, ktrego imiona, przydomki i epitety ma zamiar sawi poeta. Niektre rozpoczynaj si na sposb epicki inwokacj do Muzy. Przez zwyke wymienienie imion rodzicw, miejsca urodzin bd miejsc kultowych przechodzi najczciej poeta do przedstawienia mitu o narodzinach (np. hymny: VI, XVIII, XXVIII i in.), nastpnie bd przez opis (hym ny: XIX, XXVII, XXX, XXXI. XXXII), bd przez przytoczenie jakiej legendy ukazuje istotne cechy opiewanego boga, jego przydomki, epitety, sowem: ca aretalogi. Bardzo obszerne opowiadania mitu s waciwoci hymnw wikszych, ktre z tego wzgldu zachowuj pozory poezji epickiej. Mit, owa pierwotna legenda kultowa, przed stawiony jest w nich zazwyczaj w taki sposb, e sprawia wraenie zupenie wieckiej poezji, chocia prawie zawsze zawiera w sobie cay szereg momentw aitiologicznych, tumaczcych istot i pocztki kultu opiewanych bstw. Wznioso i powag w pe nym tego sowa znaczeniu mona odnale wrd hymnw wikszych: w Hymnie do Apollona, nawizujcym do pocztku jego kultu na Delos i w Delfach, oraz w Hymnie do Demeter, ktry odsania pocztki kultu bogini w Eleusis i pozostaje w bezporednim zwizku z misteriami eleuzyskimi1. W innych hymnach wikszych, a zwaszcza w hymnie Do Hermesa, pod paszczem pozornej religijnoci kryj si czsto zaskaku jce nas w tego rodzaju poezji arty, humor, groteskowo niemal potraktowane po stacie bogw (np. Apollon w hymnie Do Hermesa, Pan w hymnie Do Pana). Trudno si zatem dziwi, e od dawna stawiano pytania o ich zwizek z kultem i o ich przeznaczenie. Na powysze pytania paday jednak diametralnie odmienne odpowiedzi. Th. Bergk2 np. uwaa, e utwory te nie maj nic wsplnego z kultem, e nale cakowicie do poezji wieckiej i chocia ich tre koncentruje si wok bogw,
1 Kwesti t szerzej wyjani jako jeden z pierwszych K. Deichgraber (Eleusinische Frmmigkeit und homerische Vorstellungswelt im hom. Demeterhymnus, Akademie Mainz. Geistes- und Sozialwiss. KI. 1950). 2 Griechische Literatur, I, s. 744.

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

panuje w nich ton eposu heroicznego i z eposem wanie stoj w najbliszym zwizku. Wrcz przeciwnego zdania by natomiast A. Ludwich, ktry w swej olbrzymiej mo nografii powiconej kompozycji Hymnw homeryckich3 usiowa wykaza, e s one zbudowane ze strof wyznaczonych przez symbolik cyfr, zwizan z poszczeglnymi bstwami. Bdc niczym innym jak pochwalnymi pieniami na cze bogw" (Lobgesange auf Gtter"), byyby wic rwnie pod wzgldem kompozycji spokrewnione z liryk. Dzisiaj podziela si na og wywaon opini E. Wiinscha4 , ktry twierdzi, e jakkolwiek nie moe by mowy o ich cisym zwizku z waciwymi praktykami kultowymi, to jednak cz si one z kultem w sposb poredni o tyle, o ile zawieraj pochwa bstwa i o ile byy wygaszane z okazji jakich uroczystoci religijnych. Mu simy przy tym pamita, ze w archaicznej Grecji nazwa uuvoc funkcjonowaa jako synonim dotSf] i oznaczaa kad pie niezalenie od charakteru jej adresata i treci5. Dopiero w epoce klasycznej (poczynajc od Platona) znaczenie sowa uuvoc zostao zawone do pieni adresowanych do bogw. Podobna rozbieno zda istnieje w interpretacji ich przeznaczenia. Wielu bada czy uwaa wszystkie te utwory za wstpy do wikszych rapsodii epickich i w zwizku z tym ich powstanie wie z praktyk rapsodw recytujcych teksty poetw epickich. Na takie ich przeznaczenie wskazuj, ich zdaniem, kocowe wiersze wielu z tych utworw: Zaczwszy od ciebie, przejd do innej pieni". Innym dowodem jest wia dectwo Tukidydesa, ktry cytujc w. 146 nn. z hymnu Do Apollona pisze, e pocho dz one z prooimionu do Apollona" (III, 104). Opierajc si na tym wiadectwie, nazw prooimion" mona by rozszerzy rwnie na hymny wiksze, do ktrych przecie naley cytowany przez Tukidydesa utwr. Trudno jednak wyobrazi sobie sytuacj, gdy wstp do waciwej recytacji ma form samodzielnego utworu, ktrego prezentacja moga wypeni cay seans poetycki i dlatego wrd nowoytnych uczo nych znajduje wielu zwolennikw i obrocw teza, e waciwe prooimia" nie mogy by rozbudowanymi utworami i e nazw t mona obj tylko pewn grup mniej szych hymnw homeryckich7. Do powszechnej praktyki rapsodw rozpoczynania re-

3 5

Die homerische Hymnenbau, Leipzig 1908, s. 161, 202. Hymnos, RE IX, 148 n.

Wskazuje na to okrelenie tym mianem rnego rodzaju pieni u Homera, Hezjoda i samych Hymw homeryckich. Zob. np. Od. VIII, 429; Hez. Op. 622; Th. 1, 37, 51, 70; h. Apoll. 19, 161; h. Afr. 294 etc. 6 W 1795 r. A. Wolf {Prolegomena adHomerum, trd. eng. 1985, s. 112-113) uzna wszystkie hym ny za prooimia" do rapsodycznych recytacji Homera. Podobnego zdania s m.in. W. Schmid {Griechische Literatur, I, s. 233), T. Sinko {Literatura grecka, I, 1, s. 179), A. Derevicki {Gom. Gimny, Charkov 1889, s. 15-17). 7 Tezy tej bronili ju E. Bethe {Der homerische Apollonhymnos und das Prooimion, Leipzig 1931, s. 28 n.) i Z. Abramowiczwna {Etudes sur les hymnes Homiriues, Wilno 1937, s. 15 n.).

cytacji epickich od wstpw do Zeusa" nawizuje Pindar na pocztku drugiej Ody Nemejskiej, a antyczny komentator w scholiach do tego tekstu wyjania, e jako prooimia" funkcjonoway niewielkie wstpy na cze Zeusa i innych bogw, ktrymi poeci na rnego rodzaju uroczystociach religijnych i poetyckich agonach rozpoczy nali publiczn recytacj utworw epickich. Zdaniem E. Bethe, ktry jako jeden z pierwszych nowoytnych uczonych wysun problem prooimionu" jako gatunku literackiego8, do prooimion" nale tylko te wiersze, ktre bez wewntrznego zwiz ku poprzedzaj waciw pie olufj, nie czc si jednak z jej treci. Takim wst pem jest, jego zdaniem, np. w Teogonii Hezjoda hymn na cze Muz, po ktrym poe ta przechodzi do epickiego przedstawienia rodowodu wszystkich bogw greckich. W tym przypadku jednak, podobnie jak w przypadku wstpnego hymnu na cze Zeusa w Pracach i dniach prooimia" stanowi integraln cz utworw, ktre po przedzaj. Nie mona ich wykorzysta jako wprowadzenia do adnej innej recytacji, a tak funkcj miayby peni waciwe prooimia". Prooimion" jest zreszt, jak po twierdziy to badania wspczesnych uczonych9, terminem okrelajcym nie tyle ga tunek, co funkcj i dlatego pniej stosowano go nie tylko do wszystkich rodzajw poezji, lecz rwnie w prozie. Wszdzie oznacza tyle co wstp", wprowadzenie". Na t wanie funkcj wikszoci utworw zachowanych pod nazw hymny homeryckie" wskazuj ich formuy kocowe, w ktrych niekiedy, jak to ma np. miejsce w hymnie XXXII10, zapowiada si wprost recytacj poezji bohaterskiej lub najczciej tylko przejcie do innej pieni". Jej charakteru si jednak bliej nie okrela. Tak funkcj peniy niewtpliwie hymny: VI, IX, X, XVIII, XIX, XXV, XXVII-XXXIII. Oprcz formuy kocowej, zapowiadajcej dalsz recytacj wszystkie one s utworami niewielkich rozmiarw, wszystkie podobnie jak hymny kultowe zawieraj wezwanie do bstwa, jego krtk pochwa poprzez epitety, wymienienie miejsc kultowych i funkcji. Jakie byo przeznaczenie tych utworw, mona si jednak tylko domyla na podstawie praktyk poetyckich i rapsodycznych wzmiankowanych w Odysei i w cy towanej ju wypowiedzi Pindara {Nem. 11,1) wraz z komentarzem scholiasty. Wy mowne jest zwaszcza wiadectwo Odysei, w ktrej pieniarz Feakw, Demodok, rozpoczyna od uczczenia boga" swj wystp przy biesiadnym stole na temat troja skiego konia i zdobycia Troi {Od. VIII, 499 nn.). Owo rozpoczcie od boga" przy pomina opini Pindara na temat Homerydw rozpoczynajcych swe pieni od inwo kacji do Zeusa.

Op.cit., s. 29 n. Zob. F. Cassola (ed.), Lnni Omerici, Milano 1975 , s. XIX; M. Costantini, J. Lallot, Leprooimion est-ilunproeme?, [w:] Le texte et les representations, Paris 1987. s. 13-27. 10 Hymn do Selene w. 18-19: od ciebie zaczwszy, o trudach / mw pboskich zapiewam".
9

158

159

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

tej samej pieni Odysei mamy rwnie wiadectwo na temat innego typu wy stpu pieniarza Demodoka. piewa on przypominajc swym charakterem due hymny homeryckie" pie o miostkach Afrodyty i Aresa. Jak zauwaa J. Strauss Clay11, wymowny jest w tym przypadku fakt, e obydwa wystpienia poety odbywaj si w odmiennych okolicznociach. Epizod z wojny trojaskiej recytuje poeta w ka meralnym gronie w ramach poobiedniej rozrywki przy biesiadnym stole, opowie o Afrodycie i Aresie przedstawia natomiast podczas publicznego wystpu na agorze, ktremu towarzyszyy tace i zawody sportowe. Przedstawione przez Homera wyst pienia Demodoka odzwierciedlaj wic, zdaniem uczonej, nie tylko praktyk aojdw recytujcych pieni przy akompaniamencie liry, lecz take przejcie od prywatnej re cytacji aojdw do publicznych na wielk skal wystpw rapsodw, ktre mogo mie miejsce w VIII wieku przed Chr. Stanowi te, by moe, odzwierciedlenie prehisto rii" naszego zbioru Hymnw homeryckich i ich dwojakie pochodzenie: jedne z nich podobnie jak opowie o Afrodycie i Aresie byy od pocztku samodzielnymi, roz budowanymi kompozycjami epickimi na temat bogw, inne krtkimi, inwokacyjnymi zwrotami do bogw, poprzedzajcymi epick recytacj. W okresie rapsodycz nym ewoluoway wic ju jako dwa odrbne nurty poezji hymnicznej. Potwierdzaj to tematy pieni piewanych przez wspomniane w Hymnie do Apollona (w. 158-160) dziewczta na Delos oraz repertuar Femiosa i Demodoka w Odysei. Wskazuj one wyranie, e obok siebie wspistniay pieni o bogach i o (sawnych) czynach daw nych ludzi, czyli poezja hymniczna i wiecka poezja epicka, ktrej publiczna recytacja poprzedzona bya zazwyczaj okolicznociowym pozdrowieniem bstwa. Uczona wy snuwa std wniosek, e mae hymny homeryckie" nie musz by wycznie skrcon form hymnw wikszych, lecz mog by zgodnie z ich formu kocow wstpami do recytacji innych utworw, a due" nie musz by rozszerzon o cz epick i za len od poezji epickiej form maych hymnw, lecz reprezentuj autonomiczny ro dzaj poezji tworzonej w heksametrze daktylicznym, rozwijajcy si rwnolegle z epo sem bohaterskim12. Opinia ta jest oczywicie sporym uproszczeniem roztrzsanej przez cae z gr stu lecie problematyki zwizanej z wyjanieniem genezy i charakteru zbioru utworw zwanych Hymnami homeryckimi. Zoono tej problematyki i dobrze uzasadnion prb jej rozwizania najlepiej ilustruje w swej rozprawie doktorskiej L. Lenz13, punk tem wyjcia dla dokonanej analizy czynic reprezentatywne stanowiska wybitnych

uczonych niemieckich: R. Wunscha14, H. Meyera15, R. Bhme16 i U. von Wilamowitz-Moellendorfa17. R. Wiinsch, uznajc due Hymny homeryckie za samodzielne utwory literackie, ktrych formu kocow zawdziczamy redaktorowi zbioru, na zw prooimion" obj tylko jedn z dwu grup, na jakie podzieli tzw. mae hymny, a mianowicie te utwory, ktre zawieraj formu wskazujc na przejcie do dalszej recytacji. Inne utwory, ktre kocz si pozdrowieniem bstwa, nie mogy peni funkcji wstpu i stanowiy, jego zdaniem, ramy konstrukcyjne (pocztek i koniec) duych hymnw z pominit czci epick". Niektre z maych hymnw s bo wiem wyranie wyimkami z hymnw wikszych. Jak zauwayli ju T. W. Allen, W. R. Halliday i E. E. Sikes18, hymn XIII jest wyjty z hymnu II, hymn XVIII z hymnu IV, hymn XVII z hymnu XXXIII. L. Lenz, analizujc stanowisko R. Wunscha, susznie podnosi, e przyjciu hipote zy o ujednoliceniu zbioru przez redaktora przeczy zarwno zrnicowanie formu koczcych due hymny", jak brak tego rodzaju formu u sporej grupy hymnw maych"19 i pozostawienie w zbiorze bez redakcyjnej ingerencji wyimkw o charakte rze dubletw w wymienionych wyej hymnach: XIII, XVII i XVIII. Nie zgadza si te z twierdzeniem Wunscha o przeniesieniu per analogiam przez Tukidydesa z grupy maych hymnw" nazwy prooimion" na Hymn do Apollona i przyjmuje razem z F. Pfisterem i z R. Bhme, e prooimion" jest waciw nazw gatunkow dla wszystkich hymnw homeryckich i oznacza pie adresowan do bogw poprzedzaj c recytacj pieni epickiej (oiun). W wietle analizy L. Lenza trudno byoby zaakceptowa rwnie twierdzenia H. Meyera, e wszystkie mae hymny" peniy funkcj rozpoczcia i zakoczenia wypeniajcej rodek epickiej recytacji bd stanowiy ramy dla duych hymnw" i e nazwa prooimion", ktra funkcjonuje jako ich nazwa gatunkowa, nie ma nic wsplnego z poprzedzaniem waciwej pieni", lecz tak jak niemieckie Vor-trag" oznaczaa pierwotnie publiczny wystp". H. Meyer nie przywizuje bowiem adnej wagi do formuy koczcej prooimia" jako wstpy do dalszej recytacji. Nieuzasadnione jest poza tym okrelenie charakteru caego zbioru na podstawie trzech maych hym nw", ktre s najwyraniej wyimkami z zachowanych w kolekcji hymnw wikszych"
14 15

'' The Homeric Hymns, [w:] A new Companion to Homer, ed. J. Morris, B. Powell, LeidenNew York 1997, s. 497. 12 Tame, s. 498. 13 Der homerische Aphroditehymnus und die Aristie des Aineias in der Mas, Bonn 1975, s. 278-286.

W artykule Hymnos w RE IX, 140-183. Hymnische Stilelemente in derfriihgriechischen Dichtung, D.iss, KolnWiirzburg 1933. 16 Das Prooimion. Eine Form, sakraler Dichtung der Griechen, Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15, Biihl 1937. 17 Timotheos. Die Perser, Leipzig 1903. 18 The Homeric Hymns, ed. with commentary by T.W. Allen, W.R. Halliday, E.E. Sikes, 2nd ed., Oxford 1936, s. 4 0 1 . 19 Lenz, op.cit., s. 279.

160

161

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

i ktre najprawdopodobniej funkcjonoway jako wstpne pozdrowienie bstwa" w sy tuacji, gdy rapsod wystpowa w konkursie jako kolejny artysta. Bezpodstawne jest rwnie nadanie sowu prooimion" nowego znaczenia, bdnie wydedukowanego z uycia tego sowa przez Pindara i Ajschylosa w znaczeniu pie", objawienie". R. Bhme natomiast na tej podstawie, e hymny XIII, XVII i XVIII s wyimkami z hymnw wikszych", a hymn XXV (do Apollona i. Muz) jest utkany z wierszy Hezjodowej Teogonii (w. 94-97), bdnie wnioskuje, e rwnie wszystkie inne mae hymny" s ekscerptami z zaginionych dla nas hymnw wikszych" i stanowi ramy wyznaczajce ich pocztek i koniec. Trudno byoby w tym przypadku wyjani, czy np. hymn XXXIII, z ktrego wyimkiem jest hymn XVII, bdc sam hymnem ma ym" nie powinien by rwnie uznany za wyimek z jakiego wikszego hymnu. Uczony nie daje te odpowiedzi, dlaczego w tym samym zbiorze hymnw homeryckich zachoway si obok siebie pene utwory i ich wyimki. Jeli przyjmiemy za Bh me, e wikszo maych hymnw" homeryckich stanowia gotowe ramy dla wy miennych", rozbudowanych opowieci epickich, to musimy jednoczenie przyj, e ci, ktrzy potrafili stworzy samodzielny utwr, potrzebowali stereotypowych ram dla jego pocztku i zakoczenia, co wydaje si mao prawdopodobne. Naley raczej przy j, e stanowi one gotowe wstpy do rapsodycznych wystpw. L. Lenz po przeanalizowaniu pogldw wymienionych wyej uczonych i po roz patrzeniu podniesionego przez Bhme stosunku hymnw homeryckich do kitharodycznego prooimionu i nomosu dochodzi do wniosku, e zachowany zbir hymnw homeryckich w caoci naley obj wspln nazw prooimion", jak zgodnie z ich funkcj nazywano je w staroytnoci. Utworami tymi rapsodzi poprzedzali podczas uroczystoci religijnych swe wystpy w konkursach poezji epickiej, co wprost po wiadczaj hymny VI, 1920 i XXXI, 18 n. oraz XXXII, 18 nn.21 Przy caym ich zr nicowaniu mona dostrzec jednak pewne stae elementy ich struktury: 1. Wszystkie, z wyjtkiem hymnw XXIV i XXIX, adresowanych do Hestii22, roz poczynaj si od zapowiedzi pieni bd w pierwszej osobie (bd opiewa") lub przez inwokacj do Muzy; 2. Wymieniaj imi boga, ktry bdzie przedmiotem pieni; 3. Przywouj jego epitety; 4. Przez zdanie wzgldne wprowadzaj dalsz aretalogi.

Prooimia" rozpoczynaj si wic podobnie jak poematy homeryckie i poematy cyklu epickiego; przypominaj rwnie form homeryckiej modlitwy, jaka ma np. miejsce w Iliadzie I, 37 nn. i I, 451 nn. Std mona wysnu wniosek, e wszystkie powysze formy pozostaway pod wpywem starszych pieni kultowych23. Rwnie zakoczenia prooimiw" s typowe. Skadaj si na nie zazwyczaj krt kie zwroty poegnalne, sowa szacunku, lub proba o askawo, niekiedy wprost o sukces w konkursie. Koczy je natomiast przewanie jedna z dwu formu umoli wiajcych przejcie do recytacji waciwego utworu: Ja za o tobie i innej pamita bd te pieni" lub: Ja za zaczwszy od ciebie, ku innej przejd ju pieni". Okazj do tworzenia hymnw rapsodycznych daway, jak wiadomo, uroczystoci religijne; przedmiotu dostarczao natomiast bstwo, na cze ktrego odbyway si powysze uroczystoci. Forma zewntrzna utworw i ich szata jzykowa bliskie byy sztuce epickiej, ktrej recytacj poprzedzay. Okolicznociom zewntrznym zawdzi cza wic prooimion" sw funkcj poredniczenia midzy kultem i wieck poezj epick i swoje cechy gatunkowe, stanowice mieszanin cech pieni kultowej i epiki. W strukturze formalnej i tematycznej owe hymny rapsodyczne zawdziczaj wiele li rycznym hymnom kultowym, ale same do kultu nie nale. Brakuje im zdecydowa nego wezwania w woaczu i przywoywania boga. Formua pozdrowienia i poegna nia zarazem: xiQ jest w nich czsto jedyn apostrof do bstwa wyraon w imperatiwie. Brak jest w tych hymnach czci bagalnej. Zastpuje j tylko krtki zwrot: wysuchaj!", najczciej zwizany z prob o pomylno w konkursie. Rwnie w sferze tematycznej prooimion" jest spadkobierc starszej formy hym nu kultowego. Najlepszym tego dowodem s mae hymny", ktre dostarczaj przy kadw dla wszystkich trzech moliwych form uczczenia bstwa, charakterystycznych dla hymnu kultowego24: 1. Poprzez przedstawienie specyficznego dziaania bstwa dla ludzi i wymienienie jego czynw" (eoya) lub darw" (bwca). Realizuj to hymny: XI, XX, X, a take: XXI, XXII, XXV, XXIX, XXX. 2. Przez wysawianie specyficznego objawienia si bstwa w charakterystycznej dla niego sytuacji, jak to ma miejsce w hymnach XIV i XVII, a take IX, XII, XIII, XXIII, XXIV, XXXI-XXXIII i w. 1-26 hymnu XIX. 3. Przez przedstawienie epizodu z jego witej historii", z reguy historii naro dzin, jak np. w hymnach XV-XVIII. Ten typ uczczenia bstwa czy si przewanie

Zawarta tu jest informacja o udziale w konkursie: Spraw, bym w tym oto agonie zwyciy, m pieni wic kieruj" (przekad W. Appela). 21 Zakoczenia obydwu tych utworw potwierdzaj, e przedmiotem konkursu bya poezja bohater ska; poeta bdzie opiewa ludzki rd pbogw". 22 W zakoczeniu tych utworw przywoana jest jednak sytuacja wykonywania pieni.

20

23

Uzasadnia to w sposb przekonujcy H. Meyer (op. cit., s. 1 nn., 9 nn., 19-22). Por. Lenz, op. cit.,

s. 10. Zob. Wiinsch, op. cit., 140 nn.; H. Patzer, Die Anfdnge dergriecbischen Tragodie, Wiesbaden 1962 s. 101 nn.; por. Lenz, op. cit., s. 11.
24

162

163

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

z opisem jego epifanii (typ 2), jak to widzimy w hymnach: VI, XXVI, XXXI-XXXIII, XIX, 27 nn. Powysze trzy sposoby uczczenia bstwa, wyksztacone w pieni kultowej, stay zatem do dyspozycji rapsoda, ktry oczywicie mg je czy i tworzy z nich wasne kombinacje. Podstawowymi formami aretalogii bstwa pozostaje przy tym przedsta wienie jego epifanii oraz charakterystycznej dla sfery dziaania. Jeli obok epifanii lub opisu dziaalnoci boga pojawia si rwnie przytoczony mit o jego narodzinach, to rwnie i ten mit peni funkcj aretalogii (uczczenia). Jest bowiem w peni zrozu miae, e w przytoczonym przez poet epizodzie mitycznym aretaogia objawia si w sposb paradygmatyczny. Z powyszych trzech typw na dalsze przeksztacenia najbardziej podatne okazaa si opowie mityczna, ktra staa si podstawowym elementem struktury duych" hymnw homeryckich. Podsumowujc powysze uwagi, mona zatem powiedzie, e w wietle wyr nionych przez L. Lenza typw aretalogii wszystkie hymny homeryckie mona podzie li na trzy grupy utworw w zalenoci od tego, czy akcent w nich spoczywa na dzia aniu, na postaci, czy te na witej historii" opiewanego bstwa. Hymny due" mona w tym przypadku traktowa jako rozwinicie typu mitologicznego, z akcen tem pooonym na opowie". Hymny mae", z akcentem spoczywajcym gwnie na dziaaniu i postaci bstwa, nie mog by w tej sytuacji uwaane za relikty hymnw wikszych", ktre z reguy nale do typu zainteresowanego mitem.

DUE" HYMNY HOMERYCKIE W zbiorze 33 hymnw zwanych homeryckimi cztery utwory ze wzgldu na roz budowan cz narracyjn i rozmiary dorwnujce pojedynczym pieniom Iliady i Odysei zyskao miano duych hymnw". S to: hymn II Do Demeter, hymn III Do Apollona, hymn IV Do Hermesa i hymn V Do Afrodyty. Do grupy tej nalea te nie wtpliwie zaginiony hymn I Do Dionizosa, z ktrego zachoway si tylko dwa frag menty. Biorc pod uwag niezbyt wprawdzie rozbudowan, ale opart na jednostko wym zdarzeniu pars epica w hymnie VI do Dionizosa, rwnie ten utwr, liczcy 59 wierszy, mona doczy do grupy hymnw duych". To te wanie utwory, dzielc z eposem homeryckim nie tylko miar wiersza, sownictwo i formuowy styl, lecz tak e technik i formy narracji z dialogiem i typowymi scenami na czele, zasugiway za pewne w oczach staroytnych najbardziej na miano homeryckich. Ich wspln cech jest przedstawiona ywo w udramatyzowanej poprzez przemwienia formie opowie

mityczna o bogach, ktra peni funkcj ich aretalogii. Poprzez konkretne zdarzenie mitologiczne odsania i obiektywizujc sawi charakter i potg opiewanego boga. Mimo bogactwa i caej tematycznej rnorodnoci, na ktr wypadnie zwrci uwag przy krtkiej prezentacji kadego z nich, utwory te, jak to zauway ju L. Lenz25, posiadaj wiele cech wsplnych. Motorem napdowym ich akcji jest z re guy jaki k o n f l i k t i jego rozwizanie. W mniej lub bardziej cisym zwizku z tym konfliktem pozostaj zazwyczaj, podporzdkowane mu jako epizody, s c e n y e p i f a n i i i s c e n y n a O l i m p i e (z udziaem Zeusa). Czwartym typowym dla wszystkich duych" hymnw elementem jest e t i o l o g i a , przybierajca posta opowieci o narodzinach boga, legendy zwizanej z ustanowieniem kultu lub z wyja nieniem jakiego jego przydomku kultowego lub jakiej jego funkcji. Wszystkie po wysze elementy z wyjtkiem scen na Olimpie s z reguy przekazane wraz z fabu wybranej w hymnie legendy. Nie s wic wytworami samych rapsodw. Ich regularne pojawianie si w przedstawionych w hymnach legendach pozwala jednak wniosko wa, e na wystpach rapsodycznych, na rnego rodzaju uroczystociach religijnych, cieszyy si szczeglnym powodzeniem opowieci zawierajce powysze typowe ele menty. Legendy opowiadane przez rapsodw wobec tumnie zebranej publicznoci rniy si w sposb zasadniczy od opowieci o bogach w sagach bohaterskich, wyko nywanych przez aojdw w megaronach wielmow w ramach poobiedniej rozrywki. Przedstawienie bogw w hymnach rapsodycznych jest dalekie od obrazu bogw olimpijskich w eposie homeryckim. Rapsodzi, inspirujc si kultem, interesuj si bogami nie odgrywajcymi u Homera wikszej roli, takimi jak Demeter i Persefona, Dionizos, Dioskurowie, lub takimi, ktrzy w ogle u Homera nie wystpuj, jak np. Hestia, Pan, Selene, Gaja, Macierz zwierzt. Jeli natomiast przedstawiaj tych sa mych co w eposie bogw, to przedstawiaj ich jako samodzielne istoty, a nie w tle dziaania bohaterw, jak to ma miejsce u Homera. Inny sposb przedstawienia bo gw przez hymn i epik bohatersk wynika gwnie z ich odmiennych uwarunkowa i zaoe gatunkowych. Cztery wyliczone powyej, powtarzajce si w hymnach ele menty konstytuujce ich fabu potwierdzaj porednio jednorodno tego gatunku. S bowiem charakterystyczne tylko dla tych hymnw. Przyjrzyjmy si wic funkcjo nowaniu tych elementw nieco bliej zaczynajc od e t i o 1 o g i i2f>. 1. Wymowny jest w tym wzgldzie fakt, e w hymnach z reguy przedstawia si p i e r w s z e w y s t p i e n i e b o g a , czy to przed innymi bogami zaraz po jego na rodzinach, czy te przed ludmi dla zaoenia kultu. Do pierwszej grupy nale:
25 26

Op. cit., s. 14-20. Problem ten dokadnie wyjania D. Kolk (Der pythische Apollonhymnus ais aitiologkche Dichtung, Beitrage zur Klassischen Philologie 6, Meisenheim 1963).

164

165

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

hymn I Do Dionizosa, cz delijska hymnu Do Apollona, hymn Do Hermesa, a z gru py maych hymnw": hymn VI Do Afrodyty, hymn XVIII Do Hermesa, hymn XIX Do Pana i hymn XXVIII Do Ateny. W hymnie Do Demeter caa fabua podporzd kowana jest ustanowieniu kultu bogini w Eleusis. Podobnie pierwsza czs' hymnu Do Apollona poprzez s'wit opowie wyjania zaoenie jego kultu na Delos, a cz druga - w Delfach. O narodzinach boga i ustanowieniu jego kultu opowiada take fragmentarycznie zachowany hymn I Do Dionizosa. Dochodz do tego pojedyncze czyny boga, potraktowane jako wite aition", ktrych skutki trwaj nadal. Mona tu wymieni np. ofiar caopalenia" zoon bogom przez Hermesa (h. Herm. 130 nn.) i wypicie kykeonu przez Demeter (h. Dem. 211 n.). Niekiedy tego rodzaju poje dyncze zdarzenie staje si przyczyn" nadania komu lub czemu imienia lub przy domku27. Hymn Do Afrodyty przynosi etiologi krlewskiego rodu Eneadw, a zwi zek Afrodyty z Anchizesem potraktowany jest jednoczenie jako ostatni zwizek mi dzy istot bosk i czowiekiem, koczcy epok bohatersk (pbogw). Hymn VII Do Dionizosa zawiera etiologiczne uzasadnienie powstania delfinw. Typ opowieci wyznaczony przez histori narodzin boga lub ustanowienia jego kultu nie wywodzi si z eposu homeryckiego, lecz z sytuacji uroczystoci religijnych, powizanych z jakim miejscem i posiadajcych oparcie w micie. Uczczenie boga podczas urzdzanej na jego cze uroczystoci jest jednoczesnym witowaniem po cztkw tej uroczystoci. W ten sposb mona wytumaczy nierozerwalny zwizek midzy etiologicznie uwarunkowan saw boga i miejscem jego kultu. 2. ywa w duych hymnach" akcja dramatyczna wyrasta z reguy, jak wyej wspomnielimy, z przekazanego wraz z mitem konfliktu. Konflikt ten ma uzasadnie nie w koncepcji bstwa, ktre samo musi wywalczy sobie pozycj, jak posiada, mu si sta si tym, kim aktualnie jest. Jego aQxai musz by zdobyte i potwierdzone czynem. Mit stawia je wic w sytuacjach zagroenia i konfliktu, ktre pozwalaj na ujawnienie si zalet opiewanego boga. Demeter podejmuje akcj wobec porywaczy swej crki, Apollo przeciw nimfie Telfuzie i smokowi w Delfach, Hermes przeciwko Apollonowi, Dionizos przeciw piratom. W czci delijskiej hymnu Do Apollona, gdy intryga Hery zatrzymujcej bogini porodw godzi w Apollona jeszcze przed jego urodzeniem, przychodz jej na pomoc liczne boginie, urzeczone przysz wielkoci majcego narodzi si dziecka.

W eposie homeryckim mona znale wprawdzie szereg scen boskich, w ktrych konflikt stanowi podstaw ukazanej w nich akcji dramatycznej, ale jak zauwaa L. Lenz28 tylko historia ukarania Likurga opowiedziana w Iliadzie (VI, 138 nn.), jako legenda zaczerpnita z kultu Dionizosa, stanowi bezporedni paralel dla hym nw homeryckich. adna inna z do licznych scen boskich przedstawionych w Ilia dzie i Odysei nie ma zwizku z kultem, nie jest przedstawieniem pierwszego" wyst pienia boga, nie towarzyszy jej epifania potgi boga ani jego uczczenie na Olimpie. 3. Jedn z najbardziej typowych form uczczenia bstwa w hymnach homeryckich jest ukazanie (si) boga w charakterystycznej dla niego postaci. Ta forma sawienia boga stanowi w grupie maych" hymnw podstawow i samodzieln struktur, w duych" natomiast jest podporzdkowana tokowi narracji, znajdujcemu swj punkt kulminacyjny w scenie epifanii. Majc t scen przed oczami, przedstawia po eta Apollona w caej jego chwale jako potnego ucznika na pocztku czci delijskiej (h. Apoll. 2 nn.) i pytyjskiej (h. Apoll. 182 nn.) adresowanego do hymnu. Podobny charakter ma opis dokonanej przy udziale Charyt toalety Afrodyty i jej przejcie w scenerii dzikich zwierzt przez Id (h. Afr. 61 nn.). Porwnywalne z tym jest rw nie wejcie Demeter do paacu Keleosa (h. Dem. 187 nn.) i pojawienie si Dionizosa na morskim wybrzeu (h. Dion. [VII] 2 nn.). Odblaskiem epifanii jest rwnie to, e Delos po narodzinach Apollona caa okrya si zotem", a boginie, przed ktrymi zaprezentowa sw postaw i wol objo wwczas zdumienie" (w. 135 n.). Obok tego rodzaju spokojnych i obrazowych przedstawie postaci boga w hym nach pojawia si z reguy jako czynnik motoryczny akcji epifania. Bg przedstawia si ludziom, ktrzy nie rozpoznawali go dotychczas, lub gdy wyczuwali, kim jest, on sam wprowadza ich w bd. Kiedy wraz z rozwojem akcji przybiera sw waciw po sta i przemawia do ludzi jako bg, moment ten staje si zazwyczaj momentem kul minacyjnym bd zwrotnym akcji. Epifania boga poczona jest z reguy z jego roz poznaniem". Nic wic dziwnego, e peni podobne funkcje jak motyw anagnorismos w dramacie. W takich funkcjach jawi si w h. Apoll. A7A nn., h. Dem. 256 nn., h. Afr. 172 nn., h. Dion. (VII) 55 nn. Epifania we wszystkich tych przypadkach jest czci akcji fabularnej. Bg daje si w kocu rozpozna po to, aby objawi si w jeszcze wikszej mocy. Sceny boskiej epifanii, ktre maj wpyw na przebieg akcji, spotykamy rwnie w eposie homeryckim, ale jak trafnie zauway F. Pfister29 u Homera podczas epifanii boga gwnym bohaterem jest zawsze czowiek, ktremu si bg objawia.

27 W h. VI, 198 n. wyjanione jest w ten sposb imi Eneasza, w h. XIX, 47 Pana, w h. XXXIII, 1,9 Dioskurw, w h. Apoll yil-yjA, 385 nn., 493-496 caego szeregu kultowych przydomkw Apollona.

Op. cit.s. 18 Epiphanie, RE, Suppl. IV, szp. 282.

166

167

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

W hymnach sytuacja jest odwrotna: ludzie s statystami, a raczej wiadkami objawie nia si boskiej postaci. Przedstawionym w hymnach bogom zaley, by ich bosk wiel ko objawi ludziom jako przykadow. Epifania staje si doskona okazj, aby da od ludzi czci okazywanej w kulcie (h. Dem. 270 nn.; h. Ap. 474 nn.). Czego ta kiego nie znajdziemy w adnej scenie epifanii w eposie homeryckim. Chocia akcja fabularna w duych" hymnach homeryckich rozgrywa si zasadni czo na ziemi, w rnych miejscach (na ldzie, wyspach i morzu) staroytnej Grecji, to jednak niemal staym elementem jawi si w nich epizod przedstawiajcy p o b y t l u b p r e z e n t a c j t y t u o w e g o b s t w a n a O l i m p i e . Widzimy to w h. Apoll. (del.) 2 nn., (pyth.) 186 nn., h. Dem 460 nn. i 484 nn, w h. Herm. 312 nn., 504 nn., w h. Dion (I) 13 nn. Motyw ten zaznacza si mocnym akcentem rwnie w kilku mniejszych" hymnach. W hymnach: VI {Do Afrodyty), XIX (Do Pana) i XXVIII (Do Pallas Ateny) poczony jest z motywem narodzin i jawi si jako pierw sza prezentacja bstwa i pierwsze jego przyjcie w gronie bogw olimpijskich. Sceny prezentacji boga na Olimpie wydobywaj rang opiewanego boga wrd bogw olimpijskich i s niewtpliwie wanym elementem jego aretalogii. Specyficzne wyko rzystanie tego motywu obserwujemy w hymnie Do Afrodyty (247 nn.). Bogini nie jest tu przedstawiona in corpore w scenie na Olimpie, ale jest tam obecna w swych my lach. Ubolewajc nad swym upadkiem, snuje wobec Anchizesa wizj utraty swej do tychczasowej wadzy nad bogami olimpijskimi. Ju nigdy nie bdzie moga czy ich w mioci ze miertelnikami (250 nn.). Z pomylan" scen na Olimpie poczone jest zatem wyjanienie wanego dla kultury greckiej aition" koca epoki bohater skiej. Poczty ze zwizku z Anchizesem Eneasz jawi si w tym wietle jako ostatni he ros (f|uioc). Ograniczenie wadzy Afrodyty jest spenieniem si woli Zeusa, ktry podobnie jak Zeus Hezjoda jest najwysz instancj ustanawianego przeze porzdku kosmicznego i moralnego wiata. W Teogonii (881-885) mwi si tylko oglnie o dokonanym przez Zeusa podziale zaszczytw", hymny natomiast pokazuj, jak po szczeglne bstwa zdobywaj konkretne funkcje i zaszczyty. W hymnach podobnie jak u Hezjoda wiodca jest w tym wzgldzie rola Zeusa. W Teogonii Hezjoda znajdu j zreszt paralele sceny olimpijskie przedstawione w hymnach Do Dionizosa I, Do Hermesa i maych" hymnach Do Afrodyty (VI) i Do Pana (XIX), ktrych boscy bo haterowie - podobnie jak Muzy (68 nn.) i wynurzona z fal Afrodyta (201 nn.) tu po urodzeniu maj okazj stan na Olimpie przed Zeusem i bogami olimpijski mi i potwierdzi zakres swych godnoci i wadzy. Sceny na Olimpie nie s obce rwnie eposowi homeryckiemu. Co wicej, w Ilia dzie stanowi wany element wiata przedstawionego i akcji poematu. Bogowie nie interesuj jednak Homera jako bstwa kultowe. Homer nie przedstawia narodzin

adnego z nich, a Olimp traktuje po prostu jako miejsce ich staego pobytu. Zebrania bogw maj na og przebieg burzliwy i zawsze dotycz spraw ludzkich, zwizanych z akcj poematu. W hymnach natomiast sceny na Olimpie przedstawiaj pokojowe wspdziaanie bogw i akceptacj ustalonego przez Zeusa porzdku. O ile w eposie homeryckim bogowie z reguy s zaangaowani w ziemsk akcj bohatera i przedsta wieni z jego perspektywy, w hymnach sami s gwnymi bohaterami i z ich perspek tywy patrzy si na ludzi i na ca przedstawion rzeczywisto.

Hymn do Apollona Przez ostatnie dwa stulecia badania nad hymnem homeryckim Do Apollona zosta y wyranie zdominowane przez kwesti jego jednoci kompozycyjnej. T dugotrwa dyskusj zapocztkowa w 1782 r. wybitny filolog holenderski D. Ruhnken (17231798), ktry wystpi z tez, e w przekazanym przez rkopisy hymnie Do Apollona s poczone w jedn cao dwa samodzielne utwory: Hymn do Apollona Delijskiego (w. 1-178) i Hymn do Apollona Pytyjskiego (w. 179-546)30. Ktokolwiek od tej pory zajmowa si interpretacj tego utworu, nie mg pomin milczeniem kwestii, czy i dlaczego jego cz delijsk i pytyjsk traktuje jako jedn cao lub jako dwa odrb ne utwory. Stanowisko zajte w powyszej kwestii rzutowao oczywicie z kolei na sposb traktowania wzajemnych relacji midzy czci delijsk i pytyjsk utworu. W przypadku akceptacji dokonanego przez Ruhnkena podziau, co do niedawna byo rzecz niemal powszechn31, przyjmowano zarazem najczciej, e Hymn do Apollona Pytyjskiego powsta znacznie pniej i jest naladownictwem Hymnu do Apollona Delijskiegoi2, datowanego przez wielu badaczy na VII, a nawet VIII stulecie przed Chr. Poza kryterium stylistycznym i jzykowym podstaw tak wczesnego datowania delijskiej czci utworu stanowi leukoma z wyrytym tekstem hymnu, ktra miaa si znaj dowa w wityni Artemidy na Delos33, a take przy zaoeniu, e pytyjsk cz

30 Szeroki przegld bada nad hymnem Do Apollona daje K. Frstel {Untersuchungen zum Homerischen Apollonbymnos, Bochum 1979, s. 20-62). W polskiej literaturze problem podziau tego utworu omawia dogbnie W. Appel {Zagadnienie jednoci lub podziau homeryckiego Hymnu do Apollona, Me ander XL, 1985, 1-2, s. 21 nn.).

Z polskich uczonych wymieni tu mona nazwiska Z. Abramowiczwny {Etudes sur les hymnes homeriues, Wilno 1937) i T. Sinki {Zarys Historii Literatury Greckiej, I, Warszawa 1959, s. 148). 32 W szczupym gronie zwolennikw przeciwstawnej tezy znalaz si wybitny uczony brytyjski M. L. West, ktry w artykule Cynatheus'Hymn to Apollo ( C Q 2 5 , 1975, s. 161-170) uzasadnia chronologiczny i strukturalny priorytet Hymnu do Apollona Pytyjskiego. 33 Zob. Frstel, op. cit., s. 71-81.

31

168

169

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

jest pniejsza zawarte w niej aluzje historyczne do pierwszej witej Wojny i zniszczenia Krizy, milczenie na temat wycigu rydwanw w Delfach, wprowadzone go na igrzyskach w 586 r. Podstawy te nie maj jednak siy dowodu i s nadal przed miotem sporu uczonych34. W minionym dwudziestoleciu odya na nowo sprawa przypisania przez Pindarowego scholiast (Nem. 2) autorstwa tego hymnu Kynajthosowi, rapsodowi z Chios, ktry wedug tego wiadectwa mia w czasie 69 Olimpiady (tj. 504-501 r.) jako pierwszy recytowa na Sycylii poematy Homera, a wrd nich rwnie jako Homerowy wasny Hymn do Apollona. Tak pna data wystpw Kynajthosa jako pierwszego propagatora poezji homeryckiej na Sycylii podwaaa oczy wicie wiarygodno tego wiadectwa i dlatego przez dugi czas nie byo ono przez nowoytnych badaczy brane pod uwag przy ustalaniu czasu powstania naszego hymnu. wiadectwo scholiasty Pindarowego z ca powag potraktowa dopiero w 1979 r. W. Burkert35, ktry usiowa wykaza, e Kynajthosowi okazj do pocze nia obydwu czci hymnu i jego wygoszenia w caoci stworzyy ustanowione przez tyrana Samos, Polikratesa w 522 r. uroczystoci religijne poczone z konkursem po etyckim ku czci Apollona na Delos36. W wietle posiadanych wiadectw nie ma oczywicie moliwoci penego rozstrzy gnicia sprawy autorstwa tego hymnu ani okrelenia okolicznoci jego skomponowa nia i wygoszenia. Obracamy si w tym wzgldzie wycznie w wiecie mniej lub bar dziej prawdopodobnych hipotez. Korzystajc natomiast z wypracowanych przez lite raturoznawstwo metod analitycznych i z coraz lepszej znajomoci kultury greckiej w epoce archaicznej, uczeni dostarczaj do przekonywajcych dowodw wiadcz cych o jego jednoci kompozycyjnej. Na uwag zasuguj w tym wzgldzie prace ame rykaskiego uczonego A. M. Millera, a zwaszcza jego monografia From Delos to Del phi. A Literary Study ofthe Homeric Hymn to Apollo (Leiden 1985). W wietle prze prowadzonej przez uczonego analizy caego hymnu w aspekcie strukturalnym, reto rycznym i tematycznym okazuje si, e stylistyczne i tematyczne paralele dostrzegalne od dawna midzy jego pierwsz i drug czci, takie jak: katalogi geograficzne (w. 30-45 i 215- 245), sceny na Olimpie (w. 2-13 i 186-206), motyw gniewu Hery (w. 95-101 i 305-55), wybr miejsca kultowego i zapewnienia kapanom ycia z ofiar (w. 54-60, rozwinite w w. 529-537), ktre uwaane byy dotychczas za przejaw nalaZob. J.S. Clay, The Politics of Olympus. Form andMeaning in the Major Homeric Hymns, Princenton 1989, s. 87-89. 35 Kynaithos, Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo, [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to BernardM. W. Knox, Berlin 1979, s. 53-62. 36 Zob. R. Janko, Homer, Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction, Cam bridge 1982, s. 112-115. Teza ta stanowi punkt wyjcia dla rozprawy A. Aloni: Aedo e i tiranni. Ricerche sull' inno omerico a Apollo (Roma 1989).
34

downictwa, naley raczej traktowa jako wyraz jego jednoci kompozycyjnej. Przejcie czce opowie o narodzinach boga na Delos i o zaoeniu wyroczni w Delfach, uwaane dotd przewanie za nieporadn prb poczenia dwu oddzielnych poema tw, w wietle analizy A. M. Millera jawi si jako wiadome i zrczne wykorzystanie konwencji hymnicznej dla poczenia w jedn cao dwu wtkw narracyjnych37. W podobny sposb Hezjod w prooimion" Teogonii dokonuje przejcia od Muz Helikoskich do olimpijskich, a nikt przecie nie twierdzi, e opiewanie Muz z przy domkiem Olimpijskie" stanowi przedmiot innego utworu. Podobnie brak jest pod staw do oddzielania Apollona czczonego na Delos i czczonego w Delfach. Jest to niewtpliwie to samo bstwo i czczc je w obydwu najwaniejszych, centrach jego kultu podkrela poeta jego panhelleski charakter. Jeli nawet traktujemy homerycki hymn Do Apollona jako jeden utwr, musimy w jego kompozycji uwzgldni dwie czci. Pierwsz wyznacza mit o narodzinach bo ga na wyspie Delos, poczony z zapowiedzi jego funkcji oraz ustanowienia obrz dw kultowych i opisem odbywajcej si tam aktualnie uroczystoci, drug legen da kultowa na temat zaoenia przez samego Apollona wyroczni delfickiej (znalezienie w Pytho odpowiedniego miejsca, sprowadzenie kapanw, okrelenie ich funkcji). Ta cz charakteryzuje si przy tym wielkim zamiowaniem poety (nieznanym w czci pierwszej) do wyjaniania pierwszych przyczyn" kultu, i to nie tylko Apollona. W w. 230-238 znajdujemy wyjanienie osobliwego rytuau w kulcie Posejdona w Onchestos, zwizanego z ujarzmianiem rebcw, szeroko przedstawione jest spo tkanie Apollona z nimf Telfuz wyjaniajce jego tradycyjny epitet kultowy Telfusios (244-277 i 375-387). Star nazw miejscowoci Pytho wyjania poeta jako Gniki" - przez poczenie jej ze skazaniem na gnicie" zabitej przez Apollona wycy" (363-374). Ostatnie 150 wierszy powica wyjanieniu pocztku kultu Apollo na w Delfach z przydomkiem Delfinios, pod jakim by czczony rwnie na Krecie. W strukturze jzyka i stylu badacze nie dostrzegaj poza tym jakich znaczcych rnic midzy czci delijsk i pytyjsk poematu. W czci pytyjskiej zauwaono wprawdzie bardziej skrupulatne przestrzeganie efektw zaginionej digammy38, ale w tego rodzaju utworach, jak hymny homeryckie, w ktrych ma miejsce stylizacja na epos homerycki, nie mona tego traktowa jako kryterium chronologicznego. Cha rakterystyczny dla ekskursw etiologicznych czci pytyjskiej nieco zawiy i prozaicz ny styl kontrastuje wprawdzie z bogatym i swobodnym stylem czci delijskiej, ale mona to wyjani jako konsekwencj ingerencji kapanw z Delf w tekst utworu.
37

Op. cit., s. 57-67. Por. tego autora: The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition!, TAPhA CIX, 1979, s. 173-186. 38 Zob. Janko, Homer, Hesiod and the Hymns.

170

171

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

Wobec braku w czci delijskiej zainteresowania etiologi trudno natomiast byoby zgodzi si z tez, e modelem dla niej jest cz pytyjska39.

Hymn do Demeter Hymn do Demeter dotar do nas tylko w jednym redniowiecznym rkopisie, prze chowywanym obecnie w Lejdzie, odkrytym za w Moskwie przez Ch. F. Matthiae dopiero pod koniec XVIII stulecia. Od tego momentu nie przestaje on intrygowa badaczy staroytnoci walorami swego stylu, swej kompozycji i treci. Jest to bowiem najstarsze i jedyne w swoim rodzaju wiadectwo literackie zwizane z misteryjnym kultem Demeter i jej crki Persefony w Eleusis. Skomponowany najprawdopodob niej w VII wieku przed Chr.40 sw tre, a do pewnego stopnia rwnie kompozycj zawdzicza najprawdopodobniej lokalnej legendzie kultowej wyjaniajcej pocztki i charakter misteriw eleuzyskich. Struktura fabularna tego utworu wyrasta z po czenia motywu porwania Persefony przez boga mierci Hadesa z motywem przybycia jej matki Demeter do Eleusis. Akcja utworu rozpoczyna si od opisu dramatycznej sceny porwania i uprowadzenia do krainy zmarych przez Hadesa crki Demeter, Persefony w momencie, gdy wraz z Oceanidami na Nysejskiej rwninie" wesoo ba wia si na ce, zrywajc budzce jej zachwyt kwiaty wiosenne. Gdy zrozpaczona Demeter, poszukujc bezskutecznie zaginionej crki, najpierw sama, a nastpnie w towarzystwie Hekate, dowiaduje si od Heliosa, e zostaa ona porwana za przy zwoleniem Zeusa, natychmiast opuszcza Olimp i przybrawszy posta staruszki w swej ziemskiej wdrwce przybywa do Eleusis, gdzie przyjmuje funkcj piastunki krlew skiego syna, Demofonta. Chcc go uczyni niemiertelnym, karmi go potajemnie ambrozj i w porze nocnej niby gowni zanurza w ogniu". Gdy te niecodzienne praktyki wychodz przypadkiem na jaw, odsania wwczas sw bosk posta i poleca

Jest to teza goszona m.in. przez L.M. Westa {Cynaethus'Hymn to Apollo, CQXXV, 1975, s. 161-170). Ju T.W. Allen, W.R. Halliday i E.E. Sikes w swym komentarzu (s, 350 nn.) zwrcili uwag na pewne rzadkie sowa i wyraenia, ktre spotykamy tylko w tym utworze i w Hymnie do Afrodyty, jak np.: TLuaoxoc (h. Afr. 31; h. Dem. 268), Aexo Ei3crtoa>Tov {h. Afr. 157; h. Dem. 285), paSuKoAnoc (h. Afr. 257; h. Dem. 5), KaAuKum {h. Afr. 284; h. Dem. 8), navTooi TETIUEVOC d$avaToicnv (b. Afr. 205; h. Dem. 397), Kat' u u a x a icaAa |3aAo0rja (h. Afr. 156; h. Dem. 194), ueAaSoou icuoe Kdcn (h. Afr. 173 n.; h. Dem. 188 n.) W wietle analizy tych sformuowa dokonanej przez E. Heitscha naley przyj, e maj one bardziej pierwotny charakter w Hymnie do Afrodyty i dlatego s wskanikiem jego chronologicznego priorytetu. Nie przeszkadza to na podstawie chociaby braku wzmianki o Atenach datowa Hymn do Demeter na VII stulecie, tj. na okres gdy Eleusis nie byo jeszcze wczone do gminy ateskiej.
40

39

zbudowa dla siebie w Eleusis wityni. Poniewa zrozpaczopa bogini zaniechaa przebywajc wrd ludzi swych boskich funkcji zapewniajcych podno natury, przyroda zacza obumiera, a ludzie, ktrym zagraa gd, przestali bogom skada ofiary. Zaniepokojony powysz sytuacj Zeus na prno przez swych posacw prbowa obietnic darw i zaszczytw skoni Demeter do zaprzestania gniewu i powrotu na Olimp. Dopiero gdy pozna, e tylko odzyskanie crki moe zmieni jej postaw, poleci Hermesowi uwolni i wyprowadzi z Erebu Persefon. Hades w momencie poegnania z bogini uciek si jednak do podstpu i da jej do zjedze nia pestki granatu. Dlatego bogini moe przebywa ze sw matk tylko przez dwie trzecie czci roku, a na jedn trzeci musi powraca do ma i krlestwa zmarych. Taka jest zreszt rwnie wola Zeusa, ktr oznajmia uradowanym ze spotkania bo giniom (Demeter, Persefonie i Hekacie) przybya do Eleusis Rea. Pogodzona z wol Zeusa Demeter oywia przyrod i poucza krlw Eleusis: jak wypenia ofiary i pikne odprawia misteria..." (w. 476 n.) i powraca w towarzystwie bogi na Olimp. Tak w najwikszym skrcie przedstawia si tre fabuy Hymnu do Demeter, w ktrym akcja porwania (w. 1-90) i powrotu ze wiata zmarych Persefony (w. 302469) przeplata si z akcj Demeter, ktra po stracie crki przebywa w roli piastunki krlewskiego syna w Eleusis (w. 91-302) i z kolei po odzyskaniu crki ustanawia tam swoje wite obrzdy (w. 470-84). Rozpatrywana w wietle tradycji epickiej powysza opowie zaskakuje nas swoim nowatorstwem. W poematach Homera na prno bowiem szukalibymy jakiejkol wiek wzmianki wiadczcej o jej znajomoci. Co wicej, obie boginie nie pozostaj tam w adnym ze sob zwizku. Persefona jest wprawdzie nazywana crk Zeusa i przedstawiana jako krlowa wiata zmarych" (I 457, 569, K 495, A 217), ale nig dzie nie mwi si, e jej matk jest Demeter, ktrej imi, chocia wystpuje podobnie jak u Hezjoda (Pr. 33, 466, 597, 805) w zwrocie: plony Demetry" (mctn, Anurjteooc N 322, cp 76), wymieniane jest rwnie wrd miertelnych kochanek Zeusa (l 326) i jako imi kochanki bohatera kreteskiego Jazjona. Histori porwania przez Hadesa Persefony jako crki Demeter i Zeusa zna natomiast Hezjod, ktry w Teogo nii (w. 912 nn.) mwi: Wszed on [Zeus] rwnie do oa Demetry wszechywicielki ona mu biaoramienn Persefon zrodzia, a Hades porwa j od jej matki, za Zeus na to mdry zezwoli. Cytowane wiersze Hezjoda nie zawieraj, jak widzimy, adnej wzmianki na temat jakichkolwiek konsekwencji tego porwania. Nie wykluczone, e sam charakter kata logu maestw Zeusa, w kontekcie ktrego wymieniona jest Demeter i jej crka, nie pozwoli poecie na rozwinicie motywu porwania Persefony. Nie mona jednak

172

173

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

wykluczy rwnie moliwoci, e Hezjodowi nie by jeszcze znany dalszy cig tej opowieci na temat cyklicznego powracania Persefony do matki na Olimp i do ma onka w wiecie zmarych. Wzmianka o tym, e rolnik winien zanosi mody o obfite plony do Podziemnego Zeusa i witej Demeter" w momencie rozpoczynania wio sennego siewu {Pr. 463 nn.), potwierdza przy tym istnienie bardziej pierwotnej formy kultu bstw wegetacyjnych, w ktrym gwn rol odgrywa wity zwizek" samej Demetry (jako Matki Ziemi) z bogiem Podziemia, Zeusem Chtonios. Z du doz prawdopodobiestwa mona zatem sdzi, e znan nam z hymnu form mit o Demetrze i jej crce Persefonie zyska dopiero w eleuzyskim kulcie tych bogi, ktre mu zawdziczamy niewtpliwie poczenie tego mitu z histori przybycia Demeter do Eleusis, uwieczon ustanowieniem witych obrzdw". Brak w utworze wzmianki o Atenach pozwala nowoytnym uczonym wnioskowa, e musiao si to dokona przed przejciem opieki nad misteriami przez Ateny, a wic najpniej pod koniec VII stulecia przed Chr.41 W kompozycji Hymnu do Demeter, ktrego jednoci nikt ju obecnie nie podwa a, od dawna zwracano uwag na sztuczne nieco poczenie motywu porwania Perse fony z motywem przybycia i pobytu Demeter w Eleusis. U. von WilamowitzMoellendorf pisa na tej podstawie wrcz o pniejszym stworzeniu epizodu eleuzyskiego na kanwie akcji Kory"42. Skoro Demeter ju wczeniej dowiaduje si od Heliosa, kto jest sprawc porwania jej crki, jej podr do Eleusis i zabiegi piel gnacyjne wok Demofonta wydaj si nieuzasadnione. Uderzajcy jest bowiem fakt,' e Demeter zaangaowana jako piastunka krlewskiego dziecka nie zabiega wcale o szybkie odzyskanie porwanej przez Hadesa crki. Akcja Kory i epizod eleuzyski s nie tylko odmiennymi motywami, lecz reprezentuj dwie rne akcje i rozgrywajce si na rnych poziomach konflikty. W akcji zwizanej z porwaniem Persefony bogi ni dziaa wrd bogw, w epizodzie eleuzyskim obraca si natomiast wrd ludzi. Porwanie Persefony jest aktem zniewaenia Demetry ze strony potnych bogw i std jej bl (w. 90), jej zagniewanie na Zeusa (w. 91), opuszczenie Olimpu (w. 92) i przybycie do ludzi w przebraniu starej kobiety (w. 93). W swym cierpieniu solidary zuje si z cierpieniem ludzi (por. w. 147 n., 216 n.). Gdy Metanejra przeszkodzia jej w pielgnacji syna, ktrego bogini jako piastunka chciaa uczyni niemiertelnym, dochodzi do zerwania dotychczasowych relacji z ludmi (w. 242 rin.). Metanejra, za chowujc si w sposb typowy dla ludzi, ciga oburzenie bogini nie tylko na siebie, lecz na cay rd ludzki (w. 256nn). Naturalne jest zatem, e Demeter podczas swej
41 Problem ten szerzej wyjania w swym doskonaym komentarzu N.J. Richardson {The Homeric Hymn to Demeter, Oxford 1974, s. 5-12). 42 Der Glaube der Hellenen, I-II, Berlin 1931/32, 3. Ausg. Darmstadt 1959 , vol. II, s. 49.

epifanii moe da od caej spoecznoci Eleusis zbudowania dla siebie wityni (w. 270 n.). Przez swe sowa, przez danie kultowej czci i zmian wygldu dystansuje si od ludzi. witynia jako jej nowe, szczeglnego rodzaju miejsce pobytu, podkrela jej status bogini. Motyw wityni, wprowadzony ju w tym miejscu utworu (w. 270), nie tylko peni funkcj przygotowania do ustanowienia misteryjnych obrzdw przedstawionych w kocowej czci utworu, lecz w pierwszym rzdzie staje si pomo stem midzy epizodem eleuzyskim i akcj Persefony zarwno w wymiarze fizycznym jako wsplne miejsce akcji, jak i duchowym, poniewa pozwala na rehabilitacj bogi ni w wiecie ludzkim. Epifania bogini i motyw wityni, dziki ktrym uwidacznia si potga i uznanie jej boskoci przenoszc akcj na paszczyzn bosk umoliwiaj zatem przejcie w naturalny sposb do akcji odzyskania porwanej do krainy zmarych Persefony. Epizod eleuzyski spaja si w ten sposb w jedn organiczn cao z obramowujcym go motywem poszukiwania i okresowego odzyskiwania przez Demeter porwanej przez Hadesa Kory. Jak zauwaa J. Strauss Clay43, przedstawiona w Hymnie do Demeter opowie rni si od do licznych paralelnych przedstawie mitu o porwaniu Kory w wielu wy mownych szczegach. Hymn koczy si ustanowieniem misteriw, a nie darem uprawy rolnictwa, co w wielu wersjach jest rodzajem nagrody dla lokalnej ludnoci za pomoc w poszukiwaniu zaginionej crki bogini. Klska godu, ktra zazwyczaj towa rzyszy akcji poszukiwania crki, tutaj przeniesiona jest do wydarze po epifanii bogi ni, a kocowy kompromis przyzwalajcy na pozostawanie Kory jako maonki Hade sa przez trzeci cz roku w krainie zmarych i przez pozostay okres pord bogw olimpijskich, pojawia si wycznie w naszym hymnie. Boski konflikt w Hymnie do Demeter angauje wszystkie czci wszechwiata: Niebo, Ziemi i Podziemie, pokazu jc zarazem ich wzajemn od siebie zaleno. Rzutuje te bezporednio na charakter wydarze w Eleusis. Stary agrarny mit hymn nasz przeksztaca w olimpijski dramat, w ktrym pierwotny zamys Zeusa, by wyda za m sw crk za wadc zmarych, spotyka si najpierw z duym oporem ze strony Demeter, ale ostatecznie pozwala matce i crce ustali wizy ze wiatem grnym i podziemnym i poprzez ustanowione misteria dostarczy lekarstwa na ludzk miertelno.

43

Op.cit., s. 504; por. Richardson, op.cit., s. 74-86.

174

175

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

Hymn do Afrodyty Hymn do Afrodyty nazywany jest czsto przez badaczy najbardziej homeryckim ze wszystkich utworw tej kolekcji. Nie tylko bowiem jego jzyk i styl44, lecz rwnie wtek fabularny tkwi mocno w tradycji epickiej. Ziarnem, z ktrego wyrasta jego fa bua, jest bowiem znany z eposu bohaterskiego mit o boskim pochodzeniu Eneasza jako protoplasty krlewskiego rodu, a wic mit o charakterze genealogicznym. Naj peniej objawia si on w XX pieni Iliady w profetycznej zapowiedzi panowania w Troi dynastii Eneadw (w. 302 nn.; h. Afr. 196 n.) oraz w przywoanym w wypowiedzi samego Eneasza jego rodowodzie (//. XX 213 nn, zwaszcza w. 232 n., 237; h. Afr. 200 nn.). Nie mona si zatem dziwi, e Hymn do Afrodyty rozpatrywa ny by zazwyczaj w kontekcie wtku Eneasza i kwestii homeryckiej" w Iliadzie. Ju na progu XX wieku U. von Wilamowitz-Moellendorf45, zestawiajc obydwa teksty ze wiadectwem Strabona (13, 607) o yjcym w Skepsis przez dugie wieki krlewskim rodzie Eneadw, zapocztkowa dugotrwa dyskusj nie tylko na temat zachodz cych midzy tymi tekstami relacji, lecz rwnie na temat domniemanego ich autora i jego stosunku do historycznego rodu potomkw Eneasza. Zdaniem uczonego w ten sposb uczcili panujcych aktualnie w Troi Eneadw zarwno autor Hymnu do Afro dyty, jak autor Eneidy" w XX pieni Iliady. F. Jacoby, uznajc integralno Iliady, uwaa, e jej twrca, ktry wprowadzi zapowied panowania nowej dynastii w Troi i jej bezgranicznego uczczenia" za cen zamania konwencji epickiej, musia sam po zostawa w bezporednich kontaktach z t dynasti i nie tylko na jej dworze wyst powa, ale i y. Uwaa te konsekwentnie, e nasz hymn, skomponowany rwnie z myl o tej dynastii, powsta w cisej zalenoci od Iliady^. K. Reinhardt poszed jeszcze dalej i na tej samej podstawie uzna, e jeden i ten sam twrca yjcy na dwo rze Eneadw, mianowicie Homer, by autorem zarwno Iliady, jak Hymnu do Afrody44 Obliczono, e a 160 wierszy z 290, jakie liczy utwr, znajduje bezporednie paralele w eposie homeryckim, co tradycyjnie interpretowano jako naladowanie Homera. Zob. np. E. Windisch, De hymnis homericis maioribus, Diss., Leipzig 1867, s. 42-47; E. Heitsch, Aphroditehymnus, Aeneas und Ho mer. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem, Hypomnemata 15, 1965, s. 23 nn. Uczony ame rykaski J. Notopoulos (The Homeric Hymns as Ora Poetry,A)Ph LXXXIII, 1962, s. 337-368), konty nuujc badania M. Parry'ego na temat oralnoci" eposu, zbienoci jzykowe z eposem w hymnach homeryckich traktuje jako wynik i dowd ustnego komponowania wszystkich tworzonych w metrum heroicznym poematw. Konstruktywn polemik z tak interpretacj hymnw homeryckich przeprowa dzili G.S. Kirk (Formular Language and Ora Ouality, YC1S 20, 1960, s. 153-174) oraz A. Dihle (Homer-Probleme, Wiss. Abh. der Arbeitsgemeinschaft fur Forschung d. Landes Nordrhein Westfalen 41, Opladen 1970, s. 48-511 45 46

ty47. Swoj hipotez podbudowa poza tym celn interpretacj poetyki homeryckiej" w Hymnie do Afrodyty. miaa hipoteza K. Reinhardta do szybko spotkaa si z ostr krytyk. F. Solmsen na przykadzie analizy motywu Hestii, bogini nieznanej Home rowi, i obserwacji jzykowych pokaza, e autor Hymnu do Afrodyty zna i twrczo ko rzysta z poematw Hezjoda48. Przyjcie tezy Reinhardta oznaczaoby wic, e Homer nie tylko tworzy po Hezjodzie, ale e go naladowa. Jeszcze mocniej przeciwstawi si powyszej tezie E. Heitsch49, ktry ostrze swej krytyki zwrci zwaszcza przeciw unitarystycznej interpretacji Iliady. Nawizujc do analitycznej interpretacji C. Ro berta50 i R. Merkelbacha51, usiowa poprzez analiz kompozycji i jzyka udowodni, e Eneida" z XX pieni Iliady, inspirowana dzieami Hezjoda, bya pierwotnie samo dzielnym poematem.. Problematyka stosunku homeryckiego Hymnu do Afrodyty do poematw Homera zostaa w sposb niezwykle zobiektywizowany poddana wnikliwej i wieloaspektowej analizie w rozprawie L. Lenza52, ktry doskonale pokaza uwarunkowane odmiennym kontekstem historyczno-literackim funkcjonowanie wszelkich paralelnych motyww w hymnie, w eposie homeryckim, hezjodejskim i cyklicznym. Aprobujc wspzale no midzy aristej Eneasza w Iliadzie i wtkiem rodu Eneadw w Hymnie do Afro dyty, uczony powstrzyma si od wysnuwania na tej podstawie jakichkolwiek wnio skw na temat genezy i domniemanego autorstwa analizowanych utworw, a ca swoj uwag skupi na prbie precyzyjnego okrelenia funkcji paralelnych elementw w rapsodycznym hymnie i w epice bohaterskiej. Podnoszony przez wiele dziesitkw lat problem skomponowania hymnu na cze krlewskiego rodu Eneadw w Troadzie przez tego samego autora, ktry zapowie dzia ich panowanie rwnie w XX pieni Iliady, zosta, jak widzimy, w rozprawie L. Lenza pokazany w innej zupenie perspektywie. Jego i pniejszych badaczy nie in teresoway ju niemoliwe do weryfikacji hipotezy dotyczce autora i genezy utworu, ktre wytyczay jeszcze kierunek bada jzykoznawczych E. Heitscha. W historii ba da na temat Hymnu do Afrodyty w latach osiemdziesitych XX wieku nastpi zdecy dowany zwrot ku problematyce genologicznej i estetycznej53.
47 48

Ilias und Homer, Berlin 1916, s. 83 n. F. Jacoby, Homerisches, Hermes LXVIII, 1933, s. 1-50, zwaszcza s. 42 n.

K. Reinhardt, Die Ilias und ikr Dichter, hrsg. von U. Hlscher, Gttingen 1961. F. Solmsen, Zur Theologie imgrossen Aphrodite-Hymnus, Hermes 88, 1960, s. 1-13. 49 Aphroditehymnos,Aeneas und Homer. Sprachliche Untersuckungen zum Homerproblem, Hypomne mata 15, 1965. 50 Studien zur Ilias, Berlin 1901, s. 223-28 51 Zum Yder Ilias, Philologus 97, 1948, s. 303-311. 52 Op. cit., s. 84-277 53 Taka problematyka dominuje w rozprawie doktorskiej H . Podbielskiego (KUL, 1969 r.), opubli kowanej w przekadzie francuskim jako La Structure de IHymne Homeriue a Aphrodite a la lumiere de la

176

ni

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

Hymn c z y r a p s o d i a ? Kompozycja omawianego utworu oparta jest w swych oglnych zaoeniach na schemacie typowym dla struktury hymnu epickie go. Z inwokacj, w ktrej sformuowany jest temat opowiadania, czy si wstp za wierajcy aretalogi bogini (w. 1-52), za nim nastpuje tzw. pars epica, ktr w tym przypadku stanowi opowie o okolicznociach spotkania i mioci Afrodyty z Anchizesem jako protoplast krlewskiej dynastii (w. 53-291). Utwr koczy formua za wierajca modlitewny zwrot do opiewanej bogini oraz stereotypow zapowied przej cia do innej recytacji. Zapowiedzianym w inwokacji poprzez wieloznaczne sformuowanie: egy' AcpooSitn tematem hymnu s czyny" Afrodyty, rozumiane jako zwyciajca wszystkie ywe istoty mio fizyczna, ktrej patronk i zarazem ofiar staje si, ukazana na tle opowiadanego zdarzenia jego gwna bohaterka. Tak rozumiana zapowied jest reali zowana od pocztku do koca utworu. Rozwinita jest najpierw w formie aretalogii bogini, w formie wyeksponowanej bezporednio jej wadzy nad caym oywionym wiatem i porednio przez cise ograniczenie liczby wyjtkw do symbolicznej trjcy" mitologicznych dziewic uwypuklenia ich opozycyjnego stosunku wzgl dem symbolizowanej przez Afrodyt mioci. Wytyczony w inwokacji temat zyskuje wiksz jeszcze ekspresywno i cilejsze zespolenie z osob bogini w epizodzie obra zujcym olepiajce dziaanie i potg upersonifikowanej mioci na wymownym przykadzie paradoksalnych z perspektywy bogw zwizkw samego Zeusa ze mier telnymi kobietami. Caa wstpna cz utworu pomylana jest przy tym jako podsta wa i uzasadnienie dla wprowadzonego nastpnie wtku fabularnego. Zeus, ktrego zwizki ze miertelnymi kobietami zostay tak mocno wyeksponowane, postanawia pooy kres wadzy Afrodyty w inspirowaniu zwizkw bogw ze miertelnymi ludmi przez skonienie jej samej do takiego zwizku z Anchizesem. Wykorzystana tu zasada cisego rewanu ze strony Zeusa oraz zczona z tym ironia wadzy" Afrodyty oparte s wic na tym samym tematycznym motywie i jego pitnem znacz rozwj wprowadzonego nastpnie wtku fabularnego. Chocia u podstaw fabuy ley mit genealogiczny czony z narodzinami protopla sty krlewskiego rodu, narracja koncentruje si gwnie wok samej przygody mio snej bogini mioci" ze miertelnym czowiekiem". We wszystkich prawie szczeg ach jest pomylana jako ilustracja prawa natury i dziedziny ycia, nad ktr sprawuje piecz i ktrej symbolem jest Afrodyta. Widzimy to we wszystkich trzech fazach roz winitego w utworze wtku. W pierwszej, gdy jako bogini mioci dokonuje toalety

tradition litteraire, Wrocaw 1971. Zob. rwnie: Van der Ben, De Homerische Aphrodite-hymne I, Lam pas 13, 1980, s. 40-77; tene, De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht, Lam pas 14, 1981, s. 69-107.

w swej wityni pafijskiej na Cyprze, gdy w drodze do pasterskich szaasw Anchizesa agodzi sw moc drapiene instynkty dzikich zwierzt i skania je do czenia si w pary w cienistych wwozach Idy i wreszcie, gdy swym wygldem i zwodniczymi" (dTtarai) sowami osnutymi wok motywu maestwa" (yauoc) rozpala uczucie mioci w sercu pasterza. Jego powitalne przemwienie w tonie hymnicznym, reakcja na jej sowa, charakter nastpnej wypowiedzi, wszystko to zdeterminowane sym bolizowan przez Afrodyt wadz stanowi porednie rozwinicie i wspania ilu stracj zapowiedzianego w inwokacji tematu. Nie wymaga za chyba w tym miejscu komentarza szczegowy opis momentu poprzedzajcego jej miosny zwizek z paste rzem ani do szczegowa relacja z sytuacji bdcej rezultatem jego spenienia. Wok zapowiedzianego w inwokacji tematu koncentruje si te w zasadzie nie mal caa kocowa wypowied bohaterki, wypeniajca niemal trzeci cz utworu. Rozwinicie za pomoc dygresyjnych przypowieci i wyjaskrawienie poprzez odpo wiednie rodki stylistyczne problemu przemijania, staroci i mierci (w epizodzie o Tithonosie i o drzewnych nimfach) pogbia wymow tak pojtego tematu i pod krela jego ponadczasowy charakter. Tu wic znajduje usprawiedliwienie swobodna pozornie kompozycja dopuszczajca dygresyjne wstawki. W konsekwentnej realizacji tak pomylanego tematu szuka te naley wytumaczenia dla wyraanych do czsto przez badaczy opinii, e brak jest w tym hymnie uwielbienia bstwa, informacji o je go narodzinach i pocztkach kultu, o zwizkach z innymi bogami itp., co dyskwalifi kowao przynaleno do gatunku hymnw i kazao w nim widzie rapsodi epick. Ci, ktrzy nie dostrzegali, e tematem utworu jest mio i e Afrodyta przedstawiona zostaa jako symbol i ofiara teje mioci, skonni byli przypuszcza, e zosta on uo ony na cze ktrego z ksit trojaskich. Jeli zgodzimy si ze spostrzeeniami H. N. Portera34, e jedn z najbardziej cha rakterystycznych cech hymnw homeryckich jest synteza dramatycznej techniki Ho mera z refleksyjn Hezjoda, musimy przyzna, e Hymn do Afrodyty obie powysze techniki czy w sposb zadziwiajco naturalny i konsekwentny, co uwidacznia si nie tylko w jego kompozycji, uksztatowaniu stylistycznym i jzykowym, lecz nawet ju w samym sformuowaniu tematu. Podobnie jak w Pracach i dniach temat Hymnu do Afrodyty ma poniekd charakter abstrakcyjny i ponadczasowy. Analogicznie do ujte go w form uoglnionego problemu sprawiedliwoci" czy pracy" we wspomnianym utworze Hezjoda zwizany jest z uoglnionym problemem fizycznej mioci". Nie jest on jednak rozwinity przez przypowieci i bezporedni wykad. Podstawow for m przekazu, podobnie jak w narracyjnej epice Homera, jest opowiadanie oparte na przedstawieniu jednostkowego zdarzenia, ograniczonego konkretn sytuacj czasow
54

Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite, AJPh LXX, 1949, s. 270.

