SMAIL ^EKI

]

AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU
- PLANIRANJE, PRIPREMA, IZVO\ENJE -

Sarajevo, 2004.

IZDAVA^I: Institut za istra`ivanje zlo~ina protiv ~ovje~nosti i me|unarodnog prava, Sarajevo KULT/B, Sarajevo ZA IZDAVA^A: Prof. dr Ismet Dizdarevi} UREDNIK I REDAKTOR: Prof. mr Muharem Kreso RECENZENTI: Prof. dr Mustafa Imamovi} Prof. dr Norman Cigar Prof. dr Nijaz Durakovi} Prof. mr Muharem Kreso NASLOVNA STRANA: KULT/B, Sarajevo LEKTOR I KOREKTOR: Azra Fi{er REGISTRI: Azra Fi{er DTP: Meldijana Arnaut [TAMPA: [tamparija Fojnica, Fojnica ZA [TAMPARIJU: [ahzija Buljina TIRA@: 1.000

AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU
- PLANIRANJE, PRIPREMA, IZVO\ENJE -

SADR@AJ

UVODNE NAPOMENE ................................................................. 9

K NJ I G A P R V A
I UDAR NA USTAVNI KONCEPT ODBRANE SFRJ 1. Ustavno odre|enje Oru`anih snaga SFRJ ................................... 17 2. Razbijanje ustavnog koncepta odbrane SFRJ ............................. 34 3. Ilegalni “[tab Vrhovne komande” .............................................. 71 4. Smanjenje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine ............... 87 5. Razoru`anje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine ............ 117 6. Od antifa{isti~ke do velikosrpske vojske .................................... 148 II SRPSKI VELIKODR@AVNI PROJEKAT I PLANIRANJE ZLO^INA 1. Obnova i eskalacija Velikosrpskog pokreta ................................ 175 2. Metodi, mehanizmi i postupci planiranja i pripremanja zlo~ina ... 194 III VELIKOSRPSKI POKRET I PREDSJEDNI[TVO SFRJ DO MARTA 1991. 1. Predsjedni{tvo SFRJ i njemu paralelna neformalna grupa .......... 233 2. Neuspjeh uvo|enja vanrednog stanja i dogovorenog vojnog udara marta 1991. .................................... 272
5

IV OME\AVANJE GRANICA VELIKE SRBIJE 1. Ratni plan “RAM” ...................................................................... 325 2. Realizacija ratnog plana “RAM” ................................................ 373 3. Neuspjeh mobilizacije i njena nadoknada .................................. 449 V KONSTITUISANJE VELIKOSRPSKE PETE KOLONE U BOSNI I HERCEGOVINI 1. Petokolona{ka aktivnost i organizovana destrukcija vlasti u Bosni i Hercegovini ........................................................ 477 2. Krizni {tabovi srpskog naroda - organi okupacione vlasti ......... 523 3. Velikosrpski strate{ki ciljevi u Bosni i Hercegovini ................... 547 VI NEPOSREDNE PRIPREME ZA AGRESIJU 1. Naoru`avanje pete kolone .......................................................... 577 2. Objedinjavanje komandovanja na okupiranim teritorijama ....... 659 3. Zauzimanje polaznih pozicija ..................................................... 695

K NJ I G A D R U G A
VII ORU@ANE FORMACIJE VELIKOSRPSKOG AGRESORA I NJIHOVA LOGISTIKA 1. “Jugoslovenska narodna armija” / Vojska Jugoslavije ................ 765 2. Dobrovoljci i dobrovolja~ke jedinice JNA ................................. 795
6

3. Oru`ane formacije Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine ................................................................ 4. “Vojska Srpske Republike BiH” ............................................... 5. Ostale oru`ane formacije i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske ................................................................ 6. Oru`ane formacije Saveza komunista — Pokreta za Jugoslaviju ........................................................... 7. Strani pla}enici ......................................................................... 8. Logisti~ka podr{ka i poja~anja u `ivoj sili ................................ VIII

802 836 871 899 901 906

UKLJU^IVANJE REPUBLIKE HRVATSKE U AGRESIJU NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU 1. Hrvatska nacionalisti~ka ideologija .......................................... 935 2. Dogovori u Kara|or|evu i Gracu ............................................. 942 3. Velikohrvatska peta kolona u Bosni i Hercegovini ................... 950 4. Zauzimanje dijela Republike Bosne i Hercegovine .................. 972 a) Prikrivena agresija (novembar 1991. — januar 1993.) .... 973 b) Otvorena agresija (januar 1993. — januar 1994.) ............ 1018 5. Logisti~ko obezbje|enje kolaboracionisti~kih jedinica Hrvatske vojske ........................................................... 1075

Z A K LJ U ^ A K Z A K LJ U ^ A K ....................................................................... 1119 I Z V O R I I L I T E R A T U R A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 3 9 S K R A ] E N I C E ............................................................ 1161 R E G I S T R I - Registar li~nih imena ....................................................... 1173 - Registar geografskih naziva ............................................ 1237 - Registar relevantnih dr`avnih, vojnih i ostalih pojmova .. 1287

7

UVODNE NAPOMENE Kroz svoju dosada{nju historiju Bosna i njeno stanovni{tvo, posebno Bo{njaci, bili su raspeti izme|u krupnih ideolo{kih i politi~kih podjela na Balkanu i evropskom kontinentu. Bosna je bila na granici izme|u Zapadnog i Isto~nog rimskog carstva (izme|u Rima i Bizanta), zatim izme|u isto~nog i zapadnog kr{}anstva, kao i kasnije izme|u Habsburgs{kog i Osmanskog carstva. U srednjem vijeku protiv Bosne, koja kao dr`ava postoji najkasnije od sredine X stolje}a, i njene autohtone Crkve bosanske organizovani su brojni krsta{ki ratovi i osvaja~ki pohodi. Bosna je kao ugledno kraljevstvo uspje{no branila svoju dr`avnu samostalnost sve do sredine XV stolje}a. Oslabljena tim ratovima i unutra{njim sukobima, te pod sve ja~im udarom Osmanlija, a bez ikakve pomo}i od strane kr{}anskog Zapada, koja je o~ekivana poslije pokr{tavanja kralja Stjepana Toma{a i krunisanja papskom krunom Stjepana Toma{evi}a, Bosna je 1463. kona~no pala pod osmansku vlast. Kao isturena osmanska provincija Bosna je slu`ila kao polazi{te za dalja osmanska osvajanja prema srednjoj Evropi. Nakon poraza Osmanlija u Be~kom ratu (1683.-1689.), Bosna postaje grani~na osmanska provincija izlo`ena stalnim napadima Austrije i Venecije. U tim ratovima, koji su trajali tokom ~itavog XVIII stolje}a, Bosna je vlastitim snagama uspjela da se odbrani, pri ~emu je, pored ostalog, 1737. izvojevala klju~nu pobjedu pod Banja Lukom. U XIX i XX stolje}u oko Bosne se sukobljavaju Srbija (sa istoka) i Hrvatska (sa zapada), dok su Bo{njaci stije{njeni u sredini. Historijski gledano, od kraja osmanske vlasti, 1878. godine, pa sve do danas, Bosna je glavno popri{te suprotstavljenih srpskih i hrvatskih velikodr`avnih interesa. Naime, rije~ je o zahtjevima koji su dio {irih srpskih i hrvatskih hegemonisti~kih aspiracija na Bosnu i Bo{njake, sa ciljem da se Bosna zauzme i podijeli, a muslimani biolo{ki i duhovno zatru.
9

Osvaja~ke aspiracije genocidnog karaktera isto~nih i zapadnih susjeda na Bosnu i Bo{njake odra`avaju se i prisutne su i u djelima jednog broja srpskih i hrvatskih histori~ara i politi~ara. Srpska i hrvatska nacionalisti~ka historiografija i politika negira postojanje Bosne kao dr`ave i osporava historiju Bo{njaka, njihovu kulturu, jezik, vjeru, tradiciju. Osporavaju}i pro{lost muslimana Bo{njaka, predstavnici takve historiografije i politike krivotvore i njihovo etni~ko porijeklo, njihov identitet i nacionalni status. Na toj osnovi nacionalisti~ke ideologije i velikodr`avnih projekata u dosada{njoj historiji nad Bosnom i Bo{njacima izvr{eni su brojni zlo~ini, posebno u XX stolje}u. Njihovi korijeni, uzroci, ciljevi, razmjere i posljedice jo{ uvijek nisu u cjelosti istra`eni, posebno kada je rije~ o zlo~inima na kraju XX stolje}a. Posljednjih godina se u svijetu vode brojne rasprave i objavljuju knjige o raspadu SFRJ i sukobima u toku i nakon njene disolucije. Takva nastojanja imaju za cilj da se pru`i odgovor na pitanje uzroka propasti zajedni~ke jugoslovenske dr`ave, pa, izme|u ostalog, i da se utvrdi karakter sukoba u Bosni i Hercegovini. U pogledu karaktera sukoba u Bosni, prisutne su, uglavnom, dvije teze: a) da je na Bosnu i Hercegovinu izvr{ena agresija i nad Bo{njacima po~injen genocid i b) da je rije~ o gra|anskom ratu, unutra{njem sukobu izme|u tri strane, plemenskoj i historijskoj mr`nji me|u jugoslovenskim narodima i neprekidnoj etni~koj i vjerskoj borbi. Pri tome se umjesto genocida koristi eufemizam “etni~ko ~i{}enje”. Vi{e godina istra`uju}i te probleme, sabrali smo brojna dokumenta, podatke, ~injenice, informacije, saznanja i druge dokaze, koji jasno ukazuju na porijeklo, uzroke, ciljeve i karakter sukoba na teritoriji SFRJ, a posebno u Bosni i Hercegovini, {to nas je opredijelilo za izradu ove Studije. S obzirom na stanje i stepen dostupnosti, prije svega, relevantne arhivske gra|e, fokusirali smo se na planiranje, pripremu i izvo|enje agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, {to je predmet, cilj i sadr`aj ove Studije. Aspekti i razmjere genocida i drugih oblika zlo~ina i dalje ostaju otvoreni za istra`ivanje.
10

Studija je, uglavnom, ra|ena na osnovu relevantnih neobjavljenih dokumenata dr`ava agresorâ, do kojih smo u dosada{njem istra`ivanju do{li. Pored toga, zna~ajne izvore podataka na{li smo i u brojnim radovima memoarskog karaktera neposrednih u~esnika doga|aja, zvani~nim izvje{tajima organa Ujedinjenih nacija, izvje{tajima nevladinih organizacija, podacima organa i ustanova Republike Bosne i Hercegovine, medijskim izvje{tajima, objavljenim radovima nau~nog i stru~nog karaktera i dr. Rezultati istra`ivanja potkrijepljeni su veoma obimnim nau~nim aparatom. Studija nema pretenzije da potpuno rekonstrui{e doga|aje na zapadnom Balkanu sa kraja XX stolje}a. S obzirom na njen karakter i nedostupnost odgovaraju}e dokumentacije, izostala je {ira rekonstrukcija ratnih operacija i borbenih dejstava. U Studiji je prisutan veliki broj razli~itih pojmova i subjekata razli~itog karaktera i nivoa, {to je, pored ostalog, uslovljeno prirodom raspolo`ive dokumentacione osnove. To je razlog {to su registri tako obimni i {to obuhvataju veliki broj li~nih imena, geografskih naziva, te dr`avnih, vojnih i ostalih relevantnih pojmova. S obzirom na razmatrani problem i obiman sadr`aj, izlaganja su, radi lak{e upotrebe, podijeljena u dvije knjige. Bez obzira na to, Studija je koncipirana kao cjelina, pri ~emu je sadr`aj proporcionalan anga`ovanju dr`avâ u agresiji. Sadr`aj obje knjige se nalazi na njihovom po~etku, a izvori i literatura, te skra}enice i registri, na kraju Studije.

11

AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU
- PLANIRANJE, PRIPREMA, IZVO\ENJE -

KNJIGA PRVA

I UDAR NA USTAVNI KONCEPT ODBRANE SFRJ

.

rata i agresivnih pritisaka bilo koje vrste”. “a protiv agresije. pripremanja i u~e{}a Federacije. prema tom Ustavu.1. autonomnih pokrajina.2 1 USTAV SFRJ. samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica. op{tina. republika. 17 . ukoliko je razvijenija op{tenarodna odbrana kao oblik i sadr`ina odbrambene organizovanosti dru{tvene zajednice”.1 Op{tenarodna odbrana u Socijalisti~koj Federativnoj Republici Jugoslaviji je. 9. a mogu}nost od agresije manja. teritorijalnu cjelokupnost i socijalisti~ki samoupravni poredak Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije”. oru`anom borbom i drugim oblicima op{tenarodnog otpora. u cilju izgradnje svoje samoupravne socijalisti~ke zajednice. {tite i brane svoju slobodu. USTAVI SOCIJALISTI^KIH REPUBLIKA I POKRAJINA (u daljem tekstu: USTAV SFRJ…). nezavisnost. organizovali i izgra|ivali op{tenarodnu odbranu “kao nerazdvojni dio socijalisti~kog samoupravnog dru{tvenog ure|enja”. U op{tenarodnoj odbrani oru`ana borba je predstavljala odlu~uju}i oblik suprotstavljanja agresiji. prema Ustavu SFRJ od 1974. mjesnih zajednica. Ustavno odre|enje Oru`anih snaga SFRJ Radni ljudi i gra|ani i narodi i narodnosti Jugoslavije su. str. 2 Isto. te “odlu~ni da svim raspolo`ivim snagama i sredstvima. radnih ljudi i gra|ana u oru`anoj borbi i svim drugim oblicima otpora i u vr{enju drugih zadataka od interesa za odbranu zemlje”. Beograd 1974. dosljednog sprovo|enja politike mira. predstavljala “jedinstveni sistem organizovanja. Pri tome su bili “svjesni da je odbrambena sposobnost dru{tva i pripremljenost zemlje za odbranu ve}a. organizacija udru`enog rada. suverenitet. dru{tveno-politi~kih i drugih dru{tvenih organizacija.

radnih ljudi i gra|ana da {tite i brane nezavisnost. i od Teritorijalne odbrane kao najvi{eg oblika organizovanog oru`anog op{tenarodnog otpora”. teritorijalnu cjelokupnost i Ustavom SFRJ utvr|eno dru{tveno ure|enje Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije”. bilo da. svaka na svojoj teritoriji ure|uje i organizuje narodnu odbranu i da rukovodi teritorijalnom odbranom. Oru`ane snage SFRJ “{tite nezavisnost. kao i op{tina. u oblasti narodne odbrane utvr|ena su navedenim Ustavom. prema Ustavu SFRJ. niti da prihvati ili prizna okupaciju Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije ili pojedinog njenog dijela”. Organizacije udru`enog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice vršile su “pravo i du`nost odbrane zemlje u skladu sa zakonom. autonomnih pokrajina i republika. “u skladu sa sistemom narodne odbrane. koja je kvalifikovana kao “najte`i zlo~in prema narodu” i ka`njavano je kao te{ko krivi~no djelo. Niko nije imao pravo “da sprije~i gra|ane Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije da se bore protiv neprijatelja” koji bi napao zemlju. str. 4 Isto. planovima i odlukama 3 Isto. teritorijalnu cjelokupnost” i Ustavom “utvr|eno dru{tveno ure|enje Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije”. Takvi akti su bili protivustavni i ka`njavani su kao izdaja zemlje. suverenitet. Pripadnik Oru`anih snaga SFRJ je bio “svaki gra|anin koji sa oru`jem ili na drugi na~in u~estvuje u otporu protiv napada~a”.Oru`ane snage Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije su. str. 52-53. pokrajina i republika. Pravo i du`nost op{tina. kao zajedni~ke oru`ane sile svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i gra|ana.4 Prava i du`nosti Federacije i njenih organa. “Neprikosnoveno je i neotu|ivo pravo i du`nost naroda i narodnosti Jugoslavije. ~inile jedinstvenu cjelinu i sastojale su se od “Jugoslovenske narodne armije. Niko nije imao “pravo da prizna ili potpi{e kapitulaciju.3 Vojna obaveza gra|ana je bila op{ta.organizuje opštenarodni otpor i njime rukovodi”. civilnom zaštitom i drugim pripremama za odbranu zemlje. a u slu~aju napada na zemlju . 53. odnosno drugih društveno-politi~kih zajednica je. suverenitet. 18 .

unapre|ivalo i razrje{avalo generale i admirale. te postavljao i razrje{avao predsjednike. str. str.8 Najvi{i organ rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ u ratu i miru bilo je.društveno-politi~kih zajednica. pored ostalog. 9 Isto. ure|ivala i organizovala Jugoslovensku narodnu armiju i rukovodila i komandovala njome i dr. 19 . pred ostalog. 61-62. po Ustavu SFRJ. kao i druge vojne starje{ine koje je savezni zakon odre|ivao.7 Federacija je preko saveznih organa. Predsjedni{tvo SFRJ. ure|ivala “osnove sistema narodne odbrane” i starala se “o njegovom sprovo|enju”….5 Ustavom se “u pogledu sastava starje{inskog kadra i postavljenja na vi{e komandne i rukovode}e polo`aje u Jugoslovenskoj narodnoj armiji primjenjuje na~elo {to srazmjernije zastupljenosti republika i atuonomnih pokrajina”. a u njenim dijelovima — jezici naroda i narodnosti. U komandovanju i vojnoj obuci u Jugoslovenskoj narodnoj armiji mogao se. ravnopravnost jezika i pisama naroda i narodnosti Jugoslavije”. u ostvarivanju op{tenarodne odbrane. To je predsjedni{tvo. ure|ivala rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama SFRJ i ostvarivala vrhovno komandovanje oru`anim snagama. davalo “smjernice za preduzimanje mjera priprema i mobilisanja izvora i snaga zemlje za odbranu i za uskla|ivanje planova i 5 Isto. 52. obezbe|uju sredstva za narodnu odbranu i vrše druge zadatke od interesa za narodnu odbranu”. utvr|ivala “osnove planova i pripremnih mjera za odbranu zemlje”. 8 Isto. sudije i sudije-porotnike vojnih sudova i vojne tu`ioce. u skladu sa Ustavom SFRJ. 6 Isto. upotrebljavati jedan od jezika naroda Jugoslavije. 70. str.9 Predsjedni{tvo SFRJ je.. progla{avala mobilizaciju. utvr|ivalo osnove planova i pripremnih mjera za odbranu zemlje. 53. u skladu sa saveznim zakonom.6 U Oru`anim snagama SFRJ “obezbje|uje se. str. postavljalo. 7 Isto.

te nare|ivalo njihovu upotrebu u miru. organizacija udru`enog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica”. nare|ivalo “op{tu i djelimi~nu mobilizaciju i. moglo se izuzetno.11 10 Isto.mjera dru{tveno-politi~kih zajednica. Predsjedni{tvo SFRJ “podnosi ove uredbe na potvrdu Skup{tini SFRJ ~im ona bude u mogu}nosti da se sastane”. ukoliko Skup{tina SFRJ nije bila u mogu}nosti da se sastane. Uredbom sa zakonskom snagom. str. U slu~aju rata Predsjedni{tvo SFRJ je utvr|ivalo plan upotrebe Oru`anih snaga Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije. progla{avalo ratno stanje”. prava i du`nosti ~ovjeka i gra|anina i prava samoupravnih organizacija i zajednica ili na sastav i ovla{}enja izvr{nih i upravnih organa”. Predsjedni{tvo SFRJ je moglo uputiti svoje delegate kod Saveznog sekretarijata za narodu odbranu i kod drugih vi{ih komandi Oru`anih snaga SFRJ. utvr|ivalo “postojanje neposredne ratne opasnosti”.10 Predsjedni{vo SFRJ je. drugih propisa i op{tih akata i preduzimanja mjera od strane saveznih organa na osnovu saglasnosti nadle`nih organa republika i autonomih pokrajina. 71. koji je odgovarao Predsjedni{tvu SFRJ za poslove koji su na njega preneseni. Predsjedni{tvo SFRJ je moglo odre|ene poslove rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama prenijeti na saveznog sekretara za narodnu odbranu. “dok to stanje traje i ako to zahtijevaju interesi odbrane zemlje. “po svojoj inicijativi ili na prijedlog Saveznog izvr{nog vije}a za vrijeme ratnog stanja ili u slu~aju neposredne ratne opasnosti” donosilo uredbe sa zakonskom snagom o pitanjima iz nadle`nosti Skup{tine SFRJ. Radi pra}enja sprovo|enja utvr|ene politike rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije. na pojedine slobode. obustaviti pojedine odredbe ovog ustava koje se odnose na dono{enje zakona. 11 Isto. 20 . donesenom za vrijeme ratnog stanja.

nav. rukovodio/lo i utvr|ivao/lo osnove planova i pripremnih mjera za odbranu zemlje. poslije progla{enja Ustava SFRJ. Za sve društvenopoliti~ke zajednice. 14 USTAV SFRJ…. 146-147. In|i}. u komandovanju i obuci upotrebljava}e se jezik te narodnosti” (USTAV SFRJ…. Teritorijalna odbrana se organizuje u Republici i op{tini kao jedinstven sistem. obu~avanje. M. Teritorijalna odbrana u Republici Bosni i Hercegovini je. str. str. 74-75. 439-440. kao i na planu organizovanja i pripremanja Teritorijalne odbrane. po Ustavu Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine. pored ostalog. “naj{iri oblik organizovanog op{tenarodnog oru`anog otpora i sastavni dio jedinstvenih oru`anih snaga Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije. progla{enom 25. usvojeni.13 U ustavima socijalisti~kih republika i autonomnih pokrajina. 174). str.14 12 Isto. U pogledu sastava starje{inskog kadra u Teritorijalnoj odbrani primjenjuje se na~elo {to srazmjernije zastupljenosti naroda i narodnosti u Republici. str. koji su. kao Vrhovni komandant Oru`anih snaga SFRJ. štabova i slu`bi Teritorijalne odbrane. Tako je u Bosni i Hercegovini prvi put u potpunosti. Ako se organizuju jedinice teritorijalne odbrane od pripadnika narodnosti.Predsjednik/Predsjedni{tvo Republike je bio/bilo Vrhovni komandant Oru`anih snaga SFRJ. du`nosti. 344-345. opremanje i naoru`avanje jedinica. 21 . TERITORIJALNA ODBRANA BOSNE I HERCEGOVINE. Sarajevo 1989. str. dj. On/ono je. obaveze i odgovornosti vezane za organizciju. 731-732 i 822-823. februara 1974.. mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. organizacije udru`enog rada i sve druge subjekte društva utvr|ena su prava. statutima opština. 13 M. i ustavno konstituisana Teritorijalna odbrana i data sigurna ustavna osnova za njen dalji razvoj. 541-543. utvr|ivao/lo Plan upotrebe Oru`anih snaga SFRJ za slu~aj rata i nare|ivao/lo upotrebu Oru`anih snaga u miru i dr. 144. 636-637. definisano je sve što se odnosilo na razvoj Teritorijalne odbrane. 145.12 Osnovno obilje`je sadr`aja Ustava SFRJ o narodnoj odbrani bilo je u tome što je izra`avao organizovanost i podruštvljavanje odbrane u cjelini i Teritorijalne odbrane kao njenog veoma bitnog dijela i što je svojim odredbama utemeljivao postoje}i cjeloviti koncept svih subjekata društva kao neposrednih nosilaca djelatnosti i na opštem planu narodne odbrane. 239-241. In|i}. pripremanje.

organizacija. popune i mobilizacije. mobilizacija. organizovanja i u~eš}a cjelokupnog stanovništva i društvenih snaga u odbrani zemlje. str. kao i pretpostavljenom starješini Teritorijalne odbrane. 22 . Beograd 1974. 13-17. a za borbenu gotovost i upotrebu jedinica i ustanova nadle`nom starje{ini op{tinskog. dj. u skladu sa zakonom i ovlaštenjima koje je na njih prenosio Vrhovni komandant Oru`anih snaga. a posebno Federacije i njenih gra|ana. 17 Isto. a za borbenu gotovost i upotrebu jedinica-starješina štaba Teritorijalne odbrane u`e društvenopoliti~ke zajednice odgovarao je starješina štaba Teritorijalne odbrane šire društveno-politi~ke zajednice. pripravnosti i materijalnog obezbje|enja Oru`anih snaga. (usvojen na sjednici Savezne skupštine 26. u pripremi i odbrani zemlje. Za organizovanje i pripremanje Teritorijalne odbrane starješina štaba Teritorijalne odbrane odgovarao je organu društveno-politi~ke zajednice koji je obrazovao štab i starješini pretpostavljenog štaba Teritorijalne odbrane. na osnovu Ustava. pripremanje. Tim su zakonom..organizacija. upotreba. sastav i dr. rukovo|enja i komandovanja. 5.19. pored JNA (njeno odre|enje. str.Zakonom o narodnoj odbrani od 1974. U Zakonu su normativno razra|eni mjesto. organizacija i upotreba Oru`anih snaga na osnovi jedinstvenog sistema organizovanja i priprema. upotrebe.16 Za organizovanje i pripremanje jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane organizacija udru`enog rada. pripravnost i materijalno obezbje|enje jedinica. 16 Isto. starje{ina jedinica i ustanove odgovarale su organima upravljanja tih organizacija. odnosno pretpostavljenom štabu Teritorijalne odbrane. aprila) razra|ena je.15 Rukovo|enje i komandovanje u Teritorijalnoj odbrani ostvarivali su starješine {tabova i starje{ine jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane. nav. normativno razra|ena sva pitanja Teritorijalne odbrane na osnovu jedinstvenog sistema opštenarodne odbrane . komandovanje. popuna.17 Kada je jedinica 15 ZAKON O NARODNOJ ODBRANI. a posebno prava i du`nosti radnih ljudi i gra|ana. organizacija udru`enog rada i ostalih ~inilaca dru{tva. štabova i slu`bi Teritorijalne odbrane. In|i}. str. koncepcija opštenarodne odbrane kao jedinstvena platforma pripremanja.). 146). Time je precizno ustanovljena njihova odgovornost po vertikali pretpostaljenom štabu Teritorijalne odbrane i po horizontali — skup{tini društvenopoliti~ke zajednice koja ih je formirala (M. rukovo|enje.

In|i}. Usagla{avanje stavova o narodnoj odbrani na nivou Republike Srbije i njenih pokrajina trajalo je deset godina. godine. nav. kao i sa planovima i dejstvima teritorijalne odbrane susjedne dru{tvenopoliti~ke zajednice. Republi~ki i pokrajinski {tabovi teritorijalne odbrane obezbje|ivali su potrebne podatke i stru~ne i druge analize neophodne za rad Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu. 23 . 146). “koje u~estvuju u izvr{avanju zajedni~kog borbenog zadatka. nakon što su usaglašeni stavovi. donijele su na vrijeme svoje zakone o narodnoj odbrani i u njima precizirali ono što je propisano novim zakonom o narodnoj odbrani SFRJ. Time je ostvaren jedinstven prilaz u organizovanju i pripremanju Teritorijalne odbrane u zemlji. Time je otklonjeno nenormalno stanje u vezi sa organizacijom i nadle`nostima u Teritorijalnoj odbrani na cijeloj teritoriji Socijalisti~ke Republike Srbije.. vode}i ra~una o svim specifi~nostima socijalisti~kih republika. Sve socijalisti~ke republike. starješina Teritorijalne jedinice bio je odgovoran organu upravljanja te organizacije. str. dj.19 Republi~ki i pokrajinski {tabovi teritorijalne odbrane bili su obavezni da sara|uju sa Saveznim sekretarijatom za narodnu odbranu u sprovo|enju akata Vrhovnog komandanta Oru`anih snaga. pot~injavaju se starje{ini koji rukovodi izvr{avanjem tog zadataka”.18 [tabovi teritorijalne odbrane uskla|ivali su na svojoj teritoriji planove i borbena dejstva teritorijalne odbrane sa planovima i borbenim dejstvima Jugoslovenske narodne armije. str. U poslovima rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama za koje ga je ovlastio Vrhovni komandant Oru`anih snaga i u poslovima izvr{avanja akata i mjera Vrhovnog komandanta. 19 Isto. što je bilo bitno i za cijelu zemlju (M. 20. koja su se 18 Isto. Na teritoriji “privremeno zaposjednutoj od neprijatelja {tabovi teritorijalne odbrane rukovode i komanduju i jedinicama i ustanovama Jugoslovenske narodne armije. donesen je i Zakon o narodnoj odbrani Srbije.ili ustanova Teritorijalne odbrane izvršavla zadatke obezbje|enja i odbrane svoje radne organizacije. ako posebnom naredbom nije druk~ije odre|eno”. osim Socijalisti~ke Republike Srbije. Jedinice i ustanove Jugoslovenske narodne armije i jedinice i ustanove teritorijalne odbrane. i u poslovima pripremanja prijedloga tih akata i obezbje|ivanja potrebnih podataka i stru~nih i drugih analiza neophodnih za odluke i akte koje je donosio Vrhovni komandant. Tek 1984. osim Socijalisti~ke Republike Srbije.

osnovna prava i du`nosti radnih ljudi i gra|ana. 23 Isto. u oru`anoj borbi i drugim oblicima op{tenarodnog otpora i u izvr{avanju drugih zadataka radi odbrane nezavisnosti. 24 . rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama. drugo. mjesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica. te osnove sistema op{tenarodne odbrane. suvereniteta. osnovnih i drugih organizacija udru`enog rada. rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije.22 U poglavlju IX (ORU@ANE SNAGE) pomenutog zakona utvr|ene su zajedni~ke odredbe kojima su obuhva}eni Jugoslovenska narodna armija. mobilizacija i pripravnost. izmijenjeno i dopunjeno izdanje. dru{tveno-politi~kih i drugih dru{tvenih organizacija u odbrani nezavisnosti. Savezni sekretar za narodnu odbranu mogao je izdavati nare|enja. samoupravnih organizacija i zajednica. ure|ena su. Teritorijalna odbrana. pripremanje. ZBIRKA PROPOPISA IZ OBLASTI OP[TENARODNE ODBRANE sa obja{njenjima. pripremanja i aktivnog u~e{}a radnih ljudi i gra|ana. suvereniteta. 22 Isto.23 Teritorijalna odbrana 20 Isto. 21 ZAKON O OP[TENARODNOJ ODBRANI. teritorijalne cjelokupnosti i Ustavom Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije utvr|enog dru{tvenog ure|enja i ostvarivanju sistema op{tenarodne odbrane. rukovo|enje i komandovanje teritorijalnom odbranom. teritorijalne cjelokupnosti i Ustavom SFRJ utvr|enog dru{tvenog ure|enja. Lepu{ina.20 Zakonom o op{tenarodnoj odbrani od 1982. str. popuna. str. 341. obavezne instrukcije i druge akte starje{inama {tabova teritorijalne odbrane. 370-381. u : M. dru{tveno-politi~kih zajednica u odvra}anju i sprje~avanju agresije i drugih opasnosti za zemlju. kao i osnove organizovanja i pripremanja Oru`anih snaga i druge osnove zna~ajne za jedinstveno organizovanje i ostvarivanje sistema op{tenarodne odbrane. Sarajevo 1989.21 Op{tenarodna odbrana je predstavljala jedinstven sistem organizovanja.odnosila na organizovanje. materijalno obezbje|enje Oru`anih snaga i druga pitanja.

Tako su rukovo|enje i komandovanje u Teritorijalnoj odbrani ostvarilivali komandanti Teritorijalne odbrane i starješine jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane u skladu sa zakonom. gradske i regionalne zajednice koje su bile obrazovane kao dru{tveno-politi~ke zajednice. opštini. štabova i drugih oblika organizovanja radnih ljudi i gra|ana za opštenarodni oru`ani otpor. Komiteti za opštenarodnu odbranu i društvenu samozaštitu su nastali iz potrebe što boljeg usmjeravanja razvoja i funkcionisanja odbrambenog i zaštitnog sistema. blagovremenog i efikasnog djelovanja jedinstvenog odbrambeno-samoza{titnog sistema u pripremama i akcijama i obezbje|enja ostvarivanja ustavom utvr|ene uloge i odgovornosti Saveza komunista za za{titu socijalisti~ke revolucije i socijalisti~kih samoupravnih dru{tvenih odnosa” (ZAKON O OP[TENARODNOJ ODBRANI. Op{tine. U tim je situacijama komandant Teritorijalne odbrane postupao po odluci Komiteta za ONO i DSZ. upotrebu jedinica i ustanova i rukovo|enje i komandovanje Predsjedni{tvu SFRJ. Tim su zakonom date jedinstvene osnove i u vezi sa rukovo|enjem i komandovanjem Oru`anim snagama. sastojala se od jedinica. podsticanja aktivnosti organa samoupravnih organizacija i zajednica. predstavljala “najširi oblik organizovanog oru`anog opštenarodnog otpora i sastavni dio jedinstvenih oru`anih snaga Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije”. “radi: usmjeravanja.24 24 Isto. dru{tveno-politi~kih i drugih dru{tvenih organizacija i dru{tveno-politi~kih zajednica u ostvarivanju op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. operativno-politi~kog pra}enja i procjenjivanja situacije od zna~aja za odbranu i bezbjednost zemlje. borbenu gotovost. str. republici i drugim društveno-politi~kim zajednicama. Komandanti Teritorijalne odbrane republika odgovarali su za svoj rad. posebno na 25 . obuhvatala je sve naoru`ane sastave koji nisu bili dio JNA i milicije. autonomne pokrajine. posebno u vanrednim uslovima i situacijama u miru i ratu. str. kao svoja koordinaciona i operativno—politi~ka tijela. 361). mjesnoj zajednici.je. koja se organizovala u osnovnoj i drugoj organizaciji udru`enog rada. autonomnoj pokrajini. Tako|e je bilo predvi|eno da rukovo|enje Teritorijalnom odbranom ostvaruju i komiteti za opštenarodnu odbranu i društvenu samozaštitu u situacijama kada je na osnovu odluke Predsjedništva SFRJ preduzimao mjere u vezi sa upotrebom pojedinih dijelova Teritorijalne odbrane. 372-375. koordiniranja mjera i aktivnosti u ostvarivanju jedinstvenih ciljeva i zadataka op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. po tom zakonu. ustanova. obrazovale su komitete za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu.

25 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE.. str. kao i za odre|ene zadatke društvene samozaštite u miru. Prema tim dokumentima Oru`ane snage SFRJ su predstavljale jedinstvenu oru`anu silu radni~ke k1ase i svih radnih ljudi i gra|ana. i “STRATEGIJI OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ” iz 1987. One su bile okosnica i integralni deo sistema opštenarodne odbrane i društvene samozaštite i osnovni nosilac oru`ane borbe u opštenarodnom odbrambenom ratu. osnovnim zadacima. 26 . Beograd 1983. zajedno sa drugim snagama opštenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. organizacijama udru`enog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama. odbrambeni i opštejugos1ovenski karakter. pravima i du`nostima i drugo vidi “STRATEGIJU OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ. Bile su organizovane. sastavu. namijenjene. rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama SFRJ. naroda i narodnosti Jugoslavije i poseban subjekt op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. revolucionarni. opremljene i osposobljene za vo|enje oru`ane borbe u svim uslovima opštenarodnog odbrambenog rata. str. Beograd 1987. STRATEGIJA OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ (u daljem tekstu: STRATEGIJA ONO I DSZ. 54.U “STRATEGIJI ORU@ANE BORBE” iz 1983. Oni su doprinosili potpunijem i dosljednijem provo|enju obaveza i ostvarivanju prava koja su imali društveni subjekti u oblasti opštenarodne odbrane i ostvarivanju vode}e uloge SKJ u opštenarodnoj odbrani (M. 111. Beograd 1987.. organizacija. dj.. Komiteti za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu su. O obrazovanju komiteta za op{tenarodnu odbranu. prema “STRATEGIJI OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ” iz 1987. str. imenovanju njihovih ~lanova. str. socijalisti~ki. regionalnim i mjesnim zajednicama. 26 Isto.26 privremeno zaposjednutoj teritoriji.25 Oru`ane snage SFRJ su. nav. te imale narodni. imali poseban zna~aj za uspje{no funkcionisanje op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. 204-205). In|i}. obezbje|ivale i {titile aktuelne i historijske interese svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i gra|ana socijalisti~ke samoupravne i nesvrstane Jugoslavije. gradskim. 79-81. osnovni zadaci. definisani su namjena. vanrednim prilikama i u ratu”.). Oni su obrazovani u op{tinama.

a Oru`ane snage. jedinstvene osnove sistema materijalnog i zdravstvenog obezbe|nja. njenu teritorijalnu celokupnost. Zaštita i odbrana tih vrijednosti bio je zadatak i obaveza svih subjekata društva. Jugoslavenska narodna armija je bila zajedni~ka oru`ana sila svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i gra|ana Jugoslavije. STRATEGIJA ONO I DSZ. 54-55. str.29 Oru`ane snage SFRJ bile su “namijenjene i osposobljene za vo|enje oru`ane borbe na cjelokupnom i jedinstvenom jugoslovenskom ratištu: na kopnu. jedinstven sistem rukovo|enja i komandovanja.28 Oru`ane snage SFRJ bile su namijenjene “da štite slobodu. jedinstven cilj i objekat odbrane i zaštite. Beograd 1987. karakter oru`anih snaga. One se osposobljavane da uspješno vode oru`anu borbu u 27 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. 27 . 29 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. teritorijalnu celokupnost i Ustavom utvr|eno društveno ure|enje. socijalisti~ki samoupravni društveno-politi~ki sistem i nezavisnu i nesvrstanu spoljnu politiku. str. str. kao osnovni nosilac oru`ane borbe. 55. 112.27 Jugoslovenska narodna armija i Teritorijalna odbrana su bili dijelovi jedinstvenih oru`anih snaga.Dvije ravnopravne komponente ~inile su Oru`ane snage SFRJ : Jugoslovenska narodna armija i Teritorijalna odbrana. nezavisnost. a Teritorijalna odbrana najširi oblik organizovanja radnih ljudi i gra|ana za oru`anu borbu i obavljanje odre|enih zadataka društvene samozaštite i najširi ob1ik za pru`anje oru`anog op{tenarodnog otpora. str. suverenitet. 111-112. zatim da štite i brane Jugoslaviju kao društveno-politi~ku i dr`avnu zajednicu ravnopravnih naroda i narodnosti. 28 Isto. imale su u tome odlu~uju}u ulogu”. primjenom frontalnog. jedinstvena doktrina oru`ane borbe. privremeno zaposjednutoj teritoriji i u vlastitoj pozadini. moru i u vazdušnom prostoru. STRATEGIJA ONO I DSZ. na frontu. i jedinstveno vrhovno rukovodstvo i komandovanje. nedeljivost jugoslovenskog prostora kao jedinstvenog odbrambeno-zaštitnog podru~ja. Beograd 1983. partizanskog i kombinovanog oblika oru`ane borbe. Osnove tog jedinstva su ~inili: društveno-politi~ki sistem socijalisti~kog samoupravljanja i federativno ure|enje.

str.31 Jugoslovenska narodna armija. str. 32 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. 113-114. 112-113. organizacije udru`enog rada i druge strukture društva. 28 . 55. bila je okosnica odbrambenog sistema SFRJ i sa Teritorijalnom odbranom je ~inila oslonac drugim snagama opštenarodne odbrane i društvene samozaštite u obavljanju njihovih odbrambenih i samozaštitnih zadataka. Jugoslovenska narodna armija je bila bitan kohezioni faktor Jugoslavije i zna~ajna brana svim snagama i pojavama usmerenim na slabljenje jedinstva Jugoslavije. mjesne zajednice. 33 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE.uslovima konvencionalnog i nuklearnog rata. oslanjaju}i se na društveno-politi~ke zajednice. kao zajedni~ka oru`ana sila i udarni dio jedinstvenih oru`anih snaga. 31 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. 120.32 Teritorijalna odbrana je bila organizovana na cjelokupnoj teritoriji i akvatoriji Jugoslavije na jedinstvenim osnovama u skladu sa potrebama i planovima odbrane i zaštite i specifi~nim uslovima svakog dijela teritorije SFRJ. pri svakom odnosu snaga i u ratu razli~itog trajanja”. ~inio je oslonac na stanovništvo i njegovu podršku. 57. Borbena dejstva je trebalo da izvodi u sadejstvu sa snagama Jugoslovenske narodne armije i samostalno. STRATEGIJA ONO I DSZ. 56. str.30 Oru`ane snage SFRJ su organizovane. 56. str. U miru. Osnovu uspjeha Teritorijalne odbrane. kao i Oru`anih snaga u cjelini. Takva spremnost i sposobnost obezbje|ivala je uspješno suprotstavljanje svim vrstama oru`ane agresije na SFRJ. namjenom i zadacima u miru. str. vanrednim prilikama i u ratu. STRATEGIJA ONO I DSZ. str. str. 113. Bila je namijenjena za vo|enje oru`ane borbe na cjelokupnom jugoslovenskom ratištu u svim uslovima agresije na SFRJ.33 30 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. STRATEGIJA ONO I DSZ. opremane i obu~avane za uspje{no vo|enje oru`ane borbe i obavljanje drugih zadataka u skladu sa njihovom doktrinarnom ulogom. str. STRATEGIJA ONO I DSZ.

