You are on page 1of 8

Cc bi n php rn luy n c m th vn h c iu kin u tin ca mi s phn tch, nh gi, thm nh gi tr ca vn bn ngh thut l ngi c c cm thy vn bn hay, hp dn v xc ng thc s khi

hi c hay khng. Ngha l trong c hiu vn bn ngh thut, ngi c, d t hay nhiu phi huy ng thot u l tri gic v sau l lin tng, tng tng thm nhp vo th gii ngh thut ca vn bn, th nghim gi tr tinh thn v hng th vi sc iu thm m ca n. Nu qu trnh ny khng xy ra th ngi c, d bng cch no i na, cng kh c th hiu c su sc vn bn mnh c. V khng ring g vic tip nhn vn bn vn hc m i vi vic tip nhn bt c loi hnh ngh thut no khc th cng din ra qu trnh tng t. Qu trnh tm l ni trn chnh l cm th vn hc. y, chng ti phn bit gia cm th v tip nhn vn hc. Tip nhn vn hc l ton b qu trnh bin vn bn thnh tc phm. y l mt hot ng gm nhiu bc, nhiu cung on; v ngi c gn nh phi huy ng ton b nhng nng lc tinh thn ca mnh. Sch L lun vn hc vit: Khi nim tip nhn bao hm cc khi nim cm th, thng thc, l gii, ng cm (4). Cn cm th vn hc l hot ng mang tnh c th trong tip nhn vn hc. C s, ngun gc ca cm th l s nhn ho t nhin bn trong ca con ngi thng qua qu trnh lao ng sn xut. Cu trc ca cm th l s an xen phc tp ca cc yu t tri gic, l gii, tng tng, cm xc. Trong cu trc ca cm th cc nhn t l tnh ho tan vo trong nh mui, nh ng ho tan trong nc, khng th nhn bit tr thnh siu l tnh. Mc ch ca cm th l cm nhn, pht hin, khm ph, chim lnh bn cht thm m ca vn chng nhm o to, bi dng m cm phong ph, tinh t cho c gi. Vi cch quan nim nh trn v cm th, chng ti nhn thy vic xc lp cc bin php rn luyn cm th cho hc sinh trong dy c hiu vn bn vn hc trng ph thng c ngha quan trng; c bit n gp phn m bo tnh ngh thut c th ca mn ng vn.

Cc bin php rn luyn cm th vn hc cho hc sinh phn no c cp trong nhng cng trnh v phng php dy hc ng vn. u tin, phi k ti cun Phng php lun dy vn hc do Z.Ia.Rez ch bin. Trong cun sch ny, cc tc gi xc nh mt

s bin php bc l v thc y s ng sng to ca ngi c; v thc cht, c th ni cng chnh l nhng bin php rn luyn cm th cho hc sinh. Cc tc gi vit: Cc nhim v c th ca phn tch trong nh trng (gi ln s ng th nghim, kch thch tr tng tng ca hc sinh, hnh thnh cc phm cht ca ngi c) khng cho php gii hn cc bin php phn tch, nghin cu vn hc trong khi phn tch nh trng(3). Do , phi xc nh cc bin php c th nhm mc ch pht trin tr tng tng ca ngi c v ng thi dng lm phng tin pht hin v a vic cm th ca ngi c vo vic phn tch(3). Nhng trong khun kh gio trnh, cc tc gi khng thuyt minh c s l thuyt xc nh cc bin php ni trn. Theo chng ti, chnh cu trc, c ch ca cm th vn hc l c s xc lp cc bin php bc l v thc y s ng sng to ca ngi c. Do , phn xut cc bin php ca chng ti phong ph hn v s lng cng nh khc v n i dung ca tng bin php.