178

179

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HYMNY HOMERYCKIE

i przestrzenn. Ale sytuacja ta potraktowana jest jednoczenie jako to i ilustracja dla wyznaczonego w temacie problemu. Hymn do Afrodyty, jak wykaza na podstawie wnikliwej analizy tego utworu L. Lenz55, zawiera w sobie wszystkie typowe elementy charakterystyczne dla hymnu rapsodycznego, cho niektre z nich wykorzystane s w nieco osobliwy sposb. Tak jak i w innych utworach tej kolekcji jego przedmiot nie jest zwizany z kultem, lecz z legend kultow, ktra niekoniecznie musi dotyczy motywu narodzin i pocztkw kultu. W tym przypadku, jak podkrela ju M. P. Nilsson56, stanowi nawizanie do znajdujcego uzasadnienie w kulcie idajskim Afrodyty {Magna Matei) epizodu spo tkania bogini z miejscowym pasterzem Anchizesem. Sam epizod zosta opowiedziany jako wiecka historia", o czym wiadczy chociaby brak reakcji bogini na ofert jej kultu w powitaniu Anchizesa (w. 100-102). Ramy, ktre stanowi uzasadnienie i wy janienie dla tego epizodu, tkwi natomiast mocno w wyobraeniach i wierzeniach re ligijnych zwizanych z natur bstwa Afrodyty i jej pozycji wrd bogw olimpij skich. I tak np. w. 2-6 pokazuj powszechn wadz Afrodyty jako bogini mioci nad wszystkimi oywionymi istotami: bogami, ludmi, ptactwem oraz zwierztami yj cymi na ldzie i w wodzie. Przed przybyciem na Id udaje si z kolei bogini na Cypr, do swojej wityni w Pafos, gdzie w otoczeniu swych boskich suebnic dokonuje toa lety (w. 57-62). Nazywana jest cigle crk Zeusa (w. 81, 107, 191). I wreszcie z jej specyficzn wadz nad bogami wie poeta powstanie napicia i konfliktu z Zeusem, stanowice uzasadnienie dla jej spotkania z Anchizesem. Naszemu utworowi nieobcy jest rwnie motyw epifanii. Afrodyta objawia si w peni swego bstwa przeraone mu Anchizesowi (w. 177 nn.), nie po to jednak, by ustanawia dla siebie obrzdy i da wprowadzania kultu, lecz by mu oznajmi o poczciu syna Eneasza i aby za powiedzie dugie panowanie zapocztkowanej przez niego dynastii. Naley w tym miejscu podkreli, e wtek fabularny nie koczy si na samej zapowiedzi narodzin syna. Akcja utworu wygasa dopiero w momencie, gdy Afrodyta zyskaa pen wia domo, e zostaa pokonana swym wasnym orem. Z motywem epifanii poczy bowiem poeta woon w usta samej bogini zapowied ograniczenia jej wadzy i zwi zanego z tym kresu epoki bohaterskiej (w. 247 nn.). Odtd, gdy sama wesza do oa miertelnika, ju nigdy nie bdzie moga skania bogw do zwizkw miosnych ze miertelnymi ludmi. Utwr ten, jak widzimy, w naturalny sposb czy wysawianie Afrodyty i wszechmocy jej uwodzicielskiej wadzy z opowieci konkretnego zdarze nia, w wyniku ktrego zmieni si radykalnie wszystkie przysze zwizki midzy bo55 56

gami i ludmi. Funkcja tego zdarzenia jako aition" zmiany stosunkw bosko-ludzkich wpisuje si jednoznacznie w zakres cech epickiego hymnu i nie moe by traktowana jako waciwe dla epickiej rapsodii proste rozwinicie motywu genealogicznego.

Hymn do Hermesa Hymn do Hermesa to najmniej homerycki w strukturze jzyka57 ze wszystkich hymnw epickich, a jednoczenie najduszy z nich, najbardziej udramatyzowany i najradoniejszy. Utwr ten wymyka si wszelkim prbom dokadniejszego okrele nia czasu, miejsca i okolicznoci jego powstania58. Niektrzy badacze na podstawie obserwacji jzykowych cz wprawdzie jego powstanie z Beocj i kwitnc tam po ezj hezjodejsk, ale nawet oni nie potrafiliby chyba podway panhelleskiego cha rakteru jego gwnego bohatera, Hermesa, mimo e przedstawia go poeta na wstpie jako patrona Arkadii, w ktrej si urodzi. Nie powiody si te prby czenia arto bliwego tonu i nastawionego na humorystyczne efekty sposobu przedstawienia posta ci nie tylko Hermesa, ale i Apollona z rozkwitem staroattyckiej komedii. Humory styczne traktowanie postaci boskich waciwe jest przecie ju sztuce poetyckiej Ho mera. Musimy zatem, opierajc si gwnie na kryteriach jzykowych (neologizmy, zanikanie digammy), zadowoli si oglnym stwierdzeniem, e utwr ten jest wytwo rem kocowego okresu epoki archaicznej, w ktrym wielkim powodzeniem cieszyy si jeszcze oglnogreckie konkursy rapsodyczne. Z duym prawdopodobiestwem jego powstanie mona datowa zarwno na VII, jak i na drug poow VI wieku przed Chr. Osdzajc dzieo po jego efektach", mona powiedzie, e poeta wybierajc za przedmiot swej opowieci bstwo symbolizujce wysoko ceniony w archaicznej kultu rze greckiej (podobnie jak we wszystkich pierwotnych kulturach) yciowy spryt", oparty gwnie na przebiegoci, chytroci, krtactwie i kamstwie, potraktowa ten przedmiot jako okazj do wydobycia momentw humorystycznych i doskonaej za bawy dla siebie i swoich suchaczy. Wykorzysta wic najbardziej typowy dla rapso dycznego hymnu motyw narodzin opiewanego boga i bohaterem swego opowiadania
57 Wedug oblicze E. Windischa (De hymnis Homericis maioribus, Lipsiae 1867, s. 67) tylko 4 wier sze tego hymnu znajduj bezporednie paralele w eposie Homera (w h. Afr. 20, w h. Apoll. 44, w h. Dem., 8), a 190 sw ma w stosunku do eposu Homera rang neologizmu (h. Afr. 22, h. Apoll. 63, h. Dem. 90). Analizy tego problemu zob. w artykule: H. Podbielski, Funkcja zapoycze jzyko wych i neologizw w Hymnie do Hermesa", RHum XIV, 1966, z. 3, s. 33-47. 58 T.W. Allen, W.R. Halliday i E.E. Sikes (op. cit., s. 276) skoni s datowa go na poow VII wieku przed Chr. Dyskusj na temat miejsca i czasu powstania hymnu podsumowuje R. Janko (op. cit., s. 140-150).

Op. cit., s. 22-50.

M.P. Nilsson, Gescbkhte der griechischen Religion, I, Handbuch der Altertumswissenschaft V 2,1, 3. Ausg., MUnchen 1967, s. 522. Por. Lenz, op.cit., s. 28 n.

180

181

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T, I

HYMNY HOMERYCKIE

uczyni Hermesa jako noworodka, ktry rano si narodziwszy, w poudnie gra na kitharze, / wieczorem w dal godzcemu skrad krowy Apollonowi" (w. 17-18). Wy posaywszy noworodka we wszystkie przymioty typowe dla patrona zodziei i oszu stw, a take w nadzwyczajne umiejtnoci oratorskie, przedstawi go w zwizku z dokonan kradzie krw w konflikcie z jego starszym przyrodnim bratem, pot nym i dostojnym bogiem Apollonem, co pozwolio zwielokrotni komediowe efekty. Poeta nie oszczdza zreszt rwnie Apollona, pokpiwajc z lekka z jego umiejtnoci wieszczbiarskich, z ktrych korzysta dopiero wtedy, gdy ju dziki relacji wiadka po zna sprawc kradziey swego stada (w. 213 nn.). Poza tym nawet po wypuszczeniu wrebnego ptaka, chocia odnajduje Hermesa, nie wie nadal, gdzie s ukryte jego krowy. Co wicej, poeta nie waha si przedstawi parodii powyszej wrby po przy byciu Apollona do rodzimej groty Hermesa. Wystraszony nieco zjawieniem si po tnego ucznika Hermes ze swego odka wysya ptaka, penego bezwstydu zwia stuna", co Apollo bierze za wrb i umacnia si w przekonaniu, e ma przed sob sprawc kradziey swych krw. Nie potrafi jednak sam mimo caej swej potgi zmusi noworodka do przyznania si do popenionego przestpstwa i przystaje na jego pro pozycj, by spraw rozsdzi przed trybunaem Zeusa. Scena na Olimpie, nieodzow ny skadnik wszystkich wikszych" hymnw, ktra z reguy stanowi uwieczenie aretalogii opiewanego w hymnie boga i podkrela jego rang w gronie bogw olimpij skich, w tym przypadku, nie tracc niczego ze swej podstawowej funkcji, przedsta wiona jest w konwencji czysto komediowej jako rozprawa sdowa. Daje ona sposob no wielostronnej prezentacji Hermesa w gronie bogw olimpijskich, pozwala tym samym dopeni jego charakterystyk jako patrona mwcw, oszustw i zodziei,i usankcjonowa jego miejsce na Olimpie. Stanowi centralny moment w rozwoju dramatycznej akcji hymnu, wyznaczonej przez wynalezienie liry i kradzie krw Apol lona. Werdykt Zeusa, zalecajcy zwrot skradzionych przez Hermesa krw Apollono wi, wyznacza dalsz akcj utworu, ktra si komplikuje dziki wykorzystanemu po mistrzowsku motywowi liry. W zamian za wykonan z wia lir, ktr przez cay czas ukrywa pod pieluch (rozmieszajc tym niebian), Hermes otrzymuje od ocza rowanego jej dwikami Apollona cae stado 50 krw i funkcj pasterza". Czar jego muzyki i piewana przy jej wtrze pie kosmogoniczna skania poza tym Apollona do zawarcia z nim wielkiej przyjani. Wyolbrzymienie muzycznego talentu Hermesa i pokazanie jak mityczny mistrz i patron kitharodystyki greckiej, Apollon, uczy si swojej sztuki od nowo narodzonego dziecka, daje oczywicie zamierzone efekty hu morystyczne, ktre nie pomniejszaj jednak hodu zoonego muzyce ju w samym akcie wymiany liry za 50 krw. Wynaleziona przez Hermesa lira staje si w tej scenie ponadto wymownym pretekstem dla woonej w usta Apollona i w jego z kolei usta

wspaniaej pochway muzyki kitharodycznej i wykonywanych przy jej akompania mencie przez wytrawnych mistrzw okolicznociowych pieni lirycznych. Chocia ze wzgldu na artobliwy ton, charakterystyczny niemal od pocztku do koca dla rozpatrywanego utworu, odnosi si pozorne wraenie, e nie ma on nic wsplnego z poezj religijn, to jednak okazuje si, e podstawowy tok narracji kon struuje poeta w oparciu o elementy kultowe. Jak wykazaem to w mojej studenckiej jeszcze publikacji59, caa, wspaniale udramatyzowana narracja tego utworu jest jedno czenie pomylana jako bezporednie, a czciej jeszcze aluzyjne nawizanie do epite tw i kultowych przydomkw Hermesa, pod jakimi by on czczony w rozlicznych miejscowociach greckich. Wykorzystane to jest przy tym niejednokrotnie do wywo ania lub wzmocnienia efektw humorystycznych zgodnie z artobliwym charakterem caego utworu.
BIBLIOGRAFIA

W y d a n i a t e k s t u i przek.ady. The Homeric Hymns, ed. with comm. by T.W. Allen, W.R. Halliday, E.E.Sikes, 2"d ed., Oxford 1936; Inni Omerici, ed. F. Cassola, Milano 1975; N.J. Richardson, The Homeric Hymn to Demeter, Oxford 1974; TMNOI OMHPIKOI czyli Hymny Homeryckie, tekst, przekad, wstp i opracowanie W. Appel, Toru 2001. O p r a c o w a n i a . Abramowiczwna Z., Etudes sur les hymnes homeriues, Wilno 1937; Aloni A., Aedo e i tiranni. Ricerche sulT inno omerico a Apollo, Rom 1989; Appel W., Zagad nienie jednoci lub podziau homeryckiego Hymnu do Apollona, Meander XL, 1985, z. 1-2, s. 21 nn.; Bhme R., Das Prooimion. Eine Form sakraler Dichtung der Griechen, Bausteine zur Volkskunde und Religionswissenschaft 15, Biihl 1937; Burkert W., Kynaithos, Polycrates and the Homeric Hymn to Apollo, [w:] Arktouros: Hellenie Studies presented to Bernard M. W. Knox, Berlin 1979, s. 53-62; Clay J. S., The Homeric Hymns, [w:] A new Companion to Homer, ed. J. Morris, B. Powell, LeidenNew York 1997; Clay J.S., The Politics of Olympus. Form and Meaning in the Major Homeric Hymns, Princenton 1989; Derevicki, Gom. Gimny, Charkov 1889; Deichgraber K., Eleusinische Frommigkeit und homerische Yorstellungswelt im hom. Demeterhymnus, Akademie Mainz. Geistes-und Sozialwiss. KL. 1950; Frstel K., Untersuchungen zum Homerischen Apollonhymnos, Bochum 1979; Heitsch E., Aphroditehymnus, Aeneas und Homer. Sprachliche Untersuchungen zum Homerproblem, Hypomnemata 15, Gottingen 1965; Janko R., Homer, Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction, Cambridge 1982; Kolk D., Der pythische Apollonhymnus ais aitiologische Dichtung, Beitrage zur Klassischen Philologie 6, Meisenheim 1963; Lenz L., Der homerische Aphroditehymnus und die ristie des Aineias in der Ilias, Bonn 1975; Ludwich A,, Die homerische Hymnenbau, Leipzig 1908;

' ' Liryzacja epopei na podstawie analizy strukturalnej Hymnu do Hermesa. [Referat wygoszony na Zjedzie K Naukowych Modych Klasykw w Warszawie dn. 14 III 1963 r.], Meander XVIII, 1963, z. 7-8, s. 321-338.

182

183

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ - T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO


H e n r y k Podbielski

Mayer H., Hymnische Stilelemente in der fruhgriechischen Dichtung, Diss., KolnWiirzburg 1933; Miller A.M., From Delos to Delphi, A Literary Study of the Homeric Hymn to Apollo, (Mnemosyne), Leiden 1985; Miller A.M., The Address to the Delian Maidens in the Homeric Hymn to Apollo: Epilogue or Transition?, TAPhA CIX, 1979, s. 173-186; Notopoulos J., The Homeric Hymns as Ora Poetry, AJPh LXXXIII, 1962, s. 337-368; Parker R., The Hymn to Demeter and the Homeric Hymns, G&R 38, 1991, s. 1 nn.; Porter H.N., Repetitions in the Homeric Hymn to Aphrodite, AJPh LXX, 1949 s. 270; Podbielski H., La Structure de 1'Hymne Homeriue a Aphrodite a la lumiere de la tradition litteraire, Wrocaw 1971; Reinhardt K., Die Ilias und ihr Dichter, hrsg. von U. Holscher, Gttingen 1961; Solmsen F., Zur Theologie im grossen Aphrodite-Hymnus, Hermes 88, 1960, s. 1-13; Van der Ben, De Homerische Aphroditehymne I, Lampas 13, 1980, s. 40-77; Van der Ben, De Homerische Aphrodite-hymne 2: Ein interpretatie van het gedicht, Lampas 14, 1981, s. 69-110; West M.L., Cynatheus' Hymn to Apollo, CQ 25, 1975, s. 161-170; Windisch E., De hymnis homericis maioribus, Diss., Leipzig 1867; Wunsch R Hymnos, RE IX, szp. 140-183.

"W staroytnoci uwaano Hezjoda za autora szesnastu poematw reprezentuj cych epik dydaktyczn, teogoniczno-kosmogoniczn i genealogiczn. Z tej bogatej twrczoci przetrway w caoci do naszych czasw tylko trzy utwory: Teogonia, Prace i dnie, Tarcza Heraklesa. Tylko dwa pierwsze uznawane s przy tym niepodwaalnie za jego wasne dzieo. Pozostae, przypisywane mu tradycyjnie utwory, takie jak: Ka talog Kobiet, Wielkie Ehoje, Wielkie Prace, Rady Chejrona, Wesele Keyksa, Katabaza Perithoosa, Pie o Melamposie, Paluchy Idajskie, Astronomia, Ajgimios, Katabaza Tezeusza, Objanienia rzeczy cudownych znamy tylko z tytuw i z fragmentw. Dziki odkryciom papirusowym najwicej fragmentw posiadamy z kontynuujcego Teogo ni, najwikszego, wypeniajcego pi ksig, dziea przypisywanego przez ca staro ytno Hezjodowi, pt. Katalog Kobiet, zwanego czsto Ehoje, od incypitu poszczegl nych caostek kompozycyjnych (E hoje" Albo jak ta"), przedstawiajcych kolejne kobiety, ktre w zwizkach z bogami zrodziy herosw, pboskich protoplastw ary stokratycznych rodw greckich. Wiele odkrytych na papirusach tekstw nosi na sobie wyrane znamiona pniejszych czasw (VII-VI wiek), wskazujce, e zainicjowana przez Hezjoda epika genealogiczna bya kontynuowana przez jego naladowcw. Hezjod jest pierwszym poet europejskim, ktry inspirujc si zapewne wzo rami twrczoci bliskowschodniej nie waha si wprowadzi do swych utworw pierwiastka osobistego i przekaza swym suchaczom o sobie i swym yciu sporo kon kretnych wiadomoci. We wstpie do Teogonii (w. 22 n.) zdradzi swe imi i przed stawi si jako natchniony przez Muzy poeta, powoany do goszenia prawdy o spra wach minionych, teraniejszych i przyszych". Prace i dnie opar za na kanwie sporu ze swym bratem Persesem, roszczcym pretensj do odziedziczonej przez Hezjoda czci ojcowskiego majtku. Z tego te poematu dowiadujemy si kilku szczegw o sytuacji materialnej poety, jego przeyciach i troskach zczonych z sytuacj gospo darcz i spoeczn archaicznej Beocji. Jego wynurzenia i dokadna znajomo wszyst kich prac zwizanych z upraw ziemi jednoznacznie wskazuj, e by on osiadym rolnikiem. Ojciec jego nie by jednak rodowitym Beot. Do Beocji przyby jako zbankrutowany kupiec z eolskiej Kyme {Pr. i D. 635), ktr najprawdopodobniej opuci razem z du grup kupcw morskich, ktrzy ok. 750 r. przed Chr. razem z kolonistami z Eubei zaoyli koloni Cumae w Kampanii. Zamieszka w pobliu miasteczka Tespiai u podna Helikonu, zajmujc si prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Hezjod, otrzymawszy po mierci ojca cz tego majtku, wyton i dobrze zorganizowan prac musia zapewni sobie i swojej rodzinie godziwe rodki do ycia. Sdzc z jego porad skierowanych do co najmniej redniozamonych rolnikw, kt-

184

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE 1 TWRCZO

rzy maj zatrudnia do pracy na roli (orki, zasieww, niw) bdcego w sile wieku mczyzn (Pr. i D. 441-446), ktrzy posiadaj sucych do pracy w gospodarstwie (w. 502, 573, 597, 608, 766) i suc do prac domowych, ktrzy s wacicielami pary dorodnych wow i muw, mona wnosi, e rwnie on, mimo narzeka na panujc w Askrze bied (376 n., 638), nalea do do zamonych rolnikw. Nie by wic wdrownym poet czy rapsodem utrzymujcym si ze swego poetyckiego talen tu. Nic wic dziwnego, e jego poezja jest tak odmienna w swym charakterze od dworskiej poezji heroicznej. Jak sam wyznaje (Pr. i D. 654 nn.) tylko raz w yciu opuci Beocj, by uda si drog morsk na poblisk Eubej. Wzi tam udzia w konkursie poetyckim na pogrzebie krla Amfidamasa z Chalkidy. W nagrod za hymn otrzyma pikny trjng, ktry ofiarowa Muzom Helikoskim i ktry po wie lu jeszcze wiekach, jak donosi Pauzaniasz (IX, 13, 3), mona byo oglda w ich wi tyni na Helikonie. Idc za sugestj H. T. Wade-Gery'ego', M. L. West przytoczy cay szereg wakich argumentw przemawiajcych za tym, e wspomnianym aluzyjnie przez Hezjoda hymnem, ktrym zwyciy on w konkursie na igrzyskach ku czci polegego Amfi damasa, moe by jego Teogonia. Najbardziej wymownym tego dowodem jest nie zwyke i jake kontrastujce z postaw przyjt w Pracach i dniach uczczenie w prooimion" Teogonii (w. 80 nn.) i w hymnie do Hekate (w. 430-434) krlw - basileusw, znajdujce usprawiedliwienie w odmiennej sytuacji narracyjnej obydwu po ematw. Hezjod, podobnie jak nowoytni poeci ludowi, wystpujc przed audyto rium monych nie skpi pochwa na ich cze, a kiedy piewa przed ludem, atako wa z kolei arogancj i niesprawiedliwe rzdy krlw. Racj mia zatem B. van Groningen2, gdy twierdzi, e Teogonia bya recytowana przed audytorium basileusw, bo jak tego dowodzi M. L. West3 bya ona najprawdopodobniej adresowana do synw polegego w wojnie Lelantyjskiej Amfidamasa. Tylko przyjcie takiego kontek stu stanowi bowiem uzasadnienie dla wprowadzonej w prooimion" Teogonii po chway krlw i dla reprezentatywnych dla spoeczestwa Eubei warstw: krlw, wo jownikw, jedcw, atletw i rybakw oddanych pod szczegln opiek Hekacie w skierowanym do niej w tym poemacie hymnie (Th. 411-452). Z du doz praw dopodobiestwa mona zatem przyj, e Teogonia bya wanie tym poematem, z kt rym wystpi Hezjod w Chalkis i za ktiy otrzyma w nagrod wzmiankowany trjng.

Wzmianka o odniesionym na Eubei zwycistwie w konkursie poetyckim poczy niona przez poet w Pracach i dniach stanowi bardzo wan wskazwk chronolo giczn. Igrzyska pogrzebowe ku czci Amfidamasa pozostaj bowiem, jak si przyjmu je, w bezporednim zwizku z tzw. wojn lelantyjsk, prowadzon midzy dwoma miastami Eubei Eretri i Chalkis o dzielc je rwnin Lelanton. T wojn wa nie wspomina Tukidydes (I, 15, 3) jako jedyn w dawnych czasach, ktra podzielia ca Hellad na dwa wrogie sobie obozy". Dla wojny tej terminus post quem wyznacza wsplna akcja kolonizacyjna, podjta ok. 750 r. przez obydwa zaprzyjanione jeszcze miasta na Chalcydyce oraz w Pithecusae i Cumae. Terminus ant quem wyznacza na tomiast wzmianka Arystotelesa o charakterystycznym dla tej wojny starodawnym spo sobie walki przy uyciu kawalerii (Pol. 1289 b 36-9). Musiaa ona zatem poprzedzi dokonan w latach 700-680 zmian taktyki wojennej wprowadzajcej falang i ci kozbrojnych hoplitw. Prowadzone na tych terenach wykopaliska potwierdziy, e zamieszkana od epoki brzu wschodnia krawd rwniny lelantyjskiej zostaa bez powrotnie zniszczona przez wojn w ostatnich dziesicioleciach VIII wieku przed Chr.4 Przyjmujc, e Hezjod, gdy odnis zwycistwo w konkursie, nie by pocztku jcym, lecz raczej znanym ju, co najmniej 30-letnim poet, moemy wic w przybli eniu ustali dat jego urodzin na lata 740-730 przed Chr. O dugoci jego ycia nie posiadamy adnych informacji. Z iloci przypisywanych mu poematw mona wno si, e musia by czynnym poet przez dugie lata. Zgodnie z powyszymi wylicze niami jego twrczo poetycka przypadaaby zatem na lata 710-670 przed Chr.

HEZJOD A HOMER Poczyniona przez Hezjoda wzmianka o jego zwycistwie w poetyckim agonie na igrzyskach ku czci Amfidamasa ju w VI wieku przed Chr. staa si pretekstem i pod staw do powstania legendy o rzekomym spotkaniu w powyszym konkursie Hezjoda z Homerem, ktra zostaa przekazana nam w formie fragmentarycznie zachowanego traktatu z czasw Hadriana pt. O Homerze i Hezjodzie, ich pochodzeniu i wspzawod nictwie''. W inspirowanej tekstem Hezjoda legendzie palma zwycistwa moga by oczywicie przyznana wycznie Hezjodowi. Przyznanie przez krlewicza Panedesa zwy cistwa Hezjodowi jako piewcy pokoju nad Homerem opiewajcym wojenne czyny

Essays in Greek History, New York 1958, s. 8; por. Hesiod. Tbeogony, ed. M.L. West, Oxford 1966, s. 44. 2 La composition litteraire archaique grecue, Amsterdam 1960, s. 260. 3 Op. cit., s. 44-45.

4 Por. G.S. Kirk, Hesiod, [w:] The Cambridge History of Classical Literatur, vol. I (1989), p. 1 (repr. 1995), s. 52 5 Por. W. Schmid, O. Stahlin, Geschichte der griechischen Literatur, Bd. I, 1, Berlin 1929, s. 254. Dostpne wydanie: Certamen Homeri e Hesiodi, [w:] Homeri Opera, rec. T.W. Allen, t. V, s. 225-238.

186

187

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

bohaterskie nie znalazo jednak uznania w pniejszej tradycji i okrelenie sd Panedesa" stao si przysowiowe na oznaczenie gupiego i niesprawiedliwego rozstrzygnicia. Powysza anegdota, czc Hezjoda z Homerem w agonie poetyckim, nie tylko czyni obydwu poetw sobie wspczesnymi, lecz take stanowi wyraz docenieniatwrczoci beockiego poety jako godnej rywalki eposu heroicznego. Jest zarazem wiadectwem dostrzeganej rnicy midzy najbardziej reprezentatywnymi nurtami greckiej poezji epickiej. Wprowadzenie Homera jako konkurenta Hezjoda na wspo mniane przez niego igrzyska ku czci Amfldamasa znajduje pene uzasadnienie w tym, e przez ca staroytno tych wanie dwu poetw wymieniano obok siebie niemal automatycznie, gdy mwiono o najstarszych greckich poetach, dostrzegajc w ich twrczoci raczej podobiestwa ni rnice. Obydwu poetw traktowano przy tym jako rwienikw lub rnicych si wiekiem zaledwie o jedno pokolenie. A do wy stpienia gramatykw aleksandryjskich przewaa przy tym pogld o priorytecie chronologicznym Hezjoda6. Pniej podzielano natomiast najczciej opini uczo nych aleksandryjskich, uznajcych Homera za poprzednika Hezjoda. Kwestia relacji chronologicznej midzy Homerem i Hezjodem i ewentualnego wpywu jednego poety na drugiego staa si przedmiotem bada rwnie filologw nowoytnych. Badania stylistyczne i lingwistyczne prowadzone w drugiej poowie XIX i pierwszej XX wieku rozstrzygny, jak si mogo wydawa, ostatecznie t kwe sti na korzy priorytetu Homera. Stwierdzono bowiem, e jzyk i styl epicki Hezjo da jest w zasadzie zbliony do stylu i jzyka Homera, mimo e poematy hezjodejskie zostay stworzone w Grecji ldowej, a nie w Jonii, w odmiennym rodowisku, na iiine tematy i w innych zupenie celach. A. Rzach7, podsumowujc dotyczc tej kwestii dyskusj, stwierdza, e gdybymy przyjli tez o chronologicznym priorytecie Hezjo da, trudno byoby zrozumie, dlaczego tworzy on swoje poematy w dialekcie joskim, a nie w beockim. Skoro tworzy w poetyckim jzyku epickim, jzyk ten musia ju by stworzony przez Homera. Musiao poza tym upyn troch czasu, zanim poe maty Homera dotary do Grecji ldowej i day impuls dla powstania nowego rodzaju poezji. Jest to, jego zdaniem, najlepszy dowd, e utwory Hezjoda s pohomeryckie. Powysz opini podwayy jednak wkrtce pogbione studia nad charakterem jzy ka epickiego, zapocztkowane przez M. Parry'ego8 i kontynuowane po dzie dzisiej szy przez wielu uczonych9. W wiede tych bada okazao si, e za poetyckim jzy-

kiem Homera stoi dugotrwaa tradycja twrczoci ustnej, ktra na dugo przed po wstaniem Iliady i Odysei uksztatowaa w gwnym zaiysie epicki jzyk artystyczny. Zbienoci jzykowe czy stylistyczne nie musz by zatem wynikiem bezporedniego zapoyczenia. Jzyk poematw Hezjoda, podobnie ja jzyk Iliady i Odysei, jest w du ym stopniu jzykiem formuowym, odziedziczonym po kwitncej uprzednio religij nej i epickiej twrczoci ustnej, ktrej echa przetrway przez ca staroytno w imionach przedhomeryckich i przedhezjodejskich poetw: Olena, Muzajosa, Orfe usza, Pamfosa i innych. Tak zwane loci communes i analogie stylistyczne ze wzgldu na ich charakter formuowy nie mog stanowi kryterium chronologicznego. Innych podobiestw, poza jzykowymi, nie stwierdzili nawet najbardziej zagorzali zwolenni cy pogldu o naladownictwie Homera przez Hezjoda. Przeciwnie, ju w 1857 r. G. F. Schoemann10 zwrci uwag na zasadnicz rnic w wyobraeniach religijnych obydwu, poeto w, co oczywicie mona wyjani odmiennymi warunkami rodowiska, innymi zaoeniami poetyckimi i celami eposu heroicznego i poezji religijnej czy dy daktycznej. Jak wykazay badania wspczesnych homerologw i archeologw kla sycznych", Iliada i Odyseja zawieraj wiele ladw wskazujcych na wiek VII, a nawet VI, Hezjoda za nie mona datowa pniej ni na przeom VIII i VII wieku. Bez pieczniej zatem byoby przyj twierdzenie, e obaj poeci korzystali ze skarbnicy jzy kowej i fabularnej tradycji ustnej, przeksztacajc j na wasny uytek zgodnie ze swymi, jake odmiennymi zaoeniami poetyckimi i wiatopogldowymi. Konfronta cja poezji homeryckiej i hezjodejskiej moe by zatem celowa i niezwykle owocna, je li zamiast szukania wzajemnych wpyww i uzalenie wskae waciwe rda wszel kich podobiestw czy rnic w uwarunkowaniach kulturowych, spoecznych i wia topogldowych. Istotne znaczenie ma w tym przypadku rwnie sprawa gatunku lite rackiego, odmiennych zaoe artystycznych i celw, jakim miay suy i suyy po rwnywane poematy. Z charakterem twrczoci teogonicznej Hezjoda wie si np. fakt, e stawia on pytania o pocztek i pochodzenie wiata, o ustanowiony w nim ad i porzdek, ktre wbrew opiniom wielu nowoytnych uczonych nie maj cha rakteru pyta filozoficznych, lecz s przejawem mylenia religijnego i mitycznego. Zainteresowanie Hezjoda yciem spoecznym, problemami etycznymi losem jednost ki, jakie przebija z jego Prac i dni, wynika w gwnej mierze z dydaktycznego charak teru poematu zaangaowanego w problematyk wspczesn. Fakt, e wspczesn sobie epok okrela on jako epok elaza (Pr. i D. 176), a przedstawiony przez Ho-

wiadectwa staroytnych na ten temat zestawia M.L.West (op, cit., s. 47). Z o b . A . Rzach, Hesiodos, RE VIII, szp. 1174. . , 8 W jego rozprawie doktorskiej: L Epithete traditionnelle dam Homhe, Paris 1928. 9 Najwiksze nasilenie tych bada mona byo zaobserwowa tu po 1960 r. Zob. np. J.A Notopoulos, Homer, Hesiod and Achean Heritage of Ora Poetry, Hesperia 29, 1960, s. 177=197; tene, Studies in
7

the Early Greek Ora Poetry, HSCPh 68, 1962, s. 1-77; J.B. Heinsworth, Structure and Content in Epic Formulae. The Ouestion ofthe Unique Expression, C Q 14, 1964, s. 155 nn. 10 Zob. jego: Comparatio Theogoniae Hesiodi cum Homerica, Berlin 1857, s. 25 nn. " Zob. np. A. Snodgrass, Early Greek Armour and Weapons, London 1964, s. 176 nn.

188

189

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

mera wiat bohaterw naley do epoki brzu, nie moe rwnie stanowi dowodu na pniejszy okres ycia autora Prac i dni. Hezjod jest zainteresowany przede wszystkim problemami swojej epoki, poematy homeryckie odtwarzaj a chwa epoki dawno minionej, epoki bohaterw yjcych w okresie brzu. Mimo przestrzeganej do rygo rystycznie konwencji epickiej lady znajomoci elaza s widoczne w obydwu poema tach homeryckich. Metaforyczne uycie w Iliadzie i Odysei epitetu elazny" w odnie sieniu do stanw psychicznych12 wskazuje, e elazo musiao by znane od dawna. Jak widzimy, wszystkie gwne argumenty przytaczane zwykle na poparcie tezy o uprzednioci Homera i jego wpywie na twrczo Hezjoda nie maj siy dowodu. Nic wic dziwnego, e obecnie coraz czciej mona spotka si z argumentami zmie rzajcymi do udowodnienia przeciwstawnej tezy o chronologicznym priorytecie He zjoda. Najwicej argumentw na poparcie tej tezy zgromadzi we wstpie do swego wydania Teogonii M. L. West13. W wietle jego argumentacji naleaoby uzna Teo goni jeli nie za najstarszy w ogle, to przynajmniej za najwczeniej spisany poemat literatury europejskiej. Przekonywajcych dowodw na to jednak nie posiadamy. Ba dania stylistyczne i jzykowe nad dzieami Hezjoda zapocztkowane przez I. Seelschopp14 i kontynuowane przez F. Krafta15, J. Buscha16 czy H. Troxlera17 ukazuj da leko posunit przez beockiego poet racjonalizacj i modernizacj tradycyjnego jzy ka epickiego. Czy jest to jednak rezultat tylko wikszej zachowawczoci Homera jako bezporedniego kontynuatora kwitncej na wiksz skal w poprzednich wiekach po ezji heroicznej, czy wiadectwo o chronologicznym priorytecie jego wystpienia trudno powiedzie. Jedno jest pewne, e tradycja literacka i mityczna, na ktrej bez porednio bazuj poematy Homera, wyprzedza o wieki wystpienie beockiego poety. Mona zatem przyj, e skoro Hezjod zna wyksztacony przez t tradycj jzyk i po trafi z niego w sposb twrczy korzysta, to rwnie nieobce mu byy idee religijne i mitologiczne, jakie po czci znalazy wyraz w epickich poematach Homera. Owoc no ukierunkowanych wiatopogldowo bada twrczoci Hezjoda na tle tradycji homeryckiej potwierdzia zreszt w sposb dobitny rozprawa F. Solmsena18. Okazao si jednak, e rozpatrywanie poezji Hezjoda wycznie w kontekcie epiki heroicznej nie daje odpowiedzi na wiele pyta dotyczcych rde inspiracji dla jego koncepcji dydak tycznych i religijnych. Obok jego wasnej inwencji, do ktrej wielk wag przywizuje
Zob. //. XX, 372, IV 510; Od. XIX, 211, 494. Op.cit.,s. 46-48. 14 Stilistische Untersuchungen zu Hesiod, Hamburg 1934 (repr. Darmstadt 1967). 15 Vergleicbende Untersuchungen zu Homer, undHesiod, Hypomnemata 1963, H. 6. 16 Formen und Inhalt von Hesiods Indiwiduellen Denken, Bonn 1970, s. 25-79. 17 Sprache und Wortscbatz Hesiods, Zurich 1964. 18 Hesiod and Aescbylus, Cornell Studies nr 30, Ithaka 1949, s. 5 nn.
], 12

Solmsen, stoi wielowiekowa tradycja kulturowa i religijna cywilizacji bliskowschodnich, ktr w XX wieku odsoniy archeologiczne odkrycia tekstw ugaryckich czy hetyckich. Dotyczy to zwaszcza tzw. mitu sukcesyjnego oraz przedstawionego w Teogonii sys temu kosmogonicznego. Paralele wschodnie s jednak w wietle wspczesnych bada wymownym elementem inspiracji rwnie dla jego dydaktycznego poematu. Dlatego element ten nie moe by pominity przy analizie obydwu zachowanych poematw, do ktrej obecnie przechodzimy.

Teogonia Poemat rozpoczyna rozbudowana inwokacja do Muz (w. 1-115), posiadajca form prooimionu" w rodzaju hymnw homeryckich", jakimi zazwyczaj poprze dzano recytacje epickie. Prooimia" towarzyszce wspomnianym recytacjom epickim zachowyway jednak sw autonomi. Byy raczej uwarunkowane charakterem uroczy stoci, z okazji ktrych miaa miejsce ta recytacja, ni sam zawartoci recytowanego nastpnie tekstu. Miay zapewni pieniarzowi przychylno uczczonego bstwa i powodzenie w czasie publicznego wystpu. Funkcj t niewtpliwie spenia rwnie interesujce nas prooimion" Teogonii, czego bezporednim wyrazem jest skierowana na poegnanie bogi proba poety: Bdcie pozdrowione, cry Zeusa, i dajcie mi budzc tsknot pie" (w. 104). Wstp Teogonii nie jest jednak autonomiczny. Zosta stworzony specjalnie dla tego dziea i pozostaje z nim w cisym zwizku tematycznym i stylistycznym. Formuuje w nim poeta swj program poetycki, a take w sposb poredni charakteryzuje i oce nia sw twrczo teogoniczn. piewane przez Muzy na Helikonie i na Olimpie hymny na cze Zeusa i wszystkich potg boskich stanowi model dla jego wasnej twrczoci teogonicznej. Forma hymnu na cze Muz, z charakterystyczn dla tego gatunku rozbudowan aretalogi, pozwolia poecie nie tylko przedstawi ich typowe zajcia, przypomnie ich genealogi, moment narodzin, wymowny katalog dziewiciu ich imion, lecz take wprowadzi, zgodnie z konwencj gatunku, scen ich objawie nia si czowiekowi, w tym przypadku samemu poecie, ktry w taki oto sposb opowiada o tym wydarzeniu (w. 22-34): Olimpijskie Muzy, cry berowadnego Zeusa, nauczyy kiedy Hezjoda piknej pieni, kiedy pas owce u stp witego Helikonu. W ten sposb najpierw do mnie przemwiy: Wiejscy pasterze, ze trzewia, same brzuchy wy tylko. Wiemy, jak gosi kamstwa liczne do prawdy podobne, Umiemy te, jeli zechcemy, sam prawd obwieszcza.

190

191

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

Tak powiedziay prawdomwne cry wielkiego Zeusa i zerwawszy rdk kwitnc wawrzynu wrczyy mi bero przecudne. Natchny mnie gosem wieszczym, bym sawi sprawy minione i przysze i poleciy mi uczci wieczny rd bogw szczliwych oraz je sa me opiewa zawsze na wstpie i kocu. Bezporednia wymowa tego objawienia nie wymaga nawet specjalnego komenta rza. Dar poezji, dar goszenia prawdy otrzymuje Hezjod od Muz, cr Zeusa i Mnemosyne (Pamici). Jeli nawet forma powyszej wizji hezjodejskiej jest zgodna z kon wencj literack, jak utrzymuje L. M. West19, tym niemniej jest ona wyrazem gbo kiego przekonania poety o jego specjalnej misji, jak ma wypeni, wyrazem jego wia ry w posannictwo goszenia prawdy boskiej, ukrytej przed oczami zwykych mier telnikw i samouwiadomieniem swej wyjtkowej pozycji pyncej z otrzymanego da ru Muz, ktre choby z racji swej genealogii jako cry Pamici i Zeusa" znaj burz liw histori kosmogoniczn i teogoniczn. Posiadana przez Muzy wiedza o stworze niu wiata i jego boskich wadcach nie miaaby wikszego znaczenia, gdyby nie zosta a przekazana ludzkoci za porednictwem poety. Jeli on, jako propagator prawdy, ktr mu wszczepiy, speni powierzon misj, zostanie nawizany kontakt midzy wiatem boskim i ludzkim. W tym kontekcie szczeglnej wymowy nabieraj sowa poety na temat ulubionych przez Muzy krlw i pieniarzy i na temat ich funkcji spoecznej w. 81-103: Kogo chc uczci cry potnego Zeusa i zobacz, e jest on boskich krlw potomkiem, temu na jzyk lej sodk ros. Z ust jego sodycz pynie, a wszyscy ludzie z podziwem na patrz, kiedy rozstrzyga on spory wydajc suszne wyroki. A gdy przekonywajco przem wi, zaraz spr, choby wielki, atwo potrafi umierzy. [...] Tak wielk ma moc wity dar Muz dla ludzi. Od Muz wic i od Apollona, ucznika, pochodz na ziemi mowie pie niarze i kitarzyci, natomiast od Zeusa krlowie. Szczliwy jest ten, kogo Muzy ko chaj, bo sodki gos pynie z jego ust. Nawet jeli kto odczuwa w swej piersi wieo do znany bl i srodze si nim drczy, to jednak gdy pieniarz, suga Muz, zapiewa mu o sawnych czynach dawnych ludzi i o bogach szczliwych, Olimpu mieszkacach, zaraz mu myl si odmieni i o kopotach zapomni; dar bogi wnet wszystko przemienia. Przypomnienie przez poezj przeszoci niesie jako przeciwwag zapomnienie te raniejszoci. Szczegln rado, jak mona sdzi na podstawie przedstawionych w prooimion" opisw piewanych przez Muzy pieni, sprawiaj suchaczom pieni o tematyce kosmogonicznej i teogonicznej. Poezja teogoniczn, odkrywajc przed czowiekiem waciw natur boskich rzdw nad wiatem, pozwala mu dostrzec prawdziwy sens ycia. Objawienie si poecie Muz, rwnoznaczne z uzyskaniem wia domoci na temat sankcjonujcej ziemsk rzeczywisto boskiej historii wiata, jawi
"Op.cit.s. 159-160.

si jako rodzaj wtajemniczenia, w ktrym doznaje przemiany przede wszystkim sam wtajemniczony, a za jego spraw rwnie wszyscy, ktrzy zapoznaj si z goszon przez niego objawion prawd". Std staje si zrozumiaa autoprezentacja Hezjoda jako poety. Uwypuklenie swej osoby czy si ze zrozumieniem doniosej roli poety jako porednika w przekazywaniu boskiej wiedzy na temat witej historii wszech wiata, ze zrozumieniem posannictwa, jakie on spenia odkrywajc przed oczami od biorcw boskie tajemnice wiata. Poprzedzona hymnicznym wstpem do Muz Teogonia jest w zasadzie rozbudowa nym katalogiem, ktrego porzdek i kompozycj wyznaczaj drzewa genealogiczne. Poprzez rodowody poeta chce usystematyzowa i wczy w ramy jednej boskiej historii cay rnorodny, liczcy okoo 400 postaci panteon, na ktry, jak zauwaa M. L. West20 skada si sze grup bstw: 1. bstwa kultowe (Zeus, Hera, Apollon, Artemis, Demeter etc); 2. bstwa mitologiczne (Tethys, Foibe, Kottos, Gyges, Briareus etc); 3. pewna liczba bstw nieznanych ani z mitu ani z kultu (np. Meliai, Thaumas, Krejos, Keto, Astrajos)21 4. zindywidualizowane poprzez nadane im przez poet imiona bstwa grupowe (Nereidy, Hory, Charyty, Cyklopi, Muzy) 5. ubstwione przejawy ycia biologicznego, spoecznego i psychicznego czo wieka (mier, Sen, Podstp, Walka, Tsknota etc), w ktrych przez ca niemal staroytno widziano istoty konkretne. 6. ubstwione elementy wiata widzialnego (Uranos, Pontos, Eter, Gwiazdy, Noc, Gry, Rzeki etc). W systematyzacji wiata bogw poeta dokonuje podwjnej operacji: czy po szczeglne bstwa w rodziny, decydujc o przynalenoci poszczeglnych bstw do poszczeglnych rodw; poza tym wszystkie rodziny ukada razem z mitami w pewien porzdek kompozycyjny. W przypadku bstw kultowych i mitycznych zwizki genea logiczne wyznaczone ju zostay wczeniej przez mity i kult. W innych wypadkach musia ustali je sam poeta, posugujc si zasad okrelenia podobiestwa znacze niowego przez relacj pokrewiestwa i ssiedztwa. Bstwa posiadajce podobn natu r czone s wic w obrb jednej genealogii, ktra z kolei musi by wczona w usta lony ju wczeniej system, co wymaga duej inwencji od poety. Podkrela si zwykle, e struktura drzewa genealogicznego bogw jest w zasadzie wzorowana na strukturze spoecznej rodziny ludzkiej. Niesusznie jednak do dugo
Op. cit.,$. 31. Zdaniem M.L. Westa s one wprowadzone wycznie ze wzgldu na potrzeby genealogii przez sa mego Hezjoda lub jego poprzednikw {op. cit., s. 32).
21 20

192

193

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

utrzymywano22, co znalazo jeszcze pene odbicie w opinii M. L. Westa23, e w Teogo nii obowizuje struktura matriarchalna. Sdy powysze byy oparte na powierzchow nej obserwacji, e matka jest zwykle podmiotem gramatycznym w przedstawionym przez Hezjoda systemie. Wskazywano poza tym, e mowie s niekiedy postaciami mao znaczcymi (np. Kojos, Astrajos, Pallas)24. Jak wykaza H. SchwabF, poza partenogenez (gdzie rodzce same przez si istoty s bezrodzajowe lub eskie: Chaos, Gaja, Noc, Eris i w pniejszej fazie Hera), zwizki w Teogonii maj charakter patrilinearny. Kryterium stanowi bowiem w tym przypadku porzdek genealogiczny, a nie wiksze lub mniejsze znaczenie ojca lub matki. W przedstawieniu poszczeglnych ro dowodw bstw realizowany jest konsekwentnie porzdek zgodny z ich lini msk prezentowan w poszczeglnych katalogach. I tak np. zgodnie z katalogiem mskich potomkw Pontosa (w. 232 nn.) rozwinity jest szerzej epizod na temat Pontydw: Nereus i jego potomstwo (w. 240 nn.), potomstwo Thaumasa (w. 265 nn.) i Forkysa (w. 270 nn.). Crka Pontosa Keto wystpuje w tym miejscu tylko ze wzgldu na swego ma Forkysa. To samo mona powiedzie na temat epizodu o Tytanach. Za chowany jest w nich ukad zgodnie z ich katalogiem w w. 134-138. Opisane jest za tem kolejno: potomstwo Okeanosa (w. 362 nn.), Hyperiona (w. 371 nn.), Kriosa (w. 375 nn.), Kojosa (w. 404 nn.), Kronosa (w. 453 nn.), Japetosa (w. 507 nn.). Tytanki pojawiaj si wycznie ze wzgldu na swe zwizki maeskie w innym zupenie miejscu i kolejnoci ni w katalogu Tytanw: Tethys (w. 337), Theja (w. 371), Fojbe (w. 404), Reja (w. 453), Themis i Mnemosyne dopiero w zwizkach z Zeusem (w. 901, 915). Patrilinearny porzdek genealogiczny jest zachowany nawet w tych przypadkach, gdy wewntrz gwnego epizodu drzewo genealogiczne wykracza poza jedn generacj. Poza katalogiem potworw, ktry stanowi szczeglny przypadek, ist nieje tylko jeden wyjtek. Jest to zwizek Asterii z Persesem, synem Kriosa i ojcem Hekate. O tym odstpstwie, jak wyjania H. Schwabl26, zadecydoway wzgldy natury religijnej. Wyjtek ten tym bardziej potwierdza regu, e Hezjod wanie tutaj moc no podkrela, e Perses wprowadzi Asteri jako ukochan maonk do swego domo stwa (w. 410). W tej wyjtkowej sytuacji uwypuklony jest wanie dom ma, do kt rego wchodzi maonka. Perses wprowadzony jest poza tym ju wczeniej do genealo gii Kriosa i uczczony rozbudowanym epitetem (w. 377). Z przestrzegan przez poet

zasad porzdku patrilinearnego czy si fakt, e wanie ojciec, a nie matka, jest wcze niej wprowadzony do genealogii. Skrzyowanie linii genealogicznych nastpuje wy cznie poprzez wejcie bogini do rodu z linii mskiej. W tego rodzaju zwizki wstpu j: spord Oceanid Doris (w. 241), Elektre (w. 265), Kallirhoe (w. 288), Styks (w. 383), Klymene (w. 507), Metis (w. 886), Eurynome (w. 907); spord Tytanek Themis (w. 901) i Mnemosyne (w. 915); ponadto Nereida Amfitrite (w. 939). Znajc ju zasady, ktrymi kieruje si poeta przy tworzeniu boskich rodowodw, przyjrzyjmy si pokrtce ich ukadowi na kartach utworu. Histori narodzin bogw rozpoczyna poeta od ukazania trzech samorodnych istot: Chaosu, Gai, Erosa. Po krtkim przedstawieniu wywodzcej si od Chaosu genealo gii ukazuje szeroko rozbudowane drzewo genealogiczne Gai: dzieci zrodzone przez ni sam oraz ze zwizkw z Uranosem i Pontosem (w. 136-239). Wymienione tu dzieci Gai jawi si jako gwni aktorzy nastpnych urywkw. Pontydzi s przedmio tem zainteresowania w w. 240-336, podzieleni na dwie grupy Uranidzi w w. 337819 (Tytani w. 337-619; Sturcy w. 617-819). Epizod o Sturkich, ktrego autentyczno bya czsto podwaana przez nowoytnych badaczy, wchodzi zatem zgodnie z porzdkiem genealogicznym w zakres Tytanomachii. czy zwycistwo Olimpijczykw z udziaem potg pierwotnych i nawizuje tematycznie w opisie wia ta podziemnego do pocztku Teogonii. Zarys genealogii dany do w. 240 rozwinity jest wic nastpnie w peny katalog, ktrego podstaw stanowi zwizek Gai z Ponto sem i Uranosem. Porzdek systematyzacji oparty jest przewanie o zasad chronolo giczn. Kada generacja wraz z jej odgazieniami jest przedmiotem zainteresowania do chwili pojawienia si nastpnych pokole. Jeli jednak jakie drzewo genealogicz ne nie jest zbyt rozwinite, bywa przedstawione od razu do samego koca. Gdyby bowiem bya cile przestrzegana zasada pokole, narastajca liczba mniejszych odga zie staaby si zbyt szybko trudna do przedstawienia. Tak wic np. linia potom stwa Chaosu zostaa podjta natychmiast przez ukazanie dzieci Nocy i Erebu (w. 124 nn.), poniewa te z kolei nie miay adnego potomstwa. Dzieci Nocy poczte bez ojca wymienione s natomiast dopiero w nastpnym pokoleniu. Jedno z nich bowiem (Eryda) posiada liczne potomstwo, ktre wymienione jest ju w obrbie drugiego po kolenia, bo na nim koczy si cay rodowd. Z reguy zwizane ze sob genealogicz nie czci bywaj do siebie przylege. Dzieci Pontosa np. kocz drug generacj, a jego wnuki rozpoczynaj trzeci i wprowadzaj Tytanomachi. Z w. 820 rozpoczyna si nowa cao. Pramatka Gaja wchodzi w nowy zwizek z Tartarosem. Rodzi si z tego zwizku Tyfon, ktrego Zeus musi pokona, by osi gn peni wadzy nad wiatem. Jak zauwaa H.. Schwabl27, Tartar jako ojciec Tyfo27

Zob. F. Dornseiff, Antike undAlter Orient, Leipzig 1959, s. 57. Op. cit.,s. 35. 24 Zob. tame, s. 35. 25 Hesiodos, RE Suplbd. XII, szp. 442 n. 26 Op. cit., szp. 443. Uczony zwraca uwag na anatolijskie pochodzenie kuku Hekate i na znaczenie matki w kultach wschodnich.
23

22

Op. cit., szp. 444

194

195

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

na i m Gai znajduje podobne uzasadnienie mitologiczne jak Uranos i Pontos. Idea Tartaru jako podziemia jest dla Hezjoda nie mniej cile zwizana z ziemi ni idea nieba i morza. W opisie walki Zeusa z Tytanami Tartar jest bowiem wymieniony wrd czterech wielkich czci wszechwiata obok Gai, Uranosa i Pontosa (w. 736 nn., w. 807). Naley przy tym zauway, e Zeus moe sta si wadc wiata dopiero po zwycistwie nad jego synem Tyfonem. Jak sdzi H. Schwabl, wczeniejsza wzmianka o Tyfonie jako mu Echidny w systemie genealogicznym (w. 306 nn.) wskazuje, e nie mona traktowa Tyfona z katalogu potworw i Tyfoeusa z Tyfonomachii (w. 821 nn.) jako dwie rne postacie. Odrzuciwszy Tyfonomachi jako nieautentyczn, naleaoby, jego zdaniem, odrzuci w ten sam sposb rwnie epizod o Tyfonie w katalogu potworw. To z kolei byoby niemoliwe bez naruszenia jedno ci wielu partii poematu. Wzgldy genealogii rzutuj zatem na konieczno uznania Tyfonomachii za autentyczn cz Teogonii. Jest ona niezbdna dla przewodniej idei poematu (ustalenie nowego porzdku wiata) i czy si z systematycznie przedstawio nym cigiem genealogicznym. Jest poza tym antycypowana w katalogu potworw. Do Tyfonomachii, warunkujcej wyniesienie Zeusa do godnoci krla bogw (w. 820-885), bezporednio przylega katalog maestw Zeusa i Kronidw (w. 886-. 937). Ukazujc zwizki maeskie i liczne potomstwo dynastii panujcej, katalog ten uzasadnia niejako wieczn trwao jej panowania. Kompozycyjnie nawizuje on w ten sam sposb po linii ojcowskiej do w. 453 nn., jak zamknita w. 240-819 cao do w. 126-239. Zasad patrilinearnego ukadu genealogii powiadcza w tym wypad ku fakt, e maonki panujcych bogw pochodz z rnych pokole i rnych odga zie rodu. onami Zeusa s: Oceanidy Metis i Eurynome; Tytanki Themis i Mnemosyne; crki Kronosa Demeter i Hera; crka Kojosa Latona. W zwi zek z Posejdonem wchodzi Nereida Amfitryte, a z Aresem' crka Uranosa Afrodyta. Wszystkie byy ju wczeniej wczone w system genealogiczny. W w. 116937 nie pojawia si zatem adna posta, ktra nie miaaby penego uzasadnienia w systemie genealogicznym. Ta cz Teogonii stanowi nieprzerwan i zamknit ca o, w ktrej rodowd kadej istoty, zarwno w linii ojcowskiej jak macierzyskiej, mona cofn a do potg pierwotnych: Gai lub Chaosu. Nastpny katalog koncentruje si wok postaci Zeusa jako ojca w zwizkach z mniejszej rangi boginiami i miertelnymi kobietami, z ktrych urodzeni synowie weszli do krgu bstw olimpijskich (Hermes, Dionizos, Herakles w. 938-964) Reszta Teogonii dotyczy zwizkw bogi z mami miertelnymi, co jest wyranie za powiedziane poprzez inwokacj jako nowy temat. Kada z tych bogi jest uprzednio wprowadzona w porzdek genealogiczny, co mogoby wskazywa i uzasadnia cz no kompozycyjn tego katalogu z poprzedni czci Teogonii.

Z dokonanego przegldu treci Teogonii wida wyranie, e gwny zrb caego systemu genealogicznego wyznaczony jest przez centralny rodowd, prowadzcy od Gai przez Uranosa i Kronosa do Zeusa jako ostatecznego fundatora nowego porzdku przyrodniczego i moralnego wszechwiata. Naley doda, e tej wanie gwnej gene alogii towarzysz obszerne dygresje mitologiczne, ktre w sumie tworz tzw. mit suk cesyjny, wyrastajcy z mitu kosmogonicznego. Stanowi go opowiadanie o penych okruciestwa wydarzeniach zwizanych z sukcesj trzech kolejnych wadcw wszech wiata: Uranosa, Kronosa i Zeusa. Pierwsz cz tego mitu wyznacza opowiadanie na temat zwizku Gai i Uranosa, ich potomstwa i okolicznoci towarzyszcych okalecze niu boga Niebo (Uranosa) wraz z konsekwencjami tego czynu (w. 154-210). Powy sze opowiadanie ukazane jest na tle prezentacji pierwszego pokolenia bogw (w. 123210). Poeta opowiada, jak Gaja po urodzeniu per se Uranosa, Gr i Pontosa wchodzi teraz w zwizek ze swym najstarszym synem, rodzc mu ogem osiemnacioro dzieci, wymienionych w trzech oddzielnych grupach. Pierwsz grup stanowi katalog tzw. Tytanw: szeciu synw i sze crek; s to: Okeanos, Krejos, Kojos, Hyperion, Japetos, Theja, Reja, Themis, Mnemosyne, Fojbe, Tethys. Na ostatnim miejscu jako najmodszy ze wszystkich, a zarazem najpotniejszy wymieniony jest Kronos. Ce chuje go przy tym nienawi i wrogi stosunek do ojca (w. 133-138). W grupie dru giej wymienieni s trzej potni Cyklopi: Brontes, Steropes i Arges, ktrzy zgodnie z etymologicznym znaczeniem swych imion ucieleniaj wizualne i suchowe aspekty burzy. Wymowna jest uczyniona w tym miejscu wzmianka, e oni wanie wyposayli Zeusa w jego najpotniejszy or: piorun i grzmot (w. 139-146). Trzej kolejni sy nowie Uranosa i Gai przedstawieni s przede wszystkim w aspekcie reprezentowanej przez nich siy. S to: Kottos, Briareus i Gyges. S ogromni, potni", groz budzi uywanie ich imion, trwog sia i sam widok". Kady z nich ma sto rk i pidzie sit gw wyrastajcych z potnie uminionych ramion (w. 147-153). Bezporednio po katalogu Sturkich rozpoczyna poeta zwiz opowie na temat dramatycznych wydarze na tle nienawici Uranosa do jego potomstwa. Wszystkie nowo narodzone dzieci ukrywa Uranos na powrt w onie Ziemi1' i nie wypuszcza na wiato. Obarczona uwizionym w swym onie" potomstwem Gaja postanawia ukara za to Uranosa. Przygotowuje podstpnie ogromny zbaty sierp" i zwraca si do swych dzieci ze sowami zachty do wspdziaania w ukaraniu haniebnego po stpowania" ich ojca. Na jej wezwanie odpowiada jedynie wielki, chytrze mylcy Kronos", podczas gdy inne dzieci z przeraenia i lku przed ojcem zastygaj w mil czeniu. Kronos przyrzeka speni planowany przez ni czyn zemsty. Kiedy wic z na dejciem nocy zbliy si wielki Uranos" do Gai, by okry j ca" i leg z ni w mi osnym ucisku, ukryty w kryjwce Kronos odcina mu zbatym sierpem" jego m-

196

197

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

skie czonki i odrzuca je daleko. Naley zauway, e poeta pomija cakowitym mil czeniem reakcj Uranosa. Nie wspomina te ani sowem o skutkach tego czynu dla Gai, Kronosa i uwizionego potomstwa. Koncentruje za ca uwag na opisie i wyli czeniu istot, ktre urodziy si w konsekwencji tego okaleczenia. Z krwi okaleczonego Ziemia rodzi Erynie i potnych, lnicych zbroj Gigantw oraz Nimfy Melijskie. Odcite czonki Uranosa wpadaj do morza. Z powstaej piany wynurza si po pew nym czasie w okolicy Cypru Afrodyta. Poprzez okolicznoci jej urodzin usiuje poeta wyjani zarwno jej imi, jak i szereg epitetw kultowych. Dopiero po dokadnym opisie charakteru i funkcji bogini informuje krtko o reakcji okaleczonego Uranosa. Istotna jest przy tym dla poety i w tym przypadku wycznie geneza imienia Tytanw jako sprawcw okrutnego czynu. Wymowna jest rwnie zapowied kary, ktr bd zmuszeni w przyszoci za ten czyn zapaci. Zapowied ta stanowi ju aluzyjne przy gotowanie akcji Zeusa, ktrej przedstawienie bdzie przedmiotem dalszej czci mitu sukcesyjnego. Drug cz mitu sukcesyjnego wyznacza opowiadanie na temat podwjnych na rodzin potomstwa Kronosa i Rei (w. 453-506). Kronos poyka swoje dzieci, by unik n przepowiedzianej mu przez Gaj detronizacji na rzecz potniejszego potomka. Jednake za rad teje Gai, ktra uprzednio wspuczestniczya z Kronosem w okale czeniu Uranosa, Rea uciekajc si do podstpu ukrywa w grocie" na Krecie najmod szego syna Zeusa. Okrutnemu ojcu podaje za do poknicia zamiast dziecka za winity w pieluszki kamie. Zeus tymczasem bez przeszkd osiga peni dojrzaoci i si. Staje si na tyle potny, e potrafi ju przez podstp i gwat" zmusi Kronosa do wydania na wiat poknitego uprzednio przeze potomstwa. Dziki powyszej akcji Zeusa rodz si ponownie wszystkie jego siostry i bracia. Kronos wypluwa naj pierw poknity na samym kocu kamie. Ten wanie kamie umieszcza Zeus w witym Pytho u stp Parnasu, jako przedmiot kultu dla ludzi i ywy znak wyda rze, ktre miay miejsce w prahistorii wiata (w. 453-506). Od opisu narodzin Zeusa przechodzi z kolei poeta w trzeciej czci swej opowieci mitycznej do uzasadnienia jego krlewskiej wadzy, do przedstawienia, w jaki sposb przez pokonanie Tytanw i potwornego Tyfona" zosta krlem wszechwiata i twr c nowego porzdku. Zapowied upadku Tytanw wkada poeta w usta Uranosa ju w momencie jego okaleczenia przez Kronosa (w. 210). Akcj Tytanomachii przygo towuje poza tym wymieniajc w katalogu Uranidw dwie triadyczne grupy bstw: Cyklopw i Sturkich (w. 139-152). Zostali oni, jak wiadomo, wraz z caym potom stwem pierwszej pary boskiej uwizieni w onie Ziemi". Cyklopw uwalnia Zeus jeszcze przed rozpoczciem Tytanomachii, biorc w ten sposb w swe posiadanie po darowane przez nich piorun, grzmot i byskawic. Kiedy nierozstrzygnita walka

trwaa ju dziesi dugich lat, Zeus wraz ze swymi brami, korzystajc z proroctwa Gai, uwalnia rwnie olbrzymich Sturkich (w. 626). Karmi ich nektarem i ambrozj oraz wzywa na pomoc do walki z Tytanami. Sturcy zgadzaj si chtnie. Wdziczni za wyprowadzenie ich na wiato i obdarzenie niemiertelnoci staj si sojusznikami Zeusa. Rozpoczyna si teraz okrutna bitwa. Sturcy ciskaj olbrzymie gazy na Tyta nw, Zeus za, uzbrojony w atrybuty boga burzy, miota ogniste pioruny, w zwizku z czym walka przeobraa si w rodzaj kosmicznego poaru. Od grzmotw cay wszechwiat dry w swych posadach (w. 671-712). Pokonanych Tytanw Sturcy wrzucaj do Tartaru, tak gboko pod ziemi, jak wysoko od niej oddalone jest nie bo", miejsce zamieszkania zwyciskich bstw olimpijskich. Utworzone w ksztacie przeyku" wejcie do Tartaru zabezpiecza Posejdon potrjnym murem. Na stray te go wejcia stawia za Zeus Sturkich olbrzymw. Stanowi to gwarancj, e Tytani nie wydostan si ju nigdy na powierzchni. Kiedy Tytani zostali ju strceni do Tartaru, pojawia si nowy przeciwnik Zeusa. Gaja wchodzi w zwizek z Tartarem i rodzi potwornego Tyfona smoka o stu go wach, wyposaonych w ziejce ogniem oczy i w straszne migajce jzyki, ktre wyda way najbardziej przeraliwe dwiki. Potwr staby si wadc wiata, gdyby nie pod j z nim walki Zeus, uzbrojony podobnie jak w kocowym etapie walki z Tyta nami w piorun, grzmot i byskawic. Walka z Tyfonem w kulminacyjnym punk cie rwnie przeksztaca si w kosmiczn poog. ar obejmuje wszystkie czci kos mosu, dochodzc a do uwizionych w Tartarze Tytanw (w. 841-868). Pokonanego Tyfona wrzuca Zeus do Tartaru. Po zwycistwie nad Tytanami i Tyfonem bogowie olimpijscy ogaszaj Zeusa (za rad Gai w. 884) krlem bogw. On za rozdziela im funkcje. Jest to pierwszy przejaw wadzy nowo kreowanego krla bogw. Nie mwi poeta na ten temat szerzej w tym miejscu, poniewa ju wczeniej przy okazji opisu narodzin poszczeglnych bstw niejednokrotnie wspomina o przydzielonych im funkcjach w krlestwie Zeusa. Przed walk z Tytanami Zeus wezwa wszystkich bogw na Olimp i przyrzek, e kady, kto przyjdzie mu z pomoc, zatrzyma swj urzd, a jeli kto nie otrzyma go za panowania Kronosa lub zosta przeze pozba wiony nalenego mu udziau" w rzdach nad wiatem, odzyska go zgodnie ze spra wiedliwoci (w. 390 nn.). Na apel pierwsza zgosia si Styks, prowadzc swe dzieci: Zazdro (Zelos), Zwycistwo (Nike), Si (Kratos), Przemoc (Bie). Zeus uczyni cr k Okeanosa wielk przysig bogw", a jej dzieci zatrzyma przy sobie (w. 383403). Wyrnienie Stygi jako wielkiej przysigi bogw nie jest tu przypadkowe. Re prezentowane przez jej potomstwo: zazdro, zwycistwo, sia i przemoc, pozostajce do dyspozycji nowo kreowanego krla bogw, staj si atrybutami jego wadzy i jed noczenie jako aspekty wielkiej przysigi" gwarancj nienaruszalnoci i trwaoci jego

198

199

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

panowania, czemu daje poeta wyraz powtrnie w dugiej dygresji na temat witej wody" Stygi (w. 775-806). Charakter tego panowania ilustruj z kolei liczne zwizki maeskie Zeusa, ktrych opisem wieczy poeta swj poemat o narodzinach bo gw (w. 886-944). Wymowne w tym kontekcie s zwaszcza dwa jego pierwsze maestwa: z Metis i z Temid. W relacji na temat maestwa z Metis (Mdro) przeksztacony jest, jak si zdaje, pierwotny motyw mityczny, wyraony najpeniej w historii Kronosa. Jak Kronos z obawy przed narodzinami potniejszego sukceso ra poyka swoje dzieci, tak Zeus z tej samej przyczyny pokn, za rad Gai i Uranosa, brzemienn ju maonk, ktra miaa mu urodzi w przyszoci (jako drugie dziecko) potniejszego od niego syna. Unikn w ten sposb narodzin ewentualne go sukcesora, zapewniajc sobie wieczne rzdy nad wiatem. Zawarta jest poza tym w powyszym opisie alegoria zwizana z imieniem Metis (mdro"). Poknita Mdro" mieszka na stae w Zeusie, jest jego immanentn cech28. Kryje si tu te niewtpliwie prba wyjanienia jednego z najbardziej znamiennych epitetw Zeusa unttETa, a take etiologii tradycyjnych narodzin Ateny z gowy Zeusa. Tylko tym bowiem mona wytumaczy fakt, e Zeus poyka Metis, zanim zdya ona urodzi poczt w swym onie crk, ktra przecie nie zagraaa panowaniu ojca. Atena jako crka Metis moe sta si uosobieniem mdroci, a jako zrodzona z sa mego Zeusa staje si jego eskim dubletem. Nastpne maestwo Zeusa ma rw nie charakter alegoryczny. Temida, a wic prawo boskie", rodzi Zeusowi trzy Ho ry: Praworzdno (Eunomia), Sprawiedliwo (Dike) i Pokj (Eirene) oraz trzy Mojry: Klotho, Lachesis i Atropos. Zwizek Zeusa z Temid, jak widzimy, od zwierciedla raz jeszcze charakterystyczne poczenie porzdku przyrody (Hory) ze spoecznym porzdkiem rzdw krlewskich (praworzdno) i podziaem dbr (moimi). Tak zatem w gwnych zarysach przedstawia si opowie mityczna, opowiedziana przez poet przy okazji prezentacji katalogw potomstwa Uranosa i Gai, Kronosa i Rei oraz Zeusa. Wymaga ona niewtpliwie przynajmniej krtkiego komentarza29. Przede wszystkim naley zwrci uwag na fakt, e przedstawiona przez Hezjoda opowie znajduje do bliskie paralele w starszej o kilka wiekw literaturze mitolo gicznej Hurytw, Hetytw, Fenicjan i Babiloczykw. Najbardziej uderzajce podo biestwo do historii Uranidw mona dostrzec w hurycko-hetyckiej pieni O krle-

stwie niebieskim50 i Pieni o Ullikumi oraz w starofenickiej kosmogonii Sanchuniathona, przekazanej przez Filona z Byblos (I/II wiek)31. Zachowany w duych fragmentach na glinianych tabliczkach w stolicy Hetytw Hatusas tekst przejtego od Hurytw poematu O krlestwie niebieskim opowiada o wymuszanej (co 9 lat) przemoc sukcesji wadzy na niebie przez czterech kolejnych boskich krlw, obdarzonych imionami: Alalu, Anu, Kumarbi, Teszup. Bezpored nich analogii w micie hezjodejskim nie znajduje tylko pierwszy wadca nieba Ala lu, zdetronizowany przez boga Anu (Niebo). Natomiast Anu, podobnie jak hezjodejski Uranos, jest nie tylko pozbawiony wadzy przez odpowiadajcego Kronosowi bo ga Kumarbi, ale rwnie przez niego okaleczony. Okolicznoci tego okaleczenia s wprawdzie zupenie inne, gdy Kumarbi dopada Anu w pocigu i walczc z nim od gryza mu jego ldwie i je poyka", tym niemniej analogia nie traci swojej wymowy. Podobnie jak w Teogonii po okaleczeniu Uranosa, tak i tu w konsekwencji okalecze nia Anu rodz si nowe istoty. W tym przypadku sytuacja jest bardziej drastyczna. Kumarbi jest ukarany za swj ohydny czyn i zgodnie z przepowiedni Anu staje si, bdc mczyzn, potrjnie brzemiennym. Z nasienia, ktre zdoa wyplu, narodzia si potna rzeka Aranzah (Tygrys), a w swoim wntrzu pocz dwa potne bstwa: Teszupa, boga burzy i jego wezyra, Taszmi, ktre bdzie musia urodzi. Chocia ta bliczka zawierajca dokadny opis narodzin boga burzy jest do mocno uszkodzona, udao si uczonym zrekonstruowa przebieg dalszych zdarze32. Nie ulega wtpliwo ci, e dorosy ju Teszup, wspomagany przez starsz generacj bogw na czele z Anu, podj walk z Kumarbim i go pokona. Ostatecznym wadc staje si wic bg burzy Teszup, ktry podobnie jak grecki Zeus, aby zapewni trwao swych rzdw, musi pokona buntujce si przeciw jego wadzy poprzednie pokolenie bogw. Analogi z Tyfonomachi przynosi Pie o UllikumP, ktra przedstawia bunt Kumarbiego prze ciw nowym rzdom boga burzy. Kumarbi, aby pokona nowego krla wiata, zapadnia wielk ska, z ktrej wyrasta olbrzymi diorytowy m", Ullikumi, sigajcy gow nieba, oparty na ramionach huryckiego Atlasa Upelluri. W walce ze skalistym po tworem bezskuteczne okazuj si nawet pioruny, ktrymi dysponuje bg burzy. Dopie ro udzielona przez boga mdroci Ea rada, by odci jego stopy od podstawy sierpem, ktrym kiedy oddzielono Niebo od Ziemi", pozwala go ostatecznie pokona.
30 Taki tytu nada temu poematowi H.G. Gueterbock jako wydawca i komentator jego tekstu. Zob. Kumarbi: Mythen vom churritischen Kronos. ZiirichNew York 1946. Angielski przekad poemasu do konany przez tego uczonego ukaza si w American Journal of Archeology" (52, 1948, s. 123 nn.). 31 Tekst Filona znamy porednio dziki Euzebiuszowi Praeparatio Evangelica, I, 10, 1-53. 32 Rekonstrukcj t zawdziczamy A. Goetze, tumaczowi tego tekstu na jzyk angelski: Ancient Near Eastern Texts relatingto the Old Testament, ed. J.B. Pritchard, 2"d ed., Princenton 1955, s. 120 nn. 33 Op. cit., s 125 nn.