M. Biserko. str. Beograd.36 34 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. Beograd 2002. Takvom ravnopravnom organizacijom dvije komponente Oru`anih snaga. . ^asopis za suvremenu povijest. prije svega. str. BESMISLENA YU RATOVANJA. sprje~avana je centralizacija Jugoslavije. D. OD JNA DO SRPSKE VOJSKE. Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola . In|i}. 81. 120-121. posebno Teritorijalne odbrane.. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA U AGRESIJI NA REPUBLIKU HRVATSKU 1990. Radakovi}. u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. Hrvatski institut za povijest. STRATEGIJA ONO I DSZ. STRATEGIJA ONO I DSZ. novembar 2001. Marijan. zasnovanih na Ustavu iz 1974. 36 STRATEGIJA ONO I DSZ. a Teritorijalna odbrana republi~ka. 58-60. 29 . GODINE (u daljem tekstu: JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. Borbenom aktivnoš}u Oru`anih snaga u cjelini. S.. slabije naoru`ana i slabije pokretljivosti. doktrinom oru`ane borbe i organizacijom Oru`anih snaga. 17-18. istovremeno vo|enje oru`ane borbe na svim dijelovima jugoslovenskog ratišta na kojima bi se našle snage agresora.-9. 290.1992. Zagreb 2001. br. 7. str. 2. a Teritorijalna odbrana je u miru bila u nadle`nosti republi~kih i pokrajinskih rukovodstava. U me|usobnim su odnosima obje komponente bile ravnopravne. 146-147. predvi|ena da bude sveobuhvatni oslonac JNA. posebno na privremeno zaposednutoj teritoriji. 135-139. str. 218. 35 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. I. Sarajevo 1989. Beograd 1997. borbenu kontrolu i obezbje|enje cjelokupne teritorije SFRJ.Teritorijalna odbrana je omogu}avala i masovno u~eš}e stanovništva u oru`anoj borbi.35 Rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama SFRJ bilo je dio jedinstvenog sistema rukovo|enja opštenarodnom odbranom i društvenom zaštitom i opredijeljeno socijalisti~kim samoupravnim društveno-politi~kim sistemom. a u ratnim uslovima trebale su se nadopunjavati po koncepciji op{tenarodnog oru`anog otpora. str. str. str. str. . premo} najbrojnijeg naroda nad ostalim. TERITORIJALNA ODBRANA BOSNE I HERCEGOVINE.34 Operativna i dobro naoru`ana JNA je bila federalna komponenta.1999. Za upotrebu JNA bilo je nadle`no Predsjedni{tvo SFRJ.). postojali su nepohodni uslovi za neprekidno funkcionisanje jugoslovenskog dru{tveno-politi~kog sistema na cjelokupnoj teritoriji i u svim uslovima rata. 57-58. str. koncepcijom opštenarodne odbrane i društvene samozaštite.

37 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. str.Vrhovne komande.38 Predsjedništvo SFRJ bilo je organ rukovo|enja op{tenarodnom odbranom i dru{tvenom samoza{titom i najvi{i organ rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ u miru i ratu. kao najvišeg organa rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama u miru i ratu. naredbe i druge akte. Operativni nivo obuhvatao je “rukovo|enje i komandovanje operativnim jedinicama i sastavima”. funkcije komandi. 139-142. djelatnost Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu u funkciji štapskog organa Predsjedništva SFRJ .saradnju komandi i štabova Oru`anih snaga sa rukovodstvima društveno-politi~kih zajednica.aktivnosti komiteta za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu.Vrhovne komande. Beograd 1987. Strategijski nivo obuhvatao je rukovo|enje i komandovanje oru`anim snagama SFRJ u miru i ratu i rukovo|enje i komandovanje strategijskim grupacijama na vojištima. 38 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. 82). 81-82.37 Sistem rukovo|enja i komandovanja bio je organizovan po nivoima . društveno-politi~kih organizacija. Strategijsko-operativni nivo obuhvatao je “rukovo|enje i komandovanje strategijsko-operativnim jedinicama i grupacijama JNA i snagama TO socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina”. Strategijske komande na vojištima objedinjuju rukovo|enje i komandovanje celokupnim oru`anim snagama na vojištu preko komandi strategijsko-operativnih jedinica i sastava i odgovaraju}ih štabova TO” (Isto. str. STRATEGIJA ONO I DSZ. STRATEGIJA ONO I DSZ. Beograd 1983. Na tom nivou rukovo|enje i komandovanje ostvaruje Predsedništvo SFRJ. odnosno Vrhovna komanda preko odgovaraju}ih strategijskih komandi na vojištima ili preko komandi strategijsko-operativnih jedinica JNA i štabova Teritorijalne odbrane socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina. str. 30 . 143-145. pravila. strategijsko-operativnom. . str. operativnom i takti~kom nivou. Takti~ki nivo obuhvatao je rukovo|enje i komandovanje takti~kim jedinicama Jugoslovenske narodne armije i Teritorijalne odbrane” (Isto). odluke.U organizacijskom i funkcionalnom pogledu sistem rukovo|enja i komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ obuhvatao je : . kao i . organizacija udru`enog rada i drugih struktura društva. štabova i ustanova Oru`anih snaga svih nivoa rukovo|enja i komandovanja i njihovu organizacijsko-formacijsku strukturu. 81. direktive.funkcije Predsjedništva SFRJ .na strategijskom. Ono je donosilo smjernice. str.

utvr|ivalo plan upotrebe Oru`anih snaga u slu~aju rata i nare|ivalo upotrebu Oru`anih snaga u miru. str. str. 144). str.41 39 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. vr{ilo i druge poslove rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama. odnosno komandanta Teritorijalne odbrane autonomne pokrajine. ostvarivao komandovanje Oru`anim snagama u skladu sa Ustavom SFRJ. utvr|ivalo vojnoteritorijalnu podjelu zemlje. Beograd 1987. pratilo sprovo|enje utvr|ene politike rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama. 31 . Beograd 1987. Beograd 1983. Beograd 1983.39 Predsjedni{tvo SFRJ je. 74 i 81-82. STRATEGIJA ONO I DSZ. davalo smjernice za preduzimanje mjera priprema i mobilisanja Oru`anih snaga i smjernice za uskla|ivanje priprema i priprema i planova Jugoslovenske narodne armije i Teritorijalne odbrane. 74 i 81-82. komandanta Teritorijalne odbrane republike. odnosno komandanta Teritorijalne odbrane pokrajine. utvr|ivalo sistem rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama u skladu sa Ustavom i Zakonom o op{tenarodnoj odbrani SFRJ. na prijedlog nadle`nog republi~kog. imenovalo i razrje{avalo du`nosti. prema STRATEGIJI ORU@ANE BORBE iz 1983. utvr|ivalo osnove naoru`avanja i opremanja Oru`anih snaga. str. odnosno pokrajinskog organa. razvoj i upotrebu Oru`anih snaga.Predsjednik Predsjedništva SFRJ je. 41 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. [tapske poslove Vrhovne komande u ratu je obavljao Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. imenovalo i razrje{avalo du`nosti. na prijedlog nadle`nog republi~kog. utvr|ivalo osnove planova razvoja Oru`anih snaga i plan razvoja Jugoslovenske narodne armije. mobilizaciju. propisivalo mjere pripravnosti Oru`anih snaga u slu~aju neposredne ratne opasnosti i u drugim vanrednim prilikama i nare|ivalo njihovo sprovo|enje i stavljanje Oru`anih snaga ili dijela Oru`anih snaga u stanje pripravnosti. 144-145. str. komandanta Teritorijalne odbrane republike.40 Funkciju najvišeg organa rukovo|enja i komandovanja Oru`nim snagama SFRJ u ratu Predsjedništvo SFRJ je obavljalo u svojstvu Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ. str. saveznim zakonom i odlukama i stavovima Predsjedništva SFRJ. 144-145. Beograd 1983. odnosno pokrajinskog organa. donosilo propise o obuci Oru`anih snaga i vojnoj disciplini i druge propise predvi|ene saveznim zakonom. Predsjedni{tvo SFRJ je. 40 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. donosilo osnovna pravila i druge akte koji su se odnosili na strategiju oru`ane borbe. pored ostalog. na osnovu i u okviru Ustava SFRJ i saveznih zakona (STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. utvr|ivalo osnove organizacije Oru`anih snaga i organizaciju i formaciju Jugoslovenske narodne armije. Ta odredba ne postoji u STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987. 144. STRATEGIJA ONO I DSZ. u ime Predsjedni{tva. Beograd 1983.

na osnovu odluke Predsjedni{tva SFRJ.43 Odre|ene poslove rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama Predsjedni{tvo SFRJ je moglo prenijeti na saveznog sekretara za narodnu odbranu. te odredbe nisu postojale. Beograd 1983. Predsjedni{tvo SFRJ je moglo. savezni sekretar za narodnu odbranu je mogao donositi pravila. Ta prava i obaveze komiteta za ONO i DSZ. 145-146). str. postupao je po odluci komiteta. Beograd 1983. samostalnih korpusa i komandanti {tabova Teritorijalne odbrane socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina. Beograd 1987. Za izvr{avanje akata Predsjedni{tva SFRJ iz oblasti rukovo|enja i komandovanja i izvr{avanje poslova rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama koje je na njega prenijelo Predsjedni{tvo SFRJ. str. komandanti armija. 43 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. Beograd 1983. u navedenim poslovima zamjenjivao je na~elnik General{taba Jugoslovenske narodne armije (Isto. u slu~aju njegove odsutnosti ili sprije~enosti. prenosilo Predsjedni{tvo SFRJ i u skladu sa saveznim zakonom. prema STRATEGIJI OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE iz 1987. na osnovu Ustava SFRJ. 44 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. 145. nisu predvi|ene (STRATEGIJA ONO I DSZ. str. 32 . 146. Savezni sekretar za narodnu odbranu je rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama ostvarivao u skladu sa ovla{tenjima koje je na njega. 145. Kad je komitet za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu. kao i komandanti privremenih strategijskih grupacija (ukoliko bi bile formirane). uputstva i druge akte. Saveznog sekretara za narodu odbranu. komandant Teritorijalne odbrane. str. str. predvidjeti odre|ena prava i obaveze komiteta za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu u pogledu upotrebe dijelova Teritorijalne odbrane. koji je odgovarao Predsjedni{tvu SFRJ za poslove koje je na njega prenosio taj organ. Predsjedni{tvu SFRJ neposredno su bili pot~injeni: savezni sekretar za narodnu odbranu. 79-81).44 42 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. U STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987. preduzeo mjere u vezi sa upotrebom pojedinih dijelova Teritorijalne odbrane. Ratne mornarice i obalske odbrane. odlukom o upotrebi Oru`anih snaga. {to pokazuje da je decentralizacija rukovo|enja i komandovanja bila u toku. nare|enja. Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdu{tne odbrane.42 Prema STRATEGIJI ORU@ANE BORBE iz 1983.Kao najvi{em organu rukovo|enja i komandovanja.

Rukovo|enje i komandovanje u Jugoslovenskoj narodnoj armiji ostvarivali su u skladu sa saveznim zakonom. kao i poslova koje je na njega prenosilo Predsjedni{tvo SFRJ. Ni ta odredba nije stajala u STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987. 47 Isto. Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdu{ne odbrane.46 Saveznom sekretaru za narodnu odbranu su bili odgovorni komandanti armija. odnosno odgovaraju}em organu mjesne zajednice. Ta odredba nije stajala u STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987.47 45 Isto. 33 . a u Teritorijalnoj odbrani komandanti Teritorijalne odbrane i starje{ine jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane. kao i privremenih strategijskih grupacija i operativnih sastava u obavljanju onih poslova iz oblasti rukovo|enja i komandovanja koji su mu zakonom i drugim propisima stavljeni u nadle`nost. starje{ine jedinica i ustanova Jugoslovenske narodne armije. op{tini. Ni te odredbe nisu stajale u STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987. Za te su poslove komandanti Teritorijalne odbrane socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina u isto vrijeme odgovarali Predsjedni{tvu SFRJ i nadle`nim organima dru{tveno-politi~ke zajednice u republici. upotrebu jedinica i ustanova i rukovo|enje i komandovanje. 146-147. pokrajini.45 Komandanti Teritorijalne odbrane i starje{ine jedinica i ustanova Jugoslovenske narodne armije i Teritorijalne odbrane odgovarali su pretpostavljenim vojnim starje{inama za svoj rad. Ratne mornarice i obalske odbrane i samostalnih korpusa. a u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada — organima upravljanja tih organizacija. 46 Isto. u skladu sa sistemom rukovo|enja i komandovanja u Oru`anim snagama i u okviru svojih ovla{tenja. Savezni sekretar za narodnu odbranu neposredno je nare|ivao komandantima republi~kih i pokrajinskih {tabova Teritorijalne odbrane samo u okviru poslova koje je na njega prenosilo Predsjedni{tvo SFRJ. borbenu gotovost. str.

neposredna ratna opasnost i vanredne prilike (Isto). Razbijanje ustavnog koncepta odbrane SFRJ Svim ustavima i zakonima DFJ. 2. 34 . ZAKONOM O OP[TENARODNOJ ODBRANI iz 1982. str. str. a na osnovu odluke Predsjedni{tva SFRJ.48 ZAKONOM O OP[TENARODNOJ ODBRANI iz 1982. mogla vr{iti i poslove odr`avanja javnog reda i mira i druge zadatke dru{tvene samoza{tite. 341-342 i 372-373. str.). Beograd 1983. str. str. opremljene i osposobljene za vo|enje oru`ane borbe na cijelom jugoslovenskom rati{tu u uslovima bilo koje agresije na SFRJ. 341-342 i 355-356. ratni uslovi. Beograd 1974. 11-20). 11-20. Teritorijalna odbrana je. FNRJ i SFRJ. Zagreb 2002. ^asopis sa suvremenu povijest.2. i drugim izdanjem STRATEGIJE ORU@ANE BORBE iz 1983. ZBIRKA PROPISA IZ OBLASTI OP[TENARODNE ODBRANE SA OBJA[NJENJIMA. 49 ZAKON O OP[TENARODNOJ ODBRANI (1982. u: M. u slu~aju neposredne ratne opasnosti ili u drugim vanrednim prilikama..49 48 ZAKON O NARODNOJ ODBRANI. ORU@ANE SNAGE SFRJ U IZVANREDNIM PRILIKAMA (u daljem tekstu: ORU@ANE SNAGE SFRJ. i STRATEGIJOM ORU@ANE BORBE iz 1983. D. 68. nav. nav. i prvom izdanju STRATEGIJE ORU@ANE BORBE iz 1976. Oru`ane snage su bile organizovane. Radakovi}. dj. br. I. namijenjene. ugro`enost mira i bezbjednosti u svijetu. Lepu{ina. uloga Oru`anih snaga SFRJ opredijeljena je samo za slu~aj agresije. I.. 112-124. Tim je zakonom potvr|eno: mirnodopsko stanje. neposredna ratna opasnost ili izvr{ena agresija (ZAKON O NARODNOJ ODBRANI. predvi|ena su tri stanja: ratno. U ZAKONU O NARODNOJ ODBRANI iz 1974. uklju~uju}i i Ustav SFRJ iz 1974. Radakovi}. Hrvatski institut za povijest. Sarajevo 1989. str.). str. dj. STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. Oru`ane snage zemlje bile su namijenjene za odbranu od spoljnjeg agresora. 68... Marijan.

I.. donijelo PRIRU^NIK ZA RAD KOMANDI. Marijan. dj. dj. 68. nav.. uloga i zadaci civilne za{tite u vanrednim prilikama. str.. 55-72 i 132-151. nakon usvajanja STRATEGIJE OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ. nav. 51 STRATEGIJA OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ. 1988. upotrebu u vanrednim prilikama. nav. 339-340. 35 . anga`ovanje oru`anih snaga u vanrednim prilikama i planovi za vanredne prilike. Beograd 1987.52 Velikosrpske snage kojima je smetala Teritorijalna odbrana i koncept op{tenarodne odbrane izvele su navedenu evoluciju uloge Oru`anih snaga SFRJ. Radakovi}.50 U STRATEGIJI OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ iz 1987. 356-360. str. Zadatak Oru`anih snaga je bio da {titi ustavom SFRJ utvr|eno dru{tveno ure|enje od “kontrarevolucionarnog djelovanja snaga spoljnjeg i unutra{njeg neprijatelja”. Taj se pojam u SFRJ slu`beno pojavio osamdesetih godina XX stolje}a. Oru`ane snage su bile opredijeljene i za upotrebu u vanrednim prilikama. kojim je utvr|ena aktivnost Oru`anih snaga u vanrednim prilikama. i predstavljao je osnovu za uvo|enje vanrednog stanja u dijelu ili na cjelokupnoj teritoriji SFRJ. {to je zna~ilo i u unutra{njem `ivotu zemlje”. uloga i zadaci subjekata dru{tveno-politi~kog sistema u vanrednim prilikama. D.51 Vojno rukovodstvo je. nastoje}i da je u cjelini podrede isklju~ivo 50 Isto. upotrebu vatrenog oru`ja i saradnju sa ostalim subjektima op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite (Isto). str. vanredne prilike izazvane neposrednom opasno{}u od oru`ane agresije na SFRJ.Navedena dva dokumenta prvi put pominju vanredne prilike. str. 52 D. dj. Tim su dokumentom obra|eni osnovni aspekti upotrebe Oru`anih snaga SFRJ. od procjene stanja i planiranja jedinica u vanrednim prilikama. uloga i zadaci sistema osmatranja i obavje{tavanja u vanrednim prilikama. neposredno poslije smrti vrhovnog komandanta (Josipa Broza). [TABOVA I JEDINICA ORU@ANIH SNAGA SFRJ U VANREDNIM PRILIKAMA. njihovu borbenu spremnost za vanredne prilike. Po tom je dokumentu jedno ~itavo poglavlje (“IV VANREDNE PRILIKE”) tretiralo to pitanje: vanredne prilike izazvane subverzivnim djelovanjem unutra{njeg i spoljnjeg neprijatelja na SFRJ. rukovo|enje i komandovanje. Marijan.

bez obzira koliko je i samo bilo svjesno te ~injenice. i garantovane ravnopravnosti naroda i narodnosti.1995. General Mirkovi} je tvrdio kako pojava Gorba~ova i njegove perestrojke i glasnosti u SSSR-u ozna~ava smrt svjetskih socijalisti~kih ideja.B. o{te}en “ve}inski” — srpski narod. a su{tina u njenoj transformaciji iz instrumenta odbrane zemlje od spoljnje agresije u instrument za suzbijanje unutra{njih “nemira”. V. Beograd 1977. . 36 . . Kadijevi}. [pegelj. str. Veljko Kadijevi}.54 53 I. Ratkovi} . bila su usmjerena ka unitarizmu. i “vidjelo osnovu za razbijanje Jugoslavije”. zatim za poni{tenje Ustava iz 1974.). str.) konstatovalo jo{ krajem {ezdesetih godina XX stolje}a da se u takvoj (unitarnoj) organizaciji ne mo`e odr`ati. [padijer. 54 M. bez obzira {to je njeno naju`e rukovodstvo (Tito. To je rukovodstvo upravo u Ustavu 1974. Stoga se vojno rukovodstvo zalagalo za povratak na model kakav je postojao krajem ~etrdesetih i u pedesetim godinama XX stolje}a. admiral Stane Brovet. stalno tvrdilo da je Ustavom iz 1974. MOJE VI\ENJE RASPADA — VOJSKA BEZ DR@AVE. Njihov ideal je bila unitarna Jugoslavija..53 Vojno rukovodstvo se tako uklju~ilo u pripreme koje su rezultirale katastrofom.: PRIPREME JNA ZA AGRESIJU I HRVATSKI ODBRAMBENI PLANOVI (u daljem tekstu: PRVA FAZA RATA. pa prema tome. dj. Pa{i} . poslije smrti vrhovnog komandanta. Petar Gra~anin.1992.rukovodstvu Jugoslovenske narodne armije i republikama oduzmu ustavno pravo na rukovo|enje. Vojno rukovodstvo (admiral Branko Mamula. Zagreb 2001. u: RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. 39 i 41. PLAVA KNIGA. nav. Polaze}i od ocjene da su upravo oni izuzetno odgovorni za Jugoslaviju u politi~ko-dr`avnom smislu. 96). Uz to je rukovodstvo SR Srbije. PRVA FAZA RATA 1990. 68. Zagreb-Sarajevo 1999. te da se Ustav mora promijeniti redukcijom “konfederalnih” elemenata. [pegelj. SJE]ANJA VOJNIKA. Josipa Broza. N. general Blagoje Ad`i} i drugi) je ~vrsto zastupalo stav da su Tito i Kardelj te{ko pogrije{ili uvo|enjem Ustava iz 1974. Osnovna motivacija bile su nacionalisti~ke i karijeristi~ke pobude. koji su bili neminovna posljedica naru{avanja Ustava iz 1974.. Kardelj i dr. da je Gorba~ov “grobar socijalizma” i “nas mo`e sve upropastiti”. jo{ od PLAVE KNJIGE. Za njih je bilo kakva decentralizacija zna~ila propast Jugoslavije. generali Stevan Mirkovi}. Beograd 1993. General Kadijevi} je procjenjivao kako je Jugoslaviju mogu}e spasiti samo obnovom dru{tveno-ekonomskog modela pedesetih godina XX stolje}a (M. str.R. Radakovi}. i jaka JNA koja }e je braniti. opredjeljenja vojnog rukovodstva. 108. i dr.. str.

te intervjui jednog broja generala JNA. 39-41. Mamula. Me|utim. JNA BEZNA\E ZLA.. Me|utim. “i{lo s promjenama koje je bilo potrebno 55 M. zauzelo je stav “da }e JNA. Vojno rukovodstvo. iz ~ega su izvla~ili pravo na svoju posebnu odgovornost za sudbinu Jugoslavije. S obzirom na to da se. koji je u {est godina svog mandata. poslije izvr{enih analiza komandno{tabne ratne vje`be “Sloga ’83. ukoliko do|e do eskalacije krize i opasnosti opstanka. preuzeti kontrolu nad zemljom” (B. 69). na ~elu sa admiralom Mamulom. str.55 Godine 1982. nav. kada je. PRVA FAZA RATA. To je posebno do{lo do izra`aja u osamdesetim godinama. poslije Titove smrti. posebno kada je na ~elo SSNO-a došao admiral Branko Mamula. SLU^AJ JUGOSLAVIJA. mnogo je te`e. najviše promjena se dogodilo kada je Mamulu zamijenio Kadijevi}. radilo “o svje`im iskustvima nacionalisti~ke pobune na Kosovu i ve} drugoj godini produbljene socijalne krize. 59). objavljenih u knjizi: F. U vojnom rukovodstvu su poslije Titove smrti zapo~ele polemike i aktivnosti za odre|ene promjene u koncepciji narodne odbrane. dj. str.) nastojalo da to sprije~i i time stvorilo uslove za njen dalji opstanak. [pegelj.Shvataju}i to. str. Kadijevi}. histori~ara i drugih javnih radnika. bitno izmijenio doktrinu op{tenarodne odbrane i sve u~inio da JNA postane samostalni faktor i da iz sistema rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama izbaci republi~ka rukovodstva. 37 .. nije bilo te{ko prihvatiti op}i zaklju~ak”. Vojno rukovodstvo je. otpo~elo sa polemikama o promjeni koncepcije op{tenarodne odbrane i lansiralo parolu da je JNA “sedma republika”. Gra~anin i ^anadi su se zauzimali za centralizovanje odbrambene doktrine i za reorganizaciju odbrambenih snaga (I.” pred skupom najvi{ih rukovodilaca zemlje i Oru`anih snaga. Ademovi}. Sarajevo 1997. {to je nai{lo na protivljenje velikosrpskih i proruskih snaga koje su u karijeristi~kim ambicijama vojnog rukovodstva vidjele mo}nog i dobrog saveznika.. prema Mamuli. Radakovi}.. Podgorica 2000. “reorganizacijom” Oru`anih snaga SFRJ. U suštini. rukovodstvo zemlje je nizom mjera (dvokomponentne Oru`ane snage i Ustav iz 1974. vojno rukovodstvo pokrenulo zahtjev za promjenu Ustava iz 1974. za saveznog sekretara narodne odbrane te su snage dovele admirala Branka Mamulu. vojnih teoreti~ara. izvuklo zaklju~ak “da je neophodno unaprijediti cjelokupan sistem ONO za djelovanje u slo`enim uslovima napada spolja i unutarnjih nemira u zemlji”. Mamula. po njemu. oslonjeno na mo}ni vojnoindustrijski kompleks i politi~ki sve samostalnije.

a Titogradski korpus teritoriju Crne Gore. nav. Sarajevo 1997. 36).u~initi u oru`anim snagama da bi se postiglo jedinstveno komandovanje i iz njega isklju~ila republi~ka rukovodstva”. nav. Taj je problem. RV i PVO locirane su na cijeloj teritoriji. dj. Pored navedenih armijskih oblasti. bila organizovana u armijske oblasti: Prva armijska oblast sa sjedi{tem u Beogradu. “uglavnom. S tim u vezi. Zbog toga je to trebalo ukinuti. R... Pored navedenih armijskih oblasti i korpusa u sastavu JNA su postojale i komande vidova : RV i PVO sa sjedi{tem u Beogradu — Zemunu i Komanda Ratne mornarice i ratne rije~ne flotile sa sjedi{tem u Beogradu. po Mamuli. Vojno-pomorska oblast “pokrivala” je cijelu akvatoriju i dio kopnene teritorije ~etiri republike. “suvi{e duboko zadirao u ustavni sistem zemlje i bilo je preambiciozno da na zaklju~cima jedne {tabske vje`be nametnemo saveznim i republi~kim rukovodstvima novi sistem rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama”. str. u: F. str. Sedma armijska oblast sa sjedi{tem u Sarajevu.. 59-61. dio hrvatske (isto~nu Slavoniju do linije Našice . poklapala sa administrativnim granicama republika i pokrajina. 36. pored Bosne. Ta se organizacija JNA “na strategijsko-operativnom nivou”. str. dr`ala je i dio ju`ne Srbije. on navodi da su Prva i Druga armija (beogradska i ni{ka). 148.. dj. Tre}a armijska oblast sa sjedi{tem u Skoplju. Sedma armija (Sarajevo). te dijelove sjeverne i ju`ne Hrvatske. Druga armijska oblast sa sjedi{tem u Ni{u. Peta armijska oblast sa sjedi{tem u Zagrebu.57 56 B.. Radakovi}. JNA BEZNA\E ZLA. odnosno korpusa. a Crna Gora i pokrajine ‘svoje’ korpuse”. dj. str.Vinkova~ku depresiju).56 Kao operativna komponenta Oru`anih snaga SFRJ na tradiciji Narodnooslobodila~kog rata. 38 . odnosno pokrajina. nav. uglavnom bili straje{ine iz tih republika. po generalu Kadijevi}u. Kadijevi}. tako da svaka republika i pokrajina ima ‘svoju’ armiju ili armije. Deveta armijska oblast sa sjedi{tem u Ljubljani i Vojno pomorska oblast sa sjedi{tem u Splitu. osim nekoliko garnizona na jugu Srbije pokrivale teritoriju Srbije sa Kosovom i Vojvodinom.Slavonski Brod . Mamula pi{e: “Bit }e nam potrebno tri godine da bismo uspjeli. pored Makedonije. 57 I. Mamula. Dizdarevi}. JNA je do 1988. pri ~emu su “komandanti tih armija. postojala su i dva samostalna korpusa na direktnoj vezi SSNO-a i to: 2. Na teritoriji Hrvatske preklapale su se zagreba~ka armija i još tri operativno-strategijske organizacije — grupacije (I. S tim u vezi. Deveta armija (Ljubljana) je na teritoriji Slovenije. korpus sa sjedi{tem u Pri{tini. nav. dj.. str./89. 75).” (V. Ademovi}. ali ni tada do kraja” (Isto). Peta armija (Zagreb) pokrivala je dio Slovenije (pravac Trst-Rijeka). General Ilija Radakovi} smatra da nije ta~na Kadijevi}eva tvrdnja o tome kako se dotada{nja organizacija JNA “poklapala sa administrarivnim granicama republika i pokrajina”. Tre}a armija (Skopje). Radakovi}. Sedma armijska oblast je obuhvatala skoro cijelu Bosnu i Hercegovinu. IZDAJA VOJNOG VRHA. korpus sa sjedi{tem u Titogradu i 52.

“i{lo s doktrinom. Radakovi}. On je nastojao da Teritorijalnu odbranu podredi sebi (tj.. JNA se sve vrijeme sumnji~ila. odnosno 15) spremni odmah da stupe u borbu. Josip Broz Tito. tim prije. Organizovan je brz vazdu{ni transport i ubrzano su gra|eni pomorsko-desantni ~amci i brodovi za intervencije du` obale i na ostrvima. on pi{e kako se “radilo o oportunizmu — da se otvoreno ne poka`e da se spremamo na unutra{nje sukobe. a u drugoj polovini ’80-tih direktno i napadala. Ba{ naprotiv. gotovi bataljoni (ukupno 12. s tim {to se u po~etku nije smio javno deklarisati. vojnika na ugovorenom roku i rezervnih vojnih obveznika. Mnogi su u~estvovali u izgradnji.-361. str. u dijelu vojnog rukovodstva postojao je otpor prema Teritorijalnoj odbrani i njenom razvoju. U dvije godine formirani su tzv. dj. nai{li bismo na osudu Armije. JNA). u kojima bi morala sudjelovati JNA naprosto nisu mogu}i. dj. Helikopterima su. nav.Skoro sve armije su tada nosile tradiciju ratnih armija (Slovenija je 1968.59 Ve}i broj vojnih starje{ina je Teritorijalnu odbranu prihvatio i smatrao je pravim rje{enjem. nav. Pro{iren je i modernizovan Centar za diverzantsku i protivdiverzantsku obuku kroz koji je godi{nje prolazilo stotine starje{ina. 91. Mamula. po dva u svakoj armiji i 3 u SSNO-u) broj~ano oja~ani. S tim u vezi. Komande armija su rukovodile divizijama i brigadama sa tradicijom iz NOB-a. da je pobjegla ispod kontrole dru{tva i da svojim neustavnim pona{anjem prijeti” (Isto). Najspornije je. obuci i opremanju Teritorijalne odbrane. str. Me|utim. stalno prave}i smetnje. posebno takti~kom upotrebom navedenih i svih drugih sastava”. dj. po Mamuli. sa tradicijom Devetog slovena~kog korpusa). kao da se priprema za vrlo sumnjive zadatke.. D. dio vojnog rukovodstva je bio protiv Teritorijalne odbrane. godine dobila ljubljansku — Devetu armiju. bolje naoru`ani i opremljeni.58 JNA i TO su postepeno prikriveno osposobljavane za rje{avanje krizne situacije u zemlji (unutra{nji sukobi).. Uz to su bataljoni vojne policije (ukupno 19. uz vatrenu pripremu i podr{ku. Od pitomaca vojnih {kola i akademija organizovani su i obu~avani ~etni i bataljonski sastavi za dejstvo u protivdesantnoj odbrani i kriznim situacijama. Marijan. pogotovu gra|anski rat. Po~ela je i proizvodnja i nabavka posebne policijske opreme i borbenih sredstava za uli~ne borbe kako bi se kontrolisali iskrsli nemiri. Tada to nitko nije htio razumjeti. Taj manji. uvje`bavani takti~ki desanti. 360. jer je iza te koncepcije stajao predsjednik i vrhovni komandant Oru`anih snaga SFRJ. @ivjelo se u uvjerenju da unutra{nji sukobi {irih razmjera. 59 B. str. ali dosta uticajan. da bi je izuzeo ispod 58 I. koja. 36. 39 . nav.

Dizdarevi}. nav. S tim u vezi. Beograd 7. Beograd 2000. Admiral Mamula je 1979. dj.-1945. ~ime je prvi put prekr{en “nepisan zakon prema kojem dvije najvi{e komandne funkcije u JNA ne smiju biti u rukama iste nacionalnosti”. Radakovi}. str. on je smatrao da “JNA ne mo`e ostati isklju~ivo unutar kasarni. bilo je podozrenja prema Teritorijalnoj odbrani . Vr{io je najve}e vojne du`nosti u Oru`anim snagam SFRJ. 40 . ve} da mora iza}i na politi~ku scenu”.. novembar 2001. imenovan za ministra odbrane (saveznog sekretara za narodnu odbranu — 15. 413-414. Kod generala Ljubi~i}a je. nav. 60-61. 62 Admiral flote Branko Mamula ro|en je 1921. Isti. dj. nakon slu`be komandanta Vojnopomorske oblasti 1970. Poto~ara bilo “nekakve ljubomore u vezi sa uspje{nim razvojem Teritorijalne odbrane. Sarajevo 2000. str. str. op{tina Vrgin Most. Mamula. po ocjeni generala S. ZA^ETNICI RATNE TRAGEDIJE. Tada je ministar odbrane bio general Nikola Ljubi~i}.-1979.uticaja republika i pokrajina.. 413. 7). Govore}i o tome. 219.) u vrijeme kada se po~elo {pekulisati o ulozi JNA u jugoslovenskoj krizi. 67). str.60 Kod saveznih sekretara za narodnu odbranu (od Ljubi~i}a do Kadijevi}a) i jednog broja generala u SSNO-u i General{tabu. nav. dj. OD JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE DO SRPSKE VOJSKE. u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. dj.1999. Mamula. Mamula je 1982. Na taj su na~in dvije najvi{e komandne funkcije u JNA bile u rukama iste nacionalnosti (obojica Srbi). — 15. te da je JNA prvorazredni politi~ki faktor. str. po njemu “na historijskom iskustvu sasvim neprihvatljivo” (B. admiral Branko Mamula62 je tvrdio da je u koncept odbrane 60 R. Negiranje politi~ke uloge JNA je.-9. nap. Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola. 15). maj 1988. 48-53. str. a dolaskom Mamule i Kadijevi}a je armijski vrh po~eo raditi na smanjivanju samostalnosti Teritorijalne odbrane” (I. nav. Tako je komandovanje Teritorijalnom odbranom bilo prioritetno rje{enje koje je vojno rukovodstvo tra`ilo. jedinice TO Bosne i Hercegovine anga`uju na Kosovu (o tome vidi: R. str.61 Polaze}i od zahtjeva za neposredno komandovanje Teritorijalnom odbranom. U~esnik je NOR-a 1941. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. i nosilac Partizanske spomenice 1941. 152. Dolni~ar. u: F. Dizdarevi}. u Slavskom Polju. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE.. . B. maj 1982. Biserko. imenovan za na~elnika General{taba JNA. Ademovi}. Admiral Branko Mamula i general Veljko Kadijevi} imali su negativno mi{ljenje o Teritorijalnoj odbrani.komponenti oru`anih snaga pod rukovodstvom nadle`nih organa republika i autonomnih pokrajina u pogledu njenog pripremanja i prava na upotrebu u eventualnom ratu. IZDAJA VOJNOG VRHA. nap.. str. S. Raif Dizdarevi} navodi da je bilo poku{aja iz General{taba JNA da se bez znanja Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine. 61 I. 269. smatraju}i tu komponentu Oru`anih snaga SFRJ opasno{}u za zajedni~ku dr`avu.

po Mamuli. generala Veljka Kadijevi}a. {to oni vrlo organizovano..... Teritorijalna odbrana se razvijala u sastavu odbrambenog sistema u Jugoslaviji (I. Polaze}i od tako pogre{ne ocjene.) vidjelo da. a ne jedino Vrhovnoj komandi”. S tim u vezi. str. “tobo`e ravnopravna komponenta. uporno zahtijevao reorganizaciju JNA i TO zbog njihove pripreme za mogu}e eventualne nemire i sukobe. Biserko.) i Kosova (1981. 67-68). Kadijevi}. To je. 162). dvije ravnopravne komponente — JNA i Teritorijalne odbrane . Kadijevi} dalje razvija svoju “tezu” u stilu nau~ne fantastike: “Posle takve krupne strategijske pobjede koncepta razbijanja oru`anih snaga. 41 . 64 V. Teritorijalne odbrane”. Mamula pi{e: “^etiri jedinstva strategije odbrane: jedinstvo rati{ta. nav. ve} “prakti~no republi~ka vojska secesionisti~kih republika” (Isto. Admiral Branko Mamula je. str. nav. “zna~ilo isklju~iti republi~ka rukovodstva iz sistema komandovanja oru`anim snagama i oru`anom borbom”. str.bila “ugra|ena ideja nacionalne-republi~ke vojske. str. dj. po ocjeni saveznog sekretara za narodnu odbranu. Stoga se “kao neposredan zadatak”.63 Formiranje dvije ravnopravne komponente oru`anih snaga — Jugoslovenske narodne armije i Teritorijalne odbrane zna~ilo je. nav. (S. Mamula.64 63 B. po njemu. dj. po Kadijevi}u. U republi~kim rukovodstvima nije se razmi{ljalo o uvo|enju nacionalne armije i paravojnih formacija. dj. 55 i 60-61. 63). 218-219). S tim u vezi.. kao i promjenu Ustava iz 1974. nav. oru`ane borbe i svih vrsta otpora i jedinstvo komandovanja. zbog radikalizacije situacije u zemlji i posebno poslije demonstracija na Kosovu 1981. “u slu~aju ozbiljne unutarnje krize TO mo`e biti upotrebljena protiv zajedni~ke dr`ave i njezine vojske”. S tim u vezi. nametalo “pot~injvanje jedinstvenoj komandi oru`anih snaga na svim razinama. str.. “da se na najautoritativniji na~in prakti~ki cijepa jedinstvo oru`anih snaga”. on navodi kako se na iskustvima Hrvatske (1971. razbija~ima Jugoslavije je ostalo da svoje aktivnosti dalje skoncentri{u na razbijanje same JNA. dj. Radakovi}. str. 73 i 76. oru`anih snaga. po Kadijevi}u.u kojima je Teritorijalna odbrana po broju i ve}a od JNA. uporno i dosljedno ~ine” (Isto).”). general Kadijevi} tvrdi kako “Teritorijalna odbrana postaje vojska republi~kih i pokrajinskih dr`ava”. koja je navodno sadr`ana u Ustavu iz 1974. Oru`ane snage SFRJ su se. nisu mogla biti sporna” (Isto). a po rije{enjima predstavlja za~etak budu}ih republi~kih vojski” (Isto. On na vi{e mjesta iznosi nedokazanu tvrdnju da Teritorijalna odbrana nije bila ravnopravna komponenta JNA — jedinstvenih oru`anih snaga (ona je. sastojale “od tzv.

odvijao kroz sukob dvije linije . po njemu. pokrajina i op{tina”. 42 . jer je dao pravo republikama i pokrajinama “da rukovode Teritorijalnom odbranom. 95. Takvo je rje{enje.65 I koncepciju ONO i neadekvatnu organizaciju oru`anih snaga Kadijevi} je ozna~io me|u uzrocima raspada SFRJ. pa i vi{e od toga. da se modernizuju u svakom pogledu u skladu sa op{tim kretanjima u svijetu i na{im realnim mogu}nostima”. {to je bio “ogroman hendikep” za njihovu efikasnu upotrebu.. nav. je. koja je su{ta suprotnost uslovima i na~inu upotrebe do koje je zaista do{lo”. Sva normativna akta su regulisala dvojnu odgovornost republi~kih i pokrajinskih {tabova Teritorijalne odbrane — republi~kim i pokrajinskim rukovodstvima i vrhovnom komandantu — Predsjedni{tvu SFRJ. u~inio “krupan udar na jedinstvo oru`anih snaga”. 26. nav. a {tabove Teritorijalne odbrane stavio u dvojnu pot~injenost — pretpostavljenim komandama oru`anih snaga i istovremeno rukovodstvima republika.Ustav iz 1974. Radakovi}. “cijeli posleratni period pripremale za rat po koncepciji op{tenarodne odbrane. po Kadijevi}u.66 U dokazivanju “tvrdnje” po kojoj je koncepcija ONO bila ~inilac raspada dr`ave i uzrok neadekvatne organizacije i nepripremljenosti Oru`anih snaga SFRJ general Kadijevi} koristi “argumente” koji se ne mogu odr`ati. po njemu. kao najvi{em organu rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ. 66 V. str. “pa do po~etka kona~nog raspada SFRJ”. dj. predstavljalo “izvanrednu podlogu za paralisanje komadovanja. i druge “koja je dolazila iz dru{tva i ~iji su glavni 65 Isto. Oru`ane snage su se.. “u najva`nijem elementu funkcionisanja vojske — komandovanju i rukovo|enju”. str. Kadijevi}. O~igledno da je rije~ o Kadijevi}evoj obmani. I to se rje{enje u praksi pokazalo kao dobro odabran potez u funkciji razbijanja i slabljenja oru`anih snaga u svakom pogledu i posebno kao vje{t manevar za nacionalisti~ki orijentisane starje{ine u oru`anim snagama” (Isto).“jedne koju je zastupala ve}ina armijskih starje{ina i koja je htjela da Oru`ane snage Jugoslavije budu jedinstvena vojska jugoslovenske dr`ave. I. Jedan od takvih je i njegova konstatacija da se razvoj Oru`anih snaga Jugoslavije u periodu od polovine {ezdesetih godina. dj. Glavni razlog za takvu organizaciju i nepripremljenost OS SFRJ on je na{ao u izgradnji JNA i TO po koncepciji op{tenarodne odbrane.

sadr`ane u Ustavu iz 1974. godine i u odgovaraju}e zakone o odbrani i oru`anim snagama kao i u armijsku praksu sa pogubnim posljedicama za sudbinu oru`anih snaga. po njemu. dj. “jedinstven sistem organizovanja.nosioci bili Kardelj i Bakari} sa ponekim pripadnicima armijske sredine. dj. prema Ustavu. Koncept naoru`anog naroda. nav. 71-72. po generalu Radakovi}u. I. Kardeljeva izmi{ljotina i “kvazi teorija”. dj.. to nije smetalo Kadijevi}u da iz jedne konstrukcije lako i “logi~no’ izvla~i i drugu la`: “U praksi to je zna~ilo uvo|enje samoupravne anarhije i u poslove odbrane u celini. op{tenarodne odbrane. str. Kadijevi}eva tvrdnja da prema Ustavu poslove odbrane treba da vodi “cijelo dru{tvo” je.68 67 V. smatraju}i da je njen “dobar dio” “u{ao u Ustav iz 1974. Kadijevi}. proizvoljna i “logi~ki nakazna konstrukcija koja u dokumentu na koji se poziva nema potvrde”.. Kadijevi}. Ukazuju}i na “najzna~ajnije segmente” te koncepcije. str. sve vi{e priklanjao Karedeljevoj ideji ustrojstva oru`anih snaga i doktrini njihove upotrebe”. dj. str. str.. prema kojoj poslove odbrane treba da vode ne neka stru~na tijela. pripremanja. dj. 26. “kako je vrijeme odmicalo.. Kadijevi} pi{e: “Na prvom mestu to je generalna teza o takozvanom podru{tvljavanju odbrane. str. nav. dj. da je prevazi|en ostatak staja}ih profesionalnih vojski. nav. da bi se. I. dj. S tim u vezi... general pi{e: “Teorijsku osnovu Kardeljeve koncepcije ~inila je kvazi-teorija o naoru`anom narodu. str. nav. Radakovi}. Me|utim. ve} cijelo dru{tvo” (Isto).. 72-73. nav. 18). po Kadijevi}u. Radakovi}. jer je odbrana u SFRJ. Navodna Kardeljeva teorija o naoru`anom narodu i milicijskom tipu organizacije oru`anih snaga bila je.67 Takvog je karaktera i njegova konstatacija da se Tito ({ef dr`ave. I. uostalom kao i po sudbinu zemlje u cjelini”. 71-72. nav. Radakovi}. su. 43 . Kadijevi}.”. I pored toga {to ni{ta sli~no nije postojalo u Kardeljevim radovima. nav. ostatak birokratskog centralisti~kog dr`avnog ure|enja i da nju treba zamijeniti naoru`anim narodom” V.. jo{ manje vojske. vrhovni komandant Oru`anih snaga) u svojim stavovima o izgradnji jugoslovenskih oru`anih snaga stalno “kolebao” izme|u te dvije koncepcije. Kadijevi} o{tro napada “Kardeljevu koncepciju” o vojsci. osnova i naj{iri teorijski okvir takvog koncepta. str. podru{tvljavanje odbrane i sl. 71-72. ~iji je osnovni motiv bio da se proces razgradnje federalne dr`ave prenese potpuno i na vojsku”. Osnovna poruka te teorije u Kardeljevom izdanju je bila da samoupravnom socijalisti~kom dru{tvu ne odgovara tip vojske kao {to je JNA. 68 V. pa i u ~isto vojno stru~ne poslove” (V. 17). Kadijevi}u ne smeta da “zaklju~i”: “Jedino {to je bilo va`no jeste da se razbije JNA iz istih onih razloga iz kojih je razbijena i federalna jugoslovenska dr`ava” (Isto).. Kadijevi}.

str. ipak. po njemu. I. Beograd 1983. 111-156. Zakon o op{tenarodnoj odbrani. Tako je u ~lanku “Marksizam i vojno organizovanje za odbranu”. Strategija op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite SFRJ i dr.Kadijevi}ev stav o dvije dijametralno suprotstavljene koncepcije u politici razvoja i izgradnje jugoslovenskih oru`anih snaga vi{e se zasnivao na preuveli~avanju obima i zna~aja odre|enih razlika koje su se u razvoju oru`anih snaga pojavljivale. Kadijevi} zastupao tezu da je jugoslovensko rje{enje.69 Apsurdna je i Kadijevi}eva tvrdnja o Titovom “kolebanju” i “priklanjanju” nekoj Kardeljevoj koncepciji ustrojstva i razvoja jugoslovenskih oru`anih snaga. 70 I. dj. nav. Zakon o narodnoj odbrani. a posebno za savremeno opremljenu JNA. 26-27.. STRATEGIJA OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ. 27. o`ivotvoreno u koncepciji ONO i na njoj zasnovanoj vojnoj organizaciji. najdosljednija stvarala~ka primjena Marksove teorije. pri ~emu je Titov doprinos bio odlu~uju}i. Iako je u razli~itim fazama bilo i druga~ijih mi{ljenja o ustrojstvu i razvoju Oru`anih snaga. potrebama i objektivnim mogu}nostima zemlje. kao naj{iri oblik vojnog organizovanja. u najva`nijim zakonskim normativnim aktima (Ustav SFRJ. nav. dj. Takva je optu`ba protiv Tita jo{ ~udnija ako se ima u vidu da je Kadijevi} podr`avao Titov koncept razvoja OS SFRJ. Realizacija ideje o naoru`anom narodu i u savremenim uslovima nije vezana za primjenu samo jednog vojnog sistema bilo da se radi o milicijskom tipu vojne 44 . Tito je. jer je dobro poznato da se Broz kontinuirano zalagao za jedinstvene i moderno organizovane Oru`ane snage... U tim su dokumentima oru`ane snage definisane kao jedinstvena oru`ana sila. Beograd 1987. ocjenjuju}i ga kao primjer stvarala~ke primjene Marksove teorije o naoru`anom narodu na konkretne jugoslovenske uslove i potrebe. tim prije. Strategija oru`ane borbe.70 69 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE. Radakovi}. 54-60. str. pa ni kad je u pitanju prostorna struktura TO. organizovana po savremenim principima i kriterijima i u skladu sa zahtjevima koncepcije i doktrine. Radakovi}. str. “o~igledno pitanju izgradnje oru`anih snaga prilazio stvarala~ki i slu`e}i se marksisti~kom metodom.. polemi{u}i sa nekim neadekvatnim interpretacijama Marksove teorije o naoru`anom narodu i mogu}nosti njene primjene na jugoslovensku stvarnost. posebno u procesu teorijskog osmi{ljavanja i operacionalizacije u domenu vojne organizacije Dru{tva i ustrojstva oru`anih snaga. str. rje{enja pronalazio u skladu sa postoje}om praksom.) nije bilo ni govora o milicijskom tipu vojne organizacije.