trong nc, c th ni cho n nay, cha c cng trnh no tp trung xy dng cc bin php rn luyn cm th vn hc cho hc sinh trng ph thng. Nguyn nhn chnh l v cc nh nghin cu hoc ng nht gia hai khi nim tip nhn v cm th hoc khng phn nh dt khot ranh gii gia hai khi nim ny. Ni th, khng phi cc bin php xy dng cm th vn hc cho hc sinh cha c cp ti; phn ln cc bin php ny c xut trong cc cng trnh nghin cu cc mt, cc nhn t ring ca cm th vn hc nh lin tng v tng tng m tiu biu l cng trnh Cng ngh dy vn ca Phm Ton v Rn luyn t duy sng to ca hc sinh trong dy hc tc phm vn chng ca Nguyn Trng Hon. Nhng cng v th cc bin php c xc nh cha tp trung. Trn c s khi nim cm th vn hc, c bit l xc nh c cu trc ca n, chng ti xut nhng bin php rn luyn cm th vn hc cho hc sinh trong dy c hiu vn bn trng ph thng. Xin c trnh by ni dung tng bin php c th: 1. c din cm:

c din cm l th hin sng to tc phm vn hc trong ging c nhm tc ng n

nhng ngi nghe. Nu nh cc bin php khc thng thng tc ng n l tr th c din cm, trc ht v ch yu tc ng n tnh cm. Bi v, v thc cht c din cm thuc ngh thut trnh din, n c nhng im tng ng vi ngm th hoc trnh din ca khc. Nu gio vin c din cm tt th s to nn bu khng kh ti mt trong gi hc. Ngi hc, trong chng mc no , c th thng thc ging c v d sn sinh nhng n tng, xc ng t nhin v vn bn. C th thy rt r rng trn thc t hc sinh nh tip xc vi vn bn khng ch mt ln; vic ln lp c li vn bn nu khng to c s khc bit th d gy nhm chn v mt tp trung. Do , bng hnh thc c din cm, gio vin c th to cho hc sinh nhng bt ng, hoc s hng th v c th khin cc em bng nhin c cm nhn mi m v vn bn. l cha ni nu nh gio vin yu cu hc sinh trnh by th c th to c hi cho cc em bc l bn thn. ng nhin, gio vin phi gieo vo hc sinh thc c sao cho cun ht ch khng phi l qua chuyn, v c y l th hin s cm th v th nghim su sc v tc phm, l lm sao ngi khc cng c th sn sinh nhng n tng tng t nh mnh. Din cm y hon ton khng phi l s un o u li m th hin nhng cm xc ni ti ca tm hn. Vn ang ni s sng t hn khi chng ta lm r vn ti sao li phi c din cm. Trc ht, v ngn t vn bn ngh thut c t chc c bit, nh vn phi l ngh s ngn t. Ngn t vn hc l ngn t mang tnh hnh tng, biu cm, v nhng tc phm th chng ta c th ni n tnh nhc ca ngn t. c th l lm cho tc phm th vang ln nh mt bn nhc lm cho n ngn nga trong hn ngi. Gio s Trn Thanh m cho rng c din cm tc phm th l phi c lm sao cho tc phm sng ht hnh v ngn ht nhc. Tuy nhin, mt phng din khc quan trng hn, y l ni dung cm hng ca vn bn, sn phm ca vic th hin nhng rung ng mnh lit, cm hng nng nn, chy bng ca ngh s vo tc phm. c din cm l lm sao lt t c ni dung tnh cm ca n, phi c ng ging iu, lm ly lan cm xc ca nh vn n ngi c, truyn cm hng cho c gi. Ngay tn gi ni ng bn cht ca vic c din cm, l ngi c phi th hin xc cm, tnh cm trong ging c. Nhng cm xc ny khng phi gi to m phi l cm xc chn thnh, su sc v vn bn. Ni c din cm thuc ngh thut trnh din trc ht khng phi l khoe ging m l s th

hin xc ng ca tri tim. Chnh v th, gio vin s dng thch ng bin php ny s to cho hc sinh nhng n tng ti mi, nhng xc ng mnh m v vn bn; ng thi n c kh nng kch thch lin tng, tng tng to s thm nhp thun li vo th gii ngh thut ca vn bn. Cho nn, y l bin php c tc dng rn luyn cm th vn hc cho hc sinh.