Por. Solmsen, Hesiod andAeschylus, s. 67. Szczegowej analizy rego mitu dokonalimy w rozprawie: Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda, Lublin 1978, s. 129-177.
25

28

200

201

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

Mimo zauwaalnych rnic koncepcja walki boga burzy z Ullikumi i Zeusa z Tyfonem stwarza siln analogi. Obydwa potwory zagraaj zdobytej ju wadzy najwy szego bstwa. Zwycistwo nad nimi jest wic ostatecznym aktem walki z potgami zakcajcymi porzdek wiata, gwarantujcym trwa supremacj nowego krla bo gw, stabilizacj jego wadzy i nowego porzdku. Odkrycie wczeniejszego modelu hezjodejskiej Tyfonomachii uwaane jest przez wielu badaczy za jeden z dowodw przemawiajcych za autentycznoci tego epizodu w Teogonii. H. Otten, ktry jako pierwszy dokona publikacji tekstw hetyckich w ich orygi nalnym pimie klinowym, pierwszy te zwrci uwag na szereg analogii midzy nimi i hezjodejsk wersj mitu sukcesyjnego34. Trzy pokolenia bogw hetyckich, reprezen towanych przez Alalu, Anu i Kumarbiego, zestawi z Gaj, Uranosem i Kronosem. Zwizek Alalu i Kumarbiego w walce z bogiem nieba Anu przypomina, jego zda niem, zwizek Gai. z Kronosem, ktry przy okaleczeniu Uranosa wystpuje w podob nej roli jak Kumarbi. Przejty od Sumerw bg Anu oznacza, podobnie jak Uranos, niebo" i zostaje okaleczony przez swego nastpc. Z krwi okaleczonego boga rodz si w obydwu wersjach mitu pewne boskie istoty. U Hetytw mit ten nie ma, jego zdaniem, znaczenia kosmogonicznego, jakie posiada u Hezjoda, gdzie Uranos i Gaja stanowi pierwsz kosmogoniczn par, a okaleczenie Uranosa ma by symbolicznym wyrazem aktu oddzielenia nieba od ziemi. H. Forrer35 podkrela natomiast polityczny charakter opowieci hetyckich. Na wschodzie historia wiata bya histori krlowania poszczeglnych bogw. Opowiada nia Hurytw i Hetytw relacjonujc, w jaki sposb doszo do upadku ich gwnego b stwa, wyjaniay tym samym ludowi, dlaczego skoczyy si dawne zote czasy". Opo wiadanie o huryckim ojcu bogw Kumarbim przedstawia w tym ujciu pierwszy okres panowania Hurytw nad wiatem" i z tego wzgldu byo poprzedzone histori panowania bogw pochodzenia babiloskiego (Anu, Ea). Przedstawiona przez He zjoda sukcesja wadzy krlewskiej na niebie w ukazanym cigu: UranosKronos Zeus, zdaniem H. Forrera, pozostaaby niezrozumiaa na terenie greckim. bez uwzgldnienia wpywu modelu wschodniego. Nie znajduje bowiem odpowiednika w politycznym systemie Grecji. O przejciu hetyckiej wersji mitu huryckiego przez Grekw wiadcz, jego zdaniem, ponadto analogie dotyczce okaleczenia boga Niebo i zwizanych z tym faktem nastpstw. Grecy mieli jedynie zmodernizowa mit hurycki przez wprowadzenie do aktu kastracji motywu sierpa. Nie mona jednak w tym wypadku, jak zauwaa A. Lesky36, mwi o greckiej modernizacji mitu, gdy motyw

oddzielenia nieba od ziemi za pomoc sierpa pojawia si dwukrotnie w Pieni o Ullikummi. Paralele hurycko-hetyckie wskazuj zatem, jego zdaniem, nie tylko na blisko wschodni genez motywu okaleczenia Uranosa, lecz rwnie rzutuj na jego inter pretacj w kategorii kosmogonicznego aktu oddzielenia nieba od ziemi"37. Jak wyej wspomnielimy, hezjodejsk historia zwizana z postaciami Uranosa, Kronosa i Zeusa znajduje wymowne analogie rwnie w kosmogonii fenickiej Sanchuniatona i w babiloskim poemacie o stworzeniu wiata Enuma Elisz. Nie ma jed nak potrzeby w tym krtkim zarysie wchodzi w szczegy tego zagadnienia, bo jak sdzimy omwiona wyej paralela hurycko-hetycka jest ju wystarczajcym wiadectwem bliskich zwizkw kulturowych Grecji z cywilizacjami staroytnego Wschodu, datowanych najprawdopodobniej od epoki mykeskiej38. Zdaniem L. M. Westa39 na tak wczesne zetknicie si Grekw z religijn i mitologiczn literatur Wschodu wskazuje daleko posunita asymilacja motyww tej literatury na gruncie greckim. I tak np. w ujciu Homera i Hezjoda zatraciy ju zupenie swj pierwotny charakter atrybuty i epitety Zeusa zwizane z funkcj boga burzy. Byskawice i grzmoty s przede wszystkim jego orem, ktre decyduje o potdze i supremacji jego wadzy. Wszystkie bstwa wystpujce w opowiadaniu hezjodejskim maj charakter tradycyj nie grecki. Zapomniane zostay azjatyckie miejscowoci. Historia Kronosa zwizana jest przez Hezjoda ju z Delfami, w ktrych zachowano i pokazywano poknity przez niego kamie (w. 498 nn.). Mona by zatem sdzi, e asymilacja mitw wschodnich dokonaa si w krgu kapanw i poetw delfickich, ktrzy wedug relacji autora homeryckiego Hymnu do Apollona (w. 470 nn.) pochodzili pierwotnie z Krety. Na zwizek z Kret wskazuje za wzmianka o ukryciu i wychowaniu w jej grocie Zeusa {Th. 477 nn.), ktra - jak dowodzi tego M. L. West40 stanowi jedn z przesanek do twierdzenia, e mit ten zosta przejty ze Wschodu w okresie kultury kreteskomykeskiej. Biorc pod uwag fakt, e w opowieci Hezjoda przetrway relikty bliskowschod nie, zasymilowane prawdopodobnie w epoce o kilka wiekw poprzedzajcej jego po etyckie wystpienie, jej wyjanienia rwnie winnimy szuka w historii, wierzeniach i kulturze narodw staroytnego Wschodu. Nie wystarcza nam ju dzi interpretacja wybitnego religioznawcy O. Gruppe41, ktry racjonalizujc hezjodejsk opowie
Pierwszy tak interpretacj zaproponowa A. Lang (Custom andMyth, London 1885, s. 45). Dokadn analiz wszystkich paraleli wschodnich mitu hezjodejskiego zob. Podbielski, Mit kosmogoniczny w Teogonii Hezjoda, s. 35-62; M. Popko, Orientalna geneza Teogonii" Hezjoda, Meander 26, 1971, nr 11-12, s. 463-473.
38 37

Vorderasiatische Mythen ais Vorlaufergriechischer Mythenbildung, Berlin 1949, s. 145 n. Gottergeschicbte ais Wehgeschichte in alten Orient, Forschungen und Fortschritte 1935, s. 398 n. GriechischerMythos und Yorderer Orient, Saeculum 6,1955, s. 43.

^ Op. cit.,s. 28 n. Oj). cit.,s.29. 41 Griechische Mythologie undReligionsgeschichte, Munchen 1906, s. 425 n.
40

202

203

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

stwierdza, e chodzi w niej o wytumaczenie, w jaki sposb pierwsze pokolenie bo gw, oparte na bezprawiu i charakteryzujce si rodzeniem wszelkiego rodzaju po tworw i niesychan wprost podnoci, ktra niszczya wszystko, co zdoao si uro dzi, zostao zastpione przez aktualny, uregulowany porzdek przekazywania ycia przez istoty sobie podobne. Nie satysfakcjonuje te dzisiejszego czytelnika Teogonii wyjanienie najwybitniejszego niemieckiego filologa przeomu XIX i XX wieku U. Wilamowitza von Moellendorfa, ktry odrzucajc wszelkie analogie etnologiczne42, w micie Hezjoda o Uranosie i Gai widzia symboliczne wyjanienie uyniania gleby przez wody niebieskie. Przy tym kastracja Uranosa ma symbolizowa wyelimi nowanie Nieba z grona dziaajcych potg wiata. Szerok akceptacj religioznawcw, filologw i historykw filozofii staroytnej zyskaa natomiast oparta na analogii do polinezyjskiego mitu Maorysw interpretacja A. Langa, ktry pierwszy wysun hipo tez, e mit Hezjoda na temat okaleczenia Uranosa jest jedn z wersji mitu o oddzie leniu nieba i ziemi43. Teza Langa zyskaa rang klasycznej interpretacji mitu hezjodejskiego dziki dwu pniejszym na ten temat rozprawom: W. Staudachera i F. M. Cornforda. W. Staudacher w swej rozprawie doktorskiej44 zgromadzi wszelki moli wy materia porwnawczy, dostarczony przez etnologw i orientalistw na temat mi tycznego motywu oddzielenia bd oddalenia Nieba od Ziemi, by na tej podstawie pokaza, e poza Grecj i Indiami, w ktrych przetrway relikty tego motywu w for: mie obcych wpyww, w caej kulturze indoeuropejskiej brak jest jakiegokolwiek jego ladu. Motyw ten natomiast ma wystpowa w tekstach religijnych i w mitach na te rytorium staroytnej Palestyny, Babilonu, Fenicji, Hurytw. i Hetytw i Egiptu. Na ley jednak zauway, e adna z przytoczonych przez Staudachera paraleli staroyt nych, poza legend egipsk na temat bogini nieba Nut, ktr jej ojciec, bg powietrza Szu, oddziela od jej maonka, boga ziemi Geb, nie zawiera w zasadzie motywu o od dzieleniu Nieba od Ziemi. Rozcicie Tiamat w Enuma Elisz, podobnie jak opis w Ksidze Rodzaju (1, 6-8), jest aktem rozdzielenia i uporzdkowania wd, Nie ma te mowy o oddzieleniu Nieba od Ziemi w przywoanym przez Staudachera micie huryckim o Kumarbim. Ucieczka Anu do nieba nie moe stanowi wystarczajcego argumentu, wobec braku jakiejkolwiek wzmianki o sytuacji zblienia midzy niebem i ziemi. Ten za mit stanowi najblisz paralel z hezjodejskim opowiadaniem na temat okaleczenia Uranosa. Jedynym poza legend egipsk rdem znanym nam

Der Glaube der Hellenen, Bd. 2, Berlin 1931, s. 243. Zob. jego: Gustom and Myth, London 1885, s. 45 nn. oraz Myth, RitualandReligion, Vol. I, Lon don 1887, s. 299. 44 Die Trennung von Himmel und Erde. Ein vorgriechiscbes Schopfungsmythus bei Hesiod und den Orphiker, Ttibingen 1942.
43

42

z tradycji mitycznej staroytnego Wschodu, bezporednio ukazujcym podzia pier wotnej jednoci nieba i ziemi jest nastpujca wzmianka w hurycko-hetyckiej pieni O Ullikummi, woona w usta podtrzymujcego niebo Upelluri: Kiedy niebo i zie mia byy budowane na moich ramionach nic o tym nie wiedziaem. I kiedy bo gowie przyszli i rozcili ostrym narzdziem niebo i ziemi na dwie poowy nie po wiedzieli mi o tym rwnie"45. W ocalaych tekstach staroytnego Wschodu motyw rozdzielenia nieba i ziemi nie pojawia si zbyt czsto. Powysze dwa wiadectwa mo gyby jednak stanowi wystarczajcy dowd na jego stosunkowo wczesne pojawienie si w kulturze basenu rdziemnomorskiego, poprzedzajce o kilka wiekw twrczo Hezjoda. Nie moe to jednak stanowi wystarczajcej podstawy do przyjcia a priori, e kosmogonia i mit sukcesyjny w ujciu Hezjoda musz si na tym motywie opiera. A takie zaoenie ley u rda zarwno interpretacji Staudachera, jak i Cornforda. Rnica midzy obydwoma ujciami jest jednak wyrana. O ile Staudacher dy do wykazania, e u Hezjoda motyw ten jest ju tylko odleg reminiscencj i zdawionym reliktem matriarchalnej kultury przedaiyjskiej, to Cornford szuka konsekwentnie w micie na temat okaleczenia Uranosa potwierdzenia orfickiej idei o pierwotnej jed noci nieba i ziemi, ktrej podzia mia zapocztkowa istnienie wiata. Reprezento wane przez kastracj oddzielenie nieba i ziemi jest, jego zdaniem, rwnoznaczne z ich wyodrbnieniem si jako samodzielnych bytw, a wic z kosmogonicznym aktem ich powstania. Lekceway on przy tym fakt, e w przedstawieniu Hezjoda Ziemia (Gaja) jest matk Nieba (Uranosa), a nastpnie rwnie jego maonk i e oboje traktowani s od pocztku jako oddzielne byty. Zbliaj si do siebie tylko jako maonkowie w czasie nocy. Ten fakt przypisuje on wycznie mitycznej formie opowiadania, kt ra z koniecznoci posuguje si upersonifikowanymi i samodzielnymi postaciami"46. F. M. Cornford, dc do wykazania, e hezjodejski opis powstania wiata jest jedynie zredukowan i spekulatywn form opowiedzianego nastpnie mitu, motyw okale czenia Uranosa zestawia z procesem wyodrbnienia si nieba i ziemi przez powstanie chaosu, rozumianego jako rozdzielajca je przestrze. Dlatego wanie chaos musia narodzi si jako pierwszy, gdy dopiero w wyniku powstania reprezentowanej przeze przestrzeni mogy si wyodrbni ziemia i niebo. O tym, e w wyniku okaleczenia Ura nosa powstay wyodrbnione ziemia i niebo, wiadczy to, e Kronos, ktry dokona te go aktu, zyska miano krla bogw. Jest wic poniekd traktowany jako stwrca wiata. Kronos nie moe by jednak traktowany jako stwrca wiata, gdy tego pojcia brak w systemie teogonicznym Hezjoda, a fakt, e zosta krlem bogw, tumaczy si doskonale w wietle wschodnich paraleli mitu sukcesyjnego. Paralela z babiloskim
45 46

The Song of Ullikummi, New York 1952, Tab. III, w. 48. Principium Sapientiae, s. 198; The Unwritten Philosophy, s. 100.

204

205

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

Mardukiem, ktra nasuna Cornfordowi powysze spostrzeenie, nie jest wic ade kwatna. Walka Marduka z Tiamat nie moe by zestawiona na jednej paszczynie z okaleczeniem Uranosa. Motyw rozcicia Tiamat nie dotyczy poza tym, jak bdnie sdzi Cornford47, stworzenia nieba i ziemi, w zwizku z czym paralela z okaleczeniem traci nadan jej przez uczonego wymow. Warto w tym miejscu zwrci uwag rw nie na fakt cakowitego braku motywu kastracji w zebranych przez W. Staudachera mitach o rozdzieleniu nieba od ziemi. Jest to wymowne wiadectwo, potwierdzajce, e wyjanienia motywu kastracji Uranosa naley szuka raczej gdzie indziej ni w kosmogonicznym akcie oddzielenia nieba od ziemi. Bardziej owocna okazaa si w tym przypadku prba powizania caej hezjodejskiej opowieci mitycznej na temat historii Uranosa, Kronosa i Zeusa i jej paraleli bli skowschodnich z rytuaami i religi wschodnich bstw podnoci. Z dokonanej przez nas analizy tej opowieci w wietle bliskowschodnich mitw i rytuaw48 stao si ja sne, e to one stanowi waciwy kontekst dla zrozumienia drastycznych motyww kastracji Uranosa, uwizienia potomstwa Gai i Uranosa w onie Ziemi, poykania nowonarodzonych dzieci Rei przez Kronosa, ukrycie Zeusa w onie Ziemi" na Kre cie. Religijne znaczenie kastracji jako aktu majcego zapewni podno natury i y zno ziemi jest nam najlepiej znane z rytuau i mitu zwizanego z kultem Wielkiej Matki azjatyckiej Kybele. Na zwizek kastracji sucych w jej kulcie kapanw z kastracj Uranosa w micie hezjodejskim zwrci ju uwag J. G. Frazer w swej roz prawie na temat Adonisa49. Z dokonanej przez niego w Zotej Gazi rekonstrukcji przebiegu uroczystoci wiosennych ku czci Attysa i Kybele oraz ku czci Artemidy z Efezu i syryjskiej Astarte z Hierapolis50 niezbicie wynika, e w kultach tych wszyst kich bogi podnoci wan rol odgrywaa rytualna kastracja dokonywana w eksta tycznym szale pod wpywem orgiastycznej muzyki i taca przez ich modych kapa nw. Kobiece bstwa podnoci zauwaa Frazer musiay otrzymywa od swych kapanw, uosabiajcych boskich kochankw, narzdzia dla spenienia swych dobroczynnych funkcji. Musiay by zapodnione yciodajn energi, zanim mogy j przekaza wiatu" (s. 309). W tym wietle staje si bardziej zrozumiae, dlaczego w Teogonii podobnie jak w hurycko-hetyckiej opowieci o Kumarbim, jako jedyne konsekwencje okaleczenia boga Niebo s pokazane i zaakcentowane narodziny no wych istot. W opowiadaniu Hezjoda z zapodnionej w ten sposb Ziemi rodz si nimfy Melijskie, Erynie i Giganci. Z morza w okolicy Pafos na Cyprze wynurza si

z powstaej po okaleczeniu piany bogini mioci, Afrodyta. W micie huryckim z ak tem kastracji boga Anu przez Kumarbiego poczone s narodziny trzech potnych bstw, w tym yciodajnej rzeki Aranzah (Tygrys) i boga burzy, ktry by jednoczenie bstwem wegetacyjnym, tworzcym analogi do cypryjskiej Afrodyty. Sukcesyjne mity wschodnie nie zawieraj jednak charakterystycznego dla wersji hezjodejskiej motywu uwizienia w onie Ziemi potomstwa pierwszej pary boskiej. Czy powyszy motyw i analogiczny z nim obraz poykania nowo narodzonych dzieci przez Kronosa byby tylko ein Marchenmotiv", jak sugeruje M. P. Nilson51? Zdaje si temu przeczy jego pojawienie si w kadej kolejnej generacji boskich bohaterw mitu sukcesyjnego. Uranos ukrywa wszystkie swoje dzieci w onie Gai" (Th. 157 n.), Kronos poyka cae swoje potomstwo z wyjtkiem Zeusa (Th. 467). Rea, aby uchro ni Zeusa przed losem jego rodzestwa, ukrywa" go jednak na pewien czas na Krecie w ciemnej grocie, w onie witej ziemi" (Th. 483). Midzy sposobem ukrycia Zeusa i potomstwa Uranosa mona dostrzec cisy paralelizm, potwierdzony uyciem tych samych sformuowa jzykowych. Motyw ten od dawna znany jest dobrze religio znawcom, badajcym obrzdowo w kultach bstw wegetacyjnych, jako motyw powrotu do ona" nazywany najczciej po acinie regressus ad uterum. Nietrudno zauway, e w interesujcym nas micie hezjodejskim dwukrotnie jest nawet mowa dosownie o powrocie" nowo narodzonych bogw do ona matki Ziemi" i w zwiz ku z tym o ich powtrnych narodzinach. M. Eliade, ktry interpretuje ten motyw na kartach wielu swych dzie52, wskazuje na jego cisy zwizek z rytuaami typu inicja cyjnego w kultach bstw wegetacyjnych. Mimo wielkiego zrnicowania tego rodzaju rytuaw, uwarunkowanych kontekstem kulturowym i spoecznym, ich gwna idea pozostaje wszdzie ta sama: aby uzyska wyszy stopie egzystencji, trzeba powtrzy proces brzemiennoci i narodzin, ale powtarza si je rytualnie i symbolicznie". Za mienia si nowicjusza w rodzaj embrionu", aby mg si na nowo urodzi53. Rzecz charakterystyczna, e wszystkim rytuaom typu inicjacyjnego opartym na regressus ad uterum towarzysz opowiadania mityczne. Co wicej, o ile w rytuaach powrt do ona" ma charakter wycznie symboliczny, mity opowiadaj o przygodach bohate rw, szamanw czy magw, ktrzy faktycznie mieli dokona tego powrotu". Mity mwi wic np. o pokniciu bohaterw przez potwory morskie i o ich zwyciskim wyjciu na wiato". Ich regressus ad uterum rwnoznaczny jest przy tym zazwyczaj z czasow mierci i pozbawieniem wiata. Jest form ponownego kontaktu ze r dem ycia, ktry zapewnia trwao istnienia lub jego wysz form. Motyw powro1

Zob. The Unwritten Philosophy, s. 104. Zob. Podbielski, Mit kosmogoniczny w Teogonii" Hezjoda, s. 129-174, zwaszcza 148 nn. Adonis, t. 1, s. 267. G. Frazer, Zota Ga, Warszawa 1965, s. 287-310.

M.P. Nilson, Geschichte dergriechischen Religion, Bd. I, Miinchen 1941, s. 483. Np. Naissances mystiues, Paris 1959, s. 106 nn., a take: Aspects du rnythe, Paris 1963, s. 100 nn. 3 Eliade, Aspects du mythe, s. 103.

206

207

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

tu do ona", przewijajcy si pod rnymi formami we wszystkich religiach wiata i w folklorze wielu narodw, ma niewtpliwie charakter archetypowy. Oparty jest na najbardziej elementarnej dialektyce ycia i mierci" i wyraa ludzk tsknot za nie miertelnoci, za wysz form ycia i przezwycieniem wszelkich uomnoci, bd cych wynikiem pniejszego rozdarcia" pierwotnej i nieskaonej u swych pocztkw rzeczywistoci, jaka znajduje odbicie w mitach o zotym wieku czy raju54. Ten pier wotny stan mona zatem odzyska, zgodnie z powysz dialektyk, przez powrt do prapocztkw, przez rytualny lub mityczny z nimi kontakt. Trzeba si niejako po wtrnie, symbolicznie narodzi. Powtrne narodziny, przedstawione w mniej lub bardziej symbolicznej formie, s do powszechnie przypisywane wielu bohaterom mitycznym i narodowym. Wystarczy przypomnie o biblijnym opisie narodzin Moj esza, wrzuconego jako niemowl w zamknitym koszu do wody, czy Jonasza po knitego przez wieloryba55. Podobna historia zwizana jest z Romulusem i Remusem jako pniejszymi zaoycielami Rzymu. Na gruncie greckim wymownego przykadu dostarcza posta Achillesa, ktrego Tetyda, chcc mu zapewni niemiertelno, za nurza caego w wodzie i tylko nie zanurzona, przysowiowa pita" staje si powodem jego mierci. Wedug innej wersji56 trzyma go na ogniu, symbolizujcym zapewne stos pogrzebowy. Z kolei naley zwrci uwag na znany powszechnie fakt, e problem niemiertel noci jest szczeglnie aktualny w rytach agrarnych zwizanych z religi bstw wegeta cyjnych. Jest to naturalne na tle cyklicznie zamierajcej i odradzajcej si przyrody. I tak np. z inicjacj w misteria eleuzyskie, zapewniajce wtajemniczonym wiksz doskonao, szczcie i niemiertelno, czya si, jak mona sdzi na podstawie opisu w hymnie homeryckim Do Demetet57, pewna forma rytuau oczyszczajcego. Demeter, zgodnie z sankcjonujcym powyszy rytua opowiadaniem, postpuje po dobnie z maym Demofontem jak Tetyda z Achillesem. Trzymajc go jak gowni" na ogniu, symbolizujcym prawdopodobnie stos pogrzebowy, pragnie w nim spali wszystko, co miertelne. Dla odczytania znaczenia ukrytego w opowiedzianej przez Hezjoda historii Uranidw najbardziej wymownej paraleli dostarczaj obrzdy w kulcie azjatyckich bstw podnoci, Kybele i Attysa. Poza obrzdami publicznymi, o ktrych wspominalimy wyej w zwizku z motywem okaleczenia Uranosa, istniay pewne mistyczne ceremo-

54 55 56

W ten sposb interpretuj ten motyw psychoanalitycy. Por. Eliade, Aspects du mythe, s. 97 nn. Wj 2; Jn 2.

Apoli. Rod. Argon. IV, 865-879; Apollodor, Bibl. III, 13,6. Obaj autorzy zaznaczaj, e chodzi o spalenie wszystkiego, co miertelne, by uczyni bohatera niemiertelnym. 57 Por. h. Dem. w. 231-262.

nie, ktre m.in. obejmoway sakramentaln biesiad i krwawy chrzest. Podczas chrztu, jak pisze G. Frazer58, wierny w zotej koronie i opleciony wstkami zstpo wa do jamy, ktrej wejcie byo przykryte drewnian krat. Byka ze zoconymi ro gami i przystrojonego w girlandy kwiatw doprowadzono do kraty i zakuwano po wicon wczni. Gorca, cuchnca krew laa si strumieniami przez otwory, a wierny nurza si w niej gorliwie, wyaniajc si z jamy cay uwalany krwi,.purpu rowy od stp do gowy. Towarzysze go witali, co wicej skadali naleny bstwu hod, jako temu, ktry ponownie narodzi si do wiecznego ycia i zmy wszystkie swe grze chy w krwi byka. Przez pewien czas utrzymywano fikcj jego ponownych narodzin karmic go tylko mlekiem, jak nowo narodzone niemowl. Odrodzenie wiernego od bywao si w tym samym czasie, co odrodzenie boga, a mianowicie podczas wiosen nego zrwnania dnia z noc". W wietle przytoczonych przykadw mamy prawo sdzi, e Hezjod w swej opowieci poprzez motyw okaleczenia Uranosa i narodziny Afrodyty, a take przez powtrzony trzykrotnie motyw powrotu do ona" nawizuje, by moe nie uwia damiajc sobie tego, do rytuaw i kultw bstw wegetacyjnych. Jego mit kosmogoniczny przedstawia histori wzorcz dla tego rodzaju rytuaw. Wskazuje, e jak wszystkie dzieci narodzone z Uranosa i Gai ukryte powtrnie w onie Ziemi, z ktre go si uprzednio narodziy, i wszystkie dzieci Kronosa i Rei, poknite przez swego ojca i powtrnie narodzone, czy wreszcie sam Zeus, zoony po narodzeniu w onie Ziemi" na Krecie, zyskay bosk rang i niemiertelno, podobnie te mog osign wyszy stopie doskonaoci lub nawet niemiertelno ludzie wtajemniczeni przez akt inicjacyjny w misteria bstw wegetacyjnych. Pewne potwierdzenie bezporedniego zwizku hezjodejskiej wersji mitu z kultami bstw wegetacyjnych poza realizowanymi w ich rytuaach motywami okaleczenia i powtrnych narodzin" stanowi sposb przedstawienia pielgnacji ukrytego na Kre cie Zeusa. Stanowi ono wyrane nawizanie do kultu kreteskiego bstwa wegetacji i podnoci, analogicznego do semickiego Adonisa i egipskiego Ozyrysa. Wzmianka o szybkim wzrocie Zeusa, a zwaszcza precyzyjne okrelenie, e cay cykl jego ycia zamyka si w obrbie roku (w. 493} jest wymownym reliktem nawizania do roczne go cyklu wegetacji, z ktrym czono kult kreteskiego kurosa. Jednoczenie, trzeba o tym pamita, Zeus przez Hezjoda przedstawiony jest jako typowy bg burzy. Kie dy poeta mwi o jego narodzinach, zaznacza, e od jego grzmotw caa ziemia si trzsie" (w. 458). Na zakoczenie tego opisu wspomina za o uwolnieniu przez Zeusa Cyklopw i uzasadnia w ten wanie sposb atrybuty jego wadzy jako boga burzy (grzmot, byskawica i piorun).
Zota Ga, s. 311.

208

209

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

Nietrudno zrozumie to do niezwyke na pierwszy rzut oka poczenie ZeusaKurosa, bstwa o charakterze wegetacyjnym, z gromowadnym Zeusem, achajskim bogiem burzy", jeli wemiemy pod uwag, e peni obaj w zasadzie t sam funkcj przy wzrocie wegetacji. Zreszt, jak wyjani to ju M. P. Nilsson59, mier i zmar twychwstanie bstwa nie mogy by zupenie obce religii mykeskich Achajw, skoro z tak si odrodziy si w ekstatycznym kulcie Dionizosa, jako syna Zeusa. Jeli na wet synkretyzm bstwa wegetacyjnego z bogiem burzy nie jest pierwotny, tym bar dziej staje si on wymowny w kontekcie rozpatrywanego mitu. Jest on wyrazem tej samej tendencji, jak obserwowalimy nieco wczeniej w nakrelonym portrecie Afro dyty, w ktrym poczy poeta jej grecki obraz (utrwalony w eposie Homera) z cy pryjskim bstwem podnoci. W obydwu przypadkach poeta spaca niejako dug szla checkiej tradycji religijnej, a jednoczenie nawizuje do kultw rolniczych, szukajc dla nich ostatecznej i najwyszej sankcji w micie kosmogonicznym. Problem zagwarantowania porzdku kosmicznego, umoliwiajcego rozwj wszel kich form ycia powraca i ukazuje si w bezporedniej, mocno zaakcentowanej formie w nastpnej fazie opowiadania mitycznego. Gwarantuj go zwaszcza zwyciskie walki Zeusa z Tytanami i Tyfonem, zakoczone uwizieniem ich w dobrze zabezpieczonym Tartarze. Wiecznotrwao rzdw Zeusa jest zapewniona przez przerwanie dotych czasowego cigu sukcesji i poprzez jego utosamienie si z mdroci". Obydwa po wysze motywy poczy poeta z motywem poknicia pierwszej ony Zeusa, Metis. Z zagwarantowaniem porzdku kosmicznego w cisym zwizku pozostaje wybr Zeusa na krla bogw i dokonany przeze podzia rzdw nad wiatem. Trwao ustalonego porzdku jest przy tym zabezpieczona przez wielk przysig bogw na wody rzeki pogranicza", budzcej groz Stygi. Na stray tego porzdku stoj sturcy olbrzymi. Gwarantuje go poza tym najpotniejsza bro, dostarczona Zeusowi przez uwolnionych Cyklopw oraz mieszkajce w najbliszym ssiedztwie Zeusa dzieci Sty gi: Potga, Przemoc i Zawi. Umacniaj go liczne maestwa Zeusa i zrodzone z nich potomstwo. Wymowny jest zwaszcza zwizek Zeusa z Temid, ktra jako pory roku" rodzi mu: Praworzdno, Sprawiedliwo i Pokj. W kontekcie trwaoci sprawiedliwych rzdw Zeusa, przejawiajcych si w cy klicznym porzdku praw przyrody, nowego znaczenia nabiera przedstawiony w ko cowej fazie walki Zeusa z Tytanami i z Tyfonem (w. 690 nn., 850 nn.) poar wszech wiata, ktry obok epifanii potgi piorunnego" Zeusa moe peni funkcj aktu puryfikacyjnego. Zeus, ktry ma zapewnione panowanie na wieki, w zwyciskiej walce z zagraajcymi jego panowaniu przeciwnikami przez swj wity ogie" odnawia cay wszechwiat, zapewniajc mu wieczn trwao. W ten sposb wieczno jego panowa59

nia zyskuje realn podstaw w wiecznoci wszechwiata. Interpretujc hezjodejski mit kosmogoniczny w wietle rytuaw wschodnich bstw wegetacyjnych, mona odnie wraenie , e Teogonia jest poematem, ktrego mityczna tre uzasadnia powstanie ca ego wszechwiata i sankcjonuje w aspekcie religijnym jego wieczn trwao. W naszym omwieniu Teogonii skoncentrowalimy si przede wszystkim na wyja nieniu religijnych i genetycznych zarazem uwarunkowa mitu kosmogonicznego. Towarzyszc gwnej genealogii, stanowi on bowiem, jak sdzimy, trzon i krgosup poematu powiconego narodzinom" i rodowodom" zrnicowanego wiata grec kich bogw. Jego pena interpretacja jest przy tym niemoliwa bez uwzgldnienia pa raleli wschodnich, ktre staralimy si w powyszym opracowaniu przybliy pol skiemu czytelnikowi.

Prace i dnie Drugi poemat Hezjoda, jego Prace i dnie, znajduje, podobnie jak Teogonia, rw nie cay szereg paraleli bliskowschodnich. Wpisuje si on w dug tradycj poema tw dydaktycznych, ktrych najstarszym znanym obecnie przedstawicielem jest spo rych rozmiarw (285 wierszy) poemat sumeryjski Pouczenia Szuruppaka, opubliko wany w 1974 r. w Kopenhadze60. Najstarsze fragmenty tego utworu datowane s na poow III tysiclecia przed Chr., a gwna cz na ok. 1800 r. przed Chr, Pouczenia mdrego" Szuruppaka adresowane s do syna i sformuowane w pierwszej czci w formie zakazw angaowania si w spory, kradziee, morderstwa, miostki, nad uywanie gocinnoci, porwania, krzywoprzysistwa. Dalsza cz utworu ma charak ter do lunego opowiadania na temat ludzkich zachowa i ludzkiego ycia. Nowo ytni uczeni dopatruj si nawet wykorzystania w nim czego w rodzaju bajki zwie rzcej dla ilustracji prawdy o zachowaniu czowieka61. Literatura dydaktyczna, jak pokazuje to doskonale we wstpie do swego komentowanego wydania Prac i dni M. L. West62, cieszya si du popularnoci w staroytnoci we wszystkich pa stwach Bliskiego Wschodu. Ponad dwadziecia tego rodzaju utworw zachowao si w samej tylko literaturze sumeryjskiej. Znaj je take kultury Akkadu i Babilonu, kontynuujce tradycj sumeryjsk w formie zbiorw sentencji i przysw oraz tego rodzaju dzie jak babiloskie Porady mdroci, datowane na lata 1500-1200 przed

Minoan-Myceneaen Religion, s. 208.

Zob. B. Alster, The Instructions ofSuruppak, Copenhagen 1974. Zob. Hesiod, Works and Days, ed. with Prolegomena and Commentary by M.L. West, Oxford 1978, s. 4. 62 Tame, s. 3-29.
61

60

210

211

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

Chr. Rwnolegle do sumeryjskiej znana jest od poowy III tysiclecia przed Chr. dy daktyczna literatura Egiptu, reprezentowana przez takie poematy jak Pouczenia Ptahhotepa z ok. 2450 r. (647 wierszy) i Pouczenia Amenem-Opeta (sprzed 1100 r. przed Chr.). W nurcie egipskim dominuj pouczenia adresowane do przyszych wadcw pastwa. Autorami tych poematw s najczciej wysoko wyksztaceni starsi ludzie, ktrzy peni rwnoczenie funkcj doradcw krlewskich. Najlepiej chyba znanym przykadem bliskowschodniej literatury dydaktycznej jest starotestamentowa Ksiga Przysw, ktrej znaczna cz pochodzi z okresu krlewskiego (1000-600), w szcze glnoci z okresu panowania syncego z mdroci Salomona. Literatura dydaktyczna ju w tradycji staroytnych kultur Midzyrzecza i Egiptu wytworzya swoist konwencj literack. Autorzy tych dzie zwracali si w nich z re guy do modszych, bliskich sobie adresatw do syna lub ucznia z caymi se riami ostrzee, napomnie i rad dotyczcych sposobu postpowania. Suyli te po radami w uprawianiu zawodu, do ktrego przygotowywa si adresat (np. pisarza, rolnika). Porady te nie ograniczay si jednak wycznie do praktycznych poucze uatwiajcych wykonywanie wyuczonego zawodu, lecz zawieray cay szereg elemen tw moralizatorskich i dydaktycznych. Zmierzay do formowania charakteru mo dzieca na podstawie starodawnej tradycji, dugotrwaych dowiadcze oraz mdroci i autorytetu pyncego z wieku nauczajcego autora. Mdro autorw ma przede wszystkim wymiar praktyczny. Wyraona jest z reguy w formie prostych, zwizych nakazw i zakazw, popartych sentencjami i przysowiami. Dotycz one podstawo wych w yciu spoecznym spraw: przyjani, maestwa, unikania sporw majtko wych, uczciwej, cikiej pracy, okazywania szacunku biednym, panowania nad swym jzykiem. W nurt tego rodzaju literatury dydaktycznej, ktra tak bujnie kwita przez cae ty siclecia w kulturach staroytnych na Bliskim Wschodzie, wpisuje si niewtpliwie rwnie poemat Hezjoda. Spotykamy si w nim jednak z niecakiem typow dla bli skowschodnich poematw dydaktycznych sytuacj. Adresat i nauczajcy poeta nale do tego samego pokolenia. S brami. Moemy si tylko domyla, e Hezjod jest starszym bratem Persesa. Typowa jest natomiast rola poety jako skrzywdzonego i mdrego nauczyciela i rola Persesa jako niezbyt mdrego i niezbyt uczciwego adresa ta. Podobiestwa z literatur dydaktyczn Bliskiego Wschodu dostrzega si rwnie w przedmiocie pouczenia, ktry w tym przypadku obejmuje jednak nie tylko rozbu dowany na niespotykan w poematach bliskowschodnich skal wykad etycznego po stpowania, lecz jednoczenie praktyczne porady na temat prac rolniczych i eglowa nia, ktre na Wschodzie stanowiy przedmiot oddzielnych poematw. Pewne podo biestwa mona dostrzec take w formie wykadu, zwaszcza w chtnym korzystaniu

z przysw i sentencji, ktre niekiedy znajduj paralel w literaturze Bliskiego Wscho du. I taknp w. 265 n.: Sobie samemu zo czyni m, co innemu zo czyni, rada za jest najgorsza dla tego, co zo doradza63. mona zestawi z Ksig Przysw 26, 27 (wedug (Biblii Tysiclecia): Kto kopie d we wpadnie, a kamie wraca do tego, co go toczy. Obydwa przypadki stanowi ilustracj karzcej sprawiedliwoci. Pierwsza w literaturze europejskiej bajka o jastrzbiu, ktry karci mocno trzyma nego w szponach sowika, opowiedziana w w. 202-212, przypomina natomiast sumeryjsk bajk o rzeniku, ktry zarzynajc wini oburza si na ni, e tak gono kwi czy64. Tu rwnie analogicznie jak w poprzednim przypadku Hezjod znajduje dla wy raenia podobnej myli wasn, oryginaln form. Ustalona na Bliskim Wschodzie przez dug tradycj konwencja gatunkowa nie ogranicza bynajmniej inwencji twr czej askrejskiego poety, lecz inspiruje go do poszukiwania nowych form wyrazu od powiadajcych greckiemu sposobowi mylenia. Racj ma zatem J. anowski, kiedy z naciskiem podkrela, e Prace i dni to dzieo oryginalne, indywidualne i twrcze, a jego autor to wyrana i charakterystyczna osobowo kroczca wasnymi drogami przez gszcz tradycyjnych treci"65 Jak informuje nas Pauzaniasz (IX, 31, 4), wspziomkowie Hezjoda, staroytni mieszkacy Beocji, uwaali poemat zatytuowany "Ecya icai rjueoai (Prace i dni) za je dyne autentyczne dzieo poety i przechowywali je, spisane na oowianych tabliczkach, w wityni Muz na Helikonie. Wyej wic zdawali si ceni pie o mdroci ludzkiej ni pie o bogach, obc w duej mierze ich praktycznemu myleniu. Poemat Hezjo da, czytany, podziwiany i cytowany w kadej epoce, zapisany w 828 wierszach heksametru, w czasach nowoytnych by przedmiotem studiw wielu pokole badaczy. Trudno byoby znale aspekt tego poematu nie poddany dotychczas krytyce nauko wej. Wszyscy badacze s zgodni, e dzieo to powstao nie tylko po Teogonii, lecz tak e po Katalogu Kobiet, ktrego bohaterami byli herosi, potomkowie bogw i kobiet miertelnych. Nasuwa si zatem pytanie, w jaki sposb odbyo si i czemu zawdzi czamy to nieatwe przejcie od wiata bogw w Teogonii i herosw w Katalogu do twardej rzeczywistoci dnia codziennego w Pracach. Czciow odpowied na to py63 64 65

Przekad J. anowskiego. Zob. P. Walcot, Hesiodandthe Near East, Cardiff 1966, s. 90. Hezjod, Narodziny bogw, Prace i dni, Tarcza, Przeh, wstpem i przypisami opatrzy J. anowski,

Warszawa 1999, s. 17.

212

213

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

tanie mona znale w zakoczeniu Katalogu Kobiet. Chocia papirus zawierajcy tekst zakoczenia Katalogu jest mocno uszkodzony, daje si z niego wyczyta niezwy kle przygnbiajca wizja wiata i ludzi yjcych po wojnie trojaskiej w epoce postheroicznej. W tym wiecie drzewa trac przed czasem owoce, a mowie zabiegaj o to, by ukoi cierpienia swych dzieci". Obraz ten jest wyranie przeciwstawiony wizji ycia nakrelonej we wstpnej czci Katalogu, gdy ludzie szczliwi yli razem z bo gami. Za wszystko odpowiedzialnym czyni poeta Zeusa, ktry ju w czasie zalubin Menelaosa z Helen postanowi wywoa na olbrzymiej ziemi rozruchy i wojny i d y do unicestwienia znacznej czci rodu ludzkiego" (fr. 96). Jest to ten sam Zeus, ktrego Hezjod zna jako ojca bogw i ludzi" i ktrego czci jako dawc zarwno szczcia jak cierpienia. Takiego wanie Zeusa postanawia poeta uczci w swym no wym poemacie, ktrego przedmiotem bdzie mdro ludzka we wszelkim wymiarze praktycznym. Wstp poematu jest w caoci powicony pochwale Zeusa. Muzy s przywoane tylko po to, by sawi pieni ich Ojca: Muzy, wszak piew wasz z Pierii pyncy, sawionych zaszczyca; Przyjdcie wysawia sw pieni Zeusa, waszego rodzica! Przeze yj miertelni w pogardzie lub ciesz si saw, Rozgos zyskuj lub nikn za Zeusa wielkiego te spraw. atwo on kogo wywyszy, a siy mocnego pozbawi, atwo poskromi wielkiego, a nieznacznego znw wsawi; atwo skromnego wyniesie, dumnego z wyyn za strci Zeus gromowadny, najwyszy wrd niebian paac dziercy65. Absolutna wadza Zeusa nad ludmi jest wic t prawd, ktr poeta tak mocno akcentuje na wstpie poematu. Ojca bogw, ktry w Teogonii rozdziela zaszczyty i kary innym istotom boskim, a w Katalogu dopuci, by ludzie wyniszczali si w bra tobjczych walkach, wzywa si tutaj do objawienia swej woli w nowej dziedzinie, kt r poeta zamierza opiewa: Prosz Ci, zobacz Ty i mnie wysuchaj! Daj zgodne z prawem wyroki! A ja Persesowi z mej strony to, co prawe przedstawi" (w. 9-10). Wszechpotny Zeus rzdzi wic wiatem ludzkim, tak jak od dawna rzdzi wia tem bogw i ludzi, ale rzdzi sprawiedliwie. On ma by ostateczn sankcj prawido wych zasad, na ktrych winny opiera si midzyludzkie stosunki. Takie jest yczenie poety i taka jest jego gorca proba, jak zanosi do Zeusa, w nadziei, e w ten sposb spenia si na ziemi jego wola. Rola poety jest inna i mocno ograniczona: on sam chce tylko odsoni przed swym bratem Persesem prawd, ktra mu ley na sercu.

Chocia wzmianka o bracie wprowadza do utworu element autobiograficzny, ma on przede wszystkim charakter parenetyczny i religijny. Waciwy poemat zaczyna si w sposb na pierwszy rzut oka nieco zaskakujcy od stwierdzenia sformuowanego w formie wniosku, stanowicego jednoczenie polemi k z wasnym zdaniem wyraonym wczeniej w Teogonii (w. 11-13): Bo nie jeden by tylko rd Wani, ale na ziemi s dwa: i jedn ten, kto rozumny, pochwali drug trzeba potpi, gdy rny obu obyczaj67. W Teogonii (w. 225 n.) wymienia poeta wrd potomstwa Nocy tylko jeden ro dzaj Wani, z Erid, przynoszc ludziom wszelkie nieszczcia. Tu natomiast wprowadza popart dowiadczeniem yciowym poprawk, ktra pozwala mu wyja ni i uzasadni w aspekcie religijnym przyczyn zrnicowania losw ludzkich. Wy chodzc z zaoenia, e kada ludzka rzecz ma swoje rdo i swe uzasadnienie w sfe rze boskiej, Erid czyni przyczyn i rdem spoecznego zrnicowania. Z ca wia domoci, jak si zdaje, nawizuje tu do Homerowej Iliady, w ktrej za Wa", ktnia Achillesa z Agamemnonem, wyznacza akcj duej czci poematu, by poka za, e Erida jako bogini ma podwjn natur. I t jej pozytywn stron, niedostrzega n nie tylko przez Homera, ale co w tym przypadku istotniejsze rwnie przez adresata pouczenia, Persesa, maluje z wielkim upodobaniem. Dobra Erida, popychajca ludzi do wspzawodnictwa i do pracy, jest matk postpu we wszystkich dziedzinach ludzkiej aktywnoci, jak to ilustruje szeregiem przykadw, ktrymi zamyka ten epizod: Ciela zazdroci wic cieli, a garncarz pilnuje garncarza ebrak ledzi zazdronie ebraka, a pieniarz pieniarza. Z powyszych rozwaa natury oglnej wysnuwa poeta wniosek osobisty dotycz cy postpowania swego brata (w. 27-28): O Persesie, ty sobie we to na dobre do serca, Niechaj Wa rada zemu ci nie odrywa od pracy68

'.

Ostrzega Persesa, ktry wyranie jest we wadaniu zej Eridy, by zachcony wygraniem poprzedniego procesu dziki przekupnym sdziom nie dochodzi po raz drugi sprawiedliwoci przed tymi samymi sdziami, ktrzy: Gupcy, nie wiedz, o ile, poowa jest lepsza ni cao, ani tego jak wielkie bogactwa s w malwie i asfodelach!". Jedynym warunkiem uczciwego pomnoenia majtku jest systematyczna, rze telna praca. Z mitu o dwu Eridach wyrastaj wic dwa gwne tematy poematu.
Przekad J. anowskiego. Przekad J. anowskiego.

Przekad W. Steffena.

214

215

iii

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

Pierwszy jest ucielenieniem zej Eridy w postawie Persesa, prowadzcej do wy niszczajcego procesu, drugi jest reakcj Hezjoda na t postaw, przypomnieniem o istnieniu boskiej sprawiedliwoci i zacht do pjcia za dobr Erid drog wsp zawodnictwa w uczciwej pracy na swym gospodarstwie. Nie jest to atwa droga. Ilu stracj i uzasadnienie zwizanych z jej realizacj kopotw i trudnoci stanowi dwie opowiedziane z kolei przypowieci mityczne. Obydwa s ze sob funkcjonalnie po czone. Sigajc do mitu traktujcego o pocztkach ludzkoci podejmuje poeta prb dania odpowiedzi na drczce ludzko od zarania jej dziejw pytania: dlaczego czo wiek musi pracowa na ycie? czy istnia kiedykolwiek w przeszoci okres, gdy czo wiek mg y bez pracy? Legenda o Prometeuszu i Pandorze, ktra usprawiedliwia smutn konieczno pracy i obecno wszelkiej niedoli ludzkiej win pierwszej kobie ty, Pandory, zostaa opowiedziana czciowo ju w Teogonii (w. 510-616). Tu po dejmuje poeta ten sam mit dostosowujc go do nowej sytuacji i specyficznego celu poematu. Oszustwo, za pomoc ktrego Prometeusz pozbawi Zeusa lepszej czci ofiarnego misa podczas skadanej w Mekonie ofiary (Th. 535 nn.), stanowi punkt wyjcia dla aktualnie przytoczonej opowieci i jest zaledwie wspomniane na jej po cztku. Gwny akcent pooy natomiast poeta na ukazanie konsekwencji tego i ko lejnego (wynalezienie sztuki krzesania ognia) wykroczenia Prometeusza przeciw zaka zom Zeusa. Podobnie jak w Teogonii kar za win Prometeusza ponosz gwnie lu dzie. Stworzona za cen wykradzionego ognia z polecenia Zeusa przez Hefajstosa i wyposaona przez wszystkich bogw pierwsza kobieta, Pandora, jest ukochanym" przez ludzi zem". Dopiero w Pracach i dniach znajdujemy pene tego wyjanienie. Jako ona Epimeteusza przyja bowiem mimo ostrzee Prometeusza przesan w darze od Zeusa beczk", ktrej pokryw unisszy (w. 95-98): zo wypucia i ludziom sprawia aosne kopoty Jedna tam tylko Nadzieja w swym niedostpnym wizieniu w rodku zostaa, w beczce, z brzegw naczynia na zewntrz nie wyleciaa, gdy wczeniej kobieta zatrzasa pokryw69. Skoczya si w ten sposb rajska epoka" wolna od chorb, nieszcz i trudu. Przyjmuje si, e jest to tradycyjny przekaz, troch niezdarnie uzasadniajcy pozo stanie nadziei pod pokryw beczki. Istotna jest tu jednak wanie dwuznaczno poo enia nadziei, ktra wyraa dwubiegunowo losu ludzkiego, zoonego z mieszaniny dobra i za, szczcia i nieszczcia. Motyw beczki" (pithos) jako wizienia zna ju Iliada (V, 385-391), gdzie mwi si o uwizieniu w spiowej beczce gigantw, Otua i Efialtesa. Najbliszej analogii z Hezjodem dostarcza 24 ks. Iliady (w. 527 nn.), gdzie

Achilles mwi o dwu beczkach stojcych przy wejciu do paacu Zeusa; jedna z nich zawiera dobro, druga zo. Czerpic z jednej i drugiej daje Zeus ludziom mieszanin szczcia i nieszczcia. Jak celnie zauwaa L. M. West70, po przytoczeniu powyszej opowieci mogliby my si spodziewa wysnucia z niej wniosku o koniecznoci pracy oraz apostrofy do Persesa wzywajcej go do porzucenia sporu i do podjcia prac rolniczych, tymczasem poeta zaczyna opowiada kolejny mit na temat utraty przez ludzko pierwotnego stanu rajskiego. A przejcie do tej opowieci: jeli chcesz, to masz oto inn opowie o tym, jak bogowie i ludzie dzielili niegdy ten sam los" wskazuje jednoznacznie, e rwnie ten drugi mit stanowi w zamierzeniu autora wyjanienie przyczyny aktualne go stanu rzeczy i koniecznoci cikiej pracy. Mona by si zatem spodziewa, e roz poczynajc sw opowie od przedstawienia zotego wieku pokae stopniowo post pujcy w kolejnych epokach upadek ludzkoci i zakoczy swj wywd uwypukleniem tego, jak ciko jest w epoce elaza zarobi na ycie sw prac. Tymczasem jego opo wie posza w zupenie innym kierunku. Po przedstawieniu wieku zotego, w ktrym za rzdw Kronosa ludzie yli na rwni z bogami, nie znajc trudw, cierpie i pracy, w opisie kolejnych wiekw sw uwag koncentruje na ich moralnoci, a cilej na ich stosunku do bogw i blinich. Przedstawienie epoki elaza koczy apokaliptyczn wprost wizj kompletnego upadku moralnego ludzkoci (w. 174-201). Trudno byo by w tej chwili rozstrzygn, czy Hezjod ju w takiej formie pozna ten mit71, czy te jemu zawdziczamy wprowadzenie epoki bohaterw walczcych pod Tebami i Troj i przesunicie akcentu z postpujcej degradacji materialnej na sprawy moralnoci. Jak wykaza w swej wnikliwej analizie tego mitu P. Vernant72, problem Dike/Hybris jest podstawowym kryterium charakterystyki poszczeglnych wiekw ludzkoci. W wietle jego interpretacji mit o piciu wiekach nie jest jednak ilustracj postpuj cego upadku moralnego ludzkoci. Poeta nie twierdzi przecie, e wiek brzu jest pod jakim wzgldem gorszy od srebrnego. Przeciwstawia natomiast w aspekcie Dike i Hybris wiek zoty wiekowi srebrnemu, wiek brzu wiekowi bohaterskiemu i aktual n cz wieku elaznego, w ktrej pod panowaniem Dike dziki wytonej pracy mona cieszy si zmiennymi kolejami losu, wizji cakowitego upadku moralnego ludzkoci epoki elaza, jeli podda si ona wadzy Hybris. Symetria ta, ktra znajduje potwierdzenie rwnie na paszczynie charakterystycznego dla kadej epoki wieku yjcych w niej ludzi i na paszczynie ich losu pomiertnego, jest wymownym wia dectwem, e pokolenie bohaterw jest doskonale zintegrowane z caoci hezjodej-

70 71

Przekad J. anowskiego.

Op. dt., s. 49. Tak twierdzi L.M. West (op. cit., s. 49 n.). 72 Mythe et la pensee chez les Grecs, I, Paris 1971, s. 13-79.

216

217

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

skiej wersji opowiadania. Pozostaje ono w takim samym stosunku do pokolenia epoki brzu jak pokolenie wieku zotego do pokolenia wieku srebrnego. Moralna nauka wynikajca z tego mitu wyraona jest wprost w opisie wspczesnej poecie epoki ela za. Obraz ycia ludzkiego w tej epoce nie jest dla czytelnika zaskoczeniem. Naszkico wa go ju poeta dwukrotnie na pocztku i w zakoczeniu opowieci o Prometeuszu. Choroby, staro, mier, niepewno jutra i lk przed przyszoci, istnienie Pando ry, kobiety, konieczno uprawy roli to najwaniejsze cechy tej specyficznej wizji. Egzystencja w epoce elaza ma charakter dwoisty i ambiwalentny. Zeus postanowi bowiem, by w tym wieku dobro i zo nie byo ze sob wymieszane, lecz by byo ze sob poczone solidarnie i nierozcznie. Dlatego czowiek kocha to nieszczliwe ycie" tak samo, jak mioci otacza Pandor, owo umiowane zo", ktre ironia bo gw mu ofiarowaa. Pandora, ktr Hezjod przedstawia jako przyczyn wszelkich nie szcz, jest jednoczenie symbolem i wyrazem tego ambiwalentnego ycia. Wystpu jc w swej podwjnej roli: kobiety i ziemi, jest ona jednoczenie symbolem podnoci i destrukcji, rdem ycia i przyczyn mierci. Nakreliwszy tego rodzaju obraz egzy stencji czowieka wieku elaza w micie o Prometeuszu i Pandorze, teraz uzupenia go poeta podwjn wizj wyznaczon przez kryterium stosunku do Dike i Hybris, na kadajce si na wprowadzone wczeniej rozrnienie dobrej i zej Eridy". Rolnik Hezjoda w swym postpowaniu musi dokona wyboru midzy dwiema postawami odpowiadajcymi dwom przedstawionym na pocztku poematu Eridom. Dobra walka" pobudzi go do wytonej pracy respektujcej zasady Sprawiedliwoci (Dike). Oznacza to, e uznaje on i akceptuje twarde prawo wieku elaznego: nie ma szczcia, nie ma bogactwa, ktre nie byoby opacone wielkim wysikiem i prac. Dike to pe ne respektowanie porzdku danego mu z zewntrz, to powicenie swego ycia pracy. Taka postawa znajduje uznanie u bogw, ktrych bogosawiestwo napenia spichle rze (w. 309). W jego przypadku dobro gruje nad zem. Za Erida odrywa rolnika od pracy, do jakiej jest on stworzony, popycha go na tomiast do walki i ktni i pobudza do bogacenia si na drodze przemocy, kamstwa i przestpstwa. Nie Dike, lecz Hybris staje si wwczas zasad jego postpowania. Jest to innego rodzaju hybris ni ten niepohamowany pd do walki, ktrym kierowao si pokolenie spiowe". Jest to hybris, ktr podobnie jak w przypadku pokolenia srebrnego okrela poeta w kategoriach negatywnych jako nieprzestrzeganie tych wszystkich zasad etycznych i religijnych, ktre reguluj z woli bogw ycie ludzkie, a wic: brak szacunku dla gocia, przyjaciela, brata, rodzicw; lekcewaenie przysigi, susznoci, dobra. Nie ma bojani boej, brak wstydu. Czowiek niegodziwy gruje nad szlachetnym, a wszystkiemu towarzyszy zawi. wiat rolnika kierujcego si tak pojt hybris, jaki wyania si z opisu schyku epoki elaza, jest w istocie cakowitym

zaprzeczeniem normalnego wiata. Odwrcona jest w nim hierarchia wszelkich warto ci, zdeptane wszystkie podstawowe zasady praworzdnoci. Naley zauway, e ten przeraajcy obraz wiata, ktry jest przeciwiestwem wiata respektujcego Dike (Pra worzdno), ukazany jest przez Hezjoda w formie przepowiedni jako realne zagroenie w przypadku nie respektowania tradycyjnego porzdku moralnego i religijnego. Trudno zatem si dziwi, e poeta, koczc sw opowie o piciu wiekach ludz koci wizj pen niesprawiedliwoci, przemocy i bezbonoci, nie wysnuwa z tego mitu zapowiedzianej na jego wstpie nauki o koniecznoci pracy, lecz kontynuuje wywd o Dike i Hybris (w. 202-285). Zwraca si teraz formalnie do krlw, ktrym do przemylenia poleca nauk pync z bajki o trzymanym w szponach przez jastrz bia sowiku73. Jastrzb drwi sobie z lamentw sowika, bo jako silniejszy moe z nim zrobi, co zechce. Bajka ta stanowi jedynie ilustracj ich pozycji jako silniejszego" i nie zawiera bezporedniego dla nich pouczenia. Nauk z tej bajki winien wycign raczej Perses, do ktrego bezporednio zwraca si teraz poeta z wezwaniem do prze strzegania praworzdnoci i zaniechania wystpku (w. 213). Uzasadnieniem dla tego wezwania jest namalowany nastpnie przez poet ywy wizerunek Dike jako upersonifikowanej bogini Praworzdnoci, wypdzanej z pastwa i karzcej za krzywoprzy sistwa, nieprawoci i niesprawiedliwe wyroki, a take obraz przeciwstawionych sobie i przedstawionych symetrycznie w dziesiciowierszowych stanzach dwu miast: miasta praworzdnego, cieszcego si pokojem i wzgldnym dobrobytem, oraz miasta, ktre z dopustu sprawiedliwego Zeusa cierpi wszelkiego rodzaju niedole za niegodziwoci niektrych jego obywateli (w. 226-245). Unaocznione w ten sposb dziaanie Prawo rzdnoci stwarza doskonae podstawy do wycignicia logicznego wniosku i ostrze enia adresowanego wprost do sdziw (krlw): Krlowie, dokadnie t spraw rozpatrzcie, bo niemiertelni s blisko i patrz, kto innych gnbi krtymi wyrokami i na bogw nie zwaa, a przecie na ziemi, naszej ywicielce, jest trzydzieci tysicy niemiertelnych stranikw Zeusowych, ktrzy strzeg praw i karz wystpki..." (w. 248-255). Z kolei dokadnie poeta wyjania odwoujc si do mdroci wielu po kole, w jaki sposb sprawiedliwo, ktrej gwarantem jest sam Zeus i Dike moe by realizowana w stosunkach midzyludzkich. Apeluje jednoczenie do krlw i do Persesa o przestrzeganie powyszych zasad sprawiedliwoci i o pomnaanie swego ma jtku uczciw prac (w. 265-382) . Zamknwszy w ten sposb pierwsz cz poematu, w ktrej poprzez mity i wy wd adresowany do brata Persesa i do krlw odsoni przyczyny i uzasadni koniecz no pracy ludzkiej, Hezjod przedstawia teraz kalendarz prac rolniczych waciwych dla poszczeglnych pr roku (w. 383 do koca). Ta cz jest dopiero realizacj pro73

W. 202-212; jest to pierwsza znana nam w literaturze europejskiej bajka zwierzca.

218

219

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

blematyki zapowiedzianej w tytule dziea. Szczegowo, a niekiedy nawet drobiazgo wo opisuje poeta prace, jakie winien wykona rolnik w cigu roku w swej zagrodzie i w polu, by zapewni sobie i swojej rodzinie niezbdne rodki do ycia. Pory prac wyznaczaj gwnie zjawiska niebieskie, soce, wschody i zachody gwiazd, pogoda, zachowanie zwierzt. Przedstawiajc kalendarz prac rolniczych, znalaz poeta miejsce na wzruszajce autentyzmem obrazki rodzajowe: wiejskiego pikniku w okresie upal nego lata (w. 582-596) czy barwnego opisu zachowa zwierzt i ludzi w czasie srogiej zimy (w. 504-546). Obok prac rolniczych przedstawia te poeta rady dla czowieka, ktry woli zarabia na ycie handlem zamorskim. Poeta przyznaje zreszt, e sam nie ma wielkiego dowiadczenia w egludze morskiej, bo tylko raz odby krtk morsk podr na Eubej, gdzie odnis zwycistwo w konkursie poetyckim na uroczysto ciach pogrzebowych ku czci krla Amfidamasa. Jego porady nie pyn wic z wa snego dowiadczenia. Nie mona im jednak odmwi rzetelnej znajomoci rzeczy, ktr zawdzicza zapewne swemu ojcu. Ograniczone s waciwie do przygotowa na ldzie i do wyboru najodpowiedniejszej pory do wyruszenia w morze. Daj poecie okazj do wprowadzenia elementw autobiograficznych (osiedlenie si ojca a Askrze w. 633-640; udzia poety w igrzyskach na Eubei w. 650-660). Zalecenia praktyczne dotyczce tak prowadzenia gospodarstwa rolnego, jak i eglugi handlowej, formalnie adresowane do Persesa, a w swej istocie do caego wczesnego spoeczestwa, przetkane licznymi sentencjami, podporzdkowane s obydwu wydoby tym w pierwszej czci poematu zasadom etycznym: praworzdnoci i pracowitoci. Po stawa szczeroci, umiowanie caej przyrody i rolniczego trudu pozbawiaj powysze pouczenia mentorskiego tonu. Std te pyn walory poetyckie, tego zdawa by si mogo na wskro prozaicznego pouczania. Z czuoci odmalowuje poeta zapach wieo zoranej ziemi, skoszonego siana i ztego zboa, pozwala nam wsuchiwa si w gosy zapowiadajcych nadejcie wiosny i lata ptakw, obserwowa owady i szukajce schronienia pod limi robactwo, przyglda si zwierztom i ludziom zaskoczonym nieyc i burz. Jednym sowem, otrzymujemy ywy, barwny i poetycki obraz ycia beockiego rolnika schyku VIII lub pocztku VII wieku przed Chr. Uwagi o egludze zamykaj wprawdzie adresowane bezporednio do Persesa po uczenia, nie kocz jednak jeszcze dydaktycznego wywodu poety, ktry uzupenia za lecenia praktyczne szeregiem luno na pozr powizanych, wyraonych w formie gnomicznej, porad yciowych dotyczcych maestwa, przyjani, pobonoci, sto sunkw ssiedzkich. Dochodzi do tego cay szereg uwag wywodzcych si z przes dw ludowych i praktyk magicznych zwizanych z zachowaniem czystoci i higieny osobistej (w. 694-764).

Z w. 765 rozpoczyna si ostatnia cz poematu, ktra znalaza odzwierciedlenie w drugiej czci jego tytuu: Dni i w ktrej w nawizaniu do prac rolniczych przed stawia poeta ludow wiar w magi cyfr i wynikajce z niej istnienie dni pomylnych i niepomylnych dla poszczeglnych czynnoci ludzkich. Cz ta nie odbiega w zasa dzie swym charakterem od poprzedzajcych j poucze, nakazw i zakazw i dlatego obecnie wikszo badaczy nie widzi podstaw, by wiersze te uznawa za pniejszy, nieautentyczny dodatek. O ich autentycznoci najwymowniej wiadczy zakoczenie utworu, jego cztery ostatnie wiersze (w. 825 nn.): Dzie raz jest ojcem, a w innym znw czasie ojczymem dla ludzi. Bogosawiony jest czowiek, co w cigej robocie si trudzi Znajc to wszystko dokadnie, i boskim wyrokom nie przeczy Bada lot ptakw przezornie i zych nie dopuszcza si rzeczy74. W wierszach tych zawarte jest bowiem podsumowanie caej mdroci poematu, wyraonej zarwno poprzez mity, jak poprzez pouczenia etyczne, religijne i praktycz ne cznie z wykadem na temat dni pomylnych i feralnych.

INNE POEMATY HEZJODA Obydwa omwione przez nas szerzej utwory stanowi niewtpliwie podstaw i trzon twrczoci Hezjoda. Jak zaznaczylimy na wstpie tego opracowania, w staro ytnoci uwaano Hezjoda za autora wielu innych poematw, z ktrych obecnie znamy tylko tytuy i mniej lub bardziej liczne fragmenty. W redniowiecznej tradycji rkopimienniczej poza Teogoni i Pracami zachowaa si jeszcze tylko Tarcza Hera klesa, natomiast dziki znaleziskom papirusowym mamy okazj zupenie niele zapo zna si z charakterem Katalogu Kobiet. W pewnych przypadkach same tytuy zagi nionych dzie pozwalaj zrozumie, jakie miejsce zajmoway one w zbiorze dzie He zjoda i w jaki sposb uzyskay status jego utworw. Jest rzecz oczywist, e Prace i dnie nie byy jedynym dzieem dydaktycznym He zjoda. Poemat zatytuowany Pouczenia Chirona, z ktrego zachoway si zaledwie trzy wiersze, by rwnie uwaany powszechnie za dzieo Hezjoda a do Arystofanesa z Bi zancjum (ok. 200 przed Chr.), staroytnego wydawcy Teogonii, ktry odmwi mu au torstwa tego poematu. Informacja ta jest interesujca z dwu przynajmniej powodw. Po pierwsze, pokazuje, e rnego rodzaju poezja dydaktyczna bya uwaana za hezjo-

74

Przekad W. Steffena.

220

221

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

dejsk, a po drugie e pouczenia mogy by woone w usta fikcyjnej postaci i nie musia ich wygasza sam poeta. W tym przypadku gosi je niewtpliwie Centaur Chiron, adresujc do swego najsawniejszego ucznia Achillesa. Skoro istniaa tendencja, by wszelk poezj dydaktyczn przypisywa Hezjodowi, byoby dziwne, gdyby archa iczna lub archaizujca poezja na temat gospodarowania i kalendarza astronomicznego prac rolniczych nie bya wczana do kanonu jego dzie. Mamy zatem podstawy, by s dzi, e istniaa dusza wersja Prac, cytowana jako Wielkie Prace, i e wzmiankowane przez rda staroytne utwory: Astronomia i Ornithomanteja, czyli wrby z obserwacji lotu ptakw, mogy by wczone w jej ramy. Bardzo sabo powiadczone mitologiczne poematy,-takie jak Wesele Keyksa i Katabaza Peirithousa, byy prawdopodobnie inspiro wanymi przez Katalog opracowaniami poetyckimi jego wybranych motyww, podob nymi do Tarczy Heraklesa. I wanie tym dwu ostatnio wymienionym utworom musi my powici nieco wicej uwagi. Podobnie jak w przypadku Prac, obok Katalogu Kobiet {Ehoje) staroytno znaa Wielkie Ehoje, poemat powiadczony wielokrotnie przez Pauzaniasza i staroytne scholia. Wrd nowoytnych uczonych nie ma zgody co do tego, czy bya to tylko inna, poszerzona w stosunku do przyjtej za kanoniczn, wersja tego samego poema tu, czy zupenie inny poemat75. wiadectwa dotyczce dugoci utworw poetyckich datuj si dopiero od epoki hellenistycznej i zwizane s z rozwojem filologii, rynku ksikowego i krytycznymi edycjami tekstw. Uczonym aleksandryjskim zawdzi czamy zatem informacje na temat podwjnej wersji Katalogu Kobiet. Jest to najlepiej zachowany z zaginionych utworw Hezjoda. Ilo papirusw z okresu pnohellenistycznego i rzymskiego zawierajcych uamki tekstu Katalogu ustpuje tylko nie znacznie iloci znalezisk papirusowych z komediami Menandra. wiadczy to niewt pliwie o popularnoci tego poematu zarwno w epoce hellenistycznej, pasjonujcej si wiedz antykwaryczn, jak w epoce cesarstwa rzymskiego, ktra to zainteresowanie odziedziczya. Jego genealogiczno-mitologiczna problematyka i katalogowa forma nie byy natomiast wystarczajcym atutem, by utwr ten trafi do szkolnego uytku i do redniowiecznej tradycji rkopimienniczej. Najpeniejsze wydanie fragmentw Katalogu Kobiet i wszystkich innych dzie wi zanych z imieniem Hezjoda zawdziczamy wsppracy dwu wybitnych filologw:

R. Merkelbacha i M. L. Westa76. W wydaniu tym pierwsze 245 fragmentw, pocho dzcych gwnie ze znalezisk papirusowych, reprezentuje pi ksig Katalogu Kobiet, a 17 nastpnych Wielkie Ehoje (fr. 246-262), traktowane przez wydawcw jako niezaleny, odmienny od Katalogu poemat. Tylko niewielk cz tego materiau da oby si udostpni szerszej publicznoci w przekadzie na jzyk nowoytny, poniewa w przewaajcej wikszoci przypadkw fragmenty zachowane s w formie skrawka papirusu zawierajcego pocztek lub sam koniec wiersza. Ich rekonstrukcja do stanu, ktry daoby si sensownie przeoy na inny jzyk, niesie ze sob trudne do przezwy cienia problemy. Tym niemniej dziki wieloletnim studiom M. L. Westa, ukoro nowanym monograficzn publikacj na temat Katalogu77, mamy okazj pozna r da, charakter, struktur i ukad treci dziea, wyznaczony przez genealogie, ktre za chowuj porzdek analogiczny jak w dziele mitografa Apollodora. Zachowane frag menty pozwalaj si uoy w wiksze bloki, wyznaczone przez rodowody wywodzce si od Eola, Inachosa, Pelazgosa, crek Atlasa i ich potomkw oraz zalotnikw Helleny. Teza M. L. Westa, e cay Katalog, cznie z wprowadzajcymi go wierszami ko czcymi Teogoni, jest dzieem anonimowego autora yjcego w VI wieku przed Chr. nie znajduje jednak aprobaty u wielu innych badaczy. Jej bezpodstawno wykaza, podwaajc wszystkie argumenty Westa, P. Draeger78. W wietle wywodw niemiec kiego uczonego mamy pene prawo uwaa, e tradycja staroytna jednoznacznie wskazujca na Hezjoda jako autora Katalogu nie bya pustosowiem i e utwr ten w swym zasadniczym zrbie mona datowa na przeom VIII i VII wieku przed Chr.

Tarcza Liczcy 480 heksametrw poemat zatytuowany Tarcza Heraklesa lub po prostu Tarcza znany by w zachowanej obecnie formie ju gramatykom aleksandryjskim, kt rzy jego pocztkowe 56 wierszy mogli znale rwnie w czwartej ksidze Katalogu Ko biet Hezjoda, co powiadczaj dwa papirusy z Oxyrynchos, opublikowane w 1962 r. przez E. Lobela. Przynosz one koniec Ehoi o Lisidice, matce Alkmeny (fr. 93 i pocz tek kolejnej Ehoi, przedstawiajcej Alkmen jako matk Heraklesa i Ifiklesa (fr. 94). Ten wanie fakt, e pocztkowe 56 wierszy poematu wypeniaa Hezjodejska Ehoja Alkmeny, zadecydowa o powszechnym w staroytnoci przypisywaniu autorstwa ca ego poematu Hezjodowi. Z imieniem Hezjoda czy ten poemat dziaajcy w VI
76 77 78

Przyjmuje si na og zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez F. Leo (Hesiodea, Gttingen 1894, s. 8 nn.) tosamo midzy Katalogiem Kobiet i Ehojaj. Wielkie Ehojaj traktuje si jako oddzielny utwr. Opini tak podziela M.L. West {The Hesiodic Catalogue ofWomen. Its Natur, Struccture, and Origins, Oxford 1985, s. 2 nn.), natomiast J. Schwartz {Pseudohesiodeia, Leiden 1960, s. 23) utrzymuje, e Kata log i Wielkie Ehoje to tylko rne wersje tego samego utworu.

75

Fragmenta Hesiodea, ed. R. Merkelbach et M.L.West, Oxonii MCMLXVII. The Hesiodic Catalogue ofWomen (cyt. w przyp. 75). P. Draeger, Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods, Palingenesia Bd. 61, Stuttgart 1997.

222

223

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

wieku przed Chr. poeta liryczny Stezychoros, a bizantyjska przedmowa do tego utwo ru informuje nas, e jako poemat Hezjoda by on znany Megakleidesowi, perypatetykowi, ktremu trudno byo pogodzi si z faktem, e wedug Hezjoda Hefajstos mia wykona tarcz dla Heraklesa, najwikszego wroga swojej matki, Hery79. Rwnie Apoloniusz Rodyjski, sawny poeta epicki dziaajcy w Aleksandrii w III wieku przed Chr., uznawa je na podstawie kryterium tres'ciowego (zbieno z Katalogiem) i styli stycznego za autentyczne dzieo Hezjoda. Jako wytrawny uczony" poeta, by on do skonaym znawc poezji epickiej. Jego wiadectwo jest wic wymownym dowodem tego, e stylistyka Tarczy miecia si w ramach szerokiej palety zrnicowania charak terystycznego dla dzie Hezjoda. Nie moe nas zatem dziwi, e jako hezjodejski do tar ten poemat do czasw nowoytnych w redniowiecznych rkopisach cznie z Teogoni i Pracami jak te i oddzielnie. Wrd nowoytnych badaczy niewielu jed nak obrocw znajduje teza o hezjodejskim autorstwie caego poematu 80 . Znaleziska papirusowe potwierdziy pierwotn przynaleno pocztkowych 56 wierszy do Kata logu Kobiet, pokazujc tym samym, w jaki sposb hezjodejska poezja katalogowa prowokowaa i inspirowaa do dokonywania poszerze krtko ujtych motyww w rozbudowane szeroko, poetyckie sceny. wiadectwo Stezychorosa i analiza przed stawionych na tarczy obrazw pozwala nowoytnym uczonym datowa to poszerze nie" na pierwsz poow VI wieku. Przyjrzyjmy si wic nieco bliej treci i strukturze fabularnej poematu. Jak ju zaznaczylimy, pierwsze 56 jego wierszy s najlepiej zachowan czci Katalogu Ko biet i przedstawiaj Alkmen, jako matk Heraklesa i Ifiklesa. Opowiedziana tu histo ria, znana powszechnie z Plautowego Amfitryona, dotyczy najoglniej mwic poczcia w czasie jednej i tej samej nocy przez Alkmen bliniakw, jednego (Ifiklesa) ze zwizku z przybyym tej nocy po spenieniu pokuty" mem Amfitryjonem i drugiego z Zeusem, ktry znajc jej wierno, uprzedzi jej ma przybierajc jego posta. Na ile ten epizod jest charakterystyczny dla poezji katalogowej jako takiej, trudno powiedzie. Wyglda na do wyszukany, bogaty w barwne szczegy, tkanina narracji jest cienka, a znajomo staroytnoci prowokujca do jej opowiedzenia. Wymowne jest chociaby przedstawienie podry Zeusa z Olimpu do Teb. Zatrzy muje si on na grze Fikion, nagim szczycie pooonym w odlegoci kilku kilome trw od Teb, jako ostatnim etapie podry. Nazwa ta dodaje opowieci lokalnego ko lorytu, ewokujc beock nazw Fiks zamiast Sfinks, uyt w Teogonii (w. 326), jedy ny przykad w twrczoci Hezjoda specyficznie beockiego dialektu.
79 80

Por. R. Lambertem, Hesiod, New Haven 1988, s. 139. Znany mi jest jedynie hiszpaski uczony J. Vara Donado, Contribucin al conocimientodel Escudo de Heracles, Hesiodo autor del poema, Cuadernos de Filologia clasica (Madrid) IV, 1972, s. 315-365.