Za prihvatanje takve strukture oru`anih snaga zna~ajan uticaj imala su bogata iskustva i saznanja iz NOB-a 1941. zahvaljuju}i. tvrdi general Radakovi}. Koncepcija op{tenarodne odbrane je utvrdila da se mi pripremamo za sva tri oblika oru`ane borbe. sa onim {to je napisao u svojoj knjizi MOJE VI\ENJE RASPADA — VOJSKA BEZ DR@AVE. s tim {to kombinovani oblik. dj.. prije svega. str. jedne.Odluka o dvokomponentnom ustrojstvu jugoslovenskih oru`anih snaga proizilazila je iz ustavnog ure|enja zemlje i koncepcije odbrane.71 organizacije. Kritika dvokomponentne strukture. za podr{ku unitaristi~koj Jugoslaviji i ratu (Isto). str. prema na{oj doktrini. 45 . general Radakovi} s pravom postavlja pitanje . odnosno TO kao dijela OS SFRJ.-1945. pi{e: “Bitni faktori. imala drugu konotaciju i predstavljala poku{aj da se u nekim objektivnim razvojnim i organizacijskim slabostima oru`anih snaga prona|e opravdanje za njihovu neprimjerenu upotrebu u nastaloj kriznoj situaciji. Al`ir).. ekonomske i druge mogu}nosti zemlje i na druge ~inioce jugoslovenske stvarnosti. i druge. izme|u ostalog. i zaklju~uje da je “osnovna linija razvoja cjeline OS ostala jo{ uvijek sa~uvana. Vijetnam. [vajcarska) koje su se u politici razvoja i struktuiranja svojih snaga orijentisale na sli~na rje{enja. kombinovani. Ta je kritika koncepta dvokomponentne strukture Oru`anih snaga. nav. To su konkretni oblici primjene Marksove ideje o naoru`anom narodu na dana{njem stepenu razvitka na{eg socijalisti~kog dru{tva i u okviru postoje}ih me|unarodnih odnosa” — pi{e Kadijevi}. naroda i narodnosti Jugoslavije za borbu. zanimljiva i kad se razmatra sa stanovi{ta ranijih teorijskih gledanja i zalaganja Kadijevi}a u nekim radovima u kojima je podr`avao takvo rje{enje. karaktera i na~ina vo|enja rata.. Primena kombinovanog oblika oru`ane borbe pretpostavlja postojanje dveju komponenti oru`anih snaga. ili regularnoj armiji. ako ne i jedini koji opredeljuju oblik organizacije oru`anih snaga jesu karakter i osobito oblik oru`ane borbe. 28-29). Radakovi}. JNA i TO su dva osnovna oblika organizovanja radnih ljudi. zbog ~ega je bila i prihva}ena kao optimalan odgovor na agresiju i ugro`avanje sigurnosti zemlje. U radu MARKSIZAM I VOJNO ORGANIZOVANJE ZA ODBRANU. 71 I. po Radakovi}u. kod Kadijevi}a je. Upore|enjem onoga {to je o dvokomponentnoj strukturi oru`anih snaga Kadijevi} pisao ranije. kao i onih dr`ava ([vedska. osposobljene za vo|enje borbe u pozadini neprijateljevih snaga koje deluju na frontu. Titu i njegovim uvijek jasnim stavovima o tom sudbonosnom pitanju na{e odbrane” (Isto. namenjene za vo|enje dejstava prete`no na frontu. 27-28). tradicije. str. frontalni i partizanski. 28. zauzima dominantno mesto. te iz nekih drugih ratova (Kina. koji bi se eventualno mogao voditi na jugoslovenskom rati{tu. sa osloncem na demografske. on (Kadijevi}). uz sposobnost prela`enja manjih ili ve}ih delova jedne u drugu komponentu”.koje je od ta dva dijametralno suprotna stanovi{ta — njegovo istinsko ubje|enje? (Isto.

. morali uva`avati i drugi 72 Isto. str...da definitivno razbiju JNA kao jedinstvenu oru`anu silu savezne dr`ave i ve} u njenim okvirima prakti~no stvore vojske republi~kih. Ademovi}. str. dj.Poslije Titove smrti u vojnom rukovodstvu su sve vi{e ja~ala dogmatska shvatanja. ve} i u tome {to neta~no interpretira i navodi neke zna~ajne materijalne ~injenice. Kadijevi}. Radakovi}. I. 74 I.72 Neargumentovana je i Kadijevi}eva tvrdnja po kojoj je neadekvatna organizacija sistema rukovo|enja i komandovanja bila “dobro odabran potez u funkciji razbijanja oru`anih snaga u svakom pogledu i posebno kao vje{t manevar za nacionalisti~ki orijentisane stare{ine u oru`anim snagama”. SUROVA STRATEGIJA NASILJA.75 Njegova nekorektnost nije samo u tome {to jednom strategijskom i vojnostru~nom rje{enju pripisuje neprimjerene politi~ke kvalifikacije. 121). a koja su “dovela zemlju do krvavog zapleta” upravo u vrijeme kada je vojno rukovodstvo ostalo bez partizanskih kadrova i kori{tenja njihovog neposrednog iskustva iz Drugog svjetskog rata i poslije njega. posebno Titove zamisli o odbrani (D`. nav. po njemu. odnosno pokrajinskih dr`ava”. pri njihovom utvr|ivanju. {to je. proglasilo zabludom i svjesnom prevarom. nav. a naro~ito navodno podudaranje armijskih i republi~kih administrativnih granica. odgovaraju}u strukturu oru`anih snaga. 29-30. Povr{na analiza zona odgovornosti (armijskih granica) pokazuje da su se. str. nav. Kadijevi}u je bilo dobro poznato da se u tra`enju najcjelishodnijeg rje{enja za vojno-teritorijalnu podjelu jugoslovenskog prostora. 46 . nav.. 76. Radakovi}.. [arac. 29. jer postoje}i sistem nije bio ni u organizacijskom ni u tehni~kom pogledu prepreka i limitiraju}i faktor uspje{nog komandovanja na bilo kom nivou vojne organizacije Oru`anih snaga.. str. nav. 75 V. 73. 29-30. str. odnosno pri odre|ivanju armijskih granica. str. dj. dj. Radakovi}.74 Kadijevi} je kritici izlo`io i rje{enje o vojno-teritorijalnoj podjeli jugoslovenskog prostora. 30. I. Vojno rukovodstvo je poslije Titove smrti doktrinu kombinovanog frontalno-partizanskog rata i. kojima je pripadao i Kadijevi}. dj. imalo “vrlo jasan cilj . nav. pri ~emu su operativno-strategijski zahtjevi i potrebe odlu~uju}i. Time je izvr{ena radikalna revizija strategije zemlje. dj. dj.73 Tim prije. u: F. str. moralo polaziti od slo`enog kriterija. s tim u vezi. Kadijevi}. pored operativno-strategijskih. 73 V.

formiraju “vojske republi~kih i pokrajinskih dr`ava”. po njemu.. Radakovi}. nav. str. Kadijevi}.77 Ozna~avaju}i koncepciju ONO i organizaciju Oru`anih snaga SFRJ me|u uzrocima raspada SFRJ. str.. odnosno Milutin Kukanjac . 269.Srbin. tradicija i dr. str. nav. 9. koji su pokrivali teritoriju jedne republike. Radakovi}.~inioci (geografske karakteristike. 73 i 76. nakon sloma politi~kog koncepta u kome je izgra|ena. To se vidi iz ~injenice da prije.. objektivno je velika podvala” koja se. Komandant 1. U intervjuu zagreba~kom nedeljniku ”Danas” decembra 1990.. 51. decembar 1990. po D. (ljubljanske) armije bio je Srbin (Svetozar Vi{nji}). I. politi~ko-administrativna podjela. bio napad na Brozovu “ostav{inu. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. koga je 6. on je izjavio: ”Teritorijalna odbrana. 5. 77 Isto. Isti. Marijanu. komandant Vojno-pomorske oblasti Srbin (Mile Kandi}). 47 . str. a komandant ratnog vazduhoplovstva i PVO Hrvat (Zvonko Jurjevi}). (skopske) oblasti bio je @ivota Avramovi}. dj. Beograd. dj. IZDAJA VOJNOG VRHA. I. KADIJEVI] SKRIVA ISTINU. (beogradske) oblasti bio je Makedonac (Aleksandar Spirkovski). 2682. decembra prenijela i ”Narodna armija”. V. dj. u: F. u kojoj je vidio i neprijatelja. nav. {to je bilo o~igledno po konkretnim rje{enjima koja su bila na snazi prije ukidanja armija. Marijan..78 76 I. Ademovi}. iako je ta pojava u ranijem periodu bila dosta karakteristi~na. str. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. Posljednji komandant 9. I. nijedan komandant oblasti nije bio iz republike ~iju je teritoriju pokrivala “njegova” armija ili su mnogi zamijenjeni zbog navodnog nepovjerenja.). R. 412. 7. br. D... Dolni~ar. Kadijevi} je Teritorijalnu odbranu nazvao podvalom. Komandant 3. 295. pokazala ”kao baza i okosnica republi~kih armija”. 6. str. Dizdarevi}. ekonomski i demografski potencijali. a prije njega Konrad Kol{ek — Slovenac). 78 Narodna armija. dj. prije rasformiranja. str.76 Nije ta~no da su komandanti armijskih oblasti i korpusa. Radakovi}. (zagreba~ke) vojne oblasti @ivota Avramovi} (Srbin. str. takva kakva je stvorena krajem {ezdesetih i po~etkom sedamdesetih godina. 190. jer se iz nje. 30. 215. nav. po pravilu bili starje{ine iz te republike. str. nakon ponovnog formiranja). (sarajevske) armije Hrvat (Anton Luke`i}. [pegelj. 28. a posebno neposredno pred izvo|enje agresije na Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu. str. onu istu ~ijim se ~uvarom JNA predstavljala u javnosti”. nav. M.. dj. SJE]ANJA VOJNIKA. To je.

“trebalo ubla`iti negativno razaraju}e dejstvo koncepta oru`anih snaga sadr`anog u Ustavu”. nav. kontraverzne i kontraproduktivne. 31-32. a kojima je. neprimjerenih rje{enja u organizaciji.82 Kadijevi} do tada. komandovanja i rukovo|enja” je bio “da se ubla`e negativne posljedice ustavnih rje{enja u ovoj oblasti”. str. U odgovoru na pitanje za{to je on tada i kasnije smatrao da je TO podvala. 215-216.. a koji su na osnovu Ustava i politi~ke pozicije dobili najve}i dio snaga svoje Teritorijalne odbrane i kada se armijski i dio jugoslovenskog vrha svrstao iza aktuelne politike Srbije i bio li{en koncepcije i tog dijela oru`anih snaga (u Sloveniji. savezni sekretar za narodnu odbranu i na~elnik ilegalnog [taba Vrhovne komande elaborirao je mjere koje je preduzelo najvi{e vojno rukovodstvo. nav. sistemu rukovo|enja i komandovanja. 79 V..81 Te su mjere i odluke. po Kadijevi}u. 77. nav. pi{e general Radakovi}.. nav. dj. kadrovskoj politici i finansiranju. str. posmatrane sa politi~kog i vojnostru~nog aspekta. Tra`ilo se da TO bude naoru`ana kao i JNA. str. nav. kako to. Hrvatskoj i dijelom u Bosni i Hercegovini)” — I. 80 Isto. Radakovi}. Kadijevi}. u vrijeme kada su na izborima u nekim republikama pobijedili protivnici politi~kog vrha Srbije i armijskog vrha. dj. posebno u slo`enoj unutra{njoj politi~koj situaciji. I. 31. str. Radakovi}. odnosno. Radakovi}. dj. do 48 . 82 I. Kadijevi}.. Upravo se to smatralo velikim dostignu}em nacionalne — dr`avne suverenosti republika. nije tako mislio. str.80 Cilj odluka koje je “inicirala JNA iz oblasti organizacije oru`anih snaga. modernom i te{kom ratnom tehnikom. uglavnom. 81 V. Bili smo ve} stigli do rasprave da li u TO organizirati divizijske i korpusne sastave.. kako ka`e.Poslije kritike koncepcije ONO i nekih. TO je brojno bila ve}a od ratne JNA. bile ishitrene. “da se odgovaraju}im stru~nim rje{enjima dosko~i i maksimalno neutrali{u ona rje{enja koja su proizilazila iz postoje}eg ustavnog koncepta”. Dakle. 100. Nastojanje vojnog rukovodstva da republikama oduzme pravo na rukovo|enje Teritorijalnom odbranom (i pot~ini je JNA) admiral Mamula “stru~no” obja{njava na sljede}i na~in: “U republikama nije bilo spremnosti da se odreknu svoje vojske. iz pragmati~nih razloga. dj. Radakovi} navodi da se Kadijevi} za takav stav mo`da opredijelio “i naknadno. dj. ironi~no navodi Kadijevi}.79 Vojno rukovodstvo je nastojalo da u dono{enju i provo|enju planiranih mjera zaobi|e i izigra va`e}e ustavne i druge zakonske odredbe.

293-294. o~igledno admiral poku{ava prikriti da se priklonio jednom (Var{avskom paktu) bloku. Da su an|eli. odnosno komandne instance na nivou voji{ta. Voji{ta su se. Tom je prilikom pa`ljivo saslu{ao “veoma stru~na i ubedljiva obrazlo`enja”. nav. a protiv koje je bio general Nikola Ljubi~i}. 83a Isto. pri ~emu su mu “uverljivije delovali razlozi i prednosti reorganizacije” JNA (I. po Mamuli. Nama su se postavljala oba aspekta — politi~ki i vojni — komandovanja i rukovo|enja oru`anim snagama. popu{tati jedan drugome i prepu{tati komandovanje. Uza sve to. Planovi za reorganizaciju komandovanja u OS SFRJ su. Imaju}i u vidu ~injenicu da to nije tako. U rasprave o prijedlogu nove organizacije JNA. Vojnom rukovodstvu je trebalo vi{e od godinu dana da potpuno dviju uporednih vojski. zakonom o ONO i strategijom oru`ane borbe koje je usvojila Skup{tina odnosno Predsjedni{tvo SFRJ bilo je predvi|eno da snagama na privremeno zauzetom teritoriju (PZT). ne bi mogli benevolentno. str. Mamula. dj. [tabovi TO ni tada se nisu pot~injavali komandama JNA. Stamboli}.Vojno rukovodstvo je tvrdilo da je neophodno uvesti strategijske nivoe komandovanja i rukovo|enja. Mamula.. 8. 64. po Mamuli. razgovarao sa admiralovim kolegijem u General{tabu JNA. dj. ako dejstvuju u zoni odgovornosti takti~kih sastava JNA.83a Kona~ne odluke su donesene po~etkom 1987. Sarajevo. 49 . D. Na strategijskom i operativnom nivou organizirala se suradnja i sadejstvo. str. kako u geostratetigijskom pogledu. Marijan. Slobodna Bosna. nav.. {to zna~i prije Osme sjednice CK SK Srbije. str. 168). “dugo razra|ivani” (”to je trajalo tri-~etiri godine”) — Intervju Branka Mamule. a to je u radikalnoj ratnoj varijanti mogao biti ve}i dio dr`ave. 186. Na~elna pot~injenost TO Vrhovnoj komandi nije ni{ta zna~ila.. dj. 23.. uklju~io se i Ivan Stamboli}. br.. juni 2000. kao i odgovore na neke njegove nedoumice u vezi sa Teritorijalnom odbranom i novom organizacijom same Armije. pravovremeno i uspje{no organizirati suradnju u ratnim uvjetima kod stalnih promjena borbene situacije.. sredozemnom i blisko-isto~nom rati{tu” (Isto). komandati dviju uporednih struktura vojski na istom prostoru. komanduju {tabovi TO pot~injeni republikama. str. nav. nav. najmanje je osiguravala jedinstveno komandovanje svim oru`anim snagama zemlje. 32). tako i po grupiranju snaga jednog i drugog bloka na pravcima koji su vodili u na{u zemlju ili preko na{e zemlje k dubljim ciljevima na evropskom. str. 83 B. u toku 1986. dj..83 U tom su cilju i izlo`ili pravce mogu}ih rje{enja. On je. “vrlo lako uo~avala. a preko ovih Vrhovnoj komandi — Predsjedni{tvu” (B. Na tom je zadatku General{tab radio vi{e od dvije godine. na Mamulin prijedlog o reorganizaciji JNA. koju je predlo`io admiral Branko Mamula sa svojom ekipom. a na takti~kom nivou — pot~injavanje teritorijalnih jedinica. Nakon toga je Ivan Stamboli} pozvao na sastanak (kod njega) Ljubi~i}a i nekoliko generala iz Srbije.

Radakovi}. 186. penzionisane generale s va`nih ratnih i poslijeratnih funkcija da im pomognu “da se razjasne i prihvate nove strukture R i K /rukovo|enje i komandovanje — prim. sa predsjednikom Predsjedni{tva SFRJ i penzionisanih vojnih starje{ina na visokim vojno-politi~kim du`nostima od 1976. I. dj. nav. Dizdarevi}. Slobodna Bosna. str.20. General Radakovi} je bio protiv takve reorganizacije Oru`anih snaga i. posebno o obimu ratne JNA i oru`anih snaga. str. str. manje ili vi{e su sumnjali ili ~ak bili protiv predstoje}e reorganizacije oru`anih snaga. 85 R. ve}ina bila opredijeljena za o~uvanje Jugoslavije. i generalpukovnik Zorko ^anadi. 8. njegova gledanja bila poznata i posebno izlo`ena u Domu garde. Josip Vrhovec i Stane Dolanc). 4-5. dj. dj. Lazaru Mojsovu su. {to govori da je jo{ po~etkom 1987. je donesena “uz saglasnot ve}ine. ^. S. rukovodstvo CK SKJ — posebno Popitovu komisiju za op{tenarodnu odbranu.). savezni sekretar za narodnu odbranu.. nav.uvjeri Predsjedni{tvo SFRJ. str. Mamula./ i reorganizacije oru`anih snaga (korpusne i brigadne organizacije umjesto divizijske)”. tako|e. 1986. po Mamuli. On je o reorganizaciji oru`anih snaga SFRJ. Neki od njih su pojedine prijedloge kvalifikovali i kao ”reviziju koncepcije op{tenarodne odbrane”. Sarajevo. zajedni~ke domovine. dj. g. odr`anom od 17. str.. nav. s tim u vezi. Intervju Branka Mamule. te i u drugim “va`nim poslovima” koji su bili pred njima. str. Veselin \uranovi}. V.. Raif Dizdarevi}. Odluka o reorganizaciji komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ. na skupu aktivnih i dijela penzionisanih generala. na~elnik General{taba JNA (Isto. g. 67-68). 23. 219). Sastankom su rukovodili admiral Branko Mamula.. . Dolni~ar. Radakovi}. pri ~emu su ispoljene ozbiljne razlike85 i na sve strane izra`avana otvorena sumnja u “prave” namjere i ciljeve vojnog 84 Isto. str. str. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. 400. 4-5). takvu odluku ne bi vi{e bilo mogu}e ishoditi” (B. 78. br. predsjedni{tva republika i pokrajina. Kadijevi}. juni 2000. dj. imao zapa`enu diskusiju na sastanku vojnog rukovodstva. O tome su generala Radakovi}a konsultovali (i poslije njegovog penzionisanja) ~lanovi tada{njeg Predsjedni{tva SFRJ (Nikola Ljubi~i}. u Domu garde — Top~ider. Svi su oni jedno vrijeme bili rezervisani. nav. Tako stanovi{te je zastupao i general Stane Poto~ar. ali su reorganizaciju na kraju odobrili (I.84 Program promjena u strukturi rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ pripreman je i razmatran du`e (po~eo je 1982. 50 . a za manje i jeftinije oru`ane snage — JNA i TO (Isto). I. maja 1986. nav. Ve} krajem 1987. Vojni savjet i Savjet narodne odbrane. i to na njihovu inicijativu.. 269. protiv ukidanja armija i divizija.

[imi}). Njihovi prigovori nisu prihva}eni. uz podr{ku ve}ine u vojnom rukovodstvu. dobio je odgovor da je na takvim rje{enjima uporno insistirao Ljubi~i}. kao ministra odbrane.86 Protagonista i predlaga~ tih promjena bio je admiral Mamula. jedinica i ustanova JNA. str. a odluka je bila kona~na i nepromijenjena jer je dio {iroke reorganizacije koja se ve} realizuje” (Isto). 400). S tim u vezi. pa su bile izlo`ene pritiscima i uticajima rukovodstava republika i njihovim zahtjevima da komandanti armija budu generali iz tih republika. {to je. kada se novo rje{enje organizacije oru`anih snaga bilo ve} na{lo i obja{njavalo strukturama vode}ih ljudi u Federaciji i republikama” (Isto. Pronalazili su se razli~iti motivi da nas zaustave. a zemlja prolazila kroz duboku ekonomsku i dru{tvenu krizu. Slovenija se `estoko opirala toj koncepciji i bila je jedina koja se usprotivila ukidanju Ljubljanske armijske oblasti.. kada je odlu~ivano o reorganizaciji. Smatrali su da je ukidanje armijske oblasti u Ljubljani znak nepovjerenja prema Sloveniji — u svo|enju Ljubljane na nivo sjedi{ta korpusa nalazili su potvrdu tog svog mi{ljenja. jer sjedi{te Prve vojne oblasti nije bilo u Sarajevu.87 Rukovodstvo Bosne i Hercegovine je tu reorganizaciju prihvatilo. Bio je to. najkompetentnijeg u Predsjedni{tvu za vojna pitanja i mene. Mamula pi{e: “Jugoslovenski etni~ki problemi su se zgu{njavali. Pitaju}i Mamulu i kasnije Kadijevi}a za razloge. bilo ~udno. 88 Raif Dizdarevi}. gdje je bila prevelika koncentracija komandi. 87 Isto. Raif Dizdarevi} je tim promjenama bio za~u|en. 64-65). S tim u vezi.88 86 B. str. 51 . OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. str. to nije nai{lo na podr{ku kod drugih republika. To je Mamula ilustrirao “prepiskom izme|u generala Nikole Ljubi~i}a ~lana Predsjedni{tva SFRJ.. zaista. uz neke manje primjedbe. dj. Dizdarevi}. Me|utim. te neki aktivni admirali (P. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. nego u Beogradu. nav. od kojih smo to ponajprije i ponajvi{e o~ekivali. 401. ustupak Nikoli Ljubi~i}u. sve do pitanja osobne zavisti”. iako nisu bili neosnovani.rukovodstva. Sve su republike. Franc Popit je rekao da su svoje protivljenje Slovenci pismeno saop{tili tada{njem dr`avnom vrhu Jugoslavije. Protiv toga je bio Nikola Ljubi~i}. kao i mnogi istaknuti vojni rukovodioci. 59-72. Raif Dizdarevi} pi{e: “U jednoj raspravi 1988. Branko Mamula mi je u jednom razgovoru o razlozima reorganizacije rekao da je jedan od motiva ukidanja armijskih oblasti bio i taj {to su im sjedi{ta bila u centrima republika. rekli su mu “tada{nji ~elni ljudi armijskog vrha. str. Nisu nas razumjeli ~ak ni oni. iz septembra 1986. koji su ve} bili u penziji. Mamula nije krio da im je bilo posebno stalo da ukinu ba{ Ljubljansku armijsku oblast” (R. Od republika. To mi je u jednom razgovoru doslovno ponovio i Kadijevi}. Mamula. godine. disciplinovano prihvatile takvu reorganizaciju oru`anih snaga.

str. Stoga je novom organizacijom rukovo|enja i komandovanja republi~ke i pokrajinske {tabove Teritorijalne odbrane trebalo pot~initi komandama voji{ta. Naime. To je. str. vojno rukovodstvo ve} ranije donijelo “internu odluku da komandanti armija u armijama ~ije su se zone odgovornosti poklapale s granicama republika ne bi smjeli biti iz odnosnih republika. “u politi~kim prilikama u koje smo ulazili s kraja 80-tih bila neposredna opasnost za o~uvanje zemlje. g. “zapo~eo sa smanjivanjem veoma brojnih ratnih oru`anih snaga od blizu 2. jako oslabili 1985. vojno-strategijsko grupisanje se. 68.Novom organizacijom rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama vojno rukovodstvo je htjelo navodno da rije{i “osnovni problem”. navodno u okolnostima ja~anja nacionalizma. g. pozadinskim i drugim slu`bama”.89 Vojno rukovodstvo je. “na istom rati{tu i u istoj oru`anoj borbi pod dvije uporedne komande nisu mogle odr`ati”. oni su “kao stru~ni ljudi” “uo~ili” “ozbiljne slabosti TO kao paralelnog vojnog sistema i organizacije. “otvorila mogu}nosti za racionalizaciju i modernizaciju oru`anih snaga”. koji je. njezinog ustavnog poretka. 65. to je u su{tini zna~ilo otvoreni udar na ustavni koncept odbrane SFRJ. Te 52 . U tom je cilju. Mamule. i kasnije”. po ocjeni B. bio dru{tveno-politi~ke naravi. Ono je imalo namjeru “stvoriti jedinstvenu oru`anu silu. {to je navodno bio krajnji cilj njihovog plana.5 miliona ljudi”. Dvije se vojske.91 te navodno postizanja ve}e manevarske sposobnosti i efikasnog 89 Isto. Taj je proces. s vlastitim sistemom komandovanja i rukovo|enja. I pored toga {to su ve}ina u JNA “osje}ali” “potrebu za dobro i {iroko organizovanom teritorijalnom odbranom i kao vojnom organizacijom i kao pokretom naj{ireg organiziranja naroda u op}enarodnom odbrambenom ratu”. 91 Nova je organizacija. koji su “relativno uvjerljivi 1982. po njemu. dr`avnog i teritorijalnog integriteta” (Isto). ustrajavalo na promjenama u organizaciji i rukovo|enju Oru`anim snagama SFRJ. “uz sva popu{tanja vojno-strategijskih suprotnosti u Evropi i smanjenja opasnosti od vanjskog napada na zemlju”. po Mamuli. Me|utim. a oni i komandanti TO republika — osim u iznimnom slu~aju — ne bi smjeli biti iste nacionalnosti”. pored “svih vojno-strategijskih argumenata”. ostaju}i pri koncepciji op{tenarodne odbrane”. po njima.90 U cilju “racionalizacije” i “modernizacije” oru`anih snaga. “ne bi smjelo poklapati s republi~kim granicama”. 90 Isto.

Sarajevo. Poku{aj s ponovnim uspostavljanjem vojnoteritorijalne organizacije u Sloveniji nije uspio” (Isto. dj. Nau~no-istra`iva~ki rad u svim podru~jima modernizacije oru`anih snaga visoko je vrednovan. hrvatske i albanske narodnosti” (B. kada je JNA odustala od navedenog stava. {to je bilo smanjenje vi{e od 20%. 219. Krajem 1987. Radakovi}. str. uz sve vojno-teritorijalne organe”. Isti. str. 23. Taj proces njihovog ukidanja po~eo je. Intervju Branka Mamule. PRVA FAZA RATA. iniciralo raspravu i izglasavanje amandmana na Ustav. 92 M. S. Me|utim. da }e JNA. vojno rukovodstvo je 1988.000. dj...5% nacionalnog dohotka. Prihvatio sam da napravimo ustupak ‘podru{tvljavanja’ mobilizacije kada smo zauzeli stanovi{te. Do{kolovanjem podoficira u oficirskim {kolama i akademijama kao i dopunskim vojnim obrazovanjem rezervnih oficira i njihovim prijemom u aktivnu slu`bu nastojali smo popraviti nacionalnu strukturu starje{inskog sastava koja je bila izrazito nepovoljna za kadar slovenske. Biserko. Problem je. 36-37. Od oko 2-4% po~etkom ‘80-ih ova su izdvajanja krajem osamdesetih porasla na 8 do 10% ukupnog vojnog bud`eta. komandi i {tabova. da nije “smio dozvoliti ukidanje vojnih okruga”. favorizuju}i organizovanje u korpuse. Vrijeme slu`enja vojnog roka skra}eno je na godinu dana. Admiral je prihvatio da se JNA na{la pred ve}im problemima mobilizacije nego da su postojali vojni okruzi i odsjeci. Izdaci za izdr`avanje i opremanje vojske smanjeni su po~etkom ‘80-ih s 5. ali nije vjerovao “da bi se s mobilizacijom u Sloveniji i drugim republikama uspjelo.8% na 4. str. a po~elo se i s uvo|enjem nekoliko hiljada profesionalnih vojnika. U tom slu~aju bilo je svejedno da li mobilizaciju oru`anih snaga sprovode dru{tveno-politi~ki organi ili vojni okruzi i odsjeci. “U mirnodopskoj JNA predvi|eno je da se vojni~ki sastav od 230. Slobodna Bosna. po njemu. nav. a ne vojno-administrativnog karaktera. 8. nav. po Mamuli.. koje su ukinule skoro sve vojske. Osuvremenjen je sistem obuke trupnog sastava. Zbog stalnog godi{njeg pada vrijednosti dinara nekoliko se godina dobivalo manje od 4%. I. Slovenija odbija slati regrute i vojne obveznike. str.000 svede na 180. donesena je odluka o ukidanju vojnih okruga i odsjeka i prijenos mobilizacijskih poslova na dru{tveno-politi~ke zajednice. str. kadrovski i financijski osiguran. Mamula. [pegelj. Ministar odbrane i na~elnik General{taba generali Kadijevi} i Ad`i} uputili su Mamuli zamjerke. SJE]ANJA VOJNIKA. preuzeti kontrolu nad zemljom..rukovo|enja. 68). U pogor{anim politi~kim uvjetima u zemlji ~inilo nam se rizi~nim ispu{tati iz ruku poslove mobilizacije. 150. ukoliko do|e do eskalacije krize i opasnosti opstanka. str. juni 2000. pa smo odugovla~ili.. 69). 53 . 41-47.92 Iste su snage po~etkom 1987. 68-69). str. Savjet narodne odbrane postavio je zadatak Ministarstvu odbrane da se rije{i anahronizma vojnih okruga. str. bio politi~kog. “Otvarali su se mnogi novi problemi osuvremenjivanja oru`anih snaga i aktualizirali davno poznati” (Isto. [kolski sistem se reformirao i prilagodio suvremenim zahtjevima obrazovanja kadrova i pro{irenim osnovama kadrovske popune. nav. dolazi do ozbiljnih problema. “mnogo ranije i opiti su trajali desetak godina. smanjene za 15%.. dj.

reagovao na sljede}i na~in: “Ovo nam je bila dobra pouka da svaka kasnija preispitivanja koncepta. To je istovremeno. nav.94 Odluke su donesene uz mnogo vje{tih lobiranja vojnog rukovodstva. po ocjeni S. 148. str. na otpor Predsjedni{tva SFRJ za izmjenu Zakona o narodnoj odbrani SFRJ. Mamula. IZDAJA VOJNOG VRHA. str. PRVA FAZA RATA. nav. 219. dj. Biserko. Mamula. “uz oprez i najrazli~itija lobiranja” vojnog rukovodstva. str. dj. 91. Njihovu verifikaciju u Predsjedni{tvu morali smo tra`iti uz oprez i zajedni~ka lobiranja” (B.96 te formirane vojne oblasti. pri ~emu su na rati{tu SFRJ od {est armija uspostavljena ~etiri voji{ta (tri kopnenih snaga i jedno pomorsko). 48. str.. SJE]ANJA VOJNIKA. str. 219)... I. str. S. dj. S. Biserko. 64. koja je sebe do`ivljavala kao jedinu instituciju ili snagu koja dr`i Jugoslaviju na okupu. u cilju obezvrije|ivanja i poni{tavanja koncepcije ONO i pod svoju kontrolu stavljanje svih vojnih efektiva u zemlji.. Novim ustavom bile bi ukinute autonomije Vojvodini i Kosovu. nav. dj. str. u sklopu strategije fakti~kog preuzimanja vlasti. Biserko. utvr|enog Ustavom iz 1974. B. 51. dj. nav. ~iji je protagonista i predlaga~ bio admiral Mamula. nisu zadovoljile JNA. Mamula. Bitan uslov za to je bilo oduzimanje republikama prava na rukovo|enju Teritorijalnom odbranom. str. 36.. To su : Ustavne promjene 1988. (S.. Radakovi}. strategije i planova odbrane moraju ostati interna. jer “tada ve} ni{ta nije prolazilo bez pripremljene podr{ke”. nav. dj.93 Su{tina tih promjena. Mamula je. Isti. str. Dizdarevi}. je bila u uklanjanju dvokomponentnog sistema oru`anih snaga (JNA i TO). Biserka. dj.je godine proturena i usvojena izmjena Zakona o op{tenarodnoj odbrani. ~ija su sjedi{ta bila u republi~kim centrima (osim Crne Gore) i ve}ina divizija. {to je poslije dvije godine prihva}eno (Isto). ukazivalo i na stepen osamostaljivanja JNA (S.. Biserko. R.95 Tim su promjenama ukinute armije (armijske oblasti) kopnene vojske. 219). nametnula potrebu o izmjeni Zakona o narodnoj odbrani SFRJ. nav. jer bitni amandmani za ja~anje federalne dr`ave nisu prihva}eni.. odnosno uspostavljanju politi~ke kontrole nad njom. nav. 94 Isto.. 93 Isto. 95 B. 219). kako su bile definisane Ustavom iz 1974. str. 54 . nav.. 96 M. dj. na inicijativu Branka Mamule.. 41-47. [pegelj. str. JNA je.