Gio vin c th s dng bin php ny trc khi hng dn hc sinh bc vo phn tch c th vn bn, hoc kt hp vi vic phn tch; cng hon ton c th s dng sau khi hon tt vic tm hiu vn bn. mi thi im n u c tc dng ring; hoc l to nhng n tng chung; hoc kim nghim hay khc su mt sc thi tnh cm no ; hoc 2. cng c, thng Trn nht, nng cao mi n tng sng v vn bn. to

thut

y l bin php thng c dng vi hc sinh THCS v n ph hp vi c im tm l cng nh nng lc ca cc em. Trn thut sng to l t t mnh vo mt nhn vt no trong vn bn m trn thut li cu chuyn ca n. Hnh thc ny pht huy sng to ca hc sinh, rn luyn nng lc ho thn, nhp thn vo nhn vt. Khi trn thut, trong chng mc no , hc sinh phi t mnh vo v tr nhn vt, th nghim nhng g m nhn vt nm tri trong tnh hung ca n, t hiu su sc hn v nhn vt v m rng kinh nghim i sng. Bin php ny khin hc sinh ho hng hc tp, xo b khong cch vi vn bn, pht huy c s sng to. Gio vin phi thc hin bin php ny mt cch linh hot, khng nn rp khun. Vic trn thut c th thay cho vic c, hoc thc hin phn cng c bi hc, tu vo i tng hc sinh. Gio vin nht thit phi c s ng vin khch l cng nh nhng hng dn, un nn cn thit. Mc ch chnh ca trn thut sng to khng phi l hc sinh nm vng h thng ct truyn ca vn bn m l con ng cm th vn bn. Do , gio vin phi nh hng vic trn thut vo lnh hi v th nghim gi tr ca vn bn. Chng hn, lu hc sinh din t th no v nhng tnh hung trng yu, nhng din bin tm l v xc cm t nh ca nhn vt. Cng cn lu rng y l bin php pht huy sng to ca hc sinh nhng gio vin phi c nh hng hc

sinh khng v cm xc v tnh cm m thay i sng tc ca nh vn hay tnh cch ca nhn 3. t nhng cu hi gi cm xc, lin tng, tng vt. tng.

Trc ht l nhng cu hi gi cm xc, dng n gin nht chng l nhng cu hi trc nghim tnh cm. Nhng cu hi ny c th kim tra phn ng tnh cm ca hc sinh; mt khc n thc y s ng cm, khuyn khch cc em lng nghe ting ni ca tri tim. Chng hn, sau khi c din cm, gio vin c th hi: Em c n tng th no v vn bn? Dng cu hi ny thng c gi l cu hi n tng chung. V dng tng t, s c cc cu hi nh: Em n tng th no v (on th, kh th, cu thtrong bi th; hay hnh ng, ngn ng, tch cch nhn vt trong truyn)?

Nhng cng c nhng hnh thc t cu hi sng to hn, da vo vic khi gi lin tng ca hc sinh m to s ng cm, th nghim vn bn. Chng hn, dy bi Ra ma buc ti, khi phn tch hnh tng Xi-ta, n on nh vn miu t ni au n nh nght th ca nng, gio vin c th c cu: Gia-na-ki xu h cho s kip ca nng. Nng mun chn vi c hnh hi v thn xc mnh, v hi hc sinh: Khi chng ta xu h chng ta c cm gic th no khi ng trc mt mi ngi? Hay bnh gi v chi tit anh thanh nin trong Lng l Sa Pa ca Nguyn Thnh Long v thm ngi nn ngng g dc ng khng cho xe i qua gp v tr chuyn cng nhng ngi qua ng, gio vin c th hi hc sinh: C th hiu thm ngi l cm gic m ai cng c khi phi hon cnh mt mnh hay c n khng? Ti sao tc gi khng ni anh rt c n, rt mun gp ai ni chuyn m li ni l thm ngi? V cc em bao gi tri qua cm gic ny hay cha? Em ngh g v anh thanh nin? Nhng cu hi dng ny khin hc sinh phi huy ng kinh ngim bn thn soi sng bn cht nhn vt, d ng cm su sc vi tnh hung v cnh ng ca n.