Waciwa pars epica poematu zaczyna si jednak dopiero od w. 57. Jej gwnym bohaterem jest Herakles, ktry w witym gaju Apollona zabija w pojedynku Kyknosa (abd), tessalskiego, niezwykle butnego, arystokrat, syna Aresa. Od jego to wa nie charakterystyki rozpoczyna poeta swoj opowie. Uderza nas z miejsca odmien ny od poprzedniej partii, napuszony i barokowy styl, w jakim odmalowuje rumaki i rydwan Kyknosa, ktrym powozi sam bg wojny Ares. Mona odnie wraenie, e poeta z pen wiadomoci ciekawo i uwag suchacza pragnie obudzi nie rozwo jem i przebiegiem akcji i dlatego z miejsca informuje o wyniku pojedynku, lecz kunsztownoci swego przedstawienia, niezwykoci sytuacji i przedstawionych bo haterw. Swym kunsztem poetyckim pragnie najwyraniej nie tylko konkurowa z Muz Homera, ale j przymi. Nie jest to zatem przypadek, e przedmiotem swego przedstawienia czyni scen pojedynku midzy Heraklesem, a Kyknosem i Aresem, ktra ewokuje homeryckie opisy licznych pojedynkw w Iliadzie i stanowi bezpo redni rywalizacj z przedstawieniem pojedynku Achillesa i Hektora w XXII pieni Iliady. Jest najwyraniej zafascynowany poprzedzajcym ten pojedynek homeryckim opisem tarczy Achillesa. Wykorzystujc typowy dla scen homeryckich opis zbrojenia si bohatera przed pojedynkiem koncentruje uwag na tarczy Heraklesa, wykonanej rwnie przez boskiego kowala Hefajstosa. Opis tej tarczy, ktremu poemat zawdzi cza swj tytu, wypenia niemal poow utworu (w. 139-319). Nie ulega wtpliwoci, e poeta wiadomie nawizuje do homeryckiego opisu tarczy Achillesa i z nim rywali zuje. Jego opis jest o poow duszy od homeryckiego i jest bardziej wyszukany. Mimo pogoni za niezwykoci jest bardziej schematyczny i uporzdkowany. Nie jest jak w Iliadzie odzwierciedleniem procesu wykonywania wspaniaego rkodziea przez boskiego kowala Hefajstosa, lecz ekfraz, poetyckim opisem gotowego ju dziea, kt rego za chwil uyje sposobicy si do walki Herakles. Nie interesuje go wic historia tego dziea i sposb, w jaki bohater wszed w jego posiadanie, lecz jego magiczna moc i boska wspaniao wygldu. Opis obrazw wyrzebionych na tarczy rozpoczyna od sceny wyrzebionej w samym jej rodku, przedstawiajcej strasznego, budzcego swym wygldem miertelne przeraenie, smoka, na ktrego czole polatuje straszna Wa, judzca mw do walki" (w. 147). Motyw Eridy, inspirowany niewtpliwie jej opisem w Teogonii i w Pracach i dniach, stanowi punkt wyjcia dla przedstawienia caego szeregu scen bitewnych i walk wyrzebionych na tarczy, ktre doskonale har monizuj ze scen przedstawionego nastpnie pojedynku. Na obrzeach tarczy Hera klesa podobnie jak u Homera przedstawiony by Okeanos, na ktrego nurtach pywa y tu jednak abdzie (kyknoi), stanowic, by moe, aluzj do walczcego z Herakle sem Kyknosa. Wrd paskorzeb pokrywajcych tarcz Heraklesa spotykamy rw nie inne znane nam ju motywy z tarczy Achillesa. I tak jak Homer otwiera swj

224

225

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

opis od pokazania miasta w czasie wojny i w czasie pokoju, autor Tarczy tym wanie motywem je zamyka. W obydwu przedstawieniach pojawia si poza tym opis koro wodw tanecznych, prac rolniczych i grupy lww atakujcych inne zwierzta. Oba opisy s przeadowane obrazami i aden z nich nie ma pretensji do realizmu. Inaczej mwic s to tarcze stworzone przez wyobrani poetw inspirowane tradycj kultury bohaterskiej, s rodzajem ora, jakie bogowie mieli stworzy dla bohaterw odle gych epok. Jak ju uprzednio zaznaczylimy, autor Tarczy Heraklesa rywalizuje z opisem homeryckim i chce go przymi wspaniaoci i niezwykoci obrazw nakrelonych j zykiem i stylem Hezjoda, bardziej otwartym na przesad i na cudowno. Tego przy kadem jest chociaby wypeniajcy ponad 20 wierszy opis postaci ciganego przez Gorgony Perseusza, ktry obuty w skrzydlate sanday", w cudowny sposb nie dotykajc tarczy mkn nad jej powierzchni z szybkoci myli", a pod stopami pdzcych za nim po stali bladozielonej" Gorgon rozbrzmiewaa tarcza niesa mowitym haasem, ostrym i dwicznym" (w. 234). Tarcz Heraklesa mona wic byo nie tylko widzie, ale take sysze". Opis ten mieci si doskonale w manierze stylu hezjodejskiego, charakteryzujcego si m.in., jak zauwaa R. Lamberton81, jed noczesnym atakowaniem wszystkich zmysw". Ogromne wraenie, mimo tylu nowoytnych dowiadcze wojennych, wywiera w dalszym cigu przedstawiony na tarczy Heraklesa obraz miasta pogronego w za wierusze wojennej. czc realizm okruciestwa wojny z symbolik jego przedstawie nia, kreli poeta przeraajc wizj lku, niszczenia i umierania. W nasz pami za padaj nie tylko zrozpaczone kobiety: rozdzierajce rkami policzki" i zawodzce ostre jki", lecz take sine Kery, szczkajce swymi biaymi zbami / straszne, okrut ne, krwawe i przeraliwe, krwioercze" (w. 249-250), zwaszcza w momencie, gdy rozpoczynaj sw pogo za polegymi w walce i uczt" na ofiarach wojny (w. 251262). Nie mniej przeraajca jest wizja momentu umierania wyraona poprzez perso nifikacj Mroku", Ciemnoci mierci" stojcej w pobliu Ker, na pograniczu miasta objtego poog wojenn i miasta zaywajcego wszelkich dobrodziejstw pokoju. Na gromadzenie epitetw i rzadkich, zaczerpnitych niekiedy z jzyka medycznego okre le, ktrym zawdziczamy ten odraajcy obraz, daje dobre wyobraenie o charakte rystycznej dla tego utworu manierze poetyckiego stylu (w. 264-270): Blisko stana Ciemno mierci, aosna i straszna, blada, wyschnita i z godu wycieczona zupenie, miaa spuchnite kolana, na doniach ogromne pazury,

z nozdrzy pyna jej ropa, a zasi z policzkw krew si sczya na ziemi; potwornie si wyszczerzya, staa, ramiona jej krya warstwa obfita kurzawy, bya mokra od ez82 Maniera ta znajduje pene potwierdzenie rwnie w przedstawieniu przebiegu sa mego pojedynku. Jego opis ujty w ramy typowej sceny, jakich dziesitki znamy z Homerowej Iliady, jest podobnie jak opis tarczy rodzajem rywalizacji z przedsta wieniami homeryckimi. Nagromadzeniem epitetw, a zwaszcza spitrzeniem i r norodnoci obrazw porwnawczych usiuje poeta przymi, a raczej przyguszy blask poezji Homera.

HEZJOD W STAROYTNOCI Trudno dokadnie ustali moment, w ktrym rozpocz si wpyw Hezjoda na twrczo innych poetw. Nie mona mie jednak najmniejszej wtpliwoci, e za znaczy si on jeszcze przed skrystalizowaniem si kanonu jego pism, a wic najpraw dopodobniej przed upywem VI wieku, na ktry datowana jest utworzona w prze sadnie hezjodejskim stylu Tarcza. Hezjod by zreszt po Homerze najczciej czytanym i cytowanym autorem ze wszystkich poetw i pisarzy greckich. O jego popularnoci moe wiadczy fakt, e daoby si dzi zrekonstruowa na podstawie cytatw pniejszych autorw w caoci jego Prace i dnie i w duej czci jego Teogoni. Motywy religijne i etyczne obecne w jego poematach stanowiy punkt wyjcia dla pierwszych spekulacji filozoficznych w Grecji, czego przykadem jest pojcie Anaksymandrowego apeiron, inspirowane he zjodejskim przedstawieniem Chaosu. Najwiksi poeci atescy, Solon i Ajschylos, przejli od niego do swych koncepcji etycznych i spoecznych posta i pojcie Spra wiedliwoci. Poza Attyk Hezjod by znany ju w VII wieku poetom lirycznym z Lesbos, co powiadcza fragment pieni Alkajosa (fr. Z 23 Lobel-Page): Z lici gos cykad / sodycz si sczy spod skrzyde / Pie przenikliwa / dobiega bez koca, gdy lato / arem {rozlanym / roliny uwide wysusza.} Oset w krg kwitnie: / kobiety s teraz natrtne, / Wigor u mczyzn zanikn, kolana i gow Syriusz im spala"83. Od dawna zauwaono, e jest to naladownictwo i poetycka rywalizacja z opisem kanikuy w Pracach i dniach (w. 582-588) Hezjoda. Pindar, yjcy w tej samej Beocji ok. 200 lat po Hezjodzie w VIhtm. w. 83-85 cytuje sawne powiedzenie swego wspziomka:
'- Przekad J. anowskiego. 13 Przekad J. Danielewicza.

Op. cit., s. 142.

226

227

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO BIBLIOGRAFIA

pilno prac wspomaga" {Pr. i D. 412), gdy charakteryzuje postaw swego bohate ra, Lampona: Lampon do czynw dodaje staranie, / tak bardzo czci przykazanie H e zjoda / i czsto powtarzajc zaleca je synom" 84 . D o Hezjoda te i do jego Helikoriskich M u z odwouje si Kallimach na pocztku i w zakoczeniu swego olbrzymiego dziea Przyczyny, stawiajc si w roli askrejskiego poety i cytujc heksametry jego p o ezji takie jak np. Sobie samemu ten szkodzi, kto innym szkod wyrzdza" {Przyczy ny, fr. 2, 5 = Pr. i D. w. 265). Tene Kallimach w jednym ze swych epigramatw wita z uznaniem i komplementuje jako hezjodejski" nowy poemat dydaktyczny Aratosa Fajnomena, czyli Zjawiska niebieskie, dla ktrego inspiracj stanowiy Prace i dnie i prawdopodobnie w wikszym jeszcze stopniu zaginiony poemat Astronomia*''. Poezj Hezjoda karmia si rwnie filozofia grecka w okresie jej najwikszego rozkwitu, adaptujc do swoich potrzeb zawarte w niej koncepcje etyczne i spoeczne. Nie wchodzc w szczegy, mona powiedzie, e popularno Hezjoda nie zmalaa rwnie w epoce poklasycznej. Wpyw, jaki wywieraa jego myl etyczna na pisarzy chrzecijaskich, mgby stanowi przedmiot oddzielnej monografii. Wystarczy w tym miejscu wskaza na wymowny przykad w. Bazylego, ktry w mowie Do mo dziecw wskazuje na Hezjoda jako na najszczerszego piewc cnt ludzkich" i para frazuje sawne miejsce z Prac i dni (w. 285-290), gdzie jest mowa o chwalebnym tru dzie wiodcym do cnoty (V, 8 n.). Zainteresowanie Klemensa Aleksandryjskiego poe zj Hezjoda nie zostao do tej pory dokadniej przebadane. W swoich cytatach korzy sta on czsto prawdopodobnie z istniejcych dla potrzeb retorycznych antologii celniejszych powiedze, lecz liczne cytaty, jakie spotykamy w jego Protreptyku i w Dy wanach wskazuj na bezporedni znajomo Prac i dni. D o Hezjoda odwouje si czsto w swej apologii chrzecijastwa Orygenes, nazywajc go natchnionym przez Boga poet" {Contra Celsum, IV, 38). W p y w Hezjoda na kultur rzymsk, a w szczeglnoci na twrczo Wergiliusza, stanowi cigle ywy przedmiot licznych publikacji naukowych. Zainteresowanych tym problemem czytelnikw odsyamy do VII tomu Entretiens sur l'antiquite classique" Hesiode et son influence (ed. K. von Fritz, G. S. Kirk, W . J . Verdenius, F. Solmsen, La Penna, P. Grimal, VandceuvresGeneve 1960).

Pindar, Wybr poezji, opr. A. Szastyska-Siemion, BN, Wrocaw 1981, s. 164. Por. Lamberton, op. cit., s. 151. Uczony stwierdza, e przemawiaj za tym scholia do Aratosa, kt re cytuj wycznie Astronomie.
85

84

W y d a n i a w s z y s t k i c h d z i e . Hesiodi uaeferuntur carminum reliuiae, edidit, commentationem criticam praemisit F.G. Schoemann, Berolini 1869; Hesiodi carmina. Accedit Homeri et Hesiodi certamen, recensuit A. Rzach, Lipsiae, 1902, editio maior; Hesiode, Theogonie, Les Travaux et les Jours, Le Bouclier, Texte etabli et traduit par P. Mazon, Paris 1928; Hesiod, The Homeric Hymns and Homerica, with an English translation by H. G. EvelynWhite, London 1936; Hesiodi Theogonia, Opera et Dies, Scutum, edidit F. Solmsen. Fragmenta selecta ediderunt R. Merkelbach et M. L. West, Oxonii 1970. W y d a n i a p o s z c z e g l n y c h d z i e , k o m e n t a r z e , p r z e k a d y . Hesiodos Erga, erklart von U. von Wilamowitz-Moellendorff, Berlin 1928 (1962); Hesiodi carmina, re censuit F. Jacoby. Pars I: Theogonia, Berolini 1930; Hesiod, Works andDays, byT.A. Sinclair, London 1932 (Hildesheim 1966); Hesiodi Scutum, Introduzione, testo critico e commento eon traduzione ed indici, a cura di C. F. Russo, Firenze 1950 (1965); Hesiodi Catalogi sive Eoearum fragmenta, collegit, disposuit, critica commentatione instruxit A. Traversa, Napoli 1951; Hesiodi Opera et Dies, recensuit A. Colonna, MilanoVarese 1959; Hesiod, Theogony, edited with Prolegomena and Commentary by M. L. West, Oxford 1966; Fragmenta Hesiodea, ediderunt R. Merkelbach et M. L. West, Oxonii 1967; Esiodo, Le oper e i giorni, recognovit, brevi adnotatione critica instruxit, Italice reddidit A. Colonna, Milano 1968; The Poems of Hesiod, Translated with Introduction and Comments by R. M. Frazer, Univ. of Okla homa Press 1983; Hezjod, Prace i Dnie, prze. i opra. W. Steffen, BN, Wrocaw 1952; Hezjod. Narodziny Bogw (Theogonia), Prace i Dni, Tarcza, prze., wstpem i przypisami opatrzy J. anowski, Warszawa 1999. O p r a c o w a n i a o g l n e . Burn A.R., The World of Hesiod. A Study ofthe Greek Middle Ages c. 900-700 BC, London 1936; Buse H., Ouestiones Hesiodicae et Orphicae, Halle 1937; Rzach A ., Hesiodos, RE VIII, I, 1912, szp. 1167-1240; H. Schwabl, Hesiodos, RE, Supplem. XII, 1970, szp. 434-486; Hesiode et son influence, par K. von Fritz, G.S. Kirk, W.J. Verdenius, F. Solmsen, La Penna, P. Grimal, Vandceuvre-Geneve 1960 (Entretiens sur l'antiquite classiue VII); Hesiod, hrsg. von E. Heitsch, Darmstadt 1966 (Wege und ForschungXLIV); Esiodo, letture critiche, a cura di G. Arrighetti, Milano 1975. O p r a c o w a n i a d o t y c z c e Teogonii o r a z Prac i dn i. Angier C.: Verbal Patterns in Hesiods Theogony", HSCP 68, 1964, s. 329-344; Arrighetti G., Cosmologia mitica di Omero ed Esiodo, Studi classici e orientali, XV, 1966, s. 1-60; Barnett R.D., The Epic of Kumarbi and the Theogony" of Hesiod, JHS 1945, s. 100 nn.; Blusch J., Formen und Inhalt von Hesiods Individuellen Denken, Bonn 1970; Bona Quaglia L., GliErga"'di Esiodo, Torino 1973; Bradley E.M., The Revelance of the Proemium to the Design and Meaning of Hesiods Theogony", Symbolae Oslonenses Vol. 41; Cantarella R., Elementiprimitwi nellapoesia esiodea, Riv. indo-greco-italica XV, 1931, s. 105-149; Deichgraber K., Die Musen, Nereiden und Okeaniden in Hesiods Theogony", Meinz 1965; Detienne M., Crise agraire etattitude religieuse chez Hesiode, BerchemBruxelles 1964; Diller H., Hesiod und die Anfdnge der griechischen Philosophie, Antike und Abendland 2, 1946, s. 140-156; Duchemin J., Les sources grecues et

228

229

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

HEZJOD: YCIE I TWRCZO

orientales de la Theogonie" hesiodique, L'information litteraire 4, 1952, s. 146 nn.; Duchemin J., Promethee. Histoire du mythe, de ses origines orientales a ses incarnations modernes, Paris 1974; Duhoux Y., Le caractere des Titans, A propos d'une etymologie" hesiodique, Recherches de Philologie et de Linguistique 1, 1967, s. 35-46; Edwards G.P., The language of Hesiodin its traditional Context, Oxford 1971; Erbse H., Orientalisches und Griechisches in Hesiods Theo gonie", Philologus CVIII, 1964, s. 2-28; Fraenkel H., Dichtung und Philosophie des fruhen Griechentums, Miinchen 1969; Fritz K. von., Das Proemium der hesiodeischen Theogonie, w: Festschrift B. Snellzum 60 Geburstag, Miinchen 1956, s. 29-45; Fritz K. von, Pandora, Prometheus and the Myth ofthe Ages, Review of Religion 1947, s. 227-260; Groningen B. A van., La composition litteraire archaiue grecue, Amsterdam 1960; Heitsche E., Das Prometheus Gedicht bei Hesiod, RM CVI, 1963, s. 1-15; Hoekstra A., Hesiode et la tradition orale. Contribution a Tetude du style formulaire, Mnemosyne X, 1957, s. 193-225; Jacoby F., Hesiodstudien zur Theogonie, Hermes 1926, s. 157-192; Karl W., Chaos und Tartaros in Hesiods Theogonie, ErlangenNiirnberg 1967; Kerschensteiner J., Zu Aufbau und Gedankenfuhrung von Hesiods Erga, Hermes LXXIX, 1944, s. 149-191; Kraft F., Vergleichende Untersuchungen zu Homer und Hesiod, Gttingen 1963 (Hypomnemata 6); Kumaniecki K., Kompozycja Prac i Dni" Hezjoda, Meander XIX, 1964, s. 55-78; Lambert W.G., Walcot P., A new Babylonian Theogony" and Hesiod, Kadmos IV, 1965, s. 64-72; Lapiccirella V., Studio sulla Teogonia di Esiodo, Roma 1930a; Leclerc M.-Ch., La Parole chez Hesiode. A la recherche de 1'harmonieperdue, Pa ris 1993; Lendle O., Die Pandorasage bei Hesiod. Textkritische und Motivgeschichtliche Unter suchungen, Wiirzburg 1957; Munding H., Hesiods Erga in ihrem Verhdltnis zur LHas, Frank furt am Main 1959; Neitzel H., Homer-Rezeption bei Hesiod: Lnterpretation ausgew. Passagen, Bonn 1975; Nelson S.A., God and the Land. The Metaphysics of Farming in Hesiod and Vergil. With a translation of Hesiods Works and Days by David Grene, New York 1999; Nicolai W., Hesiods Erga: Beobachtungen zum Aufbau, Heidelberg 1964; Notopoulos J.A., Homer, Hesiod and the Achean Heritage of Ora Poetry, Hesperia XXIX, 1960, s. 177-197; Pavese C.O., La lingua esiodea come lingua delia tradizionesettentrionale, w: Ommaggio a Eduard Fraenkel, Roma 1968, s. 136-189; Podbielski H., Mit kosmogoniczny w Teogonii" Hezjoda, Lublin 1978; Popko M., Orientalna geneza Teogonii Hezjoda, Meander XXVI, 1971, nr 11-12, s. 464-473; Pucci P., Hesiod and the language of poetry, BaltimoreLondon 1976; Rosen R.M., Poetry and Sailing in Hesiods Works and Days, CA 9, 1990, s. 99-113; Sale W., Aphrodite in the Theogony, TAPhA XCII, 1961, s. 508-521; Schmidt J.-U., Adressat und Parainesform. Zur Intention von Hesiods Werken und Tagen", Gttingen (Hypomnemata 86); Schwabl H., He siods Theogonie, Eine Unitarische Analyse, Wien 1966; Seelschopp I., Stilistische Untersuchun gen zu Hesiod, Hamburg 1958 (przedruk: Darmstadt 1967); Solmsen F., Hesiod and Aeschylus, Ithaka, New York 1949; Solmsen F., Chaos and Apeiron, Studia Italiana di Filologia Classica XXIV, 1950, s. 235 nn.; Staudacher W., Die Trennung von Himmel und Erde. Ein yorgriechisches Schpfungsmythus bei Hesiod und der Orphiker, Tiibingen 1942; Steffen W., De Archilocho quasi naturali Hesiodi aemulatore, Eos XLVI, 1952, s. 33-48; Steiner G., Der Sukcessionmythus in Hesiods Theogonie und ihren orientalischen Parallen, Hamburg 1959; Stewart D.J., Hesiod and the birth of Reason, Antioch Review 26, 1966, s. 213-231; Troxler H.,

Sprache und Wortschatz Hesiods, Ziirich 1964; Verdenius W.J., Notes on the proem of Hesiods Theogony, Mnemosyne XXV, 1972, s. 225-260; Verdenius W.J., Aufbau und Absicht der Erga, w: Hesiode et son influence (Entretiens sur 1'antiuite classiue VII), VandceuvreGeneve 1962, s. 109-159; Verdenius W.J., A commentary on Hesiod, Works and Days, 1382, Mnemosyne suppl. 86, Leyde 1985; Vernant J.P., Mythe etpensee chez les Grecs. Etudes de psychologie historique, Paris 1965; Walcot P., The composition ofthe Works and Days, Revue des etudes grecques LXXIV, 1961, s. 1-19; Walcot P., Hesiod and the Near East, Cardiff 1966; West M.L., The Medieval Manuscripts ofthe Works and Days, C Q LXVIII, 1974, s. 161-185. Tarcza Heraklesa, Katalog i inne poematy przypisywane Hez j o d o w i . Andersen L., The Shield of Heracles; problems of genesis, Classica et Medievalia XXX, 1969, s. 10-26; Casanov A., Sulla tecnica narrativa in alcuni passi delie Eee, Rivista di fil. e istr. classica XCV, 1967, s. 31-38; Casanov A., // mito di Atteone nel Catalogo esiodeo, Rivista di fil. e istr. classica XCVII, 1969, s. 31-46; Drager P., Untersuchungen zu den Frauenkatalogen Hesiods, Stuttgart 1997; Guillon P., Etudes beotiennes. Le Bouclier dHeracles et 1'histoire de la Grece centrale dans la periode de la premier guerre sacree, Aix-en-Provence 1963; Loeffler I., Die Melampodie, Meisenheim 1963; Merkelbach R., Les papyrus dHesiode et la geographie mythologique de la Grece, Chroniue d'Egypte XLIII, 1968, s. 133-155; Merkel bach R., Das Proemium des hesiodeischen Katalogs, Zeitschrift fur Papirologie und Epigraphik III, 1968, s. 126-133; Merkelbach R., West M.L., The Wedding of Ceyx, RM CVIII, 1965, s. 300-317; Schwartz ]., Pseudo-Hesiodeia. Recherches sur la composition, la dijfusion et la dissparition ancienne d'ceuvres attribuees a Hesiode, Leiden 1960; Stiewe K., Die Entstehunszeit der Hesiodischen Frauenkataloge, Philologus CVI, 1962, s. 291-299; Traversa A., I cinque libri del Catalogo delie donn, Maia IV, 1951, s. 226-238; Van der Valk M., Le Bouclier du pseudoHesiode, REG LXXIX , 1966, s. 450-481; Vara Donado ]., Contribucin al conocimiento del Escudo de Heracles. Hesiodo autore del poema, Quadernos de Filologia classica (Madrid), IV, 1972, s. 315-365; West M.L., The Hesiodic catalogue ofWomen: Its Natur, Structure, and Origins, Oxford 1985. K o m e n t a r z e s t a r o y t n e , i n d e k s y , s o w n i k i . Scholia vetera in Hesiodi Opera etDies, recensuit A. Petrusi, Milano 1955; Scholia Vetera in Theogoniam, recensuit L. Di Gregorio, Milano 1975; J. Paulson, Index Hesiodeus, Lund 1890 (Hildesheim 1962); M. Hofinger, Lexicon Hesiodeum, Leiden 1973; J.R. Tebben, A Concordance to Hesiod, Hildesheim 1977.

230

231

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA'


Wodzimierz Appel

I. W

POSZUKIWANIU N O W Y C H D R G

(Choirilos z Samos, Antymach z Kolofonu, Choirilos z Iasos i inni epicy, Hege mon z Thasos i parodia epicka, Archestratos z Geli) Twrczo Panyasisa zamkna ostatni rozdzia najdawniejszych dziejw greckiego eposu. W zestawieniu ze wspaniaym w V wieku rozkwitem sztuki dramatycznej i bujnym rozwojem prozy, tradycyjna poezja epicka przeywaa kryzys. Co prawda poematy Homera nadal byszczay dawnym blaskiem i znajomo ich bya obowiz kiem kadego wyksztaconego Greka, ale do poezji typu cyklicznego sigano waci wie gwnie po to, by czerpa z niej tematy dla tragedii lub exempla dla retoryki, a fi lozoficzne poematy Empedoklesa stanowiy ostatni akord w dziejach tego rodzaju fi lozoficznej twrczoci epickiej. Mogo si wic wydawa, e poezja heksametryczna nie powrci ju na salony literackie" i pozostanie mniej lub bardziej szacownym re liktem obecnym gwnie w rapsodycznej agonistyce, przywoywanym w poezji mito logicznej i kultowej (hymny), w dwuznacznych przepowiedniach i wyroczniach, w przysowiach i w apoftegmatach, oraz w rozmaitych cytatach sucych literackiej inkrustacji. Stopniowy rozwj parodii epickiej rwnie wiadczy o pewnym kryzysie samego gatunku. Tak wic kiedy w drugiej poowie V stulecia przed Chr. zdawa si mogo, e ten rodzaj twrczoci poetyckiej, majcy przecie ju za sob okres wiet noci, nie bdzie w stanie wpisa w dzieje gatunku niemal nic wicej ponad mao oryginalne powielanie dawniejszych wzorw, pojawiy si w literackim obiegu utwory dwch poetw, ktre wskazyway na to, e poezja epicka w dziejach greckiej literatu ry bynajmniej nie powiedziaa jeszcze swego ostatniego sowa. Obaj ci poeci kroczyli odmiennymi szlakami i w rnym stopniu przyczynili si do ponownego rozkwitu epiki. I cho gwnie tylko jednemu z nich mona przypisa rol prekursora pniej szej poezji hellenistycznej, to jednak obaj w peni zasuyli na trwae miejsce w histo rii eposu greckiego. Poetami tymi byli Choirilos z Samos i Antymachos z Kolofonu.

' Poszerzony tekst niniejszego opracowania, gwnie jego czci drugiej i trzeciej, w porozumieniu z Redaktorem niniejszego tomu, prof. dr. hab. Henrykiem Podbielskim, zosta wydany jako osobna pu blikacja pt. Kleci kai aklea andron. Zarys dziejw greckiej poezji epickiej od Choiribsa do Nonnosa, Wyd. UMK, Toru 2002,

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Zgodnie z informacjami przekazanymi nam w tzw. Ksidze Suda1, Samijczyk C h o i r i 1 o s (XoioiAoc) by wspczesnym Herodota i Panyasisa (zm. ok. 450; w rzeczywistoci jednak by ode modszy). Syszymy, e poeta by modzieniasz kiem" (veaviaKoc) w czasie wojen perskich w okresie 75 Olimpiady (tj. w latach 480477), umrze za mia podczas pobytu na dworze macedoskiego krla Archelaosa, ktry zmar w r. 400/399; data ta wyznaczaaby zatem terminus ant quem dokona poeta swojego ywota. Aktywno poetycka Choirilosa przypadaa najprawdopodob niej na ostatnie dziesiciolecia wieku V. Plutarch wie j z postaci spartaskiego wodza, Lysandra, piszc, e trzyma on zawsze u swego boku poet [...], ktry mia jego czyny wysawia w piknych poematach"; czy poeta rzeczywicie uoy jakie AvoavbQia (Lysandreia, tj. epos opiewajcy czyny Lysandra), jest jednak kwesti dys kusyjn, tak jak niepewny jest jego udzia w Lysandreiacb zorganizowanych na Samos w 404 r.2. W tzw. Ksidze Suda wspomiane jest dzieo Choirilosa opowiadajce o zwy cistwie Ateczykw nad Kserksesem (A$nvcu&jv viKnv Kata SQOU) oraz podana jest lakoniczna informacja o tym, e by on autorem jeszcze jakich innych poematw. Ich przypuszczalne tytuy przynosi natomiast jeden z papirusw z Oxyrhynchos, datowany na II/III wiek po Chr., gdzie czytamy o jego Mn&ucd (Medika) i rkoaiKa (Persika)3. Najpeniejszy zbir zachowanych fragmentw utworw Choirilosa, take tych wtpli wych, znale mona obecnie w PEG, fr. 1-27 (cf. SH, fr. 316-332). Perseis (Persika) bya z pewnoci nowatorskim utworem, czego poeta by wia dom i co podkreli ju w inwokacji do tego poematu, ktry obejmowa z pewnoci wicej anieli jedn tylko ksig. Mianowicie zwraca si w niej Choirilos z prob zapewne do Muzy Kalliope by ta poprowadzia go ku innemu (a wic nietradycyj-

nemu) tematowi pieni, ktra opowiada bdzie o wielkiej wojnie, jaka nadcigna z Azji do Europy (fr. 1, Bernabe). Poeta powiada dalej (fr. 2 Bernabe): Szczsny, kto w owym czasie by wprawny w pieni tworzeniu, Suga Muz, gdy jeszcze istniaa ka dziewicza; Dzi rozdzielone jest wszystko, a sztuki kres osigny, Tak wic jestemy ostatni w zawodach i nigdzie nie wida, Choby si wszdy rozglda, by nowy zaprzg si zblia4. Zarwno sam pocztek Perseidy, jak i zacytowane wyej wiersze moemy potrak towa jako szczeglnego rodzaju manifest literacki Choirilosa. Poeta zdaje sobie do skonale spraw z tego, e tradycyjne tematy epickie wyczerpay si, e epicka stajnia naladowcw lub wspzawodnikw Homera musi wzbogaci si o nowe zaprzgi, bo dotychczasowe zuyy si w poetyckim wycigu. Sama umiejtno tworzenia naj bardziej nawet perfekcyjnych epickich heksametrw ju nie wystarcza, poniewa tego rodzaju techne najwyraniej spowszedniaa. Homer (a dodajmy, e i Hezjod), by szczliwym poet,' poniewa tego sug Muz wiody one po dziewiczej niegdy ce poezji epickiej, ktr w nastpnych stuleciach wzdu i wszerz poprzecinay lady za przgw powoonych przez ca rzesz jego naladowcw. Choirilos rozglda si za wyjciem z takiej epickiej stagnacji i znajduje nowy za przg, ktry pod opiek Kalliope moe zawie go ku nowym obszarom poezji. Ten nowy obszar nie znajduje si wszake w sferze dawnych poda lub mitycznych wy obrae, ale wyznacza go bieg wypadkw wspczesnych, realny wiat wydarze hi storycznych, i to na tyle wspaniaych, e mog one sta si tematem pieni boha terskiej. Nie odcinajc si od jej tradycji, staje si zatem Choirilos twrc nowej od miany poezji epickiej, a mianowicie twrc eposu historycznego5. Obiera wic Choi rilos za temat swojej opowieci wojn, jak z Azji do Europy (tj. do Grecji) przynis perski najedca, ale t tradycyjn, wojenn sceneri epickiej opowieci umieszcza nie w mitycznych, ale w historycznych realiach. Miejsce legendarnych bohaterw zajmuj u niego postaci rzeczywiste, co oczywicie wcale nie musi oznacza, e i w jego po emacie nie byo miejsca dla bogw i mitycznych herosw; fragmenty Perseidy s jed nak zbyt skromne, by wyciga w tej kwestii jakie ostateczne wnioski6. Nie moemy

Suidas IV, p. 834 (595) Adler. Do tego wiadectwa naley jednak podchodzi z ostronoci ju choby z tego wzgldu, e pomieszane s w nim informacje odnoszce si do naszego Choirilosa i do Choirilosa z Iasos. 2 Por. Plut. Lyys. 18, 7-8. Czytamy tam, e tradycyjne wita organizowane na Samos na cze Hery wol wczesnych oligarchw przemianowane zostay na Lysandreia" (tj. na uroczystoci urzdzane ku czci spartaskiego wodza, Lysandra), zob. Plutarch, Cztery ywoty. Lizynder, Sulla, Demostenes, Cyceron, z jzyka greckiego przc., przedmow i przypisami opatrzy M. Broek, Warszawa 1954, s. 48. W Choirilosowe Lysandreia, jak i w udzia poety w zorganizowanym podwczas poetyckim konkursie powtpie wa G. Huxley {Choirilos of Samos, GRBS 10, 1969, s, 13). 3 P.Oxy. XI 1389 = Powell, Coli. Alex. p. 250 = SH nr 314. Interpretacja tego wiadectwa jest dysku syjna, jako e nie mona by pewnym, czy wspomniane tam Medika i Persika stanowiy nou\\iaxa Bappagtica, czy te chodzio o odrbne poematy Choirilosa okrelone jako Barbarika, Medika i Persikai Persika" (lub Perseis", por. Stob. 3. 27. 1, III p. 611 Hense) i wspomniane w Ksidze Suda dzieo opowiadajce o zwycistwie Ateczykw nad Kserksesem to najprawdopodobniej ten sam poemat.

Przekady greckich heksametrw, o ile nie zostao to odrbnie zaznaczone, pochodz od autora opracowania tej czci Literatury. 5 Zob. R. HauBler, Das historische Epos der Griechen und Romer bis Vergil. Studien zum historischen Epos der Antike, I. Teil: Von Homer zu Vergil, Heildeberg 1976, s. 70 n. Autor zaznacza jednak (s. 73), e Choirilos versteht sich nicht ais Erneuerer des homerischen Epos auf historischer Grundlage, wiewohl er es de facto ist [...]"; wydaje si wszake, i Choirilos wiadom by swego nowatorstwa. 6 Zob. Ziegler, s. 25.

234

235

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

te przesdzi niczego na temat perspektywy historycznej poematu Choirilosa. Z pewnoci opowiada w nim o inwazji wojsk perskich pod dowdztwem Kserksesa, ale nie jest rzecz wykluczon, e przedstawia w nim rwnie wczeniejsze dokonania Dariusza. Zachowa si interesujcy fragment z katalogu wojsk Kserksesa (fr. 6 Bernabe), w ktrym wida w wpyw dziea Herodota (por. katalog wojsk Kserksesa przedstawiony w Dziejach, VII, 61 n.); jest tak zreszt nie tylko w tym fragmencie i nie do pomylenia byoby, aeby Choirilos wzi si do tworzenia swego poematu jeszcze przed publikacj historii Herodota. Jednoczenie poda tutaj poeta wzorem Homerowego katalogu okrtw i wplata w poemat swj wasny katalog, w tradycyj ny element poetyki epickiej. Wprowadzi zatem Choirilos do eposu podobn tematyk7, jak do tragedii wpro wadzili przed nim Frynichos {Zburzenie Miletu) i Ajschylos {Persowie). Twrczo je go, ktr znali jeszcze rzymscy epicy, spotykaa si wszake zarwno z uznaniem, jak i ze sowami krytyki8. W Ksidze Suda znajdujemy informacj, e Ateczycy podjli uchwa, by jego poezja bya recytowana (na Panatenajach) razem z pieniami Home ra. Jednak mimo takiego wyrnienia nigdy nie sta si Choirilos epikiem kanonicz nym", a Platon (i z pewnoci nie tylko on) przedkada nad jego heksametry poezj Antymacha9, przy ktrym wypada teraz si zatrzyma. Ot ze wspomnianego wczeniej wiadectwa Plutarcha (zob. przyp. 2) dowiadu jemy si, e i A n t y m a c h (AVTLUXOC) mia wzi udzia w zawodach poetyckich zorganizowanych na Samos na cze Lysandra, ale bez powodzenia. Wtedy to mody jeszcze Platon, ktry ywi duy podziw dla poezji Antymacha, chcc podnie na du chu zmartwionego t porak poet, pociesza go mwic, e dla ludzi, ktrzy si nie rozumiej na rzeczy, brak smaku jest takim samym nieszczciem, jak lepota dla ociemniaych"10. I chocia moemy uzna za pewnik, e filozof nie przyglda si owym zawodom, to jednak wiadectwo to ma dla nas pewn warto chronologiczn. Skdind syszymy bowiem, e Antymach floruit krtko po mierci Dariusza II i po zakoczeniu Wojny peloponeskiej, tj. okoo r. 404". A na ten wanie rok przypady pierwsze Lysandreia, o ktrych wspomina Plutarch. Jego anegdotyczne wiadectwo
7

wie si take z inn, tym razem najprawdopodobniej autentyczn anegdot, jak przekaza nam jeden z uczniw Platona, a mianowicie Heraldeides z Pontu. Powiada on, e po mierci Antymacha Platon wysa go do Kolofonu, by tam zadba o zebra nie poetyckiej spucizny podziwianego przeze poety12. Epizod ten mg zdarzy si nie wczeniej anieli w 360 r., poniewa dopiero wwczas Herakleides sta si czon kiem Akademii. Sam Platon zmar w 348 r. i data ta wyznacza absolutny, naturalnie nazbyt odlegy, terminus ant quem jeeli chodzi o dat mierci Antymacha. Odnonie wic do kwestii ustalenia dokadniejszej chronologii ycia poety, to obecnie przyjmu je si, e Antymach, ktry urodzi si okoo 444 r., zmar midzy 380-365 r.13 Antymach, syn Hyparcha, pochodzi z Kolofonu, a zatem z tego joskiego miasta, ktre w dziejach literatury greckiej wydao wielu znakomitych twrcw. Ich katalog, przynajmniej wedle lokalnej tradycji, otwiera oczywicie Homer. Nic wic dziwnego, i Antymach podj bardzo powane studia nad twrczoci tego arcypoety, poczt kowo by moe pod kierunkiem Stesimbrotosa z Thasos, ktrego mia by uczniem. Zaowocoway one edycj" Homerowych pieni. Bya ona prawdopodobnie pierw szym przedaleksandryjskim wydaniem" poematw Homera 14 , poprzedzonym przed mow, w ktrej zaj si Antymach biografi Homera (intensywne studium jzyka Homera widoczne jest w bardzo wielu glossach, jakimi Antymach ozdabia wasne wiersze), a jest take rzecz moliw, e zawierao ono komentarze i objanienia, rze czowe i jzykowe, do rnych wierszy i sw poety. Udanie oddawa si Antymach rwnie wasnej, rnorodnej twrczoci poetyckiej, obejmujcej poezj epick i ele gijn. Znamy cztery tytuy jego dzie: dwa z nich to poematy epickie zatytuowane Gnpau; {Tebais) i Aoteut {Artemis), Z kolei Au5n {Lyde) uoona bya w dystychach elegijnych, a o formie metrycznej czwartego poematu, zatytuowanego ATJATOI {Deltoi, dos. Tabliczki do pisania"), niewiele moemy powiedzie, poniewa zachowa si z niego tylko jeden jedyny heksametr, przechowany przez Atenajosa (VII, 300 c = fr. 129 Matthews = fr. 74 Wyss), i na jego podstawie nie sposb wyrokowa, czy owe

Co prawda syszymy, e Empedokles stworzy jaki poemat, zapewne o treci historycznej, bo opowiadajcy o Przeprawie Kserksesa (aAAa no\\iaxa -trjv TE Htoou 6ia|3aatv, VS 21 Al 57), ale wiarygodno tej informacji jest wtpliwa. 8 Zob. A.S. Hollis, The Reputation and Influence of Choerilous of Samos, ZPE 130, 2000, s. 13-15. Sumaryczn informacj na temat pniejszych losw poezji Choirilosa i jej rnej oceny znale mona w artykule E. Bethego, Choirilos [2], RE s.v., szp. 2360-2361. 5 Zob. Procl. in Piat. Tim. 21 c (= Test. 9 Bernabe). 1(1 Przekad M. Broka (zob. przyp. 2). W konkursie zwyciy wwczas Nikeratos z Heraklei. 11 Apollod. FGrHist. 244 F 74 ap. Diod. 13. 108. 1.

Heraklid. Pont. F 6 Wehrli ap. Procl. in Piat. Tim. 21 c; por. take anegdot przytoczon przez Cycerona, Brutus 191: oto kiedy podczas pewnego spotkania wszyscy inni gocie, oprcz Platona, zrezy gnowali ze suchania Antymacha czytajcego swoje wielkie dzieo {TebaidT), poeta kontynuujc swj wystp mia wwczas stwierdzi, i jeden Platon starczy mu za tysice suchaczy {Plato ... mihi unus instar est centum milium). 13 Zob. Antimachus ofColophon. Text and Commentaiy by V.J. Matthews, E J . Brill, LeidenNew YorkKoln 1996 (Mnemosyne Suppl. 155), s. 18. To komentowane wydanie wszystkich zachowanych fragmentw twrczoci Antymacha zastpio starsz, klasyczn ju ich edycj przygotowan przez B. Wyss (Antimachii Colophonii reliuiae, collegit, disposuit, explicavit B. Wyss, Berlin 1936, reprint 1974). 14 Zob. R. Pfeiffer, Geschichte der klassischen Philologie von den Anfangen bis zum Ende des Hellenismus, Munchen 1978, s. 89 i 122-123.

12

236

237

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Deltoi byy poematem heksametrycznym, czy moe utworem skomponowanym w dystychach elegijnych. Dziki antycznym cytatom i nowoytnym znaleziskom pa pirusowym znamy dzi okoo 200 fragmentw jego poezji lub wiadectw do niej si odnoszcych, na og jednak bardzo skromnych i trudnych do jakiej caociowej ich interpretacji. Tak rzecz si ma rwnie z jego Tebaid, najsynniejszym chyba dzieem Antymacha, ktre zapewnio mu obecno w aleksandryjskim kanonie poetw epic kich (obok Homera, Hezjoda, Panyasisa i Peisandra; zob. test. 28-29 Matthews) i wprowadzio go do grona najlepszych w ogle twrcw greckiej epiki. Bya owa Te baid bardzo obszernym poematem, porwnywalnym zapewne z objtoci Iliady (a wic liczcym, by moe, okoo 10 000-15 000 wierszy). Wspczeni filologowie kwestionuj jednak wiarygodno tej antycznej informacji (zob. test. 26B Matthews = 12a Wyss), wedle ktrej mia si poemat dzieli na 24 ksigi. Jest te rzecz zna mienn, e wszystkie te fragmenty, ktre maj podan w rdach ich lokalizacj, po chodz tylko z pierwszej, trzeciej i pitej ksigi dziea. Zaczynao si ono od trady cyjnej w poezji epickiej inwokacji do Muz (fr. 1 Mathews = fr. Wyss): Opowiadajcie, crki wielkiego Dzeusa, Kronidy, ktra pomimo swej konwencjonalnoci ju poprzez wybr rzadkiej formy czasownika (W7TTE) otwierajcego heksametr wiadczya o tym, e poeta podajc ladem epickiej tradycji bynajmniej nie zamierza by jej niewolniczym naladowc. Podej mujc zatem temat obecny w eposie ju w poezji cyklicznej, Antymach nie myla kroczy utartymi ciekami, ale stara si w znany mitologiczny temat wyprawy siedmiu przeciw Tebom przedstawi w moliwie nowatorskiej postaci. Realizacj tego zamierzenia umoliwiao mu z jednej strony siganie do mniej znanych epizodw tebaskiego mitu i zwizanych z nim wtkw aitiologicznych, z drugiej za strony ory ginalno widoczna na poziomie jzyka poetyckiego, w ktrym sowa rzadkie, nieco dzienne zoenia, opisowo"15 oraz modyfikacje homeryckich fraz skaday si na zupenie nowe elementy poetyki epickiej. Na podstawie skpych fragmentw trudno byoby odtworzy tre Tebaidy, ktra rozpoczynaa si, podobnie jak pniejszy epos Nonnosa, opowieci o porwaniu Europy16, koczya si za prawdopodobnie jeszcze przed podjciem wyprawy na Teby przez tzw. epigonw; nie ulega jednak wtpliwo ci, e to wanie w tym eposie Antymacha po raz pierwszy tak wyrazicie dostrzec mona poczenie uczonoci z twrczoci poetyck oraz elementy twrczego nalaTj. uywanie opisu zamiast waciwej nazwy", zob. Arystoteles, Reoryka, III, 6 (w tumaczeniu H. Podbielskiego), ktry cytuje fragment wiersza Tebaidy (= fr. 2 Matthews i Wyss). ""' Zob. K. Kost, s.v. Epos, [w:] KLH, s. 191. W poemacie znalazy si take tradycyjne elementy po etyki epickiej, takie jak np. katalog bohaterw, opis tarczy, opis wiata podziemnego, czy igrzysk zorga nizowanych na cze zmarego.
15

downictwa {imitatio cum yariatione), a wic te cechy, ktre stanowiy zasadnicze rysy pniejszej epiki hellenistycznej. W staroytnoci zasyn take elegijny, ale w epickim stylu napisany poemat An tymacha zatytuowany Lyde. By to zbir rozmaitych opowieci mitycznych (uoony przynajmniej w dwch ksigach), ktre koczyy si niepomylnie, zwaszcza za opo wiaday o nieszczliwej mioci rnych kochankw. Miay one nie pocieszenie po ecie po stracie jego wasnej ukochanej, ktrej imi stao si tytuem poematu, tak jak wczeniej imi kochanki Mimnermosa Nanno stao si tytuem zbioru jego elegii mi osnych (pniej Hermesianaks w podobny sposb uwieczni swoj przyjacik Leontion). Aczkolwiek Pseudo-Plutarch {Consolatio ad Apollonium 9. 106 be = test. 12 Matthews = 7 Wyss) utrzymuje, i Lyde bya on Antymacha, to jednak daleko bar dziej prawdopodobne jest przypuszczenie, i bya ona blisk sercu poety heter. W Lyde sign Antymach nie tylko do krgu mitycznych zdarze zwizanych z wy praw Argonautw, do opowieci o wdrwkach Demeter, do mitycznej historii Idasa, Marpessy i Apollona, do mitu o Edypie, do opowieci o Bellerofoncie, ale nie jest rzecz wykluczon, i w owe rozmaite EOWTIKCU cruucpooai wplt poeta rwnie wtek swych osobistych wspomnie i przey, o ile przyjmiemy za suszn jedn z mo liwych interpretacji fragmentu 93 (Matthews = fr.*191 Wyss): Nad zocistymi brzegami usiadem rzeki Paktolos. By moe siadywa (siedzia) niegdy Antymach nad brzegiem Paktolosu wraz ze swoj oblubienic17. Moemy przypuszcza, e w Lyde widoczny by wpyw katalogowej poezji Hezjo da, a take, w jakim stopniu, elegii Mimnermosa, ale bez wtpienia i w tym poema cie zaznaczy Antymach swj twrczy stosunek do poetyckiej tradycji. Mona powie dzie, e jeli dzieo to rzeczywicie powstao z potrzeby serca", to jednak dyktowao je serce uczonego. Jako poeta doctus i tutaj bowiem odwoywa si Antymach do mniej znanych epizodw lub wersji mitycznych opowieci przetykajc je wtkami ajtiologicznymi, a w wyszukanym sownictwie nie stroni od sw rzadkich i rzadkich form gramatycznych. Podkreli trzeba, e jako twrca szczeglnego rodzaju elegii narracyjnej zaj An tymach bardzo wane miejsce w historii gatunku i wywar niemay wpyw na twr czo pniejszych poetw hellenistycznych. Poemat Antymacha podziwia nie tylko

Por. elegi Hermesianaksa (Powell, Coli. Alex., 7, w. 41-46, s. 99) oraz zob. M.L. West, Studies in Greek Elegy and Iambus, BerlinNew York 1974, s. 170, ktry zwraca uwag na to, e wedle Antyma cha Jazon i Medea po raz pierwszy oddali si mioci nad brzegami jakiej kolchidzkiej rzeki, por. fr. 75 Matthews (= 64 Wyss).

17

238

239

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Hermesianaks, ale rwnie Asklepiades (A.P. 9, 63) stwierdzajc, e byo to wsplne dzieo poety i Muz, a take Poseidippos (A.P. 12, 168), ktry zaleca zmiesza w jed nym pucharze Nanno kochliwego" Mimnermosa i Lyde opanowanego" Antymacha. Natomiast krytyczny sd Kallimacha o poemacie (zob. fr. 398 Pfeiffer: Au5n icm nax yoduua i<ai oi TOOC), jako o utworze szorstkim i niejasnym", jest niejednoznaczny; by moe gani Kallimach w tych sowach nie ca Lyde, lecz gwnie ciki, nazbyt epicki styl, jakim posuy si Antymach w tej elegijnej kompozycji (wysuwana nie kiedy teza, e Kallimach skrytykowa w tych sowach take objto poematu, w wie tle nowszych ustale nie wydaje si by suszna18). O poemacie skomponowanym przez Antymacha na cze Artemidy {Artemis), trudno powiedzie cokolwiek pewne go, zwaszcza wobec nielicznych i dyskusyjnych, jeli chodzi o ich atrybucj, zacho wanych fragmentw tego utworu. Niewiele da si take powiedzie o wspomnianych wczeniej Tabliczkach (Deltoi), ktre mogy by zbiorem rozmaitych, krtszych utwo rw poetyckich. Jeli waciwie rozumiemy pewne odosobnione wiadectwo z a ciskiej Vita Hadriani, to nie jest rzecz wykluczon, i cesarz w, ktry by wielkim admiratorem twrczoci poety, wanie na wzr Antymachowych Tabliczek uoy wasne libros obscurissimos"19. Trudna poezja Antymacha cieszya si popularnoci nie tylko u poetw hellenis tycznych (zob. np. epigram Kratesa, A.P. 11, 218, i Antypatra z Sydonu, A.P. 7, 409), ale take wrd rzymskich literatw, i to nawet wwczas, gdy ich podziw nie by bezkrytyczny. Interesujce pod tym wzgldem wiadectwo pozostawi Katullus, ktry wysawiajc dopiero co wydany poemat swego przyjaciela Cynny stwierdza jed noczenie, e tum tymczasem lubuje si w napuszonym Antymachu" (at populus tumido gaudeat Antimacho, c. 95). Ambiwalentny sd o poecie przytoczy te Kwintylian, ktry podkreli zarazem, i na pochwa zasuguje Antymachowa vis et gravitas et minime vulgare elouendi genus (zob. Inst. Or. 10, 1, 52), a wic sia i powaga oraz wyszukany sposb wypowiedzi"20. Podsumowujc mona stwierdzi, e twrczo Antymacha przygotowywaa mocny grunt pod nadejcie nowego prdu literackiego, zapowiadanego zreszt nie tylko stylistyczno-jzykow oryginalnoci wierszy poety i obecn w nich jego wyrazist erudycj. Jeli bowiem uoy jednak Antymach jaki poemat na cze Lysandra i bra udzia w poetyckim konkursie zorganizowanym

w ramach samijskich Lysandreia, to w pewnym sensie wsptworzy poeta take grunt pod pniejszy rozkwit poezji o charakterze dworskim, zwizanej z kultem wybitnych osobistoci i dojrzewajcej w owym kuszcym blasku, jaki roztaczali (lub chcieli roz tacza) rozmaici hellenistyczni wadcy. Wyej bya ju mowa o tyra, e w owych Lysandreia wieniec zwycistwa otrzyma nie Antymach, lecz Nikeratos z Heraklei. Plutarch (por. przyp. 2) powiada take, i niejaki Antyloch z rk Lysandra otrzyma kapelusz peen pienidzy" w nagrod za kilkuwierszowy lichy utwr na jego cze". O obu tych poetach, tj. o Nikeratosie i Antylochu, niczego pewnego nie wiemy; moemy jedynie przypuszcza, e obaj wy rnieni zostali przez dnego sawy spartaskiego wodza zapewne za skomponowa nie jakich epickich enkomiw. Nie zachowao si te nic z tych poematw, ktre pniej na cze Filipa II i Aleksandra Wielkiego tworzy mia na przykad Anaksymenes z Lampsakos (por. FGrHist 72). O tym urodzonym retorze", ktry zaskarbi sobie wdziczno rodakw wyprowadzajc w pole zagniewanego na nich Aleksandra, ciekawe wiadectwo pozostawi Pauzaniasz (6, 18, 2-6), ktry osobicie mocno po wtpiewa, by Anaksymenes rzeczywicie by autorem jakiego poematu o synu Fili pa. Sam Aleksander nie mia zreszt szczcia do takich poetw, ktrzy udanymi pie niami uwieczniliby jego dokonania, i prno szuka Homera" jego czasw. Nie by nim z pewnoci niejaki Agis z Argos, twrca bardzo nieudanych pieni (pessimorum carminum ... conditor, zob. Kurcjusz Rufus 8. 5. 6), ani C h o i r i l o s (XotoiAoc) z I a s o s, ktry, co prawda, otrzyma od Macedoczyka bajoskie honorarium, ale oczekiwa Aleksandra nie speni21. Bardzo kliwie pokpiwa pniej z jego twrczo ci Horacy22. Nie jest rzecz wykluczon, e Choirilos z Iasos by rwnie autorem po ematu pod tytuem Aautaicd {Lamiaka, czyli poematu o wojnie lamijskiej, jaka rozegra a si pomidzy Antypatrem i Leosthenesem po mierci Aleksandra w 323 r.), a u Ate najosa przechowao si kilka jego heksametrw, wtpliwej zreszt autentycznoci, po chodzcych z epitafium dla Sardanapalla (Ath. 8. 335 E = SH335, por. A.P. 16, 27). Wyprzedzajc nieco chronologi, naley tutaj krtko wspomnie i o innych po etach epickich, ktrzy swj talent (lub tylko swoje umiejtnoci) oddali na usugi pniejszych hellenistycznych wadcw. Imiona tych twrcw przechoway si gw nie u Atenajosa i w dzieach podobnych mu literackich gawdziarzy oraz w Ksidze Suda, natomiast z ich enkomiastycznej poezji nic si waciwie nie zachowao. Wiemy na przykad, e posta Antypatra znalaza si na kartach jakiego poematu (zapewne powiconego tej postaci) pira Antigonosa z Karystos (= SH 47), znanego hellenis21 Mia Aleksander powiedzie, e wolaby by Tersytesem u Homera, anieli Achillesem u Choirilosa"; anegdot t znamy z kilku antycznych wiadectw, por. SH333. 11 Zob. De Arte Poetka 357-358 oraz Ep. 2, 1, 233-238.

18 Kwesti dyskusyjnej interpretacji sw Kallimacha przegldowo omawia Matthews, op. cit. (zob. przyp. 16), s. 28-32.

Zob. Script. Hist. Aug. Vita Hadr., 16. 1-2 Hohl (= testimonium 31 Matthews). Syszymy nawet, e Hadrian przedkada poezje Antymacha nad pieni Homera, zob. Dio Cass. 69. 4. 6. -" Reputacj, jak w staroytnoi cieszy si Antymach, szerzej omawia Matthews, op. cit., s. 64-76; por. take zebrane przeze testimonia 18-31.

19

240

241

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

tycznego prozaika i biografa filozofw. Na cze Antiocha I Sotera i jego dokona uoy osobne dzieo epickie Simonides z Magnesii, ktry opiewa take walki z Galatami (zob. SH 723). Z kolei niejaki Leschides, epik (ETTOW nonjTij), mia by towa rzyszem wypraw Eumenesa II zapewne w tym celu, by utrwali je w stosownym epo sie (zob. SH 503). Tego Eumenesa i Attalosa II opiewa kolejny poeta epicki, Musaios z Efezu, ktry by rwnie autorem jakiej EkooriLc (Perseidy; zob. SH 560). Wrd rozmaitych dzie epickich, jakie skomponowa poeta Teodoros, znalazo si i takie, w ktrym opiewa on Kleopatr (zob. SH 752). List tego rodzaju helleni stycznych twrcw, ktrzy w ten czy inny sposb zwizali si z jakim monym pro tektorem, oczywicie mona by znacznie wyduy23 (podobny, enkomiastyczny nurt w twrczoci epickiej kontynuowali pniej rwnie rzymscy poeci). Poezja ta nie przetrwaa jednak ze wzgldu na jej w duym stopniu okazjonalny charakter oraz dla tego, e z chwil, gdy przyblady gwiazdy poszczeglnych wadcw, znikno take szersze nimi zainteresowanie, zwaszcza e ich ksistwa i krlestwa wczone zostay do wsplnego wiata imperium rzymskiego. Natomiast jeszcze na dugo przed epok hellenistyczn pojawi si szczeglny rodzaj poezji heksametrycznej, cile z eposem zwizanej, ktra i w nowoytnych dziejach literatury znalaza swoich znakomitych przedstawicieli, a mianowicie p a r o d i a e p i c k a . Cho jej elementy obecne byy w utworach powstaych jeszcze w epoce archa icznej (Margites, poezja Hipponaksa), to jednak za twrc parodii (nacwbia) uwaa Arystoteles H e g e m o n a ('Hyi]uwv) z Thasos (zob. Poet. 1448 a), by moe dlate go, e w tym okresie, kiedy poeta, jako jeden z pierwszych profesjonalistw w tej dziedzinie, zdobywa sw twrczoci uznanie, nastpia pewnego rodzaju instytucjo nalizacja prezentacji tego typu poezji heksametrycznej, ktra staa si staym elemen tem rapsodycznych konkursw stanowic ich ostatni akord (podobnie jak dramat sa tyrowy zamykajcy agon tragediowy). U Atenajosa (15. 699 a) czytamy bowiem, i Hegemon by pierwszym rapsodem, ktry dziki swym parodiom zyska u Ateczykw wielk popularno i odnosi sukcesy zwyciajc podczas scenicznych, muzycz nych agonw (dycbv SUUEAIKC). Syszymy, e poeta odnis wspaniay sukces swoj Gigantomacbi (rLyavTouaxLa) w 415 r.24 Z jego twrczoci zachowao si jednak tylko 21 heksametrw, w ktrych doszuka si mona take pewnych aluzji doty-

czcych szczegw zwizanych z biografi poety25. Na pytanie bowiem jednego z za gniewanych mieszkacw Thasos, ktry najwyraniej mia poecie za ze jego odejcie od powanej sztuki rapsodycznej: O ty, najbezwstydniejszy ze wszystkich mw, a kt ci Kaza wle w tych buciorach na pikne otarze sztuki? Hegemon odpowiedzia bez ogrdek, i skonia go do tego ch zysku i mizeria panujca wrd tutejszych rapsodw, a take sprzyjajca mu Atena, ktra nakazaa mu wzi udzia w agonie (sam powiada zreszt, e otrzyma wwczas 50 drachm) '. Co prawda narzekanie na ubstwo stanowi moe element konwencji literackiej, ale moe zarazem odzwierciedla rzeczywist sytuacj, w jakiej znalaz si poeta u progu swojej rapsodycznej kariery. Syszymy, e Hegemon para si rwnie pisaniem ko medii (zachowa si jeden fragment, zob. PCG V 547, z jego komedii pod tytuem Filinnd) oraz uoy heksametryczne AITTVOV (Biesiada), znane nam tylko z tytuu, ktre dao pocztek pniejszej poezji gastronomicznej", podejmowanej, jak nieba wem zobaczymy, i przez innych twrcw epickiej parodii, i przez poetw zajmu jcych si tak tematyk w powanie przez nich traktowanej epice dydaktycznej. Wrd wierszy Matrona (zob. niej) zachowa si zabawny epigram stanowicy mini-katalog" poetw, wrd ktrych, o ile identyfikacja ta jest pewna, z uznaniem wspomnia on swego starszego koleg po fachu, zajmujcego si, podobnie jak sam Matron, tworzeniem parodii epickich, a mianowicie E u b o i o s a (Euf3oioc), ktry moe by tosamy ze znanym i podziwianym swego czasu poet pochodzcym z Paros, yjcym w czasach Filipa II, a wic w pierwszej poowie IV wieku, udanie zajmu jcym si komponowaniem zabawnych heksametrw. U Atenajosa mowa jest o Euboiosie jako o najsawniejszym twrcy parodii (tak mwi o nim Polemon; zob. Ath. 15. 698 A) - a miao ich by a 4 ksigi ktry w swoich poematach po wiedzia wiele rzeczy zasugujcych na wdziczn pami (noAAa xQLVTa, zob. Ath. 15. 699 A). Z twrczoci Euboiosa pozostay dzi jednak tylko niepene trzy wiersze (fr. 1-2 Brandt, por. 410-412 SH), ktre wi si z awantur powsta w zakadzie fryzjer skim, przedstawian przez Euboiosa zapewne niczym boje opiewane przez Homera. Z rodzinnej Pitane (Mysia) przywdrowa do Aten take M a t r o n (Matoow) susznie spodziewajc si, e w tej literackiej stolicy wczesnego wiata greckiego a-

Na przykad dobrze znany z obroczej mowy Cycerona poeta Archiasz opiewa zwycizcw wojen z Cymbrami i z Mitrydatesem, a Boetos z Tarsos gloryfikowa zwycizcw spod Filippi; por. F. Susemihl, s. 408. Ju co fragmenty, ju to wiadectwa odnoszce si do poszczeglnych twrcw, znale mona w edycji Powella, Coli Alex. i w SH (passim). 24 Zob. Chamaileon, fr. 44 (Wehrli); por. O. Montanari, DNP, Bd 5, 1998, s. 233, s.v. Hegemon (1],

Zrwno fragmenty twrczoci Hegemona, jak i innych greckich poetw zajmujcych si parodi epick, znale mona w wydaniu P. Brandta, Bibliotheca Teubneriana MDCCCLXXXVIII (= Brandt). 26 Poeta nosi przydomek Fake (<J>aicij), tj. Soczewica" (tak te zwrcia si do Atena), poniewa to wanie soczewica stanowia poywienie ludzi najuboszych. U Atenajosa (9. 406 f) znale mona jed nak anegdot, ktra wiadczyaby o innym pochodzeniu tego przydomka.

25

242

243

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA Z n a si na drobiu i czci stosown uraczy si umia. ar za jak lew, a w doni swej dziery udziec jagnicy, Aby w drodze powrotnej do d o m u by m u przeksk. P o d k o n i e c u c z t y o b m y l i b i e s i a d n i c y d o n i e , n a m a c i l i si w o n n y m i olejkami,

twiej mu bdzie zdoby rodki do ycia i uznanie dla wasnej twrczoci27. Nic pew nego o nim nie wiemy ponad to, e musia by modszy od Hegemona i, zapewne, od Euboiosa, a wic e y w drugiej poowie IV stulecia. Chronologi t potwierdzaj dane prosopograficzne odnoszce si do wspbiesiadnikw uczty, ktra staa si te matem zachowanego z pewnymi lukami, ale niemal w caoci, poematu Matrona pt. ATTLKV 5eInvov {Uczta Attycka), liczcego obecnie 122 wiersze (zob. Brandt, s. 60 n. = SH 534). Ten jeszcze i dzisiaj zabawnie brzmicy utwr otwieraj wiersze bdce parodi heksametrw otwierajcych Homerow Odysej: Uczt opiewaj mi, Muzo, bogat w przeliczne potrawy, Ktr wystawi dla nas w Atenach retor Ksenokles. Sam gospodarz, niczym homerycki heros dokonujcy przegldu wojska na polu bitwy, lustrowa goci ju na progu domostwa, a obok niego sta znany parazyta, Chajrefon, znakomicie obeznany z ucztami wydawanymi przez innych" (w. 10), po sta literacko zasuona", bo wykpiwana take w tzw. komedii redniej28. Wraz z po jawieniem si na stoach rozmaitych potraw, rozpoczo si rzeczywiste ucztowanie. Opis poszczeglnych da (zwaszcza rybnych), w ktrym przewijaj si dziesitki homeryckich zwrotw, wypenia poemat niemal do samego jego koca. Zgoa nie oczekiwane zderzenia Homerowych zwrotw i formuek z pospolitoci treci poema tu wywouje ogromny efekt komiczny, jakim raczy si moe take wspczesny czy telnik greckiego oryginau, obeznany wszake z heksametrami Homera. By moe pewne wyobraenie o Matronowej vis comica pozwoli zyska podjta niej translatorska prba; przy jej lekturze naley przynajmniej pamita o tym, e pod Troj Ajas z Salaminy przywid 12 okrtw, obok ktrych stany ateskie falangi, e na Itace nikt lepiej od Halitersesa nie zna si na ptakach i odczytywaniu z nich znakw wr ebnych, i e Cyklop, niczym lew, poera towarzyszy Odyseusza. Jedn z kocowych sekwencji uczty opisuje bowiem Matron nastpujco (w. 95-101): Z Salaminy pachol przynioso za kaczek trzydzieci, Tustych, wprost ze witej zatoki, ktre to kucharz Poda, by zmc Ateczykw falangi lece przy stole. Z przodu i z tyu im si przyglda Chajrefon, bo przecie
27 W jednym z wierszy powiada poeta wprost: Bowiem i tam przybyem, a wielki gid szed wraz ze mn" (w. 3). Tam" oznacza Ateny, aczkolwiek odnosi si moe take do uczty, ktr Matron opisuje. W innym wierszu poeta ubolewa, e nastpnego ranka nie bdzie ju jad takich smakoykw, jakie zna lazy si w biesiadnym menu (w. 91).

spletli rane wiece na skroniach i raczyli si winem z Lesbos, a stoy uginay si od owocw. Leg znuony obarstwem i sam narrator, tymczasem za inny ze wspbie siadnikw, Stratokles, przywid dwie hetery, umiejce dokonywa cudownych rze czy" (9aupaxonoLoi). W tym miejscu tekst si koczy, jakby poeta z rozmysem dal szy cig owej opowieci kaza dopowiedzie wyobrani suchacza (czytelnika)29. Naturalnie, nie wszystkie heksametry Matrona s potoczyste i wzbudzaj nasz po dziw. Niekiedy razi nas oczywista przesada w pogoni za homeryzmami, okupiona ja snoci wypowiedzi, sprawiajca, e utwr w pewnym stopniu jawi nam si niby ja kie cento z Homera. Ale pomimo wszystko antycznym Grekom ten parodystyczny poemat najwyraniej si podoba, skoro jeszcze w kilkaset lat po jego powstaniu od najdujemy go na stronach dziea Atenajosa (4. 134 d), u ktrego przechowanych zo stao kilka innych fragmentw z poezji Matrona (Brandt fr. 1-6 = SH 535-540). Gdyby nie fakt, e zachowaa si do naszych czasw uoona w epoce hellenistycznej BuTcaxpuopaxia (Wojna abiomysia), z pewnoci wanie Uczt Attyck Matrona uznalibymy za najbardziej udan antyczn parodi epick. Ale nie tylko parodia podejmowaa tematy czce si z rozkoszami stou. Mniej wicej bowiem w tym samym czasie (tj. okoo poowy IV wieku) A r c h e s t r a t o s 30 (AQXO-TQTOC) Z sycylijskiej Geli podj kulinarne tematy tworzc zgoa oryginalny poemat o charakterze dydaktycznym, w ktrym nawizywa do tej tradycji, jak w dziejach greckiej literatury zapocztkowa Hezjod. O samym Archestratosie wiemy niewiele. Jego nauczycielem mia by niejaki Terpsion, ktry podobno jako pierwszy za przedmiot swej twrczoci obra tematyk gastronomiczn i dawa swoim uczniom wskazwki, czego (tj. jakich potraw?) naley

Posta owego Chajrefonta, ktry nieproszony zjawia si na uczcie i w Koryncie, przedstawi rw nie komediopisarz Aleksis przynajmniej w dwch komediach, ktrych fragmenty przytoczy Atenajos (4. 165 a-b).

28

29 Czy poemat rzeczywicie koczy si na tych wierszach, czy te by jeszcze jaki cig dalszy, kwestia ta pozostaje w sferze czystych domysw. -'" W wiadectwach antycznych jako miejsce pochodzenia Archestratosa wymieniane s take Syrakuzy, wspominane przeze kilkakrotnie w jego wasnym poemacie, w ktrym z kolei nie znajdziemy ani jednej wzmianki o Geli, za ktr jednak zdecydownaie opowiedzieli si wspczeni filologowie. By moe po zdobyciu tego miasta przez Kartagiczykw w 405 r. przed Chr. Archestratos (lub jego rodzi na) osiedli si w Syrakuzach, zob. Archestratos ofGela. Greek Culture and Cuisine in the Fourth Century BCE, Text, Translation and Commentary by S.D. Olson and A. Sens, Oxford 2000, s. XX (dalej cyto wane jako Olson-Sens). Wydanie to, jeli chodzi o Archestratosa, zastpuje dzi klasyczn ju edycj Brandta.

244

245

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

unika31. Znajomo poematu Archestratosa zawdziczamy Atenajosowi, ktry zacy towa w sumie 334 wiersze z tego uczonego dziea. Przyjmuje si, e poemat Arche stratosa wypenia co najwyej objto jednego papirusowego zwoju, a wic nie liczy wicej wierszy anieli 1200 heksametrw32. Jeli chodzi o czas jego powstania, to pewnie wskazuje si lata czterdzieste IV wieku jako terminus ant quem. Cho w wia dectwach antycznych znale mona rne brzmienie tytuu poematu, nowoytni wydawcy za waciwy uwaaj Hedypateia (HSunaSaa). Dla takiego tytuu trudno znale odpowiednik w jzyku polskim; dosownie mona by go przetumaczy jako Przyjemnoci (sc. stou, jedzenia lub biesiady), albo nieco bardziej metaforycznie jako Smaczne doznania. Poemat rozpoczyna si prooimion, z ktrego, jak si wydaje, po chodz trzy zachowane fragmenty. Otwierajcy cae dzieo heksametr charakteryzuje zgoa naukowe podejcie Archestratosa do podjtego tematu (fr. 1 Olson-Sens = 1 Brandt =132 SH)- Poeta powiada bowiem: Chcc si podzieli z ca Hellad wynikiem docieka [sc. jakie podjem], a to zakada wiadomie prowadzone studia w dziedzinie dotych czas mao znanej Grekom spoza Sycylii. Mona w tym wierszu rozpozna take bez porednie nawizanie do pocztku Dziejw Herodota, z tym e Archestratowe histories epideigma nie byo zwizane z badaniem przeszoci, lecz z opartym na prak tycznym dowiadczeniu dzieleniem si wiedz na temat sztuki kulinarnej. A poeta mia prawo uwaa si za eksperta na tym polu, skoro dla bada porwnawczych przewdrowa Azj i Europ" (= fr. 2 Olson-Sens; Brandt), zwracajc uwag na to, gdzie dostpne s najlepsze potrawy i napoje" (= fr. 3 Olson-Sens; Brandt). Zanim jednak przystpi do ich omwienia, podaje jeszcze najoglniejsze uwagi dotyczce przygotowa do uczty (fr. 4 Olson-Sens = 61 Brandt =191 SH): Kady przy jednym stole, wykwintnym, powinien ucztowa, Wspbiesiadnikw za winno by trzech, lub czterech, lub piciu, Ale nie wicej, bo byby to tum ucztujcych wojakw, Z upw yjcy, ktry opacaby z wasnej kieszeni. Dalsz cz poematu wypenia katalog rozmaitych produktw i potraw, uoony najprawdopodobniej wedle klucza geograficznego, przy czym kolejno ich omawia-

Mwi o tym Klcarchos, fr. 78 Wehrli (= Ath. 8, 337b), jednak warto tego wiadectwa jest bar dzo dyskusyjna, por. Olson-Sens, s. XXIX. 32 Zob. Olson-Sens, s. XXIV. Wydawcy w przyp. 14 zwracaj uwag na to, e najdusz ksig w greckiej poezji epickiej jest IV ksiga Argonautika Apolloniosa z Rodos, liczca 1781 wierszy, nato miast objto poematw dydaktycznych (Hezjoda, Nikandra, Aratosa i Dionysiosa Periegety) nie prze kraczaa w staroytnoci wanie 1200 heksametrw.

31

nia i pojawiania si na biesiadnym stole wynikaa.zapewne z oglnie przyjtego kuli narnego scenariusza antycznej uczty. w przegld rozpoczyna Archestratos od da rw piknowosej Demeter", czyli od potraw zboowych i mcznych. Nastpnie mo wa jest o zimnych przekskach, po czym przechodzi poeta do szczegowszego przed stawienia da rybnych i innych owocw morza. Tej kategorii potraw dotycz najlicz niejsze i najobszerniejsze fragmenty poematu. Kocz go natomiast uwagi poetysmakosza odnoszce si do ostatniej fazy antycznej biesiady, na ktr skadaj si da nia misne i degustacja rozmaitych win. Dydaktyczny charakter Hedypateia widoczny jest nie tylko w ich treci, ale take na poziomie jzyka i stylu, dla ktrego cech cha rakterystyczn s bezporednie apostrofy kierowane do konkretnych, przywoanych imiennie adresatw, w gruncie rzeczy jednak adresowane do odbiorcy dziea Arche stratosa w ogle, bdce zaleceniami, radami lub bez ogrdek formuowanymi opi niami. Ze zrozumiaych powodw sownictwo jest tu wyszukane, momentami przy pominajce prozaicznymi wtrtami argon niemal naukowy, bardzo trudne miejsca mi {hapaks legomend) zwaszcza dla dzisiejszego czytelnika poematu. Ale zapewne i w czasach Archestratosa Smaczne doznania nie byy przeznaczone dla kadego Gre ka, lecz rozkoszowa mg si nimi gwnie zamoniejszy ich czytelnik, a przy tym na tyle literacko wyrobiony, by oprcz merytorycznej wartoci poematu dostrzec mg w nim take pewne walory literackie i jego miejscami parodystyczne zabarwienie. Gastronomiczny poemat Archestratosa by swego czasu bardzo popularny. Uczono si go na pami, cytowano go podczas biesiadnych spotka i traktowano niczym modn ksik kucharsk zawierajc wiele wanych i sprawdzonych informacji ma jcych praktyczne zastosowanie. Znajomo poematu odnajdujemy we fragmentach filozofw perypatetyckich (Klearchos) i stoickich (Chrysippos), poeci komiczni za nieraz do niego nawizywali (Aleksis). Wydaje si, e Kallimach uwzgldni Hedy pateia w swoich Pinakes, co oznaczaoby, e ich tekst znajdowa si w bibliotece alek sandryjskiej. Rwnie rzymscy literaci docenili smak tego dziea. acisk jego wersj opracowa Enniusz, a porednie echa Archestratosa znale mona i u Horacego, i u Wergiliusza, a moe i u Lukrecjusza. Pniej jednak popado w zapomnienie, i gdyby nie antykwaryczne i biesiadne zainteresowania Atenajosa, na zawsze utra cilibymy ten smakowity kawaek greckiej epiki dydaktycznej. Mona zatem po wiedzie, e rwnie uczone dzieo Archestratosa zapowiadao rychy ju renesans po ezji epickiej, jaki niebawem nastpi pod pirem hellenistycznych literatw. Okazuje si bowiem, e ich oryginalny dorobek wyrasta nie tylko z dyskursu z najdawniejsz tradycj poetyki epickiej, ale opiera si rwnie na mocnym fundamencie wzniesio nym przez poprzednikw z bynajmniej nie tak bardzo odlegej w czasie przeszoci.