Recimo u grupaciji sa sjevera. sa sjedi{tem u Beogradu — Prva vojna oblast.. 23. desanata.Sjeverozapadno. mogla se izvesti prva operacija koja bi zahvatila ~ak i Sarajevo. Admiral Branko Mamula je Raifu Dizdarevi}u u jednom razgovoru o razlozima ukidanja armijskih oblasti naveo i taj {to su im sjedi{ta bila u centrima republika. a u ratu u Bosni. . koji su se u jednom skoku mogli pojaviti u dubini do 100 kilometara. br. bio “u politi~kodru{tvenom smislu. Te je razloge Mamula obrazlo`io na sljede}i na~in: “Unutar i jednog i drugog bloka dogodile su se promjene u na~inu grupisanja snaga i doktrini oru`ane borbe koju su oni mogli da nametnu. Drugi razlog za pomenutu reorganizaciju je. . br`i. ~ija je osnova bila potpuno suprotna zamisao — da se nijedan nacionalizam ne mo`e osloniti na Armiju” (Isto).Jadransko-pomorsko. sa sjedi{tem u Zagrebu — Peta vojna oblast. s podru~ja Ma|arske. vazdu{no-desantnih i vazdu{nojuri{nih. str. Stvar je suvi{e stru~na i vrlo je slo`eno pitanje. 149). Stoga je vojno rukovodstvo smatralo “da treba biv{u beogradsku armiju i sarajevsku armiju vezati pod jednu komandu voji{ta. dj. Sarajevo. nav. Ipak bih sveo odgovor da je razlog strategijskog grupisanja mogu}nost suprostavljanja napadu velikih grupacija po dubini” (Isto). do svih snaga po dubini..Centralno. “proistekli iz o~ekivane agresije na zemlju. po~ev od onih u grani~nom pojasu. To je tra`ilo odgovaraju}e na{e grupisanje. Dakle. trebalo je taj prostor uvezati pod istu komandu. sa komandom u Splitu — Vojnopomorska oblast. koje nije moglo biti vi{e plitko. Sama ~injenica da smo radili nekoliko godina na tome govori koliko je slo`eno. obuhvatniji na~in. str. Dizdarevi}. Strategijski su. po Mamuli. To je Dizdarevi}u doslovno ponovio i general Kadijevi}. brzi prodori armijskih grupacija. ako do nje do|e”. Pri tome admiral Mamula nije krio da im je posebno stalo da ukinu upravo Ljubljansku armijsku oblast (R. gdje su bila izlo`ena pritiscima i uticajima rukovodstava republika i njihovim zahtjevima da komandanti armija budu generali iz tih republika. da bi u drugom pre{le prepreke kao {to je Sava i dohvatili se {irokog desantskog prostora kao {to je prostor Sarajeva. 8. to je duboki domet snaga. To je bio osnovni razlog. u cilju “suprostavljanja napadu velikih grupacija po dubini”. Admiral Mamula za reorganizaciju komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ navodi dva neubjedljiva razloga: strategijske i politi~ke prirode. koja bi u miru imala komandno mjesto u Beogradu. na jednom od komandnih mjesta koja su za tu armiju izgra|ivana” (Slobodna Bosna. po njemu. 186. juni 2000. 55 . Da bi se sav taj prostor vezao pod jednu komandu koja mo`e na tom prostoru uspje{no voditi odbrana. novog prenosa takti~kih jedinica. Intervju Branka Mamule). Tehnologije su mu davale mogu}nosti da borbena dejstva vode na mnogo sofisticiraniji.

u: F. ukidanjem 9. te Prekounje iz Bosne i Hercegovine. decermbra 1988. Ve}i dio Korduna bilo je podru~je 6. UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA. Prva vojna oblast sa sjedištem u Beogradu imala je u nadle`nosti Slavoniju. ~ime je. u Mariboru. I general Kadijevi} potvr|uje kako je vojno rukovodstvo u toj reorganizaciji komandovanja i ustrojstva strategijskih i operativno-strategijskih grupacija JNA i TO. Kordun i Baniju. formirana ~etiri korpusa. 293-294. 77). sa sjedištem u Ljubljani i 31.-1988.98 Vojnopomorska oblast sa sjedištem u Splitu uglavnom je zadr`ala postoje}u organizaciju. korpusa koji je imao sjedište u Tuzli. Kadijevi}. str. Sjeverozapadna Hrvatska je bila podru~je 32. sa sjedi{tem u Skoplju — Tre}a vojna oblast. nav. dj. dj. D. formirana dva korpusa: 14. I. Ademovi}. Liku. V. 105. str..Jugoisto~no. korpusa. dok 97 M. Radakovi}. sa sjedištem u Vara`dinu. nav. formirano je spajanjem 5. nav. 148.. 59 i 76. konstituisani korpusi (17) i druk~ije zacrtana armijska podru~ja. proleterske pješadijske divizije.97 Sjeverozapadno vojište.. 56 . Radakovi}. [pegelj. koja je izvr{ena 1987.. “otkrio tajnu rasprava koje su se vodile u vojnom vrhu”. flotu i tri vojnopomorska sektora. sa sjedištem u Karlovcu. Zastupao je tezu da se “armije u republi~kim centrima moraju ukinuti i zbog toga da se ne bi slizale s tamo{njim vo|stvima”. sa sjedištem u Zagrebu. “bitnim” uspjehom smatrao ~injenicu da je teritorijalna podjela novih voji{ta “potpuno zanemarivala administrativne granice republika i pokrajina” (M. dj. dio Istre s Gorskim kotarom. str. korpus Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane. 47. Na promjeni Zakona o narodnoj odbrani SFRJ i ukidanju armija naro~ito je bio anga`ovan general-pukovnik Milan Daljevi}. str. Dizdarevi}.. korpusa. po [pegelju. 36-37. nav. dj.. 98 I. nav. Ostali ve}i dio teritorije Hrvatske bio je podijeljen izme|u 1.. nav. ~ija je Komanda otpo~ela s radom u Zagrebu 25. S. (ljubljanske) armije i obuhvatalo je Sloveniju. vojne oblasti i Vojnopomorske oblasti. PRVA FAZA RATA…. str. Marijan.. str. U Sloveniji su. vojnoj oblasti pru`ao je 5. dj. nav. Vazduhoplovnu podršku 5. sa sjedištem u Rijeci. [pegelj. (zagreba~ke) i 9. R. Na tom su prostoru 1988. Sjeverni dio Istre i Hrvatskog primorja bilo je podru~je 13. str. Tako su. 36-37. umjesto armija i divizija. sjeverozapadnu Hrvatsku. armije. 44. dj. dj. preko 17. str. Poto~ar. Zagreb s okolinom ~inio je posebnu Komandu odbrane grada Zagreba.

str. 102 M. koji je ~inio najja~u snagu kopnene vojske Jadransko-pomorskog voji{ta i pribli`no pokrivao “srpske krajine” u Hrvatskoj i dijelom u Bosni i Hercegovini. Radakovi}. odnosno Prekounja.102 99 Isto. korpusa sa sjedištem u Kninu.99 Centralno voji{te je formirano spajanjem Prve (Beograd) i Sedme (Sarajevo) armije.100 Jugoisto~no voji{te ukinulo je Drugu (Ni{) i Tre}u (Skoplje) armiju. Domazet-Le{o. Kosovo. dj. Zapadne granice tog voji{ta i Kninskog korpusa su bile pribli`no jednake granicama zami{ljene Velike Srbije: Karlobag — Ogulin — Karlovac — Virovitica. Slavonski Brod. Halilovi}. S tim u vezi. sa sjedištem u Šibeniku za srednji i 9. Kosovo i Crnu Goru.je novina bilo uklju~enja u nju novoformiranog 9. [pegelj. nav. 101 Isto. Sarajevo 1997. te samostalni korpus u Podgorici. Zapadna granica voji{ta je bila: Našice. str. Sava . ~ije su snage stavljene pod komandu voji{ta. formiran 9. korpusa.. pod izgovorom operativno-strategijskih razloga. LUKAVA STRATEGIJA. KAKO JE 57 . 44-45. i “pokrivalo” prostor Makedonije. Pored toga. korpus (Kninski korpus). i op{tina Neum i Trebinje) i Slavoniju. Makedoniju. 36-37. nav. Vojnopomorska oblast je bila nadle`na za jadransku obalu i dio sjeverne Dalmacije i dio Bosne i Hercegovine. sa sjedištem u Kumboru u Boki kotorskoj za ju`ni dio jadranske obale”. dj. 69-70. D. 219. dio ju`ne Srbije.101 Teritorijalna podjela novih voji{ta potpuno je zanemarila granice republika i pokrajina i odgovarala je projektovanim granicama Velike Srbije. general Radakovi} pi{e: “Koliko je to imalo veze sa novom organizacijom Jugoslavije — u najmanju ruku je indikativno” (Isto). nav. vojnopomorski sektor sa sjedištem u Puli bio je nadle`an za sjeverni dio jadranske obale. 5.. str. Sjeverna Dalmacija ~inila je zonu 9. Tako je voji{te dr`alo najve}i dio Srbije. u Kninu je. str. S. koja su obuhvatala Srbiju. dj.. 8. 100 I. S. Biserko. cijelu Bosnu i Hercegovinu i isto~nu i zapadnu Slavoniju. sa sjedi{tem u Beogradu.Una i bosansko-hrvatska granica od Bosanskog Grahova do Crne Gore. cijelu Bosnu i Hercegovinu (bez Ljute Krajine. Crnu Goru. To se najbolje moglo vidjeti na primjeru Centralnog i Jugoisto~nog voji{ta.

S.. 8.. 76). se tome neposredno opirao. dj. proleterske divizije “Boris Kidri~” i podre|ivanju voji{tu u Zagrebu (u toj reorganizaciji nisu zadr`ane ni numeracije 7. na jednom od komandnih mjesta koja su za tu armiju izgra|ivana” (Intervju Branka Mamule. se jedino usprotivila ukidanju Ljubljanske armijske oblasti koja je nosila tradicije 9. Raif Dizdarevi} je pitao admirala Mamulu. izjavio: “Smatrali smo da treba biv{u beogradsku armiju i sarajevsku armiju vezati pod jednu komandu voji{ta.Republika Bosna i Hercegovina je podijeljena na prostor koji je. S tim u vezi. nav. slovena~kog korpusa iz NOR-a). str.. Dizdarevi}. str.). nova podru~na podjela na sljede}i na~in : “1. dj. 36-37. Domazet. Slobodna Bosna. po~eo da igra glavnu ulogu i Predsjedništvo SFRJ je malo-pomalo prestajalo da bude pravi i potpuni komandant oru`anih snaga Jugoslavije (I. str. str. Poto~ar. Obojica su mu odgovorili da je na takvom rje{enju uporno insistirao general Ljubi~i} kada je prihva}ena nova organizacija. str. posebno slovena~ki generali (o tome su raspravljali i sa Kadijevi}em). Radakovi}. a ne u Sarajevu. 23. nav. Dizdarevi}. 149. kao ~lan Predsjedni{tva Slovenije. nav. 10). Taj “pseudomatemati~ki izraz u strategijskom smislu” zna~io je. Lazar Mojsov je od Slovenaca tra`io da se slo`e sa uvo|enjem komandi vojišta. po Domazetu. što se ti~e odbrambenih pitanja. VO + 3. uglavnom. Radakovi}. u kojoj su ostali samo korpusi. i 14. i 9. Mamula je u jednom razgovoru od sredine 2000. 10. dj. nav. pripao Centralnom voji{tu (Beograd). njihovi prigovori nisu prihva}eni (R. 105. nav.Virovitica. slovena~kog korpusa. br. str. kolovoz 1997. Podru~je ju`no od PRIPREMANA AGRESIJA NA HRVATSKU ILI PREOBLIKOVANJE JNA U SRPSKU IMPERIJALNU SILU. potpunu reviziju postoje}e odbrambene koncepcije i podre|ivanje Teritorijalne odbrane armijskom rukovodstvu. Predstavnici Slovenije.. Me|utim. 150). Slovenija. Tom je reorganizacijom ukinuta i Sarajevska armijska oblast. a armijski vrh je.. 58 . Tom je reorganizacijom odre|ena zapadna granica Velike Srbije na liniji: Karlobag — Karlovac . Sarajevo. a u ratu u Bosni. Hrvatski vojnik. Oni su svoje neslaganje i u pisanoj formi saop{tili Predsjedni{tvu SFRJ. su se opirali i odlu~no bili protiv takve reorganizacije. Za~u|en {to sjedi{te Prve oblasti nije u Sarajevu.. dj. juni 2000. Slovena~ko rukovodstvo i Popit. koja bi u miru imala komandno mjesto u Beogradu. a odvojeno kasnije i generala Kadijevi}a. I. str. ocjenjuju}i predstoje}e promjene kao napad na jednakopravnost i samostalnost republika. za{to je odlu~eno da sjedi{te te oblasti bude u Beogradu. nav. oni su rekli Dizdarevi}u da je ta odluka kona~na i nepromjenjiva. Me|utim. “kako Hrvatskoj oteti vode Dunava i dvije tre}ine Jadrana” (Isto). Radakovi}. I. po kontra-admiralu Domazetu. str. dj. dj. Odre|ivanje te granice na toj liniji pratila je. Smatrali su da je ukidanje Armijske oblasti u Ljubljani znak nepovjerenja prema Sloveniji — svo|enjem Ljubljane na nivo sjedi{ta korpusa. Tadašnji predsjedavaju}i Predsjedništva SFRJ. 186.. VO + 2/3 VPO = ‘Velika Srbija’” (D. jer je navodno dio cjelovitog rje{enja koje se tada ve} uveliko realizovalo (R. dj. nav. 59 i 67-68). str.

” (Isto). 59 . U okviru tih promjena ukinute su divizije. br. isklju~iti Srbiju. a sjeverna Bosna i Hercegovina i dio SR Hrvatske (Slavonija do Po`eške kotline i Baranja) pripali su teritorijalnoj nadle`nosti 5. S tim u vezi. juni 2000. a “nacionalizam u Srbiji otvorenije 1986. 23). str.linije Metkovi} — Trebinje (op{tine Neum i Trebinje) pripalo je Vojno pomorskom voji{tu (Split). Vojvodinu koja je vi{enacionalna. prije svega. Me|utim. Suljevi}. republike imale Admiral Branko Mamula tvrdi “da to nema nikakve veze sa velikosrpskim nacionalizmom”. ta vi{enacionalnost oblasti govori da to nema nikakve veze sa velikosrpskim nacionalizmom” (Intervju Branka Mamule. Slobodna Bosna. pripremanja i upotrebe. da maksimalno suzi.103 Ukidanje armija i najve}eg broja divizija. Tako je na centralnom dijelu Bosne i Hercegovine formiran 4. kao i formiranje voji{ta (vojnih oblasti) sa korpusima i druge promjene koje su iz toga proizilazile. uticaj republi~kih dr`avnih i politi~kih rukovodstava na politiku razvoja Oru`anih snaga SFRJ. Njihovo je provo|enje trebalo. Sarajevo 1999. pa i kad je u pitanju TO kao njihova zna~ajna komponenta i integralni dio. 186. a Prekounje Sjeverozapadnom voji{tu (Zagreb). osim Beograda i dijela [umadije (ve}i dio Srbije i Kosova. 36. Mamula izgleda zaboravlja da je on vodio i zavr{avao reorganizaciju rukovo|enja i komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ upravo i u vrijeme kada je na ~elo Velikosrpskog pokreta ve} bio ustoli~en vo`d Milo{evi}. Sarajevo. korpusa (tuzlanski). odre|enim politi~kim planovima i ciljevima. prvenstveno. dio Hrvatske od Papuka na istok i ~itavu Bosnu u kojoj `ive Srbi. te mjere su nametnute i izazvale su od po~etka o{tre reakcije u relevantnim armijskim krugovima i u nekim republikama. po Ustavu i drugim propisima.. Ministarstvo odbrane Federacije Bosne i Hercegovine. koncept organizovanja. a formirani korpusi. u odnosu na koju su.. Su{tina brojnih i o{trih primjedbi i zamjerki takvom rje{enju svodila se na ocjenu da takvo rje{enje o~igledno nije bilo diktirano nekim operativno-strategijskim potrebama i razlozima. recimo. Ni jedna od mjera iz tog kompleksa nije ocjenjivana kao racionalna. 103 Z. kao i cijela Makedonija pripadao je drugoj armiji sa sjedi{tem u Skoplju). VOJNA STRATEGIJA UO^I AGRESIJE NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU (rukopis). 8. ako ne i onemogu}i. str. Hrvati i Muslimani. korpus (sarajevski). a posebno primjerena aktuelnoj situaciji u dru{tvu i Oru`anim snagama. ve}. korpusa (banjalu~ki) i 17. nije provjeravano i u praksi nije do kraja ni provedeno. Iako navodi da je program promjena u strukturi komandovanja po~eo 1982. on pi{e : “Povezati.

104 Nova vojno-teritorijalna podjela (izvr{ena 1988. U centralnom dijelu zemlje nu`no je bilo postojanje jakih snaga i jake komande. to jest da komande armija objedinjavaju sva borbena 60 . gotovo cjelokupnu teritoriju Bosne i Hercegovine i dio teritorije Hrvatske. karakter i pripremljenost teritorije koju su pokrivale i druge faktore. tvrdi general Poto~ar.. a gdje bi se na teritoriji Bosne i Hercegovine mogli na}i i dijelovi drugih armija (I. Pozderac. posebno Mamuli i Kadijevi}u. saradnju sa organima vlasti i dr. trebalo imati komandu armije./89. u vojno-stru~nom smislu. str. iz vi{e razloga. I povr{an osvrt na kompleks tih mjera upu}uje na zaklju~ak da upravo zbog toga {to su bile diktirane prvenstveno politi~kim ciljevima (militantni hegemonizam) i potrebama te mjere. dj. Mirkovi}. Atanasovski. nisu mogle biti optimalne niti racionalne. s obzirom na sastav i ja~inu. Radakovi}. Ako se to posmatra sa operativno-strategijskog (kao prioritetnog) stanovi{ta. Ukidanje armija. bile za jugoslovenske uslove racionalnije i cjelishodnije organizacijsko i operativno-strategijsko rje{enje. [pegelj.105 104 I. u NOV i POJ i u JNA u poslijeratnom periodu). posebno ako su se imala u vidu ranija rje{enja koja su se odnosila na ure|enje teritorije. bilo najvi{e stalo da ukine IX (Ljubljansku) armiju. 218-220). Radakovi}. Vojnom rukovodstvu je. u slu~aju prelaska na kombinovani oblik oru`ane borbe. 105 Isto. ~ije je sjedi{te bilo u Beogradu. nav. Jerki~ i Petri~.) imala je ozbiljnih nedostataka i kad su u pitanju veli~ina. bilo je problemati~no i neracionalno rje{enje. a koje je obuhvatalo najve}i dio teritorije Srbije. naro~ito u po~etnom periodu rata. Luke`i}.zna~ajne ingerencije. kao najvi{ih operativno-strategijskih grupacija kopnene vojske. ne samo zbog nekih tradicionalnih i historijskih razloga (armije su postojale u srpskoj vojsci. dj. pravnih i teorijskih rje{enja. Po koncepciji vo|enja op{tenarodnog odbrambenog rata bolje su rje{enje komande armija nego komande voji{ta. str. a posebno {to je centralne dijelove Jugoslavije trebalo najupornije braniti. u vojsci Kraljevine Jugoslavije. a da se u toku daljih dejstava. u svim varijantama organizacije komandovanja. To se najbolje moglo vidjeti na primjeru Centralnog voji{ta. granice i druge karakteristike novoformiranih voji{ta. komandovanje. Ta i druga upozorenja koja su iznosili generali Stane Poto~ar. strategijski raspored na jugoslovenskom prostoru. zaista je te{ko prona}i racionalne razloge za njegovo prihvatanje. Veliki je nedostatak bio {to su Slovenija i Bosna i Hercegovina ostale bez operativno-strategijskih komandi armija. nav.. preko kojih se postizalo jedinstvo oru`ane borbe. nije uva`ila (Isto). U centru Jugoslavije — Sarajevu je. ve} i zato {to su armije. zatim komandanti armija i republi~kih {tabova TO praksa poslije 1987. 32. ostane kod dotada{njih sistemskih.

.. prije svega. Izmijenjen je i dotada{nji stav da snagama na privremeno zauzetim teritorijama obavezno komanduju {tabovi Teritorijalne odbrane. nav. Bosna i Hercegovina se. [pegelj. nav. 269. str..106 Time je dejstva u zahvatu tzv. ^. 105. dj.. imaju}i najbrojniju. S. u~estvovao i Raif Dizdarevi}. 291. nav. dj. Radakovi}. bez obzira da li su ga dijelom (~ak i ve}im dijelom) zaposjele agresorske snage”. To se moglo vidjeti i iz ~injenice da je problem objedinjavanja snaga na odre|enom voji{tu. str. odnosno JNA. Marijan. odnosno njegovom General{tabu./ rje{enju da odgovornost za izgradnju i 61 . S tim u vezi. po generalu Radakovi}u. pripreme i materijalno-tehni~kog obezbje|enja oru`anih snaga. 61-65. razlozi politi~ke prirode. D. 32-33). O~igledno da su u pitanju bili. nav.. nav. str. dj.. 217). B. a republi~ki {tabovi Teritorijalne odbrane na privremeno zauzetoj teritoriji. a {tabovi zona Teritorijalne odbrane komandama korpusa JNA. nav. Odluka o pretpo~injavanju {tabova Teritorijalne odbrane republika novoformiranim komandama vojnih oblasti — voji{tima. njihova upotreba i komandovanje ve} bio na korektan na~in razrije{en (osamdesetih godina) i stoga nije bilo nikakve potrebe da se takva odluka donosi (I. V. najja~u i najorganizovaniju Teritorijalnu odbranu u SFRJ.Komande voji{ta su. Radakovi}. To je zna~ilo isklju~ivanje republi~kih rukovodstava iz sistema rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama i oru`anom borbom. str. Kadijevi}. S. dj. jer je navodno bio u suprotnosti “s bitnim principom nove organizacije komandovanja da komande voji{ta komanduju svim snagama na voji{tu. a ne neke urgentne operativno-strategijske potrebe. a {tabova zona TO komandama korpusa je. on tvrdi da su se podre|ivanju Teritorijalne odbrane Armiji suprostavljale i druge republike. str. {to je su{tina reorganizacije o podre|ivanju Teritorijalne odbrane vojnom vrhu. dj. [tabovi Teritorijalne odbrane republika i pokrajina su u operativnom pogledu pot~injeni komandama voji{ta. Poto~ar. Tako su republikama oduzeta ustavna prava u ingerenciji i nadle`nostima prema Teritorijalnoj odbrani (pravo na rukovo|enje Teritorijalnom odbranom). Mamula. Svi su. dj.. umjesto Vrhovnoj komandi (Predsjedni{tvu SFRJ). nav. 77. po njemu.. “jedan segment globalnog rje{enja reorganizacije komandovanja na operativno-strategijskom nivou”. takvim te`njama suprostavljala — politi~ko i dr`avno rukovodstvo je bilo jedinstveno u tom stavu. dj. str. u svojstvu predsjednika Predsjedni{tva i Savjeta za op{tenarodnu odbranu Republike Bosne i Hercegovine. “istrajavali na /ustavnom — prim. Dolni~ar. str. fronta. nav. dj. 106 M. u toj reorganizaciji. U tim je razgovorima. 45. po komandnoj liniji pot~injene direktno — saveznom sekretaru za narodnu odbranu. I. Vrhovna komanda bi te dvije cjeline koordinirala i usmjeravala (I. ~ime su isklju~ena republi~ka i pokrajinska rukovodstva iz politike razvoja. str.

108 I. po Domazetu. str. naru{ila ve} uhodanu kontrolu republika i pokrajina nad njihovom teritorijalnom odbranom i dosta su umanjila ve} legalizovani njihov uticaj na JNA. u ~emu je ~itava prevara. 152. po generalu Poto~aru. Biserko. nav. po Mamuli.. “bar donekle. Njegovo pot~injavanje komandi voji{ta u Skoplju. nav. 107 S. dj.107 Ta je koncepcijski krajnje unitaristi~ka reorganizacija izazvala veliko nezadovoljstvo u republikama. dj. nav.. Biserko. Crna Gora nije imala armiju. Dolni~ar. str. Zato su se Slovenci `estoko opirali takvom rje{enju i to do mjere da je ono kona~no i donijeto bez njihove saglasnosti” (V. Kadijevi}.potpuno razbijen ustavni koncept odbrane SFRJ i naru{en sistem rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama. I. te je naru{ena i tradicija iz NOR-a (I.. 269. a {to je bilo u skladu sa Kadijevi}evom tvrdnjom o Teritorijalnoj odbrani “kao velikoj podvali”. str. 220). “izgubile komande armija”). Mamula. Velike prigovore iskazali su Kosovo i Crna Gora. 219-220. str. 36-37 i 67-68. iskoristio ekonomsku i dru{tvenu krizu da bi se u koncepciji op{tenarodne odbrane vratile neke stvari unazad. nav. Data je prednost avijaciji nad protiv-vazdu{nom odbranom i prednost krupnim sistemima naoru`anja.. likvidirao partizanski e{alon. nav. a ne u Beogradu. 219-220.. str.108 Stavljanje {tabova Teritorijalne odbrane republika i pokrajina i zonskih {tabova (ne samo u operativnom pogledu) pod komande voji{ta i korpusa bili su glavni razlozi otpora republika. nav. 62 . 110). dj.. nav. SSNO je. ~ije su autonomije podre|ene drugim republikama (Slovenija i Hrvatska su. dj. dj. Najviše otpora toj su reorganizaciji pru`ale Slovenija (koja je i{la “pod” Zagreb) i Bosna i Hercegovina (koja je i{la “pod” Beograd). S. “dokazuje u kojoj je mjeri vojni establi{ment bio samostalan politi~ki ~imbenik i sam svjesno ru{io glavna na~ela JNA o oru`anoj sili svih naroda i narodnosti i pretvaraju}i se tako planski u imperijalnu srpsku vojnu silu mnogo prije no {to }e do}i do raspada Jugoslavije” (Isto). dj. Smatrali smo da se jedinstvo Oru`anih snaga obezbje|uje koordinacijom. Poto~ar. str. str. str. nav. nai{lo je na otpor. dj.. 64. B. dj. Bitno je naru{en ustavni polo`aj republika. ukinule armije i divizije i ostavile dvije republike (Slovenija i Bosna i Hercegovina) bez operativno-strategijskih komandi. Ta je Kadijevi}eva tvrdnja protivrje~na. I. str. S. nav. po Kadijevi}u. devalvirala uloga Teritorijalne odbrane. Dizdarevi}. dj. 269. Dolni~ar.. {to. Radakovi}.. Takva su rje{enja. koji su pot~injeni Skoplju. ali je samostalni korpus u Titogradu bio u sli~nom statusu. 78). Radakovi}. nav. str. Nosioci otpora (naro~ito u Sloveniji i Bosni) su reorganizaciju JNA smatrali revizijom koncepcije opštenarodne rukovo|enje ovom odbranom imaju republike i pokrajine.. dj. a u ratu jedinstvenim rukovo|enjem” (R.

vr{ene su pripreme za potpuni prelazak na nove organizacijsko-formacijske promjene. oti{ao u penziju. da ona u su{tini razbija jedinstvo oru`anih snaga i destabilizuje odnose izme|u saveznog centra i republika. Isti. dj. maja 1988. Reagovanja na tu reorganizaciju bila su opravdana. u Imotskom (Hrvatska). PRVA FAZA RATA. str. sa krupnim personalnim promjenama. 42-43. str. General armije Veljko Kadijevi}. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. str. 147-148). Ni ovi generali se vi{e nisu uklapali u koncept “skra}ene” Jugoslavije.. 153). koji je inicirao i vodio te promjene i 15. . Za postavljenje generala Kadijevi}a i Ad`i}a na najvi{e du`nosti u JNA li~no je Mamula snosio punu odgovornost (B. Mamula.. str. nav. Odlukom “krnjeg” Predsjedni{tva SFRJ od 25. IZDAJA VOJNOG VRHA. penzionisan je sa velikom grupom generala JNA. ro|en je 21. koji je zavr{io te promjene.. na prijedlog generala Kadijevi}a maja 1989. Na taj su na~in {tabovi Teritorijalne odbrane u republikama i pokrajinama stavljeni u {tabnu pot~injenost novom General{tabu Oru`anih snaga SFRJ. na du`nost saveznog sekretara za narodnu odbranu je. koja je bila samo jedna komponenta Oru`anih snaga SFRJ. Dizdarevi}. a ne samo {tabovima JNA.111 Tom prevarom republike su li{ene svojstva subjekta odbrane i izgubile pravo da vlastitim sredstvima brane suverenitet. 178. odnosno Velike Srbije.. uklju~uju}i veliki broj generala. Umjesto admirala Branka Mamule. preimenovalo General{tab JNA u General{tab Oru`anih snaga SFRJ. Navedene organizacijsko-formacijske promjene stupile su na snagu 1. General Blagoje Ad`i} je. Isti. na Mamulin prijedlog. SJE]ANJA VOJNIKA. Tokom slu`be obavljao je niz va`nih rukovodnih funkcija u OS SFRJ. a na mjesto zamjenika admiral Stane Brovet (Isto). posebno u drugoj polovini godine. februara 1992.odbrane u oblasti komandovanja i organizacije jedinica. 63 . 400. novembra 1925. januara 1992..general Veljko Kadijevi}. Na du`nosti saveznog sekretara za narodnu odbranu bio je od 15. izabran za na~elnika General{taba OS SFRJ (Isto.109 U toku 1988.110 Vojno rukovodstvo je 1988. u svojstvu saveznog sekretara za narodnu odbranu.. 109 Isto. sa ciljem da General{tab postane {tabno nadre|en svim {tabovima Oru`anih snaga SFRJ. kada je zbog navodnih zdravstvenih problema podnio ostavku na taj polo`aj. 111 M. do{ao njegov zamjenik . Tu je odluku o preimenovanju General{taba JNA u General{tab Oru`anih snaga SFRJ samovoljno donio admiral Branko Mamula.. jer su mnogi smatrali. januara 1989. str. 110 R.6. maja 1988. [pegelj.

000 ljudi). samo pod uslovom da je sa~injavaju “jugoslovenski orijentisani ljudi” i da se njena funkcija i djelovanje uklapaju u jedan. nav. dj. Vojno rukovodstvo. gdje je. Kadijevi}. 45. nav. je rasformiralo TO Kosova. dj.000 ljudi. Kosovo je. 114 I. str. na~in na koji je ta odluka provedena. 113 V. str. str.. Radakovi}. ve} smi{ljen koncept tzv. 4.. 64 . bila prete`no sastavljena navodno od “separatisti~kih snaga”.. str.. dj. vidi se i iz njegovog obrazlo`enja u kome se navodi da se “nakon njenog rasformiranja po~elo sa stvaranjem mnogo manje teritorijalne odbrane Kosova i od jugoslovenski orijentisanih ljudi”. PRVA FAZA RATA. Radakovi}. 33. str. zato {to je. Kadijevi}ev izraz “jugoslovenski” orijentisani ljudi general Radakovi} prevodi rije~ju — unitaristi~ki orijentisani ljudi. 36 i 41. [pegelj. Biserko.. nav. kao jedna od “zna~ajnih” mjera koju je donijelo najvi{e dr`avno i vojno rukovodstvo. a svi drugi da se bri{u iz spiskova TO (B. transformacije postoje}ih oru`anih snaga i njihove maksimalne politi~ke instrumentalizacije. nav. dj. Nakon toga “po~elo se sa stvaranjem mnogo manje teritorijalne odbrane Kosova i od jugoslovenski orijentisanih ljudi” (7. nap. a posebno obrazlo`enja koja je iznio Kadijevi}.. U tom je cilju general Asim Hod`i} (na~elnik Uprave TO u General{tabu) s grupom starje{ina na Kosovu prou~avao stanje i predlo`io da se TO svede ukupno na 7.Donesena je i sprovedena odluka o rasformiranju TO Kosova (oko 60. na ~elu sa admiralom Mamulom. I uz pretpostavku da se TO Kosova u jednoj nepovoljnoj situaciji mogla koristiti i za me|unacionalne sukobe. “dovelo u pitanje koncept teritorijalne odbrane u vi{enacionalnoj zajednici kod me|usobno posva|anih nacionalnih skupina”. str. Da bi “zadr`ali privid TO Kosova” zadr`ali su “{tabove i svega nekoliko hiljada provjerenog sastava” (Isto. tako {to su Teritorijalnu odbranu Kosova “doista rasformirali”. odnosno u povezanosti sa drugim mjerama i postupcima koji su proizilazili iz takve politike.. 78. treba posmatrati u kontekstu politike koja je vo|ena prema toj pokrajini.000 obveznika.113 ~ime je i sam na jasan na~in ukazao na pravi smisao i cilj njenog dono{enja. a ne samo kao neko primarno vojno-stru~no rje{enje. 218.000). 42). Mamula. 41). str. dj.114 112 Isto. 33. Mamula. po Mamuli. S.. Kadijevi}u nije smetala TO kao oblik vojne organizacije (koju je prethodno napadao i osporavao). M. dj. po Kadijevi}u.. Stoga su krenuli “k prakti~nom rje{avanju problema”. bilo jo{ i 250. Koliko su te sumnje i nedoumice bile opravdane. nav. B.112 Rasformiranje i reorganizaciju TO Kosova. nav. I. str. s pravom izazivaju sumnju u opravdanost njenog ukidanja.000 neraspore|enih. dok su ostali izbrisani iz spiskova TO). uz vojne obveznike anga`ovane u TO (60.

78.Pored toga. 213. po Kadijevi}u. R... 117 S. do sukoba nadle`nosti sa ostalim institucijama sistema odbrane i za{tite i daljnjeg komplikovanja. str. str. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. Mamula.117 Cilj je bio da se razbije dotada{nji ustavni koncept odbrane SFRJ. ~ime je. S tim u vezi Dizdarevi} pi{e: “. Ni ti planovi “nisu pro{li u razgovorima u Novom Sadu i Zagrebu. str. Dizdarevi}. “izvr{en jo{ jedan krupan udar na jedinstvo komandovanja oru`anim snagama”. pa time i do pove}anja stepena njegove nefunkcionalnosti” (Isto. “otklonjena jedna opasnost koja je unosila pometnju u rukovo|enju op{tenarodnom odbranom i komandovanju oru`anim snagama”. 220.. 116 V. Biserko. dj. kao {to nikako ne stoje ni Kadijevi}eva “naklapanja” o razlozima njihovog formiranja i komplikacije u sistemu rukovo|enja i komandovanja: “Stvarni motivi njihovog formiranja su bili da preko njih SKJ preuzme rukovo|enje svim poslovima odbrane. Formiranjem komiteta za op{tenarodnu odbranu i dru{tvnu samoza{titu. S. dj. sa mogu}im dalekose`nim posljedicama”( Isto). nav. 42. Poto~ar. dj. nije bilo tako. u praksi je. vojno rukovodstvo je internim planom izvla~enja vojnih obveznika s Kosova u slu~aju ratne opasnosti rasteretilo “najzna~ajniji dio jugoisto~nog voji{ta mase ljudi u ~ije pona{anje” nisu bili sigurni. o razlozima politi~ke prirode. razlozi reorganizacije nisu bili samo ili isklju~ivo vojnostrate{ki. nav. Najve}i broj klju~nih mjesta..116 Rasformiranje armija i uvo|enje korpusa i reorganizacija komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ nije bila nikakva vojnostrate{ka niti organizacijska potreba. Rasformirani su komiteti za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu. uklju~uju}i i kontrolu i komandovanje oru`anim snagama. Zato je do{lo do velike pometnje u ovoj sferi. me|utim. Dominacija srpskog kadra bila je vi{e nego o~igledna. {to je popra}eno i odre|enim kadrovskim rje{enjima. Formalno i javno obja{njavanje njegovoga formiranja je bilo ne{to sasvim drugo.. ve} i onako komplikovanog sistema rukovo|enja i komandovanja.115 I to je bio jedan od bitnih udara na ustavni koncept Oru`anih snaga SFRJ. dj. nav. oni su bili i politi~ki. Kadijevi}. To. 65 . pi{e admiral Mamula (Isto). Sve je stavljeno u funkciju centralizacije u neutralizaciji i ukidanju Teritorijalne odbrane.. oni su za nas bili logi~ni i mi smo ih operacionalizirali”. 74). po Kadijevi}u. uglavnom.. str. str. Pokri}e za taj dio njihovog plana s Kosova imali su u sli~nom izvla~enju demografskog vi{ka obveznika iz Vojvodine i Slavonije u dubinu dr`avne teritorije — u Bosnu i Srbiju. str. nav. dr`ali 115 B. ve} je rije~. 400-401. zaista.

dj. TO je brojala: u miru oko 1. 121 Isto. str. 120 Isto. nav. kao {to su: @ivota Avramovi}.118 Struktura i brojno stanje OS SFRJ nakon 1988. S.Ni{) kao samostalne jedinice General{taba. 119 RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.200.Beograd) i jednu padobransku brigadu (63.000 u proizvodnji i logistici.000 ljudi (2%). 67-68. Savo Jankovi} i dr. 118 ostalih tipova aviona. Biserko. jedan divizion minolovaca (9 komada).121 Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdu{na odbrana (RV i PVO) je imala sljede}i sastav: tri korpusa . 122 Isto. Milutin Kukanjac. Mile Kandi}. Karta br.300 protivoklopnih raketnih oru|a. te 5.000 ljudi (85%). dj. korpus RV i PVO (Beograd) i 3.000 artiljerijskih oru|a i 1. 2: Struktura i brojnost Oru`anih snaga SFRJ u miru i ratu. Tako su Oru`ane snage SFRJ u ratu brojale (s naprezanjem): 2.800 protivavionskih raketa razli~itog tipa i kalibra (malog.000 oklopnih transportera. 1. 152 helikoptera. a u ratu oko 1. Radakovi}. jednu brigadu podmornica (11 komada). Nikola Uzelac.100 protivavionskih topova i 2.000 ljudi (15%).100 tenkova. Zagreb-Sarajevo 1999.000. jednu brigadu patrolnih brodova (4 komada). nav.-1995. od ~ega oko 550. srednjeg i velikog dometa). 2.su Srbi. a ostatak u borbenim jedinicama.120 Jugoslovenska ratna mornarica (JRM) je imala sljede}i sastav: jednu brigadu torpednih ~amaca (14 komada).400. korpus RV i PVO (Zagreb). 8. jednu gardijsku diviziju (1.5. jedan odred pomorskih diverzanata i tri brigade mornari~ke pje{adije. korpus RV i PVO (Ni{).000 (98%).119 Kopnena vojska (KoV) JNA je imala sljede}i sastav: 17 korpusa JNA. jednu brigadu raketnih ~amca i raketnih topovnja~a (16 komada). 1.200. str.. 220.. padobranska brigada .122 118 I. gardijska divizija . a u ratu 1. je bilo slijede}e : JNA je brojala: u miru 180. vazduhoplovna sredstva: 512 borbenih i 104 transportna aviona. 66 . uredili Branka Maga{ i Ivo @ani}.

Ustava Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije.123 sve poslove u vezi sa vojnom obavezom nadle`nih organa u republici i autonomnoj pokrajini preuzeli su novi vojnoteritorijalni organi. Njihovu funkciju su preuzeli novoformirani vojnoteritorijalni organi (vojni okruzi i vojni odsjeci). preduzima potrebne mjere i sara|uje s nadle`nim organima dru{tveno-politi~ke zajednice”. Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije je. Iz sistema pripremanja i ostvarivanja op{tenarodne odbrane isklju~ene su dru{tveno-politi~ke organizacije i radnici. odgovorni “vojnoteritorijalni organi. dru{tvenopoliti~kih i dru{tvenih organizacija. umjesto nadle`nih organa u republici i autonomnoj pokrajini. mjesne zajednice i druge organizacije i zajednice”. aprila 1991. uskla|uje njeno izvr{avanje sa izvr{avanjem drugih prava i du`nosti u oblasti op{tenarodne odbrane na toj teritoriji i. nadle`nosti dru{tveno-politi~kih zajednica su jo{ vi{e su`ene. ta~ke 3. “Slu`beni list SFRJ”. vodio vojnu evidenciju vojnih obveznika 123 ZAKON O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O VOJNOJ OBAVEZI. izdalo UKAZ O PROGLA[ENJU ZAKONA O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O VOJNOJ OBAVEZI. 26. drugih samoupravnih organizacija i zajednica. ZAKONOM O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O VOJNOJ OBAVEZI od 26. Podzakonskim aktom je utvr|eno da se do juna 1991.124 Vojnoteritorijalni organi koje je odre|ivao savezni sekretar za narodnu odbranu su. br. koga je usvojila Skup{tina SFRJ na sjednici Saveznog vije}a 26. u vezi s tim. april 1991. umjesto organizacija udru`enog rada. umjesto nadle`nog op{tinskog organa. dato autoru). 30. obezbje|ivali “provo|enje vojne obaveze na teritoriji za koju je obrazovan. 26. Za ostvarivanje vojne obaveze bili su. u prolje}e 1991.Izmjenama zakona o vojnoj obavezi i op{tenarodnoj odbrani. Ukaz su 26. a Teritorijalna odbrana je svedena na “namjenski dio oru`anih snaga”. aprila 1991. izvr{e pripremne radnje i primjena tog zakona (Kazivanje Nihada Halilbegovi}a. pored navedenih poslova. preduze}a. 357-358. aprila 1991. str. 357. aprila 1991. 124 Isto. sekretara Sekretarijata za narodnu odbranu Grada Sarajeva. mjesnih zajednica. svojeru~no potpisali dr Borisav Jovi} (predsjednik Predsjedni{tva SFRJ) i dr Slobodan Gligorijevi} (predsjednik Skup{tine SFRJ). 67 . Nadle`ni vojnoteritorijalni organ je. str. dru{tveno-politi~kih zajednica i njihovih organa. na osnovu ~lana 315.

putovanje u inostranstvo i boravak vojnih obveznika u inostranstvu. str. izdalo UKAZ O PROGLA[ENJU ZAKONA O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O OP[TENARODNOJ ODBRANI. 68 .125 Vojnoteritorijalni organ je. umjesto nadle`nog organa u republici i pokrajini. Sve regrutne obaveze (pregledi. 17. umjesto nadle`nih organa u republici i pokrajini.127 ZAKONOM O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O OP[TENARODNOJ ODBRANI od 15. 126 Isto.126 Odga|anje slu`enja vojnog roka. postupak izvr{enja vojne obaveze i druge aktivnosti vr{ili su nadle`ni vojnoteritorijalni organi. br. mjesne zajednice iz sistema pripremanja i ostvarivanja op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite.i obavljao druge poslove u vezi sa vo|enjem vojne evidencije propisane tim zakonom. umjesto nadle`nih organa u republici i autonomnoj pokrajini. 592-596. 593. pozivanje i evidencija vojnih obveznika.129 ~ime je ograni~eno u~e{}e {irih subjekata u pripremanju za rat i neposrednu ratnu opasnost. na osnovu ~lana 315. 129 Isto. “Slu`beni list SFRJ”. ta~ke 3. Regrutovanje su vr{ile regrutne komisije koje je obrazovao nadle`ni vojnoteritorijalni organ. izvr{avao planove popune oru`anih snaga. str.128 isklju~ene su. maj 1991. maja 1991. uglavnom. Ustava Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije. organizovanje i izvo|enje vojnih vje`bi. Istoga su dana dr Slobodan Gligorijevi} (predsjednik Skup{tine SFRJ) i dr Borisav Jovi} (predsjednik Predsjedni{tva SFRJ) potpisali UKAZ O PROGLA[ENJU ZAKONA O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O OP[TENARODNOJ ODBRANI (iz 1982. 35. 128 ZAKON O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O OP[TENARODNOJ ODBRANI. Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije je. umjesto nadle`nog organa u republici i autonomnoj pokrajini. 15.) — Isto. 127 Isto. 125 Isto. Regrute za pitomce {kola za rezervne oficire birala je komisija koju je obrazovao nadle`ni vojnoteritorijalni organ. 357-358. maja 1991. ispitivanja) su vr{ene na zahtjeve nadle`nog vojnoteritorijalnog organa (a do tada na zahtjev nadle`nog organa u republici i autonomnoj pokrajini). str.

{to je zna~ilo isklju~ivanje svih organizacija koje su bitno mogle doprinijeti odbrani zemlje. {to je onemogu}avalo organizovanje masovnog otpora stanovni{tva u slu~aju rata. Socijalisti~ki savez radnog naroda Jugoslavije. kao i organizacije u oblasti tehni~ke. Radnici su u su{tini isklju~eni iz sistema op{tenarodne odbrane.134 Ovla{tenja Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu u vr{enju inspekcijskih poslova u oblasti op{tenarodne odbrane (“u sprovo|enju saveznih zakona i drugih saveznih propisa i planova i mjera organa i organizacija Federacije…”) su pro{irena i obavljanjem poslova vojne obaveze.To ukazuje i na razloge ukidanja jedinica Teritorijalne odbrane u mjesnim zajednicama.135 Iz Vojnog savjeta su isklju~eni komandanti Teritorijalne odbrane republika i autonomnih pokrajina.133 kao i komiteti za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu.130 To se posebno odnosilo na zabranu anga`ovanja svih njihovih ~lanova za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu.132 Iz oblasti op{tenarodne odbrane i dru{tvne samoza{tite isklju~eni su Savez komunista. 593-594. Savez socijalisti~ke omladine Jugoslavije i druge dru{tveno-politi~ke organizacije i udru`enja. 134 Isto. 69 . u slu~aju neposredne ratne opasnosti i drugim vanrednim prilikama. fizi~ke kulture i sporta. str. te druge organizacije i njihove aktivnosti u vezi sa zadacima op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite su isklju~eni. 133 Isto. kao i njihovi drugi zadaci iz oblasti op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. 135 Isto. 131 Isto.131 Tako|e su isklju~ene dru{tveno-politi~ke i druge dru{tvene organizacije i udru`enja gra|ana u sprovo|enju priprema za svoje aktivnosti u ratu. 136 Isto. Savezi i udru`enja rezervnih vojnih starje{ina.136 {to je 130 Isto. 132 Isto.

definirana kao “namjenski dio oru`anih snaga”. odnosno predsjedni{tva republike”. postavljao je komandant teritorijalne odbrane republike/pokrajine.zna~ilo da je vojska preuzela sve kompetencije rukovo|enja i komandovanja op{tenarodnom odbranom i dru{tvenom samoza{titom. odnosno pokrajinskog organa Teritorijalne odbrane. 137 Isto. Teritorijalna odbrana je. “nakon pribavljenog mi{ljenja predsjednika.138 Time je su`en prostor za {ire konsultacije i isklju~en dotada{nji prijedlog nadle`nog republi~kog.139 bez konsultacija sa vi{im strukturama. Isklju~eno je organizovanje Teritorijalne odbrane u osnovnoj i drugoj organizaciji udru`enog rada (preduze}a) i mjesnoj zajednici.137 Komandanta Teritorijalne odbrane republike i autonomne pokrajine imenovalo je i razrje{avalo Predsjedni{tvo SFRJ (“kao najvi{i organ rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama”). 139 Isto. 70 . Komandante Teritorijalne odbrane op{tina i drugih dru{tveno-politi~kih zajednica u republici. 138 Isto. od naj{ireg oblika organizovanog oru`anog op{tenarodnog otpora. odnosno autonomnoj pokrajini.