Ngoi ra, gio vin c th dng nhng cu hi khi gi tng tng ca hc sinh. Vn hc dng ngn ng lm cht liu, do tnh cht phi vt th ca ngn ng nn hnh tng vn

hc khng th tc ng trc tip vo gic quan ca ngi c, m ch tc ng gin tip thng qua lin tng, tng tng. Cho nn thng thc vn bn vn hc i hi phi huy ng tng tng, hnh thc tng tng lm ni bt ln bc tranh i sng trong vn bn thng c gi l tng tng ti to. huy ng hnh thc tng tng ny ca hc sinh vo cm th vn bn, gio vin c th t cc cu hi vi dng sau: Em hnh dung th no v bc tranh (Vi bi Thu iu ca Nguyn Khuyn chng hn th bc tranh y l bc tranh ma thu) c tc gi th hin trong tc phm? y, hon ton khng phi l vic phn tch bc tranh m l yu cu hc sinh phi c ci nhn bn trong thm kn, phi hnh dung thy bc tranh trong u mnh, v trong chng mc nht nh l sng vi n, ng cm vi n. Kh nng tng tng cng cao th s thm nhp vo vn bn cng su sc, v ngi c c xu hng qun i th gii thc ti, sng bng th gii tng tng do nh vn sng to nn.

Nhng tng tng trong cm th vn hc cn c hnh thc khc chnh l s nhp thn vo nhn vt, lm sng li trn chnh bn thn mnh nhng cm xc nhn vt tri qua. Vi thao tc lin tng, hc sinh vn dng nhng g mnh tri nghim hiu nhn vt, cn hnh thc tng tng ny li yu cu hc sinh th nghim nhng g cha h tri qua. N to ra s xc ng, m say mnh lit i vi vn bn. huy ng hnh thc tng tng ny ca hc sinh, gio vin c th dng hnh thc t cu hi, cc cu hi km theo nhng gi nht nh. Chng hn, t chc c hiu bi Hi hng ngu th ca H Tri Chng, gio vin c th hi: Mt ngi lu ngy v thm qu hng th tm trng th no? Mt ngi bnh thng v thm qu c ging vi ngi bin bit xa qu, nay v qu khi tui gi ri? Em ngh g v tnh hung ca tc gi trong bi th? 4. Dng li bnh ng thi dim

Dng nhng li bnh hp dn v ng ch c tc dng rt ln trong vic rn luyn cm th cho hc sinh. Trc ht, n khin hc sinh c nhng n tng su sc kh phai m v v p ca vn chng; sau n, rn luyn kh nng thm nh nhng im sng thm m trong vn bn. Bin php ny cho php gio vin pht huy phm cht ngh s ca mnh; v

cng v th kch thch mm sng to ca hc sinh, to nn s giao lu v tnh cm trong gi vn. Nhng tuyt nhin gio vin khng c lm dng bin php ny, bi nhim v chnh ca gio vin l t chc hc sinh cm th v lnh hi gi tr ca vn bn ch khng phi l tr ti trnh din thi min hc sinh. Do , gio vin ch tung ra li bnh khi hc sinh cm nhn cha ti, nh gi cha xc ng v nhng li bnh lc c tc dng h tr, tin ti khc su n tng cho hc sinh, to nn nhng khoi cm thm m. Li bnh v th, trc ht phi giu cm xc, l sn phm ca s xc ng su sc trc v p ca vn bn. Mt khc, n phi c o, gio vin phi chn cch ni n tng, u tin tin nhng li din t giu hnh nh nhm tc ng mnh n hc sinh. Hn na, gio vin chn bnh nhng chi tit no l im sng ngh thut ca tc phm v vic bnh gi n gip h c sinh nm c thn thi, linh h n ca vn bn.