246

247

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

II. HELLENISTYCZNY RENESANS POEZJI EPICKIEJ

(may epos", Apolonios z Rodos, Rianos z Krety, Aratos z Soloi, Nikander z Kolofonu, poeci rni i dwaj epicy ydowscy, parodia epicka Batrachomyomachid) Zachodzce po mierci Aleksandra Wielkiego (323 r.) przemiany polityczne, spo eczne i mentalne, powstanie nowych orodkw wadzy monarszej, zaoenie w ptolemejskiej Aleksandrii Museion i rozwj filologii jako nauki, a ponadto sformuowanie przez Kallimacha oryginalnego programu literackiego sprawio, e rwnie poeci epiccy chcc liczy na zainteresowanie ich twrczoci potencjalnego odbiorcy zmu szeni zostali do stawienia czoa wyzwaniom nowej epoki. Nie byo to atwe zadanie zwaywszy na to, e wczeniejsza epika nie tylko przyniosa arcydziea tego gatunku, ale nadto dziki swojej rnorodnoci zdya obj bardzo bogaty pod wzgldem charakteru i treci zakres uprawianej przez poszczeglnych twrcw poezji epickiej. Epos bohaterski i mitologiczny, kosmogoniczny, filozoficzny i historyczny, epika dy daktyczna i parodia epicka, wszelka tego rodzaju twrczo zdya ju przecie w dziejach greckiej literatury zapisa niejedn kart. Naladowanie i powielanie daw niejszych wzorw, cho nadal obecne w literaturze epickiej, nie dawao jednak w tej nowej epoce gwarancji powodzenia, a to tym bardziej, e Kallimachowe zaoenia es tetyki literackiej bezlitonie obnaay miako tego rodzaju poezji epickiej, z uzna niem i podziwem, jeli chodzi o wczeniejszy epos, odnoszc si waciwie tylko do arcydzie Homera i Hezjoda. Nie tylko (ale gwnie) pod wpywem i za przykadem Kallimacha modny staje si teraz szczeglny rodzaj poezji narracyjnej (ukadanej te w dystychu elegijnym), ktry ju poprzez znaczne ograniczenie objtoci danego dziea i dziki przyjciu zasad zmodyfikowanej poetyki wprowadza do historii literatury epyllion, czyli mae epos", bo wanie tak mona przetumaczy ten nowoytny termin ukuty dla okrelenia owej szczeglnej postaci powstajcych w epoce hellenistycznej (i pniejszej) rozmaitych utworw o epickim charakterze. Co prawda ju Erinna {Wrzeciono) i Filetas (Telefos) komponowali takie utwory, ktre mona okreli mianem epylliw, ale to wanie Kallimach bardzo wyrazicie sformuowa pogld, e poezja moe by uprawiana tyl ko w formie utworu o niewielkiej objtoci, i to wanie zaoenia jego poetyki wy wary szczeglny wpyw na pisarstwo wielu tak greckich (np. Hylas Teokryta, bogata twrczo Euforiona z Chalkis, Hermes Eratostenesa, Adonis Biona ze Smyrny, Europa Moschosa), jak i aciskich poetw (np. Pie o weselu Peleusa i Tetydy Katullusa), Obowizujca w poezji hellenistycznej uczono rwnie na gruncie poezji epic kiej wicia niemae triumfy. Poetae docti obierali zatem za przedmiot swych pieni

tematy wczeniej w poezji niepodejmowane, a jeeli zajmowali si zagadnieniami dawniej ju poruszanymi, to starali si je przedstawi w sposb nowy i przepojony au torsk erudycj. Bujnie rozwija si wic epos dydaktyczny33, a rozmaite zainteresowa nia naukowe i antykwaryczne znajduj swoje odbicie w wielu tworzonych wwczas poematach o charakterze historyczno-mitologicznym, religinym i kultowym, astrono micznym i astrologicznym, etnograficznym i geograficznym, botaniczno-zoologicznym, a nawet mineralogicznym, medycznym i matematycznym. Oryginalno treci wsp brzmiaa w tych dzieach z nowatorstwem formalnym obecnym po czci ju w bu dowie poszczeglnych heksametrw (unikano np. tworzenia tzw. wierszy spondeicznych, ze szczeglnym upodobaniem stosowano cezur po trzecim trocheju" (iconra TQLTOV TQox.aIov), gwnie jednak widocznym na poziomie stylu i jzyka, gdzie rozma ite nawizania, czasami kunsztowne, czasami po prostu sztuczne, do twrczoci daw niejszych mistrzw i autorw wspczesnych, stay si przedmiotem filologicznoliterackiego i erudycyjnego popisu. Jednak nie od eposu dydaktycznego rozpocz wypada omawianie hellenistycznej poezji epickiej, ale od przedstawienia twrczoci tego poety, ktry jakby na przekr literackiej modzie i literackim zaleceniom Kallimacha odway si stworzy stosunko wo obszerne dzieo i to w ramach bohatersko-mitologicznej epopei, a wic w ramach tego gatunku, ktry, jak to si mogo wydawa, albo odszed ju by w szacown prze szo wielkiej literatury epickiej, albo nadal by uprawiany jakby si piknej tradycji, jednak bez wikszych szans na zdobycie przez jego twrcw rozgosu i trwalszego po wodzenia. Owym hellenistycznym Homerem", a jednoczenie na wskro oryginalnym twr c, by A p o l o n i o s (ATTOAACVIOC), autor epopei zatytuowanej Argonautika, kt ry susznie okrelany by mianem Rodyjskiego, poniewa rzeczywicie pochodzi on z wyspy Rodos, a nie z Aleksandrii lub Naukratis, jak o tym jeszcze do niedawna i to na podstawie antycznych wiadectw mylnie sdzono34. Nasza wiedza na temat biografii Apolloniosa jest wicej ni skromna i wynika ze skontaminowanych, wtr nych, penych luk i sprzecznoci przekazw. Cho mamy do dyspozycji a dwie an tyczne jego Vitae, a take powicony mu artyku w tzw. Ksiga Suda, to jednak nie s
33 Wypada zaznaczy, e przymiotnik dydaktyczny", jakim tradycyjnie przywyklimy charaktery zowa tego typu twrczo epick (czyni tak np. T. Sinko), niezupenie oddaje charakter owej poezji, jako e jej zwizek z rzeczywistym uczeniem czego" jest raczej w duym stopniu czysto konwen cjonalny. 34 Zob. A. Rengakos, Zur Biographie des Apolonios von Rhodos, WS 105, 1992, s. 39-67, zw. s. 5055. W tym wanym dla historykw literatury hellenistycznej studium jego autor, po czci w nawizaniu do wczeniejszych ustale rozmaitych badaczy, dokonuje istotnego przewartociowania naszej wiedzy na temat Apolloniosa.

248

249

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

to takie przekazy, na ktrych moemy w peni polega. Szczliwym zbiegiem oko licznoci zachowa si ponadto papirusowy fragment pochodzcy z Oxyrhynchos (P.Oxy. nr 1241), datowany na II wiek po Chr., ktry zawiera (niestety, niekomplet n) list kierownikw biblioteki aleksandryjskiej. Wzmiankuje on dwch Apolloniosw, w tym naszego poet35, i pomimo istotnych wtpliwoci, jakie wrd spe cjalistw rodzi jego waciwa interpretacja, stanowi on wany punkt odniesienia dla chronologicznych, a wic i biograficznych hipotez dotyczcych postaci Rodyjczyka. Do niedawna najoglniej przyjmowano, e Apollonios urodzi si (w Naukratis lub w Aleksandrii) okoo 300/295 r. i by uczniem Kallimacha. Przejcie przez poet kierownictwa biblioteki aleksandryjskiej i objcie funkcji wychowawcy Ptolemeusza Euergetesa datowano na lata szedziesite. Przyjmowano, e wydarzenia zwizane z nieudan prezentacj (em&ei^tc, epideiksis, lub, zdaniem innych, nawet 7TQOK5OCJtc36, proekdosis) poematu w Aleksandrii, e powstanie (literackiego i osobistego) sporu z Kallimachem i usunicie si poety na Rodos, rozegray si okoo 250 r.37, przy czym ewentualnie zakadano, e podczas pobytu na wyspie mia Apollonios przygotowa ostateczne wydanie (EKOOIC, ekdosis) Argonautika. Data mierci poety pozostawaa (i pozostaje) cakowicie niepewna38. Pomijajc indywidualne i szczegowe stanowiska
35 Drugim jest Apollonios o przydomku Eidografos pochodzcy z Aleksandrii. Pomieszanie obu tych postaci spowodowao w antycznym przekazie zwizanym z biografi naszego Apolloniosa pewne nie porozumienia. 36 Tj. uprzednie wydanie", ktre mogo, zdaniem niektrych badaczy, obejmowa np. tylko pier wsze ksigi poematu Apolloniosa. A. Rengakos, op. cit. (por. przyp. 34), s. 48-49, jest zwolennikiem in nego pogldu i opowiada si za przypuszczeniem, e sze razy odnotowane w scholiach rzekomo wcze niejsze warianty tekstu (1, 285; 516; 543; 725; 788; 801) nie pochodz z jakiego pierwszego wydania poematu, ale e s one wynikiem zestawienia ze sob przez komentatorw Apolloniosa dwch rnych tekstowych przekazw Argonautika i aprobowanej przez nich tezy o rzekomo dwukrotnej edycji poema tu przez jego autora.

rozmaitych badaczy, tak mniej wicej ksztatowaa si nasza oglna wiedza na temat biografii Apolloniosa. Jednak wynik ponownie przeprowadzonej przez A. Rengakosa analizy pozwoli temu greckiemu filologowi w istotnej mierze zakwestionowa suszno tego rodzaju opinii. Nie tylko w jego przekonaniu (ktre podzielamy), wszelka nasza wiedza w tym zakresie jest bardzo niepewna, bo niepewne s rda, na ktrych j opieramy. Po ich zweryfikowaniu najbardziej oglne ramy biografii poety mona by dzi nakreli mniej wicej nastpujco: ju jako mody czowiek uda si Apollonios z rodzinnej Rodos do Aleksandrii, gdzie doczy do grona ludzi zwizanych z aleksandryjskim Museion. Wwczas zawar znajomo z Kallimachem. Okoo r. 275/270 powierzono mu wychowanie Ptolemeusza Euergetesa, a w nie dajcym si dokadniej ustali czasie take kierownictwo aleksandryjskiej biblioteki. Oba te zaszczyty byy wyrazem wy sokiego uznania, jakie udao si Apolloniosowi zdoby na ptolemejskim dworze, ktre byo podobne do tego, jakim cieszy si Kallimach39. Synny spr40 z owym prawo dawc poezji hellenistycznej w rzeczywistoci nie zaistnia i jest wymysem, by moe, gramatyka Theona (I wiek po Chr.), ktry by archeget filologicznych studiw nad wszystkimi znaczniejszymi poetami hellenistycznymi (Kallimachem, Apolloniosem, Teokrytem, Nikandrem, Likofronem, a moe i Aratosem), komentujc tych autorw i po czci bdc te ich wydawc"41. Czas pokae, czy takie stanowisko stanie si w filologii powszechnie obowizujce. Tymczasem wobec wci toczcych si w nauce dyskusji wypada przyj postaw wy czekujc. Nie ulega bowiem wtpliwoci, e wzajemne relacje czce Apolloniosa
torka w rozdziale pierwszym omawia ywot poety podkrelajc m.in., e Apollonios umar prawdo podobnie okoo 235-230 r. przed Chr. S to jednak tylko przypuszczenia, gdy na ten temat staroyt no nam nic nie przekazaa" (s. 8). 39 Zob. op. cit., s. 54-55. Warto przypomnie opini T. Sinki (II, 1, s. 265), ktry tak pisa: Hipo tezy o publicznym czytaniu jakiej czci (sc. poematu) przez modzieca, o cigniciu na autora gniewu Kallimacha, o pierwszej redakcji (albo tylko dwch ksig) w Aleksandrii, przyjtej tam nie yczliwie i o drugim, poprawnym wydaniu, sporzdzonym na Rodos ... nie daj si udowodni i nie s potrzebne". Obrs on pokan wspczesn literatur przedmiotu, w ktrej zarwno podwaano autentycz no owego sporu, jak i, znacznie czciej, starano si dociec jego istoty. Znaczcy jest w tej mierze po gld A. Lesky'ego (2, s. 60), ktry uwaa konflikt za fakt raczej historyczny (wohl historisch"), ale jed noczenie podkrela, e wiele na jego temat fantazjowano (viel gefabelt wird"). Z prac polskich auto rw, ktrzy podejmuj w temat, wymieni naley artyku W. Steffena, Stare i nowe elernenty iv Wypra wie Argonautw Apolloniosa z Rodos, Meander 19, 1964, z. 2-3, s. 77-87 passim, oraz prac J. Smolarczyk-Rostropowicz, Comments on the Contropersy between Apollonius ofRhodes and Callimachus, Eos 67, 1979, s. 75-79. A. Rengakos, op. cit., s. 51; o tym, e Theon, jeli sam nie wymyli historii o sporze Apolloniosa z Kallimachem, to przynajmniej znaczco j rozpropagowa, tame, s. 67.
41 40

Tak streszcza A. Rengakos {op. cit., s. 44) ow dotyczc Apolloniosa, jeszcze do niedawna panu jc w nauce chronologi". Trzeba jednak podkreli, e np. u Christa-Schmida-Stahlina (II, 1, s. 140 n.) przyjta zostaa nastpujca chronologia najwaniejszych zwizanych z poet zdarze: Apollonios urodzi si okoo 295 r a zmar okoo r. 215. Poeta by nauczycielem Ptolemeusza III od okoo 275 r. i w tym czasie obj mia, jako nastpca Zenodota, kierownictwo biblioteki, ktre piastowa do okoo 246 r. Podobnie biografi poety przedstawia T. Sinko (U/l, s. 264-265). Naley take zauway, e w CHCL, s. 586, zaznaczony jest wyrany dystans zarwno do owych romantycznych opowieci" doty czcych okolicznoci prezentacji poematu w Aleksandrii i wyjazdu poety na Rodos, jak i zwizanej z Apolloniosem antycznej tradycji biograficznej. Jako niewtpliwie wci jeszcze najwygodniejsze wprowadzenie w kwestie zwizane nie tylko z domniemywan biografi Apolloniosa, ale i z ca jego twrczoci, naley wskaza opracowanie H. Hertera, przygotowane dla RE; tame znale mona podstawow literatur przedmiotu (zob. RE Suppl. XIII, 1973, szp. 15-56, zwaszcza szp. 15-23). Z nowszej polskiej literatury przedmiotu naley tu wymieni monografi J. Rostropowicz, Apolloniosa z Rodos epos o Argonautach (Opole 1988), ktrej au38

37

250

251

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

i Kallimacha wymagaj jeszcze dalszych studiw. Wydaje si jednak, e naley uwol ni obu poetw od jakich osobistych animozji, a ich rzekomy spr sprowadzi raczej do paszczyzny literackiego dyskursu, obecnego zreszt w ich dzieach. Jak bowiem susznie podkrela to ostatnio G.O. Hutchinson 42 , istnieje wiele zwizkw czcych obu poetw, ktrzy byli kolegami, a stwierdzenie, i Apollonios by uczniem Kallima cha jest niepewne. G.O. Hutchinson zakada ponadto, e poeci (docza za do nich Teokryta) mieli okazj zapoznawa si jeden z dzieami drugiego jeszcze przed ich ostateczn publikacj. Zaznacza take, i nawet jeli jest to bardzo czsto bezowocne zajcie bada, ktry z poetw wpyn na ktrego, to wci potrzeba wikszej precyzji w odniesieniu do ustalania ich wzajemnych relacji twrczych, po czym konkluduje: Obecnie niebezpieczestwo polegajce na tym, e bdziemy kreowa jak nierealn opozycj, jest mniejsze od tego, e zatracimy rnice. Poeci nie byli antagonistami, ale dzieo Apolloniosa nie moe by postrzegane tylko jako posuszne echo (a mer docile echo) Kallimacha"43. Jest rzecz bardzo charakterystyczn, e Apollonios, podobnie jak Homer, nie przekaza nam w poemacie adnych informacji na swj temat i cakowicie ukry si za zason epickich heksametrw. Zreszt nie tylko pod tym wzgldem jest on duni kiem arcypoety, i to pomimo niewtpliwego nowatorstwa jego wasnego warsztatu li terackiego. Spata owego dugu" ma jednak w wypadku Apolloniosa bardzo kre atywny charakter i jakby wpisana jest w zaoenia nowej poetyki epickiej, ktr poeta jednoczenie sam wsptworzy, stajc si obok Homera wzorem dla pniejszych epi kw. A poniewa poemat Apolloniosa do dzi nie doczeka si polskiego przekadu44,
Zob. G.O. Hutchinson, Hellenistic Poetry, Oxford 1997', s. 88 n. Ibidem, s. 89. Sam G.O. Hutchinson w swojej ksice poddaje analizie kilkanacie takich przyka dw zwizanych z wzajemnym przenikaniem si twrczoci obu poetw. O literackich powizaniach czcych poemat Apolloniosa z Ajtiami, Hekale i Hymnami Kallimacha mowa jest take np. w CHCL, s. 587; polegaj one czasami na podobiestwie motyww, czasami widoczne s w kompozycji caych scen, szczeglnie za wyrane s na paszczynie stylistycznej i frazeologicznej. Ale przecie yariatio jest zasadnicz cech charakterystyczn dla caej poezji aleksandryjskiej".
43 42

oraz ze wzgldu na historyczno-literack rang tego dziea, wypadnie nam teraz mo liwie dokadnie przedstawi tre owego nieatwego w lekturze, ale bardzo zajmujce go utworu. Argonautika (AoyoyauTiKd, tj. Pie o wyprawie Argonautw) przekazane zo stay w ponad 50 rkopisach, oprcz tego za w stosunkowo duej liczbie papiruso wych fragmentw (jest to zarazem wiadectwo niemaej swego czasu popularnoci eposu), ktre przynosz po czci take tekst scholiw45 oraz rozmaitych interlinearnych lub marginalnych glos. Poemat dzieli si na IV ksigi i liczy 5835 wierszy. Ot wiera go tradycyjna w poezji epickiej inwokacja do bstwa, w tym wypadku bardzo zwiza i adresowana do Apollona, stanowica zarazem zapowied tematu pieni: Febie, ad ciebie zaczwszy przesawne czyny pradawnych Mw przypomn, ktrzy przez Pontos i midzy skaami Kyanejskimi z krla Peliasa rozkazu po zote Runo poeglowali na Argo piknie spojonej. Jest rzecz charakterystyczn, e tak zakrojony temat utworu odnosi si waciwie tylko do tych wydarze, ktre przedstawi poeta w dwch pierwszych ksigach po ematu; nie tylko dlatego zatem zarwno ksig III, jak i ksig IV, otwiera jeszcze bd osobne prooimia. Po tym krtkim wstpie poeta od razu wprowadza czytelnika in medias res nader lakonicznie informujc go o przedakcji, czyli o splocie tych zda rze, ktre zadecydoway o zorganizowaniu wyprawy (jest zreszt Apollonios praw dziwym mistrzem w stopniowym, a nawet mozaikowym odsanianiu rozmaitych szczegw wanych dla zrozumiania akcji lub jego wasnej intencji twrczej). Dowia dujemy si jedynie o wyroczni, jak usysza by niegdy Pelias, e zginie za spraw ma, ktrego zobaczy obutego tylko w jeden sanda. I oto w niedugi czas po tej przepowiedni pojawia si w miecie Jazon, ktry podczas przeprawy przez rzek Anauros traci w grzskim mule jeden ze swych sandaw. Krl, pomny wyroczni, prdko obmyla sposb pozbycia si syna Ajsona i wysya go w niebezpieczn podr w na dziei, e albo zginie on na morzu, albo obcy mowie uniemoliwi mu szczliwy powrt (w. 17). To wszystko, o czym w tym miejscu poeta informuje czytelnika, ktry dopiero w trakcie dalszej lektury dziea dowiaduje si rozmaitych szczegw wyjania-

Stosunkowo obszerne wyimki z dziea Apolloniosa przeoy jeszcze przed wojn Witold Klinger, zob. Przegld Klasyczny IV, 1938, 10, s. 733-736 (I, 989-1011 Gigantomachia; I, 1221-1241 i 12561260 Porwanie Hylasa przez Nymphy; III, 43-75 Ranna tualeta Aphrodity; III, 275-298 Pierwsze spotka nie z Medei) oraz Przegld Klasyczny V, 1939, 6-8, s. 743-749 (III, 744-824 Noc rozterki duchowej; IV, 11-91 Ucieczka Medei z domu rodzinnego; IV, 123-130 Iason i Medeia udaj si po zote runo; IV 136198 Iason i Medeia zdobywaj runo; IV, 212-240 Gniew Aietesa i pocig, IV, 1771-1779 Zakoczenie); tene, Apollonios Rodyjski, Argonautika, Filomata 100, 1938, s. 434-436 (Przedpiew (11-4); Odjazd bo haterw z Iolku (I 519-558); Wstp do drugiej czci poematu (III 1-5); Wesele Medei i Iasona (IV 11281169). Zob. take W. Appel, Argonautika (II669-693; II1030-1089; III 744-760) Apolloniosa z Rodos w przekadzie Zofii Abramowiczwny, Meander 2000, nr 5, s. 455-461. Kilka fragmentw poematu prze oyli ponadto T. Sinko (TI/1: strony powicone Apolloniosowi, passim), oraz A. Swiderkwna w zna-

44

komitej ksice: Hellenika. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta, Warszawa 1974 (i kolejne wy dania), w rozdziale zatytuowanym: Pokonany?, passim (zob. rwnie ta, Bogowie zeszli z Olimpu, War szawa 1991, passim). Przekad Apolloniosowego katalogu Argonautw opublikowa W. Appel w tomie: literatura 44(3) 2002 (Wilno), s. 44-56.Trzeba take wspomnie i o tym, e dostpne polskiemu Czy telnikowi omwienia treci poematu miejscami s zbyt lapidarne, a nawet mylce. 45 Najznaczniejsz cz scholiw do poematu Apolloniosa wyda C. Wendel, Scholia in Apollonium Rhodium Yetera, Berlin 1935.

252

253

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

jcych to i przyczynowo-skutkowy cig wczes'niejszych zdarze. Jednak, jak susznie podkrela to J. Rostropowicz, pomimo dodatkowych informacji zamieszczonych w ca ym utworze, czytelnik nie jest w stanie cakowicie zrekonstruowa ptzedakcji"46. Dalej w rwnie szczeglny sposb kontynuuje Apollonios sw opowie. Zgoa nieoczekiwanie bowiem powiada (w. 18-22): Statek za ju dawniejsi pieniarze sawili, Argosa Dzieo, przy ktrym si trudzi posuszny radom Ateny; Ninie za chciabym rd i imiona herosw przedstawi, Ich dalek wypraw na morze i co dokonali Podczas tuaczki niech Muzy wieszczkami bd tej pieni. po czym przedstawia czytelnikowi obszerny katalog 54 bohaterw, ktrzy wzili udzia w wyprawie do Kolchidy (w. 23-233), rozpoczynajc ich prezentacj od postaci Orfeusza (w. 23-34) 47 . Katalog w, z pewnoci nieco nucy dzisiejszego czytelnika poematu i obcy jego gustom literackim, jest przykadem poetyckiego kunsztu Apolloniosa i dla jego wspczesnych stanowi istotny popis erudycji i talentu poety. Two rzc go, odrabia Apollonios z jednej strony obowizkowe zadanie epickie", jakie nie jako wyznaczy swoim nastpcom Homer, komponujc w Iliadzie katalog okrtw, z drugiej za strony pokaza, e ow epick powinno umie wypeni na swj wasny i oryginalny sposb48. Z w. 234 przechodzi poeta do waciwej narracji i kreli naj pierw te scenki-epizody, jakie w Jolkos towarzysz przygotowaniom do wyprawy. Tum z podziwem spoglda na zbrojny hufiec, niewiasty wznosz mody o szczliwy powrt bohaterw, a w krlewskim paacu rodzice Jazona pogreni s w ogromnym smutku ywic przekonanie, e ich syn nigdy ju nie powrci z wyprawy. Na prno Jazon stara si ukoi ich bl i wla otuch w ich serca, po czym opuszcza paac. Szed za piknymi ulicami miasta niczym Apollon zdajcy do jednej ze swych wity. Ludzie egnali go gromkimi okrzykami, a Ifias, sdziwa kapanka Artemidy, podesza do niego (w. 313-316):

Po czym go ucaowaa w prawic, a sowa nie moga Rzec, cho chciaa tak bardzo, bo tumy pary do przodu, Ona za z boku na miejscu zostaa, staruszka wrd modzi, Jazon tymczasem daleko ju w przodzie znikn jej z oczu. Dotar na brzeg, gdzie nieopodal statku Argo czekali na towarzysze wyprawy. Nadszed teraz czas wyonienia jej przywdcy. Oczy wszystkich skieroway si ww czas na Heraklesa49 i jednogonie chciano okrzykn go wodzem; on sam jednake nie chcia przyj owego zaszczytu stwierdzajc (w. 347), i: Ten, kto zebra czonkw wyprawy, niechaj dowodzi. Z uznaniem przyjto jego wyrok i z radoci przyj go take Jazon. Argo zostaje spuszczona na wod, a funkcj sternika otrzymuje Tifys (w. 401). Syn Ajsona wznis modlitw do Apollona proszc, by sam bg poprowadzi okrt wraz z zaog tam i z powrotem do Hellady". A gdy soce chylio si ku zachodowi, zasiedli Argonauci do wspaniaej uczty, zakconej butnym wystpieniem Idasa. I byby rozgorza mi dzy nimi jeszcze sroszy spr, gdyby nie interwencja towarzyszy, a take samego Jazo na, ktry wczeniej nie umia zaradzi sytuacji50. W tym krytycznym momencie po wsta take Orfeusz i wziwszy do rki forming zaintonowa pie (w. 495), ktrej wszyscy chciwie suchali, oczarowani jej piknem. Nastpnie spenili Argonauci ofiar dla Zeusa i udali si na nocny spoczynek. A kiedy zajania poranek, Tifys zbudzi towarzyszy, aby zasiedli do wiose, sama za Argo wydaa dwik; to Atena umiecia w drewnianej stpce czstk boskiego dbu rosncego w Dodonie (w. 527)". Jazon obrzuci jeszcze ojczyst ziemi spojrzeniem penym ez i Argonauci ruszyli w drog. Pynli z pomylnym wiatrem, Orfeusz piewa i gra na formindze, a ryby wyskaku jce ponad morsk powierzchni towarzyszyy okrtowi niczym trzody podajce do zagrody za pasterzem wygrywajcym na syrindze pikn pastersk pie (w. 579). Ar gonauci pynli dzie cay, a wieczorem wyldowali na przyldku, gdzie znajdowa si grb Dolopsa. Przez dwa dni wysoka fala powstrzymywaa ich od dalszej eglugi i doAnalizie wizerunku Heraklesa w poemacie Apolloniosa osobny artyku powicia J. Rostropowicz, Das Heraklesbild in den Argonautika des Apollonios Rhodios, Acta Classica Univ. Scien. Debrecen. XXVI, 1990, s. 31-34. 511 Apollonios parokrotnie przydaje Jazonowi (zreszt nie tylko jemu) epitet apr']xvoc (amechanos, tj. bezradny", tworzc tym samym w jego wizerunku pewne przeciwiestwo homeryckiego ideau boha tera (u Homera Odyseusz jest bowiem m.in. 7TOAuprjx"vC.> polyrnechanos, a wic potrafi radzi sobie w trudnych sytuacjach). Postaci poematu Apolloniosa wydaj si wic moe mniej heroiczne", ale za to blisze zwykym miertelnikom. 51 Dziki temu sama Argo moe by wieszczym medium"; pniej odezwie si wszake tylko jeden jedyny raz, przekazujc polecenie Zeusa, by Argonauci dokonali oczyszczenia po zabjstwie Apsyrtosa (IV, 580 n.).
49

46 47

Op. cit.,s. 18.

Zob. S. Busch, Orpheus bei Apollonios Rhodios, Hermes 121, 1993, s. 301-324. Autor artykuu udanie pokazuje, jak znaczc rol w wyprawie Argonautw odegra! wanie Orfeusz, ktry w szczegl nie trudnych sytuacjach, zwaszcza za wwczas, kiedy Jazon jest bezradny wobec zagraajcego niebez pieczestwa, peni w pewnym sensie rol jego zastpcy (fungiert ... gewissermafien ais sein Stellvertreter", s. 322). W postaci Orfeusza stworzy Apollonios wyidealizowany wizerunek pieniarza-poety, ktry zapewne odpowiada jego wasnym wyobraeniom i wyobraeniom epoki. Naturalnie nie mona stawia zanku rwnoci pomidzy Orfeuszem i samym Apolloniosem, ale nie jest to wykluczone, i dla poety Apolloniosa jest Orfeusz w gronie Argonautw Identifikationsfigur" (s. 323-324). ladem Apolloniosa (a zarazem Homera) pody pniej m.in. Wergiliusz, komponujc katalog italskich przeciwnikw Eneasza (zob. Eneida, VII, 647-817).
48

254

255

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

piero trzeciego dnia mogli podnie agiel na statku. w przyldek jeszcze i dzisiaj nosi nazw Afetes Argous, tj. uwalniajcy Argo" (sc. w dalsz drog; w. 591)52. Dopie ro wieczorem pitego dnia wyprawy dopynli do skalistej wyspy zamieszkiwanej przez Sintiw, tj do Lemnos. Teraz ma Apollonios okazj szerzej opowiedzie o lemnijskim epizodzie ich podry (w. 609-909). Stanowi on spjn i kunsztownie opowiedzian cao, ktra mogaby nawet sta nowi osobne epyllion. Dowiadujemy si, e na Lemnos mieszkaj same niewiasty, poniewa wymordoway one wszystkich mczyzn mszczc si w ten okrutny sposb za ich niewierno. Panuje nad nimi krlowa Hypsipyle, ktra jako jedyna ocalia od mierci swego ojca, Thoasa. Na widok obcego okrtu Lemnijki chwytaj za bro, ale strach czyni je bezradnymi. Tymczasem Argonauci wysyaj Aithalidesa53, ktry wrd nich peni funkcj herolda, by uspokoi Hypsipyle i powiadomi j o koniecz noci postoju statku na lemnijskim wybrzeu. Niewiasty schodz si na zgromadzenie, podczas ktrego krlowa proponuje, by Lemnijki dostarczyy ywno na statek, ale nie wpuszczay do miasta Argonautw, aeby wie o dokonanej zbrodni nie rozesza si po wiecie. Sowa Hypsipyle wspiera Polykso, sdziwa piastunka krlowej, ktra jednak doradza istotn zmian; zamiast posya podarunki, lepiej zaprosi mczyzn do miasta i zdoby ich przychylno. Rada Polykso zostaje z radoci przyjta i Jazon, a take pozostali Argonauci, za porednictwem Ifinoe, wysanniczki krlowej, otrzy muj zaproszenie. Udajc si do krlowej, Jazon narzuca na ramiona wspaniay pur purowy paszcz, dzieo i podarunek od Ateny54. W prawic bierze wczni, podaru nek od Atalanty. Gdy dotar do wspaniaego paacu Hypsipyle, Ifinoe powioda go przed oblicze wadczyni. Krlowa powitaa go miymi sowy i opowiedziaa o trapi cych Lemnijki nieszczciach. Przemilczaa wszake ich zbrodni i zaproponowaa, by Jazon obj tron po Thoasie i pozosta wraz z towarzyszami na wyspie. Jazon grzecz nie si wymwi czekajcym go zadaniem, po czym uda si w drog powrotn na sta tek, aeby pozostaym Argonautom przekaza zaproszenie Hypsipyle. Za spraw Afrodyty, ktra ze wzgldu na Hefajstosa chciaa, by pozbawiona mczyzn Lemnos

52 To pierwsze z wielu innych aitiw, jakie Apollonios, wierny literackim gustom epoki, wplata w swj poemat. 53 Apollonios powica temu synowi Hermesa kilka wierszy opowiadajc o jego niezwykej mo liwoci pamitania i cieszenia si yciem po yciu", przy czym ca t dygresj urywa znaczcym zda niem: ale po c mam opowiada o Aithalidesie od pocztku do koca (6inv'KiX ayocEuew, w. 649, por. w. 847 et al.); to charakterystyczne sformuowanie: dienekeos agoreuein jest zapewne porednim na wizaniem do jednego z gwnych punktw literackiego programu Kallimacha.

na nowo si zaludnia, towarzysze Jazona chtnie udali si do niewiecich domostw, z wyjtkiem Heraklesa, ktry z wasnej woli pozosta przy statku. W miecie zapa nowa radosny nastrj, umilany uczt, piewem i tacem. I byby si przedua pobyt Argonautw na wyspie, gdyby Herakles nie przypomnia im w sowach twardych i penych wyrzutu o waciwym celu ich wyprawy. Nadesza chwila rozstania Jazona z Hypsipyle. Krlowa yczy mu powodzenia w wyprawie i jednoczenie ponawia pro pozycj, by syn Ajsona powrci kiedy na Lemnos i obj krlewski tron. Prosi take o rad, co ma pocz, jeli bogowie dadz jej urodzi". Jazon, cho peen podziwu" (sic!), nie czyni krlowej adnych nadziei; jeli zginie z dala od ojczyzny, a Hypsypile urodzi syna55, to niechaj odele go do Jolkos, by by podpor dla jego rodzicw, o ile jeszcze bd przy yciu. Po opuszczeniu Lemnos Argonauci wieczorem lduj z polecenia Orfeusza" na wyspie Elektry, crki Atlasa, (tj. na Samotrake) i bior tam udzia w misteriach, w ktrych inicjacja zapewni im ma bezpieczniejsz eglug (w. 918). Pniej prze pywaj Hellespont i Argo gnana trackimi wiatrami dociera do Kyzikos. Dramatyczne wydarzenia, jakie si tam rozegraj, zo si na kolejny, osobny epizod w caej wy prawie (w. 936-1152). Dolionowie i sam krl Kyzikos gocinnie przyjmuj eglarzy. Jest on jeszcze mo dym wadc i maonkiem Kleito o piknych warkoczach", ktr niedawno polubi. Krl przygotowa eglarzom wieczorn uczt, a zagadywany o okoliczne miasta i ca szerok zatok Propontydy nie umia udzieli Argonautom konkretnych informacji. Wobec tego rankiem cz z nich udaje si na gr Dindymon, by z jej wierzchoka ogarn wzrokiem morski szlak, pozostali za przecigaj Argo na inne miejsce (droga, po ktrej szli, zwie si Drog Jazona" to kolejne aition, w. 988). I wwczas z gry atakuj ich Zrodzeni z Ziemi (Gegenees), a w walce z nimi wyrnia si Heraldes wy konujc tym samym prac (synnych 12 prac jeszcze czeka herosa, por. w. 1318) zgo towan mu przez Her (w. 997). Po tej potyczce Argonauci ruszaj w dalsz drog, pod wieczr jednak, na skutek niepomylnych wiatrw, musz si cofn i noc po nownie lduj w kraju Dolionw. Skaa, przy ktrej zacumowali, jeszcze teraz zwie si wit Ska (w. 1019). Nocne ciemnoci sprawiy, e Dolionowie wzili Argonautw za wrogw i ruszyli do walki. Wwczas Jazon zabi Kyzikosa. Spenio si przeznacze nie, przed ktrym uj nie moe aden miertelnik. Rankiem wyjania si okropna pomyka. Przez trzy dni wsplnie opakiwano polegych. Pogrzeb krla Kyzikosa u wietniy igrzyska. Kleito popenia samobjstwo, a z wylanych przez ni wczeniej ez
51 Krlowa urodzia dwch synw Jazona: Euenosa (o ktrym wspomina ju Homer w Iliadzie, VII, 468 n.) i Thoasa. Pniejsze jej losy przedstawi Eurypides we fragmentarycznie dzi zachowanej tragedii pt. Hypsipyle.

Opis (ekfrasi) wyobraonych na nim scen wypenia tre w. 721-767, W ten sposb wypenia Apollonios kolejne obowizkowe zadanie epickie", jakie w eposie wyznaczy swym nastpcom Homer synnym opisem tarczy Achillesa.

54

256

257

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. 1

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

nimfy uczyniy rdo, ktre nazwane zostao imieniem nieszczsnej krlowej (w. 1069; znw aition). Przez 12 dni i nocy trway burze, ktre zatrzymay Argo nautw w Kyzikos. A kiedy wiatry ustay, mogli po raz drugi opuci frygijskie Kyzikos i popyn w dalsz drog. Podczas wiosowania, gdy ujrzeli ju ujcie rzeki Ryndakos i znaleli si w Myzji, Herakles zama swoje wioso. Pod wieczr dopynli do podny gry Arganthoneion i rzeki Kios. Myzowie przygotowali im prowiant na dalsz drog i ugocili ich uczt. Wwczas Heraldes wybra si do lasu (w. 1198), aeby poszuka materiau na nowe wioso. Znalazszy odpowiedni jod, wyrwa j z ziemi i ruszy w drog powrotn. Tymczasem Hylas wybra si (w. 1207) na poszukiwanie rda, aby jeszcze przed pow rotem Heraklesa przygotowa dla wod, wieczorny posiek i wszelkie inne rzeczy, jak si naley, bo do tego go heros przysposobi, gdy porwa owego syna Theiodamasa, b dcego jeszcze dzieckiem, z domu jego ojca (Apollonios urywa opowie o wczesnych wydarzenich stwierdzeniem, e odbiegby nazbyt daleko od tematu pieni, w. 1220). Prdko znalaz Hylas rdo, ktre okoliczni mieszkacy nazywaj Pegai, a przy nim nimfy, grskie i lene, wanie sposobiy si do nocnego taca i pieww na cze Artemidy. Wynurzya si take nimfa zamieszkujca rdo i zauwaya posta pik nego Hylasa. Zapona mioci i gdy modzieniec schyli si, by zaczerpn wody, obja go lew rk za szyj pragnc ucaowa delikatne usta, a praw pocigna go do wody. Znikn Hylas w gbinie (w. 1239). Jego ostatni okrzyk usysza by jeden jedyny Polifem, ktry nieco oddali si od towarzyszy, by czeka na Heraklesa. Do bywszy ogromnego miecza, ruszy na pomoc modziecowi daremnie woajc jego imi. Natkn si w ciemnociach na powracajcego Heraklesa. Rzuci si tedy i heros na poszukiwanie Hylasa, rwnie na prno nawoujc go gromkim gosem (w. 1272). T ymczasem za Gwiazda Poranna wzniosa si ponad grskie szczyty i powia pomylny wiatr. Chcc go wykorzysta, Tifys nagli do eglugi. Argonauci wcignli agiel na maszt i w dobrym nastroju udali si w dalsz drog. Dopiero kiedy wzesza Jutrzenka, zauwayli brak towarzyszy. Rozgorza wielki spr, co naleaoby uczyni. Jazon jest bezradny, a Telamon oskara go o umylne pozostawienie Heraklesa, by je go sawa nie przymia Jazonowej, gdy uda im si pomylnie wypeni zadanie56. I by liby Argonauci cofnli si do krainy Myzw, gdyby dwaj synowie Boreasza nie zgro mili Ajakidy cikimi sowy" (w. 1301)57. Wtem wynurzy si z fal Glaukos, wiesz-

czek boskiego Nereusa, i przemwi do skconych Argonautw pouczajc ich o woli Zeusa. Oto Heraklesowi nie jest dane uda si do Ajetesa, bo w Argos ma wypeni 12 prac w subie Eurysteusza. Pierwsza ksiga eposu koczy si aitiologiczn infor macj o losach Polifema i Hylasa, ktrego na polecenie Heraklesa jeszcze obecnie" szukaj Kianojczycy (w. 1354), oraz krtkim opisem dalszej eglugi Argonautw, kt rzy po trwajcej dzie i noc podry ujrzeli rankiem ld, do ktrego dotarli po cao dziennym wiosowaniu (w. 1362). Pocztek k s i g i d r u g i e j epopei jest z kocem poprzedniej ksigi tak cile powizany, e ich podzia w tym miejscu wydaje si by zgoa mechaniczny i podyk towany jedynie chci zachowania pewnych proporcji pomidzy poszczeglnymi pie niami poematu (ksiga II liczy 1285 wierszy). Oto ziemia, na ktrej wyldowali Ar gonauci, naley do Amykosa, krla Bebrykw. Kady, kto przyby do tej krainy, jeli chcia j opuci, musia stoczy z nim walk na pici. A e by Amykos znakomitym ale zarazem bardzo okrutnym piciarzem, wielu jego przeciwnikw poegnao si z yciem. Ufny zatem w swoje umiejtnoci, krl w sowach penych pychy rzuca wyzwanie przybyszom, by wybrali spord siebie najlepszego piciarza, ktry odway si stan do bokserskiego pojedynku. Dziki gniew" zdj Argonautw na te sowa; szczeglnie nimi dotknity poczu si wszake Polydeukes, ktry z miejsca przyj wy zwanie (w. 24). Obaj przeciwnicy byli do siebie zgoa niepodobni. Amykos przypo mina jakiego mrocznego potwora, syna Tyfoeusa lub Gai, a Tyndaryda jania ni czym gwiazda na niebie' 8 . Towarzysze zawizali im obu rzemienie na doniach, po czym krl Bebrykw niczym ogromna fala morska z impetem ruszy na Polydeukesa. Trafi jednak na lepszego od siebie przeciwnika. Opis tego pojedynku bokserskiego wypenia tre wierszy 70-97. Widok martwego krla kaza innym Bebrykom rzuci si na Argonautw. Wywizaa si krtka, ale krwawa walka (w. 98-135), a kiedy Bebrykowie cofnli si, okazao si, e czeka ich jeszcze jedna niemia niespodzianka. Najechao bowiem ich ziemi wojsko Lykosa i Meriandynw. Tymczasem Argonauci opatrzyli rany, zoyli bogom ofiary i przy dwikach Orfeuszowej formingi piewali hymn na cze Zeusa (w. 163). Tak zakoczy si pierwszy z duszych epizodw opowiedzianych w tej ksidze. Rankiem poeglowali Argonauci dalej, a dziki umiejtnociom sternika Tifysa statek unikn wielu morskich niebezpieczestw. Nastpnego dnia dotarli do wybrze-

5 ' Ktnia Telamona z Jazonem jest jakby echem sporu Achillesa z Agamemnonem z pierwszej ksigi Iliady.

Apollonios wspomina o ich dalszym losie zginli z rki Heraklesa podkrelajc wszake, i zdarzyo si to jednak znacznie pniej, gdy obaj wracali z igrzysk pogrzebowych zorganizowanych na cze zmarego Peliasa (w. 1309).

57

Tyndareos by ziemskim" ojcem Polydeukesa, ktrego w rzeczywistoci spodzi Zeus, o czym zreszt poeta wyranie przypomina stwierdzajc: takim by syn Zeusa" (w. 43). Natomiast Amykos jest tu swoistym ucielenieniem owych pierwotnych synw ziemi, ktrych Gaja niegdy rodzia zagniewana na Zeusa" (w. 40). Pojedynek zatem tych dwch piciarzy, to jakby przypomnienie niegdysiejszej gigantomachii, jego fina za to triumf Greka/Olimpijczyka odniesiony nad nieokrzesanym barbarzyc.

58

258

259

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

a, na ktrym siedzib mia Fineus, ofiara swego daru wieszczego (w. 180), ktrym nazbyt hojnie (a nawet wbrew woli Zeusa) dzieli si ze miertelnymi. Przeto obdarzy go Kronida dugim ywotem, ale odebra jego oczom sodkie wiato" i sprawi, e nie mg Fineus naje si do syta, albowiem Harpie poryway mu jedzenie sprzed ust, a resztki poywienia, ktre zostaway, okropnie cuchny. Kiedy usysza Fineus zbliajcych si Argonautw, zrozumia, e zgodnie z Zeusow wol niebawem bdzie mg znowu czerpa rado z jedzenia (w. 196). Nieszcznik wita ich zatem peen nadziei, poniewa wiedzia, e synowie Boreasza uwolni go od wstrtnych Harpii. Opowie o tym, w jaki sposb Boreadzi je przepdzili (schroniy si w czeluciach kreteskkiej Idy), daje Apolloniosowi okazj wtrcenia kolejnego aition (wyjanienie, dlaczego wyspy Plotyjskie nazywane s obecnie Stroradami; w. 297). Tymczasem w oczekiwaniu na powrt synw Boreasza, po spoyciu wsplnej wie czerzy, Fineus w dugim proroctwie (w. 301-425) odsania Argonautom czekajcy ich los. Czasem wieci wprost (podaje sposb przepynicia przez Skay Kyanejskie, wy tycza" dalsz eglug), czasami jego przepowiednie nie s jednak w peni jasne (zapo wied spotkania z synami Friksosa); poeta i t parti tekstu opracowa bardzo kunsz townie59. Fineus jakby daje si porwa wieszczemu uniesieniu; w pewnej chwili reflek tuje si wszake i przytomnie zadaje sam sobie pytanie (w. 390-391): ... ale dlaczego mam znowu zawini wrb i wszystko do ostatniego szczegu60 wyjawi? Proroctwo Fineusa wywouje nastrj przygnbienia. Dopiero po pewnym czasie Jazon zdobywa si na odwag, by zapyta jeszcze o to, jak znajd Argonauci drog powrotn. Wieszczek do enigmatycznie zapewnia syna Ajsona o yczliwoci bstw i pomocy, jakiej mona oczekiwa od Hery i Afrodyty, po czym ostatecznie wymawia si od dalszej wrby (w. 425). Po powrocie z podniebnych przestworzy Boreadw i zgoa lakonicznej relacji Dzetesa z przepdzenia Harpii, reszta nocy zesza Argonau tom na rozmowie. Apollonios ma tu okazj przypomnie histori Kyrene i wtrci aition dotyczce wiatrw Etezyjskich (w. 498-527) 61 .

Argonautw czeka teraz cika prba przepynicia przez Symplegady (w. 549-606), za ktrymi rozciga si ju przestwr Morza Gocinnego (tj. Morza Czarnego). Bez po mocy Ateny byoby to zadanie niewykonalne. Scena ta jest pena grozy i napicia, po mimo za jej bajecznego kontekstu z marynistycznego punktu widzenia wrcz realistycz na62. Pniej skay ju nigdy wicej nie mogy si z powrotem zewrze; tak byo im przeznaczone (w. 605). Kiedy przepynli przez Bosfor, Jazon przypuszcza, i Argonauci najgorsze maj ju za sob (w. 645-646). Wszyscy podniesieni na duchu pyn dalej, a poeta ma okazj wtrci eksurs o charakterze geograficznym (w. 650-668). Kiedy po paru dniach znueni Argonauci dopywaj o poranku do wyspy Thynias,
67:>

680

Wwczas im syn Latony ukaza si, z yki i spieszcy Do dalekiego, niezliczonego Hyperborejw Ludu; zociste kdziory przy jego policzkach podobne Kiciom dorodnych winogron gdy szed, faloway na wietrze. uk srebrzysty za dziery w lewicy, na plecach natomiast Widnia koczan, co z ramion mu zwisa. Pod jego stopami Caa wyspa zadraa, a fale o brzegi jej biy. Widok ten boja bezradn w nich wzbudzi i aden z-nich nie mia Spojrze wprost na boskie oblicze, piknem byszczce; Ze spuszczonymi ku ziemi gowami stali, tymczasem Bg w oddali szed przez przestworza ku morzu ... .

Synna to, bardzo malownicza scena, owa epifania Apollona, ktry o jutrzni pod a do baniowej krainy Hyperborejczykw nie zwracajc najmniejszej uwagi na Argo nautw. Orfeusz proponuje, by wysp nazwa wysp Jutrzennego Apollona (Apollon Eoios), wznie otarz i zoy bogu ofiaiy. Tak si, oczywicie, dzieje, a opisujc piew i taniec, jaki towarzyszy skadaniu ofiar, ma okazj Apollonios wtrci kolejne aition wyjaniajce nazw kultowej pieni Apollona, piknego Iepaion"63 oraz istnienie na wyspie wityni Homonoi" (w. 718). Po trzech dniach ruszyli Argonauci w dalsz drog. eglowali ca noc wzdu wy brzey urodzajnego kraju Mariandynw, a rankiem przepynli mimo groty Hadesa, gdzie znajdowao si ujcie rzeki Acheron, po czym wyldowali na ziemi rzdzonej
62

Zob. K.W. Blumberg, Untersuchungen zur epischen Technik des Apollonios von Rhodos, Diss. Leipzig 1931, s. 35 n. Przepowiednia Fineusa spenia w poemacie podobn rol do tej, jak w Homerowej Odyssei peni proroctwa Kirke i Teirezjasza, zob. R. Hunter, The Argonautica of Apollonios. Literary studies, Cambridge 1993, s. 91. ''" Ponownie pojawia si znane nam ju wyraenie: xix EKaota 6mvKr]c (ta hekasta dienekeos, sc. mwi, opowiada); por. III, 401). l Ten literacki (Tak si o tym opowiada", gr. L&EOVTCU, W. 528) ekskurs wprowadza tu Apollonios na mod kallimachejsk; np. zacytowany wyej grecki czasownik powiadczony jest po raz pierwszy w Hymnie do Zeusa Kallimacha, w. 76. Por. take Aratos, Phaen., 257.

Zob. J. Rostropowicz, The Argonautica " by Apollonios ofRhodes as a nautical epos. Remarks on the realities of navigation, Eos 78, 1990, s. 107-117, zwaszcza s. 112-113, gdzie zestawia autorka opisane przez Apolloniosa ogromne fale ze zjawiskiem tsunami. M Poeta przypominajc w dalszych wierszach (705-713) o tym, w jaki sposb Apollon rozprawi si z ogromnym wem (waciwie wyc") Delfyne, niegdysiejszym posiadaczem Delt, objania poszcze glne czony zoenia (h)ie-pai-(i)on (tj. jakby: posyajcy strza modzieniec") oraz wskazuje na po chodzenie samej nazwy owego Apollonowego sanktuarium (tj. Delf). Podobnie opowiada o tym Kallimach w Hymnie do Apollona, w. 97-104.

260

261

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

przez Lykosa; i on, i Mariandyni przyjanie przyjli Argonautw, a samego Polydeukesa, ktry pokona krla Bebrykw, czcili jak boga" (w. 756). Podczas uczty w pa acu Jazon przedstawi kadego ze swoich towarzyszy i opowiedzia o rozkazie Peliasa oraz o tym, co ich dotychczas spotkao. Lykosa szczeglnie poruszya wiadomo 0 stracie Heraklesa, ktrego z domem Lykosa czyy przyjacielskie zwizki. Cay dzie zszed im na rozmowach przy uczcie, a kiedy rankiem Argonauci obdarowani tysicznymi podarunkami" sposobili si do wyjazdu, dopeni si zapowiedziany wczeniej los Idmona, ktrego miertelnie porani straszliwy odyniec. Bohater zmar na rkach przyjaci (w. 834), a nie by to jeszcze koniec nieszcz. Trzy dni trway uroczystoci pogrzebowe, na przyldku Acherusyjskim za usypany zosta grb Idmo na. Ale nie spocz on tam samotnie; w drugim grobie bowiem pochowany zosta sternik Tifys, ktry nieoczekiwanie zmar po krtkiej chorobie (w. 851-857). Po tych wydarzeniach opado Argonautw przygnbienie i byliby trwali w bezczynnoci, gdy by Hera nie tchna odwagi w Ankaiosa, dziki czemu pobudzi on Jazona i innych do czynu. On te (a by synem Posejdona) zosta wybrany nowym sternikiem (w. 898). 1 tak dopiero po 12 dniach ruszyli Argonauci w dalsz drog. Jej geograficzny" opis, ktry urozmaica poeta aitiami i rozmaitymi dygresjami, a nawet spotkaniem Argonau tw z zapakan dusz Sthenelosa (w. 911 n.)> wypenia tre wierszy 899-1029). Ostatni duszy, bardzo kunsztownie opowiedziany epizod w II ksidze poematu (w. 1030-1227) stanowi wydarzenia zwizane z ldowaniem Argonautw na wyspie Aretias (tj. wyspie Aresa). Najpierw musz wszake poradzi sobie z Aresowymi pta kami, z ktrych jeden zrani tymczasem swym ostrym pirem, niczym strza, Oileusa. Id zatem za rad Amfidamasa, ktry poleci im wykorzysta niegdysiejszy pod stp Heraklesa i przegoni owe ptaki gon wrzaw i szczkiem ora (w. 1067). Te raz dowiaduj si Argonauci (i czytelnicy poematu), czym kierowa si (i co zapowia da) Fineus, nakazujc Argonautom w swojej przepowiedni wyldowa na tej wyspie. Tutaj bowiem dochodzi do spotkania z synami Friksosa, o ktrych losie opowiada poeta w duszej dygresji (w. 1093-1121). Argos, jeden z synw Friksosa, baga boha terw o pomoc, w trakcie za rozmowy, jaka wywizaa si pomidzy nim i Jazonem, mamy nareszcie okazj dowiedzie si nieco wicej o Friksosie i zotym runie, celu wyprawy Argonautw, oraz pozna imiona Friksosowych synw (w. 1141-1156). Okazuje si, e Jazon jest z nimi spokrewniony. Wszyscy razem udaj si do wityni Aresa, w ktrej znajduje si wity czarny kamie" otaczany szczeglnym kultem przez Amazonki, by tam zoy bogu ofiary. Pniej wyjania Jazon krewniakom cel wyprawy i oczekuje od nich pomocy. Argos dzieli si z nim swoimi wtpliwociami, czy zadanie jest w ogle wykonalne, poniewa Ajetes jest straszny w swoim gniewie, ma na swoje usugi cae rzesze Kolchw, a zotego runa pilnuje olbrzymi w, nie-

miertelny i nigdy nie zasypiajcy, ktrego zrodzia sama Gaja. Rankiem opuszczaj Argonauci wysp Aresa. Noc mijaj wysp Filyr, co poecie stwarza okazj do przy pomnienia opowieci o narodzinach Chejrona, a potem dostrzegaj ju strome zbocza Kaukazu. Widz te ora, ktry z wieczora leci nakarmi si wtrob Prometeusza przykutego do skay i sysz jego jk, ktry niesie si przez przestworza. Noc dociera j do ujcia rzeki Fasis i wiosujc pod prd maj nareszcie z lewej strony miasto Aia, po prawej za znajduje si Aresowe pole i powicony bogu gaj, w ktrym w pilnuje zotego runa. Mija noc i wkrtce nastaje upragniony poranek. Synn k s i g t r z e c i poematu otwiera Apollonios osobnym prooimion, wezwaniem do Muzy poezji miosnej, Erato (w. 1-5): Teraz za przy mnie sta Erato i o tym mi powiedz, Jak std runo z powrotem do Jolkos Jazon sprowadzi Dziki mioci Medei; bo ty masz udzia w Kypridy Wadzy i twj to czar niezamne niewiasty troskami Pta, przeto nosisz czarowne to imi mioci. Erato w pewnym sensie zastpuje tutaj Kalliope dlatego, e tematem opowieci epickiej stanie si teraz uczucie, jakim Jazona obdarzy Medea, dziki ktrej osignity zostanie cel wyprawy. Do tego jednak, by crka Ajestesa moga pokocha syna Ajsona od pierwszego spojrzenia", potrzebna jest pomoc Afrodyty. Dlatego przenosi teraz Apollonios akcj na Olimp (w. 6-166), a jednoczenie ma dziki temu okazj odro bi" na wasny swj sposb kolejne zadanie epickie wynikajce z tradycji eposu bohaterskiego, w ktrym sceny rozgrywajce si w wiecie bogw nale do konwencji gatunku i elaznego" repertuaiu zwizanych z nim twrcw. Oto Hera i Atena od wiedzaj Afrodyt64, by poprosi j o pomoc. Ma ona mianowicie przekona swego syna Erosa, aeby ugodzi jedn ze swoich strza Mede i wzbudzi w niej mio do Ja zona. Nie jest to atwe zadanie, albowiem niesforny syn Afrodyty wanie zajty jest gr w kostki z Ganimedesem. Bogini, byleby tylko zechcia speni jej prob, obiecuje da mu zot pik, ktr niegdy Zeus otrzyma by od swej piastunki Adrastei. Tymczaem syn Ajsona zamierza w towarzystwie synw Friksosa i jeszcze dwch bohaterw uda si do paacu Ajetesa i najpierw poprosi, by wadca po przyjani" odda runo. Jeli si ta prba nie powiedzie, to wwczas trzeba bdzie odwoa si do podstpu lub walki. Sowa Jazona znalazy uznanie i bohater w towarzystwie synw Friksosa, a take Telamona i Augiasa, opuszcza Atgo (w. 199). W drodze do paacu
T. Sinko (II/l, s. 270) susznie stwierdza, e boginie niczym nie rni si od dam aleksan dryjskich" i wskazuje na szczeglny charakter caej tej rodzajowej scenki rozgrywajcej si na Olimpie. Rwnie W. Steffen, op. cit. (por. przyp. 8), s. 83 podkrela aleksandryjski kontekst owej sceny; zob. take A. Swiderkwna, Hellenika , s. 160 oraz J. Rostropowicz, op. cit., s. 27.
64

262

263

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

mijaj osobliwy cmentarz Kolchw", po czym Hera spowija ich obokiem, by niewi dzialni dla mieszkacw miasta mogli dotrze do krlewskiego paacu65, ktrego opi sowi powica Apollonios w. 215-248. Wanie Medea (a Hera zatrzymaa j w paacu, gdy zwykle caymi dniami crka Ajetesa troszczy si o wityni Hekate, ktrej jest kapank) wychodzi z komnaty swej siostry. Widzc Argonautw, wydaa okrzyk, ktry przywoa Chalkiope. Nast puje radosne przywitanie matki z synami. W drzwiach pojawia si take Ajetes, a za nim jego ona, Eidyia. Tymczasem Eros wypenia swoj misj; wypuszczona przeze strzaa wbija si, niczym pomie, pod serce Medei (w. 286). Dziewczyna nie moe oderwa wzroku od Jazona; zapono w niej gorce uczucie, a jej delikatne policzki oblewaj si na przemian biel i czerwieni (w. 298). W trakcie powitalnej uczty Aje tes wypytuje wnukw o ich losy i kae przedstawi sobie cudzoziemcw. Argos, syn Chalkiope i Friksosa, opowiada (w. 320-366), jak Argonauci przyszli jemu i pozos taym braciom z pomoc na wyspie Aresa, oraz wyjania cel przybycia Jazona do paa cu Ajetesa. Podkrela, e ich wybawca w zamian za zote runo gotw jest si podpo rzdkowa wrogich Sauromatw wadzy Ajetesa, po czym przedstawia obu goci, syna Ajsona i Telamona, potomka Ajakosa. Ajetesa ogarnia gniew. Podejrzewa, e synowie Friksosa wsplnie z Argonautami chc go pozbawi wadzy. Gdyby nie to, e dopiero co wszyscy razem kosztowali potraw ze wsplnego stou, kazaby obci im jzyki i obie rce (w. 378). Jazon w pojednawczej odpowiedzi stanowczo odrzuca krlewskie oskarenia i podkrela, e tylko wypenia boskie wyroki i polecenie Peliasa, oraz po twierdza gotowo podbicia Sauromatw lub jakiego innego ludu (w. 395). Po krtkim namyle Ajetes rezygnuje z pomysu natychmiastowego zabicia goci, postanawia za wyprbowa ich mstwo. Ot zgodzi si wyda Jazonowi zote runo, ale pod pewnym warunkiem. Bohater musi mianowicie uczyni to, co moe uczyni sam Ajetes, ktry zaprzga do puga ziejce ogniem byki i orze Aresowe pole. Nastp nie sieje w ziemi zby straszliwego wa, z ktrych wyrastaj uzbrojeni mowie, a po tem pokonuje ich w walce. Ju rankiem zaprzga owe byki do puga i (wieczorem) odpoczywa po tym niwie. Jeli dokona tego take Jazon, w tym samym dniu bdzie mg zabra zote runo. Inaczej Ajetes runa nie odda, a uzasadnienie dla takiego szczeglnego wspzawodnictwa jest dla oczywiste: nie godzi si, aeby dobry m ustpowa gorszemu mowi" (w. 421). Przez dugi czas sta Jazon z oczyma wbitymi w ziemi, bezradny wobec za, wreszcie zebra si na odpowied i przyj wyzwanie

wiedzc, e moe przypaci je yciem. Gdy Jazon opuszcza paac, wyrnia si wrd wszystkich urod i wdzikiem"; nic dziwnego wic, e towarzysz mu myli i spoj rzenie zakochanej w nim Medei (w. 448). Gdy opuszcza komnat, w jej sercu kbi si miosne udrki. Przed oczyma wci ma wizerunek syna Ajsona, jak siedzia, a po tem szed, i jest pewna, e nie ma na wiecie drugiego takiego mczyzny. Wci dwicz jej w uszach sowa bohatera i obawia si, e byki lub sam Ajetes pozbawi go ycia. Z jej piersi wyrywa si nawet szloch, jak gdyby Jazon ju by martwy. zy spy waj jej po policzkach i powiada sama do siebie (w. 464-470): Czemu to mnie nieszczsn ten bl ogarnia? Czy m w Zginie jako najlepszy ze wszystkich lub jako najgorszy, Niechaj ginie. Albo niech lepiej mierci uniknie. Niechby tak, czcigodna bogini Perseis, si stao, I on powrci do domu i zego losu uniknie. Jeli za jest mu pisane, e byki go zgubi, to wprzdy Niechaj wie, e mnie nie ucieszy los w nieszczsny. Owa modlitwa do Hekate to pierwszy z monologw Medei. Zarwno w jego kon strukcji, jak i w caym opisie dziewczcego zakochania okaza si Apollonios i w tej scenie, i w wielu nastpnych, mistrzem nie lada. By bowiem pierwszym poet epic kim, ktry w tak udany sposb wprowadzi mio midzy heroiczne" heksametry. Ju w Homerowej Nauzykai tlio si dziewczce uczucie do Odyseusza, ale to dopiero pod pirem Apolloniosa i w postaci jego Medei epos dogoni erotika pathemata obec ne wczeniej w liryce i w tragedii. Tymczasem w drodze powrotnej na okrt Argos, syn Chalkiope, proponuje, e uda si do matki, by poprosi j o pomoc. Jazon jednak stanowczo odrzuca t propo zycj, poniewa (w. 487-488): ... daremn by bya taka nadzieja, Gdybymy powrt do domu zawierzy mieli niewiastom66. Po powrocie Jazona na statek Argonauci zastanawiaj si, co pocz. Argos pona wia sw propozycj, ale uzupenia j dodatkowymi szczegami wyjaniajc, e matka mogaby poredniczy w pozyskaniu przychylnoci swej siostry, Medei, ktra zna si na czarach i potrafi na przykad zwiza gwiazdy i boskie szlaki ksiyca" (w. 533). Suszno rady Argosa potwierdza znak od bogw. Argos zostaje z powrotem wysany do miasta, gdzie Ajetes zwoa tymczasem Kolchw na narad i przedstawi im swoje
66

Ju w Odysei (VII, 14-15) Atena okrya chmur Odyseusza, by bohater bez przeszkd mg do trze do paacu Alkinoosa. Motyw taki wykorzysta pniej take Wergiliusz, Eneida, I, 411-412, a Apollonios odwoa si do raz jeszcze, gdy Argo bdzie mija krain Celtw (IV, 647-648). Apoloniosowy opis paacu Ajetesa rwnie jest nawizaniem do Homerowego opisu paacu Alkinoosa.

Jazon pozostaje mskim szowinist" i nie dostrzega ironii, jak gotuj jego przekonaniom przysz e zdarzenia. Na temat roli niewiast w eposie Apolloniosa, zob. S.A. Natzel, KAa yvvaiKwv. Frauen in den Argonautika" des Apollonios Rbodios, Trier 1992.

264

265

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

plany: po s'mierci Jazona naley uderzy na Argonautw, a take zgadzi synw Chal kiope, aeby nie spenia si przepowiednia, jak by niegdy usysza od swego ojca, Heliosa, by wystrzega si podstpw i zych zamiarw, jakie szykuje dla kto z jego rodu. Ajetes jest gboko przekonany, e niebezpieczestwo wie si z synami Chal kiope (w. 605). W tym czasie Argos prosi matk o pomoc, a Medea zapada w szcze glny sen. ni mianowicie, i Jazon nie przyjecha po zote runo, ale po to, by poj j za on. Dziewczyna budzi si z krzykiem i postanawia uda si do komnaty siostry w nadziei, e to od niej, zatroskanej o los swych dzieci, wypynie pomys, by pomoga Jazonowi. Trzy razy podchodzi do drzwi komnaty i trzykrotnie zatrzymuje si przed nimi. Za czwartym razem wraca i pada na ko. Jedna ze suebnic syszy jej pacz i zaniepokojona sprowadza do niej Chalkiope. Midzy siostrami toczy si osobliwa rozmowa (w. 674-739). Obie zmierzaj w gruncie rzeczy do tego samego celu, ale obie czyni to z rnych pobudek. Dziki zrcznemu kamstwu udaje si Medei uzy ska to, na czym jej zaleao. To Chalkiope prosi j o to, by pomoga Jazonowi. Obiecuje zatem, e rankiem uda si do wityni Hekate i da synowi Ajsona cudowny rodek, ktry zapewni mu ochron przed bykami. Nocne ciemnoci spowijaj ziemi, ale troski pynce z uczucia do Jazona nie daj Medei zasn. Dziewczyna jest w rozterce, jeszcze si waha, a jej serce tucze si w piersi jak skaczcy tu i tam promyk soca odbity od powierzchni falujcej wody. Medea stara si podj decyzj, ktra formuuje si w duszym, wspaniale przez poet odmalowanym monologu (w. 771-801). Zakochana, ale targana sprzecznymi uczu ciami, dziewczyna pragnie zay trucizn. Jednak myl o Hadesie i al, e nie ujrzy ju wicej promieni Heliosa, odmienia jej decyzj; to Hera wpyna na bieg jej myli. Teraz czeka Medea niecierpliwie na wschd soca, bo jak najszybciej chce spotka si z Jazonem. Zanim to nastpi, zadba o swj wygld spinajc jasne wosy, nacierajc ciao wonnym olejkiem i przywdziewajc pikn szat; ze szkatuki wemie take cu down prometejsk" ma, o ktrej powstaniu i przygotowaniu opowiada Apollonios w duszej dygresji (w. 844-866). Tymczasem Jazon w towarzystwie Argosa i Mopsosa rwnie udaje si do wityni Hekate. Hera zadbaa o wspaniay wygld bohatera i dar wymowy (w. 923). Kiedy mijali czarn topol, jedna z siedzcych na niej wron za spraw maonki Zeusa odezwaa si do Mopsosa, ktry rozumia mow ptakw, i nie przebierajc w sowach rzeka to, co wiedz nawet mae dzieci, a o czym zapomnieli towarzysze Jazona, mianowicie e zakochana niewiasta adnego miego sowa nie powie modziecowi, gdy inni bd przysuchiwa si rozmowie. Z umie chem przyjmuje Mopsos t przestrog i nakazuje Jazonowi samotnie uda si do wi tyni, gdzie Medea tsknie go wypatruje. Wreszcie ukaza si jej syn Ajsona. Oboje stanli nie mogc wypowiedzi ani sowa. Pierwszy odezwa si Jazon (w. 975-1007),

1007), ktry w sowach zrcznych i w dobrze z psychologicznego (ale i retorycznego) punktu widzenia skonstruowanej przemowie poprosi dziewczyn o pomoc67. Jego sowa odnosz skutek i Medea najpierw przekazuje mu czarown ma, a dopiero po tem nawizuje z nim rozmow i szczegowo wyjania, jak si ma bohater posuy owym cudownym rodkiem, i co powinien zrobi, by wywiza si z zadania, jakie wyznaczy mu Ajetes (w. 1027-1062). Na myl o tym, e Jazon niebawem odpynie, zy cisn si do oczu dziewczyny. Prosi zatem, by pamita imi Medei, tak jak ona bdzie o nim pamitaa, po czym pyta syna Ajsona o jego drog powrotn i o ow dziewczyn, o ktrej wspomina, o Ariadn. Serce Jazona, chyba nie tylko pod wpy wem dziewczcych ez, wzbiera miosnym uczuciem; bohater wyznaje zatem, e dniami i nocami, o ile ujdzie z yciem, bdzie o niej pamita i opowiada Medei o swojej ojczynie i jej dziejach (tylko jakby unika peniejszej odpowiedzi na temat lo sw przesawnej crki Pasifae). Odpowied Medei zawiera znamienne stwierdzenie: ani Ajetes, powiada, nie przypomina Minosa, ani ja nie jestem podobna do Ariadny (w. 1107)68. Wyznaje, e chciaaby kiedy jako go odwiedzi Jazona, po czym milk nie i zalewa si zami. Odpowied Jazona to niemal owiadczyny. Powiada on bo wiem, e jeli Medea zjawi si w Helladzie, to bdzie przez wszystkich witana jak bo gini, poniewa to dziki niej powrc Argonauci do domu, po czym dodaje (w. 11271130): Nasze za oe maeskie pocielisz w lubnej komnacie, Nic te innego nie zdoa rozdzieli nas w naszej mioci, Pki nas mier nie obejmie, pisana losu wyrokiem. Sowa Jazona zapady gboko w sercu dziewczyny. Prne s jej wahania, bo Hera ju postanowia, e Medea opuci Ai i przybdzie do Jolkos na zgub Peliasa. Ko chankowie rozchodz si, umawiajc si na ponowne spotkanie w tym samym miej scu. Radosny Jazon powraca na statek, a Medea jedynie ciaem, bo jej dusza wez brana uczuciem ulatuje pod niebiosa wraz ze suebnicami udaje si do paacu. W komnacie, gdzie schronia si unikajc spotkania z Chalkiope, ponownie opadaj j wtpliwoci. Jazon tymczasem opowiedzia towarzyszom o wszystkim i przedstawi im plan Medei oraz pokaza straszne farmakon", tj. owo czarodziejskie prometheion, jakie otrzyma od dziewczyny. Telamon i Aithalides udaj si do krla Kolchw po
67

Pod koniec swej mowy przywouje Jazon przykad Ariadny, ktra pomoga Tezeuszowi; bohater w tym momencie nie wie, e znane z mitu pniejsze wydarzenia uczyni t analogi jeszcze trafniejsz, aczkolwiek z rozmysem w dalszej rozmowie (por. w. 1074 n. i 1097 n.) przemilcza to, co crk Minosa spotkao pniej ze strony ateskiego herosa. 68 Dla czytelnika poematu, ktry zna pniejsze dzieje kochankw, kryje si w tym stwierdzeniu pro rocze ostrzeenie. Ale Jazon nie zna przyszoci.