“samo pove}ana anarhi~nost. Radakovi}.). 68).. 354. 2 i 68. dogmatske i jednostrane. pored ostalog. str. B. drugo izdanje.3.140 Sistem socijalisti~kog samoupravljanja i organizacija dr`ave SFRJ su. imalo vi{e utopijskih ideja nego {to ih je imao poznati utopista Robert Oven”. bila je.. POSLEDNJI DANI SFRJ. Poto~ara. odnosno kao ekonomske pripreme i pretpostavke raspada SFRJ”. po njemu. Kragujevac 1996. Marijan. po ocjeni generala S. koje je. D... dj.. progon u privredi sposobnih ljudi kao 71 . a koje je. nav. dj. Na taj se na~in to rukovodstvo mije{alo u politi~ki `ivot zemlje i nametalo dono{enje politi~kih odluka o “budu}nosti” Jugoslavije. Kadijevi}. I. 148 i dr. “Prakti~na posljedica toga sistema”. str.. Kadijevi}.. str. dj. str. 286 i druge. jer je bilo u potpunosti politizirano. samoupravljanje. koji je “formalno izgledao kao antipod realsocijalizmu isto~noevropskoga tipa”. nav. bili obi~ni zagri`enici (I. bili u funkciji razbijanja SFRJ. Admiral Branko Mamula i generali Veljko Kadijevi} i Blagoje Ad`i} su.. nav. 53-71 i 158. po Kadijevi}u. dj... o zbivanjima u jugoslovenskom dru{tvu i oru`anim snagama bile subjektivne. po Kadijevi}u. ocjene.. izme|u ostaloga. predstavljalo pogodno tlo “za stvaranje nacionalnih dr`ava.. kao i svoja vi|enja problema koji su iz takve situacije i stanja proizilazili za odbranu zemlje. Jovi}. ORU@ANE SNAGE SFRJ. o najva`nijim doga|ajima i prelomnim momentima. str. str. Te su procjene.. posebno tuma~enja generala Kadijevi}a. nav. Radakovi}. Ilegalni [tab Vrhovne komande Nakon {to je poslije smrti vrhovnog komandanta (Josipa Broza Tita) postalo samostalan faktor izvan okvira nadzora civilnih struktura vlasti. Socijalisti~ko samoupravljanje je za Kadijevi}a ”tzv.. 141 V. vojno rukovodstvo je iznosilo svoje ocjene i procjene aktuelne situacije u zemlji i stanju u vojsci (“.141 140 V. 35-36.

~ija je “dosljedna primjena neminovno i zakonito” vodila zemlju u raspad. njihove realizacije koje su fakti~ki ostavile dr`avu bez dr`avnog rukovodstva”. nap. str. Cilj tog ustava je. po njemu. ”imala je iskonstruisana institucija Predsjedni{tva SFRJ kao {efa dr`ave sa nadle`nostima i mogu}nostima. {to je sve predstavljalo pogodno tlo za stvaranje nacionalnih ekonomija kao ekonomske pretpostavke za stvaranje nacionalnih dr`ava. po njemu. a posebno generala Kadijevi}a. bio da stvori “ustavno-pravne osnove za razbijanje Jugoslavije” i onemogu}i efikasno funkcionisanje federalne dr`ave. 158.142 {to nije ta~no. vezane ”za razgradnju i potpunu paralizu federalne dr`ave”. rascjepkanost privrede sa najve}im stepenom autarhi~nosti. odnosno kao ekonomske pripreme i pretpostavke raspada SFRJ” (Isto. Tu je odluku. kojima se “slika o bijedi jugoslovenske feredralne dr`ave u koju su je njeni tvorci uvalili. “kao i dr`avno. politi~ko i ekonomsko ustrojstvo zemlje na njemu zasnovano”. “svakako najpogre{nija i najpogubnija od svih u `ivotu druge Jugoslavije”. 142 Isto. 6. Ustav iz 1974. po njemu. Toj ordinarnoj gluposti Kadijevi} je dodao i “najordinarnije gluposti o odumiranju dr`ave i preuzimanju njenih funkcija od strane nekakvih samoupravnih asocijacija”. po Kadijevi}u. katastrofalan. tvrdi Kadijevi}. 65-68 i 108. “predstavljao ustavno-pravni osnov” za razbijanje Jugoslavije. 158). 143 Isto. 144 Isto. S tim u vezi. On je. 72 .Kardeljev koncept Jugoslavije. usvojen {ezdesetih godina XX stolje}a. po Kadijevi}u. 53-71. str. ”izuzetno mjesto u negativnom smislu”. bio je. kompletira” (Isto). donio Tito. ”daljem procesu raspadanja SFRJ”. Za vojno rukovodstvo. da se odustane od politike koja je pobijedila u oslobodila~kom ratu i “okupila narode Jugoslavije u jednu dr`avu i obezbijedila takvoj Jugoslaviji najve}i apsolutni i relativni progres u njenoj dosada{njoj istoriji” je. prihvatio i “koncept razgradnje federalne dr`ave”. str.144 tehnomenad`era i antisamoupravlja~a.143 Ustav SFRJ iz 1974. Ta odluka. ”najzna~ajniji doprinos”. koga Kadijevi} naziva i konceptom raspada Jugoslavije. str. kao vo|a SKJ i {ef dr`ave. dao je. U dr`avnom ure|enju ”najkrupnije gre{ke koje su najvi{e pomogle raspadu Jugoslavije” bile su. ta~nije nemogu}nostima. po Kadijevi}u. je. po Kadijevi}u.

Kadijevi}. zapo~et je. koje. On je u toj vojsci. izme|u ostalog. u~estvovao i komandovao snagama za “odbranu” od razbijanja SFRJ. “najve}i problem je bio” “u nepostojanju prave dr`ave koja bi svoj dio posla u ratu vodila. kada je “upravljanje zemljom preuzelo kolektivno dr`avno rukovodstvo”. Za njega je “kolektivni vrhovni komandant” “od tridesetak osoba” “kreatura s kojom su se. po Kadijevi}u. 146 Isto. str. Tim prije. a ne jugoslovenskih politika i njihovih lidera i tako je to~ak zamajac svakim novim zna~ajnijim doga|ajem dobivao veliko ubrzanje u pravcu sukoba i rascjepa” (Isto. I po njemu je vojska. 145 Isto. 25). “onemogu}avalo normalno komandovanje”. “bez pravih i jasnih ustavnih ovla{}enja. dj. po Kadijevi}u. General Kadijevi} piše o JNA kao “vojsci bez dr`ave”. D. str. dj. pi{e Kadijevi}. Te su navodne gre{ke. “jedva da je postojao”. 5.. kako on ka`e.). i pravog vrhovnog komandanta u licu Predsedni{tva SFRJ”. Sistem vlasti federalne dr`ave. nap. koja je bila “suo~ena sa mnogo ozbiljnih i te{kih problema”. str. 157-158.. (to zna~i za 18 godina) unapre|ivan u najviše ~inove i na kraju. godine i odgovaraju}im zakonima. nav. 94-95 i 164-165. u kojoj je dugo ostao i napredovao. “raspad bipolarne strukture svijeta”. uticaj velikih sila. ostala “bez vrhovnog komandanta”. nav. a podsticanju i razvijanju samo nacionalnih. I u takvoj situaciji on je vodio “vojsku bez dr`ave”? (V. a zatim i stvarno postala vojska bez svoje dr`ave”.Za jugoslovensku vojsku. posebno SAD i Njema~ke. To je stvorilo idealan ambijent za ra|anje nacionalnih.. str. srele JNA i oru`ane snage” (B. nije ni bilo? Po njemu su SFRJ i JNA razarale nepremostive krize ve} 30 godina (~ak od 1962. 14. jer su “pojedini ~lanovi” Predsjedni{tva navodno “neprijateljski djelovali prema Jugoslaviji i prema JNA”. str. 158). Mamula. a {to je. Marijan. nav.145 ”Gre{kama” u politici o nacionalnom pitanju. str. 76 i 94-95). poslije Titovog odlaska. neminovno vodile zao{travanju me|usobnih odnosa do sukobljavanja svih vrsta. pri ~emu je sam raspad SFRJ i JNA trajao 18 godina. karizme li~nosti i potrebne efikasnosti federalnih institucija”.: “cio razvoj usmjerile ka sputavanju i gu{enju zajedni~kih interesa jugoslovenskih naroda. dj. pa do 1992. “najprije ustavno-pravno Ustavom iz 1974. u~injenim po~etkom {ezdesetih godina XX stolje}a. 354. ”raspad druge Jugoslavije”. od 1974. po Kadijevi}u. koja je.146 U raspadu Jugoslavije zna~ajnu ulogu su. kada je po njemu JNA postala “vojska bez dr`ave”. 73 . odigrali i sljede}i procesi: ure|enje vi{epartijskog sistema. po admiralu Mamuli. “u kriti~nom periodu”.

Ako ni{ta drugo. te prema tome i sa mnogo manje krvi. 74 . da “upravljanje zbivanjima u Jugoslaviji dominantno preuzima strani faktor”. 159-161.147 Govore}i o faktorima koji su imali primat u razbijanju SFRJ.“teritorijalne pretenzije nekih susjednih zemalja na dijelove jugoslovenske teritorije”.149 Takve izmi{ljene.148 Takva Kadijevi}eva ocjena “o zna~aju i me|uzavisnosti uticaja unutra{njih i spoljnih ~inilaca na razbijanje SFRJ”. pri ~emu je insistirano na promjeni ustavne uloge dr`avnog Predsjedni{tva. Kadijevi} daje prednost “unutra{njem faktoru”. S tim u vezi. a pogotovu ne mo`e uticati na procese u sferama njegovih do ju~e vitalnih spoljnih interesa”. politi~koj krizi koja se zao{travala i sve vi{e {irila. kada je postalo jasno da SSSR vi{e ne kontroli{e ni procese unutar sebe. razvoj doga|aja u Jugoslaviji sigurno ne bi i{ao onako kako je i{ao. po vojnom rukovodstvu. jer su se. “op{tu vrednost” i odnosila se “na cjelinu procesa po sadr`aju i vremenu trajanja”. odre|uju}i sadr`aj i na~ine razbijanja SFRJ. 148 Isto. S tim u vezi. “putem krvavog gra|anskog rata”. i koja }e. on tvrdi da “bez jakog. imala je. Me|utim. ~ak odlu~uju}ega djelovanja spoljnih faktora. tvrde i nagla{eno negativne procjene. 161. tvrdili su da je su{tina 147 Isto. proizilazile su iz konstatacije da se u Jugoslaviji vodi specijalni rat. po njemu. karakteriziraju}i taj op{ti stav na tok doga|aja u zavr{noj fazi razbijanja Jugoslavije. iako su “imala oba u me|usobnoj povezanosti i uslovljenosti”. str. “neminovno” dovesti do raspada Jugoslavije. 149 Isto. mo`da sasvim bez ozbiljnijeg prolivanja krvi”. nakon po~etka raspada SSSR-a. da se radi o kontrarevoluciji. posebno generala Kadijevi}a. aktivnosti Zapada. predvo|enog SAD u ru{enju sistema u socijalisti~kim zemljama i dr. uzroci nalazili u proma{ajima u sistemu. izdvajanje pojedinih naroda iz Jugoslavije i{lo bi uz mnogo ve}e po{tovanje legalnoga puta. Kadijevi} tvrdi da je “strani faktor preuzeo odlu~uju}u ulogu u upravljanju jugoslovenskom krizom.

IZDAJA VOJNOG VRHA. Ponavljali su mi{ljenje da na nivou Federacije ne postoji nijedan organ rukovo|enja dr`avom i da je potrebna promjena uloge i ovla{}enja dr`avnog Predsjedni{tva Jugoslavije za nove uslove i da ono jedino mo`e da preuzme ulogu izvo|enja zemlje iz krize. 151 B. dj. u Predsjedni{tvu bilo “politi~ki i apsolutno neprihvatljivo.. 236-239. 132-133.. 156 i 163. dj. Radakovi}. Vojno rukovodstvo je. str.”. odnosno zaklju~ivanja.. Kadijevi}. ponovo su odbijeni. str. odnosno preporu~ivanja. sve vi{e i detaljnije “razra|ivalo” ulogu JNA u suzbijanju “unutra{njeg neprijatelja”.svih tih problema u rukovo|enju dr`avom. 35-36. str. 75 . “osje}aju}i” opasnost “od gra|anskog rata i raspar~avanja Jugoslavije”. 286-294 i dr. zala`u}i se za “dosledno” osiguranje ustavnog poretka primjenom Ustava SFRJ i preduzimanjem mjera “prema svima koji se toga ne pridr`avaju.. a “suo~eno sa krizom u zemlji koja je ve} tada skoro potpuno razorila dru{tveno i jo{ vi{e dr`avno tkivo Jugoslavije”. jer navodno Jugoslavija nije imala federalne institucije dr`avnog rukovo|enja. nav.”. “sa neskrivenom kvalifikacijom” tog prijedloga “kao unitaristi~kog” (V. dj.. Isti. Predla`u}i drugi put te promjene i to Ustavnoj komisiji i Predsjedni{tvu SFRJ.. Ocjenjivalo je da je “naru{avanje ustavnog poretka masovno. Prvi put su odbijeni “sa blagim prijekorom” da oni to dobro ne razumiju. 265-269. “kada se analiziraju nadle`nosti Predsjedni{tva SFRJ. Su{tina takvog na~ina mi{ljenja i sugerisanja bila je unitaristi~ka. vojno rukovodstvo je. str. “potpuno jasno” “fakti~ki ostavljena bez {efa dr`ave. 65-66). nav. dakle. nav. nav..150 Nemogu}e je da na te stavove nisu uticale njegove veze sa odre|enim faktorima u SSSR-u. I. 116-118. izbor ~lanova Predsjedni{tva i njihova verifikacija. a i nerealno. 276-278. 36 i 60. po Kadijevi}u. Kadijevi}. Jovi}. na~in odlu~ivanja. dj. da zemlji preti haos i gra|anski rat”. To je. str. po njemu. 401-409. str. Dizdarevi}. “Uvi|aju}i to”. pokazao “klju~nim”. 247..151 150 R. “upozoravalo” “upravo na tu opasnost” i predlagalo “ustavne promjene vezane za nadle`nosti i funkcionisanje Predsjedni{tva SFRJ”. Dizdarevi}u. odgovornost kolektivna i pojedina~na”. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. Taj se “nedostatak dr`avnog ure|enja”. V. posebno zavjereni~kom grupom Jazova. bez rukovodstva”. To je zna~ilo da dr`avni vrh iza|e iz ustavnih okvira i nadle`nosti. po R. Jugoslovenska dr`ava je. u pripremi ustavnih promjena 1988.

Otvoren je problem smanjenja ukupnih nuklearnih potencijala suprotstavljenih snaga. str. sadr`avalo ozbiljne opasnosti. admiral Mamula pi{e: “Dvije supersile po~ele su razgovore o razoru`anju. 219. nap. Dizdarevi}. To je zna~ilo ve}e okretanje vojnog rukovodstva unutra{njem stanju u zemlji nego spoljnim aspektima sigurnosti i usavr{avanja odbrane od spoljnih opasnosti. Jovi}. 153 B. {to je dovelo do osje}anja 152 R. usljed ~ega je stalno ja~ala svoju odbrambenu sposobnost.154 i “jedinstvene” Oru`ane snage SFRJ su sve vi{e usmjeravane za gu{enje unutra{njih zahtjeva. Dizdarevi}. nav. str. Godine 1985.-1988. bio na silaznoj liniji (Isto). IZDAJA VOJNOG VRHA. strate{ki zna~aj jugoslovenskog prostora je opadao. R.. Sa procesom popu{tanja zategnutosti izme|u blokova.Regan). 154 B. str. Autorima tajnih planova i scenaristima tih nastojanja i{lo je na ruku to {to su za pokrovitelje jedno vrijeme imali ~elne ljude Predsjedni{tva SFRJ (S. 65. Zbog geostrate{kog prostora Jugoslavije u dugom je periodu za tu zemlju postojala realna opasnost spolja. Sve je ra|eno tako da se ne vidi da se JNA sprema za unutra{nje sukobe. nav. dj. a u unutra{njim na JNA da ona preuzme ulogu arbitra u preure|enju dr`ave. Biserko. str. S tim u vezi. 76 .. nav. JNA je i u prvoj polovini 1991.) se u spoljnim odnosima oslanjala na konzervativne snage SSSR-a. 406-407.153 “Mamulina doktrina” (izgra|ena 1982. str. sa tog aspekta. dolazi do prvog susreta Gorba~ov . ~ime je i interes za Jugoslaviju. Godine 1985. dj. IZDAJA VOJNOG VRHA. JNA je sistematski pripremana “za unutra{nje zahvate u pojedinim republikama”. posebno za budu}nost. Po~ela je rasprava o uklanjanju raketa srednjeg i malog dometa u Evropi i smanjenju konvencionalnih snaga i naoru`anja vojnih blokova. nav. {to je.Radikalno smanjenje spoljne opasnosti152 i negativni unutra{nji razvoj stavljao je sve vi{e u prvi plan ustavnu ulogu Oru`anih snaga u odbrani Ustavom utvr|enog dru{tvenog sistema. 55. posebno u blokovskom sudaranju. 105-106). 7). jer je nestajala opasnost “napada na Jugoslaviju s radikalnim ciljem”. Kriza i nesigurnost finansiranja vojske uticala je na op{te raspolo`enje u vojnom rukovodstvu. str. te nastojanjem i ja~anjem procesa pregovaranja i sporazumijevanja Istoka i Zapada. dj. Rat me|u blokovima gubio je na aktualnosti” (Isto).. Poto~ar. Mamula.Regan u Rejkjaviku. smanjenju napetosti i izgradnji me|usobnog povjerenja. argumenti ja~anja JNA zbog spoljne opasnosti po~eli su slabiti (susret Gorba~ov . dj.. djelovala u skladu sa “Mamulinom doktrinom” (S. 55.

70. u : F. po Mamulinim procjenama.. dj. ZAOKRU@ENJE SRPSKIH ZEMALJA. Poto~ar..”. str. Hrvati. Dizdarevi}. IZDAJA VOJNOG VRHA. Ademovi}. tvrdi Mamula. juni 2000. br. a ja~i je izgledao Milo{evi} i probu|eni srpski nacionalizam.. Bo{njaci i ostali — “zaista postala velikosrpska” (Slobodna Bosna. str. 157 i 162. Jovi}. str.” To se. Luke`i}. UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA. Mamula. Kadijevi} i vode}i generali oko njega (Ad`i}. Mamula.. nav. str. nav. Nije moglo biti govora o tome da Milo{evi} ili netko drugi pomo}u JNA prekraja Jugoslaviju i stvara novu dr`avnu konstrukciju. B. A prihva}eno je upravo to” (B. admiral Mamula s pravom tvrdi da JNA “nije trebala nikoga zadr`avati niti tjerati iz Jugoslavije. postavlja se vi{e pitanja. “A pitanje. nav. A kako nesigurni i ustra{eni po pravilu tra`e da se sklone pod skut ja~ega. po Mamuli. nav. “potro{io JNA”. V.156 To je 155 B. dj. rukovodstvima republika i drugim institucijama Federacije i republika. Intervju Branka Mamule). nije smjelo poroditi strah i onemogu}iti Armiju da izvr{ava svoje ustavne obaveze”. a time i do osje}anja da JNA nema jednak oslonac u svima u Jugoslaviji. nakon {to su je napustili Slovenci. 408. u : F. Savezni sekretar je u Milo{evi}evom re`imu vidio ja~eg. Na tom je konceptu. General Kadijevi} je oti{ao s ja~im — s Milo{evi}em koji mu je izgledao najja~i. (Isto. Po Mamulinoj ocjeni. 56. dogodilo 1989. u : F. 77 . KRVAVA BESPU]A JNA. Ni{ta se novo nije dogodilo {to nismo bili predvidjeli. A. dalje razradio i a`urirao. nav.155 Vojno rukovodstvo je 1989. @arkovi}. str. str. koja je. ~vrsto stalo na velikosrpsku nacionalisti~ku politiku rukovodstva Srbije i li~no Slobodana Milo{evi}a. kako bi svi Srbi `ivjeli u jednoj dr`avi. dj. Kadijevi} se odlu~io. 159-160. “spreman sti`e do ta~ke na kojoj bi trebao prelomiti i preuzeti rizik”. tvrdi Mamula. 186. Govore}i o tome. nije vjerovao u sposobnost JNA da izvr{i njegovu odluku i nije smatrao da JNA treba u Jugoslaviji zadr`avati narode koji to nisu `eljeli. S. dj. 159-160).. odustaje. priklonio mu se i prihvatio velikosrpski koncept. po Mamuli. 8. 159). u pitanju su bila tri faktora koja su djelovala uporedo: Kadijevi} nije bio general odluke nego izvr{enja. Kadijevi}. dj. Ademovi}. “u kriti~no vrijeme 1991. dj. 105106. Brovet i drugi) bili ~vrsto opredijeljeni za jedinstvenu Jugoslaviju. str. me|u kojima i sljede}e: ~ime se vojni vrh (i general Kadijevi} li~no) rukovodio da napusti jugoslovensku politi~ku opciju i prihvati velikosrpsku? U tra`enju odgovora na to pitanje Mamula tvrdi da realna procjena stanja u zemlji i raspolo`enje u JNA vojni vrh nisu na to mogla navesti. str. S obzirom na to da su. [imi}. da li bi ih ona dovela do sukoba s Predsjedni{tvom. str. 25. Kadijevi}u je.. 156 R. nav. “On ga je prihvatio. Njena ustavna uloga je bila vrlo jasna — da odbrani teritorijalni integritet i ustavni poredak zemlje dok se jugoslavenski narodi druga~ije ne dogovore. bilo poznato da je vojni vrh za takvu situaciju imao rje{enje i plan.materijalne nesigurnosti vojske. Ademovi}. Stoga je rukovodstvo JNA moralo imati svoju procjenu i upravljati se prema njoj — “jedino i isklju~ivo prema njoj”. po Mamuli.

Taj je generalni politi~ki cilj vojno rukovodstvo prikrilo floskulom “da ima naroda u Jugoslaviji koji `ele da `ive u zajedni~koj dr`avi”. nav. bilo u podre|enom polo`aju prema Milo{evi}u. dj. u uvjerenju da ima naroda u Jugoslaviji koji zaista `ele da `ive u zajedni~koj dr`avi”. 158 V. str. ve} navodno. 134. Radakovi}. po Kadijevi}u. 78 . nav... I. nav. Mamula. dj. To je. B. nav. dj. “prije svega. Prihvataju}i velikosrpski nacionalizam i neposredno se stavljaju}i u njegovu slu`bu. Taj cilj general Kadijevi} je formulisao tvrdnjom: “. a Crnogorci . general Kadijevi} navodi da je to ~injeno. pa zato takvu dr`avu treba i stvoriti” (Isto). 56.rukovodstvo.Srbi. Iznose}i takvu tvrdnju. nav.. 170. nav. 162 V. Uz taj generalni politi~ki cilj Kadijevi} formalno navodi i “pravedan i miran razlaz sa onim narodima koji ne `ele da ostanu u Jugoslaviji” (Isto). str. dj.. 159 Isto.srpskog naroda. te za njegov ra~un i njegove nacionalisti~ke politike o “zaokru`enju srpskih zemalja”.157 U skladu sa srpskim velikodr`avnim projektom.. i li~no general Kadijevi}. 56. vojno rukovodstvo je razbijalo zajedni~ku jugoslovensku dr`avu i istovremeno se zalagalo za “brzo stvaranje nove Jugoslavije” samo od dva. str. nav.158 Glavni motiv za takav njihov stav. jer je “s razvojem doga|aja” navodno “sve vi{e nestajala jugoslovenska dr`ava”. B. str. str. 170. bila prazna fraza. @arkovi}.. bolje re~eno jednog . @arkovi}. Mamula.. Radakovi}. dj. str.159 Kadijevi} pri tom namjerno brka pravo naroda i pravo konstitutivnih elemenata Federacije. 160 Isto.162 157 V..160 Zbog toga se vojno rukovodstvo borilo za formiranje takve dr`ave — “nove Jugoslavije od naroda koji to `ele”161 i “u odsudnom trenutku jugoslovenske drame” stalo na stranu velikosrpskog nacionalizma. jer je za nosioce Velikosrpskog pokreta Crna Gora sastavni dio Srbije. str.. 2. Kadijevi}. 90. na`alost. dj. 161 Isto. str.. 2. prihvatilo osvaja~ki rat kao sredstvo vojnog rje{avanja jugoslovenske krize i upotrijebilo mo}no oru`je JNA za ru{enje sela i gradova po Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. “nije bio samo u potrebi da JNA ima svoju dr`avu”. vojno rukovodstvo se zalagalo “za brzo stvaranje nove Jugoslavije”. I. dj.

I. kada je MUP u Pakracu poku{ao izvr{iti svoje ustavne i zakonske obaveze. Radakovi}. nav. str. kod pojedinaca pojavilo nezadovoljstvo {to se odlu~nije ne pru`a otpor velikosrpskom nacionalzimu i Milo{evi}evoj agresivnoj politici koja je razbijala Jugoslaviju. 161). To je bilo posebno o~igledno avgusta 1990. pi{e da prema procjenama [taba Vrhovne komande krajem 1989. te da je “pune dvije godine prije toga (tj. Dizdarevi}. Na`alost. na primjer. S tim u vezi. kada je u Kninu vojska MIG-ovima sprije~ila intervenciju MUP-a Republike Hrvatske protiv kninske ~etni~ke oru`ane pobune i poslije nasilne vojne intevencije u Pakracu. od 1987. [imi} je. nakon jednog sastanka vojnog rukovodstva kod Kadijevi}a 1990.163 General Kadijevi} (savezni sekretar za narodnu odbranu ministar vojni) sve je dalje bio od svog predsjednika (A. Zagreb 1994. Mesi}. Najodre|eniji u toj kritici. odnosno “sve vidljivije pod skutima” Slobodana Milo{evi}a. IZDAJA VOJNOG VRHA. koja je upu}ivana generalu Kadijevi}u. do`ivio smrtonosan mo`dani udar (Isto. po~etkom marta 1991. bili su admiral Petar [imi} i general-pukovnik Simeon Bun~i} (R. dj. admiral [imi} je.Vojska je sve vi{e izmicala ispod kontrole Vrhovne komande. dj. Dizdarevi} pi{e kako je on davao sna`an li~ni pe~at djelovanju SK u JNA../1990. u kojoj je u`ivao nesumnjiv ugled. U vojnom rukovodstvu se 1989. 79 . on je. 161-162). po Dizdarevi}u. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta omogu}ilo joj je da proglasi neustavni organ — [tab Vrhovne komande. 26. str. nav. str.. a [tab Vrhovne komande sve dalje od Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ (Predsjedni{tva SFRJ). posebno velikosrpskih uticaja na vojno rukovodstvo i nepomirljiv prema nacionalisti~kim pojavama u JNA. 23. Mesi}. po Dizdarevi}u. 68. Admiral [imi} je bio nekoliko godina predsjednik Komiteta SKJ u JNA. Markovi}a). str. KAKO JE SRU[ENA JUGOSLAVIJA : POLITI^KI MEMOARI. Tako. sa sna`nim moralnim i politi~kim integritetom.164 Na vi{e mjesta u svojoj knjizi general Kadijevi} nagla{eno govori o ulozi i u~incima [taba Vrhovne komande kao nosioca procjena. kao i u vrijeme dok je Raif Dizdarevi} bio u Predsjedni{tvu. Tada je u Pakracu vojska intervenisala u sjeni vojnog udara — po nare|enju predsjednika Jovi}a. postavljaju}i se iznad Predsjedni{tva SFRJ. Zbog polo`aja koji je zauzimao i politi~kih kvaliteta. 164 S. bio politi~ki najzrelija li~nost u tada{njem vojnom rukovodstvu. 163 S. str. bio sna`na brana prodoru bilo kakvih. “upravljanje zbivanjima u Jugoslaviji dominantno preuzima strani faktor”.

bez obzira da li je Predsjedni{tvo SFRJ radilo u punom ili. po Kadijevi}u. Predsjedni{tvu SFRJ. Kadijevi}. a sve krupne odluke. zavisio i od sudbine sovjetske dr`ave. [tab Vrhovne komande ukazivao da se to vrijeme velikom brzinom pribli`ava”.. mo`e biti samo putem krvavoga gra|anskog rata.). maja 1988. tvrdi da je Štab Vrhovne komande imao “dvojnu komunikaciju” sa Predsjedništvom 165 V. redovno predlagao mjere i “sve krupne odluke. S. januara 1992. po raznim osnovama. nije ta~na. po procjenama vojnog rukovodstva. “redovno je pratio i procjenivao sve faktore — spoljnje i unutra{nje — od kojih je zavisila bezbjednost zemlje. Tim prije. od 15. raspad Jugoslavije neminovan. Pored toga.166 [tab Vrhovne komande OS SFRJ je.”. 167 Isto. ^. od razvojnih do planova upotrebe. nav. str. “~inio stalno bez obzira da li je Predsjedni{tvo SFRJ radilo u punom ili. “stalno.. dj. smanjenom sastavu”. 29.165 Vojno rukovodstvo je. direktno je. ako se ne krene drugim putem koji smo predlagali. do 6.. 35-36. Ishod borbe za jugoslovensku dr`avu. po raznim osnovama. 80 . koje su iz tih procjena proizilazile. ocijenilo “da strani faktor objektivno preuzima odlu~uju}u ulogu u upravljanju jugoslovenskom krizom”.. 31 i 36.. [tab Vrhovne komande je. 166 Isto. u vezi sa pitanjima uticaja stranog faktora na zbivanja u Jugoslaviji. kao i to da taj raspad u ovakvim unutra{njim i me|unarodnim okolnostima. odnosno borbe protiv nje. str. To je [tab Vrhovne komande. pored navedene konstatacije. smanjenom sastavu”. Raspadom Var{avskog ugovora i SSSR-a promijenjen je strategijski zna~aj jugoslovenskog prostora. str. kao Vrhovnom komandantu OS SFRJ. predlagao Predsjedni{tvu SFRJ kao Vrhovnom komandantu Oru`anih snaga”. 6.. ~ije dimenzije i posljedice niko nije u stanju predvidjeti”. “dokazivao” “da je.prim. u vrijeme kada je Kadijevi} bio na du`nosti saveznog sekretara za narodnu odbranu i istovremeno na~elnik [taba Vrhovne komande. po Kadijevi}u. jer on u svojoj knjizi.167 Konstatacija generala Kadijevi}a da je [tab Vrhovne komande dok je on bio na~elnik tog {taba.

^. izme|u ostalog.. S obzirom da. upotrebom svih raspolo`ivih snaga ratnog vazduhoplovstva. . nap. 170 V. 7. [tab Vrhovne komande se opredijelio za prvu. “drugog izbora nismo imali”. {to. 120. na ~elu sa Jovi}em. a ne u slu`bi Predsjedni{tva SFRJ. 94. Takvu je komunikaciju [tab Vrhovne komande. O~igledno je da Kadijevi} u istoj knjizi demantuje sebe. To je. navodi Kadijevi}. zatim nakon toga (poraza) smatrao “da je jedino rje{enje da JNA napusti Sloveniju”. [tab Vrhovne komande je. “u datoj jugoslovenskoj i me|unarodnoj situaciji”. Kadijevi}. po Kadijevi}u. “morao imati i imao je” navodno “zbog poznatog stanja u Predsjedni{tvu SFRJ.”). Jovi}. 169 Isto.. nav.. predlo`io rasformiranje i razoru`anje “paravojnih” formacija u Jugoslaviji i zavo|enje vanrednog stanja u zemlji. I ta ~injenica potvr|uje da je rije~ o ilegalnom organu. zaklju~uje na~elnik ilegalnog [taba Vrhovne komande. bila “izuzetno slo`ena situacija za vojsku”. posebno ~injenice da su pojedini njegovi ~lanovi aktivno radili na razbijanju Jugoslavije i bili veliki neprijatelji JNA” (Isto). “bez dovo|enja novih snaga kopnene vojske. naneti neprihvatljive gubitke infrastrukturi Slovenije... [tab Vrhovne komande je. str. Procjenjuju}i “dobre i lo{e strane sve tri varijante dalje upotrebe JNA u Sloveniji”. nav../. kako su navodno aktivno radili “na razbijanju Jugoslavije”. napadaju}i “pojedine” ~lanove Predsjedni{tva SFRJ. i ujedno otkriva sve zakulisne radnje i planirane aktivnosti koje je pod izgovorom “o~uvanja “ Jugoslavije.SFRJ. s tim {to je drugu varijantu isklju~io. izme|u ostalog. str.prim. negiraju}i svoje ocjene i zaklju~ke. 119-120 i 149-150. a potom napustiti Sloveniju”. razmotrio tri varijante (“prethodno vojni~ki poraziti vojne formacije Slovenije. “neki ~lanovi 81 . dj. kao i narode. u to vrijeme /sredina 1991. str. izveo vojni napad na Sloveniju.” i “posti}i politi~ke ciljeve kombinovanom upotrebom politi~kih sredstava i prijetnjom upotrebe svih raspolo`ivih sredstava JNA. pri ~emu su sebe prikazivali za jedine branioce zajedni~ke dr`ave (”. koji je bio u neposrednoj slu`bi Velikosrpskog pokreta. dj. a dio samo pred onim ~lanovima koji su “radili za Jugoslaviju”. izvodilo rukovodstvo Velikosrpskog pokreta. koji su radili za Jugoslaviju”).. U cilju napu{tanja Slovenije. To je bila “~etvorka” Slobodana Milo{evi}a.. vatrene i manevarske mo}i snaga kopnene vojske koje su se ve} nalazile u Sloveniji. O tome vidi i: B . zna~i da to nije bio organ Predsjedni{tva.168 Dio prijedloga je iznosio pred cijelim Predsjedni{tvom. S. po Kadijevi}u. Me|utim.169 odnosno za fa{isti~ku tvorevinu — Veliku Srbiju.170 te sa~inio 168 Isto.

U tom se cilju general Kadijevi} dva puta i u pisanoj formi obratio “~etvero~lanom Predsjedni{tvu” (22. str.. 171 V.. po na~elniku Kadijevi}u.175 Predsjedni{tva nisu prihvatili prvu varijantu.). str...plan dislokacije komandi. Stoga su se. ipak je.. jula 1991. pa ni JNA. U obrazlo`enju njegovog obra}anja navedenom organu od 7. 121-122.”.. Kadijevi}. 173 Isto. u prvom redu. plan RAM i dr.. Zato je predlo`io “da Predsjdni{tvo SFRJ. odmah stave u funkciju sve institucije jugoslovenske dr`ave. 174 Isto. po Kadijevi}u. “u nekoliko navrata predlagao da se {to prije ide na stvaranje nove jugoslovenske dr`ave”. “dalje politi~ke i vojne aktivnosti odvijale u su{tini u skladu sa takvom odlukom”. Iako “odluke u tom pogledu nije bilo u toj fazi rata”. donijelo odluku o napu{tanju JNA iz Slovenije (V. ve} se rukovodio. nav. novembra 1991. 133). bio “da rije{i sve zadatke koje je JNA imala u Hrvatskoj i istovremeno omogu}i dalju nesmetanu i potpunu realizaciju plana dislokacije JNA iz Slovenije. dj. jedinica i ustanova JNA iz Slovenije. oktobra 1991.”. kao {to je general Kadijevi} predlagao. str. tako da je Predsjedni{tvo SFRJ 18. str.. po njemu. “nije rukovodio samo procjenom da ni jedna vojska. 172 Isto. dj. kako savremeni rat tra`i. podr`ava svoju vojsku. 131-133). “odre|ena vizija nove Jugoslavije bila dosta izvjesna i ona je ~inila bitnu politi~ku komponentu ciljeva. proglase ratno stanje i op{tu mobilizaciju. str. 134. po njemu.).. str.173 na cijelom jugoslovenskom prostoru vr{io “dalju transformaciju JNA u vojsku budu}e Jugoslavije”174 i prihvatio i upotrijebio JNA u postizanju “generalnog politi~kog cilja — stvaranja nove Jugoslavije.” (Isto). oktobra i 7. kao i odgovaraju}a legitimna tijela naroda koji su se opredjelili da nastave zajedni~ki `ivot u novoj Jugoslaviji. Kadijevi} je ocijenio “da je nastupio posljednji ~as za odluku”. u fazi rata nakon {to je dr Branko Kosti} izveo dr`avni udar u Predsjedni{tvu SFRJ (3. iznose}i odre|ene prijedloge. 175 Isto.172 [tab Vrhovne komande je.. Cilj te operacije je. 82 .” (Isto. novembra 1991. ostalo se “pri tre}oj varijanti”... 120-121). procjenom da i na politi~kom planu treba pre}i u kontraofanzivu na na~in {to }emo razbija~ima stare Jugoslavije suprotstaviti novu Jugoslaviju sastavljenu od naroda koji ho}e da nastave zajedni~ki `ivot u njoj i koji ne}e dati da se takva Jugoslavija razbije” (Isto).. nav. Kadijevi}. sa “procjenama” i “uvjerenjima” (Isto. str.. 131. 121-122. zamisli i planova upotrebe JNA” (Isto). Pri tome se [tab Vrhovne komande. ne mogu uspje{no voditi i dobiti rat bez jasno definisane dr`ave za koju se vojska bori i koja na pravi na~in.171 planirao i pripremio jedinstvenu operaciju protiv Hrvatske.

pri ~emu se Jovi} is~u|avao: “Da li neko zna da odgovori na ovo pitanje? Verujte.”. 21. str. knj. nav. Stoga nije mogu}e utvrditi na osnovu kojeg propisa je taj organ formiran. ko ga sa~injavao i dr. ODBRANA HERCEG-BOSNE. i po Ustavu.. kao {to su: kakav je to organ. Radakovi}. str. dj. 81-83. ili u martu 1991. na osnovu ~ega je i kada formiran. 1. na pro{irenoj sjednici Predsjedni{tva SFRJ protestvovao i tra`io odgovor..Govore}i o [tabu Vrhovne komande. str. kako je djelovao. kada je vojno rukovodstvo zaklju~ilo da Predsjedni{tvo SFRJ ne mo`e funkcionisati kao Vrhovna komanda Oru`anih snaga? Kada je i po ~ijoj odluci ili sugestiji Kadijevi} sebe stavio u centar zbivanja?176 Franjo Tu|man je. [tab vrhovne komande se formira u ratnom stanju.179 Na osnovu dokumenata tog [taba Vrhovne komande mo`e se zaklju~iti da je to najvi{e stru~no i profesionalno tijelo u oblasti rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama. odgovor nikad nije dobijen.. Mo`e se ispitati i to re}i Predsedni{tvu”. 176 I. potrebno je pru`iti odgovor na vi{e pitanja.. pri ~emu je {tabske poslove Vrhovne komande u ratu obavljao Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. 83 .180 [tab Vrhovne komande nije postojao kao institucija u miru. 178 Isto. dj.178 Me|utim. ja ne znam kojim je to propisom ustanovljeno. postoji Sekretarijat za narodnu odbranu koji ima i General{tab. “[tab vrhovne komande ne postoji. nav. Rotim. Da li je krajem 1989. 35-36. 179 Isto. 177 S. sazrela ideja o [tabu Vrhovne komande kao surogatu vrhovnog komandanta. 180 K. Mesi}. [iroki Brijeg 1997. marta 1991. u vezi sa samoovla{tenjima vojnog rukovodstva. Tko je odlu~io da je ratno stanje ili pak izvanredno i da se mobilizira [tab vrhovne komande. Iz toga proizilazi da nije formiran ni po kakvom propisu. navode}i da. ve} se po {emi rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ javljao (formirao) samo u ratu i za vrijeme ratnog stanja. 26.177 I Mesi} je insistirao da se odgovori na osnovu kojeg propisa je (“Ustava ili zakona”) formiran [tab Vrhovne komande.

na`alost.. Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla. navodi da je [tab Vrhovne komande u aprilu 1990.183 Na osnovu izvoda iz dnevnika Borisava Jovi}a mo`e se utvrditi da je [tab Vrhovne komande djelovao i aprila 1990. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 190-191. pa se stanje jo{ vi{e uslo`njavalo i sve su bili neizvjesniji pravci i na~ini izlaska iz takve situacije” (Isto). str. pored ostalog. D. 286-311. Br. RAT U SLOVENIJI I HRVATSKOJ DO SARAJEVSKOG PRIMIRJA. 185 Isto. S. dj.. — prim. 286. nav. upoznao Predsjedni{tvo SFRJ ”sa svojom procjenom stanja u zemlji i predlo`io mjere radi otklanjanja neposredne opasnosti za opstanak Jugoslavije kao dr`ave. ali.. 183 AIIZ.184 Pored toga.. str. prihva}eni.181 General Anton Tus navodi da je to tijelo formirano u decembru 1990. kada je vr{io ”procjene” 181 I. 84 . tada. marta 1991. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. 295. aprila 1990.. Jovi} navodi da je Kadijevi}. dj. Pov. General Ilija Radakovi} tvrdi da je general Kadijevi} od 1988.185 Na osnovu “vi|enja” generala Kadijevi}a o~igledno je da je [tab Vrhovne komande ”djelovao” i krajem 1989.. bio na~elnik [taba Vrhovne komande. {to je prihva}eno na Predsjedni{tvu. mart 1991. a u vezi sa uvodnim izlaganjem generala Kadijevi}a. str.182 Na osnovu dokumenata Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine pouzdano se mo`e zaklju~iti da je taj organ postojao i djelovao i u aprilu 1990. Informacija o aktuelnim doga|ajima. 2-2442. 68. Tus. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. Na{i predlozi su.I vrijeme nastanka [taba Vrhovne komande je te{ko utvrditi. ali se to nije sprovodilo. Zagreb-Sarajevo 1999.[tab Vrhovne komande je aprila pro{le godine /tj. Tako se u Informaciji Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine za mjesec april 1990. izme|u ostalog./ upoznao Predsedni{tvo SFRJ sa svojom procenom stanja u zemlji i predlo`io mere radi otklanjanja neposrednih opasnosti za opstanak SFRJ kao dr`ave. 04/490-1. ili 1989. str. 21. Govore}i o sjednici Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ (Predsjedni{tvo SFRJ) 12. Radakovi}. Jovi}. Upravo zato Jugoslavija se na{la u vrtlogu anarhije. Jovi} pru`a podatke da se o tom organu sa sigurno{}u mo`e govoriti od marta 1991. ^.. 184 B. str. . nisu ostvareni. 182 A. raspada i na po~etku gra|anskog rata. nav. Marijan..” (Isto).. nav. u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. rekao: “.1995.. dj.

ratno stanje nije progla{eno. mogu}e je zaklju~iti da je u SFRJ. a njegovi ~lanovi: generali Kadijevi}.191 te da je taj organ djelovao od kraja 1987. B.188 Tada je na~elnik tog {taba bio Mamula. ^ubra i Obradovi}. januara 1992. ^lanove tog {taba. 35-36 i 190-191. prevara je bila u pitanju. je u periodu od 15. str. tj. O~igledno. nav.189 General Kadijevi} savezni sekretar za narodnu odbranu.) [tab Vrhovne komande ”ukazivao”…. maja 1988. Kadijevi}.187 {to se mo`e zaklju~iti da je taj organ postojao jo{ od (kraja) 1987. General Kadijevi} je vje{to izbjegao da govori o tome ko je ~inio [tab Vrhovne komande. bio na~elnik [taba Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ.. od tada postojalo ratno stanje. Kadijevi} navodi da je ”pune dvije godine prije toga” (tj. za vojno rukovodstvo. od kraja 1989. gdje je {tapske poslove Vrhovne komande u ratu obavljao Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. ~inilo je naju`e vojno rukovodstvo: admiral Stane Brovet (zamjenik saveznog sekretara za narodnu odbranu). kakav je bio su{tinski odnos izme|u Vrhovne komande i [taba Vrhovne komande i drugim sli~nim pitanjima. str. 188 Isto. Radakovi}. 82. general Blagoje Ad`i} (na~elnik General{taba Oru`anih snaga SFRJ). na~elnik General{taba JNA. nav. dj. te generali ]u{i}. 5-6. 190 V. 36. 35-36. O tome admiral Mamula ni{te ne govori. u vrijeme kada je na du`nosti saveznog sekretara za narodnu odbranu bio admiral Mamula. O~igledno da je [tab Vrhovne komande postojao jo{ prije 1988. str. pored na~elnika. do 6. nav. nav. dj. te drugi. 186 V. 85 . i Stevan Mirkovi}. Jovi}. 191 STRATEGIJA OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ. str. zamjenik saveznog sekretara. dj. 286-311. 189 I. dj.o zbivanjima u Jugoslaviji...190 Imaju}i u vidu ~injenicu da se [tab Vrhovne komande mogao formirati samo u ratnom stanju.. str.186 Govore}i o tome. Me|utim. 187 Isto. maja 1988. ili sa sigurno{}u od 15. str. Kadijevi}.