y, chng ti mun ni n nhng li bnh c kh nng nh thc lin tng ca hc sinh, n ta con ng dn hc sinh thm nhp t nhin vo th gii ngh thut vn bn. Ti sao li bnh li c chc nng ny? V bn thn li bnh cha ng lin tng thm m ht sc nhy bn. Gio s Nguyn ng Mnh cho rng bnh vn chng qua l th hin mt lin tng thm m ca ngi c i vi tc phm. Chng hn, Xun Diu bnh chm th thu ni ting ca Nguyn Khuyn, ng k li chuyn v thm qu nh th, vng ng bng chim trng, ngi bt ca ng phc tho cnh vt ni y, nhng phong cnh i vo th Nguyn Khuyn, v t nhng phc tho rt duyn dng , Xun Diu dn ta vo nhng cu th ca Nguyn Khuyn, nhng cu th v nn ci hn, ci thn ca ma thu, in hnh cho ma thu nng thn ng bng Bc B. Tng t, gio vin c th khi gi hc sinh nh v nhng m ngm trng sng, nhng ln xa qu khng ngui ni nh m k thc ni nh nh ln to vt, ln vng trng khuya t cm nhn ni nh qu hng bi hi, bn chn, thm su, v v cng da dit, tm vo khng gian bng bc, vo vng trng trn tri ca nh th L Bch trong bi Tnh d t. Hoc gi cho hc sinh t nhng bc chn xa nh, hoc ni nui tic qu kh v d vng ti p qua m thu t ni nim l th, tm lng ba o, c qun tang thng ho vo trong ting quc quc au lng, su thm; ting gia gia khn ging ca B Huyn Thanh Quan trong bi Qua o ngang. Ngha l phi gi ln nhng tnh hung ca nhn vt, lin h vi tnh hung ca bn

thn t c nhng li bnh thch ng, xut pht t nhng rung ng su xa, chn tht ca tm hn. N lm cho rung ng ca nh vn nay hin hnh trong tm hn ca hc sinh. Hc sinh ni v nhn vt, v vn bn l ang ni ln chnh ni lng mnh. 5. i chiu vn bn vi cc loi hnh ngh thut khc

Mt s nh nghin cu khng nh vic i chiu vn bn vi cc loi hnh ngh thut khc c tc dng lm hin hnh cm th ca hc sinh, thc y hc sinh hnh thnh nhng n tng v vn bn.

Thng thng, mt s gio vin i chiu vn bn vi ngh thut hi ho hoc in nh. Tuy nhin, gio vin khng c lm dng, vic s dng cc hnh nh ny mang tnh cht i chiu, so snh v hai cch cm th, hai cch nhn, v hng ti khi gi cm th ch hon ton khng c dng hnh nh lm ti liu trc quan nh mt s ngi vn hay lm bi l bin php th tiu tr tng tng ca hc sinh, hc sinh d c xu hng ng nht vn bn vi cc tc phm ngh thut khc. Mt s vn bn trong chng trnh c chuyn th thnh kch bn in nh th gio vin c th cho cc em xem trong gi ngoi kho v c th nu ra m t s vn cc em tho lun.

i vi nhng vn bn th c ph nhc nh Ma xun nho nh ca Thanh Hi, ng ch ca Chnh Hu, Ving lng Bc ca Vin Phng, gio vin hon ton c th cho hc sinh thng thc nhng ca khc ny, chng s c tc dng rt ln trong vic to nn nhng xc ng mnh m ca hc sinh v vn bn. Cng vic ny cng vi c din cm c kh nng nh thc cm gic v nhp iu, giai iu cho hc sinh v cng t cm nhn nhng cung bc ca tm hn ang ht ln trong nhng giai iu . Ths. Ging vin khoa Ng vn- i hc Vinh L S