266

267

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

zbowy zasiew", ktry Ajetes daje im przekonany, e Jazon nie przeyje prby, nawet jeli uda mu si zaprzc byki do jarzma (w. 1190). Gdy zapada noc, Jazon wziwszy to, co konieczne, udaje si w odosobnione miejsce, by dopeni praktyk, jakie nakaza a mu uczyni Medea, i zoy Hekate konieczn ofiar. Gdy wita, przywdziewa na si Aresowy pancerz, zakada zoty hem, bierze tarcz i potn wczni (chyba tylko jeden Herakles mgby si z Jazonem zmierzy, w. 1234). Tymczasem Ajetes na ry dwanie rusza w drog, by by wiadkiem zmaga Jazona, ktry pomny wskazwek Medei naciera maci or i cae swe ciao. Niczym Ares lub Apollon idzie wykona czekajce go zadanie. T wielce dramatyczn prb, rozcignit w czasie na cay dzie, bardzo plastyczn i bogat w rozmaite szczegy, opisuje Apollonios od w. 1284 a do koca III ksigi, ktr zamyka obrazem zatroskanego Ajetesa, gdy udaje si on wraz z tumem Kolchw z powrotem do miasta. K s i g a c z w a r t a poematu jest pieni najdusz ze wszystkich znanych nam pieni epickich (liczy 1781 wierszy!). Ponownie otwiera j osobne prooimion, w ktrym zapowiada poeta nowy aspekt swej opowieci; jej gwn bohaterk bdzie Medea: Sama teraz bogini opowiedz o blu i planach Owej niewiasty z Kolchidy, ty crko Dzeusowa; bo we mnie Sw brakuje, by o tym powiedzie, i burz si myli: Albo mam zalepionej mioci ofiar to nazwa, Albo haniebn ucieczk, jak Kolchw lud opuszczaa. Ajetes przez ca noc wsplnie z najlepszymi spord Kolchw zastanawia si, co przedsiwzi; byo dla rzecz niemal pewn, e Jazon podoa zadaniu nie bez po mocy jego wasnych crek. Hera tymczasem obudzia w sercu Medei straszliwy lk; dziewczyna przypuszcza, e ojciec ju domyli si jej udziau w caej sprawie. Za spraw Hery rezygnuje z samobjstwa i decyduje si na ucieczk. Zabiera ze sob wszystkie czarowne farmaka ze szkatuki, matce zostawia na pamitk dopiero co ci ty warkocz i paczc egna si z domem. Spieszy nad brzeg rzeki, stanwszy za nad wod, trzykrotnie wykrzykuje imi Frontisa, najmodszego z synw Friksosa; i on, i pozostali Argonauci ze zdumieniem rozpoznaj jej posta. Jazon pierwszy zeskakuje ze statku na brzeg, a za nim Frontis wraz z Argosem. Medea prosi siostrzecw o po moc, nagli do ucieczki, obiecuje zdoby zote runo, natomiast od Jazona domaga si, by wobec bogw i Argonautw potwierdzi to, co jej wczeniej obiecywa. Syn Ajsona ucieszy si w swym sercu, podnis dziewczyn, ktra klczaa u jego stp, i rzek (w. 95-98): Niechaj bdzie, niezwyka niewiasto, sam Dzeus Olimpjski wiadkiem przysigi i Hera, Patronka Maestw: zaiste W domu zgodnie z prawem uczyni ci m maonk,

Kiedy do ziemi helleskiej dotrzemy, wrciwszy z wyprawy. Tymczasem dnieje. Medea i Jazon udaj si po zote runo. Patrzc w oczy strzeg cej go bestii i przywoujc na pomoc Hypnosa (a take Hekate), czarodziejka sodkim gosem usypia potwora, odwoawszy si te do zaklcia i czarownego farmakon (w. 159). Nastpnie kae Jazonowi zdj rozwieszone na dbie zote runo, podczas gdy ona sama staje obok zwierza i naciera jego eb czarodziejsk maci. Potem spiesznie opusz czaj w mroczny gaj Aresa. Widok runa budzi zrozumiay podziw Argonautw, wobec ktrych Jazon raz jeszcze przyrzeka Medei maestwo, podkrelajc zarazem, jak wielk trosk caa ziemia Achajska i oni wszyscy s jej winni za okazan pomoc. Tymczasem Ajetes i wszyscy Kolchowie wiedz ju o mioci Medei i o jej czy nach. Uzbroiwszy si, ruszaj w pogo, ale Argo zdya wypyn na pene morze. Krl da od swych poddanych, by przywiedli Mede z powrotem (o runie zdaje si nie pamia), gdy inaczej na wasnej skrze dowiadcz jego strasznego gniewu. Jesz cze zatem tego samego dnia Kolchowie spuszczaj na wod ogromn flot (w. 240). Argonauci tymczasem dotarli do Paflagonii i ujcia rzeki Halys, gdzie Medea nakazuje zoy ofiar bogini Hekate. Poeta wzbrania si przed opisem tego, co wwczas dziew czyna przygotowaa (nikt nawet nie powinien by tego wiadkiem); dodaje wszake, i do dzi zachowaa si na brzegu owa witynia, ktr wznieli tam Argonauci. Jazon przypomina sobie ostrzeenie Fineusa, by Argonauci nie wracali tym samym szlakiem, i za rad Argosa, ktry jako jedyny zna inn drog, obieraj kurs na rzek nazywan Istros" (Dunaj). Niebawem tam docieraj, korzystajc z dobrej pogody i przychyl nych wiatrw (w. 302). Flota kolchidzka podzielia si w pocigu. Jej cz, dowodzona przez Apsyrtosa, brata Medei, popyna w gr Istru i nawet wyprzedzia Argonautw na wysokoci wyspy Peuke, ktra dzielia rzek (w. 314). Argonauci znaleli si w potrzasku69. Najwyraniej dochodzi do jakich ukadw, bo Argonauci mogliby zatrzyma zote runo, natomiast o dalszym losie Medei, ktra znalazaby tymczasowy azyl w wityni Artemidy na jednej z wysp, miaby rozstrzygn jaki dziercy prawo krl"70 i zde cydowa, czy ma powrci do paacu ojca, czy moe wraz z Argonautami popyn do Hellady (w. 349). Takie rozwizanie budzi sprzeciw Medei, ktra bierze Jazona na

W trudnym pooeniu jest take czytelnik poematu, poniewa Apollonios ju to przemilcza pewne wydarzenia, ktrych trzeba si domyla, ju to poprzez rozmaite szczegy topograficzne bynajmniej nie uatwia lektury. Trzeba podkreli, e w opisie drogi powrotnej Argonautw poeta ponownie ma nie wtpliw okazj popisa si swoj znajomoci etnografii i geografii, ktra jednak w pewnym momencie zawodzi i jego samego, a dzisiejszego czytelnika moe w erudycyjny popis po prostu nieco nuy.
70 Nie wiadomo, kto miaby by owym sdzi. W kadym razie takim krlem, w wietle nastpnych zdarze, okae si dopiero Alkinoos wadajcy na wyspie Feakw.

69

268

269

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

stron i nie szczdzi mu przykrych i gorzkich sw przywoujc swoje zasugi i nie dawne obietnice syna Ajsona (w. 355-390). Medea mwi o tym wszystkim kipic z gniewu"; gotowa jest nawet spali statek i zniszczy wszystko, a nastpnie sama rzu ci si w ogie. Wystraszony Jazon stara si j uspokoi agodnymi sowy. Wskazuje na przewag liczebn przeciwnikw i podkrela, e ukady z Apsyrtosem maj upi jego czujno. W odpowiedzi na jego sowa Medea przedstawia plan dziaania i cho pierwsza wspomina o zabiciu Apsyrtosa, to jednak oboje zgadzaj si na ten plan (w. 421). Przekazujc mianowicie (za porednictwem heroldw) Apsyrtosowi wspaniae podarunki (w tym paszcz, jaki Jazon otrzyma od Hypispyle), naley przekona go, by noc przyby on do wityni pod pozorem obmylenia podstpu, ktry umo liwiby oddanie zotego runa i powrt rzekomo porwanej przez synw Friksosa Medei do Kolchidy. Wtrcona teraz przez poet apostrofa do Erosa, sprawcy ludzkich nieszcz, bardzo gwatowna, a nawet zawierajca jakby pewien akcent osobisty, sta nowi swoisty komentarz do powzitego przez kochankw (ale gwnie przez Mede) planu i jego rychej realizacji. A jak crka Ajetesa zgubia Apsyrtosa, stao si to, jak powiada Apollonios, kolejnym tematem pieni (w. 451). Kiedy Apsyrtos przypyn noc na wit wysp, samotnie popieszy na spotka nie z Mede, aeby dowiedzie si, jaki to uknua podstp. W czasie ich rozmowy wyskoczy Jazon z ukrycia z obnaonym mieszczem w doni. Medea tylko odwrcia wzrok, nie chcc patrze na mier brata. Jazon tymczasem niczym rzenik zabijajcy wielkiego, o mocnych rogach byka", ci Apsyrtosa, pod ktrym ugiy si kolana, gdy w witynnym przedsionku oddawa ducha, a krew trysna z jego rany barwic czerwieni take peplos Medei. Widziaa w mord Erynia. Heros Jazon odci za od trupa eksargmata, trzykrotnie poliza sczc si krew i trzykrotnie j wyplu, jak to zwykli czyni mordercy chcc zmaza skrytobjstwo, zwoki za ukry w ziemi, tam, gdzie jeszcze i teraz spoczywaj razem ze zmarymi Apsyrtami (w. 480)71. Na znak po chodni dany przez Mede herosi-Argonauci rozprawili si z kolchidzk zaog statku, na ktrym przypyn Apsyrtos, po czym ruszyli jeszcze tej samej nocy w dalsz drog, kierujc si ku wyspie Elektris (Bursztynowej) lecej nieopdodal ujcia rzeki Eridanos (w. 506). W opis ich dalszej eglugi wplata poeta pewne szczegy o charakterze geogra71

Apollonios nie oszczdza czytelnikowi szczegw mordu. Okrelenie naiwnego Apsyrtosa mia nem herosa i nazwanie herosem Jazona w tej scenie moe by traktowane jako jeden z przejaww deheroizacji" wizerunku epickiego bohatera. Trudno powiedzie, co kryje si pod okreleniem eksargmata (dos. = kawaki misa ofiarnego ofiarowywane jako pierwociny); cay rytua jest do makabryczny. Aition wyjaniajce pochodzenie Apsyrtw przedstawia poeta w dalszych wierszach (zob. w. 515: nazwa ni tak zostali ci Kolchowie, ktrzy zamieszkali na tej ziemi obawiajc si powrotu do krlestwa Ajetesa; inni osiedlili si na illyryjskim wybrzeu, jeszcze inni, o czym Apollonios opowie pniej, na wyspie Drepane).

ficznym i mitologicznym, po czym na moment przerywa narracj kolejn apostrof do Muz, chcc wyjani, dlaczego w tak rnych i dalekich stronach mwi si o znakach" pobytu Argo, i jaka konieczno, jakie wiatry zadecydoway o dalszej egludze. Ot sam Zeus zagniewany za mier Apsyrtosa postanowi, e nie wczeniej wrc Argonau ci do domu, zanim nie oczyszcz si ze zmazy u czarodziejki Kirke mieszkajcej na wy spie Aia (w. 560). A tymczasem Argonauci widzieli ju zarysy Gr Keraunijskich, gdy Hera dowiedziaa si o Zeusowych zamysach i (pomagajc Argonautom) zesaa gwa towny przeciwny wiatr, ktry bardzo szybko pokierowa Argo z powrotem ku wyspie Elektris. I wanie wwczas odzywa si tkwica w Argo czstka dodoskiego dbu i objania Argonautom Zeusowy gniew i Zeusow wol (w. 591). Z koniecznoci musimy teraz pomin szczegy zwizane z ich dalsz eglug (poecie byy one potrzebne, by wple rozmaite aitia i w pewnym sensie uporzdko wa i wyjani ow tradycj, ktra kazaa Argonautom wraca do domu tak bardzo okrn drog, bo przez Morze Tyrreskie wzdu wschodnich wybrzey Italii a do Libii) poprzestajc na odnotowaniu tylko najistotniejszych jej etapw. Przybycie Argonautw na wysp Aia i ich pobyt u czarodziejki Kirke opisuje poeta w w. 659-752. Do jej paacu udaje si tylko Jazon wsplnie z Mede. Kirke najpierw dokonuje oczyszczalnego rytuau, a dopiero potem pyta o przyczyn ich przybycia w roli bagalnikw. Medea udziela jej odpowiedzi w jzyku Kolchw opowiadajc w skrcie o tym, co si wydarzyo, ale stara si przemilcze mord dokonany na Apsyrtosie. Nie ukryo si to jednak przed Kirke, ktra wprawdzie wspczuje Medei i ostrzega j przed zemst Ajetesa, ale jednoczenie kae jej opuci paac razem z tym obcym", poniewa ani nie pochwala jej planw, ani jej haniebnej ucieczki". Kolejny wany epizod to przeprawa przez Plankty, ktra dzieli si na trzy istotne sceny: pierwsza (w. 753-884), to przygotowania do przeprawy i dalszej eglugi, drug stanowi spotkanie z Syrenami (w. 885-919, trzeci za jest waciwa przeprawa (w. 920-981). Przygotowania do niej odbywaj si gwnie na Olimpie, bo Hera wysya Iryd do Tetydy, by zaprosi morsk bogink, on miertelnika Peleusa, na spotka nie72, a take do Hefajstosa, by przerwa prac w kuni, gdy Argo znajdzie si w jej po bliu, oraz do Eola, by ten z kolei wstrzyma wszelkie niepomylne wiatry do czasu l dowania Argonautw na wyspie Feakw. Po rozmowie z Her Tetyda porozumiewa si z innymi Nereidami, po czym pieszy do Argonautw, ktrzy wanie zajmuj si rzu caniem dyskiem i strzelaniem z uku, i ukazujc si tylko Peleusowi (na ktrego jest zreszt zagniewana) nakazuje podj rankiem przepraw przez Plankty. Tak si dzieje,
72

Rozmowa obu bogi jest wielce interesujca nie tylko ze wzgldu na ustalenia dotyczce udzie lenia pomocy Argonautom, ale take ze wzgldu na szerszy kontekst mitologiczny i kontrast z Home row scen z Iiliady, w ktrej Hera czyni ostre wymwki Zeusowi za jego spotkanie z matk Achillesa.

270

271

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

a kiedy Argonauci bezpiecznie, dziki grze i pieni piewanej przez Orfeusza, przepynli obok Syren73 (jeden tylko Butes uleg ich czarownej pieni, ale ostatecznie uratowaa go Afrodyta), ujrzeli z jednej strony Skyl i Charybd, z drugiej za (pomidzy nimi?) ska liste Plankty, przez ktre przeprawili si tylko dziki pomocy Tetydy i innych Nereid (Hefajstos, Hera i Atena przygldaj si tej dramatycznej scenie, penej dynamicznego, tanecznego ruchu). Szybko przepynli Argonauci obok k Trinakii, na ktrych pasy si stada Heliosa, i niebawem dopynli do wyspy Drepane (Homerowej Scherii), ktr zamieszkiwali Feakowie rzdzeni przez krla Alkinoosa i jego maonk, Arete. Pobyt Argonautw na tej wyspie, uwieczony zalubinami Jazona z Mede, opisu je poeta w duszym epizodzie (w. 982-1222). Nastrj radoci szybko zakcia ta cz floty kolchidzkiej, ktry przepyna przez Kyanejskie Skay i zjawia si z da niem wydania Medei, groc te przybyciem samego Ajetesa. Alkinoos stara si zae gna zbrojny konflikt, a Medea prosi o pomoc Arete i kadego z Argonautw. Gdy nastaa noc, w komnacie maeskiej krlewska para zastanawia si nad tym, co czy ni. Arete broni sprawy Medei i Alkinoos podejmuje wan decyzj. Jeli Medea jest jeszcze dziewic, trzeba zwrci j ojcu, jeli za dzieli oe z mczyzn, to nie bdzie jej odbiera maonkowi. Kiedy zapad w sen, Arete przez posaca powiadamia syna Ajsona o krlewskim postanowieniu. Jeszcze tej samej nocy odbyy si zalubiny, ktre uwietnia obecno nimf przy sanych w tym celu przez Her. Weselnym pieniom towarzyszya muzyka Orfeusza. Rankiem uda si Alkinoos do Argonautw, by obwieci swoje postanowienie. Tym czasem wie o weselu rozesza si (za spraw Hery i nimf) po caym miecie. Widok herosw i muzyczne popisy Orfeusza wzbudzaj powszechny podziw. Alkinoos wier ny by swemu postanowieniu i nie dba o gniew Ajetesa; natomiast Kolchowie w obawie przed swym krlem prosz, by wadca pozwoli im pozosta na wyspie. Po siedmiu dniach opuszczaj Argonauci gocinn Drepane. Ale nie byo im jesz cze dane osign ziemi achajskiej. Ju byli na wysokoci Peloponezu, gdy potna burza pognaa ich ku Libii. Przez dziewi nocy i tyle dni gnaa ich statek, a dotarli do Zatoki Syrty u wybrzey afrykaskich (w. 1236). Rozpoczyna si najobszerniejszy w tej ksidze poematu libijski epizod przygd Argonautw. Pustynny krajobraz spra wia na nich przygnbiajce wraenie. Ich pooenie jest rzeczywicie rozpaczliwe. Prno bdz po bezludnym wybrzeu. I byliby zapewne tam zginli, niesawnie i nie wykonawszy zadania, gdyby nie boginki libijskie, ktre si nad nimi zlitoway. W sa mo poudnie zjawiy si przed Jazonem i wyjawiy mu warunki ocalenia: Argonauci musz odwdziczy si matce za to, e tak dugo trudzia si w ich sprawie noszc ich w swym brzuchu", gdy tylko Amfitryta uwolni rydwan Posejdona. Objawiwszy t
Zob. W. Appel, Zagadka Syren, Filomata 354, 1983, s. 93-104.

zagadkow wyroczni, znikny boginie, a Jazon wezwa wszystkich na narad i opo wiedzia szczegowo o zdarzeniu (w. 1362). Kiedy wszyscy zastanawiali si nad zna czeniem sw boginek, wwczas zobaczyli dziw. Oto z morza wyskoczy ogromny rumak, otrzsn si z morskiej wody, po czym oddali si chyym, niczym wiatr, ga lopem. Poj wwczas Jazon sens przepowiedni: trzeba na wasnych ramionach prze nie matkujc" im do tej pory Argo w kierunku, ktry wskazuj lady koskich kopyt. Zatem przez dwanacie dni i nocy w nadludzkim trudzie dwigali Argonauci statek na swych plecach, a dotarli do Jeziora Trytonis. Gdy spragnieni rozeszli si w poszukiwaniu rda sodkiej wody, natknli si wwczas na wydajcego ostatnie tchnienie wa Ladona, ktrego zabi Herakles, stra zotych jabek Hesperyd. Stay one nieopdal i zawodziy. Rozmow pdj z nimi Orfeusz, ktry poprosi o wskazanie wody. Wszystkie trzy Hesperydy zamieniy si wwczas w drzewa, a jedna z nich, Aigle, opowiedziaa (w. 1432-1449) o pobycie Heraklesa i jego uczynku i wskazaa, dokd si uda, by ugasi pragnienie. Tame podyli Argonauci, znaleli rdo, uga sili pragnienie, z wdzicznoci wspominajc Heraklesa, ktry, cho nieobecny, raz jeszcze ich uratowa. Maj nawet nadziej, e go gdzie tu spotkaj, i w tym celu pi ciu bohaterw (dwaj Boreadzi, Eufemos, Lynkeus i Kanthos) udaje si na poszukiwa nie herosa. Daremnie jednak, a na dodatek zgin wwczas Kanthos, ktrego podczas prby uprowadzenia byda dla wygodniaych Argonautw zabi mieczem pasterz Kafauros (ponis on za to mier z rk Argonautw, w. 1499). W tym samym dniu zgi n take Mopsos, ktrego uksia straszna mija. Towarzysze pochowali go uroczycie (w. 1536), a kiedy wrcili na statek, sprbowali poeglowa dalej. Nie mogli jednak znale wyjcia z Jeziora Trytonis na pene morze. Wwczas Orfeusz zaproponowa, by w intencji powrotu powicili tamtejszym bstwom wielki trjng Apollona, ktry mie li ze sob. Gdy zeszli z trjnogiem na brzeg, wwczas ukaza im si sam szerokowadny Tryton, ktry zadowolony z podarunku odwzajemni si udzieleniem szczegowych wskazwek na dalsz drog (ponadto Eufemos wzi z jego rk grudk ziemi). Po duszej egludze i wiosowania docieraj Argonauci do wyspy Karpathos, skd chc dotrze na Kret (w. 1637). Jednak spiowy Talos ciskajc skaami utrudnia im zakotwiczenie w porcie diktajskim. Wwczas Medea oczarowuje go, odwoujc si do stosownych zakl i magicznej siy swego spojrzenia (w. 1670). Argonauci przybijaj do brzegu, a rankiem wznosz tam wityni na cze Ateny Minojskiej (w. 1691), po czym nabrawszy zapasw wody pyn dalej. Wwczas ogarnia ich niezwyka ciemno (nazywana katoulad, w. 1695; wyraz o niejasnym znaczeniu, okrelajcy tu zapewne ciemno wynik z zamienia soca)74. Jazon wznosi mody do Apollona obiecujc
W. Steffen, op. cit., s. 86 uwaa, e Apollonios ma tutaj przed oczyma pikny opis zamienia soca u Archilocha".
74

272

273

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

mu wspaniae dary. Oczom Argonautw ukazuje si wwczas jedna ze Sporad, male ka wyspa zwana Hippouris. Rzucaj przy niej kotwic i nagle powraca wiato sonecz ne. Argonauci wznosz tam otarz na cze Apollona Aigletesa (tj. Janiejcego), samej za wysepce nadaj nazw Anafe. Daj te pocztek zwyczajowi towarzyszcemu ska daniu ofiar Apollonowi (w. 1730). Nastpnie udaj si w dalsz podr (Apollonios ma okazj opowiedzie jeszcze jedno aition o powstaniu z grudki ziem wyspy Kalliste, naz wanej pniej Ther, w. 1763) i pyn na Egin, gdzie z kolei inicjuj (urzdzajc za wody, kto pierwszy zaczerpnie wody i przyniesie j na statek) pniejszy agon, tzw. hydroforie, w ktrym o zwycistwo walczy bd synowie Myrmidonw (w. 1772). I oto nastpuje, oczekiwany, ale zaskakujco krtki fina podry Argonautw, opisany przez Apolloniosa nastpujco: Bdcie dla mnie askawi, najlepsi, bstw potomkowie, Pieni te niechaj za z roku na rok sodszymi si staj 1775 Ludziom, bo ju dotarem do kresu waszych przesawnych Trudw, jako e adne zadanie ju was nie czekao, Gdycie z Eginy ruszyli, ni adna wwczas wichura Nie rozszalaa si, ale bezpieczni obok Kekropskiej Ziemi pynlicie, potem za wzdu wybrzey Euboi, 1780 Aulis mijajc oraz siedziby Lokrw Opunckich, Iby radonie witani osign brzeg Pagasyjski.

Tymi sowami koczy Apollonios opis wyprawy Argonautw. Koo wydarze si zamyka tworzc kompozycyjny piercie; punkt wyjcia jest zarazem punktem doj cia. Tym niemniej trudno dziwi si, e wok takiego, wrcz lapidarnego, zako czenia rozgorza spr midzy filologami, jak naley je potraktowa. Czy poeta sam ju poczu si znuony opracowywanym tematem, czy moe zabrako mu weny na stwo rzenie koca godnego caoci dziea? A moe wanie takie raptowne zakoczenie na ley uwaa raczej za jeszcze jeden przejaw dyscypliny twrczej poety? Z pewnoci odczuwamy pewien niedosyt i chtnie posuchalibymy o jakim dalszym cigu wyda rze. Ale wwczas powstaoby trudne pytanie, gdzie mianowicie byoby lepiej posta wi kropk koczc poemat? Wydaje si wic, e w tej kwestii naley przychyli si do pogldw tych badaczy, ktrzy uwaaj, e zakoczenie eposu zostao przez poet [...] starannie przemylane", e pod kadym wzgldem doskonale harmonizuje z po cztkiem dziea"75. Dodajmy, e poeta wielokrotnie w swej opowieci porednio dy stansowa si od opowiadania v Kai 6tqvi<ec {hen kai dieneke), tj. opowiadania ca oci od pocztku do koca" (co zreszt bynajmniej nie oznacza, e nie dba o szcze75 Tak uwaa J. Rostropowicz, op. cit., s. 36; tame zestawione zostay charakterystyczne opinie na temat zakoczenia poematu.

goy, i e nie w peni wywiza si z realizacji wybranego tematu). Zasadzie tej pozo sta zatem wierny, a e akniemy jeszcze jakiej kropki nad i", moe to przemawia tylko na korzy poety i sposobu traktowania przeze mitycznej materii, ktra stano wia to caego dziea, oprawione wszake w troskliwie dobrane ramy. Apollonios nie by, oczywicie, pierwszym twrc, ktry za kanw poematu wybra mit zwizany z wypraw po zote runo (ju u Homera syszymy o Argo bdcej przedmiotem zainteresowania wszystkich", Od. XII, 70, i o niektrych postaciach zwizanych z tym krgiem mitycznych opowieci; poeta zreszt bynajmniej tego nie ukrywa, i mia na tym polu poprzednikw; zob. Argonautika I, 18, por. IV, 985)76. Zreszt mit ten nalea z pewnoci do krgu bardzo popularnych opowieci i by przedmiotem zainteresowa nie tylko twrcw i odbiorcw literatury, ale tematem tak e wielu naukowych studiw, ktrych autorzy zajmowali si egzegez najrozmaitszych wtkw i szczegw dotyczcych wyprawy Argonautw. Apollonios, kierownik biblio teki aleksandryjskiej i poeta doctus, bez wtpienia korzysta zatem przy tworzeniu po ematu z bardzo wielu i bardzo rnych rde, ktrych znaczn cz objanio wsp czesne tzw. Quellenforschung. Jednak susznie podkrela to swego czasu G. Mooney, e prba wyliczenia prawdopodobnych lub moliwych rde poematu oznaczaaby wy liczenie znaczniejszej czci greckiej literatury77. Aczkolwiek w dawniejszej tzw. litera turze przedmiotu mona znale zarzuty dotyczce konstrukcyjnej jednoci poematu, jego nazbyt epizodycznej, a nawet dygresyjnej struktury, dyktowanej w duej mierze osobliw pogoni za aitiami i erudycyjnym popisem, to jednak obecnie zdecydowanie zaczyna przewaa pogld o spjnoci Apolloniosowego dziea. Takie przewartocio wanie filologicznych opinii wie si przede wszystkim z tym, e coraz lepsze jest na sze rozumienie konwencji poetyki aleksandryjskiej78, e coraz lepiej umiemy wnikn w poetycki zamys poety i dostrzec coraz wicej wewntrznych powiza czcych
76 Tylko dla przykadu mona by tu przywoa niezachowane Koryntkiaka Eumelosa z Koryntu lub Naupaktia epe (tj. Poematy Naupaktyjskie), autorstwa, by moe, Karkinosa z Naupaktos, ktry przy najmniej cz utworu powici mia opowieci o wyprawie Argonautw. Zachowaa si natomiast uo ona na cze krla Arkesilaosa, rzekomo potomka Eufemosa, IV Oda Pytyjska Pindara, ktra jest naj starszym, dostpnym nam, poetyckim opracowaniem mitu.

Zob. The Argonautica of Apollonius Rhodius, ed. witth Introduction and Commentary by G.W. Mooney, Dublin 1912, s. 12: To enumerate the probable and possible sources of the poem would be to enumerate the greater part of Greek literatur". Z polskich prac, w ktrych znale mona informacje na temat okrelonego wycinka tego zagadnienia, zob. A. Szastyska-Siemion, Pie o wyprawie Argo nautw, Filomata 341, 1980, s. 70-78 oraz J. Rostropowicz, op. cit., s. 13-16 (rozdzia zatytuowany: Mit o Argonautach przed Apolloniosem z Rodos); por. Tematyka argonautyczna w epigramach greckich, [w:] Epigram grecki i aciski w kulturze Europy, pod red. K. Bartol i J. Danielewicza, Pozna 1997, s. 43-56, zw. s. 44.
78

77

Na temat aleksandrynizmu Apolloniosa zob. take cytowane ju studium W. Steffena, s. 81 n.

274

275

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

poszczeglne partie poematu nie tylko na paszczynie formalno-strukturalnej, ale take na poziomie tres'ci dziea, i uchwyci przesanki jego jednolitej koncepcji79. Niewtpliwie najwicej pochwa zbieraa zawsze III ksiga poematu, bo to w niej przede wszystkim stworzy Apollonios oryginalny zwaszcza na tle tradycyjnego wizerunku crki Ajetesa jako dzieciobjczyni, portret dziewczcej, ale i demo nicznej Medei, a jej mio do Jazona podnis do rangi tematu epickiego. Take inne niewiecie postaci80 s u niego bardzo plastycznie naszkicowane i swoj wyrazist oso bowoci wyrniaj si w zestawieniu z sylwetkami bohaterw eposu, wrd ktrych dostrzegamy przede wszystkim Jazona. Jego ocena nie jest wszake jednoznaczna; cz filologw widzi w tej postaci zgoa nieheroiczn figur, wrcz antyherosa", i to nawet wwczas, gdy dokonuje on heroicznych czynw, inni natomiast akcentuj ory ginalno jego wizerunku81 jako bohatera hellenistycznego", postaci bliszej zwyke mu miertelnikowi (czowieka jak ty i ja"), czonka grupy, uosobienie ambiwalen tnego bahaterstwa" lub mdrego dyplomaty, ktry si traktuje jako ostateczn moli wo rozwizywania konfliktw (przytoczona tu, z koniecznoci bardzo okrojona, prba charakterystyki naturalnie nie wyczerpuje moliwoci spogldania na Jazona z kilku rnych punktw widzenia82). Skonstruowanie zatem tak wieloznacznego wize runku bohatera jest rwnie dowodem literackiego kunsztu Apolloniosa. Uwidacznia si on take w drobiazgach, w precyzyjnym opisie elementu jakiej caoci i w pewnej predylekcji do konstruowania miniscenek, ktrych bohaterami staj si postaci z ta lub szczegy83 wydobyte z cienia. Kiedy, na przykad, cae Jolkos egna Jazona i oczy
Zob. najnowsze opracowanie tego zagadnienia, jakim jest ksika Ch. Petscha Die Argonautika des Apollonios von Rhodos. Untersucbungen zum Problem der einbeitlichen Konzeption des Inhalts, Stuttgart 1999 (Hermes-Einzelschriften 80). W podsumowaniu wynikw swych bada autor stwierdza m.in., e Argonautika nicht nur, wie von der Forschung langst festgestellt, formal-strukturell, sondern trotz des aufSerlich oft so zentrifugal erscheinenden Geschehensverlaufes und Berichtsstils auch inhaltlich eine Einheit bilden" (s. 265). Trzeba te podkreli, e w owym wiecie heroin i herosw, wiecie niewiast i mczyzn, znalaz poeta miejsce rwnie dla takich scen (nakrelonych gwnie w porwnaniach), ktrych bohaterami s postaci dzieci. 81 Znaczcy jest np. tytu jednej z publikacji powiconej synowi Ajsona; zob. Ch.R. Beye, Jason as Love-bero in Apollonios' Argonautika, GRBS 10, 1969, s. 31-55. 82 Sumaryczny przegld stanowisk zanle mona w ksice K. Thiel Aietes der Krieger Jason der Sieger. Zum Heldenbild im hellenistischen Epos, Stuttgart 1996 (Palingenesia Bd. 60), s. 2-6. Autorka tej pracy rwnie nie dochodzi do jednoznacznych wnioskw (Doch ist auch ein aporetischer SchluE ein durchaus positives Ergebnis, wie wir seit Platon wissen", s. 86). 83 Jak to dowcipnie podkrela H. Herter, op. cit., s. 43, nie naley jednak pyta poety o liczb smo czych" zbw (nawizuje ta uwaga do treci komentarza, jakim H. Frankel opatrzy wiersz 1183 z III kigi poematu w swojej skdind jednej z najwaniejszych w ogle prac dotyczcych caego dziea ksice, czyli w swych obszernych Noten zu den Argonautika des Apollonios, Munchen MCMLXVIII, s. 433).
80 79

wszystkich kieruj si ku bohaterowi, nasz uwag na wane mgnienie oka przykuwa wwczas sdziwa kapanka Artemidy. Pamitamy te, na przykad, o ucitym i zo onym na ku warkoczu Medei, a nakrelony, jakby mimochodem, oryginalny, rea listyczny w opisie, wrcz rodzajowy" obrazek grajcych w kostki Erosa i Ganimedesa naley do najsynniejszych miniscen eposu. Apollonios, pomimo caej baniowej scenerii poematu, umie jednoczenie zadba o jego szczeglny realizm. Udaje si to poecie osign na kilku paszczyznach. Po zwala nam, na przykad, wnikn w wewntrzny stan ducha danej postaci, by wiad kiem procesu podejmowania przez ni decyzji, obserwowa drczce j rozterki, ro zumie jej nastrj i momenty bezradnoci, dziki czemu traci ona rysy mitologicznego monumentalizmu a zyskuje na prawdziwoci, na bardziej ludzkim jej wizerunku. Do wiata realnego odnosz si take przywoywane w poemacie porwnania, czerpane z obserwacji ycia codziennego. Rwnie widoczna u poety znajomo wiata przyro dy i wraliwo na jego pikno oraz umiejtno opisu rozmaitych zjawisk natury czyni wiat przedstawiony w poemacie bardziej realistycznym. Ponadto czyni go bar dziej wiarygodnym osadzony w konkretnych realiach geograficzny kontekst dziea, ktry pozwala, nawet stosunkowo dokadnie, wykreli na mapie szlak wdrwki Ar gonautw. Specyficzny jest take wiat bogw, z ktrych na plan pierwszy wysuwaj si boginie (Zeus i Mojra zachowuj wszake swoj nadrzdn pozycj), majce wpyw na toczce si wydarzenia, a nawet bezporedni w nich udzia. Ich odmienne od homeryckich" wizerunki oraz stosunkowo czsto odnotowywane w poemacie elementy kultu bogw, zwizane z rzeczywistymi praktykami religijnymi i sfer auten tycznego sacrum, rwnie w pewnym sensie wsptworz realistyczn perspektyw dziea. Nawet wiat magii, z istoty rzeczy tajemniczy i niezwyky, ma u Apolloniosa pozr zgoa konkretnych czarodziejskich praktyk. Plastycznie i nastrojowo umie poeta rwnie odda barwy zapadajcej nocy i niosce nadziej poranki. Jednak lektura poematu, jak ju bya o tym mowa, nie jest rzecz atw. Trudn barier dla czytelnika stanowi bowiem sam tekst utworu nasycony erudycyjnymi szczegami, ktre bez signicia do specjalistycznej literatury umykaj naszemu ro zumieniu. Wida, e Apollonios z pewnoci adresowa swe dzieo do wskiego grona odbiorcw, umiejcych doceni programow uczono poematu, ktrzy ponadto po trafili rozszyfrowa zasady owej gry literackiej, jak im poeta zaproponowa. Bo take na poziomie jzyka i stylu wiedzie on szczeglnego rodzaju dyskurs przede wszystkim z tradycyj homeryck, ale nie stronic zarazem od aluzji do twrczoci wspcze snych mu literatw. Dodajmy, e rwnie na poziomie metryki wprowadza Apollo nios do ukadu heksametrw pewne zmiany, jako e ze szczeglnym upodobaniem stosuje, na przykad, tzw. enjambement, czyli przerzutni" pewnych elementw inte-

276

277

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

gralnej caostki wypowiedzi tekstowej poza obrb jednego lub nawet kilku wierszy84. Reasumujc, naley zatem mocno to podkreli, e jeli do lektury poematu przystpi czytelnik bez naleytego przygotowania, bdzie to oznaczao, e poemat Apolloniosa z pewnoci nie przemwi do penym swym gosem. Na szczcie mona dzisiaj si gn do bardzo bogatej literatury przedmiotu, dziki ktrej znaczna cz interpreta cyjnych zagadek znajduje rozwizanie85. Pozostaje nam jeszcze krtko wspomnie o innych dzieach Apolloniosa, bowiem nie by to homo unius libri, aczkolwiek nam takim si wanie jawi. Ot wiemy, e by on take autorem rozmaitych ktiseis, czyli poetyckich opowieci o zakadaniu r nych miast (Aleksandria, Rodos, Knidos i in.) oraz uoonego w cholijambach utworu powiconego Kanobosowi (por. Argonautika, IV, 1505 n.). Ponadto zajmowa si Apollonios zapewne tworzeniem epigramatw, ale przypisywanie mu autorstwa za chowanego w Antologii Palatyskiej (XI, 275) dwuwierszowego epigramu, bdcego napastliw krytyk Kallimachowych Aitiw, jest atrybucj bardzo wtpliw. Syszymy rwnie o kilku jego naukowych, historyczno-literackich pracach, ktre dotyczyy najznakomitszych poetw doby archaicznej, a wic Homera, Hezjoda i Archilocha, z ktrych nic si nie zachowao. Na jego traktat zatytuowany Iloc Znv5otov (Pros Zenodoton, czyli Przeciwko Zenodotowi") kilka razy powouj si scholiaci Homera. By moe osobn prac powici nasz poeta Antymachowi. Twrczo ta, nie liczc rzeczywicie skromnych jej fragmentw, posza w zapomnienie. Natomiast Argonau tika przysporzyy Apolloniosowi niemaej sawy i wywary znaczcy wpyw na wielu
Natomiast u Homera, co zreszt wie si bezporednio z ustn technik komponowania poezji, okoo 3/4 wszystkich wierszy zbiega si z jak naturaln pauz syntaktyczn, a mniej wicej poowa Homerowych heksametrw koczy si wraz z kocem zdania. Apollonios dopuszcza cznie 26 rnych form heksametru (z tego 11 pojawia si najczciej), podczas gdy u Homera znale mona 32 rodzaje heksametru (z tego 22 rodzaje pojawiaj si u arcypoety najczciej), zob. R. Hunter, DNP, Bd 1, 1996, szp. 877. Oprcz prac przywoanych ju w przypisach, jako nowsz literatur podstawow (naturalnie w wyborze) naley tu wymieni przede wszystkim edycje Argonautika oraz komentarze, studia i rne lexica dotyczce tego poematu, a wic: Apollonios ofRhodes. Jason and the Golden Fleece (The Argonautica), Translated, with introduction and explanatory notes by R. Hunter, Oxford 1993; Apollonios von Rhodos, Das Argonautenepos, hrsg., ubersetzt und erlautert von R. Glei und S. Natzel-Glei, Bd. 1-2, Darmstadt 1996; A Commentary on Apollonius Rbodius Argonautica III 1-471, by M. Campbell, LeidenNew YorkKoln 1994 (Mnemosyne Suppl. 141); tene, Echoes and Imitations ofEarly Epic in Apollonius Rbodius, Leiden 1981; tene, Index perborum in Apollonium Rhodium, Hildesheim Ziirich New York 1983; K. Thiel, Erzdhlung und Beschreibung in den Argoanautika des ApolloniosRhodios. Ein Beitrag zur Poetik des hellenistischen Epos, Stuttgart 1993; M. Margolies DeForest, Apollonius' Argonautica: a Callimachean Epic, Leiden 1994 (Mnemosyne Suppl. 142); A. Rengakos, Apollonios Rhodios unddie antike Homererkldrung, Miinchen 1994; F. Reich, Lexicon in Apollonii Rhodii Argonautica, curavit et emendavit H. Maehler, Amsterdam 1991 (ukazay si dopiero pierwsze tomiki; praca jeszcze nie ukoczona).
85 S

literatw, wyranie widoczny zwaszcza w dzieach pniejszych epikw aciskich (np. Wergiliusz, Stacjusz, Waleriusz Flakkus) i greckich (np. Kwintus ze Smyrny, Nonnos z Panopolis). Wspczesnym Apolloniosa, ale najprawdopodobniej nieco modszym ode poet, by R i a n o s (Ptavc) rodem z Krety, by moe z miasta Bene. Zachowaa si o nim bardzo lakoniczna notatka w Ksidze Suda, z ktrej wynikaoby, e losy Rianosa byy zgoa niezwyczajne. Czytamy tam mianowicie, i by on niegdy stranikiem palestry i niewolnikiem, a pniej, zdobywszy wyksztacenie, sta si gramatykiem" (tj. filo logiem). Mia by wspczesnym Eratostenesa, a zatem moemy datowa go mniej wicej na pierwsz poow III wieku86. yciowa droga Rianosa byaby zatem buduj cym przykadem wiadczcym o tym, i dziki nauce mona wyku swj przyszy los i zyska od niego szczegln rekompensat wczeniejszych niepowodze. A sta si poeta bardzo dobrym filologiem, bo syszymy, i przygotowa on (zapewne w Alek sandrii?) wydanie pieni Homera, i to na tyle udane, e cz jego uwag krytycznych zostaa przejta przez najlepszych aleksandryjskich znawcw Homerowej poezji. By Rianos twrc wielu obszernych epickich poematw. Eposem mitologicznym bya jego 'HodKAeia (Herakleia), tj. poemat opowiadajcy o losach i dokonaniach He raklesa od momentu jego narodzin a po apoteoz herosa87. Z 14 ksig owego dziea zachowa si dzi jeden tylko wiersz, i to podejrzanej autentycznoci88. Byo to rze czywicie mega biblion stojce w pewnej sprzecznoci z literackimi zapatrywaniami Kallimacha i z nowomodnym opracowaniem tematw zaczerpnitych z heraklejskiego mitu np. przez Teokryta [Herakliskos lub Hylas, por. take Herakles zabijajcy lwa). Z drugiej strony naley jednak podkreli, e heraklejski mit w epoce helleni stycznej sta si dworskim mitem", jako e z postaci Heraklesa czone byo pocho dzenie czonkw podwczas panujcych rodw krlewskich, a i sam Aleksander
Podzielajc zdanie U. von Wilamowitza-Moellendorffa, W. Klinger (zob. Kiedy y Rhianos?, Eos 26, 1932, s. 79-84) uwaa, e poeta nalea do najstarszej generacji dziaaczy aleksandryjskich" (s. 84), tzn., e by starszy od Apolloniosa. Do takiego wniosku prowadzi polskiego uczonego interpretacja jedy nego duszego fragmentu poezji Rianosa (21 heksametrw = fr. 1 Powell, ex incerto poemate), ktrego tre, zdaniem W. Klingera, da si powiza z postpowaniem Demetriosa Poliorketesa. Utwr powsta zapewne ju po mierci Demetriosa, ktry umar w 283 r. W cytowanej pracy zamieci W. Klinger pro zaiczny przekad owego fragmentu utworu Rianosa. Jak pisze T. Sinko (11/1, s. 263), Nie brakowao tam i miostek bohatera z chopcami, ale nie od gryway one tej roli, co we wspczesnych (ok. 280) 'HEOOCKAEOC, a%Aa [Herakleous athla, tj. Trudach Heraklesa W.A.] Diotimosa z Adramyttion ..., ktry za pobudk wszystkich prac Heraklesa podawa jego mio do Eurysteusa". 88 wiadectwa odnoszce si do Rianosa i fragmenty jego twrczoci znale mona u Powella, Coli. Alex., s. 9-21, oraz w SH, fr. 715 i 716 (jak zaznaczaj to wydawcy, by moe Rianosowi przypisa nale y take fr. 923 i 946, a dubia pozostaj fr. 941-945).
87 86

278

279

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Wielki bardzo starannie pielgnowa kult Heraklesa Patroosa, przodka Temenidw 89 . Tak wic nawet jeli Herakleia bya utworem nieco starowieckim, to poeta podjt w niej tematyk doczy do literackiego chru nowomodnych propagatorw mitu miego monym wczesnego wiata. Eposami o charakterze geograficzno-etnograficznym byy inne dziea Rianosa, a mianowicie Axcui<d (Achaika), HAiaKa (Eliaka) i 0aaaAiaKd (Thessaliaka), czyli rodzaj epickich opowieci zwizanych z tytuowymi krainami. By moe oprcz caego mnstwa rozmaitych wiadomoci antykwarycz nych zawieray te pokane eposy jakie wtki miosne. Ledwie kilka wierszy moemy obecnie przeczyta z eposu pt. MeacnviaKd (Messeniaka, tj. Opowieci Messeskie), obejmujcego niegdy sze ksig, ktry wspomina my tutaj osobno z tego wzgldu, e pomimo tak marginalnego stanu zachowania tek stu wiemy stosunkowo duo o treci tego poematu. Jest to moliwe dziki temu, e Pauzaniasz, opisujc Messeni w IV ksidze swych Wdrwek po Helladzie, trakto wa poemat Rianosa (znany mu ju by moe tylko z jakiego streszczenia90) jako jed no z gwnych swych rde do poznania dziejw i legend zwizanych z t greck kra in. Bohaterem eposu uczyni Rianos Arystomenesa, ktry w poemacie nie jest mniej widoczny ni Achilles w Iliadzie Homera" (Paus. IV, 6, 3). By te Arystomenes na rodowym bohaterem Messeczykw i ulubiecem bogw, jak wiadczyy o tym roz maite cudowne zdarzenia, zapewne take opowiedziane przez Rianosa. Jego Messeniaka moemy wic okreli mianem eposu bohatersko-historycznego i domyla si, e poeta okaza si w nim pilnym uczniem" Homera. Zanim za rozstaniemy si z twr czoci poety, wypada jeszcze wspomnie, e Rianos jest dla nas autorem take 10 (a moe 11) epigramw (= fr. 66-76 Powell), ktre, z wyjtkiem jednego, przekazane s w Antologii Palatyskiej. Omawia je szerzej T. Sinko, a my poprzestamy jedynie (za A. Leskym) na stwierdzeniu, e podejmuje w nich poeta konwencjonalne moty wy erotyczne"91.
Zob. N. Hammond, Geniusz Aleksandra Wielkiego, przet. J. Lang, Pozna 2000, s. 20 (orygina angielski z 1994 r.), oraz tene, Staroytna Macedonia, prze. A.S. Chankowski, Warszawa 1999, s. 35, 39 i 47. 90 Poetycka twrczo Rianosa, ktra w czasach hellenistycznych nie cieszya si zapewne wikszym powodzeniem, stanowia pniej jedn z ulubionych lektur Tyberiusza. Swetoniusz powiada (c. 70), e m.in. wanie pisma Rianosa umieci cesarz w publicznych bibliotekach, a e w tego rodzaju poezji gu stowa, wielu uczonych przecigao si w wydawaniu dla mnogich opracowa tych autorw" (zob. Gajusz Swetoniusz Trankwillus, ywoty cezarw, prze., wstpem i komentarzem opatrzya J. NiemirskaPliszczyska, przedmow napisa J. Wolski, Ossolineum 1972 5 , s. 235. Twrczo Rianosa cieszya si te pewn popularnoci w czasach Hadriana, a wic Pauzaniasz mg mie dostp zarwno do tekstu oryginalnego, jak te skorzysta z jego jakiego uczonego opracowania. " Lesky 1, s. 827; zob te T. Sinko, II/l, s. 263-264. W. Klinger, op. cit., s. 79 mwi nawet o dwch niezwykle wyuzdanych epigramatach".
89

Gdyby rzeczywicie nalea Rianos do najstarszej generacji hellenistycznych epi kw, to byby wspczesnym jednemu z najbardziej znanych poetw owej doby, kt rego sawa u potomnych okazaa si niezwykle ywa, a podziw towarzyszcy jego dzie u w cigu kolejnych stuleci przesania pewne trudnoci zwizane z waciwym rozu mieniem niektrych szczegw tekstu tego icie wiekopomnego poematu. Chodzi naturalnie o A r a t o s a (Aparac) z Soloi i jego synne Fajnomena. Z twrczoci te go poety wkraczamy ju w obszary hellenistycznego eposu dydaktycznego i przenosi my si jednoczenie do innego centrum politycznego i kulturalnego owej epoki, bo do macedoskiej Peli na dwr Antygona Gonatasa. O yciu i twrczoci poety in formuj nas cztery greckie antyczne Vitae (take nieco pniejsza aciska wersja jego biografii) oraz obszerne haso powicone Aratosowi w tzw. Ksidze Suddn. yciorysy te, czasami sprzeczne i bdne w szczegach, zdaj si pochodzi ze wsplnego rda, tj. by moe od wspomnianego wyej (przy omawianiu biografii Apolloniosa) grama tyka z I wieku po Chr., Theona z Aleksandrii. Oglnie rzecz biorc, wedle tego prze kazu by Aratos jednym z czworga synw Athenodorosa i Letofili, pochodzi za z miasta Soloi, lecego w Kylikii. Przyszy poeta otrzyma staranne wyksztacenie studiujc pod okiem. gramatyka Menekratesa z Efezu, filozofw Tymona z Fliuntu i Menedemosa z Eretrii, a take u stoika Zenona z Kition w Atenach, wsplnie z Persaiosem (Perseuszem). Jeli chodzi o czas, w ktrym y, to vitae przekazuj nam na ten temat bardzo oglnikowe informacje, umieszczajc go w okresie rzdw Ptolemeusza Filadelfa i Antygona Gonatasa, czynic go wspczesnym Aleksandra Etolusa, Dionysiosa z Heraklei, Antagorasa z Rodos, Kallimacha (z ktrym najprawdopodobniej nigdy si nie spotka), ponadto Filetasa, a nawet Menandra, ktry w rzeczywistoci by starszy od poety o jedn generacj. Jedyn pewn dat w jego biografii moe by rok 276, kiedy to poeta zosta zapro szony na dwr Antygonosa Gonatasa (by on za modu uczniem Zenona w Atenach), co zapewne miao zwizek z zalubinami wadcy z Fil, przyrodni siostr Antiocha II, ktry panowa w Syrii jako nastpca Seleukosa. Na ten czas miaa przypada akme

Podstawowe informacje na temat Aratosa znale mona u T. Sinki (II, 1, s. 284-297; tame naj waniejsze informacje na temat sawy poety u wspczesnych i potomnych", s. 293-296) oraz w artyku le W. Ludwiga, RE Suppl. X, 1965, szp. 26-39; tame, szp. 26-30, krytyczne omwienie owych Aratosowych vitae. Nowsze, ale krtsze opracowanie dotyczce Aratosa, przynosi artyku M. Fantuzziego przygotowany dla DNP, Bd. 1, 1996, szp. 957-962. Polski czytelnik ma obecnie do dyspozycji mo nografi pira J. Rostropowicz, Krl i poeta, czyli o Fajnomenach Aratosa z Soloi, Opole 1998 (tame, s. 217-231, zostaa zestawiona najwaniejsza literatura przedmiotu). Autorka nie zdya ju skorzyta z ob szernego, najnowszego, komentowanego wydania poematu, jakie przygotowa D. Kidd (zob. Aratus, Phaenomena, ed. with Introduction, Translation and Commentary by [...], Cambridge 1996) oraz z ksi ki G.O . Hutchinsona (zob. przyp. 42), ktiy osobne studium powici w niej Aratosowi (s. 214-236).

92

280

281

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Aratosa, co pozwala nam przypuszcza, i poeta urodzi si okoo 310 r. Zaproszenie do Peli przyjli take stoik Persaios oraz poeci Antagoras z Rodos i Aleksander Etolczyk. Syszymy, e pniej przebywa Aratos na dworze Antiocha w Syrii, gdzie mia zajmowa si przygotowywaniem wydania Iliady (by moe poprzedzone wydaniem Odysei?, por. SH, nr 118). Jeli jest to prawd, to pobyt w do dugich zapewne nie nalea. Poeta zmar w Peli jeszcze przed mierci Antygonosa, tj. przed 239 r.93. By Aratos podnym twrc, bo poza Fajnomena znamy tytuy kilku jego innych dzie, w tym take rozmaite Astronomica (zob. SH, fr. 86-91) i Medica (zob. SH, fr. 92-98). Zajmowa si te pisaniem drobniejszych utworw poetyckich, m.in. takich jak elegie, epigramy i epicedia (np. na mier brata Myrisa, por. SH, fr. 103-105). Znane byy rwnie jakie jego listy, a nieco wicej moemy domyla si na temat okolicznoci powstania jego Hymnu do Pana, ktry by moe recytowa poeta podczas krlewskich zalubin nawizujc w nim do zwycistwa, jakie Antygonos odnis w 277 r. nad Celtami w bitwie pod Lizymachej (wadca wierzy, i do tego zwyci stwa przyczyni si wanie boek Pan). By moe ju podczas pobytu w Atenach my la Aratos o stworzeniu najwaniejszego swego dziea; tradycja wie jednak powsta nie Fajnomena z yczeniem Antygonosa i przyobleka to w anegdot, jakoby wadca pokaza poecie astronomiczne dzieo Eudoksosa z Knidos i poleci Aratosowi przero bi je na wiersze mwic, e w ten sposb rozsawi imi astronoma (Vita I). Wedle innej anegdoty nakaza Antygonos Nikandrowi z Kolofonu, znajcemu si na astro nomii, uoy poemat o tematyce medycznej, natomiast Aratosowi, znawcy zagadnie medycznych, poemat o treci astronomicznej (w rzeczywistoci ju choby wzgldy chronologiczne wykluczaj tego rodzaju wspzawodnictwo; Cyceron traktowa t anegdot jako ilustracj twierdzenia, e kto posiada dobre wyksztacenie retoryczne", poradzi sobie nawet z takim tematem, na ktrym si nie zna94). Aratos orientowa si jednak w zjawiskach widniejcych na niebie" (tak moemy przetumaczy tytu po ematu: Fajnomena, 3>aivueva), i to przynajmniej na tyle dobrze, by w uczonym gro nie hellenistycznych erudytw dzieo jego nie wywoywao kliwych uwag i mogo by przyjte przez wczesnych znawcw z nalenym mu uznaniem. Ponadto, niewt pliwie na wzr Hezjoda i jakby w uzupenieniu jego Prac i dni, poeta pragn nada swemu dzieu praktyczny" wymiar, poniewa wiedza w nim zawarta i konkretne wskazwki przysuy si mogy zarwno eglarzowi wyruszajcemu na morze, jak

i czowiekowi gospodarujcemu na roli, ktremu porzdek pr roku (i pogoda) wy znacza kalendarz rolniczych trudw. Poemat liczy 1154 heksametry, jego kompozycj za mona przedstawi nastpu jco: cz pierwsz (w. 1-18) stanowi prooimion, bdce wspaniaym hymnem na cze Zeusa95, zakoczonym dodatkow jakby, ale w peni uzasadnion, apostrof do Muz, do ktrych zwraca si poeta z prob o yczliwo i pokierowanie ca pieni". To Zeus bowiem umieci na niebie znaki i okreli poszczeglne konstelacje gwiezd ne, ktre, pojawiajc si w cigu roku, pokazuj ludziom jego pory i wyznaczaj tym samym kalendarz prac rolniczych. Przeto zawsze, na pocztku i na kocu, zwracaj si oni do boga z bagaln modlitw. Cz druga poematu (w. 19-461), to opis poszczeglnych konstelacji i sposobu ich rozpoznawania. Ten gwiezdny katalog otwieraj lece na pnocy Niedwiedzi ce", Wielka i Maa (Helike i Kynosura), oraz konstelacja Smoka (Drako), a nastpnie posuwajc si w stron poudnia wylicza [poeta] gwiazdozbiory w takim porzdku, w jakim nastpuj po sobie"96. Pniej przechodzi poeta (w. 319-321) do prezentacji gwiazdozbiorw i gwiazd znajdujcych si na poudniowej czci nieba zaczynajc j od opisu grupy Oriona, czyli od samego Oriona (w. 322-325, Psa (Kyon, w. 326327), i Psiej Gwiazdy, tj. Syriusza, ktry pray najostrzej". Wiadomoci przekazane w pierwszej czci dziea podsumowuje Aratos uwag adresowan do odbiorcy utwo ru, e wanie: Te gwiazdozbiory, ktre kolejno w swej porze wracaj, 450 Mgby rok za rokiem oglda, bo wszystkie tak samo Jako pikny nocy ornament na niebie widniej. Natomiast w dalszej czci utworu (w. 462-757), poprzedzonej bardzo krtk wzmiank o piciu planetach i uwag, e opowie Aratos o orbitach gwiazd staych i znakach na niebie (w. 452-461), przechodzi poeta do przedstawienia duszego opi su czterech podobnych do obrczy" k (kykloi, czyli obydwu zwrotnikw, rwnika

'' D, Kidd, op. cit., (-/.ob. przyp. wyej), s. 3-5. J. Rostropowicz, op. cit. (zob. przyp. wyej), s. 25-30 {etpassim), podejmuje prb peniejszego nakrelenia biografii poety, ktra si rzeczy opiera si po cz ci na hipotetycznych zaoeniach.
9

< Z o b . T . S i n k o , I I / l , s . 286-287.

Aratosowe prooimion, szczeglnie gboko przepojone elementami filozofii stoickiej, zestawia trzeba z bardzo piknym i mdrym, rwnie w duchu stoickim napisanym, Hymnem do Zeusa, ktrego autorem jest inny ucze Zenona, zapewne nieco starszy od Aratosa, a mianowicie Klenathes z Assos; zob. W. Appel, Kleanthes poeta i filozof, Acta Universitatis Nicolai Copernici, Filozofia VII, Toru 1983, s. 3-8 (tame przekad Hymnu oraz innych drobiazgw pira Klenathesa). % J. Rostropowicz, op. cit., s. 53. Do lecej na pnocy grupy Smoka naley m.in. Engonasin, czyli Ten-na-kolanach", dzi Hercules, jak pisze J. Rostropowicz, ibidem, s. 53. Autorka w nazwie i w opisie tej konstelacji dostrzega wyrane aluzje odnoszce si do postaci Antygonosa Gonatasa, protektora poety, ktiy mia kalek nog (chyba zgit w kolanie", ibidem, s. 30). Interpretacj t J. Rostropowicz szerzej rozwija w rozdziale ksiki zatytuowanym Poeta i krl, czyli Antygon Gonatas w Fajnomenacti', ibidem, s. 177187; por. ta, Antigonos Gonatas in den Phainomena des Aratos von Soloi, Eos 94, 1996, s. 65-73.

95

282

283

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

i zodiaku), ktry posuy temu, by w zakoczeniu tej czci poematu pokaza, jak mona wyznaczy czas (dni miesica, w. 733-739, i pory roku, w. 740-757) na pod stawie obserwacji gwiazd, ksiyca i soca. Kolejno omawia konstelacje Raka (w. 569-589), Lwa (w. 590-595), Panny (w. 596-606), Wagi (w. 607-633), Skorpiona (w. 634-668), Strzelca i Kozioroca (w. 669-692), Wodnika (693-698), Ryb i Barana (w. 699-711), Byka (w. 712-723) i Blinit (w. 724-732). Kolejna cz poematu, obejmujca w. 758-1141, otwierajca si prooimion do tzw. Diosemeia (dos. Zeusowych znakw), powicona zostaa przedstawieniu prog nostykw pogody, dajcych si ustali na podstawie obserwacji rozmaitych fenome nw natury oraz zachowania si ptakw i zwierzt, a nawet owadw. Aratos omawia zatem najpierw znaki zwizane z Ksiycem (w. 778-818) i ze Socem (w. 819-891), a potem ju znacznie krcej te, ktre cz si z mgawic obu {Fatne) w kon stelacji Raka oraz z nieznacznie wieccymi" dwiema gwiazdami Osw, pnocn i poudniow (Onoi), w. 892-908. W dalszych heksametrach zwraca poeta uwag na te znaki, ktre zapowiadaj wiatr, deszcz, adn pogod i burz, uwidaczniajce si ju to poprzez okrelone zjawiska naturalne i przyrodnicze, ju to moliwe do odczytania dziki obserwacjom reakcji ptakw i zwierzt, take domowych (w. 909-1043), oraz na znaki zwiastujce pory roku (w. 1044-1103, by w zakoczeniu tej czci raz jeszcze powrci do przedstawienia prognostykw zej pogody widocznych w zachowaniu si zwierzt (w. 1104-1141). Cay poemat zamyka oglna konkluzja majca na celu uwiadomienie czytelniko wi, e systematyczna obserwacja nieba i przyrody pozwoli mu unikn zgoa przypad kowych domysw co do czekajcej go w danej porze roku aury. Poetycki wykad Aratosa dotyczy zatem gwnie dwch dziedzin, tj. astronomii (z ktr poemat jest powszechnie kojarzony, ale wolnej jeszcze, co naley podkreli, od tak pniej mod nej astrologii) oraz meteorologii. O ile chodzi o cz pierwsz poematu, to niewt pliwie opiera si w niej Aratos na wspominanym ju Eudoksosie z Knidos (by moe take na Autolykosie z Pitane oraz Euklidesie) i jego astronomicznym traktacie, cho nie jestemy w stanie dokadnie tego stwierdzi, jak bardzo by zaleny od swojego rda. Z kolei jeli chodzi o rdo meteorologicznej wiedzy poety, to wskaza mo emy Teofrasta (por. w. 733-1154 z Theophr. fr. 6 Wimm.) lub, za jego porednic twem, domyla si jakiego zaginionego, ale powiconego tej problematyce, pisma Arystotelesa, z ktrego Teofrast (lub ktry z perypatetykw) sporzdzi epitome, b dc z kolei rdem fachowej wiedzy poety. W kadym razie pomys poczenia w jednym dziele astronomii z meteorologi nie by czym zupenie wyjtkowym, lecz odpowiada, zdaje si, gustom epoki, jak moe przekona nas o tym tre pewnego fragmentu papirusowego z III wieku (P 2036 Pack2). Pod wzgldem rodzajowym

i poetyckim jest Aratos uczniem i dunikiem Hezjoda (co wida ju na poziomie me trycznej struktury jego wierszy), ale, podobnie jak Apollonios z Rodos w stosunku do Homera, tak i on w stosunku do poety z Askry przyjmuje postaw twrcz, nierzadko modyfikujc Hezjodowe (i Homerowe) frazy i to nie tylko ze wzgldu na specjalis tyczne sownictwo oraz stosujc literack varietas widoczn w wielu jzykowych i kompozycyjnych nawizaniach do twrczoci wielkiego Beoty oraz w bogatej skali rnorodnych rodkw stylistycznych, jakimi si posuguje (np. aliteracje, asonanse, anafory, anastrofy i tmezy). Na szczegln uwag zasuguje jeden z akrostychw, jakie uoy poeta w swoim dziele. Chodzi mianowicie o w. 783-787, ktrych pocztkowe litery tworz przy miotnik AETCTTJ {lepte, dos. = subtelna, delikatna; przymiotnik ten otwiera ponadto cay wiersz 783), pozostajcy w cisym zwizku z postulowan przez Kallimacha leptotes poetyckiego dziea97. Poetyckie intencje Aratosa skomentowa zreszt w koryfe usz poezji hellenistycznej, chwalc w jednym z epigramw (ep. 27 = A.P. IX 507) leptai rheseis (AETITCU coeic), tj. subteln opowie autora Fajnomena, owoc nieprzespa nych przez poet nocy, oraz z uznaniem piszc o jego poemacie jako o pieni uoonej w stylu Hezjoda. Na Aratosow leptotes zwrci uwag take inny hellenistyczny poe ta, a mianowicie Leonidas z Tarentu, ktry z kolei w jednym z epigramatw (A.P. IX 25) podkreli subteln trosk" (lepte frontis), z jak poeta stworzy swoje mistrzow skie dzieo sprawiajc tym samym, e gwiazdy poczy wieci jeszcze janiejszym bla skiem. Bardzo znaczcym epitetem (AeTTToAyoc, leptologos, a wic = subtelnie roz prawiajcy") obdarzy poet pewien nieznany nam Ptolemeusz krl Egiptu", przy znajc poecie (w do zagadkowym dla nas epigramie) bero najlepszego ze wszystkich znawcy fainomena (por. SH, fr. 712). Choby na tych przykadach widzimy, jak ywy dyskurs poetycki umieli prowadzi midzy sob poprzez swoje utwory hellenistyczni literaci. Aczkolwiek mia Aratos wielokrotn okazj urozmaicenia narracji poprzez bezpo rednie lub porednie odwoywanie si do skarbnicy greckich mitw, to jednak korzy sta z niej nader oszczdnie, ograniczajc si w zasadzie do nieco duszej dygresji po wiconej Pannie (w. 96-136) oraz kilkuwierszowych uwag na temat Pegaza (w. 216224), Plejad (w. 257-263) i Oriona (w. 637-646). W ten wanie sposb poeta wia domie wyeksponowa opowiadanie o gwiezdnym wizerunku Panny, nadajc mu ce-

97 Akrostych ten odkry J.-M. Jacques (zob. Sur un acrostiche d'Aratos, Revue des etudes anciennes 62, 1960, s. 48-61 (non vidi), Na temat akrostychw w greckiej literaturze, zob. przekrojowy i bardzo interesujcy artyku E. Vogta, Das Aksrostichon in der griechiscben Literatur, Antike und Abendland 13, 1967, s. 80-95, ktry osobny akapit powici interpretacji wspomnianego akrostychu Aratosa, ibidem, s. 87. Kilka innych akrostychw omawiaj. Rostropowicz, op. cit., s. 109-111.

284

285

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

chy przypowieci filozoficzno-moralnej. Zanim bowiem Panna znalaza si wrd gwiazd, przebywaa jako Dike (tj uosobienie sprawiedliwoci) na ziemi midzy lud mi, ktrzy yli szczliwie, przestrzegajc praw, wolni od wszelkiej wani i szczku ora. Z nastaniem wszake srebrnego pokolenia, coraz rzadziej opuszczaa Dike wie czorn por szczyty gr, i coraz rzadziej moga zwrci si do ludzi z dobrym sowem. Przestrzegaa natomiast, e przyjdzie taki czas, i nie pojawi si w ogle wrd nich, choby przyzywana, a wwczas nastan na ziemi wojny i cierpienia. A kiedy przyszo na wiat jeszcze gorsze pokolenie ludzi, pokolenie spiowe, wtedy Dike, znienawi dziwszy je za jego wystpki, opucia ziemi, by jako Panna zaj swoje miejsce na niebieskim firmamencie obok gwiazdozbioru Wolarza. Z atwoci odnajdujemy w tej przypowieci literacko przetworzony Hezjodowy mit dotyczcy stopniowej de generacji ludzkich pokole. Aratos wprowadza do jednak subteln, ale bardzo istot n zmian. Co prawda Sprawiedliwo opucia ziemi, ale znalazszy si w niebiosach jest dla ludzi nadal widoczna, o ile zechc oni spoglda w niebo. Pomimo oddalenia moe wic nadal by dla czowieka znakiem od Zeusa", tam wanie umieszczonym, by tak jak inne fainomena pomagaa ludziom, ktrzy umiej odczytywa owe znaki. A o nich traktuje przecie poemat Aratosa, ktry otwiera wspaniaa pochwaa Zeusa i wszechobecnej boskiej prowidencji utrzymana, jak ju o tym bya mowa, w duchu filozofii stoickiej. Tak oto bdc poet, nie przesta Aratos by zarazem filozofem, ktry uczc nas odczytywania kosmicznego adu daje nam zarazem klucz do waci wego rozumienia wiata. Fajnomena Aratosa stay si niebawem tekstem szkolnym. Poemat by take tema tem wielu astronomicznych i gramatycznych komentarzy, i to zarwno greckich, jak i aciskich. Stosunkowo wczenie znalazy Fajnomena tumaczy na jzyk aciski (Cyceron, Varro, Germanicus i Avienus) i byy wykorzystywane m.in. przez Wergiliusza (zob. Georgika, I, 356-497), Owidiusza (ktry dokona nadto przekadu lub pa rafrazy dziea Aratosa) i Maniliusza, autora astrologicznego poematu Astronomica w piciu ksigach z czasw cesarza Tyberiusza. Z przeomu VI i VII wieku po Chr. po chodzi prozaiczny przekad poematu (tzw. Aratus Latinus), opatrzony ywotem poety i scholiami. Interesowa si nim rwnie wiat arabski i ju w IX wieku powsta tam przekad dziea Aratosa. Dodajmy jeszcze, e Aldyskie wydanie poematu posiada w swym ksigozbiorze Mikoaj Kopernik98, a ostatecznie nieukoczon polsk para fraz Fajnomena przygotowa Jan Kochanowski (600 polskich wierszy odpowiadao 732 heksametrom greckiego oryginau).
98

Daleko mniejsz popularno (cho i one cieszyy si pewn poczytnoci w rzymskim wiecie) zyskay dwa inne hellenistyczne poematy dydaktyczne, ktre szczliwie zachoway si do naszych czasw. Ich autorem by N i k a n d e r (Nu<av5ooc) z Kolofonu. Okrelenie chronologicznych ram ywotu poety nie jest kwesti ani atw, ani do koca rozstrzygnit. Aczkolwiek posiadamy wywodzc si z czasw antycznych syn tetyczn biografi" Nikandra (przekazan w scholiach i w tzw. Ksidze Suda) oraz przygodne o nim wzmianki w biogramach" innych poetw (Teokryta, Aratosa i Lykofrona)99, to jednak na takiej podstawie trudno stwierdzi z cakowit pewnoci, na jaki okres winnimy wyznacza czas jego ycia. Wedle bowiem czci wiadectw, mia poeta y za panowania Attalosa I (241-197 przed Chr.), wedle innej za tradycji bio graficznej, mg by Nikander wspczesnym Kallimacha i Aratosa albo y za pano wania Ptolemeusza V Epifanesa (205-180 przed Chr.), a nawet Attalosa III (138-133 przed Chr.). Pewne zamieszanie powoduje nadto fakt, i znamy pochodzc z Delf i datowan na circa poow III wieku (specjalici wahaj si pomidzy 254 i 220 r. przed Chr.) inskrypcj100, ktra upamitnia fakt przyznania przywilejw (m.in. ta kich, jak proksenia, promanteia, prodikia, proedria i ateleia) pewnemu Nikandrowi z Kolofonu, synowi Anaksagorasa, poecie epickiemu, i jego potomkom, podczas gdy wedle Vita Nicandri (przekazanej w scholiach do Tberiaca; por. fr. 110 GowSchofield), jego ojciec nosi imi Damaiosa. Jest wic rzecz pewn, e w historii lite ratury greckiej mamy do czynienia z dwiema rnymi postaciami identyfikowanymi jako Nikander z Kolofonu, zajmujcymi si twrczoci epick, yjcymi w przedziale okoo stu kilkudziesiciu lat (jeli odrzucimy skrajne moliwoci datowania), tj. mniej wicej midzy 280 i 150 r. przed Chr. Jeli jednak zgodzimy si co do tego, e Ni kander, autor poematu Theriaca (i Aleksipharmaca), korzysta z dziea o podobnej te matyce autorstwa Numeniosa (ktrego datujemy mniej wicej na pierwsz poow III wieku przed Chr.), oraz e jest on twrc hymnu (fr. 104 Gow-Scholfield) adresowa nego do Attalosa I (a nie Attalosa III), to za bardzo prawdopodobny czas ycia poety przyjmiemy przeom III i II wieku przed Chr., aczkolwiek najwaciwiej chyba byoby pozostawi t kwesti otwart.
" Najwygodniej znale je mona w przedmowie do dwujzycznego, angielskiego wydania wierszy poety; zob. Nicander, The Poems and Poetical Fragments, ed. with a Translation and Notes by A.S.F. Gow and A.F. Scholfield, Cambridge 1953, s. 3-4. Istotnym wydaniem dla badaczy twrczoci Nikan dra do dzi jeszcze pozostaje dziewitnastowieczna edycja przygotowana przez O. Schneidera {Nicandrea. Tberiaca et Aleksiphaminka. [...], Lipsiae MDCCCLV1), poprzedzona obszernym wstpem i zawierajca take znaczn cz scholiw do obu poematw Nikandra. 100 Zob. Sylloge', nr 452; tekst tej inskrypcji mona znale take w cytowanym wyej wydaniu Gowa i Scholflelda.

J. Rostropowicz, op. cit., s. 201; omwieniu recepcji poematu powica autorka osobny rozdzia ksiki, zatytuowany Sawa", s. 191-205, i tam moe czytelnik znale szczegowe informacje na ten temat.

286

287

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Bogat twrczo Nikandra zaczniemy omawia od poematu zatytuowanego 0nciaK. {Theriaka, sc. pharmaka, czyli O rodkach sucych przeciw jadowitym uksze niom), uoonego w 958 heksametrach. Otwiera go siedmiowierszowa apostrofa adre sowana do drogiego Hermesianaksa" (postaci dla nas anonimowej lub, by moe, identycznej z pochodzcym z Kolofonu elegikiem. yjcym okoo 300 r. przed Chr.), ktremu w atwy" (sowo to stoi na pocztku pierwszego heksametru101) sposb au tor dziea zamierza opowiedzie o nioscych zgub zwierztach, o ich ukszeniach i o rodkach im przeciwdziaajcych. Najpierw (w. 9-20) dowiadujemy si o tym, e jadowite pajki, rne niebezpieczne we i mije, pochodz z krwi Tytanw, nato miast skorpiona, ktry, przyczaiwszy si pod kamieniem, uksi Oriona, zawdzicza my Artemidzie. Nastpnie zapewnia poeta, e atwo" mona odpdzi owe zwierzta za pomoc dymu i ognia, a take chroni si przed nimi dziki rozmaitym zioom, olejkom i maciom, take tym, ktre uzyskuje si z samych mij i ich jadu. Syszymy, e bardziej niebezpieczne s osobniki eskie, jako e ich ukszenie niesie szybsz mier. Szczeglnie za ostronym naley by w okresie letnim, zapocztkowanym wzejciem Plejad na niebie (w. 121 n.). Kolejne wiersze poematu (149-492), to w gruncie rzeczy rozbudowany opis rozmaitych stworze, zwaszcza tych jadowitych. Poeta wspomina tutaj rwnie ichneumona (w. 190 n.), ktry skutecznie zwalcza egipskie mije. Wspomina take o orle, owym krlewskim ptaku (w. 448 n.), ze szczegln za ciekoci walczcym z pewnym gatunkiem wa, ktrego niegdy wychowa Asklepios w dolinie Pelethronios znajdujcej si na okrytej niegiem grze Pelion. Z wierszem 493 przechodzi poeta do przedstawienia rnych zi i rolin oraz in nego rodzaju leczniczych rodkw, ktre stanowi maj antidotum przeciwdzaajce jadowitym ukszeniom. Ten bardzo obszerny ich katalog cignie si a do wiersza 714. Obok remediw - a raczej quasi-temediw naturalnych (pochodzenia ro linnego i zwierzcego, a nawet mineralogicznego) wymienia poeta take rozmaite przetworzone" rzekome odtrutki (np. w formie sproszkowanej lub w postaci olejku do nacierania), szczeglna za wiedza botaniczna miesza si tutaj z magi, zabobonem i wielu zgoa baamutnymi informacjami. Kolejne wiersze (715-768) powicone s rozmaitym pajkom, a nastpnie (w. 769-804) omawia poeta kilka rodzajw skorpio nw. Okazuje si ponadto, e nie tylko ukszenia skorpionw s niebezpieczne, ale e czowiek powinien umie uchroni si rwnie przed udleniami pszcz i os, ugry zieniem przez salamandr (w. 817 n.) i przed ukuciem paszczki (dla ilustracji Ni kander odwouje si do historii zwizanej z Odyseuszem, ktry, jak wie gosi, zgin
101

wanie od da" tego morskiego stwora, w. 835-836)102. Ostatni cz poematu stanowi kolejny katalog rozmaitych odtrutek i leczniczych specyfikw, gwnie ro linnego pochodzenia, a cao zamyka skierowana do Hermesianaksa, a wic zarazem do kadego czytelnika utworu, nastpujca poetycka sfragisWi (w. 957-958): Oby homeryckiego Nikandra zawsze w pamici Mia, chowao go w Klaros miasteczko iskrzce si biel. Nikander podkrela w tej poetyckiej pieczci" nie tylko to, i z Homerem czy go ma wsplna ojczyzna, ale stara si zarazem wskaza na epickie pokrewiestwo wi ce go z arcypoet. I rzeczywicie, pomimo wielu jzykowych neologizmw, wielu fachowych terminw i specyficznej treci poematu, nietrudno mona si w nim do szuka obecnoci homeryzmw oraz rnych modyfikacji i nawiza do Homero wych fraz. Jednak w naszym odczuciu to raczej zbyt mao, by dostrzec w dziele Ni kandra jaki gbszy poetycki ar. Theriaka bowiem to w gruncie rzeczy utwr po wstay w wyniku udanego przekucia na heksametry prozaicznego, uczonego traktatu (zdaniem znawcw traktatu pewnego autora z pocztkw III wieku, imieniem Apollodor). W budowie owych heksametrw z powodzeniem wzoruje si Nikander na Kallimachu. Uderza nas brak w poemacie jakich poetyckich porwna, ktre upikszyyby nuc i trudn jego lektur. Oywiaj j natomiast wplatane od czasu do czasu motywy aitiologiczne oraz stosowanie mitologicznej inkrustacji, ktr uczo ny poeta posuguje si jednak w szczeglny sposb, jakby dla popisania si erudycj. I cho jego dzieo wci jeszcze przyciga uwag i budzi podziw filologw-specjalistw, trudno dzisiaj liczy na szersze nim zainteresowanie. Pamitajmy jednak, e pomimo wielu podobiestw antyczny smak literacki rni si od naszego, e grecka epicka poezja dydaktyczna rzeczywicie odpowiadaa niegdysiejszym gustom czytelni czym, e niejako z koniecznoci musiaa ona podlega pewnym rodzajowym ograni czeniom, a take o tym, e sam Nikander wsptworzy obowizujce w niej i pniej konwencje. miao mona traktowa go jako prawdziwego solist w chrze helleni stycznych epikw dydaktycznych.