To je Predsjedni{tvu SFRJ prijetilo svo vrijeme Jovi}evog predsjednikovanja. prakti~no vladao Jugoslavijom — dr`avom bez {efa. ugasio svoja ustavna ovla{tenja {efa dr`ave i sve prenio na ilegalni [tab Vrhovne komande. Radakovi}. str. Plitvice. a posebno 25. koji je od tada mjesec i po dana. koji je ujedno bio i vrhovni komandant.192 192 I. ilegalno je formiralo neustavni [tab Vrhovne komande i dalo mu. {iroka ovla{tenja. Jugoslava Kosti}a iz Vojvodine i pristankom Hrvatske. Borisav Jovi} je 15. nav.Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta. januara i po~etkom marta 1991. JNA je djelimi~no iza{la iz kasarni i neke njene akcije su ~esto bile van kontrole ustavne vlasti (kninsko Kosovo Polje. Mesi}evo ustoli~enje obavljeno je tek kada je taj dr`avni udar formalno u~vr{}en dolaskom Sejde Bajramovi}a sa Kosova. u skladu sa ciljevima tog pokreta. dj. 86 . maja 1991. na ~elu sa Milo{evi}em. Pakrac i Borovo Selo). kao {to je i uvo|enje vanrednog stanja i vojnog udara. 48 i 190-191..

organizacijama udru`enog rada i mjesnim zajednicama formirani su ratni sastavi Teritorijalne odbrane. 87 . Do 1949.) da se i prakti~no pristupi njenoj izgradnji kao komponente isprobane u Drugom svjetskom ratu i drugim zemljama Evrope ([vajcarska. okru`ni (u zajednici op{tina). str. Svaka dru{tveno-politi~ka zajednica organizovala je odgovaraju}i {tab Teritorijalne odbrane : republi~ki. [vedska).193 193 Milan In|i}. a invazija zemalja ~lanica Var{avskog ugovora na ^ehoslova~ku (1968. jedinica i ustanova. a aktivirane u slu~aju rata ili neposredne ratne opasnosti i drugih opasnosti za zemlju. Poslije formiranja republi~kih — zonskih i op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane ubrzan je razvoj Teritorijalne odbrane u SR Bosni i Hercegovini. mjesnoj zajednici i op{tini. gradski (u gradskoj zajednici op{tina) i op{tinski. Za takav razvoj i rast Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine najzaslu`niji je general Franjo Herljevi}. Sarajevo 1998. Teritorijalna odbrana kao komponenta Oru`anih snaga nije postojala. Teritorijalna odbrana se sastojala od {tabova. formiranjem Glavnog {taba narodne odbrane SR Bosne i Hercegovine. a ostale u radnoj organizaciji. Zdru`ene jedinice (partizanske brigade i odredi) Teritorijalne odbrane formirane su na podru~ju jedne ili vi{e op{tina. dj. kao i za vrijeme vje`bi u miru. [tabovi Teritorijalne odbrane postojali su u miru. Iskustvo napada Informbiroa i SSSR-a na suverenitet Jugoslavije (1948. nav.4.) prisililo je rukovodstvo Jugoslavije i li~no predsjednika Tita na vra}anje iskustvima iz Narodnooslobodila~kog rata. 87-89. Smanjenje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine Formiranje i razvoj Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine prakti~no je po~elo 1969. osim ne{to infrastrukture partizanskih odreda u sastavu JNA. dok su jedinice i ustanove organizovane i pripremane u miru.. U svim dru{tvenopoliti~kim zajednicama. koji je bio i prvi komandant Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine (Isto).

u Crnoj Gori 0..024 (naoru`anih 75. namijenjene za borbena dejstva na {iroj teritoriji zone ili boji{ta.571..54. skladi{ta i baze — H.181. veoma mali broj u Crnoj Gori i Srbiji. dj.60 posto. u Crnoj Gori 38. 194 M. 88.374). Tada je Bosna i Hercegovina imala preko 320. koja je pokrivala cjelokupnu teritoriju Bosne i Hercegovine. bilo 89.874 (naoru`anih 21. Hrvatskoj 114.000 pripadnika Teritorijalne Jedinice Teritorijalne odbrane formirane su prema namjeni u razli~ite formacijske sastave. 469 jedinica i 120 formiranih omladinskih odreda (Makedonija 58.850). iako je Bosna i Hercegovina bila nerazvijena republika (Isto). In|i}. a ostale republike i pokrajine nisu imale takvih formacija).32 i Srbiji sa pokrajinama 0. Bosna i Hercegovina je tada imala 117 {tabova narodne odbrane. preko op{tine do Republike. Makedoniji 77. Najkrupnije formacije i u izrazito velikom broju u odnosu na druge republike bile su u Bosni i Hercegovini. Procenat ulaganja u Teritorijalnu odbranu od nacionalnog dohotka u Bosni i Hercegovini bio je 0. i takti~ko-zdru`ene.464). 195 Isto.67. formirana je adekvatna vojna organizacija jedinica i {tabova Teritorijalne odbrane. 88-89). str. vodovi.284 i Srbiji sa pokrajinama 105. Makedoniji 67. od pje{adije. Sloveniji 51.000).563 (naoru`anih 36. Najkrupnije formacije (brigade) i u izrazito najve}em broju bile su u Bosni i Hercegovini.000. kao i najve}i postotak ulaganja u Teritorijalnu odbranu iz nacionalnog dohotka.153.000 pripadnika. nav.194 Godinu dana kasnije jedinice Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine su brojale 138.818) i Srbiji s pokrajinama 280. Sloveniji 31. ~ete. namijenjene za borbena dejstva na u`em prostoru op{tine.54. u pukovskim formacijama.548 (naoru`anih 41. Efendi}. uglavnom. U sastavu Teritorijalne odbrane su.533 (naoru`anih 172. Hrvatskoj 0.52. 88 .836). in`injerijskog i drugih obezbje|enja borbenih dejstava.195 Do kraja 1980. formirane i odgovaraju}e jedinice rodova i slu`bi. Ostale republike i pokrajine nisu imale pukovskih i brigadnih formacija. U osnovi su postojale dvije vrste jedinica : takti~ke.U jedinicama Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine je 1969. odr`avanja veze i sl. Za pozadinsko obezbje|enje (logistiku) u Teritorijalnoj odbrani formirane su jedinice i ustanove (odjeljenja. pored jedinica sastavljenih. str. radi vatrene podr{ke. dj. po~ev od mjesne zajednice i osnovne organizacije udru`enog rada.912 (naoru`anih 114. nav. Sloveniji 0. Crnoj Gori 49. Hrvatskoj 67. Makedoniji 0.

pored prilje`nosti republi~kog rukovodstva u izvr{avanju zadataka Vrhovne komande u oblasti odbrane.5. 192-193. Pored najve}eg procenta koji je tada imala SR Bosna i Hercegovina u Teritorijalnoj odbrani u odnosu na broj stanovnika u zemlji. Sloveniji 3.30 posto u odnosu na broj stanovnika u Republici. pa je partizanska komponenta bila i brojnija. pri ~emu su bili zastupljeni svi rodovi vojske i slu`bi. U tom su periodu u sastav Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine uvedene i vazduhoplovne jedinice. str. nav. dj. H. dj. 89 . 91. Ustavom i Zakonom.. 197 M. str. do 1985. me|u kojima je bilo veoma mnogo samostalnih grupa. 198 H. obja{njavano i ~injenicom da je Bosna i Hercegovina bila bastion odbrane Jugoslavije. sa 33 vazduhoplova. dj. Hrvatskoj ne{to vi{e od 3. Zbog toga je u periodu od 1981. Kriti~ki re~eno to je dijelom bio i proizvod eksperimenta Op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. decembar 1985.000 obveznika. odnosno nare|enja odozgo.199 196 Isto.868 raznih formacijskih sastava. artiljerijske i diverzantsko-izvi|a~ke jedinice.990). In|i}. blizu 7. 199 M. str.50. nav.196 Teritorijalna odbrana je bila procentualno najbrojnija u Bosni i Hercegovini i pove}avan je do 1981. In|i}.197 To je.. nav. a u Vojvodini i Makedoniji po oko 6 posto od broja stanovnika. prema sopstvenim potrebama taj debalans znatno smanjen i Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine smanjena na 310.20. dj.. kada je imala preko 400. 208. Efendi}. str.. svrstanih u 9. Crnoj Gori preko 5. postojao je i veliki broj razli~itih varijanti i tipova jedinica. jer od tada smanjenje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine ima karakter prisile. odjeljenja i vodova u formacijama jedinica ONO i DSZ. nav.50. 90. koje nije bilo u skladu sa politi~kim odlukama. Srbiji blizu 5.530 formacijskih mjesta i na 5. str. Efendi}.odbrane. me|u kojima su najbrojnije bile pje{adijske. 220-221.082 ratne jedinice. komandi i {tabova. dok je na Kosovu taj postotak iznosio oko 3.) bila preko 100% (313. Broj pripadnika Teritorijalne odbrane u Bosni i Hercegovini dostizao je 1987.5.198 To je bio maksimum Teritorijalne odbrane. Njihova popunjenost je i tada (31.

164) i za 82.4% od postoje}eg brojnog stanja. a broj ratnih jedinica (4. a ratnog sastava za 89.9%.200 Smanjenje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine (mirnodopskih i ratnih jedinica i {tabova) otpo~elo je 1986.453) za 32. 90-91. Naredne godine brojno stanje Teritorijalne odbrane (292.983) smanjeno za 5. reorganizacijom {tabova i jedinica u ni`e varijante.7% (2. Na taj je na~in procenat zastupljenosti stanovni{tva u Teritorijalnoj odbrani Bosne i Hercegovine.201 Brojno stanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je 1988. nav. a ratnih jedinica (3. vojno rukovodstvo je izvr{ilo radikalnu reviziju Oru`anih snaga SFRJ.1%.5%.9 (867) ratne jedinice. Efendi}.202 200 H.23% sveden na jugoslovenski prosjek od 5%.1%. Naredne je godine brojno stanje (198. str. (202.6%.2% (86. Smanjenje brojnog stanja Teritorijalne odbrane i ratnih jedinica je drasti~no smanjeno u toku 1990.8 (138.2%. a ratnih jedinica (3. Te je godine brojno stanje Teritorijalne odbrane (297. 201 Isto. 202 Isto. 91. i u vr{eno je u kontinuitetu do izvo|enja agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu. ukidanjem znatnog broja {tabova i jedinica.: za 55.. dj. preuzimanjem naoru`anja od Teritorijalne odbrane i njegovim stavljanjem pod kontrolu JNA i manipulacijom sa kadrovima. str.693) smanjeno za 35.3%.243 pripadnika Teritorijalne odbrane ili za 30.024) je smanjeno za 5.221) za 16. Pet godina nakon smrti vrhovnog komandanta i predsjednika Tita. a ratnih jedinica (4. Taj je proces vr{en procentualnim smanjenjem u~e{}a stanovni{tva na rasporedu u jedinicama i {tabovima Teritorijalne odbrane. 90 .440) za 32. str. 91-92. U tom su cilju preduzete aktivnosti i na ukidanju Teritorijalne odbrane.031) i 59.Sna`na i dobro organizovana Teritorijalna odbrana ne samo SR Bosne i Hercegovine nije odgovarala velikosrpskim i unitaristi~kim snagama.368) smanjeno za 36.220) za 17%. Naredne je godine to smanjenje jo{ drasti~nije pove}ano za 72. sa 7. Te je godine mirnodopski sastav Teritorijalne odbrane smanjen za 663 radna mjesta ili 32%.050).

Tako je Teritorijalna odbrana u Gradskom {tabu Sarajevo smanjena za 44. 93).9% ili sa 8.203 203 Isto. GODINU (Isto. str.603 na 206.5% ili sa 11.950 na 39.5% ili sa 40.573. 91 .447 na 22.519 na 23. PLAN SMANJENJA TERITORIJALNE ODBRANE SR BOSNE I HERCEGOVINE PO OKRUZIMA ZA 1988. godinu.610 i Mostaru za 33.213 pripadnika Teritorijalne odbrane.766.454) i Doboj za 13% ili 3. Najve}e smanjenje je izvr{eno u op{tinama i okruzima gdje su ve}insko stanovni{tvo bili Bo{njaci i Hrvati. Sarajevu za 42. Livnu za 43.4% ili sa 31.8%) ili sa 293. To se najbolje mo`e vidjeti na osnovu Plana smanjenja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine po okruzima za 1988. Tako je Teritorijalna odbrana u Sarajevu. Gora`du za 42.Ukupno smanjenje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine 1988.426 pripadnika.250 (sa 24. Zenici za 35.433.181 na 6.568. 93-94.494). iznosilo je oko 30% (29. U okruzima Banja Luka i Doboj Teritorijalna odbrana je umanjena za svega 10.585 na 9.3% ili sa 16.744 na 21.772 na 20. str. Livnu i Gora`du u prvom smanjenju prakti~no prepolovljena.489 na 4.3% ili sa 36.746 pripadnika (Banja Luka za 16% ili za 7.496 (sa 46.

septembra 1990.8 na oko 3% . . Zamjenik na~elnika General{taba za Teritorijalnu odbranu.. ukidanjem ve}eg broja rejonskih {tabova. H. avgust 1989. br. koji je i dalje dr`ao konce u rukama. uglavnom. .”.1995. Radikalno i brzo smanjenje Teritorijalne odbrane posebno je izra`eno od dolaska generala Veljka Kadijevi}a za saveznog sekretara za narodnu odbranu i njegovog priklanjanja Slobodanu Milo{evi}u. “a u cilju sprovo|enja blagovremenih i organizovanih priprema za realizaciju vezanih za reorganizaciju Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine i svo|enje njene brojne veli~ine na oko 3% anga`ovanih stanovnika Republike. {tabova Teritorijalne odbrane u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada. Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je stalno radikalno smanjivana. po planu ‘Jedinstvo—III’” (srednjoro~ni plan razvoja za period 1991. u toku 1990. 2-2492.Vojno rukovodstvo je sredinom 1989. na osnovu Zaklju~aka i zadataka SSNO — General{taba Oru`anih snaga SFRJ. 94. brojnu veli~inu Teritorijalne odbrane svede na 3-4% od ukupnog broja stanovnika. 7. broj 05/55).1995. nav. te Metodologiju i kriterije za dogradnju organizacije Teritorijalne odbrane (DR@AVNA TAJNA) Oru`anih snaga SFRJ za period 1990. Br. inv. kojim je regulisao pripreme za reorganizaciju Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine po planu “Jedinstvo—III”. Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. i 1991. T. sa ciljem da. okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane izdao nare|enje (Str. organizacijsko-formacijskim promjenama. Tako je general Milo{ Baj~eti} (komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane) 28. izradilo Nare|enje. dj. str. izdao vi{e nare|enja planova i “obja{njenja”. 92 ..204 U periodu od 1988. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. jednog broja regionalnih {tabova Teritorijalne odbrane i smanjenjem broja i brojnog stanja jedinica prostorne strukture. To je smanjenje brojnog stanja ljudstva trebalo ostvariti smanjenjem broja i brojnog stanja partizanskih brigada. General{tab Oru`anih snaga SFRJ. . Tom je “reorganizacijom” 204 AIIZ. pov. posebno u drugoj polovini 1990. 629-1. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je.1990. te njegovo slu{anje admirala Branka Mamule. “u cilju dogradnje i usavr{avanja njene organizacijsko-formacijske strukture i brojnog smanjenja ljudstva sa 4. Efendi}. (Plan “Jedinstvo-2”).)”. D. koja su predstavljala strogo povjerljivu vojnu tajnu (VOJNA TAJNA STROGO POVJERLJIVO).

oktobra 1990. pov. septembar 1990. te ste~enim saznanjima i iskustvima iz razvoja Teritorijalne odbrane. Sa pripremama i reorganizacijom Teritorijalne odbrane trebalo je otpo~eti 1. zauzetim stavovima i saglasnostima na~elnika General{taba Oru`anih snaga i Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine. s tim da se za Okrug.4% do 3. Takav na~in reorganizacije i usavr{avanja Teritorijalne odbrane u potpunosti je odstupao od koncepcije po kojoj je Teritorijalna odbrana stvarana i razvijana (Isto)./ u svim sastavima” (Isto). S. Efendi}. ^. ^. 94-95. jedinice i ustanove manevarske i prostorne strukture Teritorijalne odbrane. 206 Isto. “u sklopu planirane reorganizacije” Teritorijalne odbrane. svesti na prosjek od oko 3% anga`ovanih stanovnika dru{tveno-politi~kih zajednica. S. H. Pri tome je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane odredio broj i vrstu. Broj. Str. Smjernicama SSNO-a. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. inv. u skladu sa mogu}nostima finansiranja DPZ (Republike i op{tina)”. — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane. vrstu i tip. 2-2503. 05/5-5. odnosno varijantu prostornih {tabova i jedinica TO formiranih na nivou MZ i OOUR-a. sa mogu}im procentom po op{tinama od 2. odnosno za Grad Sarajevo. okruga i op{tina. jula 1994. br. a zavr{iti najkasnije do 1. odnosno tip manevarskih i prostornih ratnih jedinica “koje se formiraju na nivou Republike. kriterijima Srednjero~nog razvoja Teritorijalne odbrane za period 1991. obezbijedi procenat od oko 3%.trebalo obuhvatiti sve mirnodopske i ratne {tabove. modernizaciju obuke i kvalitetnije obu~avanje ratnih jedinica.5%.205 Formacijsko brojno stanje ljudstva ratnih jedinica Teritorijalne odbrane trebalo je.. nav. br`i tempo opremanja. ./ odredi}e neposredno op{tinski {tabovi TO. 93 . zavisno od potreba i dozvoljenog broja anga`ovanih v/o /vojnih obveznika — prim.1995. dj. /mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada — prim.206 Brojno smanjenje Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine na oko 3% anga`ovanih stanovnika dru{tveno-politi~kih zajednica trebalo je izvr{iti realizacijom organizacijsko-formacijskih promjena (formiranja i rasformiranja ratnih jedinica Teritorijalne odbrane) planiranih u Srednjero~nom planu razvoja Teritorijalne 205 AIIZ. Tu je “dogradnju” i “usavr{avanje” organizacijsko-formacijske strukture Teritorijalne odbrane trebalo navodno izvr{iti u skladu sa doktrinarnim materijalima i zahtjevima koncepcije op{tenarodne odbrane. 28. Obrazlo`enje za tu reorganizaciju je prikriveno smi{ljeno dobro sro~enim formulacijama iza kojih je bilo te{ko prozreti zlo~ina~ke namjere nosilaca Velikosrpskog pokreta (“radi stvaranja povoljnijih uslova za potpuniju i kvalitetniju popunu. br. str. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. General{taba Oru`anih snaga.

1995. Izrada mirnodopskih formacija za pomenute {tabove Teritorijalne odbrane je tada bila u toku. Organ pozadine Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane bio je du`an da reguli{e pitanje koje }e baterije lakih raketnih baca~a -128 mm op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane predati (Isto).207 Navedenu je “reorganizaciju” i brojno smanjenje Teritorijalne odbrane trebalo realizovati na sljede}i na~in : a) mirnodopske okru`ne {tabove Teritorijalne odbrane preformirati po novim formacijama. Doboju.odbrane SR Bosne i Hercegovine za period 1991. Njihovo preformiranje je trebalo izvr{iti “u rokovima koji }e biti regulisani posebnim nare|enjem R[TO /Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane — prim. Pomenute op{tinske {tabove Teritorijalne odbrane trebalo je preformirati po novim formacijama.209 c) Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane izradi}e nove ratne formacije za 7 (sedam) novih komandi za odbranu gradova iz nadle`nosti Teritorijalne odbrane. ^. na osnovu broja anga`ovanih 207 Isto. Rasformiranje okru`nih {tabova Teritorijalne odbrane Gora`de i Livno “bi}e regulisano posebnim nare|enjem” (Isto). 208 Isto.208 b) u sastav okru`nih {tabova Teritorijalne odbrane Banja Luka. Mostar. a Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo i op{tinske {tabove Teritorijalne odbrane po novim okvirnim (li~nim) formacijama. Mostaru. 209 Isto./ za preformiranje mirnodobskih {tabova Teritorijalne odbrane” (Isto). s tim {to je u njihov sastav trebalo ura~unati i po jednu bateriju lakih raketnih baca~a 128 mm iz sastava ranijih partizanskih brigada Teritorijalne odbrane tipa II. koje je trebalo formirati u Banja Luci. Tuzli i Zenici. Organ za pozadinu Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane bio je zadu`en da reguli{e koji }e op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane (iz sastava ranije formiranih partizanskih brigada Teritorijalne odbrane — tipa II) popuniti navedene okru`ne {tabove Teritorijalne odbrane. 210 Isto. S.210 d) novu Odluku o razvrstavanju ratnih op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane u varijante. 94 . Pri tome je trebalo voditi ra~una da se na nivou Republike Bosne i Hercegovine zadr`i nare|eni odnos izme|u manevarske i prostorne strukture Teritorijalne odbrane od 20:80 procenata. Biha}u. Prijedoru. . Tuzla i Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo ulazi po jedna baterija lakih raketnih baca~a 128 mm.

kao i rokove realizacije zadataka.213 f) smanjenje brojnog stanja pripadnika Teritorijalne odbrane u ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane prostorne strukture. posebno odreda Teritorijalne odbrane iz vi{eg u ni`i tip i rasformiranjem jednog broja tih jednica. 213 Isto.214 211 Isto. naoru`anja i drugih materijalnih sredstava partizanskih brigada Teritorijalne odbrane koje se rasformiraju trebalo je obezbijediti da postoje}e partizanske brigade Teritorijalne odbrane (koje se ne rasformiraju) mogu u ratu ili po posebnom nare|enju narasti za jo{ po jedan bataljon (Isto).212 a obezbijediti narastanje manevarske strukture Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u ratu za 25% njene nove brojne veli~ine. 212 Isto. Od ljudstva. Jedan broj op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane je. 17 odreda Teritorijalne odbrane — tip II u odred Teritorijalne odbrane — tip III. To je trebalo realizovati na sljede}i na~in : a) preformiranjem: 8 odreda Teritorijalne odbrane — tipa I u odrede Teritorijalne odbrane — tip II.vojnih obveznika u ratnim granicama Teritorijalne odbrane. Koji }e odredi Teritorijalne odbrane biti preformirani. Smanjenje manevarske strukture Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine trebalo je realizovati rasformiranjem sljede}ih devet partizanskih brigada Teritorijalne odbrane: dvije iz Okruga Banja Luka. odnosno rasformirani. rasformiranjem devet partizanskih brigada Teritorijalne odbrane. izvr{iti preformiranjem pojedinih sastava. kao i organizacijski sastav partizanskih brigada Teritorijalne odbrane “koje se ne rasformiraju bi}e regulisano posebnim nare|enjem” (Isto). ^.211 e) manevarsku strukturu Teritorijalne odbrane. Rasformiranje partizanskih brigada. 2 odreda Teritorijalne odbrane — tipa I u odred Teritorijalne odbrane — tip III. vrijeme realizacije zadataka. formiranim na nivou dru{tveno-politi~kih zajednica. trebalo preformulirati iz vi{e u ni`u varijantu. Republi~ki {tab }e sa~initi. po novoj Odluci. 95 . prerastanjem 3 odreda Teritorijalne odbrane tipa II u odred Teritorijalne odbrane tipa I. kao i rokovi realizacije zadataka “bi}e regulisani posebnim nare|enjem za preformiranje Op[TO” /op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane — prim. tri iz Gradskog {taba Teritorijalne odbrane Sarajevo i jednu iz Okruga Zenica./ . “odredi}e R[TO posebnim nare|enjem o organizacijsko-formacijskim promjenama Teritorijalne odbrane” (Isto). 214 Isto. smanjiti za oko 34%. te rasformiranjem: 12 odreda Teritorijalne odbrane tipa III. Preformiranje {tabova.Isto. S. i 2 protivdesantna odreda i pontonirsku ~etu Teritorijalne odbrane Gra~anica. tri iz Okruga Tuzla.

planinske. predvi|eno je vo|enje kartoteke u sekretarijatima za narodnu odbranu op{tina. odnosno tip II u tip I).g) brojno stanje vojnih obveznika anga`ovanih u ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane. a da odred Teritorijalne odbrane tipa I u svoj sastav mo`e primiti jo{ 1-2 ~ete. trebalo je osigurati da svi rasformirani odredi Teritorijalne odbrane tipa III mogu biti ponovo formirani (Isto). s tim da ukupan broj anga`ovanih vojnih obveznika po op{tinama ne pre|e dozvoljeni broj i procenat. vodova i odjeljenja). “kako bi se blagovremeno mogle unijeti izmjene u Pregledu mobilizacijskog razvoja Teritorijalne odbrane Republike”. a sa realizacijom organizacijsko-formacijskih promjena (rasformiranja i preformiranja) ratnih jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada trebalo je “otpo~eti odmah. trebalo je Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane dostaviti izvje{taj o realizaciji tog zadatka. odre|ene za narastanje snaga Teritorijalne odbrane u ratu za oko 25% nove brojne veli~ine Teritorijalne odbrane. Za ta preformiranja to je nare|enje bilo izvr{no (Isto). 216 Isto.). nije trebalo rasformirati.215 h) nastaviti rad na pripremama za dalju dogradnju pozadinskog sistema u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine. Do 31. Sva preformiranja trebalo je izvr{iti po postoje}im ratnim formacijama. godine”. preraspodjelom naoru`anja i opreme rasformiranih sastava Teritorijalne odbrane stvorena mogu}nost da se {to prije formiraju pozadinske baze Teritorijalne odbrane Okruga (Gradski {tab Teritorijalne odbrane). ali krupnijeg sastava. To je trebalo realizovati rasformiranjem pje{adijsko-strelja~kih sastava tih jedinica (rejonskih {tabova Teritorijalne odbrane. formirane na nivou mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (rije~nojezerske. pri ~emu je naoru`anje i druga materijalna sredstva za iste trebalo ~uvati u skladi{tima ratnih rezervi.216 Za ratne jedinice Teritorijalne odbrane manevarske i prostorne strukture. niti u izvje{tajima o popuni Teritorijalne odbrane. To je trebalo obezbijediti tako da odredi Teritorijalne odbrane u ratu ili po posebnom nare|enju mogu pre}i iz ni`eg u vi{i tip (tip III u tip II. S tim u vezi. odnosno preformiranje tih jedinica iz vi{eg u ni`e sastave. 217 Isto. decembra 1990. Te ratne jedinice nije trebalo uvoditi u Pregled mobilizacijskog razvoja Teritorijalne odbrane Republike. ~eta. smu~arske i sl. gdje su i do tada ~uvane. Pri tome je trebalo formirati manji broj jedinica. a zavr{iti najkasnije do 31. 215 Isto. formiranim na nivou mjesnih zajednica i oranizacija udru`enog rada. januara 1991. Sa 96 . Specijalne jedinice Teritorijalne odbrane. U tom je cilju. To je formiranje trebalo regulisati posebnim nare|enjem Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane.217 b) narastanjem ratnih jedinica Teritorijalne odbrane prostorne strukture formirane na nivou dru{tveno-politi~kih zajednica za 25% njene nove veli~ine. smanjiti za oko 55% tada{njeg brojnog stanja tih jedinica. uklju~uju}i i regulisanje vremena realizacije tog zadatka (Isto). sa odlukama i podacima o preformiranju ili rasformiranju ratnih jedinica.

Prijedoru. odnos prostorne i manevarske strukture i narastanja Teritorijalne odbrane u slu~aju rata ozna~avao prevaru. H. Su{tina je bila u tome da se oduzmu laki raketni baca~i 128 mm i minobaca~i 120 mm za potrebe novih komandi za odbranu gradova. po navedenom nare|enju. nav. oktobar 1990. osim za starje{ine komandnih jedinica. odnosno preformiranjem tih jedinica iz vi{eg u ni`e sastave) to potvr|uje. i dio nare|enja koji reguli{e da sa ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane manevarske i prostorne strukture.ukidanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine (a ne samo njeno smanjenje). Prijedloge za izmjenu pojedinih elemenata razvoja. odre|ene za narastanje snaga Teritorijalne odbrane u ratu za oko 25% nove brojne veli~ine. I na~in realizacije smanjenja brojnog stanja vojnih obveznika anga`ovanih u ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane formiranim na nivou mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (rasformiranjem pje{adijsko-strelja~kih sastava tih jedinica. Mostaru. nije trebalo planirati niti izvoditi obuku. str. “koje treba izraditi i dostaviti pot~injenim {tabovima Teritorijalne odbrane najkasnije do 30. nije trebalo planirati niti izvoditi obuku. 94-95. 220 AIIZ. Str.219 Strogo povjerljivim Nare|enjem (VOJNA TAJNA) od 1. o~igledno je da se radi o prevari. jer je ta obuka zabranjena 1991. 2-2504. Pored toga. 219 Isto. dj. pov.Sa realizacijom organizacijsko-formacijskih promjena trebalo je.218 Analiziraju}i navedeno nare|enje. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. Efendi}. godine” (Isto). vr{iti i izradu novog Pregleda mobilizacijskog razvoja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. koja je imala za cilj . primjera radi. s kojima je predvi|eno planiranje i izvo|enje primjenjene forme obuke starje{ina. Tim prije. Tuzli i Zenici. — Okru`nom (Gradskom) 97 . inv. Biha}u. broj 05/5-6. dovoljno govori o prevari. Doboju. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 1990. Detaljnija obja{njenja vezana za vo|enje svih jedinica Teritorijalne odbrane odre|enih za narastanje snaga Teritorijalne odbrane u ratu trebalo je regulisati posebnim nare|enjem Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane i planom narastanja. general Milo{ Baj~eti} je regulisao rasformiranje devet partizanskih brigada Teritorijalne odbrane u ratu i njihove komande za razvoj u miru i ukidanje mobilizacijskog razvoja. Republi~ki {tab je bio u obavezi da ih blagovremeno dostavlja pot~injenim {tabovima Teritorijalne odbrane. Tako je. br. u skladu sa odredbama PRAMOS-a. 10.220 te promjene u tim jedinicama. 1. 218 Isto. koje je trebalo formirati u Banja Luci. oktobra 1990.

u skladu sa smanjenjem Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine na 3%. . . isto~no-bosanska partizanska brigada TO — Lukavac. tj. 2-2505. inv. tuzlanska partizanska brigada TO . 222 AIIZ.mobilizacijskom razvoju partizanskih brigada Teritorijalne odbrane koje nisu rasformirane (“koje se ne rasformiraju”) i snage za narastanje manevarske strukture Teritorijalne odbrane.Tuzla.2.223 {tabu Teritorijalne odbrane.222 Brojno stanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. srednjobosanska partizanska brigada TO — Bugojno. .4.Banja Luka. br. {tabova Teritorijalne odbrane.221 Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je. Broj: Pov. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina.25. To bi se navodno postiglo kroz bolju sistematizaciju radnih mjesta i spajanja poslova dva i vi{e radnih mjesta kod kojih je do{lo do smanjenja obima poslova zbog brojnog smanjenja Teritorijalne odbrane. oktobra 1990. S tim u vezi.7.13. 23.1. kraji{ka partizanska brigada TO . krajem oktobra 1990.6. . izvr{io i detaljnu “analizu” organizacije mirnodopskog sastava Teritorijalne odbrane. od 23.15. 221 Isto. tuzlanska partizanska brigada TO . — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. br.5. ni do kraja oktobra 1990. . 223 Isto. i pored navedenih organizacijsko-formacijskih programa za njenu reorganizaciju po planu “Jedinstvo-III”. nije svedeno na 3% anga`ovanih stanovnika Republike. To su sljede}e brigade : .Tuzla. sarajevska partizanska brigada TO — Vogo{}a. U Obrazlo`enju novih mirnodopskih formacija {tabova Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine i komandi za razvoj partizanskih brigada Teritorijalne odbrane. . . . 05/12-1. sarajevska partizanska brigada TO — Novo Sarajevo. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. oktobar 1990. 98 . general Milo{ Baj~eti} navodi da }e Teritorijalna odbrana biti svedena na 3% do kraja 1991. upu}enom Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. sarajevska partizanska brigada TO — Ilid`a. a da se ne naru{i sistem rukovo|enja i komandovanja Teritorijalne odbrane i njegova efikasnost u izgradnji borbene gotovosti. zaklju~eno je da bi se {tabovi Teritorijalne odbrane mogli smanjiti za odre|eni broj formacijskih mjesta. kraji{ka partizanska brigada TO .Banja Luka.

pov. general Milo{ Baj~eti} je. br. Stolac. Bosansko Grahovo. 99 .224 Nare|enjem Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. @ep~e i Had`i}i). nisu predali oru|a sa municijom. Konjic. jedinice i ustanove. br. str./ nije bio spreman da nam to plati. br. Kalinovik. dj. Ljubinje. H. Vi{egrad. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. i zavr{iti je najkasnije do 30. pov. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. juna iste godine (Isto). koje su ostale kao “vi{ak” poslije ukidanja partizanskih brigada Teritorijalne odbrane. inv. 2-2506. Rasformiranje i preformiranje odreda Teritorijalne odbrane iz vi{eg u ni`i tip je. 95-96. Ljubu{ki. inv. u cilju realizacije zadataka vezanih za reorganizaciju Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine i svo|enje njene brojne veli~ine na oko 3% anga`ovanih stanovnika Republike po planu “Jedinstvo-III”. ^apljina. S tim u vezi. Str.. SR Bosne i Hercegovine. 225 AIIZ. oktobra 1990. Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo. preformiranje Odreda Teritorijalne odbrane tip III Ilid`a u Odred Teritorijalne odbrane tip II (Isto). u~injen je. Neum. Novo Sarajevo. 24. Hasan Efendi} pi{e: “S obzirom da su ta oru|a platile dru{tvenopoliti~ke zajednice svojim sredstvima. Kupres. Efendi}. br. preformiranje Odreda Teritorijalne odbrane tip I Trebinje u Odred Teritorijalne odbrane tip III. Me|utim.225 224 AIIZ. navodno bilo neposredno vezano za Plan narastanja Teritorijalne odbrane za 25% u ratu. br. — Okru`nom — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane. Stari Grad Sarajevo i Travnik). 2-2507. Kre{evo i Trnovo) i 2 protivdesantna odreda Teritorijalne odbrane (tip I i tip II: Ilid`a i Mostar). Srbac. poku{aj pretpo~injavanja baterija lakih raketnih baca~a 128 mm i minobaca~a 120 mm. 06-1-79-123. regulisao rasformiranje i preformiranje odreda Teritorijalne odbrane iz vi{eg u ni`i tip. Tuzla i Visoko). to nare|enje u potpunosti nije realizovano. pov. 05/5-7. Gacko. a da nam se ne plati njihova vrijednost. Zenica. Po{to R[ /Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane — prim. Han Pijesak. oktobar 1990. od 23. Prozor. Br~ko. preformiranje 3 odreda Teritorijalne odbrane (tip II u odrede Teritorijalne odbrane tip I: Lukavac. preformiranje 17 odreda Teritorijalne odbrane (tip II u odrede Teritorijalne odbrane tip III: Bosanski Novi. Tim je nare|enjem predvi|eno rasformiranje 12 odreda Teritorijalne odbrane (tip III: [ipovo. jer neki {tabovi. nav. 05/5-7. — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane. Gora`de. Tu je aktivnost trebalo otpo~eti 1. Centar Sarajevo. od 24. pored ostalog. januara 1991. po tom nare|enju. Grude. oktobra 1990. Mostar. S. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Fo~a. Kiseljak. kao na primjer. 23. Li{tica.Nare|enjem Str. mi iz Teritorijalne odbrane Sarajeva nismo htjeli dati na{e oru`je. oktobar 1991. preformiranje 8 odreda Teritorijalne odbrane (tip I u odrede Teritorijalne odbrane tip II: Bijeljina. Skender Vakuf. Novi Grad Sarajevo. Str. Biha}. ^. Vitez.