Ta poetycka kokieteria" nie zmyli wszake czytelnika poematu, ktry ju przy lekturze poczt kowych wierszy atwo (!) przekonuje si, e zrozumienie poematu bdzie ode wymagao bardzo duego wysiku.

102 Nikander nawizuje tu do zapowiedzianej ju u Homera mierci z m o r a " (9avatot ii dAoi), jak przepowiedzia Odyseuszowi wieszczek Tejrezjasz (zob. Od. 11, 134). Ta zagadkowa i rozmaicie pniej wyjaniana przepowiednia miaa speni si za spraw Telegonosa, niewiadomego zabjcy swego ojca, ktry ugodzi Odyseusza wczni zakoczon ostrzem wykonanym z koci (da) paszczki. I0 '' Zreszt nie jedyna w utworze, jako e wczeniej jeszcze przykada Nikander swoj sfragis, tworzc w w. 345-353 akrostych skadajcy si na jego imi (NIKANDROS).

288

289

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

Da temu wiadectwo rwnie w innym poemacie, a mianowicie w AAeE,updouaica {Aleksipharmaka, tj. Odtrutki), liczcym nieco ponad 600 heksametrw104. Utwr ten jest poetyckim katalogiem ponad dwudziestu rozmaitych trujcych substancji pocho dzenia rolinnego, zwierzcego i mineralnego, ktre s niebezpieczne dla czowieka, a jednoczenie jest zbiorem specyficznych recept", ktre pozwalaj na sporzdzenie odpowiednich (rzekomo) odtrutek. Daje si w tym utworze wyrni podobne ele menty kompozycyjne, jakie widzielimy w strukturze Theriaka (uwaga ta bynajmniej nie oznacza, i naley Aleksipharmaka traktowa jako pniej powstay poemat; jakiej wzgldnej chronologii w odniesieniu do twrczoci Nikandra bynajmniej nie moe my by pewni). I w tym bowiem przypadku otwiera poemat kunsztowna dedykacja skierowana do konkretnego adresata (jest nim niejaki Protagoras z Kyzikos, ktrego poeta chce atwo" (!) pouczy o istnieniu rozmaitych trucizn i rnych na nie odtru tek), zamyka go za autorska sfragis, w ktrej Nikander okrela si mianem hymnopolosa (uuvorcAot), tj. pieniarza, i zwracajc si do owego najwyraniej z nim zaprzy janionego Protagorasa (a przy okazji do kadego odbiorcy poematu), powiada (w. 629-630): Oby i pniej pieniarza Nikandra zawsze w pamici Mia, a Dzeusa praw, opiekuna goci, przestrzega. Niezupenie natomiast powid si zamys poety przyoenia rwnie drugiej po etyckiej pieczci", poniewa tylko czciowo udao mu si w w. 266-274 uoy akrostych ze swoim imieniem (sIKkANDROS). rodkow cz poematu (w. 12-628) powici Nikander przestrogom i lekar stwom" na zatrucia spowodowane m.in. tojadem (w. 12-73), biel oowian (w. 74114), przez chrzszcze pryszczawkowate (115-156), kolendra (w. 157-185), cykut (w. 188-206), bycz krwi (w. 312-334), kwaniejcym mlekiem (w. 364-375), lul kiem czarnym (w. 415-432), opium (w. 433-464), a nawet przez pijawki (w. 495520) i ropuchy (w. 567-593). Opis poszczeglnych objaww zatrucia i sposobw przygotowania rozmaitych odtrutek wydaje si bardzo konkretny, wrcz profesjonal ny, a przy tym niepozbawiony elementw poetyckiego kunsztu. Obok motyww aitiologicznych i mitologicznych, kunsztownych nawiza do twrczoci innych lite ratw (np. Apolloniosa z Rodos), a nawet wyszukanych szczegw o charakterze to pograficznym, tre ozdabiaj nadto porwnania, ktre jednak s rzadkie i niezbyt rozbudowane. Zadziwia pewno i niezmcona wiara w skutecznoi odtrutek i znaw104

stwo, z jakim poeta porusza si w tej specyficznej materii, ktre z dzisiejszego punktu widzenia trudno jednak nazwa uczonoci ze wzgldu na baamutno przekazy wanych informacji. Rwnie ten trudny w lekturze poemat czyta si wszake z zainte resowaniem nie tylko jako utwr poetycki, ale jako swoisty dokument odzwierciedla jcy poziom i rodzaj niegdysiejszej wiedzy. Zreszt oba poematy Nikandra, zdobione w antycznych i redniowiecznych ich odpisach piknymi ilustracjami, cieszyy si nie tylko w staroytnoci czytelniczym zainteresowaniem. Komentowali je m.in. znany nam ju Theon z Aleksadrii, Plutarch oraz Difilos z Laodikei. Zajmow si ich lektur Cyceron, sigali po nie rwnie poeci (np. Emiliusz Macer i Oppian), leksykografowie, a take poszukiwacze rzeczy osobliwych". A trzeba podkreli, e by Nikander bardzo podnym twrc, autorem ponad 20 rozmaitych, take prozaicznych, dzie, ktrych tytuy i skromne zachowane ich fragmenty wiadcz o jego ogromnym oczy taniu, pracowitoci oraz oczywistych jego poetyckich uzdolnieniach. To one poz walay mu ukada w heksametrach poematy powicone np. tematyce mine ralogicznej (AtSiicd, Lithika), owieckiej (Kuvi]YTLicd, Kynegetika), rolniczej (rEwoyiK., Georgika; ich cz, lub osobny utwr, stanowiy MeAiaaouQYiKd, Melissourgika - ktre Nikander powici hodowli pszcz), a ponadto mitologicznej, geogra ficznej, historycznej i etnograficznej, o ile moemy o tym wnosi na podstawie takich tytuw, jak np. OiTaticd (Oitaika, poemat z pewnoci zwizany z mitem heraklejskim), 0q|3au<a (Thebaika), Euoconta {Europia, by to poemat o treci geograficznomitologicznej), czy EuctAia (Sikelia, tj. Sycylia). Wiemy take, e Nikander w sposb naukowy zajmowa si Homerowymi glossami i e osobne dzieko powici poetom pochodzcym z Kolofonu. Nic wic dziwnego, e sam rwnie zaj wrd nich po czesne miejsce105. O randze poezji Nikandra porednio wiadczy i ta okoliczno, e wanie jego dwa poematy zachoway si do naszych czasw, podczas gdy dziesitki innych po wstaych w epoce hellenistycznej eposw o charakterze nie tylko dydaktycznym po szy albo w cakowite zapomnienie, albo przemawiaj do nas tylko bardzo skpymi fragmentami, pojedynczymi tytuami lub wycznie nic nam nie mwicymi imio nami ich twrcw106. Ujmujc rzecz generalnie, mona powiedzie, e niemal wszyst kie znane nam fragmenty heksametrycznej (co nie w kadym wypadku znaczy epic-

W sumie przekazanych jest 630 heksametrw. Jednak zdaniem najlepszych wydawcw poematu (O. Schneider, A.S.F. Gow i A.F. Scholfield) wiersze 611-628 s nieautentyczne.

105 Poetyckie pochway Nikandra znale mona w paru epigramach z Antologii Palatyskiej (zob. IX, nr 211,212 i 213). 106 Ale susznie przestrzega K. Ziegler przed wyciganiem zbyt daleko idcych wnioskw na temat wartoci rnych zaginionych hellenistycznych utworw epickich z samego faktu, e w pewnym mo mencie wypady one z szerszego obiegu literackiego i tym samym nie zachoway si do naszych czasw (zob. op. cit., s. 11 n. i 46).

290

291

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

ki ej) poezji hellenistycznej znale dzi moemy na kilkudziesiciu zaledwie stronach dwch podstawowych ich edycji, jakimi s wielokrotnie ju wczeniej przywoywane Collectanea Alexandrina oraz Supplementum Hellenistkum, przy czym podkreli nale y, e zgromadzone tam uamki tekstw wypeniaj tylko skromn cz owych kil kudziesiciu stron. W obu tych niezwykle cennych dla filologa ksikach zebrane zo stay znane nam wiadectwa (antyczne i bizantyjskie) odnoszce si do twrczoci po szczeglnych poetw doby hellenistycznej, ktre, niestety, nie zawsze zawieraj jedno czenie jakie cytaty, ponadto za dostpne s tam fragmenty tekstw odzyskane z przeszoci dziki znaleziskom papirusowym, a trzeba te zaznaczy, e nie w ka dym wypadku atrybucja owych fragmentw jest pewna lub w ogle moliwa do usta lenia. T szczup baz rdow wzbogacaj niekiedy informacje przekazane w roz maitych antycznych inskrypcjach, ale wiedza, jak dziki nim zyskujemy, z reguy do tyczy tylko pewnych postaci i reprezentowanej przez nich profesji, natomiast trudno byoby od zabytkw epigraficznych oczekiwa (poza incydentalnie wspominanym ty tuem dziea) przekazu jakiego tekstu epickiego107. Najczciej dowiadujemy si z nich o zwycistwie jakiego epika (notr]Tr|c tncov, poietes epo) w danym agonie i, ewentualnie, o przyznanych mu (a nawet caemu zwizkowi" poetw epickich (jak np. ateskim 7TO7toioL auvayutvot, epopoioi synagmenoi108) zaszczytach. Rozmaite za witeczne i okolicznociowe konkursy poetyckie organizowane byy przez ca staro ytno (i byy popularne take w okresie hellenistycznym109), stwarzajc moliwo zaprezentowania przed tumnie zgromadzon publicznoci jakich utworw o epic kim charakterze.

Jeli chodzi wic o innych epikw hellenistycznych110, to tylko exempli grana wspomnijmy tu o N e o p t o l e m o s i e (NeorttAeuoc) z P a r i o n, autorze jakiej Dionysias (Aiovuaidc) i rwnie zagadkowej dla nas Trichthonia (Totx9ovia), ktry ja ko gramatyk zajmowa si take rnymi homeryckimi glossami w prozaicznym trak tacie zatytuowanym lleoL yAcoaacov Ourjoou (Peri glosson Homerou), o Kallimachu Modszym ( veoc KaAAtuaxoc), synu jednej z sistr synnego Kallimacha, autorze ja kiego poematu traktujcego O wyspach (Fleoi vacov, Peri neson), o poetce Myro (lub Moiro, Muoc lub Motow) z Bizancjum, o ktrej w Ksidze Suda czytamy, e zajmowa a si ona zarwno poezj epick, jak i elegijn oraz liryczn, o Demostenesie (Anuoc8vnc) z Bitynii, ktry w przynajmniej 10 ksigach uoy epos pt. Bithyniaka (Bi9uvtoKd), o Boiosie (Botc), ktry przynajmniej w dwch ksigach stworzy poemat opo wiadajcy o pochodzeniu ptakw i przemianie w nich ludzi (Dcvi9oYovta, Ornithogonia), czy o pewnym Faistosie (Oalaioc), autorze poematu zatytuowanego Lakedaimonika (AaKE&aiuovixd) lub Makedonika (MaKe5ovucd), oraz o wczeniej ju wspo mnianym Teodorosie (06wooc;), ktry napisa m.in. take obszerne Metamorfozy (MtTauoocpcaeic). List t mona by wyduy (np. o autorw rozmaitych epickich ktiseis, o swoisty katalog tytuw dzie mitologicznych, etnograficznych i tematycznie wyspecjalizowanych w ramach jakiej dziedziny wiedzy, czy te wzmiankujc rne utwory apokryficzne), ale taka wyliczanka byaby chyba zgoa niepotrzebnym w tym miejscu antykwarycznym balastem, ktry co najwyej potwierdzaby suszno ju wczeniej sformuowanej tezy o bujnym rozkwicie rnych odmian eposu hellenis tycznego. Natomiast osobno wspomnijmy tutaj o dwch epikach ydowskich, a mianowicie o F i 1 o n i e (<J>tAtuv) i T e o d o t o s i e (GE&OTOC). Z ich twrczoci zachowao si w sumie kilkadziesit heksametrw i s one dla nas jedynymi tekstami dokumentuj cymi istnienie w okresie hellenistycznym tego typu poezji, ktra, cho obleczona w greck szat sowno-stylistyczn, zwizana jest z dziejami, tradycj i religi ydow sk. Znajomo owych fragmentw zawdziczamy Aleksandrowi Polihistorowi, po chodzcemu z Miletu, ktry jako jeniec wzity do niewoli w czasie wojen z Mitrydatesem przyby do Rzymu i okoo poowy I wieku przed Chr., ju jako czowiek wol ny, zaj si twrczoci literack. M.in. uoy on dzieo zatytuowane O ydach (rfcoi Jovbaicov), ktre dla Rzymian miao by rdem wiadomoci na temat tego na rodu i kraju, ktry niedawno sta si czci Imperium Romanum. Pniej korzysta z dziea Aleksandra Euzebiusz, i to gwnie w jego Praeparatio evangelica przechowane
1

Aczkolwiek, jak syszymy to np. w odniesieniu do twrczoci Hezjoda, nawet teksty epickie by way w staroytnoci utrwalane na innym ni papirus i pergamin materiale pimienniczym. Naley rw nie podkreli, i zdarza si, e tylko dziki inskrypcyjnemu przekazowi posiadamy dzi tekst jakiego poetyckiego dziea (tak jest np, w przypadku Isyllosa i Marcellusa). Zob. Sylloge3, nr 699. W innej inskrypcji {ibidem, nr 728, 25) jako ETCL>V TTOinjcu wymienieni s niejaki Diofanes, syn Diodora, Krateros, syn Antypatra (?) i Onesimos, syn Omesimosa (?), o ktrych skdind nic nie wiemy. Czytamy te np. o pochodzcym z Chios Amfilosie, synu Kallistrata {ibidem, nr 447; por. IG XII 572) oraz Kleandrosie z Kolofonu, synu Apollofanesa, ktremu w Delfach przyznano okrelone przywileje {ibidem, nr 448). ,<w Jeli chodzi o hellenistyczne konkursy z udziaem poetw epickich, zob. artyku M.R. Pallone, UEpica Agonale in Eta Ellenistica, Orpheus, Rivista di Umanita Classica e Christiana, N.S. V, 1984, fasc. 1, s. 156-166, w ktrym autorka omawia konkretne wiadectwa inskrypcyjne zwizane z tym za gadnieniem.
108

107

"' Szczegowsze informacje znale mona w opracowaniu Susemihla (zwaszcza rozdzia X, passim, i rozdzia XIV, passim) oraz Christa-Schmida-Stahlina (II, 1, 430-433 i 508); por. Sinko (11/1, zwaszcza rozdzia XIII i XIV, passim).

292

293

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

zostay cytaty z obu tych ydowskich epikw (zob. SH, nr 681-688, fragmenty i wiadectwa odnoszce si do Filona, i nr 757-764, heksametry Teodotosa). O Filonie 1 " nie moemy powiedzie nic pewnego ponad to, e by on autorem poematu pt. 0 Jerozolimie (Fltoi (ta) 'koocrAuua lub ilQi'lQoaoAuuwv), raczej w czterech anieli w czternastu ksigach. Zachowane z niego sze fragmentw daje nam bardzo skrom ne wyobraenie o tym dziele, a na dodatek nie s one atwe w lekturze. Pojawiaj si w nich imiona Abrahama, Izaaka, Jakuba i Jzefa, ktry tumaczy sny wadcy na egipskim tronie", co pozwala snu domysy na temat opowiadanych w eposie wyda rze. Styl poety mona by nazwa barokowym, poniewa cechuje go stosunkowo du a liczba, i to wymylnych, przymiotnikw. Bez wtpienia zarwno twrczo Apolloniosa z Rodos, jak i Rianosa wywara na Filona pewien wpyw. Mona domyla si, e epos powsta w Aleksandrii, ale jego autor przynajmniej przez czas jaki musia mieszka w Palestynie. Datujemy Filona na okres midzy kocem III i pocztkiem I wieku przed Chr.112 Rwnie o Teodotosie nie wiemy nic pewnego, a nawet waci we brzmienie tytuu jego eposu, cytowanego jako dzieo O ydach (Ileoi louaiuw, Peri Ioudaion), stoi pod znakiem zapytania. Niektrzy badacze uwaaj poet za Sa marytanina, inni sprzeciwiaj si takiej hipotezie, i kwestia ta wydaje si jeszcze otwar ta. N. Walter przypuszcza, e Teodotos mg by gorcym zwolennikiem ekspansyj nej i religijej polityki Jana Hyrkanosa I (135-104 przed Chr.)" 113 i skonny jest na ten mniej wicej okres wyznaczy albo czas powstania poematu, albo znale w nim punkt odniesienia dla datowania ycia poety. Z jego dziea zachowao si cznie 47 heksametrw, ktre pokazuj, e Teodotos by pilnym uczniem" Homera, adaptujc wiele homeryckich fraz dla potrzeb wasnego poematu. O ile moemy przypuszcza, jego tre wizaa si z dziejami miasta Sychem (a wic sam utwr prawdopodobnie nalea do gatunku hellenistycznych tzw. Stddteepe), w ktre wplecione zostay du sze opowieci o Jakubie i jego synach. Zdaniem znawcw opowie Teodotosa nie w kadym szczegle wierna jest wersji wydarze znanej nam z Biblii (por. Gen. 34); w pewnym sensie moe to wiadczy o jego twrczej oryginalnoci. Podobnie jak Filon, tak i Teodotos uoy swj poemat zapewne w Aleksandrii. Aby dopeni naszkicowany do tej pory wizerunek eposu hellenistycznego, trzeba teraz wspomnie o jednym z najlepszych w ogle greckim poemacie, jakim bez wt111 Raczej naley odrni tego Filona od Filona tzw. Starszego, historyka ydowskiego, o ktrym wspomina Jzef Flawiusz (Ap, I 218) i Klemens Aleksandryjski {Strom. 1 141,3). 112 Zob. N. Walter, Fragmente judisch-hellenistischer Epik: Philon, Theodotos, [w:] Jiidiscbe Schrifien aus hellenistisch-romischer Zeit, Bd. IV, Poetische Schriften, hrsg. von W.G. Kiimmel [i inni], 1983, s. 144. Rozdzia ten (s. 137-171) jest syntetycznym opracowaniem naszej wspczesnej wiedzy na temat twrczoci obu epikw (tame zestawiona jest literatura przedmiotu). 113 Ibidem, s. 160 (por. przyp. wyej).

pienia pozostaje Wojna abio-mysia (BaToaxouuouc<xia> Batrachomyomachia), ktra jest wspania parodi eposu bohaterskiego, zwaszcza Homerowej Iliady, i przez pewien czas uchodzia nawet za dzieo samego arcypoety, za paignion uoone przeze w modzieczym jeszcze wieku. Charakterystyczny dla takich pogldw by sd Stacjusza (I wiek po Chr.), ktry zestawiajc w jednym zdaniu przypisywany Wergiliuszowi artobliwy poemat Culex (Komar) z Batrachomyomachi, stwierdza, e wy bitni poeci zwykli byli poprzedza swe powane dziea twrczoci o lejszym charak terze, pisan swobodniejszym pirem. w niewielki rozmiarami utwr heroikomiczny (niecae 300 heksametrw), powstay najprawdopodobniej nie wczeniej ni na pocztku I wieku przed Chr." 4 , przekazany jest w ponad stu rkopisach, co stanowi wiarygodne wiadectwo rzeczywistej jego popularnoci, ktr zreszt nadal si cieszy. Wystarczy wspomnie, e do koca ubiegego wieku doliczy si mona ponad 30 wyda poematu {editio princeps z aciskim przekadem autorstwa C. Marsuppiniego ukazaa si zapewne ju w 1474 r.), e by on tekstem przez stulecia czytywanym w szkole i e, jak lapidarnie stwierdzi to jeden z jego wydawcw, istnieje cay legion" przekadw Batrachomyomachii na jzyki nowoytne115. Tematem poematu jest za city bj", jaki rozgorza midzy abami i myszami, ktre zapragny pomci mier swego krewniaka. Wojna w tym zwierzcym mikrowiatku trwaa tylko jeden dzie, ale opisana zostaa przez poet tak, jakby malowa on zapasy istnych herosw. W ka dym niemal wierszu utworu natrafiamy na jak aluzj do eposu Homerowego, na bezporednie nawizania albo cytaty typowych homeryckich formuek, na groteskowo tu brzmice epitety, na komicznie przerobione tzw. typowe epickie sceny i zabawnie wykorzystane elementy niegdysiejszej heroiczno-mitologicznej rzeczywistoci". Gdy zatem np. w wierszu 250 czytamy o tym, jak to: Wnet Nadmigb zrani arochleb w stopy koniuszek, to niemal odruchowo przypomina nam si pita Achillesa, a przy lekturze mowy Ate ny, ktra ostrzega bogw przed bezporednim udziaem w walce (w. 194): Aby ostrym pociskiem zraniony ktry nie zosta,
Zob. H. Wike, Untersuchungen zur Batrachomyomackie, Meisenheim am Glan 1978, s. 63 (w monografii tej znale mona obfit bibliografi). 115 Rwnie w Polsce doczeka si poemat kilku przekadw. Pierwszy, pira Jana Zaborowskiego, ukaza si w 1568 r., a pniej tumaczyli to dzieko J.I. Przybylski (1789 r.), B. Kiciski (1813 r.), R. Palmstein (1883 r., przedruk w 1932 r.) oraz I. Wieniewski (1929 r. i r. 1968 2 Londyn). Dwuj zyczne wydanie poematu stosunkowo niedawno przygotowa W. Appel, zob. [Homeri] Batrachomy omachi, czyli Wojna Zabiomysia, Toru 1993.
1,4

294

295

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

momentalnie wychwytujemy aluzj do synnej aristei Diomedesa z V ksigi Iliady, podczas ktrej heros rani w boju Afrodyt, a nawet samego Aresa. Kiedy widzimy, jak to mysie i abie zastpy przywdziewaj bojowe rynsztunki, przychodz nam na myl opisywane przez Homera trojaskie i achajskie hufce. Dworny za, homerycki sposb przedstawiania si sobie zwierzcych bohaterw, styl mw, w jakim si do sie bie zwracaj, a take sceny rozgrywajce si na Olimpie, wywouj na twarzy i wsp czesnego czytelnika szczery umiech. Na najwysze uznanie zasuguje rwnie nie skrpowana fantazja poety w tworzeniu charakterystycznych i mieszcych zarazem imion mysich i abich postaci. Mona szczerze aowa, e nigdy nie poznamy imienia twrcy owego znakomitego artu literackiego, ktry na gruncie naszego pimiennictwa zaowocowa powstaniem m.in. heroikomicznych poematw biskupa I. Krasickiego. Dzieje eposu hellenistycznego przedstawiaj si nam zatem jako rodzaj wielobarw nej mozaiki, ktrej tylko niektre elementy ju to w caoci, ju to w formie przypad kowo ocalaych okruchw dotary do naszych czasw. Obok dzie nowatorskich, kt re niczym dobre wino w miar upywu czasu nabieray jeszcze wartoci, z pewnoci tworzone byy w owej epoce rwnie poematy mniej oryginalne, nawizujce w stylu do poezji cyklicznej, wywoujc zreszt gwatowny sprzeciw Kallimacha i twrcw wiernych jego estetyce literackiej. Mona chyba zaryzykowa twierdzenie, e obok epigramu to wanie poezja o charakterze epickim, tworzona nie tylko w formie epylliw, wyznaczaa najpopularniejszy nurt w poezji tamtego czasu, i to mimo rozmai tych literackich nowoci, takich jak sielanka, mim i tzw. technopaignia. Renesans epo su hellenistycznego wyraa si nie tylko w nowej jakoci artystycznej tworzonych po ematw, ale take w bogatym ich zrnicowaniu tematycznym i rodzajowym. Obo wizujca literatw uczono zaowocowaa porednio bujnym rozkwitem epiki dy daktycznej, a antykwaryczne zainteresowania poszczeglnych twrcw coraz swobod niej znajdoway dla nich heksametryczn opraw. Coraz wiksz rol, take w yciu poetw epickich, odgrywa poczo zjawisko mecenatu, prywatnego lub zinstytucjo nalizowanego. Obok utworw przeznaczonych dla szerszej publicznoci, prezentowa nych na przykad podczas rozmaitych poetyckich agonw, powstawaa poezja ksi kowa" o bardziej wyrafinowanym, a nawet przerafinowanym smaku, ktrym delek towali si wybracy Muz. Literacki dyskurs prowadzony nie wprost, ale za pomoc subtelnych aluzji, zrcznie wplatane cytaty i programowo twrcze naladownictwo stanowiy o nowym obliczu eposu, wprowadzajc w jego sdziwe arterie przypyw nowych sokw. Okazay si one na tyle oywcze, i jeszcze dugo mogy si nimi kar mi dziesitki pniejszych twrcw epickich.

III. MIMESIS I KAINOTES: RZYMSKI OKRES GRECKIEJ EPIKI Epos mitologiczny (poeci rni, Kwintus ze Smyrny, Trifiodor, Nonnos z Panopolis, Musaios, orfickie Argonautika, Kolluthos), epos historyczny, epos dydaktyczny (Manethon, Dionysios Periegeta, Oppianowie, pseudo-orfickie Lithica), epos chrzecijaski (Oracula Sibyllina, Dorotheos, Nonnos, Apollinaris i Eudokia). Jest rzecz charakterystyczn, e kryzys, jaki dotkn Imperium Romanum w III stuleciu po Chr., nie zaznaczy si jak szczegln cezur w dziejach greckiej poezji epickiej. Dlatego przy omawianiu ponad 500 lat trwajcego rzymskiego okresu grec kiej epiki najwygodniej bdzie jako nadrzdne przyj kryterium genologiczne, nato miast kryterium chronologicznemu w miar monoci podporzdkowa kolejno prezentowania rodzajowo podobnych dzie epickich i zwizanych z nimi twrcw. Ju na wstpie naley podkreli, e w rzymski rozdzia dziejw greckiego eposu przemawia do nas wiksz liczb zachowanych poematw anieli rozmaite ta epe z wczeniejszych epok literatury greckiej razem wzite. Na uwag zasuguje take ro dzajowa poikilia owej poezji, a obok znanych nam ju wczeniej gatunkw eposu po jawia si w tym okresie nowa jego odmiana, jak jest epika chrzecijaska. Ponadto daktyliczny heksametr suy w tym okresie nie tylko uprawianiu epiki, ale czsto po sugiwano si nim przy tworzeniu rozmaitych enkomiw, epitalamiw, poezji hymnicznej, ekfrastycznej i bukolicznej, a take epickiej parodii116. Warto rwnie zwrci uwag na to, e w ostatnich latach daje si zauway pewien przeom w badaniach nad poezj tej epoki, polegajcy gwnie na jej dowartociowaniu w stosunku do uprzywilejowanej dotychczas pozycji pimiennictwa prozaicznego117, z pewnoci dominujcego w tym okresie, ale chyba nazbyt wielkim cieniem przesaniajcego poe tycki dorobek wczesnych literatw118. Zrozumiaym, cho po czci sztucznym za-

n( ' Waciwie nic si z niej nie zachowao, a jej istnienie potwierdzaj bardzo nieliczne wiadectwa i jeszcze mniej liczne fragmenty (zob. Brandt, IX Anonymus poeta Galeni fere aequalis, s. 108 n.). 117 Zob. J.-L. Charlet, s. 495-564, passim. Szczeglnie wiele za dla lepszego poznania poezji epickiej doby cesarstwa zrobili R. Keydell (zob. np. Kleine Schriften zur bellenistischen und spdtgriechischen Dichtung, Lipzig .1982, passim), oraz F. Vian i E. Livrea w swoich rozlicznych publikacjach, ktrych nie spo sb tutaj wymieni. ,ls Swoistym przykadem tej tendencji moe by zwracanie si obecnie rwnie ku obszarom poetyckej twrczoci tych autorw, ktrzy swoje miejsce w dziejach literatury zajli gwnie dziki pisarstwu prozaicznemu, twrczoci poetyck za parali si zgoa okazjonalnie. Exempli gratia mona wspomnie o pracach E.L. Bowie, Greek Sophists and Greek Poetry in tbe Second Sophistic, [w:] ANRW, Tl. II: Prinzipat, Bd. 33 Sprache und Literatur, 1. Teilband, BerlinNew York 1989, s. 209-258, oraz Greek Po etry in the Antonin Age, w: Antonin Literatur, ed. by D.A. Russell, Oxford 1990, s. 53-90. Na temat pniejszej poezji w ogle, zob E.L. Bowie, Poetry and Poets in Asia and Achaia, [w:] The Greek Re-

296

297

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

biegiem jest nadto zachowywanie tradycyjnego podziau literatury antycznej okresu cesarstwa na literatur greck i acisk, jako e kryterium jzykowe w pewnym sensie traci wwczas na znaczeniu wobec oglnego charakteru tej literatury, zapisywanej, co prawda, w rnych jzykach, ale majcych wsplny krg odbiorcw i uniwersalne punkty odniesienia w skali caego imperium. Pochodzcy z rnych jego obszarw poeci epiccy wszdzie mog czu si u siebie", poniewa nadal istnia podobny sys tem edukacji i funkcjonowa podobny idea wyksztacenia, w zwizku z czym poeci, tak jak retorzy owej doby, mogli swobodnie przemieszcza si z miejsca na miejsce w poszukiwaniu mecenatu lub innego rda staego utrzymania, nierzadko za gwoli rapsodycznego popisu przed coraz to now publicznoci119. Dopiero po politycznym upadku Rzymu i na skutek fundamentalnych kontrowersji religijnych rnice dzielce grecki wschd i aciski zachd utrwalay si coraz bardziej. Przykad Claudiusa Claudianusa, ktry z rwn atwoci oddawa si twrczoci, take epickiej, w jzyku greckim i aciskim, pokazuje, e jzyk literackiego przekazu moe by kwesti okre lonego wyboru i okrelonej sytuacji, natomiast w wiecie idei ma raczej wtrne zna czenie wobec potencjalnej moliwoci dwujzycznej komunikacji. Omawianie rzymskiego okresu epiki greckiej zacz wypada od eposu mitologicz nego, najobficiej z tego czasu zachowanego i pod wzgldem artystycznym niewtpli wie najbardziej zrnicowanego. Obok bowiem dzie o mniej lub bardziej tradycyj nym charakterze, bezporednio, acz w rny sposb, nawizujcych do twrczoci Homera i Apolloniosa, spotkamy si wwczas take z takimi poematami, ktrych au torzy staraj si wyj poza konwencj wtrnej epickiej mimesis i na paszczynie lite rackiej aemulatio podejmuj prb stworzenia takich utworw, ktre pod wzgldem zamysu artystycznego i stylistycznej oryginalnoci mogyby by porwnywane z twr czoci dawniejszych mistrzw. Uderzajce s ju same rozmiary poszczeglnych dzie, poniewa jedne z nich, jakby sam ich objtoci, nawizuj do schedy po Homerze, inne natomiast odwouj si pod tym wzgldem do tradycji hellenistycznego epyllion. Niestety bardzo wiele powstaych w tej epoce poematw zagino bez reszty lub przemawia do nas jedynie poprzez mniej lub bardziej obficie zachowane ich fragmen ty120. O zapotrzebowaniu na poezj mitologiczn (i o swoistej popularnoci tego typu twrczoci poetyckiej) porednio wiadczy mog tytuy (i rozmiary) takich dzi zagi-

nionych dzie, jak MeTauoocpcaEic {Metamorfoseis, czyli Przemiany) Nestora z Larandy121 lub uoone a w 60(!) ksigach TiowiKa 9oyautat {Heroikai theogamiai, tj. poemat traktujcy o zamierzchych, rozmaitych boskich zalubinach), dzieo jego sy na, Peisandrosa (I poowa III wieku po Chr., zob. Heitsch, s. 6), ktre staway si kompendiami wiedzy mitologicznej i uzupeniay prozaiczne streszczenia z dziea Apollodora z Aten. Wiemy te np. o rnych Gigantiadach (Skopelianos, Claudius Claudianus, Dionysios, zob. Heitsch XIX, 15-26), o utworach podejmujcych mity zwizane z Dionizosem (Soterichos, Dionysios, zob. Heitsch 1X1, 1-14122), o Tebaidzie Menelaosa z Aigai, oraz o wielu innych poematach, ktrych autorzy podejmo wali rne tematy mitologiczne123. Z koniecznoci ograniczy si jednak musimy do osobnej wzmianki jedynie o szeciu zachowanych tego typu dzieach, list za autorw otwiera K w i n t u s (KOLVTOC) ze S m y r n y , twrca poematu w 14 ksigach, zaty tuowanego Ta ue' "OUT]QOV, sc. enn {Ta meth' Homeron, sc. epe, ac. Posthomerica),

czyli Pieni

pohomeryckie.

O yciu Kwintusa nic konkretnego nie wiemy. W 12 ksidze Posthomerica (w. 306-313) czytamy, e Muzy natchny poet, gdy pasa przesawne trzody na rwninach Smyrny [...]", gdzie w ogrodzie Eleuteriosa" znajduje si witynia Ar temidy". Hezjodejska inspiracja tego wyznania jest oczywista, ale we wzmiance o pa saniu trzody kryje si zapewne aluzja do pedagogicznej dziaalnoci poety. Od nie dawna, dziki publikacji pewnego papirusu, moemy by pewni, e Kwintus y nie pniej ni schyek III wieku po Chr., zapewne w poowie tego stulecia124. Jego Pieni pohomeryckie opowiadaj o tych wydarzeniach, jakie nie zostay przedstawione w poe matach Homera, a wic wypeniaj ow treciow luk, jaka zaistniaa midzy zako czeniem Iliady, a pocztkiem Odyssei. Wzorujc si stylistycznie na arcypoecie, opo wiada tedy Kwintus o przybyciu Pentesilei, o jej mierci z rki Achillesa, o udziale w wojnie Memnona, jego mierci i mierci Antylocha, o tym, jak zgin najdzielniej szy z Achajw, o wspaniaych igrzyskach urzdzonych na cze syna Peleusa, o sporze

naissance in the Roman Empire, BICS Suppl. 55, 1989, s. 198-205 (zwiza informacja o poezji epickiej tame, s. 204-205). 115 Zob. klasyczny ju dzi artyku, powiecony i temu zagadnieniu, pira A. Camerona, Wandering Poets: A Literary Movement in Byzantine Egypt, Historia XIV, 1965, 1, s. 470-509. 120 Najwygodniej znale je mona w wydaniu E. Heitscha, Die griechischen Dichterfragmente der romischen Kaiserzeit, Gttingen 1961 (Band II, Gttingen 1964).

121 By on take autorem szczeglnej Iliady ('IAiac AELTtoypauuaToc, llias leipogrammatos), w ktrej w kadej z ksig konsekwentnie opuszczana bya jaka litera (trudno to sobie wyobrazi, ale syszymy, e tego typu igraszki literackie uprawiane byy i przez innych twrcw; np. Filostratos mia napisa list, w ktrym z rozmysem zrezygnowa z delty). 122 p ra g 111C nty poematw Dionysiosa wyda E. Livrea, zob. Dionysii Bassaricon et Gigantiadis frag mentu. Cum prolegomenis, Italica versione et indicibus edidit H.L., Roma 1973. 123 W czasach Augusta tworzy np. Nikanor z Hierapolis, ktry nazywany by veoc "0|.ir)c>oc, tj. nowym Homerem". By on autorem poematu kontynuujcego Homerow Iliad ("IAiac rj \XE&' "Op.noov); zob. R. Merkelbach, ZPE 33, 1979, s. 178. 124 Zob. W. Appel, Mimesis i kainotes. Kwestia oryginalnoci literackiej Kwintusa ze Smyrny na przy kadzie IV'pieniPosthomerica", Toru 1993, s. 19.

298

299

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

o zbroj Pelidy, o szale i samobjstwie Ajasa, o przybyciu pod Troj potomka Hera klesa, Eurypylosa, ktry wzmocni trojaskie szyki, i o przybyciu pod Ilion syna Achillesa, Neoptolemosa, ktrego ze Skyros sprowadzili Odyseusz wraz z Diomedesem (ks. I-VI). Jak wiadomo, grd Priama nie mg by jednak zdobyty bez udziau w walce Filokteta, ktry cierpia pozostawiony przez towarzyszy na Lemnos. Opowia da wic Kwintus i o tym, jak Odyseusz wraz z Diomedesem udali si w drog, by sprowadzi znakomitego ucznika. Po jego przybyciu pod Troj Podaleirios uleczy bohatera, ktry w walce dwukrotnie swymi strzaami zrani Parysa. Kiedy Oinone odmwia synowi Priama pomocy, umar on na stokach Idy, a jego bya kochanka rzucia si w pomienie trawice pogrzebowy stos (ks. X). Walki pod murami Troi to czyy si ze zmiennym szczciem i dopiero podczas kolejnego zebrania Danaw Kalchas wyjani, e grd Priama zdoby mona tylko podstpem. Podsun go Ody seusz. Po zbudowaniu przez Epeiosa drewnianego konia, po ukryciu si w nim boha terw i po udawanym odwrocie reszty wojsk achajskich Trojanie radonie wylegli na brzeg. Znaleli wwczas Sinona, ktrego poddali okrutnym torturom, i mimo ostrzee Laokoona i Kassandry dali wiar jego zeznaniom. Noc, kiedy Trojanie witowali rzekomy odwrt Grekw, Sinon da znak ukrytym w koniu bohaterom. Powrciy te okrty achajskie i w miecie rozpocza si istna rze. Zgin Priam i modziutki Astyanaks, syn Hektora. Tylko interwencja Kalchasa uchronia przed mierci Eneasza. Andromacha i Kassandra stay si brankami, a Polyksene zostaa przez Neoptolemosa zoona w ofierze na grobie ojca. Po dugiej wojnie Grecy mogli wreszcie odpyn spod ruin Ilionu. W czasie morskiej nawanicy za spraw Ateny zgin Ajas, a wielu innych bohaterw utono w odmtach na skutek podstpu Naupliosa, ktiy mci si za mier swego syna, Palamedesa. Tylko nieliczni Achajowie, jacy ocaleli po tej strasznej nocy, udali si w dalsz drog, dokd prowadzi ich bg125. Tymi sowami skoczy poeta swoje Pienipohomeryckie, a cig dalszy owych zda rze zna (i zna) przecie kady czytelnik Odysei. Mona wic powiedzie, e Kwintus w peni zasuguje na miano ostatniego antycznego homerydy", i to nie tylko dlatego,

e podejmuje typowo homerycki" temat i opracowuje go na sposb wanie homerycki" (obliczono, e jego sownictwo w circa 80% skada si ze sownictwa Home rowego126)- Znajdziemy tu bowiem take typowe elementy poetyki epickiej, motywy i sceny wpisane od wiekw w tradycj eposu bohaterskiego, ponadto za znane nam z Homera formuki, nierzadko jednak poetycko przetworzone. Jest bowiem poeta bardzo pilnym uczniem i naladowc Homera, ale jednoczenie stara si w Home rowy wzr na rne sposoby modyfikowa i zaznaczy swoj opozycj w owym nala downictwie. Szczegowe rnice daj si uchwyci statystycznie; inna jest, na przy kad, czstotliwo wystpujcych u obu poetw epitetw i rnie bywaj owe epitety przez nich stosowane, inne s proporcje mw w stosunku do caoci dziea, inny jest take udzia w nich porwna, u obu odmiennie wyglda stosowanie tzw. zapowiedzi zdarze przyszych, a nawet w charakterystyce wsplnych obu eposom bohaterw do strzec mona wyrane rnice. W szczegach odmienny jest te, co oczywiste, epicki aparat bogw i sfera wyobrae o wiecie. Kompozycja poematu Kwintusa ma cha rakter epizodyczny, co jednak wcale nie oznacza, e zestawione razem poszczeglne ksigi nie tworz w miar spjnej caoci. Tworzywo literackie czerpa poeta zapewne z rozmaitych kompendiw mitologicznych, a take z lektury dawniejszych dzie po etyckich opartych na kanwie trojaskiego mitu (kwestia wykorzystywania przeze rde aciskich jest przedmiotem filologicznych kontrowersji). Oglnie mona powiedzie, e heksametry Kwintusa pozbawione s owego wdzi ku, jaki tchnie z wierszy Homera, i brak im tej siy poetyckiego wyrazu, jaka cechuje ich Homerowe brzmienie. Nie dostaje te poecie skrzydlatych sw" (dosownie i w przenoni) i bywa schematyczny, a nawet monotonny, ale z pewnoci nie zasu guje a na tak skrajn i krzywdzc go opini, jak wystawi mu jeden z filologw, stwierdzajc, e w przypadku Pieni pohomeryckich mamy do czynienia z a kind of Homeric cento on a vast scal"127. Z takim pogldem z pewnoci nie zgodziliby si take wspczeni Kwintusa, a zapewne i nieco modszy ode Trifiodor, w ktrego dzieku znajdziemy przecie bezporednie nawizania do Kwintusa, oraz kilku innych pniejszych poetw, ktrzy do Pieni Smyrneczyka tak czy inaczej nieraz si literac ko odwoywali.

Swego czasu ukaza si polski przekad" poematu, pira J.I. Przybylskiego, pt. Dopenienia Ilijady Kwintowskie Ku Czci Bochatyrw Rozburzycielw Ilijonu W piewach Czternastu. By to III tom z rozmachem pomylanej edycji przekadw starogreckiego eposu, swoicie zatytuowanej jako Pamitka Dziejw Bochatyrskich Z Wieku Grayskotroskiego W piewach Homera i Kwinta Wedug Pierwotworw Greckich Sowianom Dochowana, Krakw 1815. Oprcz Homera i Kwintusa zamieci J.I. Przybylski w Pamitce Dziejw [...], w tomie VI i VII {Klucz Starowiatniczy do szeciudziesit dwu pieww Homera i Kwinta w rubrykach caego abecada), Krakw 1816, take wasny przekad poematw: Trifiodora, Kolluthosa i Pseudo-Homerowej Batrachomyomachii oraz Listu do Pizonw Horacego. Na temat recepcji w Polsce eposu Kwintusa, zob. W. Appel, A propos de la reception de Qiiintus de Smyrne, AC 56, 1987, s. 252-256. Na temat Kwintusa i jego twrczoci zob. take W. Appel, Mimesis i kainotes..., passim.

125

w procent nie oddaje jednak rzeczywistej zalenoci jzykowej Kwintusa od Homera, albowiem nie informuje o Kwintusowej oppositio in imitando. Por. take W. Appel, Die homerischen hapax legomena in den Posthomerica des Chiintus Smymaeus, Toru 1994, passim. 127 Zob. CHCL, s. 715. Najlepszym wydaniem poematu pozostaje francuska jego edycja, przy gotowana przez F. Vian (zob. Quintus de Smyrne, La Suit dHomere. Texte etabli et traduit par F. Vian, t. I-III, Paris 1963-1969).

126

300

301

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

A sta si poemat T r i f i o d o r a (Toicpi&coooc), noszcy tytu Zburzenie I li o nu (lAiou aAwcuc, Iliou halosis) zaiste kluczowym utworem dla okrelenia chro nologii przynajmniej czci pnoantycznych poetw epickich, a to za spraw papiru su z Oxyrhynchos nr 2946, ktry zawiera fragment (w. 391-402) tego dzieka, a ktry z paleograficznego punktu widzenia przez specjalistw datowany jest na okres pomi dzy kocem II i pocztkiem IV stulecia po Chr. Stanowi to prawdziw rewolucj w naszym uprzednim datowaniu owej pnej poezji128 i oznacza zarazem, e to nie Trifiodor chodzi do szkoy" Nonnosa, ale e odwrotnie, tj. i Nonnos mg uczszcza do szkoy" Trifiodora129. Pochodzi w gramatyk i poeta zapewne z Panopolis (bogini Trifis tam wanie bya obiektem kultu), miejscowoci lecej w Gr nym Egipcie, ktry w okresie cesarstwa by ojczyzn kilku innych epikw (Nonnos, Kyros, Pamprepios). Zapewne na wzr Nestora z Larandy (co wyznaczaoby czasy Septimiusza Sewera jako terrninus post quem) uoy on Odysej z opuszczonymi litera mi (OSuaaeia Aei7TOYQa(-i|-iaToc, Odysseia leipogrammatos), a take kilka innych utwo rw (m.in. Marathoniaka oraz jaki epos o Hippodamii), z ktrych nic si nie zacho wao. Natomiast dobre wyobraenie o talencie Trifiodora daje 691 heksametrw, w jakich opowiedzia o Zdobycia Ilionu. W tym krtkim poemacie, waciwie epyllionie, przedstawione zostay ostatnie dni zmaga Grekw z Trojanami, gwnie za te wydarzenia, jakie wi si z budow konia trojaskiego i jego wprowadzeniem do Ilionu, poprzedzone przybyciem Neoptolemosa i porwaniem Palladionu, a zakoczone rzezi w miecie najznakomitszych jego obrocw, a take wielu anonimowych jego mieszkacw, ocaleniem Eneasza i Antenorydw, ofiarowaniem Polyksene, a wreszcie odbiciem achajskich okrtw od wybrzey Troady. Mona zatem powiedzie, e Tri fiodor w swym poemacie odwoywa si zarwno do tradycji eposu Homerowego, jak i eposu hellenistycznego, zwaszcza za do tej jego odmiany, o ktr upomina si Kallimach. W bardzo zwizej bowiem formie udao mu si zawrze najbardziej charakte rystyczne elementy sztuki epickiej, a wic prooimion, katalogi, kunsztowne ekfrasis, aparat bogw, porwnania, przepowiednie, aristeie poszczeglnych bohaterw, mowy i rozmowy, narady, ofiary, sceny pogrzebowe, nastajce dni i nocne ciemnoci, a take cay splot aluzji do przeszych i przyszych zdarze, wykraczajcych poza ramy opisy wanych wydarze. Cho specyficzny poemat Trifiodora bywa przez nowoytnych fi lologw nie najwyej oceniany, to jednak w ostatnim zwaszcza wierwieczu spotyka si on z coraz wikszym uznaniem dla jego oryginalnoci, take stylistyczno-leksy-

kalnej, i coraz czciej wskazuje si na jego istotny wpyw na ewolucj pniejszego eposu. W pewnym sensie zaj Trifiodor w dziejach pnoantycznej epopei podobnie eksponowane miejsce, jakie jeszcze do niedawna najzupeniej niepodzielnie zajmowa Nonnos, pochodzcy rwnie z Egiptu. N o n n o s (Nwoc) jest dla nas twrc zgoa niezwykym, o ktrym jednak nie wiele wicej moemy powiedzie ponad to, co (by moe on sam, ale raczej podszy wajcy si pod niego twrca) napisa o nim autor anonimowego epigramu nagrob nego z IX ksigi (nr 198) Antologii Palatyskiej: Jestem Nonnosem, polis za Pana jest moj ojczyzn, W Farie dwicznym orem zem plemi Gigantw. Polis Pana, to oczywicie Panopolis, a Farie oznacza Aleksandri, w ktrej stworzy Nonnos najobszerniejsz ze wszystkich zachowanych do naszych czasw, antyczn epopej w 48 ksigach pt. AiovixriaKd {Dionysiaka, tj. Opowieci dionizyjskie, 21 382 wierszy!), w dwiczny or", ktrym tak jak Dionizos Gigantw zmg poeta nadzwyczaj szeroko zakrojony temat pieni powiconych Dionizosowi. Aczkolwiek dokadna chronologia ywotu Nonnosa umyka naszemu poznaniu, moemy przyj za pewnik, e Opowieci dionizyjskie napisa po 397 r., a przed cza sami Agatiasa Scholastikosa (530-580), najprawdopodobniej za midzy 431 i 476 r. po Chr.130 W zwizku z tym, e jest on (zapewne) rwnie autorem Parafrazy Ewan gelii w. Jana (o ktrej bdzie jeszcze mowa), filologowie staraj si znale odpowied na pytanie, czy Nonnos, tworzc Dionysiaka, by jeszcze poganinem, czy moe ju chrzecijaninem. Trudno byoby tutaj streszcza rozgorza na ten temat dyskusj131; by moe najsuszniej bdzie zaj w tej kwestii stanowisko kompromisowe, zakada jc, e Nonnos pojmowa kultur pogask i chrzecijastwo nie jako wykluczajce si, ale uzupeniajce si systemy, a jego ca twrczo mona by potraktowa jako ich syntez wynikajc z wiary w jedn najwysz bosk istot132. Opowieci dionizyjskie maj do wyran struktur, aczkolwiek ustalenie szczeg owych ram kompozycyjnych poematu wzbudza wrd filologw pewne kontrower sje. Wydaje si, e cao podzieli mona na cztery zasadnicze czci. W pierwszej z nich, ks. I-VI, opowiedziane zostay wydarzenia poprzedzajce narodziny Dionizosa,

Zob. E. Livrea, Per ima nuova edizione critica di Trifiodora, RFIC 104, 1976, s. 444. Wyda on pniej tekst poematu w Bibliotheca Teubneriana (Triphiodorus, liii excidium, Lipsiae 1982). 129 Zob. U. Dubielzig, Tpi(pioba>pov 'IAiov aAdJoic. Triphiodor: Die Einnahme Iliom, Ausgabe mit Einflihrung, Ubersetzung und kritisch-exegetischen Noten, Tiibingen 1996, s. 9.

128

Zob. ks. H. Wojtowicz, Studia nad Nonnosem, Lublin 1980, s. 23. Jest to jedyne w jzyku pol skim tak obszerne opracowanie (316 stron) powicone poecie i jego bogatej twrczoci; tame znale mona podstawow literatur przedmiotu. Zob. take T. Sinko, III/2, s. 254-265. 131 Referuje j H. Wojtowicz, op. cit., s. 18-22. 132 Zob. S. Fornaro, DNP, Bd. 8, 2000, s.v. Nonnos, szp. 997-998.

13(1

302

303

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

a wic porwanie Europy, historia przybycia Kadmosa do Hellady oraz zaoenia Teb, wesele Kadmosa z Harmoni, narodziny ich crek (Autonoe, Agaue, Ino i Semele), ich zampjs'cie, nastpnie za narodziny ich dzieci (Akteona, Penteusa, Learchosa i Melikertesa), z wplecion tu szersz dygresj na temat mierci Akteona (V, 190551). Zanim jednak zostanie przedstawiony zwizek Semele z Zeusem, opowiada po eta o losach Dzagreusa, tj. pierwszego Dionizosa, syna Kronidy i Persefone, o jego mierci i o potopie, jaki pniej nastpi (Deukalion). Cz drug poematu (ks. VIIXII) wypenia opowie o mioci Zeusa i Semele i dramatycznych okolicznociach, w jakich doszo do narodzin Dionizosa, dla ktrego Kronida sta si i ojcem, i matk", o dziecistwie Dionizosa i modzieczym okresie jego ycia, tragicznej przyjani z sa tyrem Ampelosem (opowiedziana przez Erosa historia Karposa i Kalamosa XI, 313-483, ma pocieszy Dionizosa), powstaniu winnej latoroli i wynalezieniu wina. Najobszerniejsza cz trzecia (ks. XIII-XL) opowiada o wyprawie Dionizosa do Indii i o walce boga z mieszkacami tej krainy i ich wadc, krlem Deriadesem. Wplecio ne zostay tutaj tradycyjne elementy poetyki eposu heroicznego, takie jak katalog bo haterw, narada bogw, walki nad rzek, przygotowanie zbroi, oszukanie Zeusa, theomachia, a take igrzyska pogrzebowe na cze zmarego Ofeltesa i mier Deriadesa, krla Indw. Swoist cezur w tej czci stanowi ks. XXV, ktra poprzedzona jest osobnym prooimion, inwokacj do Muz, i zapowiedzi, e poeta w opisie boskich zmaga pody ladem Homera, ale jednoczenie wspzawodniczy bdzie z daw niejszymi i nie tak dawnymi poetami (zob. XXV, 27). Okazuje si, e Nonnos szcze gowo przedstawi teraz wydarzenia z ostatniego roku wojny, ktra trwaa ju sze lat. W ostatniej czci eposu przedstawiony zosta triumfalny pochd Dionizosa, kt ry przez Tyr i Berytos pody do Grecji, ilustrowany wprowadzeniem jego kultu w Tebach (historia Penteusa), pobytem w Atenach w gocinie u Ikariosa i jego crki, Erigone, podr na Naksos i zalubinami z Ariadn, walk z Perseuszem w Argos, zwycistwem nad Gigantami w Tracji, ponownym pobytem we Frygii i narodzinami Iakchosa. Kocowym za akordem epopei jest apoteoza Dionizosa i przyjcie go do grona Olimpijczykw. Ju ten bardzo skrtowy przegld treci eposu pozwala zorientowa si, e Nonnos stara si w jednym poemacie ogarn cao mitu dionizyjskiego, przy czym nie zaw sze moemy wytropi konkretne rda, na ktrych si opiera (obficie korzysta z do robku nie tylko wczeniejszego pimiennictwa greckiego, ale siga te do rde aci skich, np. do Owidiusza), w niektrych za szczegach epopei domylamy si udziau jego wasnej inwencji i na tym polu133. By bowiem poeta bardzo oryginalnym twrNa temat rde, z jakich korzysta lub mg korzysta Nonnos, zob. H. Wojtowicz, op. cit., s. 34-74; cf. R. Keydell, RE, Bd. XVII 1, s.v. Nonnos, szp. 905-909, passim. R. Keydell jest take wy133

c, nowatorem w zakresie prawide metrycznych (heksametr nonniaski podporzd kowany jest cile okrelonym reguom, odmiennym od wczeniej stosowanych w epi ce), a take na paszczynie jzykowo-stylistycznej. Naczeln zasad poetyck, ktrej konsekwentnie hoduje, jest dla Nonnosa zapowiedziana ju w prooimion otwieraj cym cay utwr poikilia, czyli kunsztowna rnorodno", ktr uosabia Proteusz, rozmaite za metamorfozy s staym w Dionysiaka motywem. Sownictwo jest u niego bardzo wyszukane, obfitujce w nowotwory jzykowe, szczeglnie wyranie widoczne na przykadzie bardzo nieraz wymylnych epitetw (nb. epitety nonniaskie, podob nie jak homeryckie, s tematem osobnych filologicznych rozpraw), ktre pojawiaj si w poemacie w wielkiej obfitoci. Styl poety charakteryzuje congeries, czyli nagroma dzenie rnych rodkw poetyckiego wyrazu, wyraajce si rozmaitymi powtrze niami (nie tylko sw, ale take motyww i myli), aliteracjami, szeregiem anafor i epifor, antytez oraz ukadw chiastycznych. Czsto stosowanym przez poet rod kiem stylistycznym jest te oksymoron, aliteracja, rne gry sw, oparte take na etymologicznych skojarzeniach, dwikowe asonanse oraz rymy" wynikajce z po dobnie brzmicego zakoczenia wierszy lub ich powek. Trafnie okrela si styl Nonnosa mianem barokowego", a mniej yczliwie jako napuszony czy miejscami wrcz pretensjonalny, i trzeba przyzna, e bez pomocy fachowych opracowa (istnie je np. specjalny Lexicon zu den Dionysiaka) lektura poematu do atwych bynajmniej nie naley. Ale niezalenie od obranej przez poet maniery twrczej jego dzieo w pewnym sensie kumuluje ponad tysicletni tradycj greckiej poezji epickiej i Nonnos wiadom jest owego epickiego dziedzictwa. Daje temu wyraz w rozmaitych aluzjach lub bezporednich nawizaniach do dzie swoich poprzednikw. Epicka imitatio sprzga si u niego z programow oppositio in imitando, a poetycka aemulatio wyzwala twrcz varietas. Mona powiedzie, e mitologiczno-bohaterski epos, wpro wadzony do europejskiej literatuiy arcydzieami Homera, osign wraz z poematem Nonnosa drugi biegun. Koo si zatoczyo i starogrecka epika na zawsze zamkna si w jego wietnym okrgu, co oczywicie nie oznacza zarazem, i poezja epicka cakowi cie ju pniej zamilka. Wrcz odwrotnie, poetycka sztuka Nonnosa znalaza nala dowcw, ktrzy tworz tzw. szko Nonnosa. Jest to pojcie umowne, okrelajce tych poetw, ktrzy w swojej twrczoci w mniejszym lub wikszym stopniu prze strzegali zasad metryki nonniaskiej i pozostawali pod wpywem jego epickiej sztuki. Nalea do tego grona m.in. M u s a i o s (Mouamoc), o ktrym nic pewnego nie wiemy i jedynie na podstawie bada porwnawczych czas jego ycia wyznaczamy na

dawc dziea Nonnosa (Nonni Panopolitani, Dionysiaca, vol. I-II, Berolini 1959). Nowa, wielotomowa, dwujzyczna edycja francuska, przygotowywana przez F. Viana (i innych) w ramach serii Les Belles Lettres, jeszcze nie zostaa ukoczona.

304

305

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

przeom V i VI stulecia po Chr. Najprawdopodobniej wyprzedza on sw twrczoci Kolluthosa (zob. niej), a by moe jest postaci identyczn z adresatem dwch listw (nr 48 i 507) Prokopiusza z Gazy (ok. 465-528)134. Jest on autorem bardzo interesu jcego epyllionu zatytuowanego Opowie o Hero i Leandrze (Ta Ka9' 'HQO> Kai Aeav5oov) w 343 heksametrach, ktry jeden z jego wydawcw susznie okre li jako ostatni r w widncym ogrodzie poezji epickiej" (A. Koechly)135. Opo wiedziana w poemacie perypetia fabularna da si streci w kilku zdaniach. Jest to bowiem poetycki zapis historii mioci krtkiej, acz burzliwej (w osobliwie dosow nym znaczeniu tego sowa), dwojga tytuowych bohaterw, mioci skrywanej przed wiatem, zakoczonej tragicznym finaem, ktry wyznaczya mier Leandra w mor skiej toni i samobjczy skok Hero. Ona mieszkaa w Sestos, on w Abydos, wic dzieli ich przestwr Hellespontu. Poznali si podczas uroczystoci obchodzonych w Sestos na cze Afrodyty. Mio od pierwszego wejrzenia i zachwyt nad urod dziewczyny pozwoli Leandrowi przezwyciy oniemielenie, a to tym atwiej, i zauway, e i on sam nie jest obojtny piknej dziewczynie. Nadchodzcy wieczr sprzyja, pierw szemu zblieniu. Urok modzieca i jego zrczne, take z retorycznego punktu widze nia, sowa, ponadto za przychylno Erosa zadecydoway o tym, e kochankowie za wieraj tajemne porozumienie. Leander przemierzy noc Hellespont, pync wpaw, a kierowa si bdzie wiatem lampki, ktr zapali Hero w oknie samotnie przez ni zamieszkiwanej wiey, wzniesionej nad samym brzegiem morza. Tak te si dzieje. Leander, liczc na opiek Erosa, skacze w morsk to i pynie do ukochanej. I tutaj pojawia si w poemacie Musaiosa wiersz 255, dla Polakw szczeglny. Poeta powiada bowiem o Leandrze, i pynie on: auTc EWV EQETT]C, auTcrtoAoc;, cu>t|aaTOc vquc, a wic: Sam sobie bdc wiolarzem, sternikiem, sam sobie okrtem. I cho nie mo emy by pewni, czy Mickiewicz synny wiersz z Ody do modoci wzorowa wanie na heksametrze Musaiosa, czy moe raczej zaczerpn go z pentametru Owidiusza (ipse navigium, navita, rector ero"), to jednak nie sposb o tym w tym miejscu nie wspom nie. Tymczasem Leander znalaz si w ramionach ukochanej, a po pierwszym takim spotkaniu nastpiy kolejne, i Hero, kryjc, rwnie przed rodzicami, tajemnic swej mioci za dnia bya dziewic, nocami za on" (w. 287). A nastaa pora zimowego przesilenia. Wwczas nawet rybak wola pozosta w porcie. Widzc migocce w od dali wiateko, umwiony sygna zapalony przez Hero, Leander podejmuje sw ostat-

ni, jak si niebawem okae, przepraw przez wzzburzone fale. Na nic zday si mody do Afrodyty, Erosa i Posejdona. Mojry wyprzdy bowiem los miaka, a na domiar zego ganie zdradliwa lampka" (w. 329); zawierucha gasi te pomienn dusz i mi o Leandra. Prno wic a do witu wypatrywaa zapakanymi oczyma Hero swego kochanka; wtem dostrzega ciao Leandra rzucone fal na skay tu obok wiey. Zroz paczona skoczya tedy w d i ciao jej lego obok zwok oblubieca. I cho oboje zgi nli, oboje na zawsze pozostali razem136. Filologowie wypisali wiele pir, prbujc ustali relacj poematu Musaiosa do tekstu dwch listw z Heroid Owidiusza (list 17 i 18), lecz mimo to nie udao si niezbicie wykaza, e nasz poeta sign po utwory rzymskiego poprzednika i w jego dziele szuka inspiracji dla stworzenia wasnego poe matu. Zbienoci tumaczy si gwnie identycznoci tematu podjtego przez obu twrcw, a ponadto ewentualn wspln ich zalenoci od jakiego najprawdopo dobniej hellenistycznego rda (np. papirusy z kolekcji J. Reynoldsa przyniosy nam szcztki pewnego dzieka, zapewne z I wieku po Chr., powiconego Leandrowi i He ro). Musaios bowiem jawi nam si jako zdolny spadkobierca hellenistycznej tradycji epickiej i greckiego romansu, i to mimo oczywistej jego zalenoci stylistycznej od prawide poetyki wypracowanych przez Nonnosa. Dzieko to cieszyo si w cigu na stpnych wiekw olbrzymi popularnoci, ktra swj wyraz znalaza m.in. w po wstaniu ponad 60 jego wyda! W redniowiecznych rkopisach imi Musaiosa opatrzone bywa znamiennym do datkiem: grammatikos. Identyfikacja" ta zostaa dodana zapewne w tym celu, by przekreli prby utosamiania Musaiosa z jego legendarnym, mitycznym imienni kiem. Znamy bowiem szereg dzie apokryficznych, ktrych autorstwo celowo wizano swego czasu z wielkimi twrcami z przeszoci. Tak jest rwnie w wypadku tzw. lite ratury orfickiej, do ktrej nale take dwa epickie Orphicani, zachowane do na szych dni. Chodzi o tzw. Kamiennik Orfeusza (zob. niej) oraz o pseudo-orfickie Argona u tika (AfjyovauxiKa). Ten poemat, opowiadajcy w 1376 heksametrach o wyprawie Argonautw, powsta najprawdopodobniej w czasach dzielcych Kwintusa ze Smyrny od Nonnosa, zapewne w pierwszej poowie V wieku po Chr.138 Jego or-

Zob. S. Fornaro, DNP, Bd. 8, 2000, s.v. Musaios [4], szp. 503. Najnowsze wydanie poematu przygotowali E. Livrea i P. Eleuteri (1982). Na szczegln uwag wci jeszcze zasuguje obszerna edycja tego dzieka opracowana przez K. Kosta Musaios, Hero und Leander, Einleitung, Text, Obersetzung und Kommentar von K. Kost, Bonn 1971, gdzie znale mona take obszern literatur przedmiotu (nowsz przytacza S. Fornaro, zob. przyp. wyej).
135

134

Ju w 1572 r. ukaza si polski przekad poematu pira W. Jakubowskiego, sekretarza krlew skiego i krakowskiego pisarza grodzkiego. Potem doczekalimy si jeszcze trzech innych tumacze (m.in. prozaicznego, autorstwa M. Broka), a najnowsze (raczej parafraz poematu, anieli jego prze kad) opublikowali na amach Meandra" (X, 1955, nr 4, s. 175-186) T. i G. Sinko. 137 Na temat rozmaitych Orphica, take Kamiennika Pseudo-Orfeusza i pseudoorfickich Argonautika, zob. syntetyczne opracowanie R. Keydella i K. Zieglera, RE, 36 Halbband, Stuttgart 1942, s.v. Orphische Dichtung, szp. 1322-1417, zwaszcza szp. 1333-1341.
138

136

Por. Les Argonautiues Orphiqu.es, texte etabli et traduit par F. Vian, Paris 1987 (Les Belles Let-

tres), s. 46.

306

307

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

ficka atrybucja wie si nie tylko z tym, e narratorem caej opowieci jest sam Orfe usza, uczestnik owej synnej wyprawy po zote runo, ale wynika rwnie std, e w poemacie dostrzec mona rozmaite elementy zwizane z tzw. orfick kosmogoni i zapatrywaniami orfikw w ogle. Pseudo-Orfeusz idzie w lady swego wielkiego po przednika, Apolloniosa z Rodos, ale wprowadza zarazem do swojego poematu pewne zmiany i modyfikacje, wynikajce choby z rnicy w objtoci obu eposw. Tylko dla przykadu mona wspomnie o tym, e tym wydarzeniom, jakie Apollonios opo wiada w III ksidze swojej epopei, w orfickich Argonautika odpowiada raptem 119 wierszy (767-886), natomiast scena porwania runa (w. 887-1019) jest u niego ob szerniej przedstawiona, anieli uczyni to Rodyjczyk. Lista samych Argonautw jest u Pseudo-Orfeusza krtsza o cztery postaci, inna jest ich kolejno w katalogu (w. 118-229) i co oczywiste bardziej widoczna jest u niego rola w wyprawie samego Orfeusza139. Relacj o tym, co si wydarzyo, opowiada on swemu mityczne mu uczniowi, Musaiosowi, ktrego imi parokrotnie pojawia si w poemacie (w. 308, 858, 1191 i 1347). Jednak twrcy tego dzieka wyranie brakowao poetyckiego na tchnienia, a sam poemat jest wytworem szczeglnej pseudouczonoci i ledwie rze mielniczych umiejtnoci wersyfikacyjnych jego autora (R. Keydell mwi wprost: die Verstechnik ist sehr primitiv"). Pomimo to zapewne miay owe Argonautika ja kich czytelnikw, ale nic nam na ten temat nie wiadomo, poniewa w znanej nam literaturze antycznej nie byy one nigdzie cytowane. Zdecydowanie ciekawszym, cho z pewnoci nie wybitnym, utworem jest ostatni pnoantyczny poemat mitologiczny, autorstwa K o l l u t h o s a (KAAouSoc), wy wodzcego si z egipskiej Lykopolis, o ktrym lapidarn notk znajdziemy w tzw. Ksidze Suda. Wynika z niej, e poeta y za czasw cesarza Anastasiosa (sc. I: 491518) i e by autorem eposu pt. Kalydoniaka (czyli opowieci o polowaniu na kalidoskiego dzika) w szeciu ksigach, epickich enkomiw oraz poematu zatytuowanego Persika, traktujcego by moe o wojnie Anastasiosa I z Persami, podjtej w 505 r. Nie znajdziemy wszake w Ksidze Suda informacji o tym, e by Kolluthos autorem jeszcze jednego, niewielkiego eposu (392 heksametry), a mianowicie Porwania Heleny (Acnayr) 'EAvnc, Harpage Helenes), ktry, podobnie jak dzieko Musaiosa, Kolluthosowi znane, moemy okreli mianem epyllion. Jego treci jest opowie o tym, jak to podczas wesela Peleusa i Tetydy niezaproszona na nie Eryda rzuconym zotym jabkiem z napisem dla najpikniejszej" obudzia wrd bogi rywalizacj o to miano. Wol Zeusa rozjemc w tym sporze sta si Parys, ktry, cho by krlew skim synem, pasa bydo i trzod na zboczach troadzkiej Idy. Aczkolwiek i Hera,
Poemat Pseudo-Orfeusza S7.czegowo z Apolloniosowymi Argonautika porwna H. Venzke, Die orphischen Argonautika in ihrem Verhaltnis zu Apollonios PJjodios, Berlin 1941, passim.
139

i Atena stosownymi obietnicami prboway zjedna sobie jego yczliwo, Parys za najpikniejsz uzna Afrodyt (zreszt tylko j nag mg podziwia), otrzymawszy obietnic maestwa z pikn Helen. Popyn tedy krlewicz do Sparty, a jego uroda, poparta zrczn przemow, wywara na onie Menelaosa takie wraenie, i z wasnej woli postanowia uda si wraz z nowym oblubiecem do Troi. Nie zdya nawet poegna si z malek Hermione, jej crk, ktra prno pocza szuka mat ki. Dopiero pojawiajca si w jej nie zjawa Heleny powiedziaa jej o (rzekomym) po rwaniu. Wie o tym powdrowaa na Kret, gdzie podwczas bawi Menelaos, a tymczasem zbiegli kochankowie dotarli do Troady i wraz z Parysem wkroczyo w mury Troi nieszczcie140. Tym zowrbnym akcentem koczy poeta cae epyllion i przyzna trzeba, i za skakujco wiele zdarze zoyo si na ten krtki poemat Kolluthosa, i to pomimo te go, i jego znaczn cz wypeniaj sceny dialogowe i elementy ekfrastyczne. Wyszu kane sownictwo, w ktrym obok glos i nawiza do wyrae dawniejszych epikw, zwaszcza Homera, znajdziemy wyrazy rzadkie i nowotwory jzykowe, jest wiadec twem oczytania poety w dzieach dawniejszych twrcw, jednoczenie za dowodem jego wasnej inwencji poetyckiej. W budowie heksametrw Kolluthos pilnie prze strzega regu metryki nonniaskiej i jest typowym przedstawicielem jego szkoy", take na poziomie stylu, w ktrym odnajdujemy, podobnie jak u Nonnosa, rne fi gury i tropy stylistyczne (anafory, antytezy, ukady chiastyczne, hyperbaton, tzw. figu ra etymologica i inne). Chocia poemat Kolluthosa bywa oceniany bardzo surowo przez niema cz nowoytnych filologw, dzisiaj moemy na spoglda z wiksz askawoci, doceniajc znaczenie okrelonych konwencji epickich. Wraz z Porwa niem Heleny antyczny epos mitologiczny, coraz bardziej obcy w chrzecijaskim wie cie, niknie z dziejw literatury, ale to wanie dzieko Kolluthosa, poprzez nawizanie do opowieci o wojny trojaskiej, prost lini czy zmierzch tego rodzaju twrczoci epickiej z jej olniewajcym porankiem. Jeli chodzi o e p o s h i s t o r y c z n y , to, w porwnaniu z twrczoci epikw pi szcych po acinie (np. Lukan i Claudius Claudianus), grecka epika tego rodzaju albo przepada dla nas cakowicie, albo przemawia do nas tylko bardzo skromnymi frag mentami. Jedynie z imienia znamy kilku takich twrcw, ktrzy podejmowali tema tyk historyczn, oraz kilka tytuw takich dzie, ktrych tre osnuta bya na rzeczy wicie zaistniaych wydarzeniach. Nale do nich wspomniane wyej poematy Mara-

Poza wspomnianym wczeniej (por. przyp. 125) przekadem" J.I. Przybylskiego istnieje tuma czenie tego poematu pira M. Szymaskiego (zob. Kolluthos z Lykopolis, Porwanie Heleny, Literatura na wiecie 1996, nr 8-9, s. 243-262 (tame znale mona krtkie objanienia do tekstu oraz szkic na temat eposu Kolluthosa).