General{taba Oru`anih snaga SFRJ. br. pov. nare|enjem Str. br.. mart 1991. inv. pov. regulisao formiranje. Str. 2-2511. str.226 General Milo{ Baj~eti} je. popunu i finasiranje komandi za razvoj partizanskih brigada Teritorijalne odbrane. br. 100 . marta 1991. 05/12-4. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. Efendi}. Do 15. 05/1123-3. broj: 0515-4. Komandant Gradskog {taba Teritorijalne odbrane Sarajevo.1 Sarajevo i lake artiljerijske baterije PVO 40 mm Vogo{}a — u Laki artiljerijsko-raketni divizion protivvazdu{ne odbrane 40 mm M. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Skup{tina Grada Sarajeva. inv. 10. Interesantno je da prema nama nisu preduzete nikakve sankcije. — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo. Organizacijsko-formacijskim promjenama znatno je brojno smanjena Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine. 95-96). 15. Imaju}i to u vidu. nego je promijenjeno nare|enje. dj. br. a time i veliki broj vojnih obveznika kojima je po tom osnovu ukinut ratni raspored. Gradski {tab Teritorijalne odbrane zbori{ta. 10.Sredinom novembra 1990. obavijestio je 15. regulisano je i pozadinsko obezbje|enje (AIIZ. br. Str. inv. br. 227 AIIZ. 2-2525. 226 AIIZ. Popuna sa ljudstvom lakog artiljerijskog — raketnog diviziona PVO 40 mm M i “Strela — 2M” je izvr{ena sa 571 vojnim obveznikom (ili 98%) i motornim vozilima sa 71 (ili 84%). pov. Str. general Milo{ Baj~eti} je naredio preformiranje Samostalnog lakog artiljerijskog diviziona PVO 40 mm M. 15. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i mi oru|a sa municijom nismo dali niti smo postupili po nare|enju. pov. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine o realizaciji preformiranja Samostalnog lakog artiljerijskog diviziona PVO 40 mm Ml i lake artiljerijske baterije PVO 40 mm Sarajevo-Vogo{}a. 2-2510. decembra 1990. novembar 1990. pukovnik Hasan Efendi}. nav. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine Sarajevo. Socijalisti~ka Republika Bosne i Hercegovine. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. marta 1991. decembar 1990. te zaklju~aka i zadataka SSNO-a .227 Realizaciji smanjenja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine pristupljeno je na osnovu odluka Predsjedni{tva SFRJ i SR Bosne i Hercegovine. l i “Strela — 2 M”. 05/12-4. — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Banja Luka i drugima. Do formiranja komandi odbrane gradova nije uop{te do{lo zbog izvr{ene agresije na Sloveniju i Hrvatsku od strane onih koji su i nare|ivali ukidanje Teritorijalne odbrane i ~inili razne mahinacije sa ‘vi{kovima’ naoru`anja” (H.

pov. te se pristupilo njegovoj konkretizaciji (Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je sa~inio konkretan plan narastanja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u ratu po ni`im organizacijsko-formacijskim sastavima). pov. br. taj. — Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina.229 Tim je mi{ljenjem vojno rukovodstvo posebno naglasilo da u tada{njoj situaciji “nije konstruktivno razmatranje narastanja Teritorijalne odbrane u ratu. 2-2529. broj 05/506-3. 229 AIIZ. inv. III Uprava. je 9. Sa tim prijedlogom je upoznat savezni sekretar za narodnu odbranu. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Prijedlog je bio prihva}en. 230 AIIZ. Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. april 1991. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. inv. nai{lo se na pote{ko}e.General{tabu Oru`anih snaga SFRJ . Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. jer ta materija nije bila regulisana zakonom i PRAMOS-om. Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane. Isto. prilikom realizacije te zamisli. — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo i svim okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane. 2-2528. br. Broj: Str. pov. br. dao mi{ljenje da takvo narastanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u ratu za 25% nema upori{ta u zakonu i PRAMOS-u. taj. broj 840-2). Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane. april 1991. Zbog toga se Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine obratio SSNO-u . aprila 1991. Str. . br. s obzirom na organizacijskoformacijske promjene i brojno smanjenje Teritorijalne odbrane. april 1991. br. trebalo da iznosi od oko 45. 840-2. 9.III Upravi za pomo} u razrje{enju tog problema. Brojno stanje Teritorijalne odbrane je. inv. pov. obzirom da nisu razre{ena bitna pitanja organizacije OS SFRJ u budu}em ustrojstvu Jugoslavije”. kao i Savjet za Teritorijalnu odbranu SR Bosne i Hercegovine. po vojnom rukovodstvu. General{tab Oru`anih snaga SFRJ. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. 101 . Me|utim. 15. te da. 2-2529.Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 840-2. 9.5% stanovni{tva). Str.230 228 AIIZ.000 (1%) do 67. III Uprava. inv.228 Savezni sekretarijat za narodnu odbranu (III Uprava.. 05/506-3. br.500 (1. pov. — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo i svim Okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane. br. nema ni potrebe za njegovim regulisanjem. 15. Str.. april 1991. General{tab Oru`anih snaga SFRJ. 2-2528.Hercegovine je predlo`io da se ljudstvo iz rasformiranih sastava Teritorijalne odbrane predvidi za narastanje Teritorijalne odbrane u ratu do 25%. Str.

Str. nav. Isto. 96-97. br. sa~injen prijedlog nove organizacijskoformacijske strukture Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine i njenog daljeg smanjenja na ispod 2% od broja stanovnika Republike. aprila 1991. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/ — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. Isto..General Milo{ Baj~eti} je. 13. br. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. 15. Efendi}. prema planu “Jedinstvo”. 2-2538. april 1991.232 U cilju realizacije zadataka vezanih za reorganizaciju i brojno smanjenje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. vojnom opremom i mobilizacijskim planovima jedinica predvi|enih za narastanje. broj 05/506-3. sve radnje na poslovima narastanja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u ratu za 25% obustavio. zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ. 05/5-7). dobivenih od SSNO-a i izvr{ene analize ostvarenih organizacijskoformacijskih promjena sastava i jedinica Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. inv.231 U Teritorijalnoj odbrani Bosne i Hercegovine je u toku 1991. ~ije je ukidanje ocijenjeno kao “najzna~ajnija planirana organizacijsko-formacijska promjena u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine” u toku 1991. 2-25361. 232 AIIZ. dj. decembar 1991. 102 . Isto. inv. kojim je regulisao na~in i vrijeme rasformiranja {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane SR Bosne i 231 AIIZ. 2-2529. sa napomenom da sa vojnim obveznicima. a na osnovu zaklju~aka. u skladu sa navedenim mi{ljenjem. br. General{tab Oru`anih snaga SFRJ. str. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ za Teritorijalnu odbranu. br. predvi|eno u ratu rasformiranje svih {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada (dru{tvenim preduze}ima). decembar 1991. Str. kartotekom. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. br: 2-2535 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. inv. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane…/ Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH. juna 1991. — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo i svim Okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane. H. inv. treba postupiti “kao sa jedinicama koje se ukidaju”. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. komandant Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je 19. 15. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. br. izme|u ostalog. pov. pov. Tim je prijedlogom. inv. 6. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. broj 05/1518-1. pov. izdao nare|enje (Str. zadataka i smjernica. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina.

General{tab Oru`anih snaga SFRJ. 234 Isto.235 233 AIIZ. inv. br. Efendi}. H. predvi|eno je rasformiranje tri i organizaciono-mobilizacijske promjene u ostalim partizanskim brigadama Teritorijalne odbrane. pov. 2-2535 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. trebalo je ukinuti 1. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. Prostornu strukturu Teritorijalne odbrane trebalo je “zna~ajno smanjiti ukidanjem svih {tabova i jedinica formiranih u mjesnim zajednicama i dru{tvenim preduze}ima. a broj manevarskih jedinica smanjiti proporcionalno u odnosu na prostornu strukturu. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. 6. Nare|enjem komandanta Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine od 9. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. inv. 235 AIIZ. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. protivdiverzantsku jedinicu. broj 05/1518-1. i tri partizanske brigade (~ime bi broj manevarskih jedinica bio smanjen za 18% u odnosu na predhodno stanje). br. dj. Str. inv. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane…/. str. Svaka dru{tveno-politi~ka zajednioca (op{tina) u Republici “formira ratni op{tinski {tab. 96. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. sa ukupno 41.553 vojna obveznika.157 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH. 2-2538.. nav.233 Prema pomentim nare|enjima. jula 1991. sa rokom izvr{enja 1. inv. po kome su izvedene najzna~ajnije planirane organizacijsko-formacijske promjene Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine.234 Prilikom izrade prijedloga organizacijsko-formacijskih promjena i daljeg smanjenja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine utvr|en je ratni i mirnodopski sastav Teritorijalne odbrane Republike. pozadinsku bazu i jedinicu veze”. br. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/ — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. Isto. decembar 1991. novembra 1991. decembar 1991. 25361. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Isto. 13.Hercegovine u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada. zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ za Teritorijalnu odbranu. br. rasformiranjem 3 partizanske brigade Teritorijalne odbrane”. 103 . {to je bilo 57% u odnosu na ukupan broj {tabova. Zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ.

sa 120 zaposlenih. str. 97). decembar 1991.237 Sadr`inu i dinamiku izvr{enja organizacijsko-formacijskih promjena ratnog sastava Teritorijalne odbrane SR Bosne i 236 Isto. 2-2538. januara 1991. Teritorijalnu odbranu SR Bosne i Hercegovine je.8%. jedinica i ustanova. sa 48 zaposlena. sa ukupno 48 zaposlenih lica. inv.627 vojnih obveznika (AIIZ. Takvu organizacijsko-formacijsku strukturu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je zatekla agresija na Republiku (H.zadr`avanje 14 komandi za razvoj partizanskih brigada Teritorijalne odbrane. inv. Biha} i Livno. br. 2-920. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/. broj 05/1518-1. i tri okru`na {taba II varijante: Doboj. decembar 1991. U Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine je po formacijskom stanju na dan 1. br. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Sarajevo i Gradski {tab teritorijalne odbrane Sarajevo. 237 AIIZ.236 Po tako izvr{enim organizacijsko-formacijskim promjenama ukupan broj {tabova. a broj vojnih obveznika sa 131. 104 .627 na 80.036 {tabova. 13. Zenica. Mostar. jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine trebalo je smanjiti sa 2. Sarajevo 23. General{tab Oru`anih snaga SFRJ. sa ukupno 616 formacijskih mjesta (po okvirnim formacijama Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane). Informacija o stanju i nekim problemima u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine). postoje}i odnos prostorna-manevarska 20:80 posto. Tuzla.zadr`avanje postoje}ih organizacija okru`nih i Gradskog {taba teritorijalne odbrane Sarajevo (pet okru`nih {tabova Teritorijalne odbrane I varijante: Banja Luka. bilo ukupno 2. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu.zadr`avanje u svim op{tinama op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane u tri varijante. Isto. dj. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. januara 1991. nav. pov. Zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ.U mirnodopskom sastavu Teritorijalne odbrane predvi|eno je : . U ukupnoj strukturi Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. .036 na 698 (ili 66% manje).. u odnosu na broj stanovnika. Str. br. trebalo je promijeniti u korist manevarske strukture 27:73 posto. trebalo smanjiti sa 3. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. inv. Efendi}.596 ili na 61% manje u odnosu na formacijsko stanje na dan 1. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine.2% na 1. sa 131. Platforma za razgovor Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine sa saveznim sekretarom za narodnu odbranu. .

Str.Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Tuzla — 2 (pri Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane i pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla po jedna).Hercegovine regulisao je komandant Teritorijalne odbrane Republike. kao ratne jedinice pri sljede}im okru`nim i op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane : . . Te su baterije formirane do 15. Te ratne jedinice su bile formirane u sastavu partizanskih brigada Teritorijalne odbrane. General{tab Oru`anih snaga SFRJ. .Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Zenica — 1 (pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane). u skladu sa utvr|enim planovima i nare|enjima : 1. 105 . — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. Zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ. . inv. . te (u me|uvremenu rasformirane) partizanske brigade Teritorijalne odbrane (Isto). br.Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Biha} — 1 (pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Biha}). . Formiranje jedanaest baterija lakih raketnih baca~a 128 mm M-71.Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Banja Luka — 3 (pri Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane i Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Banja Luka po jedna i jedna pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Prijedor).Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo — 1 (pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Novo Sarajevo). Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. pov. 2-2538.238 238 AIIZ.Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Mostar — 2 (pri Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane i pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Mostar po jedna). juna 1991. predhodnim organizacijsko-formacijskim promjenama vezane su za op{tinske {tabove Teritorijalne odbrane koje su formirale. .Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Doboj — 1 (pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Doboj). decembar 1991. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. 13. broj 05/1518-1.

Realizacijom tog nare|enja (5.2. sa ukupno 288 vojnih obveznika. Ukidanjem pontonirskih i in`injerijsko-mostovnih ~eta i formiranjem pionirskih ~eta Teritorijale odbrane “uskla|ena je struktura i namjena in`injerijskih jedinica sa ukupnim promjenama sastava i jednica Teritorijalne odbrane i ujedno smanjen njihov brojni sastav” (Isto). juli 1991. Mostar. 239 Isto. ^apljina. decembar 1991. Po isteku roka za izvr{enje (1. Prijedor. u ~iji je sastav trebalo da u|u te ratne jedinice. {to je bilo 57% od ukupnog broja {tabova. AIIZ. Te su pionirske ~ete formirane pri op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane Bosanska Gradi{ka. sa ukupno 156 vojna obveznika. Bosanska Dubica i Vi{egrad.Ukidanje pontonirskih i in`injerijskih mostovnih ~eta TO. 241 Isto.239 3. Doboj.241 Izvr{enom novom organizacijsko-formacijskom promjenom poja~an je.. — Predsjedni{tvu SR Bosne i 106 . novembar 1991. To je bilo 33% manje u odnosu na planirano. sastav okru`nih i op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane za ukupno 660 vojna obveznika. ukinuto je 5 pontonirskih ~eta (pri op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane Lakta{i. Tim je nare|enjem predvi|eno ukidanje 164 {taba i 993 jedinice (ukupno 1.Formiranje tri pionirske ~ete TO..Rasformiranje {tabova i jedinica TO u MZ i OUR-ima (dru{tvenim preduze}ima).) u Teritorijalnoj odbrani Republike je ostalo 382 {taba i jedinice Teritorijalne odbrane u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada (dru{tvenim preduze}ima) koji nisu. Tuzla i Zenica) — Isto. po razli~itim osnovama rasformirani (najve}i je broj bio na podru~ju Okruga Banja Luka — 234).240 4. 240 Isto. Banja Luka. 6. Bosanska Krupa. br. sa ukupno 795 vojna obveznika. Gra~anica i Zvornik). Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 2536-1. formirane pri op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane (Biha}. i 2 in`injerijsko-mostovne ~ete (pri op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane Tesli} i Konjic). te izvr{ene pripreme za realizaciju zadataka na formiranju komandi za odbranu gradova.).. po generalu Vukosavljevi}u (komandantu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine). inv. jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine.157 {tabova i jedinica). Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane.

za koje je tra`eno “prevo|enje” u op{tinske jedinice Teritorijalne odbrane. gdje su bila 194 {taba i jedinice Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. a u dvije op{tine to je djelimi~no realizovano (na op{tini Bosanska Krupa nije rasformirana 1 jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica . nisu uradili. a to. formirali nove jedinice. str. 242 Isto.~eta Teritorijalne odbrane mjesne zajednice i Samostalno smu~arsko odjeljenje Teritorijalne odbrane).U Okrugu Livno bila su 24 {taba i jedinice Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. S tim u vezi. po generalu Hasanu Efendi}u. Op{tine u kojima su Srbi bili u ve}ini nisu ukidale {tabove i jedinice teritorijalne odbrane. nisu ukinute samo dvije jedinice (u op{tini Glamo~ . Dvije op{tine. dj. on navodi kako to nije ura|eno u Gradu Sarajevu. Govore}i o tome. 98). nav. u 1991. odstupanja i otvorenih suprotstavljanja. Od toga. ve} su formirale nove jedinice (H. Biha} i drugi. {to je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine kvalifikovao kao formiranje paravojne organizacije Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine.U realizaciji te. pozivaju}i se na preporuku Ministarstva za narodnu odbranu SR Bosne i Hercegovine da se od tih jedinica formiraju op{tinske jedinice Teritorijalne odbrane.242 U vezi sa realizacijom nare|enja o ukidanju svih {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada stanje u okruzima je u prvoj polovini decembra 1991. o~igledno najkrupnije organizacijsko-formacijske promjene. Titov Drvar i Bosanski Petrovac. O tome je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane 8. godini.U Okrugu Biha} bilo je 70 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. sa ukupno 12 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada..~eta Teritorijalne odbrane Mjesne zajednice Bu`im). oktobra obavijestio Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. . bilo sljede}e : . u {est op{tina odbijeno je izvr{enje nare|enja i zatra`eno “prevo|enje” Hercegovine.U Okrugu Mostar. Efendi}. on tvrdi kako su mnogi {tabovi Teritorijalne odbrane obavijestili Republi~ki {tab da su ukinuli {tabove i jedinice u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada. nije ta~an. odbile su izvr{iti nare|enje. Taj podatak. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane se susreo sa najvi{e pote{ko}a. Neki op{tinski {tabovi su. Jedan broj op{tina je odbijao izvr{enje tog nare|enja. 107 . Jajce. . kao na primjer: Gora`de. po njemu. ipak.

Gra~anica. ^itluk. u 5 op{tina (Breza. Kre{evo i Visoko) nije izvr{eno nare|enje i vr{eno je “prevo|enje” tih {tabova i jedinica u op{tinske. gdje je bilo 66 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. s tim {to su razrije{eni (u op{tinama Ora{je. Za Okrug Banja Luka komandant Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine naredio je izmjenu i dopunu navedenog nare|enja o rasformiranju svih {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (akt str. 108 . Fojnica. Kladanj). pov. nare|enje nije realizovano u op{tini Banovi}i (tra`eno je “prevo|enje” tih jedinica u op{tinske). . izuzev{i Okrug Banja Luka. sa ukupno 72 {taba i jedinice Teritorijalne odbrane). te je u tom okrugu bilo 9 ukupno nerasformiranih {tabova i jedinica. Tako je 41 {tab i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. u dvije op{tine (@ep~e i Vitez) nije realizovano nare|enje i istovremeno je zatra`eno “prevo|enje” tih jedinica u op{tinske jedinice Teritorijalne odbrane (ukupno 11 ratnih jedinica Teritorijalne odbrane). Kiseljak. koje nisu rasformirane. bilo je ukupno 148 jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (dru{tvenih preduze}a). broj 05/5-9 od 30. Republi~ki {tab tretirao kao paravojne formacije.U Okrugu Tuzla. U toku realizacije tih nare|enja problema je bilo znatno vi{e. Neum i Prozor.U Okrugu Zenica. te ih. Livno i Gradu Sarajevo ukinuto je ukupno 276 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. bio ukupno nerasformiran.U Okrugu Sarajevo. gdje je bilo 86 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. a na osnovu zahtjeva 243 Isto. dok je u jednoj op{tini (Olovo) realizacija nare|enja uslovljena drugim zahtjevom (promjena tipa odreda Teritorijalne odbrane). s obzirom na izdato nare|enje i iskazane zahtjeve u vezi sa njima. Ljubu{ki. .).U okruzima: Gora`de. [iroki Brijeg. gdje je bilo 212 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada.tih {tabova i jedinica u op{tinske jedinice (op{tine: Grude. u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine. . .243 U prvoj polovini decembra 1991. avgusta 1991.

rasforimranje tri). Str. 245 AIIZ. sa 17 na ukupno 14 (tj. br. 14. zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ. br. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Sanski Most i [ipovo. Isto. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/. tj. 2-2535 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. Isto. {to je ukupno iznosilo 43 {taba i jednice Teritorijalne odbrane). Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. br. Cilj tog nare|enja je bio . Izvr{eno je i preformiranje: 8. pov. decembra 1991. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/ — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. inv. br. inv.Okru`nog {taba Teritorijalne odbrane Banja Luka. decembar 1991. Promijenjena je i struktura. 1. 109 . procjene aktuelnih dru{tvenih i politi~kih kretanja i organizacijsko-formacijske osposobljenosti Teritorijalne odbrane tog okruga “u novim uvjetima”.General{tab Oru`anih snaga SFRJ. 2538. inv. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Tako su (rok izvr{enja bio je 15. tuzlanske (Tuzla). Time je broj vojnih obveznika smanjen za 4. i “ujedna~avanje odnosa jedinica manevarske i prostorne strukture. 2-2536-1. broj 05/1518-1. AIIZ. a ukupan broj {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada je pove}an sa prethodnih 229 na 234 {taba i jedinice. uglavnom {tabovi i jedinice organizacije udru`enog rada preformirane u jedinice mjesnih zajednica (u svega 3 op{tine zadr`ane su ratne jedinice Teritorijalne odbrane u organizacijama udru`enog rada. 11. preduze}ima). 6.Rasformiranje i organizacijsko-formacijske promjene u ostalim partizanskim brigadama Teritorijalne odbrane.. 3. te adekvatniju pokrivenost teritorije” novim rasporedom tih ratnih jedinica.) ukinute: 11. kraji{ke (Biha}). — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine.244 5. inv. Po toj izmjeni i dopuni.smanjenje broja partizanskih brigada Teritorijalne odbrane. srednjobosanska (Zenica) partizanska brigada. srednjobosanske (Zenica) i partizanske brigade teritorijalne odbrane “Veljko Luki}-Kurjak” (Bijeljina). hercegova~ka (Mostar). decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu . obustavljeno je rasformiranje {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (prethodno su te jednice i {tabovi u cjelini ukinuti u 3 op{tine: Klju~. pa su.245 U vezi sa tom organizacijsko-formacijskom promjenom pojavilo se nekoliko problema : 244 Isto. 13. zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ za Teritorijalnu odbranu. posavska (Br~ko) i 12. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane.497. hercegova~ke (Konjic).

II i III varijante. br. pov. pozivaju}i se na odluku vlade SR Bosne i Hercegovine. polaze}i od zahtjeva SSNO General{taba oru`anih snaga — II Uprava (telegram. nije formiran — preformiran 3. u prvoj polovini decembra 1991. str. pov. inv.nije izvr{eno preformiranje 10. augusta 1991. Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH. zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ. II i III varijante broj formacijskih mjesta trebalo je da iznosi 616. broj 936-1. u ~iji sastav je trebalo da u|u 3 postoje}e baterije PVO (dvije iz Lukavca i jedna iz Tuzle). decembar 1991. br. nare|eno je i preformiranje-formiranje lakih artiljerijskih diviziona PVO 20/3 mm i “Strela-2M” u op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla (rok za izvr{enje bio je 15. 110 . Ljubu{ki i [iroki Brijeg da nare|enje realizuju. Predlo`enim okvirnim formacijama op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane I. broj 05/1518-1.). Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. iste vratio. dok je po tada{njim (tj. 13.247 Planirane organizacijsko-formacijske promjene mirnodopskog sastava Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u 1991.). tvrde}i da za to nije nadle`an. Shodno utvr|enoj dinamici.) okvirnim formacijama on iznosio 1.149. 2-2538. hercegova~ke partizanske brigade teritorijalne odbrane (Mostar).General{tab Oru`anih snaga SFRJ.nije ura|en i realizovan plan popune.. ~ime bi se smanjila 533 formacijska mjesta ili 46%. te izvr{eno ukidanje obavje{tajnih centara Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane. AIIZ.246 Uz sve organizacijsko-formacijske promjene ratnog sastava Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine.248 246 Isto. 248 Isto. mart 1992. od 27. odnosile su se isklju~ivo na sastav op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane. Str. jer zbog odbijanja op{tina ^apljina. bataljon. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. inv. . 247 Isto. AIIZ. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu . jer je Sekretarijat za narodnu odbranu SO Mostar. u junu te godine u Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane je sa~injen prijedlog novih okvirnih mirnodopskih formacija op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane I.

{to je smanjenje u I varijanti trebalo da iznosi 148 lica. Od ukupnog broja radnih mjesta i visoke stru~ne spreme samo 40% radnika je imalo istu (Isto). Za njih je predstavljao problem popune radnih mjesta visoke stru~ne spreme. S.Op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane III vrijante tada je bilo 32.252 249 Isto. 111 .249 . Mirnodopska popuna {tabova Teritorijalne odbrane izvr{ena je sa 80%. kao i zahtjeva za promjenu varijanti” (Isto). te je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane sa broj~anom popunom bio zadovoljan. tim vi{e {to su o~ekivali organizacijsko-formacijske promjene.Op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane II varijante tada je bilo 51. {to je smanjenje u II varijanti trebalo da iznosi 345 lica. u kojima je po okvirnim mirnodopskim formacijama sljedovalo po 7 lica. ^./. i krajem druge sedmice decembra 1991. u kojima je po okvirnim mirnodopskim formacijama sljedovalo po 11 lica. “bolji uslovi za dalje pobolj{anje popune {tabova pomjeranjem lica sa ukinutih formacijskih mjesta na ona koja nisu popunjena. Ve}ina op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane nije popunjena 100% po kona~nim mirnodopskim formacijama koje usvaja skup{tina DPZ /dru{tveno politi~kih zajednica — prim. “U me|uvremenu je bilo dosta poku{aja od strane novih organa vlasti u op{tinama da prije njihovog usvajanja i dostavljanja op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane pristupe brojnom smanjenju i izmjeni strukture mirnodopskog sastava op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane. dok je po tom prijedlogu trebalo biti 27 {tabova po 8 lica. dok je po tom prijedlogu trebalo biti 46 {tabova po 4 lica. 251 Isto. dok je po tom prijedlogu trebalo biti 36 {tabova po 6 lica. {to je imalo uticaja na izradu prijedloga tih formacija u smislu znatnog procenta smanjenja broja formacijskih mjesta” (Isto). po generalu Vukosavljevi}u. 252 Isto. 250 Isto.Op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane I varijante tada je bilo 26. Taj je prijedlog dat u Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine na razmatranje.250 . {to je smanjenje u III varijanti trebalo da iznosi 40 lica. u kojima je po okvirnim mirnodopskim formacijama sljedovalo po 14 lica.To smanjenje posmatrano po varijantama {tabova trebalo je da izgleda : .251 Na taj na~in “bi i dalje” u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine bilo ukupno 109 {tabova Teritorijalne odbrane. Navedenim smanjenjem broja formacijskih mjesta stvarani su. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je o~ekivao njegovo verifikovanje.

koji su “u dobroj mjeri” uticali na brojno smanjenje. inv. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane…/. {to znatno ote`ava rad {tabova Teritorijalne odbrane)” (AIIZ.dvojnost rada za NO (dio vojno-evidencionih dokumenata preuzeli su vojno-teritorijalni organi. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. skup{tinama op{tina trebalo je formirati jedinice Teritorijalne odbrane na nivou op{tina (prevo|enje {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada u op{tinske jedinice). — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. br. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. decembar 1991. 6. Isto. 22536-1. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. status i dalji razvoj Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. AIIZ.nedovoljna saradnja i mije{anje nenadle`nosti. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. . General{tab Oru`anih snaga SFRJ. po ocjeni Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane. posebno izra`eno u pona{anju i djelovanju Ministarstva za NO. To je usporavalo dinamiku rasformiranja {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacijama udru`enog rada. Naime. inv. 6. br. 13. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. 2-2535 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina.zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ za Teritorijalnu odbranu. br. Isto. br.253 253 AIIZ. pov. Tako je pona{anje Ministarstva za narodnu odbranu SR Bosne i Hercegovine Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine okvalifikovao kao poku{aj “stvaranja paravojne organizacije TO SR BiH” (Isto. 2-25361.U toku realizacije pomenutnih nare|enja nai{lo se na otpore. Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/ — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu . Informacija o 112 . inv. Jedan broj op{tina je otvoreno odbio da izvr{i navedena nare|enja Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane. inv. decembar 1991. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine). po preporuci Ministarstva za narodnu odbranu SR Bosne i Hercegovine od 6. broj 05/1518-1. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Najzna~ajniji problemi s kojima se Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine krajem 1991. 2-2538. inv. br. {to je direktno uticalo na neprovo|enje nare|enja o ukidanju svih {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacijama udru`enog rada. inv. septembra 1991. Isto. a dio dokumentacije zadr`an je u SSNO. susreo u realizaciji planiranih organizacijsko-formacijskih promjena {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine svodili su se. “na dva globalna problema : . Str. br. pote{ko}e i probleme. zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ. decembar 1991.

dj. gdje je od op{tinskih struktura vlasti uzurpirano pravo rukovo|enja i komandovanja Teritorijalnom odbranom”. zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ. pri ~emu “poseban slu~aj ~ini Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Trebinje. Ljubu{ki. H.Do 23. Str. Grude. Olovo. “{to je stvaralo nepremostive prepreke u obavljanju postavljenih zadataka”. Prozor. ^itluk. 13. odbijali “svaku saradnju i prakti~no su se samoinicijativno isklju~ili iz sistema rukovo|enja i komandovanja Teritorijalne odbrane. Visoko. Titov Drvar. br. Neum. Sokolac. Neum.255 stanju i nekim problemima u TO SR BiH. Bosanski Petrovac. Tako su. broj 05/1518-1. Posu{je i Prozor. 254 AIIZ. broj 05/1518-1. [iroki Brijeg. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. nije rasformirano 158 {tabova i jedinica. Glamo~. zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ).. decembar 1991.) imala su odraza i na stanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. za koje je Ministarstvo za narodnu odbranu SR Bosne i Hercegovine dalo obja{njenje da se “prevedu” u op{tinske jedinice Teritorijalne odbrane (rije~ je o {tabovima i jedinicama Teritorijalne odbrane. Nevesinje i Bile}a”. na primjer. Kiseljak./. Pored toga. Breza. inv. 2-2538. tako|e. @ep~e i Vitez). Efendi}. gdje je Srpska demokratska stranka bila na vlasti. nav. Str. Isto. str. u Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Mostar ve} du`e vrijeme op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane ^itluk. Banovi}i. decembra 1991. 255 Isto. pa samim tim i iz sistema rukovo|enja i komandovanja u OS” /Oru`anim snagama — prim. General{tab Oru`anih snaga SFRJ. Kre{ovo.254 I sistem rukovo|enja i komandovanja na relaciji okru`ni {tabovi Teritorijalne odbrane — op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane je krajem decembra 1991. decembar 1991. Fojnica. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Mostar. br. Ljubu{ki. To su one jedinice. ^. General{tab Oru`anih snaga SFRJ. Aktuelna politi~ka zbivanja u Bosni i Hercegovini (od kraja septembra 1991. S. 13. nije mogao “do kraja ispoljiti uticaj na rad op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane Gacko. pa ~ak i prekinut. mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada u op{tinama: Bosanska Krupa. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. zbog ~ega ih je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine tretirao kao paravojne formacije. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. Li{tica. u pojedinim regionima bio naru{en. 2-2538. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. inv. 96-97. gdje je Hrvatska demokratska zajednica imala vlast. pov. posebno 113 . pov. Grude.

INFORMACIJA).257 Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je na jednom dijelu Bosne i Hercegovine nerasformirane jedinice i {tabove progla{avao paravojnim. bila “velika jagma oko mjesta komandanta op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane od strane vladaju}ih stranaka. {to je bilo u nadle`nosti komandanta Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. pored ostalog. str. Pojedini op{tinski organi vlasti prijetili su dono{enjem odluke o ukidanju op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane. 256 Isto. Efendi}. U toj godini su na zahtjev vladaju}ih stranaka u 62 op{tine postavljeni novi komandanati op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane.U nekim su op{tinama planski vr{eni razni materijalni i drugi pritisci na zaposleni kadar u {tabovima Teritorijalne odbrane. 1. 98-99.. dj. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 257 Isto. Posebno velike pritiske vr{io je SDS preko generala Vukosavljevi}a. oktobar 1991. str.256 U toku 1991. mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada i formirao nove. 114 . U toku 1991. koje nisu tretirane paravojnim. obustavljao rasformiranje {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane. Ozbiljno je. naru{eno jedinstvo rukovo|enja i komandovanja. br. Rezultat je bio da od 14 komandanata partizanskih brigada Teritorijalne odbrane svega dvojica nisu bili Srbi i starje{ine JNA” (H. 100). Str. nav. uz glasine o ukidanju Teritorijalne odbrane. regija Banja Luka. Tako su samo u toku te godine postavljena 62 komandanta TO op{tina na zahtjev vladaju}ih stranaka. primjera radi. ve} po`eljnim. ubrzano razbijaju” jedinice teritorijalne odbrane na “ra~un stvaranja paravojnih oru`anih sastava”. Taj proces razbijanja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je tada bio u toku. 01/1144-1. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. dj.. a u pojedinim op{tinama je vr{eno samovoljno smjenjivanje i postavljanje komandanata op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane. ~ime je sistem rukovo|enja i komandovanja bio paralisan. Bilo je nastojanja “da se vrbovanjem rezervnih starje{ina i vojnih obveznika iz sastava Teritorijalne odbrane. bio je izra`en i problem postavljanja komandanata op{tinskih {tabova teritorijalne odbrane. br. Efendi}. {to je imalo za cilj razbijanje Teritorijalne odbrane kao sastavnog dijela Oru`anih snaga SFRJ. pov.258 U borbenu gotovost. pi{e general Hasan Efendi}. posebno na nivou Republi~kog {taba i svih deset okru`nih {tabova (AIIZ. kao {to je. nav. 258 H. 2-2537. je. inv. a u op{tinama sa ve}inskim srpskim stanovni{tvom.

koju je. dj. b) Hrvatska teritorijalna odbrana.223 Bo{njaka. Efendi}. 99. obu~ila. Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je postojala samo u onim op{tinama. str. koje nisu bile zahva}ene “srpskim autonomnim oblastima” i “hrvatskim zajednicama”. posebno regruta. 115 . napomena 20). 14. organizovala. uz u~e{}e Hrvatske demokratske zajednice.261 Teritorijalne odbrana je.326 Hrvata i 5. Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je krajem 1991. 99. Mnogi {tabovi nisu bili spremni da vojnu evidenciju svojih obveznika. odnosno predaju komandama JNA. i po~etkom 1992.339 Ostalih). srpska Teritorijalna odbrana i milicija. brojala 86. 795-835 ovog rada. nav. koju je JNA. vr{eno i “prevo|enje” srpskih obveznika Teritorijalne odbrane u “dobrovoljce” JNA i formiranje i mobilisanje oru`anih formacija Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine. 99-100. bila prakti~no razbijena na tri dijela : a) Srpska teritorijalna odbrana. i po~etkom 1992. 260 H. 261 Isto. posebno krajem 1991. uz u~e{}e Srpske demokratske stranke. decembra 1991.tim je op{tinama. obu~ila i mobilisala Hrvatska vojska. str.259 Rad {tabova Teritorijalne odbrane je znatno ote`avalo i uslo`njavalo {to su dio vojno-evidencionih dokumenata preuzeli ili oteli vojno-teritorijalni organi. 262 Isto.262 Me|utim. organizovala.184 pripadnika (37.276 Srba. opremila i mobilisala (jedan broj {tabova i jedinica iz Okruga Banja Luka u~estvovao je i u borbenim dejstvima protiv Republike Hrvatske). prema raspolo`ivim podacima.. Njihovi su osnovni zadaci bili regrutacija i mobilizacija pripadnika Oru`anih snaga i civilne za{tite (Isto. str. 97-100. opremila. 29. str. Vojno-teritorijalni organi (vojni okruzi i op{tinski sekretarijati za op{tenarodnu odbranu) bili su pot~injeni Republi~kom sekretarijatu za narodnu odbranu. stave na raspolaganje vojno-teritorijalnim organima. 259 Vidi str. 31.260 a zna~ajan dio te dokumentacije je zadr`an u sekretarijatima za narodnu odbranu. u skladu sa ratnim ciljevima Velikosrpskog pokreta.

za razliku od tzv. Ve}ina tih centara je bila obezbije|ena sredstvima veze i priborima za osmatranje. Patriotskom ligom. br. na osnovu telegrama (Str.265 263 Isto. kojom je cijela Republika bila pokrivena sa obavje{tajnim centrima. gdje su dominirali kadrovi srpske nacionalnosti. ukinuo i teritorijalno-izvi|a~ku slu`bu Teritorijalne odbrane i kompletnu dokumentaciju odnio na Pale. str. Zelenim beretkama i drugim samoorganizovanim grupama gra|ana. ~inila ki~mu organizovanog otpora agresiji. prihvatili velikosrpsku nacionalisti~ku ideologiju. 931-1). avgusta 1991. 116 . podvale i manipulacije. Oni su. zajedno sa jedinicama MUP-a.c) legalna Teritorijalna odbrana koja se. te naoru`avali. Sa raspolo`ivim ljudstvom redovno je izvo|ena obuka (Isto). zadr`ala u op{tinama gdje su Bo{njaci bili u ve}ini i gdje je o~uvan ve}i broj {tabova i jedinica u smanjenom sastavu. uglavnom. a bez znanja Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine. pov. Ona je. 265 Isto. punktovima i osmatra~nicama. ~istke. 264 Isto.263 Istovremeno sa smanjenjem i poku{ajem ukidanja Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine vr{ene su i kadrovske promjene. jedinica i {tabova u op{tinama sa ve}inskim srpskim stanovni{tvom. iz sistema rukovo|enja i komandovanja Teritorijalne odbrane Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine samoisklju~enih.264 O stvarnim namjerama govori i ~injenica da je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. 99. srpske i hrvatske. 108-113. politiku i praksu. od 27. str. Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je imala razvijen sistem teritorijalno-izvi|a~ke slu`be. zatim su anga`ovani na formiranju srpskih oru`anih formacija. u~vr{}ivanju postoje}ih. opremali i obu~avali srpsko stanovni{tvo za agresiju i druge oblike zlo~ina.

Pov. . se obratio Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. ocijenio da je “vi{ak” naoru`anja kod {tabova Teritorijalne odbrane navodno zauzimao skladi{ni prostor. (ukinut je i preformiran jedan broj jedinica Teritorijalne odbrane i znatno brojno smanjena Teritorijalna odbrana). br. Razoru`anje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine Velikosrpski pokret je. U tom je cilju trebalo oduzeti naoru`anje Teritorijalnoj odbrani i staviti ga u vojne magacine i pod kontrolu JNA.5. a naro~ito pu{aka 7. te dijela Bosne i Hercegovine.266 266 AIIZ. Organizacijsko-formacijskim promjenama u Teritorijalnoj odbrani SFRJ 1988. 5. Na taj se na~in kod {tabova Teritorijalne odbrane pojavio “vi{ak” velikih koli~ina naoru`anja. 06/2-51-45. koje je “trebalo oduzeti”. pu{komitraljeza trofejnog porijekla i minobaca~a 82 mm. inv. i 5. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. gdje su Srbi ve}insko stanovni{tvo). rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je proizvelo pojavu vi{ka naoru`anja i druge vojne opreme. procijenio da mora paralisati i razoru`ati Teritorijalnu odbranu svih republika (izuzev Srbije i Crne Gore. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. koji je kod ve}ine {tabova bio nedovoljan. Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je. 117 .9 mm. januar 1990. nakon isklju~ivanja republi~kih rukovodstava iz sistema rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ (oduzimanje prava republikama da rukovode Teritorijalnom odbranom). 2-2499. br. br.1989. inv. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. 2-2495. a radi realizacije svojih ratnih ciljeva. General{tab Oru`anih snaga SFRJ. u cilju oduzimanja “vi{ka” naoru`anja i druge vojne opreme Teritorijalnoj odbrani Bosne i Hercegovine. sa zahtjevom da preduzme mjere da se {to prije izvr{i oduzimanje vi{ka naoru`anja i municije. januara 1990. Isto. zamjenik na~elnika General{taba za TO.

br. 06/1-79-123. Str. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina.9 mm M 24/52 3. br. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane.267 Iz Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine u 1990. br. januar 1990. br. godini u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine povu~ene su sljede}e koli~ine vi{kova naoru`anja : .pu{ka 7. pov. br. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. oktobar 1990. maj 1991. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina.715 komada . br.pu{ka 7.148 komada . inv. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine.pu{ka 7. Pov. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina.62 mm 6. inv. oktobar 1990.9 mm M 98(n) 522 komada .pu{ka 7. Str. 2-2505. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. br.U toku 1988.9 mm M2y 146 komada . Pov. 06/2-51-45.9 mm M 98 (n) 7. pov.105 komada Pov. 10. Str. br.pu{ka 7.karabin 7.pu{ka 7. pov. Teritorijalna odbrana Sarajevo.62 mm 111 komada . 831-15/89. 267 AIIZ.pu{ka 7. predstavljao navodno “ozbiljan problem jedinicama i {tabovima Teritorijalne odbrane u pogledu smje{taja. 1.pu{ka 7. inv. — Okru`nom (Gradskom) {tabu Teritorijalne odbrane. 24. 05/5-5. ~uvanja i odr`avanja” (Isto).9 mm M 24/52 537 komada . inv. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. 1. br. 06/386-2.9 mm M 98/48 2. 2-2504.43 mm 890 komada . prema ocjeni Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine. 05/5-6. inv. 118 .9 mm M 24/47 470 komada . — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane.pu{ka 7. Isto.62 mm (s) 30 komada ./1989. inv. Vi{ak naoru`anja i druge vojne opreme je. br.661 komada. 28.karabin 7. 23. septembar 1990. 2-2495. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. 2-2503.pu{ka 7. 5. Isto. 05/12-1. br. br.803 komada .872 komada . br. 2-2532. — Okru`nom/Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane. Isto. oktobar 1990. Isto. februar 1990. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. 2-2507. Str. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina.automat 11. pov. Isto.9 mm M 24/47 11. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine Sarajevo.9 mm M 98/48 31. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. trebalo je povu}i sljede}e koli~ine “vi{kova” naoru`anja : .

metak 75 mm (a) .pu{komitraljez 7.minobaca~ 82 mm M 37 .000 komada 150.metak 7.800 komada 15..000 komada.mitraljez 8 mm “Breda” .000 komada 2.automat 9 mm “Sten” .minobaca~ 82 mm M 31/46 .ru~ni baca~ M 57 .minobaca~ 82 mm (i) .bestrzajni top 75 mm M 20 .protivavionski top 20/1 M 30/38 .minobaca~ 82 mm (n) .754.pu{komitraljez 7.9 mm M 42 .62 mm (a) .268 Savezni sekretarijat za narodnu odbranu je.baca~ raketni M 20 . do koje je do{lo usljed “krupnih 268 Isto.9 mm . imaju}i u vidu pojavu “vi{ka” naoru`anja i druge vojne opreme.9 mm M 37(~) .metak 20 mm (n) 508 komada 402 komada 134 komada 136 komada 13 komada 702 komada 14 komada 61 komada 8 komada 58 komada 22 komada 12 komada 2 komada 6 komada 6 komada 8 komada 13.pu{komitraljez 7.9 mm M 42 .62 mm (s) .protivavionski top 20/2 M 38/51 .580 komada 525 komada 6 komada 60 komada 4 komada 9 komada 150 komada 1.mitraljez 7.minobaca~ 82 mm M 41 .pu{komitraljez 7. 119 .protivavionski top 20/1 M 38 (n) .metak 7.9 mm M 30(~) .pu{komitraljez 7.pu{ka 7.mitraljez 7.minobaca~ 82 mm M 38/(s) .62 mm (a) .9 mm M 34 .9 mm M 26(~) .62 mm M 26DP .pu{komitraljez 7.

pi{tolj 7. inv. juni 1990.9 mm 5. 1. Predislokacijom naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u skladi{ni prostor JNA i svi Planovi mobilizacije su prera|eni (AIIZ. 2-24975. pri ~emu je sve trebalo povu}i iz Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. S. februara 1990.pi{tolj 7. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. inv. 6. nare|eno je “da se iz jedinica i {tabova Teritorijalne odbrane SR i SAP /socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina — prim. 06/1-79-27. Tim je nare|enjem preciziran na~in i mjesto povla~enja naoru`anja i municije iz jedinica i {tabova teritorijalne odbrane./ zadr`ali u rezervi”. odnosno koje su prijavljene kao vi{ak”. mobilizacije Republi~kog {taba TO. odnosno oduzimanju. 1.organizacijsko-formacijskih promena”. izdao nare|enje (VOJNA TAJNA POVERLJIVO) svim republi~kim i pokrajinskim {tabovima teritorijalne odbrane o povla~enju. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Pov. od ukupnog broja pu{aka 7. februar 1990./ povuku u Pozadinsku bazu JNA sve koli~ine naoru`anja i municije. 270 Isto. juni 1990. General{tab Oru`anih snaga SFRJ.65 mm 800 komada . 271 Isto. raspolagao sa sljede}im vi{kom naoru`anja i vojne opreme : . “sem naoru`anja kojeg su [TO /{tabovi teritorijalne odbrane — prim. Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. 2-2498. br.594. Isto. 06/1-79-26. poslije izvr{ene reorganizacije ratnih jedinica Teritorijalne odbrane. vi{kova naoru`anja iz Teritorijalne odbrane. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. — Okru`nom — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane). S tim u vezi. a iz Teritorijalne odbrane drugih republika — nijedan. inv. Naoru`anje i municiju “}e preuzeti Pozadinske baze JNA u zate~enom stanju…” (Isto). — Komandama org. 6. Pri tome je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine trebao najvi{e da povu~e tehni~ko-materijalnih sredstava u odnosu na ostale republike i pokrajine. pov. a iz Srbije nijednu. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. zamjenik na~elnika General{taba za TO.938) iz Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je trebalo povu}i 30.269 zatim vrijeme prikupljanja270 i plan povla~enja tehni~ko-materijalnih sredstava po republikama i pokrajinama. Str. Tako je. Ru~nih baca~a M 57 trebalo je ukupno povu}i 525. br. Prikupljanje naoru`anja trebalo je zavr{iti do kraja aprila 1990. br. a najmanje Srbija. 831-15/89. ^. koje preti~u po formaciji. 2-2499. ^.411 komada 269 AIIZ. S. br.271 Samo Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo je. 120 .9 mm M 98/48 koje je planom SSNO-a trebalo povu}i (53. br. br. Str. pov. primjera radi.

mitraljez 7.333. str.65 mm . inv.lansirni metak “Strela” .pu{ka snajperska . pov. 222. Kadijevi}. Biserko.Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine Sarajevo.pu{komitraljez 7. Str.metak 7.9 mm .272 Vojno rukovodstvo. Maksimalno paralisanje Teritorijalne odbrane u zapadnom dijelu Jugoslavije je. predstavljalo jednu od “bitnih opredjeljenja” osnovne zamisli “upotrebe oru`anih snaga” (V. poluautomatsku pu{ku i pu{komitraljez .bestrzajni top .minobaca~ 60 mm . .341 komada.62 mm .62 mm (PAP) .. 93-94).metak 7. Teritorijalna odbrana Sarajevo.367 komada 700 komada 139 komada 24 komada 50 komada 9 komada 12 komada 36 komada 36 komada 40 komada 380 komada 100 komada 1. br.62 mm za automatsku pu{ku. S. dj. Kadijevi}. dj.750 komada 1. 121 .metak 7. nav. 10.automat 7.273 272 AIIZ.530 komada 100. 94.62 mm . 06/386-2.9 mm .fi{eklije.metak 7.160 komada 6..ru~ni baca~ M 57 .757.241.pi{tolj signalni . odnosno secesionisti~kih snaga”.pu{ka 7. dvodjelne 850 komada 2.minobaca~ 82 mm .protivavionski top 20/1 . 273 V.. str. nav.62 mm . 2-2532. a posebno Kadijevi}. br. dj.. str. nav.9 mm . po Kadijevi}u.620 komada 3.pu{komitraljez 7. je smatralo da Teritorijalnu odbranu treba “maksimalno paralisati u onim dijelovima zemlje gdje bi ona mogla poslu`iti kao baza za stvaranje vojske secesionisti~kih republika. maj 1991.

dj. dj. str.276 Odluka o razoru`anju Teritorijalne odbrane donesena je 14. str. je prakti~no zna~ilo “naoru`avanje republi~kih vojski na na~in koji }e biti najte`e kontrolisati od strane JNA”. br. Isti. Tako je na~elnik General{taba Oru`anih snaga SFRJ.Masovno naoru`avanje naroda. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. str. to bila priprema republi~ke vojske za njeno suprostavljanje eventualnoj intervenciji JNA”. 06/1 Broj: DT 06/-1-79.275 JNA je “osnovne izvore nabavke oru`ja” u Jugoslaviji “stavila pod svoju kontrolu tako {to je oru`je teritorijalne odbrane preuzela”. postojale secesionisti~ke republike. dj.. koji je do 15. Kadijevi}. Sarajevo. U tome su “djelimi~no uspjevali svugdje vi{e nego u Sloveniji”. dj. 111. Str.. “pre svega preko naoru`avanja Teritorijalne odbrane. dj. septembar 1990. broj 19-1. maja 1990. nav. posebno vojno rukovodstvo. pov. dan uo~i redovne smjene predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. Kadijevi}. jer su nosioci Velikosrpskog pokreta ~ekali da istekne mandat Janezu Drnov{eku. o ”preuzimanju i obezbje|enju naoru`anja i municije subjekata ONO i DSZ u skladi{tima JNA”. secesionisti~ki dijelovi zemlje i ~ak “pripadnici secesionisti~kih naroda” (V. dj. secesionisti~ka politi~ka rukovodstva.274 Nosioci Velikosrpskog pokreta.. odnosno nezakonito oduzela. U SFRJ su.277 Sljede}eg 274 V. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 412. su preko dijela starje{ina u Teritorijalnoj odbrani nastojali da tu komponentu oru`anih snaga maksimalno dr`e van kontrole “secesionisti~kih” politi~kih rukovodstava. str. Pri tome su Teritorijalnu odbranu “srpskih dijelova u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini upotrebili u dejstvima zajedno sa JNA”. 73. 277 AIIZ. izdao Nare|enje. 14. nav. R. str. str. Predsjedni{tvu SR BiH. 275 V. Dizdarevi}. nav.. nav. nav. R. 13. Kadijevi}. ponegdje i davanjem oru`ja na ruke ili {to bli`e ljudima zbog navodne potrebe za brzom mobilizacijom”.. 276 V. maja bio predsjednik Predsjedni{tva SFRJ. “a nabavku iz doma}e industrije naoru`anja kontrolisala”. Kadijevi}. po generalu Kadijevi}u.. maja 1990. po generalu Kadijevi}u. general Blagoje Ad`i}. po{to su dobro znali da on to ne bi prihvatio. a {to je. 2-917. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. “istovremeno. inv. 151. 94. Dizdarevi}. 151. nav. str. 122 .. 94-95). secesionisti~ke snage.