140

308

309

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

thoniaka Triflodora oraz Persika Kolluthosa, ktre poetycko dokumentoway ju to zamierzche, ju to, jak przypuszczamy, nie tak dawne zmagania z Persami. Rwnie cesarzowa Eudokia opiewaa w heksametrach zwycistwo, jakie jej maonek, Teodozjusz II, odnis nad Persami w 422 r. po Chr. Ale i inne wojny dostarczay tworzywa dla poezji epickiej. Zwycistwo odniesione nad Gotami zainspirowao okoo 400 r. po Chr. niejakiego Eusebiosa do uoenia na ten temat eposu w czterech ksigach, a w r. 438 pewien Ammonios recytowa przed obliczem Teodozjusza II poemat o po dobnej tematyce zatytuowany Gainia. Jeden z uczniw Nonnosa, Christodoros z Koptos, w szeciu ksigach uoy zwizany z dokonaniami Anastasiosa I epos zaty tuowany Isaurika, a zapewne jeszcze z koca IV stulecia po Chr. pochodz przekaza ne w papirusach fragmenty poematu pt. Blemyomachia, opisujcego pomyln kam pani rzymsk poprowadzon przeciwko mieszkajcym w pobliu rde Nilu Blemyom, za ktrego twrc niektrzy badacze chc uwaa historyka Olympiodora z egip skich Teb 141 , co jest jednak niekoniecznie susznym przypuszczeniem. Rwnie wcze niejsze dokonania rzymskie opiewane byy przez poetw epickich; zachoway si, np. papirusowe fragmenty, w ktrych mowa jest o wyprawie Dioklecjana i Galeriusza przeciwko Persom w latach 296-298, i wiemy, e pewien Kallistion (lub Kallistos) oraz, by moe, Seleukos z Emessy mieli opiewa w poematach kampani przeciw Persom podjt przez cesarza Juliana w latach 362/363. Podobnych przykadw mona by przytoczy wicej. Zamiast nich suszniej bdzie wspomnie w tym miejscu raczej o innym jeszcze, ale pokrewnym typie poezji heksametrycznej, ktra rwnie osadza si w okrelonym kontekcie historycznym. Chodzi mianowicie o epickie enkomia {kyKi\xia eniKd), z ktrymi mamy do czynienia ju w okresie hellenistycznym, a ktre w czasach cesarstwa przybieray nieraz posta panegirycznych epylliw. Ich budowa z retorycznego punktu widzenia przypominaa struktur pochwalnej mowy, ich tre natomiast ukadaa si w rodzaj epickiego opowiadania, na ktre skada si wstp, informacja o pochodzeniu i przodkach danej postaci, jej narodzinach i wy chowaniu, ukazanie jej zaj i szczeglnych dokona, a take epilog i synkrisis z jaki mi innymi osobistociami. Dobre wyobraenie o takich panegirykach (a rwnie o inwektywach) daje aciska twrczo Claudiusa Claudiana (zm. po r. 404 po Chr.), rodem z Egiptu, a Rzymianina i Mediolaczyka z wyboru. Ale komponowane one byy take w jzyku greckim. Pord heksametrycznych fragmentw znanego nam ju Pamprepiosa znajdziemy skrawki epickiego enkomion (pochwa Theagenesa z Aten), i wiemy od Libaniosa {Or. 12, 56), e np. cesarz Julian mia uoy jak epick pochwa powicon (zapewne) filozofowi Priskusowi. W zbiorze opracowa' ' Zob. J.-L. Charlet, s. 502. Syntetyczn informacj na temat rozmaitych twrcw epickich znale mona take u Christa-Schmida-Stahlina, II, 2, s. 959-962.

nym przez E. Heitscha znajdziemy kilka przykadw heksametrycznych (a take uo onych w metrum jambicznym) pochwa dotyczcych rnych postaci (np. jedn z nich wydawca scharakteryzowa jako Laudatio professoris Smyrnaei in universitate Be ry ti docentis). Trudno si dziwi, e ta okolicznociowa twrczo popadaa z czasem w zapomnienie i e waciwie tylko dziki przypadkowi posiadamy dzi jej uamki. Natomiast zdecydowanie peniejszym gosem przemawia do nas d y d a k t y c z n a p o e z j a e p i c k a okresu cesarstwa. Trudno byoby z imienia wymieni tu wszyst kich znanych nam twrcw tego rodzaju poezji i zestawi list tytuw poszczegl nych poematw. Z koniecznoci bowiem ograniczy si musimy do szerszej wzmianki na temat jedynie tych utworw, ktre w caoci zachoway si do naszych czasw, po wicajc niewiele uwagi dzieom utraconym lub znanym tylko czciowo. Fragmenty powstaej w tej epoce uczonej poezji, nie tylko heksametrycznej, znale mona w wy daniu E. Heitscha. Wypada wic krtko wspomnie o lekarzu Andromachu, ktry uoy w pentametrach poemat o driakwi, dedykowany cesarzowi Neronowi, o Ho merze poematw lekarskich" (LaTcui<cov nornucTaw "Ounooc), czyli o Heraklicie z Rhodiapolis, o twrczoci Marcellusa z Syde, lekarza i poety z czasw Hadriana i Antonina Piusa, autorze opasego dziea powiconego sztuce leczenia (laToucd, Iatrika, w 42 ksigach), z ktrego zachowao si 101 heksametrw traktujcych o ry bach i zwizanych z nimi lekarstwach142, oraz o obszernym fragmencie (216 heksame trw) poematu opowiadajcego o wasnociach leczniczych rozmaitych rolin, ktrego autor jest nam, niestety, nieznany143. Wspomnie trzeba rwnie o Dorotheosie z Sy donu (zapewne I wiek po Chr.), twrcy poematu astrologicznego w 5 ksigach144, tu maczonego pniej na jzyk arabski, a take o Maksimosie (yjcym zapewne po II wieku po Chr.), ktry uoy astrologiczny poemat zatytuowany riepi. Kaxaoxv {Peri katarcbon, tj. O pocztkach), majcy da odpowied na pytanie, czy naley podejmo wa okrelone dziaania, czy moe ich zaniecha, przy takiej lub innej konstelacji ksi yca, znakw zodiaku i planet145. Jako pewnego rodzaju ciekawostk mona te wspomnie o papirusowym fragmencie z III wieku po Chr., ktry zawiera uamki ja-

Zachowa si take w formie inskrypcji tekst dwch kilkudziesiciowierszowych poetyckich utwo rw Marcellusa, jakie uoy on na zamwienie Herodesa Atticusa; zob. obszerne studium U. Wilamowitza-Moellendorffa, Marcelus von Side, [w:] Kleine Schften II, Berlin 1941, s. 192-228 (tekst po raz pierwszy opublikowany zosta w 1928 r.). 143 Zob. Effe, rozdzia zatytuowany: Mediziniscb-pharmakologische Lebrgedicbte, zwaszcza s. 194198, passim. 144 Fragmenty znale mona w wydaniu: Dorotheus Sidonius, Carmen astrologicum, ed. D. Pingree, Lipsiae 1976. 145 Zob. Effe, s. 131-136. Zachowaa si znaczna cz tego utworu, znanego nam rwnie z pro zaicznej jego parafrazy.

142

310

311

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

kiegos' poematu powiconego kwestiom metrycznym146, oraz o nawizujcym do twrczoci Hezjoda, fragmentarycznie tylko zachowanym w papirusach, poemacie Pamprepiosa, ktry jego wydawca okreli jako epyllion de horis et operibusw. Znamy te kilkadziesit heksametrw poematu o charakterze paraj netycznym, dotyczcego niewiecich obowizkw, a autorem owych praktyczno-moralizujcych wierszy jest Naumachios (zob. Heitsch, nr XXIX), yjcy, by moe, w II stuleciu po Chr.148 Zbir zachowanych poematw o charakterze dydaktycznym otwiera M a n e t h o n (Mavcv), posta zgoa enigmatyczna149, i to pomimo faktu, e znamy dok adn dat jego (czy raczej jednego z wspautorw caego dziea) urodzin. Jest on dla nas umownym" twrc poematu zatytuowanego Apotelesmatika (AnoTeAeapaTIK), opowiadajcego o gwiezdnych konstelacjach i o wpywie, jaki gwiazdy wy wieraj na ludzkie przeznaczenie. Ten astronomiczno-astrologiczny utwr podzielony jest na sze ksig, ktrych datowanie, kolejno, a take kwestia rzeczywistego ich au torstwa pozostaj zagadnieniami bardzo niepewnymi150. Zdaje si bowiem nie ulega wtpliwoci, e w przypadku Apotelesmatika mamy do czynienia z kompilacj (ks. I i V adresowane s do ktrego z Ptolemeuszy), a wic z zestawionymi w pewn ca o rnymi heksametrycznymi caostkami (znajdziemy tam rwnie kilka pentametrw), pochodzcymi od rnych twrcw, z ktrych jeden pozostawi wasn sfragis, bdc szczeglnego rodzaju horoskopem. Z jego analizy wynikaoby (ks. VI (III), w. 738-750), e Manethon" urodzi si 28 maja 80 r. po Chr.151 Warto tego dzie ka jest raczej nika, natomiast na uwag zasuguje wystpujce w nim sownictwo, na ktre w czci skadaj si wyrazy (lub ich formy) rzadkie i bardzo wymylne nieraz epitety. Jak si wydaje, gwnie z tego wzgldu utwr ten moe by interesujcy dla wspczesnych filologw.

' Christ-Schmid-Stahlin, II, 2, s. 679 (= Fr. LXI Heitsch); tame wzmiankowani s inni jeszcze przedstawiciele poezji dydaktycznej. ' 7 Poetyckie fragmenty rnych utworw, odczytane z papirusu wiedeskiego 29788 A-C, przypisa Pamprepiosowi i wyda jako Pampretii Panopolitani Carmina E. Livrea, Bibliotheca Teubneriana, Lipsiae 1979. 148 Zob. T. S i n k c I I I / l . s . 512. Naley odrni j od innego Manethona, autora m.in. Historii Egiptu, zhellenizowanego kap ana egipskiego, yjcego zapewne w czasach pierwszych Ptolemeuszy. 150 Zob. T. Sinko, II/l, s. 182-183, ktry autora caego dziea okrela mianem Pseudo-Manethona i syntetycznie omawia ukad poszczeglnych ksig. Zob. take Effe, s. 126-131, ktry pewn zamknit cao" dostrzega w ks. II, III i VI, wyranie rnic si od pozostaych ksig poematu. Tzw. Manethoniana wyda A. Koechly w 3 tomie Corpus Poetarum Epicorum Gmecorum, Lipsiae MDCCCLYIII {edi tio maior ukazaa si w 1851 r.). 151 Zob. W. Hubner, DNP, 7, 1999, szp. 805, s.v. Manethon [2]; tame znale mona nowsz, badzo jednak skromn, literatur przedmiotu.

uc

Natomiast nieporwnanie waniejsze miejsce w dziejach antycznej epiki dydak tycznej zajmuje D i o n y s i o s (Aiovuaioc) z A l e k s a n d r i i , zwany Perieget, ktry jest autorem eposu geograficznego" pt. Opis wiata (neoirrynaic xf\c otKouuvnc), uoonego w 1186 wierszach. Odkrycie (dopiero pod koniec XIX wieku) dwch rozbudowanych akrostychw wplecionych w to dzieko pozwolio przeci wczeniejsze spory na temat miejsca pochodzenia autora poematu i czasu jego pow stania. W pierwszym z nich (w. 112-134) upamitnia poeta swoje imi i okrela miej sce zamieszkania (Faros, synce latarni morsk, ktre byo czci Aleksandrii), na tomiast w drugim akrostychu (w. 513-532) chwali boga Hermesa, za (sc. panowa nia) Hadriana", co pozwala stwierdzi, e poemat powsta pomidzy 117 i 138 r. po Chr. Geograficzne epos Dionysiosa ma bardzo przemylan budow. Otwiera je po zbawione tradycyjnej inwokacji do Muz prooimion, w ktrym uczony poeta okrela temat swej pieni i jego kompozycj (w. 1-9). Zanim przystpi do opisania trzech kontynentw (Afryki, Europy i Azji), w pierwszej czci dzieka (w. 27-169) informu je czytelnika o otaczajcym ca ziemi Oceanie i zwizanych z nim morzach, z oczywi stych wzgldw szczegln uwag powicajc przedstawieniu basenu Morza rd ziemnego. Opis Afryki (w. 174-269), Europy (w. 270-446) i wysp (w. 447-619) obj toci niemal dorwnuje opisowi Azji (w. 620-1165). Zakoczenie poematu (w. 11811186) ma specyficznie hymniczny" charakter, poeta bowiem pozdrawia" (xatQTe) ldy, wyspy, wody Oceanu, rzeki i rda, lesiste gry, a take wszystkie szlaki mor skie i ldowe, a w zamian za sw pie spodziewa si stosownej zapaty ze strony Bogosawionych" (udKocoec.), sc. bstw. Bez spogldania na odpowiednio wykrelon mapk152 nieatwo byoby zrozumie cay opis ziemi zaproponowany przez Dionysiosa. Na og nie cieszy si te w poe mat uznaniem filologw, co wobec dawniejszej jego bardzo duej popularnoci wiad czy moe nie tylko o dokonanej w cigu stuleci zmianie naszych wyobrae geo graficznych, ale rwnie o istotnej zmianie naszych gustw literackich. Tymczasem ju u schyku staroytnoci doczeka si poemat Dionysiosa dwch przekadw aci skich (w IV wieku przeoy go Avienus, tumacz take Aratosowych Fajnomena, z pocztkiem za VI wieku w aciskie heksametry oblk to dzieko Priscianus, autor synnej gramatyki), sta si tekstem szkolnym, komentowanym i zalecanym do lektu ry. Z uznaniem traktowali je rwnie bizantyjscy uczeni (Eustathios, Tzetzes i Meli-

Szczliwie w obu najnowszych wydaniach tego dziea znajdziemy niezbdne przy jego lekturze mapy; zob. I. TCABAPH, AIONYLIOT AAEEANAPOZ OIKOTMENHL nEPimUUZ, KQnw EK6oan, I a i d w w a 1990, oraz Dionysios von Alexandria, Das Lied von der Welt, zweispriichige Ausgabe von K. Brodersen, G. Olms Verlag, HildesheimZiirichNew York 1994 (w obu tych edycjach zna le mona bogat literatur przedmiotu).

152

312

313

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

teniotes), a bogata tradycja rkopimienna poematu Dionysiosa (znamy ponad 130 redniowiecznych rkopisw zawierajcych tekst tego dzieka!)153 daje wystarczajce wiadectwo ogromnej jego niegdysiejszej poczytnoci. A w 62 rkopisach (oraz w 2 papirusowych fragmentach)154 przekazany jest tekst poematu O p p i a n a COnmavc) pt. AAtEimicd (Halieutika, czyli O owieniu ryb) w 5 ksigach (cznie 3506 heksametrw). Poniewa niemal w tym samym cza sie poezj dydaktyczn zajmowao si dwch poetw o tym samym imieniu, naley pamita o ich rozrnieniu155. Dzielcy si sw wiedz na temat tyb i innych miesz kacw morza, a take rnych sposobw ich owienia, Oppian pochodzi z Kilikii (by moe z Korykos), o czym sam wspomina na pocztku III ksigi (w. 7 n. i 205 n.) poematu. Czas powstania dziea mona ustali dziki kilkakrotnie przywoywanemu przez poet imieniu panujcego wadcy (Antoninus, e.g. I, 3) i wzmiankom o jego synu, ktry sprawowa rzdy wsplnie z ojcem (zob. II, 683 i V, 45). Uwaa si, e chodzi o Marka Aureliusza Antoninusa, ktry w 177 r. po Chr. uczyni wspwadc swego syna, Kommodusa, a poniewa poeta wspomina te (II, 680-681) o wreszcie zaistniaym pokoju, przypuszcza si, e poemat powsta przed 178 r. po Chr., w kt rym Marek Aureliusz ponownie wyruszy wraz z wojskiem nad Dunaj 156 . Poemat skada si z dwch zasadniczych czci; w pierwszych ksigach przewaaj wiadomoci o charakterze ichtiologicznym, trzy dalsze natomiast traktuj o sposobach owienia ryb i innych morskich stworze. Jest rzecz charakterystyczn, e Oppian nadaje zwierzcemu wiatu cechy ludzkiej spoecznoci, przydajc mu elementy za chowa, pozytywnych i negatywnych, typowych dla czowieka157. Dydaktyczna war-

153 154

Zob. K. Brodersen, op. cit., s. 25 (por. przyp. wyej).

Tradycj rkopimienn poematu szczegowo omawia F. Fajen, Oberlieferungsgeschichtliche Untersuchungen zu den Halieutika des Oppian, Meisenheim am Glan 1969. Podkreli trzeba, i badaniem przekazu dziea Oppiana jeszcze przed II wojn wiatow zajmowa si u nas K. Kumaniecki (zob. De quibusdam Oppiani Halieuticorum codicibtts, Sprawozd. Tow. Nauk. Warsz. 30, 1937, s. 67-82), ale ze brany przeze materia zagin podczas wojennej zawieruchy. Ju w antycznej tradycji biograficznej (dwie recenzje Vita Oppiani, haso w tzw. Ksidze Suda) nastpio pomieszanie obu Oppianw i ich twrczoci (zob. wstp do Oppian, Colluthos, Tryphiodorus, with an English Translation by A.W. Mair, London MCMLXIII, seria Loeb Classical Library, wyd. I 1928); przeto pomijam tu referowanie tych wiadomoci o charakterze biograficznym, jakie prze chowaa dla nas owa tradycja (omawia j T. Sinko, III/l, s. 557-558). Zapewne by take Oppian auto rem zaginionego dzi poematu opowiadajcego O sztuce owienia ptakw" (I^UTiicd, Ikseutikd), ktry znamy tylko poprzez jego prozaiczn parafraz pira Eutekniosa, zwanego Sofist. Zob. wstp do najnowszej, krytycznej i dwujzycznej edycji poematu, przygotowanej przez F. Fajena (Oppianus, Halieutica. Einfiihrung, Text, Ubersetzung in deutscher Sprache, ausfiihrliche Kataloge der Meersfauna von F. Fajen, Teubner, Stuttgart und Leipzig 1999), s. VIII. 157 Szczegln uwag zwraca na to Effe, s. 138 n.
15,1 155

to dziea tkwi zatem nie tyle w przekazywaniu jakiej konkretnej wiedzy ichtiologiczno-owieckiej (Oppian jest w tym wzgldzie amatorem, czerpicym wiedz z r nych fachowych opracowa), ile w oglniejszym, moralizujco-filozoficznym przesa niu eposu, w ktrym pojawiaj si rozmaite poetyckie odniesienia do postpowania czowieka. Poeta nie unika porwna, ktre podkrelaj paralele istniejce midzy wiatem zwierzcym i ludzkim, oraz pewnych eksursw mitologicznych, tworzcych narracyjny ornament przekazywanych treci. Poemat jednak nie naley do utworw atwych w lekturze ju choby ze wzgldu na bardzo specyficzne sownictwo, jakim Oppian musia si posuy. Jest to, dodajmy, jedyny antyczny poemat dydaktyczny o charakterze ichtiologicznym, jaki zachowa si do naszych czasw158, i obok dziea Aratosa naley on do najlepszych przedstawicieli tego typu greckiej epiki. Dzisiaj co raz lepiej umiemy oceni poetycki kunszt Oppiana z Kylikii i dawniejsza, przewanie negatywna opinia o jego twrczoci podlega obecnie susznemu przewartociowaniu. Na zdecydowanie mniejsze uznanie zasuguje twrczo O p p i a n a (OrmLowc) z A p a m e i syryjskiej, autora uoonego w czterech ksigach poematu pt. KuvnYETUtd {Kynegetika, czyli O polowaniu), liczcego cznie 2144 heksametry. Na wet nie jestemy pewni, czy poeta ten rzeczywicie nosi imi Oppiana, czy moe na ley okreli go raczej mianem Pseudo-Oppiana, a to z tej racji, e by moe Kynegetika zostay swego czasu wydane razem z Halieutika Oppiana z Kilikii, i to wa nie jego imi potraktowane pniej zostao jako imi wsplne dla twrcw obydwu poematw. Kynegetika dedykowane byy cesarzowi Karakalli (212-217 r. po Chr.; oznacza to, e jeden Oppian by od drugiego Oppiana modszy mniej wicej o jedn generacj), z pewnoci za powstay po r. 198 po Chr. (zob. I, 31, gdzie mowa o zburzeniu Ktesifontu). Podj w nich poeta temat obecny w greckiej literaturze od zarania jej dzie jw (przypomnijmy sobie przyczyn powstania synnej blizny Odyseusza) i ju przed wieloma stuleciami ze znawstwem opracowywany (Ksenofont), w czasach za bli szych Oppianowi poetycko przedstawiony przez Nikandra, prozaicznie za przez Arriana (II wiek po Chr.). Na tre utworu, poprzedzonego prooimion adresowanym do Artemidy, skada si opis przygotowa myliwego do polowania, wybr stosownej na to pory, opis myliwskiego rynsztunku, a take psw i koni pomocnych w sztuce tro pienia i owienia zwierzyny. Mowa jest rwnie o wynalazcach sztuki owieckiej, o wygldzie i zachowaniu si rozmaitych zwierzt, zwaszcza dzikich, i o rnych sposo bach polowania na nie. Widoczny jest jednak brak w poemacie jakiego epilogu, co
158 Poemat Owidiusza powicony podobnej tematyce znamy tylko fragmentarycznie (zob. Publiusz Owidiusz Naso, Sztuka rybowstwa. Tekst aciski do druku przygotowa, przekadu na jzyk polski dokona oraz przedmow i komentarzami opatrzy A.W. Mikoajczak, Gniezno 1997).

314

315

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ _ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

wskazywa moe na to, e Oppian myla o skomponowaniu jeszcze jednej ksigi, wzo rujc si na objtoci Halieutikaiy''. Mona bowiem w Kynegetika zaobserwowa wyra ne lady aemulatio w odniesieniu do dziea imiennika-poprzednika'60. Autor poematu o owiectwie nie unika opowiada o rozmaitych thaumata, a w narracj wplata dygresje mitologiczne i kilkadziesit porwna. Jzyk i nasycony rozmaitymi tropami oraz figu rami styl Oppiana do atwych nie naley. Wiadomoci fachowe czerpa poeta zarwno od swoich greckich poprzednikw, jak i z autorw aciskich (Warron, Columella, Pli niusz i Grattius, by moe take Wergiliusz)161. Dzieko to musiao cieszy si pewn poczytnoci, skoro znamy jego prozaiczn parafraz oraz uoone do niego scholia. Epik dydaktyczn okresu cesarstwa zamykaj A 19 t K d {Lithika, czyli Kamien nik), ktrych autor w redniowiecznych rkopisach nazwany jest imieniem O r f e u s z a , cho w rzeczywistoci ani ten utwr, ani jego autor nie maj nic wsplnego z tzw. literatur orfick {Orphicd). Jest to powstay najprawdopodobniej w IV wieku po Chr. poemat opowiadajcy w 774 heksametrach o rozmaitych kamieniach, nie tylko szlachetnych, o ich cudownych waciwociach, przede wszystkim leczniczych, ale take magicznych i apotropaicznych. Ram perypetii fabularnej tworzy przypad kowe spotkanie Pseudo-Orfeusza z pewnym uczonym mem, Theiodamasem. W trakcie nawizanej rozmowy przekazuje on cz swej mineralogicznej i theurgicznej wiedzy, jak zyska dziki przychylnoci Hermesa. Katalog wspomnianych w Ka mienniku mineraw otwiera opis krysztau i jego waciwoci (w. 172-190), a na osobn uwag zasuguje obszerne aition i opowie o koralu (w. 510-609). Poeta stara si o to, by czytelnik utworu nie znuy si jego lektur, i urozmaica wyliczank kamieni dygresjami mitologicznymi, przywoujc m.in. postaci znane nam z dziejw wojny tro jaskiej, a jednoczenie stara si w ten sposb wzmocni przekonanie o prawdziwoci przekazywanej wiedzy. I cho poemat ten nie jest z pewnoci klejnotem w caym acuczku greckiej poezji dydaktycznej, to jednak w porwnaniu z innymi, nie tylko an tycznymi, lapidariami w peni zasuguje na miano prawdziwie szlachetnego kamienia162.

I tak przechodzimy teraz do krtkiego omwienia nowej odmiany twrczoci epickiej, w ktrej Duch wity przejmuje rol Muz, a fale Jordanu wody rda Hippokrene" 163 , czyli do epiki chrzecijaskiej, na ktr skadaj si przede wszystkim heksametryczne parafrazy Biblii, epicko opracowane ywoty witych oraz epos o cha rakterze alegorycznym i apokryficznym. Penym gosem przemawia w nowy rodzaj epiki na gruncie literatury aciskojzycznej, natomiast w greckiej szacie sownej zacho wao si stosunkowo niewiele przykadw tego typu antycznych opracowa literackich. Zacz trzeba od wzmianki na temat specyficznych oL Et|3uAAiaKoi xQnauoi (hoi Sibylliakoi chresmoi, ac. Oracula Sibyllina), czyli od Ksig sybiliskich, owego dziwnego, a zarazem tajemniczego zbioru", na ktry skadaj si 4230 heksametrw, tworzcych czternacie ksig (brak IX i X, ale stanowi one czci ksigi VIII)"164. Najwczeniejsza, ydowska III ksiga tego zbioru powstaa zapewne w rodowisku aleksandryjskim ju w II wieku przed Chr. Inne powstaway w cigu kolejnych stuleci a po wiek IV po Chr. Od wieku II po Chr. Sybille cieszyy si ogromnym powo dzeniem w wiecie chrzecijaskim" i zestawiano je nawet ze starotestamentalnymi prorokami"165. Ksigi sybiliskie jako cao, to swoista, pena rozmaitych interpolacji, mieszanina elementw chrzecijaskich, ydowskich i pogaskich, dotyczca dziejw wiata a po upadek Rzymu, zawierajca liczne elementy eschatologiczne, gnostyckie, mesjanistyczne, a take rozmaite proroctwa. W najwaniejszej, powstaej zapewne w II wieku po Chr. i najczciej cytowanej przez Ojcw Kocioa ks. VIII mowa jest m.in. o Zwiastowaniu, o Chrystusie i Jego wcieleniu, o mce Chrystusa przepowie dzianej przez Sybill i o sdzie ostatecznym. Ta kompilacja owych Ksig sybiliskich, jak obecnie posiadamy, powstaa najprawdopodobniej dopiero w VI wieku po Chr. Natomiast w peni oryginalnym poematem chrzecijaskim i najwczeniejszym znanym nam przykadem twrczoci tego rodzaju jest zachowany w jednym z papiru sw z kolekcji M. Bodmera tekst Wizji Dorotheosa ("Ooaorc AOJOOSEOU, Horasis Dorotheou), opublikowany po raz pierwszy w 1984 r.166 Trzeba podkreli, e w

Zob. S. Fornaro, DNP, Bd. 8, 2000, s.v. Oppianos [2], szp. 1260. Tekst poematu znale mona we spomnianym tomie Loeb Classical Library (por. przyp. 155). Ostatnie oryginalne wydanie Kynegetika przygotowa P. Boudreaux (Oppien d'Apamee, Le chasse, Paris 1908). Istnieje take osobny komentarz do I ksigi poematu, opracowany przez W. Schmitta (Kommentar zum ersten Buch von Pseudo-Oppians Kynege tika, Munster 1969). Podkrela to Effe, s. 173-184, passim. Pewne wyobraenie o treci dziaa i stylu poety moe da polski przekad fragmentw Kynegetika, pira S. Gzelli {Polowanie u Grekw i Rzymian, Filomata 1979, nr 324, s. 183-203). 162 Zob. W. Appel, Kamiennik Orfeusza, Toru 1990; tame przekad poematu oraz dalsze wska zwki bibliograficzne.
161 160

159

J.-L. Charlet, s. 507. Cytaty z: Apokryfy Nowego Testamentu, t. III: Listy i Apokalipsy chrzecijaskie, pod red. ks. M. Starowieyskiego, Krakw 2001, s. 335-336 (przekad M. Starowieyskiego). Ksigom sybiliskim powi cony jest osobny rozdzia tej ksiki, s. 334-353 (tame przekady fragmentw owych Ksig), Najnowsze, dwujzyczne wydanie Oracula Sibyllina przygotowa J.-D. Gauger (Sibyllinische Weissagungen, griechisch-deutsch. Auf der Grundlage der Ausgabe von A. Kurfefl neu ubersetzt und herausgegeben von [...], DusseldorfZurich 1998).
164

163

M. Starowieyski, op. cit. (por. przyp. wyej), s. 336. Zob. Papyrus Bodmer XXIX. Vision de Dorotheos, edite avec une introduction, une traduction et notes par A. Hurst, O. Reverdin, J. Rudhardt. En appendice: Description et datation du Codex des Visions par R. Kasser et G. Cavallo, ColognyGeneve 1984.
166

165

316

317

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

papirus zawiera fragmenty kilku innych jeszcze tekstw chrzecijaskich, po wikszej czci poetyckich, ktre jednak dotychczas nie zostay opublikowane. Aczkolwiek ten papirusowy Codex Yisionum datowany jest na koniec IV lub pocztek V stulecia po Chr., to jednak Wizja Dorotheosa napisana zostaa wczeniej, najprawdopodobniej jeszcze przed 400 r. po Chr."57 Z subskryptu widniejcego na kocu poematu dowia dujemy si, e jest on dzieem Dorotheosa, syna Kwintusa poety" (o ile nie postawi my przecinka po sowie Kwintusa"). Kuszca byaby zatem hipoteza, i chodzi tu o znanego nam ju Kwintusa ze Smyrny; przypuszczenie takie budzi jednak stanow czy sprzeciw czci filologw (np. F. Viana). Wtpliwoci wi si take z prb utosamiania owego Dorotheosa z ktr z postaci o tym imieniu, jakie wspomina Euzebiusz w Historii kocielnej, lub te ze wspomnianym przez Libaniosa w jednym z Listw poet, ktry w 365 r. po Chr. przebywa w Antiochii. Przeto problem ewen tualnej bliszej identyfikacji poety uzna naley za otwarty. W kadym razie jest dla nas Dorotheos autorem pierwszego zachowanego, co prawda z duymi lukami, ktre utrudniaj zrozumienie caoci dziea, greckiego poematu chrzecijaskiego, uoone go w 343 heksametrach. Generalnie rzecz ujmujc, narrator opowiada w nim o mi stycznym doznaniu, jakiego zazna, gdy w cigu dnia (w samo poudnie), kiedy sie dzia w megaronie" (tj. w jednej z sal cesarskiego paacu; Dioklecjana?), spyn na jego powieki sen. Dostpi w nim wizji spotkania z Chrystusem, Gabrielem i innymi anioami, zosta, jak w wiecie rzeczywistym, stranikiem wrt w paacu Boga, ponad to za przyj chrzest, wybrawszy dla siebie imi Andrzeja (gr. dv6oaoc znaczy dziel ny, odwany", w tym wypadku sc. w wierze, co moe by aluzj do przeladowa wy znawcw Chrystusa w czasach Dioklecjana?). Po przebudzeniu postanowi Dorotheos (jako wysannik Boga Najwyszego i)i|cjTOio 9cou dyyeAoc, w. 334) wypiewa pie, ktrej pragnienie zaszczepi mu w sercu Chrystus, jak to podkreli poeta ju na pocztku swego dzieka. Pomimo niewtpliwie oryginalnej jego treci poemat wype niony jest wyraeniami znanymi nam z eposu Homera i Hezjoda, co wiadczy o tym, i Dorotheos oczytany by w tych pogaskich dzieach. Ale, jak wiadomo, by Homer i przez pisarzy chrzecijaskich ceniony jako lekarstwo dusz" (<pdouaicov ta>v 4>uxwv, Grzegorz z Nazjanzu, Ep. 70). Homeryzmy s take obecne w sownictwie i w stylu innego eposu chrzecija skiego, jakim jest Parafraza Ewangelii wedug w. fana (MetapoAf) TOU Kara lcodvvnv dyiou euayYEAtou), ktrej autorem by znany nam ju N o n n o s z P a n o p o l i s . Ten najduszy ze znanych nam antycznych przykadw tego typu
" 7 Zob. A.H.M. Kesscls and P.W. Van der Horst, The Vision ofDorotheus (Pap. Bodmer 29), Edited with Introduction, Translation and Notes by .... Vigiliae Christianae 4 1 , 1987, s. 313-359 (o dato waniu i przypuszczalnym autorze dzieka ibidem, s. 314-317).

epiki chrzecijaskiej (ponad 3600 heksametrw) powsta midzy 431 i 450 r. po Chr. Istotn wskazwk, ktra pozwala wyznaczy terminus post quem, jest uywany przez poet epitet SentKOc (theetokos), tj. Bogarodzica, w odniesieniu do Maryi; w ten sposb da poeta wyraz swoim pogldom w sprawie sporu nestoriaskiego, roz strzygnitego podczas soboru w Efezie w 431 r., dotyczcego okrelenia Matki Chry stusa wanie jako SEOTKOC (theotokos)1^. Parafraza uoona zostaa w XXI ksigach. Z kompozycyjnego punktu widzenia podzieli j mona na cztery zasadnicze elementy. Otwierajca epos ks. I ma charakter wprowadzenia. Po prologu, w ktrym Nonnos mwi o wiecznym pochodzeniu", dziaaniu" i wcielaniu si Logosu", opowiada poeta o Janie Chrzcicielu i jego oto czeniu, z ktrego wywodzili si pierwsi uczniowie Jezusa. Nastpujca po tej ksidze cz pierwsza Parafrazy (ks. II-XI) powicona jest przedstawieniu dziaalnoci Chry stusa, a wic opisowi Jego wdrwek, cudw i nauk, natomiast cz druga (ks. XIIXX) przedstawia Ostatni Wieczerz, Mk Pask i Zmartwychwstanie Jezusa Chry stusa. Zamykaj Prafraz epilogi, na ktre skadaj si opisy cudw Boego Syna oraz powierzenie Piotrowi wadzy nad caym Kocioem" i dialog Piotra z Chrystusem o losie umiowanego ucznia, Jana"169. Podzia na poszczeglne ksigi odpowiada licz bie rozdziaw Ewangelii w. Jana i mona stwierdzi, e Nonnos przedstawi wiern jej parafraz, aczkolwiek czasami wprowadza do niej elementy obce oryginaowi, jak np. heksametry mwice o pogrzebaniu Adama na Golgocie (XIX, 87-91), czasami za pomija pewne wiersze ewangeliczne, nie naruszajc jednak spjnoci parafrazowa nego tekstu. Uderzajcy jest fakt wystpowania w eposie imion niektrych poga skich bstw, a take terminw zwizanych z kultem Dionizosa, ale jak podkrela to H. Wojtowicz (op. cit., s. 141) poeta yje w dobie szczeglnego synkretyzmu re ligijnego i jego dziea nie powinny by uwaane za ortodoksyjne traktaty teologiczne. Ponadto przenoszenie czy wrcz mieszanie pewnych poj i wyobrae jest charakte rystyczne dla jego literackiego wizerunku, albowiem w Dionysiaka doszuka si mo emy elementw chrzecijaskich, natomiast w Parafrazie odnajdujemy, take na po ziomie sownictwa, przykady odwoywania si do tradycji pogaskich. Pod wgldem wartoci literackich Parafraza ustpuje dionizyjskiemu poematowi Nonnosa, cho i w niej odszuka moemy elementy charakterystyczne dla jego stylu i przyjtych prze ze zaoe metrycznych. Jest te rzecz zrozumia, e czasami stosuje poeta auto-

Zob. ks. H. Wojtowicz, op. cit. (por. przyp. 130), s. 118-119, gdzie znale mona szczegowsze omwienie treci i kompozycji eposu. Ostatnie oryginalne, zaopatrzone w Index verborum, wydanie Pa rafrazy przygotowa A. Scheindler: Nonni Panopolitani Paraphmsis S. Evangelii loannei, Lipsiae MDCCCDOCI, Bibliotheca Teubneriana. 169 Zob. H. Wojtowicz, op. cit., s. 119-123.

168

318

319

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

POEZJA EPICKA OD ANTYMACHA DO NONNOSA

cytaty", o czym wiadcz pojawiajce si w obu jego poematach identyczne wiersze lub hemistychy. Nonnos nie by jedynym twrc, ktry posuy si form poetyckiej parafrazy w odniesieniu do tekstw chrzecijaskich. U historykw Kocioa czytamy bowiem, e w reakcji na edykt Juliana Apostaty z 362 r. po Chr., ktry zabrania wyznawcom Chrystusa nauki gramatyki i retoryki, A p o 11 i n a r i s (ArroAAtydoic; = AnoAAivdoioc) z L a o d i k e i (310-390) uoy w heksametrach Ksigi Mojeszowe, podobnie jak hi storyczne ksigi Starego Testamentu, w ktrych posuy si take innymi miarami wier szowymi (Sokrates Scholastyk, 3, 16). Sozomen z kolei przypisuje (5, 18) Apollinarisowi (Modszemu) autorstwo parafrazy w XXIV ksigach czci Starego Testamentu, obejmujcej histori bibilijn a po czasy krla Saula. Z twrczoci tego typu pod imie niem Apollinarisa zachowaa si jedynie parafraza Psalmw, uoona w heksametrach. Natomiast heksametryczna Parafraza Starego Testamentu, powstaa w poowie V wieku po Chr., ktrej twrczyni bya E u d o ki a (Euoicia), maonka Teodozjusza II (rozwioda si z cesarzem w 440 r.), nie dotrwaa do naszych czasw. Eudokia bya take autork epickiego opracowania legendy o yciu i mczestwie Cypriana z Antiochii170. Z pierwotnych trzech ksig tego eposu zachoway si tylko 322 heksametry z II ks. oraz 471 heksametry z ks. III. Ta wierszowana opowie staa si p niej jednym ze rde redniowiecznej legendy o Faucie. Posiadamy te znaczn cz centones z Homera, jakimi posuya si Eudokia, by za pomoc wybranych heksametrw opisa ycie Jezusa Chrystusa.

Na Eudokii, tej pnej crce Homera" mona zamkn ostatni ju rozdzia dzie jw starogreckiego eposu. Ale schyek antycznej literatury nie oznacza, oczywicie, koca twrczoci epickiej komponowanej w jzyku greckim. Literatura bizantyjska kontynuowaa bowiem tradycje np. eposu bohaterskiego (Dijenis Akritas), a nawet mitologicznego (cho w kostiumie alegorycznym, por. Antehomerica, Homerica i Posthomerica J. Tzetzesa), ale adn miar nie moga rwna si ze wspaniaym dorob kiem pogaskiej twrczoci epickiej. Niemay za w niej udzia, przynajmniej z histo rycznego punktu widzenia, mia rzymski okres greckiej epiki, ktrego dokadne prze badanie i opracowanie pozostaje wci jeszcze jednym z waniejszych w filologii kla sycznej postulatw.

Zachowan cz poematu i pozostae epica Eudokii wyda A. Ludwich, Lipsiae 1897, Bibliotheca Teubneriana. Jeli chodzi o inne greckie, epickie opracowania legend i ywotw witych mw, to wiemy np., e Christodoros (z przydomkiem Illustrios) mia by autorem dziea o zapewne podob nym, jak opowie Eudokii o w. Cyprianie, charakterze, powiconego yciu i opisowi thaumata w. Komy i Damiana.

170

320

ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO


Krystyna Bartol

Greckiej elegii nie zaliczano w epoce poklasycznej do meliki was'ciwej, ktrej pod stawowym wyznacznikiem bya obecno elementu muzycznego podczas wykonania. Przekonanie antycznych badaczy o niemelicznym charakterze elegii sprawio, e za cech dystynktywn tego gatunku, take w odniesieniu do epoki archaicznej, uznano form metryczn, w ktrej ukadano utwory poruszajce rnorak tematyk mili tarn, historyczn, oglnofilozoficzn, miosn, biesiadn, aobn. Metrum to two rzyy dwa wersy: heksametr daktyliczny, po ktrym nastpoway dwa rozdzielone ce zur hemiepe'. Drugi wers nazywano tradycyjnie pentametrem, cay za dystych okre lano przymiotnikiem elegijny" (eAcyeloc), cho metrum to nie mniej popularne by o take i w innym gatunku, mianowicie w epigramacie2. Mona przypuszcza, e gwn przyczyn uznania elegii, poczwszy od czasw aleksandryjskich, za odmian poezji niemelicznej byo leksykalno-stylistyczne podobiestwo najwczeniejszych kompozycji elegijnych z recytowan epik, ktre przenoszono take w sfer pragma tyki utworw elegijnych. Tymczasem same teksty archaicznych elegii3 potwierdzaj ich piewne wykonanie z akompaniamentem aulosu. Rwnie antyczne testimonia4 dotyczce dziaalnoci wczesnych twrcw elegii - Klonasa, Polymnestosa z Kolofonu i Sakadasa z Argos cz ich nazwiska z ustalaniem zasad muzycznych w zakre sie aulodii. Dwaj ostatni byli uznawani jednogonie za przywdcw tak zwanej dru giej reformy muzycznej w Sparcie na przeomie VII i VI wieku przed Chr. Wspcze ni badacze5 zwracaj ponadto uwag na fakt, e dystych elegijny by najprostszym schematem poezji stroficznej. Metrum to, zamknite co drugi wers charakterystyczn klauzul, byo wic bardziej zblione do piewanej liryki anieli do recytowanej Karin cmxov poezji epickiej.

Oznaczane dzi przez metrykw skrtem hem lub symbolem D ( - ^ ^ - ^ ^ -). Na temat trudnoci w precyzyjnym okreleniu rnic gatunkowych elegii i epigramu zob. B. Gentili, Epigramma ed elegia, [w:] Entretiens sur l'Antiquite Classiue, t. XIV, VandceuvresGeneve 1968, s. 37-90; A. Szastyska-Siemion, Elegia i epigram. Kilka problemw terminologicznych, [w:] Elegia poprzez wieki, pod red. I. Lewandowskiego, Pozna 1995, s. 11-18.
2 3 Theognidea 239-245; 533-534; 825-828; 973-976; 1055-1058; 1063-1065. Teksty te analizuje K. Bartol (Literarische Quellen der Antike und das Problem des Vortmgens der friihgriechischen Elegie, Eos 74, 1987, s. 261-278; Greek Elegy andlambus. Studies in Ancient Literary Sources, Pozna 1993). 4 Heracl. Pont. ap. ps.-Plut. Mus. 1132cd; ps.-Plut. Mus. 1134ac. 5 Zob. A.M. Dale, Stichos andStanza, C Q 5 6 , 1963, s. 46.

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO

Kwesti, ktra ze wzgldu na brak jednoznacznych dowodw pozostaje nieroz strzygnita do dnia dzisiejszego, jest geneza poezji elegijnej. Staroytni autorzy6 wska zuj na pierwotny zwizek nazw gatunkowych okrelajcych elegi (eAeyoc, EAyeiov, Asyeia.) z lamentem nad zmarym, uznajc tym samym utwory trenodyczne za naj wczeniejsz odmian tematyczn elegii. Wspczeni badacze w wikszoci nie kwe stionuj semantycznego pokrewiestwa tych nazw7, podaj jednak w wtpliwo twierdzenie, e nazwa lAeyoc, od ktrej derywowano pozostae formy, w epoce archa icznej oznaczaa lament. Takie rozumienie tego terminu, powtarzane przez wikszo autorw antycznych8, znajdujemy dopiero w datowanych na rok 415 przed Chr. Tro jankach Eurypidesa (w. 119). Starsze wiadectwo, jakim jest pochodzcy z 586 r. przed Chr. tekst inskrypcji Echembrotosa (ap. Paus. 10, 7, 4 n.), nie sugeruje, e pre zentowane podczas pytyjskiego agonu utwory aulodyczne zwane eAeyoi rniy si od wykonywanych z tej samej okazji innych pieni (ueAn) obecnoci lamentu. Komen tarz Pauzaniasza ad locum potwierdza wprawdzie ponury nastrj tych utworw, lecz informacja ta moe by wynikiem uzalenienia autora periegezy od tradycyjnych s dw i opinii pokasycznych teoretykw. Nie mona wykluczy, e rzeczywist cech odrniajc, wedug inskrypcji Echembrotosa, eAeyot od uAn bya forma metrycz na9, cile zwizana ze sposobem wykonania utworu i rodzajem towarzyszcego mu akompaniamentu muzycznego10. Moliwoci istnienia dwch znacze sowa eAcyoc wczeniejszego, nie zwiza nego z lamentem, i pniejszego, denotujcego treci trenodyczne tumacz dzi badacze11 istnieniem, sigajcej czasw antycznych, teorii o lamentacyjnej genezie ga tunku elegijnego i nieadekwatnoci tej teorii wzgldem archaicznego corpus elegijne go, ktrym dzi dysponujemy. Wedug wszelkiego prawdopodobiestwa grecka elegia od pocztku swojego istnienia bya bowiem gatunkiem dopuszczajcym tematyczn rnorodno, a obecno elementw trenodycznych, pojmowanych by moe jako oglna refleksja, konsolacja bd zainspirowana myl o marnoci tego wiata parene za, charakteryzowaa jedynie jedn z jej odmian.

Niepewna jest rwnie etymologia samej nazwy gatunkowej. Antyczni leksykografowie12 cz j bd to z eu Aeyiv, wskazujc tym samym na enkomiastyczno-laudacyjny charakter elegii, bd to z eAeeiv lub i e Aeyiv, co eksponuje z kolei wag elementu lamentacyjnego w tych utworach. Dzisiejsi badacze bior pod uwag niegreckie pochodzenie sowa eAeyoc. Dopatruj si mianowicie zwizku z armesk form elegn, oznaczajc instrument dty, ktra moe mie korzenie frygijskie13. Zwa ywszy na to, e zwizek muzyki greckiej z frygijsk by gboko zakorzeniony w wiadomoci samych Grekw od zarania dziejw14, hipotez t naley uzna za wielce prawdopodobn. Elegie w okresie archaicznym prezentowane byy w czasie sympozjonw i komosw, czyli pochodw koczcych uczt, oraz podczas wikszych oficjalnych zgroma dze publicznych, jakimi byy zawody poetycko-muzyczne15. Ta ostatnia okoliczno zarezerwowana bya, jak si wydaje, dla prezentacji duszych elegii narracyjnych, naj czciej o tematyce historycznej (zaoenie miast i najwczeniejsze ich dzieje). Istnie nie agonw elegijnych potwierdzaj antyczne testimonia16. Wiemy rwnie, e elegie historyczne osigay dugo niekiedy nawet kilku tysicy wersw17, co uniemoliwia o ich caociowe prezentowanie podczas uczt. Objto taka odpowiadaa natomiast dugoci utworw wykonywanych wanie podczas zawodw. Najwaniejsz okolicznoci prezentowania krtkich elegii by sympozjon. Rno rodno tematyczna tych utworw, uoonych w nieskomplikowanym metrum i przez to atwych do zaprezentowania przez nieprofesjonalnych wykonawcw, znakomicie pasowaa do atmosfery uczty greckiej i odpowiadaa oczekiwaniom zgromadzonych wok krateru biesiadnikw, ktrzy z jednej strony spodziewali si usysze pene po wagi pieni o charakterze moralnym i filozoficznym, z drugiej za nastawieni byli na obcowanie z twrczoci czysto rozrywkow. Tak wic elegia, gatunek odpowiadajcy intelektualnym zapotrzebowaniom odbiorcy-biesiadnika, wyranie odzwierciedlajcy model sympotycznej komunikacji18, miecia si doskonale wraz z ca sw tematycz-

Diod. s.v. eAEyoc; Procl. Chrest. 1, 2, 24 = Phot. Bibl. p. 3 1 % . Zob. K. Zacher, Beitrdge zurgriechischen Wortforschung, Philologus 57, 1898, s. 10; M.L. West, Studies in Greek Elegy and Iambus, BerlinNew York 1974, s. 3. "Testimonia zebra i omwi D.L. Page: The Elegiacs and Euripides'Andromache, [w:] Greek Poetry and Life, Oxford 1936, s. 206-230. 9 Zob. Bartol, Greek Elegy and Iambus, s. 27-29. 10 T sam opozycj w odniesieniu do utworw Sakadasa podkrela Pseudo-Plutarch Mus. 1134a: Ttointr)c fjAd)v TE icai kAsydcov. " Zob. E.L. Bowie, Early Greek Elegy. Symposium and Public Eestwal, JHS 106, 1986, s. 24-25.
7

Orio, s.v. EAtyoc = Didym. 1; Phot. Bibl. p. 319b 6 = Procl. Chrest. I 2, 24. Zob. D.E. Gerber, Companion to the Greek Lyric Poets, Leiden 1997, s. 94; Bowie, Early Greek El egy, s. 27 przyp. 74. 14 Zob. H. Thiemcr, Der Eiriflufs der Phrygier auf die altgriechische Musik, BonnBad Godesberg 1979. 15 Zob. Bowie, Early Greek Elegy. 16 Paus. 10, 7, 4; ps.-Plut. Mus. 1134a. 17 Diogenes Laertios podaje, e utwr Ksenofanesa o zaoeniu Kolofonu liczy ok. 2000 wersw. 18 Zagadnienia zwizane z komunikacyjnymi uwarunkowaniami struktury utworw elegijnych omawia K. Bartol {Aspekty komunikacyjne elegii greckiej, [w:] Elegia poprzez wieki, pod red. I. Lewandow skiego, Pozna 1995, s. 19-27).
13

12

324

325

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO

n rnorodnoci w biesiadnym repertuarze artystycznym. Zdecydowanie odrzuci naley hipotezy wysuwane przez niektrych filologw, ktrzy w uwarunkowanej ge netycznie treciowej varietas elegii widz argument na korzy teorii o prezentowaniu utworw elegijnych w wielu sytuacjach bezporednio zwizanych z yciem prywat nym i dziaalnoci spoeczn archaicznych Grekw, takich jak publiczne zgromadze nia obywateli polis (np. spotkania na agorze), mniej formalne zebrania jakiej grupy (np. onierzy), moment przed bitw, pogrzeb. Jak wykazano19, przypisywanie po szczeglnym odmianom treciowym odrbnych miejsc ich wykonania jest wynikiem bdnego utosamiania opisywanej w utworze sytuacji z okolicznociami prezentacji utworu. Moliwo biesiadnego wykonania elegii o tematyce militarnej, a take elegii zawierajcych treci ekshortacyjno-polityczne, jak rwnie kompozycji o charakterze trenodyczno-konsolacyjnym potwierdzaj antyczne rda pisane20. Ponadto dowo dw na wykonanie elegii wojennych w scenerii sympozjonu dostarczaj zachowane teksty samych utworw elegijnych Archilocha (2 i 4 West), ktre zdaj si by raczej ewokacj minionych wydarze i przypomnieniem emocji przeywanych niegdy przez uczestnikw wojennych zmaga anieli reakcj na rozgrywajce si hic et nunc drama tyczne wydarzenia. W przypadku elegii trenodycznych nie ma co prawda bezpored niego potwierdzenia ich prezentacji podczas uczty (podobnie jak aden tekst antyczny nie upowania nas do uznania uroczystoci pogrzebowych za miejsce ich wykonania), lecz ukad odniesie komunikacyjnych i relacje osobowe, jakie wyaniaj si z uwaa nej za trenodyczn elegii Archilocha (13 West)21 sugeruj, e biesiadna sytuacja wy konania bya gwnym czynnikiem ksztatujcym struktur tego utworu. Poezja elegijna, prezentowana ustnie podczas wikszych i mniejszych zgromadze publicznych, staje si wanym rodkiem przekazywania informacji z rnych dzie dzin, nierzadko narzdziem agitacji i propagandy. rda antyczne jednomylnie wskazuj na dydaktyczn funkcj gatunku elegijne go. Paideutyczn orientacj swoich utworw podkrela Solon (4, 30 West = 3, 30 Gentili-Prato). Element parenetyczny w archaicznej poezji elegijnej eksponuj teore tycy wszystkich epok22. Moralizatorski charakter elegii wymuszony by niejako bie siadn ich prezentacj. Sympozjon by bowiem, jak wiadomo, okazj do nawizywa nia i pogbiania wzajemnych kontaktw midzy czonkami danej spoecznoci; jego istota wykraczaa dalece poza wsplne jedzenie i picie. By on przecie rodzajem ary-

stokratycznego zgromadzenia, w ktrym pielgnowano moralne wartoci i nauczano ideaw tej klasy spoecznej. Pochwaa zalet ciaa i ducha poszczeglnych jednostek, nagana postaw nieakceptowanych przez wczesny kodeks moralny, zachta do poy tecznych z punktu widzenia polis dziaa i wezwania do wewntrznego doskonalenia si kadego z jej mieszkacw, nie stay w sprzecznoci z szeroko pojmowan ludyczno-estetyczn funkcj elegijnych kompozycji. Dostarczanie poytecznej przyjemnoci byo zreszt, w rozumieniu Grekw epoki archaicznej, podstawowym celem wikszo ci uprawianych wwczas gatunkw monodycznych23.

KALLINOS Na podstawie antycznych przekazw, gwnie informacji zawartych w dziele Strabona (13, 1, 48; 13, 4, 8; 14, 1, 40), przyjmuje si, e najstarszy ze znanych nam twrcw greckiej elegii, Kallinos (KaAAivoc) z Efezu, y w poowie VII wieku przed Chr. W jego utworach znalaza odzwierciedlenie burzliwa wojenna rzeczywisto cza sw mu wspczesnych VII wiek by bowiem okresem gwatownych dziaa zbroj nych na zachodnich obszarach Azji Mniejszej. Inwazja na tereny Frygii i Lidii yj cych nad Morzem Czarnym plemion kimmeryjskich, zwaszcza Trerw, nie koczy si zdobyciem przez nich lidyjskiej stolicy Sardes (okoo roku 645), lecz kieruje si ku innym miastom maoazjatyckim, midzy innymi Magnezji, uwikanej wwczas w konflikt z Efezem. Jedyny duszy fragment (1 West) wrd zachowanej fragmentarycznie twrczoci Kallinosa wie si bezporednio z sytuacj zagroenia rodzinnej polis poety ze strony kimmeryjskich najedcw oraz ssiadujcej z ni Magnezji, ktra w tym czasie prze ywaa jeszcze okres prosperity i bez trudu stawiaa czoo Trerom, wspieranym z Tracji przez Scytw24. Z faktu, e dla Kallinosa Magnezja jest jeszcze potnym przeciwni kiem, dla Archilocha za (20 West) miastem, ktre doznao wielu nieszcz, Strabon (14, 1, 40) wyciga zreszt wniosek o starszestwie poety z Efezu. Fragment 1 jest najwczeniejszym znanym nam przykadem ekshortacyjnej elegii bojowej, ktrej celem byo rozbudzenie chci do walki wrd nieskorej do obrony oj czyzny modziey. Rozpoczynajca si seri retorycznych pyta elegia (Pki gnunie bdziecie, modziecy, kiedy zmniej / Serca wasze? Czy wstydu wobec sTrafnie uj ten aspekt poetyckiej twrczoci W. Tatarkiewicz {Historia estetyki, t. 1, Wrocaw 1962, s. 45): [...] charakterystyczne dla tej wczesnej epoki byo, e pikno i sztuka nie byy jeszcze wy dzielone, lecz byy traktowane cznie z dobrami moralnymi i innymi sprawami ycia". 1 Cho nie wiadomo dokadnie, jakie klski ma ten poeta na myli zadane Magnezji przez Efezyjczykw czy przez kimmeryjskich Trerw.
23

" Bowie, Early Greek Elegy; zob. te Bartol, Greek Elegy and lambus, s. 51-57. Na przykad Philoch. ap. Ath. 14, 630c; Lycurg. Leocr. 106 nn. 21 Na temat interpretacji tego utworu zob. uwagi zawarte w rozdziale Poezja jambiczna okresu archa icznego. 22 Isocr. 2, 42 n.; Plut. Sol. 8, 1 n.; Suda, II 692, IV 397, IV 610.
20

326

327

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO

siadw nie znacie / Tak nierozumnie prnujc?"25) w swym macierzystym kontekcie skierowana bya z pewnoci do obywateli Efezu, jednake uniwersalno zawartych w niej refleksji sprawiaa, e nadawaa si ona do odtwarzania w innym anieli pier wotny krgu odbiorcw, ktrzy znaleli si w podobnej sytuacji zagroenia wojenne go. Utwr Kallinosa najprawdopodobniej przeznaczony by do biesiadnego wykona nia26. Do tej scenerii nawizuje by moe uyty w inicjalnym wersie czasownik KcctdKEiaScu, ktry oznacza nie tylko stan bezczynnoci, lecz take leenie przy uczcie. Nawizania do sytuacji wykonania utworu pojawiaj si w pieniach innych eegikw wcale czsto. Nie mona wic wykluczy, e kreowanie sytuacji wewntrztekstowej utworu z punktu widzenia jego odbiorcy charakteryzowao elegi ju na bardzo wcze snym etapie jej rozwoju. W Kallinosowej ekshortacji atwo dostrzec, zarwno na poziomie topiki jak i leksy ki, wiele reminiscencji z Homera. wiadczy to raczej o wykorzystywaniu przez Kallino sa wsplnego archaicznym poetom repertuaru motyww, za ktrych pomoc wyraali oni swoje pogldy i przekonania, anieli o bezporedniej zalenoci obu artystw. Po mimo niekwestionowanych podobiestw w przedstawianiu patriotycznych treci zna mienne s rnice wiatopogldowe dzielce wielkiego epika i elegika z Efezu. Dla Ho mera ucielenieniem bohaterskich ideaw jest czowiek ponoszcy chwalebn mier za ojczyzn, w przekonaniu Kallinosa natomiast walka w obronie ojczystej ziemi i rodziny zapewni obywatelowi polis uznanie i wieczn saw wrd wspziomkw:
al jest po nim (....) wielki, gdy w boju polegnie. Smutek bowiem ludzi ogarnia, gdy ginie odwany M, a jeli przeyje, czci on pboskiej doznaje; Bowiem jakoby wie obronn w ich oczach si jawi, Jeli sam jeden dokona czynw, co godne s wielu. (w. 17-21) 27

swazji. Jej podstawow zasad kompozycyjn jest kontrast, zarwno w czci oglnorefleksyjnej (w. 1-13) jak i ilustracyjnej (w. 14-21). Utwr jest z jednej strony wypywaj cym z potrzeby chwili dramatycznym apelem o podjcie dziaa obronnych, z drugiej moralizatorsk wypowiedzi, ktra ksztatowa ma okrelone postawy i zachowania spoeczne odpowiedzialnych za powodzenie swej polis rozumnych obywateli.

TYRTAJOS Nieco modszym od Kallinosa elegikiem, ktry w dystychach tworzy utwory militarno-ekshortacyjne, byTyrtajos (TUOTCUOC). Ksiga Suda (IV 610, 5) podaje, e naj lepszy okres jego twrczoci przypada na czas 35 Olimpiady (640-637 przed Chr.). Niektrzy badacze28 sdz jednak, e naleaoby przesun floruitTynapsa na koniec VII wieku przed Chr. Tradycja czy go bowiem z prowadzon przez Spart drug wojn przeciwko Messeczykom. Jeli przyj, e racj maj historycy, datujcy pierwsz wojn messesk na lata 690-670 29 , drugi konflikt musia przypada na schyek VII wieku. rda antyczne nie s zgodne co do narodowoci poety. Autor Ksigi Suda odno towuje dwie hipotezy dotyczce miejsca jego urodzenia. Bierze mianowicie pod uwa g Spart i Milet. Platon {Leg. 629a), a za nim wielu staroytnych teoretykw, jako ojczyzn Tyrtajosa wskazuje Ateny. Teoria o ateskim rodowodzie poety jest najpraw dopodobniej reminiscencj antyspartaskich nastrojw w krgach ateskiej arysto kracji, wsparta za bya informacj Filochorosa (ap. Str. 8, 4, 10), ktry wymienia Afidn jako miejsce urodzenia Tyrtajosa. Pamita naley jednak, e Afidna bya nie tylko nazw demu w Atenach, ale rwnie miejscowoci lakoskiej. Tak wic historia wysania do Aten za rad wyroczni delfickiej spartaskiego poselstwa z prob o przy sanie Sparcie wodza, ktry poprowadziby wojsko przeciwko messeskim buntowni kom, i skierowanie przez Ateny do Sparty kulawego i nieco zdziwaczaego nauczyciela miaa raczej omieszy chlubicych si potg wojskow Lacedemoczykw, anieli bya nawizaniem do rzeczywistych wypadkw. Zachowane urywki utworw Tyrta josa wspieraj, jak si wydaje, hipotez o spartaskim pochodzeniu poety. Stopie identyfikacji podmiotu lirycznego w jego elegiach z przedstawianymi w nich ideaami spartaskiej arystokracji, bezkrytyczna akceptacja lansowanego w nich porzdku spo ecznego, fanatyczna wrcz gloryfikacja wietnej przeszoci tego miasta-pastwa oraz
28

Nadrzdny cel utworu, jakim byo poderwanie modych ludzi do walki, mia z pewnoci wpyw na artystyczny ksztat tej oglnomoralnej parenezy. Poeta, traktu jc swoich adresatw bardzo jednostkowo, roztacza przed kadym z nich wizj czeka jcej go sawy, ktr moe osign wykazujc bojowego ducha. Kallinos nie ukrywa ryzyka, jakie niesie z sob wojna, ale stara si wyzwoli w suchaczach ambicj denia do zaszczytw i zdobycia szacunku w spoecznoci. Naprzemienne posugiwanie si pochwa {inawocj i nagan (t|>yoc) przydaje wyjtkowej dynamiki tej elegijnej perPrzekad W. Appel, [w:] J. Danielewicz, Liryka staroytnej Grecji, WarszawaPozna 1996, s. 428. 26 Zob. Bowie, Early Greek Elegy. 27 Przekad W. Appel, [w:] Danielewicz, Liryka staroytnej Grecji, s. 428-429.
25

Gerber, Companion to the Greek Lyric Poets, s. 105; tene, Greek Elegiac Poetry from the Seventh to the Fiftb Centuries BC, Cambridge, Mass.London 1999, s. 24, 45. 25 V. Parker, The Dates ofthe Messenian Wars, Chiron 21, 1991, s. 25-47.

328

329

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO

przebijajca z kadego wersu troska o jego przysze losy zdaj si przemawia za tym, e Sparta bya ojczyzn tego twrcy. Wzmianka natomiast o milezyjskim rodowodzie jest nieudoln prb wyjanienia w pieniach Tyrtajosa cech dialektu joskiego. Ich wystpowanie byo bowiem cech charakterystyczn gatunku elegijnego. Pojawiaj si one w twrczoci wszystkich bez wyjtku elegikw, nawet u posugujcego si na co dzie dialektem attyckim Solona. Ksiga Suda (IV 610, 5) podaje, e twrczo Tyrtajosa podzielono na pi ksig: utwr o politycznym ustroju Sparty (rioAiTEta), pouczenia (uTio9rJKcu) w formie elegii i pieni wojenne (peAn TtoAEUicjTfjoia). Arystoteles {Pol. 1306b 36) i Strabon (8, 4, 10) czyni odniesienia do Tyrtajosowego poematu zatytuowanego Eunomia (Euvouta), co znaczy Praworzdno. Wydaje si, e maj oni na myli ten sam utwr lub zbir utworw opatrzony przez autora Ksigi Suda tytuem iloAtrda. Zachowane urywki tego poematu (1-4 West = lab Gentili-Prato) pozwalaj sdzi, e Eunomia bya poetyck opowieci, ktra miaa sankcjonowa obowizujcy w Sparcie ustrj polityczny i spoeczny poprzez wskazanie boskich korzeni przybyych na Peloponez doryckich plemion oraz posuszestwem mieszkacw Sparty wobec zalece Apollona zawartych w delfickiej wyroczni. Przytoczony przez Tyrtajosa (4 West) tekst wy roczni, poszerzony o wersy uoone w pentametrach, jest najprawdopodobniej uryw kiem tak zwanej retry spartaskiego zbioru praw, o ktrego istnieniu wiemy z przekazu Plutarcha (Lyc. 6). Tytuowa etwouia oznaczaa raczej stan pastwa, w ktrym mieszkacy przestrzegaj obowizujcych ich praw anieli sprawiedliwo czy doskonao samych przepisw regulujcych relacje midzy poszczeglnymi kla sami obywateli poli0. Wikszo zachowanych fragmentw z poetyckiej spucizny Tyrtajosa to elegie ekshortacyjno-militarne, w ktrych twrca ten wzywa do dzielnoci i przyjcia ak tywnej postawy w dziaaniach wojennych prowadzonych przez kierujcych pastwem przywdcw. Bohaterstwo onierzy ma, w opinii Tyrtajosa, wymiar przede wszyst kim etyczny: zasugi jednostki wzgldem zbiorowoci s podstaw szacunku, jakiego moe dostpi dobry obywatel, ktry z naraeniem ycia walczy w pierwszych szere gach w obronie ojczystej ziemi i jej mieszkacw. Elegie Tyrtajosa, tematycznie zwizane z sytuacj bitewn, mogy by wykonywa ne, podobnie jak utwory Kallinosa, podczas sympozjonw. wiadectwa antyczne po twierdzaj zreszt biesiadn sceneri ich wykonania31. Dwa stosunkowo obszerne, li30

czce ponad 30 wersw kady, zachowane do naszych czasw urywki Tyrtajosowych elegii (10 West = 6-7 Gentili-Prato i 11 West = 8 Gentili-Prato) nie rni si zbytnio ani wymow, ani zastosowanymi w nich rozwizaniami artystycznymi. Cytowane przez Lykurgosa {in Leocr. 107) szesnacie dystychw elegijnych (10 West) niektrzy wydawcy uznaj za przynalene do dwch rnych utworw. W pocztkowych wer sach (1-15) adresat utworu jest bowiem wskazywany za pomoc zaimka osobowego my", podczas gdy w dalszej czci (w. 16-32) okrelony jest przez wy". Taki sposb konstruowania osoby adresata, jak rwnie szereg powtrze tych samych motyww w obu czciach wypowiedzi, przemawia zdaniem grupy badaczy za tym, e mamy tu do czynienia z dwiema elegiami. Wydaje si tymczasem, e wanie dwuczonowo struktury jest nadrzdn zasad porzdkujc wyraone w utworze myli. Obejmuje ona kilka poziomw tekstu: dwoistoci w okrelaniu adresata odpowiada naprzemienne wystpowanie dwch perspektyw, z jakich poeta formuuje jedn i t sam myl, mianowicie konstatacji i ekshortacji. W obrbie kadej z tych kategorii daj si zaobserwowa kolejne zrnicowania - na pochwa {inaivoc) i nagan (ifjyoc). Stanowi tu one dwie fazy parenezy, ktra zmierza ku jednemu celowi propagowaniu dzielnoci i patriotycznych postaw. W elegii Tyrtajosa zaleceniom wy powiedzianym wprost:
Nue modziecy, walczcie, a jeden przy drugim niech wytrwa, Myli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie ni strachu, Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkoci i mstwa, Lk przed ycia utrat, z wrogiem si starszy, odrzucie (10, 15-18) 32

towarzysz sugestywne poetyckie obrazy uzupeniajce bezporedni ekshortacj, ma jce by zarazem przestrog przed nieodpowiednim zachowaniem, jak ma to miejsce w cytowanym przez Stobajosa utworze (11 West = 8 Gentili-Prato):
Rzecz to smutna, gdy w plecy czowieka, co z boju uchodzi, Z tyu cios ktry wymierzy w czasie walki zowrogiej; Szpetny doprawdy to widok, gdy trup walajcy si w pyle Z ran w plecach widnieje z tyu zadan oszczepem. Zatem niech kady wytrwa w rozkroku stojc, a obie Nogi niech oprze o ziemi mocno, i zby zacinie. (w. 17-22) 33

Tak rozumie to pojcie A. Andrewess {Eunomia, C Q 32, 1938, s. 89-102). " Philochor. ap. Ath. 14, 630c. Na ten temat zob. E.L. Bowie, Miles ludem? The Problem ofMartial Exhortation in Early Greek Elegy, [w:] Sympotika. A Symposium on the Symposion, ed. O. Murray, Oxford 1990, s. 224-228.

32 33

Przekad W. Appel, [w:] Danielewicz, Liryka staroytnej Grecji, s. 432. Przekad W. Appel, [w:] Danielewicz, Liryka staroytnej Grecji, s. 433.

330

331

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO

Dynamiczne obrazy zmaga wojennych, gorczkowe nalegania, by nie cofa si przed trudami bitwy, wyjtkowo sugestywnie roztaczane przed oczami wyobrani od biorcw, wizerunki wojennych okropnoci, przepenione patosem i swoist harmoni wizje piknej mierci za ojczyzn wszystko to potguje wraenie, e utwory Tyrtajosa s gorczkowym, by nie rzec desperackim, apelem o odwag w obliczu bezpo redniego zagroenia bytu pastwowego. Zgoa odmienny jest natomiast nastrj przytaczanej przez Stobajosa (4, 10, 1 i 4, 10, 6) refleksyjnej elegii (12 West = 9 Gentili-Prato), w ktrej ekshortacja wypowie dziana zostaa w spokojnym i wywaonym tonie. Na uwag zasuguj due walory li terackie tej kompozycji, na ktr skadaj si cztery, tworzce spjn cao, czci. Utwr rozpoczyna si zgrabnym praeambulum (w. 1-9), w ktrym wyliczone zostay, za pomoc mitologicznych odwoa, wartoci wysoko cenione w wiecie greckim: ta lent sportowy, tyzna fizyczna, uroda, bogactwo, wadza, dar przekonywania. Zostaj one odrzucone (w. 10-22) jako ustpujce nadrzdnej arete, jak jest mstwo i wojen na odwaga (dAic), ktrej poytek przewysza wszelkie inne ludzkie przymioty. Korzy ci te wylicza poeta w dalszej czci elegii (w. 23-42). Kocowy dystych podsumowuje gwn myl utworu w formie bezporedniej ekshortacji:
Kady zatem na szczyt walecznoci niech wspi si prbuje Z mnym sercem, nie stronic od wojennych zapasw. (w. 43-44) 34

nych do walki przez krla Teopompa, suy ma wyzwoleniu entuzjazmu i woli walki wrd wspziomkw poety. Odnotowa trzeba jeszcze, e Pauzaniasz (4, 15, 6) mwi o istnieniu anapestycznych utworw Tyrtajosa. Do naszych czasw nic si z nich nie dochowao, a Tyrtajosowe autorstwo marszowego embateon (856 PMG), wskazywane przez scholiast do mw Diona Zotoustego {ad Or. 2,59), podawane jest dzi w wtpliwo. Reprezentowanie interesw spartaskiej wadzy i akceptowanie jej zaborczych wzgldem Messenii posuni nie przeszkadzao Tyrtajosowi w pojmowaniu goszonej przez siebie ideologii w kategoriach szlachetnoci i susznoci, wznoszcych wcielaj cego je w czyn onierza na wyyny czowieczestwa. Ironi losu jego poezja, ktra jako skuteczne narzdzie propagandy sankcjonowaa brutaln przemoc wobec innego narodu, staa si dla Polakw pierwszej poowy XIX wieku symbolem walki narodo wowyzwoleczej .

MIMNERMOS Twrc refleksyjnych elegii o ulotnoci szczcia, przemijaniu i mioci by Mimnermos (MIUVEOUOC), ktrego floruit przypadao, wedug Ksigi Suda, na okres 37 olimpiady, czyli midzy rokiem 632 a 629 przed Chr. Datowanie takie porednio po twierdza jeden z zachowanych urywkw elegijnych Mimnermosa (14 West = 23 Gen tili-Prato), w ktrym deklaruje on, e wiedz na temat opisanego w utworze bohater skiego onierza gromicego lidyjskie zastpy zdoby od ludzi ze starszego pokolenia. Jeli przyj, e opis bitwy odnosi si do wydarze z szedziesitych lat VII wieku, a wic do walk Smyrny z Gygesem, krlem Lidw, wspominana przez Ksig Suda Mimnermosowa akme przypada moga na ten wanie okres. rda antyczne nie s zgodne co do pochodzenia tego elegika. Wikszo nazywa go Kolofoczykiem, jednake autor Ksigi Suda bierze take pod uwag Smyrn jako rodzinne miasto poety. Argumentw za t ostatni hipotez dostarczaj same utwory Mimnermosa, zwaszcza fragment 9 (West = 3 Gentili-Prato), w ktrym mwi on o migracji Smyrnejczykw drog morsk do Kolofonu. Przypisywanie mu przez an tyczn tradycj autorstwa poematu zatytuowanego Dzieje Smyrny {Smyrneida, UUQvr)Ic) pozwala uzna to miasto za ojczyzn Mimnermosa. Szukanie kolofoskich ko rzeni poety traktowa naley, by moe, jako poklasyczn prb powizania tego twrcy z innymi mistrzami gatunku elegijnego Ksenofanesem, Hermesianaksem i Antymachem.

Najbardziej oryginalny jest niewtpliwie Tyrtajos w pierwszej czci utworu. Zasto sowany tu priamel nie jest jedynie erudycyjnym ozdobnikiem, lecz stanowi integraln cz elegijnej parenezy: wyliczenie pozornych" zalet, za pomoc wskazania znanych z mitw postaci, egzemplifikuje poszczeglne przymioty, cechy i postpowania ludz kie. Ma ono umoliwi odbiorcy ocen rnych wartoci i uatwi ustanowienie ich hierarchii wedug kryterium spoecznej uytecznoci. Silne stylistyczno-jzykowe nawizania do epiki bohaterskiej s w przypadku po ezji Tyrtajosa, podobnie jak i pozostaych wczesnych elegikw, wynikiem podporzd kowania pewnym mylowym stereotypom. S zarazem dowodem na istnienie w epo ce archaicznej wsplnego wszystkim gatunkom repertuaru poetyckich fraz i wyrae. Tyrtajos, ktrego twrczo nierozerwalnie zwizana bya z wydarzeniami rozgry wajcymi si na oczach odbiorcw jego dzie, umiejtnie wykorzystywa w celach paideutyczno-moralizatorskich take wiedz o przeszoci. Przykadem zastosowania re trospektywnej opowieci w utworze ekshortacyjnym jest fragment 5 (West = 2-4 Gentili-Prato), w ktrym przypomnienie walecznych czynw przodkw, prowadzoPrzekad W. Appel, [w:] Danielewicz, Liryka staroytnej Grecji, s. 435.

332

333

LITERATURA GRECJI STAROYTNEJ T. I

ELEGIA OKRESU ARCHAICZNEGO

Na podstawie tekstw staroytnych teoretykw trudno jednoznacznie ustali, jakie utwory skaday si na poetyck spucizn Mimnermosa. Uszkodzony tekst hasa w Ksidze Suda sugeruje jedynie, e bya on dua, nie wiadomo jednak, czy obejmo waa wiele ksig, czy liczne utwory zebrane w ksigi. Porfyriusz (in Hor, epist. 2, 2, 101) czyni wzmiank o dwch ksigach jego utworw. Informacja ta wydaje si wia rygodna, zwaywszy e i inne teksty antyczne, w tym take wypowied aleksandryj skiego Kallimacha (fr. 1, 11-12 Pfeiffer), wskazuj na dwie kategorie poezji uprawia nej przez Mimnermosa. Autor Aitiw okrela je wprawdzie bardzo zagadkowo, nazy wajc jedn delikatnymi mowami"35, drug za wielk kobiet", przypuszcza jed nak naley, e pod pierwszym okreleniem kryje si zbir krtszych elegii zatytuowa ny Nanno (Naww), druga nazwa jest artobliw aluzj do Smyrneidy, dugiego po ematu narracyjnego, w ktrym opisa dzieje Smyrny od czasw legendarnych (jedn z mitycznych bohaterek miaa by Amazonka o imieniu Smyrna). Ten ostatni utwr musia mie znaczn objto i przeznaczony by najprawdopodobniej do prezentacji podczas wikszy zgromadze publicznych. Pauzaniasz (9, 29, 4) mwi, e Smyrneida rozpoczynaa si wstpem (prooimion), w ktrym wspominane byy Muzy. Informacja owa potwierdza, e utwr ten by dug elegi narracyjn o tematyce historycznej, kompozycj zblionym do epickich opowieci o dzielnych czynach bohaterw. Saw i opini wybitnego artysty przyniosa jednak Mimnermosowi nie Smyrne ida, lecz zbir krtkich elegii pod tytuem Nanno. Jego tytu, nadany z pewnoci przez poklasycznych filologw, jest imieniem aulecistki, do ktrej Mimnermos paa rzekomo pomiennym uczuciem36. I cho jeszcze w epoce augustowskiej panowao przekonanie, e elegie Mimnermosa przesiknite byy erotyk37, zachowane urywki jego poezji nie potwierdzaj tej opinii. To, czym dzi dysponujemy, jest raczej subtel n analiz przey emocjonalnych czowieka, cenicego uroki ycia i mioci, ogarni tego obsesj nieuniknionej staroci i utraty atrakcji, jakie niesie z sob modo, ani eli wyznaniem zafascynowanego zmysowymi rozkoszami kochanka. W elegiach Mimnermosa powracaj wci te same motywy: melancholijna, prze siknita pesymizmem refleksja na temat ludzkiej kondycji, dramat nieuniknionej staroci, ktra jawi si poecie jako zo gorsze od mierci, i wiadomo ulotnoci szczcia. Tematyczn monotoni rekompensuje starannie opracowana forma wypo wiedzi. Wewntrzna symetria strukturalna, niespotykana plastyczno obrazu, zasto sowanie antytez, powtrze kluczowych sw, wykorzystanie szerokiej gamy rodkw
35

artystycznego wyrazu (anafory, aliteracje, przerzutnie, rymy wewntrzne), wyraziste ilustrowanie myl