15. Time je.278 Tim je nare|enjem general-pukovnik Aleksandar Spirkovski. bez ikakva uspjeha. “na predlog komandi korpusa”. tj. 102-103. pi{e Kadijevi}.) sedamnaestom (17. vojne oblasti. Protiv te odluke su.279 Navedene mjere su imale za cilj potpuno razoru`anje Teritorijalne odbrane Slovenije. pored ostalog. Hrvatske i Bosne i Hercegovine. kao i postupka pri izuzimanju i vra}anju naoru`anja i municije u magacine”. ponovo potvr|eno oduzimanje nadle`nosti i potpunu eliminaciju Teritorijalne odbrane iz sistema rukovo|enja i komandovanja. a u cilju navodno “sigurnijeg smje{taja i ~uvanja naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane”. kao i vrijeme podno{enja izvje{taja o realizaciji nare|enja (do 1. pov. inv. maja. juna. precizirao na~in organizacije preuzimanja. tj.je dana Komanda 1. Komanda 1. dvanaestom (12. 123 . za 15 dana). “jedna od najzna~ajnijih mjera paralisanja pogubnog ustavnog koncepta o oru`anim snagama”. komandant 1. maj 1990. vojne oblasti. To je nare|enje objavio Hasan Efendi} u knjizi: KO JE BRANIO BOSNU. O~igledno se radilo o prevari. ali. Ti su ciljevi perfidno prikriveni formulacijom o “smje{taju i ~uvanju” kompletnog naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane u magacinima JNA. dvadeset ~etvrtom (24. koja je posebno izra`ena u konstataciji da }e “izuzimanje naoru`anja i municije od strane {tabova i jedinica teritorijalne odbrane za izvo|enje planiranih aktivnosti” odobravati Komanda 1. ~etvrtom (4. br.) korpusu o preuzimanju. str. smje{taju i ~uvanju “kompletnog naoru`anja i municije od teritorijalne odbrane. u skladu sa navedenim nare|enjem generala Ad`i}a.). 2-916. osobito Slovenci” (Isto. u magacinima JNA”.280 Odluka o oduzimanju oru`ja Teritorijalnoj odbrani i njegovo stavljanje pod kontrolu JNA bila je. br. petom (5. koje }e “posebnim uputstvima” regulisati “na~in ulaska. smje{taja i ~uvanja naoru`anja i municije od teritorijalne odbrane u magacine JNA i vrijeme realizacije (do 21. 280 Isto.).). korpusu i drugima. vojne oblasti. vojne oblasti. br. odr`avanja i ~uvanja. 1-90).) i trideset sedmom (37. 78). str. s napomenom da se ”za nejasna pitanja” korpusi obra}aju “odgovaraju}im organima” 1. Sarajevo 1998. Str. izdala Nare|enje (Str. “mnogi ustali. Vojne oblasti. 278 AIIZ. po ocjeni generala Kadijevi}a. 1-90. — 4. 279 Isto. pov. za 6 dana).

da je zbog toga zakazao sjednicu Predsjedni{tva Slovenije i tra`io razgovor. Formalno. kako ne bi dozvolili “da oru`je Teritorijalne odbrane zloupotrebe u eventualnim sukobima ili za nasilno otcepljenje”.. da mo`e biti `rtava”. ali preporu~ujem da ne dolaze u sukob s armijom.Velikosrpski pokret je.). da predaju oru`je. pored Jovi}a. Na strani Velikosrpskog pokreta. Oru`je su oni kupovali. ^. ali fakti~ki po na{em (rukovodstvo Velikosrpskog pokreta .prim S. dva dana nakon {to je Borisav Jovi} do{ao na ~elo Predsjedni{tva SFRJ. pri ~emu su se dogovorili da se ~uju “u ponedeljak ujutro” i dogovore susret.282 Dvadeset prvog maja 1990. a tako se sa njim postupa. 146. 124 . Obja{njenje Gneral{taba smatra nedovoljnim.. ovo je uradio na~elnik General{taba. za Jovi}a je bilo va`no da Slovenci “predaju oru`je”. pa }e. nav. a uzme se oru`je. za dan-dva “sve korigovati” (Isto). Ne znaju su{tinu. Jovi} je na Ku~anovo pitanje da li mogu da se na|u da razgovaraju o oduzimanju oru`ja odgovorio : Kako da ne. ne znam o ~emu se radi. Oni to shvataju kao razoru`anje. Oru`je je prvo preneto. Misli da u Ustavu nema pokri}a za takvu meru.. koji se nalazio na vikendu u Nik{i}u (kod Kragujevca). U svom dnevniku Jovi} za 17. Veruje da je u pitanju 281 B. ne znam o ~emu se radi. ~uo sam preko radija za tu akciju. tom su sastanku prisustvovali Veljko Kadijevi} i Anton Stari. “Ku~an je govorio na{iroko: nisu bili obave{teni ni od koga. ka`em mu. pa su onda saznali. ali nemaju kud”. Oni su odgovorni za vo|enje TO. preduzimao mjere “da se u Sloveniji i Hrvatskoj oduzme oru`je iz civilnih magacina TO i da se prenese u vojne magacine”. Jovi}. Tom mu je prilikom Ku~an rekao”da se narod suprostavlja..) nalogu. Ina~e. generalni sekretar Predsjedni{tva SFRJ. ukoliko bude potrebno. 282 Isto.281 Sljede}eg dana Milan Ku~an je telefonom zvao Borisava Jovi}a. Da se javi u ponedeljak ujutro pa da ugovorimo susret. da im se i ne ka`e. str. maj pi{e sljede}e: “Prakti~no smo ih razoru`ali. Smatraju da je time ugro`en suverenitet Republike. a u ponedeljak }emo sve korigovati ako treba. i `alio se “na oduzimanje oru`ja”.. Slovenci i Hrvati su o{tro reagovali. razloge i cilj. kod Jovi}a su stigli Ku~an i Drnov{ek da razgovaraju “o oduzimanju oru`ja slovena~koj TO”. Iako je glumio neobavije{tenog predsjednika (“. dj.. ka`em mu ja.

Politi~ko stanje u Sloveniji zbog uzimanja oru`ja. nije siguran kako se mo`e sanirati”. 125 . 286 V. a ne jednog stra`ara.286 I ta konstatacija govori o la`i i podvalama. 284 Isto.da se smeni komandant TO za Sloveniju. a to je ugro`avanje njihovih suverenih prava. razoru`ana “prije nego {to su po~eli oru`ani sukobi u Jugoslaviji”. Naravno. 94. i dr. Sve njihove nadle`nosti ostaju. Ako obezbede dobre uslove za{tite. a ne samo u Sloveniji” i ujedno iznio. str.da im se vrati oru`je. Ku~an nije bio zadovoljan” (Isto). ve`be. iz vi{e razloga. la`no je “objasnio” da je ta “mera preduzeta u celoj zemlji. nav. pored neargumentovanih. Predsjedni{tvu SFRJ.. str. koja }e u slu~aju napada da odbije otimanje oru`ja. Oduzimanje oru`ja Teritorijalnoj odbrani izvršeno je bez odobrenja Predsjedništva SFRJ i bilo je u suprotnosti slu`benom 283 Isto. da je to isklju~iva nadle`nost vojske (~uvanje oru`ja i rukovanje njime). a me|unacionalna i uop{te politi~ka situacija se naglo pogor{ala. uklju~uju}i i kori{}enje oru`ja iz vojnih magacina za obuku. 147. da to nije stvar Republike i da one (republike) `ele da se me{aju u vojna pitanja. 285 Isto.283 Ku~an je tada tra`io : “ . ali to podrazumeva bar jednu naoru`anu jedinicu.284 Obja{njenje generala Kadijevi}a nije zadovoljilo Ku~ana. . prije svega. a na to nemaju pravo. a ne samo u Sloveniji zato {to su magacini slabo obezbe|eni.politi~ka intervencija. po Kadijevi}u. a oni }e osigurati uslove ~uvanja. Kadijevi}. .285 “Sva teritorijalna odbrana” je.da budu ta~no informisani o ~emu se radi. dj. . Mo`da je neposredni uzrok tome klima koja je nastala u Sloveniji posle (mog) inauguracionog govora i kritika tog govora u Sloveniji i Hrvatskoj. mo`e se razmotriti i vra}anje oru`ja.da se vidi kako smanjiti politi~ke tenzije”. prije svega. O tome je Jovi} zapisao sljede}e: “Veljko je objasnio da je mera preduzeta u celoj zemlji. i la`ne razloge za njeno preduzimanje. vrlo je te{ko.

147. General Kadijevi} je taj postupak pravdao tvrdnjom da je oru`je isklju~ivo u nadle`nosti vojske.288 Provo|enje odluke o oduzimanju oru`ja od Teritorijalne odbrane (maja 1990. uklju~uju}i i najve}i broj starje{ina JNA. ve} rukovodstvo Velikosrpskog pokreta. donijelo odluku “da se oru|e i oru`je TO izuzima iz teritorijalne odbrane. str. u Plavu). nav. nisu imale pravo. Raif Dizdarevi} tvrdi da je Predsjedni{tvo SFRJ 23. a “fakti~ki po na{em nalogu”.. str. Jovi} u svom dnevniku za 21. dj. decidno navodi da je razoru`anje TO Slovenije i Hrvatske formalno uradio na~elnik General{taba. Marijan. na primjer. osim u op{tinama sa ve}inskim muslimanskim stanovni{tvom (kao. str. Efendi}.. 126 . on u svom dnevniku za 17. Tim prije. na~elnik General{taba — 14. Ademovi}.) izazvalo je ozbiljnu sumnju u njen pravi smisao i cilj. {to potvr|uje i sam Jovi}.. nalogu rukovodstva Velikosrpskog pokreta (Isto). govore}i o preduzimanju mjera “da se u Sloveniji i Hrvatskoj oduzme oru`je iz civilnih magacina TO i da se prenese u vojne magacine”. nav. str. 413. 102). pored ostalog. To isto tvrde i Anton Luke`i} (A. jer takvu odluku Predsjedni{tvo SFRJ nikada nije donijelo. tj. jer je naoru`anje i municija bilo vlasni{tvo republika i autonomnih pokrajina. Dizdarevi}. 151). a ne JNA. maj 1990. dakle naknadno.. dj. a nije oduzet ni dio oru`ja 287 D. nav. nav. str. OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE. Jovi}. 146). navodi da je Predsjedni{tvo SFRJ donijelo odluku “da se svim republi~kim teritorijalnim odbranama oduzme oru`je i stavi pod kontrolu JNA” (B. Oru`je nije oduzeto Teritorijalnoj odbrani Srbije i Crne Gore. Jovi}. ve} i kod ve}ine objektivnih i nepristrasnih ljudi. maj. Naime. KRVAVA BESPU]A JNA. IZDAJA VOJNOG VRHA. dj. To je. ako osiguraju “dobre uslove zaštite”.287 Dono{enje takve odluke nije imalo nikakva pokri}a u Ustavu SFRJ. 77) i Hasan Efendi} (H. zna~ilo ugro`avanje suverenih prava republika. pored ostalog.konceptu opštenarodne odbrane i odnosu prema Teritorijalnoj odbrani kao sa JNA ravnopravnoj komponenti oru`anih snaga. i to ne samo kod republi~kih rukovodstava i {tabova Teritorijalne odbrane. koje na to. general Ad`i}. Republike je umirivao da postoji mogu}nost da se oru`je vrati. Ta je odluka najvi{e pogodila Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu. po njemu. dj. 293. radi bolje za{tite i ~uvanja i prebacuje u vojne magacine” (R. u : F. str. 288 B. Rasplo`ivi izvori ukazuju da takvu odluku nije donijelo Predsjedni{tvo SFRJ. maja 1990. a ne republika. a formalno general Ad`i}. maja 1990. nav. To nije ta~no. Luke`i}. str. dj. Isti..

JNA je. ozbiljan otpor. Veselinovi}. neke su jedinice Teritorijalne odbrane u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. nav.(1/3) teritorijalne odbrane Slovenije i mnogim jedinicama teritorijalne odbrane zapadne Hercegovine. “JNA.289 U provo|enju te mjere do{lo je do jedne ne samo indikativne. po generalu Radakovi}u. dj.. Ademovi}. navodi D. dobijale u toku provo|enja te mjere i dodatne koli~ine naoru`anja. To je oru`je. kao okosnica i dio oru`anih snaga SFRJ.. i 5. maja 1990. razoru`ava drugu ravnopravnu komponentu! Da li se to mo`e nazvati i pripremom za otvorenu vojnu akciju na dvije republike? Svakako da mo`e”. 292).. 33. zajedno sa onim {to je JNA planski ostavljala prilikom povla~enja iz nekih republika. 269). nav. str. Pored toga. JNA U MINULOM RATU. pa i primjene etni~kog kao osnovnog kriterijuma u njenoj realizaciji. str. nekoliko dana prije nego je HDZ preuzela vlast u Republici Hrvatskoj. Radakovi}. dj.. 33-34. Dolni~ar. nav. Marijan. dok je u Srbiji ostavljeno u skladi{tima TO. mo`e smatrati ~istim vojnim udarom. vr{ilo ubrzanu modernizaciju cjelokupnog e{alona Teritorijalne odbrane i milicije. srpskog sastava. 290 I. Razoru`anje republi~kih teritorijalnih odbrana (izvedeno svuda osim u Srbiji i Crnoj Gori) se. ZA^ETNICI RATNE TRAGEDIJE. u Sloveniji je po I. dj. Hrvatska. Razoru`anje TO Slovenije je samo djelimi~no uspjelo u toj republici (I. str. oduzela oru`je Teritorijalne odbrane Hrvatske i “pohranila” ga u svoja skladi{ta (D. kao i to da je velika koli~ina oru`ja i vojne opreme podijeljena i onim gra|anima srpske nacionalnosti koji i nisu bili vojni obveznici. 101). Marijan. Ademovi}. str. str..290 Oduzimanje oru`ja Teritorijalne odbrane istovremeno su pratile organizacijsko-formacijske promjene u 1. u: F.. Efendi}. Veselinovi}u. te Vojnopomorskoj 289 I. 233). ve} i brojnih srpskih paravojnih oru`anih formacija. Slovenija. Radakovi}. {to je izazvalo proteste. u : F. poslu`ilo ne samo za formiranje vojski novoformiranih srpskih kolaboracionisti~kih paradr`ava (Republike Srpske Krajine i Republike Srpske). Naime. 23. Bosna i Hercegovina). pa i oru`ano suprotstavljanje. uklju~uju}i i Vojvodinu (I. 127 . JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. tvrdi Radakovi}. odnosno do razli~itog odnosa prema jedinicama TO u republikama. dj. u vrijeme kada je vojno rukovodstvo razoru`avalo Teritorijalnu odbranu Bosne i Hercegovine. oduzeto oko 70 odsto naoru`anja TO. Praksa je pokazala da je oru`je oduzimano samo od nesrpskih jedinica Teritorijalne odbrane (Kosovo.. nav. vojnoj. Srbija i Crna Gora su. pri ~emu je posebna pa`nja usmjerena u nabavci haubica i dalekometne artiljerije (H. str. ve} i zabrinjavaju}e pojave.

. mehanizirana brigada iz Bjelovara i Koprivnice prevedena iz "B" u "A" klasifikaciju. Iz "B" u "A" klasifikaciju prevedena je i 4. korpusu 1.. Novoformiranom korpusu pridodane su iz sastava 32. 361. Marijana. proleterska pješadijska divizija. Jedinice “A” klasifikacije su imale kadrovsku osnovu od vojnika na redovnom slu`enju vojnog roka. oklopna brigada locirana u Jastrebarskom i Karlovcu te podre|ena zapovjedništvu 10. oklopna brigada u Vrhniki. str. 293 Isto. 293-294. a Mehanizovani u Kninu). korpusa 140. 293. nav.. 128 . vojnoj oblasti 10. Promjene su bile i u Sloveniji.291 U Banja Luci je 329. 580. Stvaranjem 10. korpusa sa sjedištem u Zagrebu bilo je "izvan redovnih aktivnosti u organizacijsko-formacijskim promjenama po planu "JEDINSTVO . JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. str. S tim je promjenama u preustrojenim jedinicama znatno poja~ana vatrena i udarna mo}. gdje je u 14.. Šire podru~je Zagreba s Kordunom i Banijom ušlo je u sastav novoformiranog 10. U 1. dok je stvarno bilo rije~ o spre~avanju rada legalnih tijela Ministarstva unutarnjih poslova Republike Hrvatske” (Isto. u kojem je najzna~ajniji ~in bila ugradnja oklopnog i mehanizovanog bataljona u njen sastav po "A" klasifikaciji. 52.. ORU@ANE SNAGE SFRJ. nap. proleterska motorizirana brigada u Ilirskoj Bistrici i Rijeci je prevedena iz "B" u "A" klasifikaciju. ukinuta je 6. vojnoj oblasti. vrlo brzo postizale ratnu formaciju i bile su spremne za brzu upotrebu (Isto). kao i Komanda odbrane grada Zagreba. oklopna brigada preformirana iz "B" u "A" klasifikaciju. U 13. korpusu 13. korpusu. “B” od 15 — 60% i “R” do 15% popunjenosti po ratnoj organizaciji i formaciji jedinica. korpusa. prevedena iz "B" u "A" klasifikaciju. tako|e. motorizovana brigada u Mostaru prevedena je iz "B" u "A" klasifikaciju. 265. motorizirana brigada "A" klasifikacije. vojne oblasti.. a pove}ana im je pokretljivost izvan komunikacija. “do izbijanja otvorenog sukoba u ljeto 1991. Marijan. Marijan.293 291 D. Ustrojavanje 10. Ve}ina navedenih jedinica je. mješovita protuoklopna artiljerijska brigada u Virovitici i Kri`evcima. Iz "B" u "A" klasifikaciju prevedene su i pri{tabske jedinice Komande 5. str. 294). nap. djelovala na stvaranju onog što je promid`ba JNA zvala ‘tampon zonama’.2 i 3".292 Najve}e promjene izvršene su u 5. 292 Isti. Jedinice “A” klasifikacije imale su od 60 do 100%. D.. 293. U 32.oblasti. dj. korpusa. prema istra`ivanjima D. 19. po jugoslovenskoj doktrini upotrebe i planovima mobilizacijskog razvoja. str. s tim što su u njen sastav ugra|eni Oklopni i Mehanizovani bataljon (Oklopni je smješten u Benkovcu. str. Takve su jedinice. korpusa razdijeljena je JNA od Teritorijalne odbrane grada Zagreba. Krajem juna 1990.

od 18. Insistiranje na oklopnim i mehanizovanim sastavima je bilo sasvim logi~no. dj. S. osim za regiju Biha} i Banjaluka. 2-917. Obavje{tavaju}i o tome Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine. maja 1990. str. gdje je zavr{eno 13. 22). pri ~emu je izostavljeno naoru`anje i municija ratnih jedinica Teritorijalne odbrane koje su formirale radne organizacije. nav. da budu u funkciji kao na Kosovu” (B. S. 294. komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane. inv. Jovi}. ^. nap.295 Ta se akcija “odnosila na naoru`anje i municiju Teritorijalne odbrane. nav.Vojno rukovodstvo je. general Kadijevi} rekao: “da su doneli odluku o formiranju posebnih motorizovanih korpusa /tijela — prim.296 294 Isto. Sarajevo. general-pukovnik Milo{ Baj~eti}. on citira B. str. str.). koji }e biti sposobni. do 23. Informacija o akciji sigurnijeg obezbje|enja naoru`anja i municije TO SR BiH. — Predsjedni{tvu SR BiH. 127).. “oduzme oru`je iz civilnih magacina TO i da se prenese u vojne magacine”. Knina. a u borbenom pogledu najdjelotvornija. 295 AIIZ.294 Iako Borisav Jovi} u svom dnevniku od 17. dj. s preklasifikacijom u “A” jedinice u 5. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 294. Jovi}a. jer su u opremljeni sredstvima ratne tehnike./ jeste obezbje|enje boljeg i uslovnijeg skladi{tenja /naoru`anja i vojne opreme Oru`anih snaga — prim. izme|u ostalog. ^. tvrdi general Ilija Radakovi}. nav. broj 19-1 (od 14. maja 1990. oslanjaju}i se na regrute iz drugih dijelova Jugoslavije. juna 1990. Radakovi}. koja je u pogledu rukovanja bila zahtjevna. na osnovu (formalno) nare|enja na~elnika General{taba Oru`anih snaga SFRJ. a za ostale subjekte prema `elji i izri~itom zahtjevu”. kome je 8. kao u Sloveniji i Hrvatskoj.000 vojnika (I. 152. S tim u vezi. vojnoj oblasti nastojalo prevazi}i nedostatak u ljudstvu na podru~jima gdje su Hrvati bili u ve}ini. D. Marijan navodi da je oslonac na takve jedinice bio u skladu sa povoljnim u~incima koje su imali na Kosovu po~etkom i krajem osamdesetih godina (Isto). br. JNA je. 296 Isto. Govore}i o tome. maja ne spominje mjere da se i u Bosni i Hercegovini./ u regionima Zagreba.000-150. 13./.. Str. pov. ^. juna 1990. str. kao i bezbjednijeg ~uvanja” (Isto). 129 . navodi: “Cilj preduzetih mjera od OS /oru`anih snaga — prim. D. septembar 1990. S. DT 06/1-79. “~uvala” naoru`anje i vojnu opremu Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine za oko 130.“predislociranje naoru`anja i municije” Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine izvr{eno je. Marijan. Banjaluke i Hercegovine. po potrebi.. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. dj.

894. itd. Sarajevo -14. u: F. sa manevarskom strukturom narodne za{tite (S.5 mm.Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine razoru`ana je u prolje}e 1990. dj. Broj DT 06/1. Broj objekata koje je tada koristila Teritorijalna odbrana bio je ve}i za 50 u vlasni{tvu JNA. {kola. u kasama. Poto~ar. podrumima. Sekretarijata za unutra{nje poslove. nav. septembar 1990. 13. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. prije vi{estrana~kih izbora i bez vidljivog protivljenja. van lokacija JNA (uslovno nazvanim skladi{tima).860 cijevi razli~itog naoru`anja i 58. komandant Teritorijalne odbrane Milo{ Baj~eti}. i kasnije je bila jo{ ve}a. 298 AIIZ. Tuzla -128. Zenica 31. Ta ukupna koli~ina naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane je do 16. Livno -19. 2-917. dru{tveno-politi~kih organizacija i dru{tveno-politi~kih zajednica. br. 300 Isto. Ademovi}. po 297 Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je. Situacija je bila vrlo razli~ita po okruzima tako da se naoru`anje i vojna oprema ~uvala u okruzima: Doboj . ~uvala — skladi{tila naoru`anje i vojnu opremu na 653 mjesta. pomo}nim prostorijama.297 Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je do 16.300 Skladi{ni prostor u kome je ~uvano naoru`anje i vojna oprema Teritorijalne odbrane sa aspekta smje{taja i uslovnosti ~uvanja. odmah pokleknula — predala je oru`je {utke i ni{ta nije uradila da nadomjesti propu{teno.298 {to je zavisilo od sticaja okolnosti i potreba razvoja TO. str. Gora`de -22 i Mostar -136 mjesta.. maja 1990. po ocjeni S. kontejnerima. bila van objekata JNA.299 Na tim mjestima. {to je veoma uspje{no u~inila Slovenija. kao i u kombinovanim objektima {tabova Teritorijalne odbrane. Poto~ara. 299 Isto. pri ~emu je prihva}eno obrazlo`enje da }e njeno naoru`anje biti bolje ~uvano u skladi{tima JNA (predsjednik Predsjedni{tva bio je Obrad Piljak. Gradski {tab TO Sarajevo-117. UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA. 130 . prilikom akcije razoru`avanja. skloni{tima. Banjaluka -134.000 komada municije raznog kalibra do 14. a republi~ki sekretar za narodnu odbranu Muharem Fetahagi}).20. u vlasni{tvu radnih organizacija. maja 1990.5 mm. a koje je koristilo 90 op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane za smje{taj municije preko 14. — Predsjedni{tvu SR BiH. Biha} 32. ~uvano je 165. 110). inv. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane.

301 301 Isto. Bosanski [amac.) u sljede}im skladi{tima JNA : 1) Okrug Banja Luka: Skladi{te “Trn” Banja Luka (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Banja Luka).ocjeni Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane. ^elinac. Glamo~ i Kupres). a skoro 30% djelimi~no uslovno. preko 50% kori{tenog skladi{nog prostora je bilo neuslovno sa aspekta smje{taja. “Ripa~” (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Bosanski Petrovac). Kasarna “Mali logor” Banja Luka (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Banja Luka). Ljubinje i Trebinje). Ljubu{ki. “Golubi}” — Knin (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane Bosansko Grahovo i Titov Drvar). “Donje [evarlije” — Doboj (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Doboj). Klju~ i [ipovo) i skladi{te Jajce (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Jajce). 4) Okrug Gora`de: Skladi{te “Ustikolina” — Fo~a (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: ^ajni~e. “Svodna” — Bosanski Novi (op{tinski {tabovi Bosanska Krupa. “Ba~evi}i” — Mostar (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Gacko. Lakta{i. 2) Okrug Biha}: Kasarna “Grme~” — Biha} (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Biha} i Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Biha}). Grude i Li{tica). Prijedor — u kasarni naoru`anje . nije zadovoljavao. Prnjavor i Skender Vakuf). Fo~a i Gora`de. “Stara Kula” . Modri~a i Od`ak). Duvno. Neum. Posu{je. “Palan~i{te” Prijedor (op{tinski {tabovi: Bosanska Dubica. Derventa.Banja Luka (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane Bosanska Gradi{ka i Banja Luka — samo municija). 3) Okrug Doboj: “Rabi}” — Derventa (op{tinski {tabovi: Bosanski Brod. “Gornje [evarlije” — Doboj (op{tinski {tabovi: Maglaj. Naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine je “~uvano” (1991. 5) Okrug Livno: Skladi{te “Doljani” — Donji Vakuf (Okru`ni {tab Livno i op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Livno. “Gabela” .i Sanski Most). “Kr~marice” . Kasarna “Kozara” Banja Luka (op{tinski {tabovi: Srbac. Bosanski Novi. Nevesinje. Cazin i Velika Kladu{a). Ukupno je Teritorijalna odbrana izgradila ili adaptirala svega 156 objekata-magacina u kome se moglo uslovno ~uvati naoru`anje i vojna oprema.Mrkonji} Grad (op{tinski {tabovi: Mrkonji} Grad.^apljina (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: ^apljina i Neum). Pored tog prostora uslovan je bio i skladi{ni prostor JNA koji je koristila Teritorijalna odbrana pod zakup (50 magacina) i sa izuzecima dio prostora radnih organizacija. Kasarna “Kalinovik” — Kalinovik (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Kalinovik).^apljina (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: ^itluk. Tesli} i Te{anj). Stolac i Bile}a). “Bare” — Doboj (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Doboj). te Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane). Skladi{te “Rudo” — Rudo (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Rudo) i Skladi{te “Vi{egrad” — Vi{egrad (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Vi{egrad). “Ljuta” — Konjic (op{tinski 131 . 6) Okrug Mostar: Skladi{te “Du`i” — Trebinje (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Bile}a. “Tasov~i}i” . Me|utim. Kotor Varo{.

Donji Vakuf i Gornji Vakuf). 2-2513. Kasarna “Han Pijesak” — Han Pijesak (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Han Pijesak). Konjic i Prozor). “Mali Zvornik” — Zvornik (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Zvornik). 8) Okrug Tuzla: Skladi{te “Ljuba~e” (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Banovi}i. br. PREGLED skladi{ta JNA u kojima 132 . 7) Okrug Sarajevo: Skladi{te “Semizovac” — Semizovac (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo). “Ilija{“ — Ilija{ (op{tinski {tabovi: Breza. Srebrenik. “Ju`ni logor” — Mostar (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Mostar — naoru`anje). Na tim je lokacijama 20 op{tinskih {tabovi Teritorijalne odbrane: Jablanica. br. inv. “Ilija{“ — Ilija{ (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Kakanj). inv. “Krep{i}” — Br~ko (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Br~ko. br. Isto. “Jasenice” — Mostar (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Mostar i Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Mostar). Stari Grad i Novi Grad). Trnovo i Vogo{}a). Zavidovi}i i @ep~e). [ekovi}i. Kasarna “Kiseljak” — Kiseljak (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Kiseljak). “Toplik” — Lukavica (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Novo Sarajevo). “Donje [evarlije” — Doboj (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Gra~anica). 2-2512. “Gornje [evarlije” — Doboj (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane — Lukavac — municija). Kre{evo i Vare{). 10) Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo: Skladi{te “Faleti}i” — Sarajevo (Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane i op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Centar. Srebrenica. PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova teritorijalne odbrane Okruga Biha} i Okruga Doboj. Kalesija. Kasarna “Han Pijesak” — Han Pijesak (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Zvornik). “Krupanjska Rijeka” — Pazari} (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Novo Sarajevo. Lopare i Ora{je). “Ilija{“ — Ilija{ (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Ilija{). Kasarna Visoko (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Visoko). Lukavac. “Vi{egrad” — Vi{egrad (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Vi{egrad). “Kozlovac” — Tuzla (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Bratunac. “Had`i}i” — Had`i}i (Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo i op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Had`i}i i Ilid`a). “Koran” — Pale (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Olovo i Sokolac). Kladanj i @ivinice). Grada~ac.Poslije preduzetih mjera najve}i dio naoru`anja i municije prikupljeno je na 48 lokacija JNA. inv. PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Okruga Banja Luka. Kasarna “Bijeljina” — Bijeljina (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Bijeljina i Ugljevik). Fojnica. Kasarna “Travnik” — Travnik (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane Novi Travnik i Vitez). Kasarna “Josip Jovanovi}” — Zenica (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Zenica i Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Zenica). “Slimena” — Travnik (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Travnik. 9) Okrug Zenica: Skladi{te “Doljani” — Donji Vakuf (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Bugojno. “Koran” — Pale (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Pale) i “Semizovac” — Semizovac (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Vogo{}a) — AIIZ. 2-2514. “Kaonik” — Busova~a (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Busova~a). Isto. Tuzla i Zvornik). Kasarna “Husinska buna” — Tuzla (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Vlasenica).

osim objekata JNA. Ta su sredstva pripadala ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane koje su razvijale radne organizacije ja~ine od odjeljenja do partizanske brigade.{tabova i Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane imalo 32 magacina u vlasni{tvu Teritorijalne odbrane. septembra 1990. Isto.000 cijevi.789 cijevi i 2. 2-2519. ^. inv. bio je jo{ te`i i nesigurniji. U Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine desile su se prije 1987. Isto. 303 Isto. 302 Isto.476. radnih organizacija i {kolskih centara. 133 . u toku je bio proces vra}anja vi{kova dobijenih iz JNA. br. i jedna koli~ina municije. PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Okruga Sarajevo. inv. br. 2-2516. I dalje su uslovi obezbje|enja bili nedovoljni i nepotpuni. Isto. 2-2518.302 Problem obezbje|enja. ~uvano je van lokacija JNA 20.000 cijevi. dvije provalne kra|e i devet kra|a iz magacina. svi okru`ni {tabovi teritorijalne odbrane i Republi~ki {tab teritorijalne odbrane predislociralo je kompletno naoru`anje i municiju. PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Oruga Mostar. Do tada je vra}eno preko 70. jer se obezbje|enje svodilo na se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Oruga Gora`de i Okruga Livno.303 U cjelokupnom sistemu bilo je nedostataka u ~uvanju naoru`anja i vojne opreme Teritorijalne odbrane. Na lokacije JNA 45 op{tinskih {tabova teritorijalne odbrane. Isto. a {tabovi Teritorijalne odbrane zadr`ali su dio naoru`anja koje je slu`ilo za samoza{titu lica i {tabova teritorijalne odbrane. PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Oruga Tuzla. Me|utim./ Teritorijalne odbrane Okruga Zenica. Ukradeno je 13 pu{aka. 2-2515. S. inv. Isto. od kojih 7 do 13. a kasnije je vra}eno jo{ 34. pri ~emu “mogu}nost kontrole mala. inv. ^. PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Gr[TO /Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo — prim. gdje se status nije mijenjao. U prvoj polovini septembra 1990. nije prona|eno (5 pu{aka iz [kolskog centra Breza i 2 iz organa pozadine Mostar). inv. S. a snage za intervencije ograni~enih mogu}nosti”. br. 2-2517.338 komada metaka i ostalog ubojnog materijala na 442 mjesta — magacina i {taba Teritorijalne odbrane. Time problem smje{taja nije bio cjelovito rije{en. br. br. u 64 op{tinska {taba teritorijalne odbrane koji su razvijali 452 ratne jedinice i 120 {tabova teritorijalne odbrane. PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija RJ /ratnih jedinica — prim./.

Polaze}i od toga. dokumenata. ipak je ostalo mnogo oru`ja i municije koje se. de`urnog milicionara i periodi~nog obilaska. Imaju}i u vidu da je Teritorijalna odbrana komponenta Oru`anih snaga. kao i za odgovaraju}e op{tinske dr`avne organe za njihov rad u ratu. ^./ i izvr{nih organa DPZ /dru{tveno-politi~ke zajednice — prim./ za obezbje|enje planova i objekata TO. Skup{tine SR 304 Isto. S. 305 Isto. municije i druge vojne opreme za potrebe Izvr{nog vije}a Skup{tine SR Bosne i Hercegovine. septembra 1990./ i do kraja 1990. ~uvalo pod lo{ijim uslovima nego ona koja su bila u magacinima {tabova Teritorijalne odbrane. Predla`emo da se ovi vi{kovi iz RO predaju [TO bez nakande” (Isto). 134 . da svi {tabovi Teritorijalne odbrane moraju ostaviti dio naoru`anja (pi{tolje i pu{ke) za za{titu lica. sagledavao stanje nabavljenog naoru`anja. ^. ~uvara. republi~kih organa i upravnih organizacija./ rasformiranih ratnih jedinica u RO i vi{kova nastalih smanjenjem ovih jedinica.portira. S. Sve preostalo naoru`anje i municiju. prikupiti i time obazbijediti jedinstveno ~uvanje i smje{taj za TO. da oru`je mora imati jedinstven tretman. S. planova i objekata Teritorijalne odbrane. S. uglavnom. ratnih zastava. godine rije{iti problem NVO /naoru`anje i vojna oprema — prim. ^. kad JNA obezbijedi uslove ~uvanja.305 Republi~ki sekretarijat za narodnu odbranu je. Predsjedni{tvu SR BiH predlo`io sljede}e mjere : “1. ali zbog nedostaka finansijskih sredstava samo je 60 magacina Teritorijalne odbrane i radnih organizacija bilo za{ti}eno. Posebnim kriterijumom komandanta TO SRBiH regulisati koliko naoru`anja i municije ostaviti [TO /{tabovi Teritorijalne odbrane — prim. Na sli~an su na~in i organi dru{tveno politi~kih organizacija Republike. Samo su radne organizacije namjenske proizvodnje i neke ve}e radne organizacije imale obezbje|enje koje je zadovoljavalo. u radnim organizacijama je do 13. ^. Podaci su prikupljeni na osnovu odgovaraju}ih izvje{taja dobijenih od stru~nih slu`bi za poslove ONO u tim organima i organizacijama. septembra 1990.304 Nijedan objekat nije imao propisno obezbje|enje po Pravilu slu`be Oru`anih snaga. Tehni~koj za{titi je bila posve}ena pa`nja. Prikupiti podatke i stavove RO /radne organizacije — prim. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je 13. Samo je u 20 garnizona postojala mogu}nost intervencije jedinica JNA. 2. polaze}i od svojih nadle`nosti utvr|enih zakonom i drugim propisima. {to je bilo ispod 10% od broja magacina.

281 poluautomatskih pu{aka. 210 automatskih pu{aka. {to je predstavljalo ozbiljan problem i nije bilo u skladu sa propisanim kriterijima. 5 automata i 765 pi{tolja. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine.9 mm. septembra 1990.za potrebe okru`nih organa 105 pi{tolja i . nisu bile poznate koli~ine istog. 308 Isto. ru~ni baca~i. Izuzetak je bio {to su automatske pu{ke. 5 pu{aka 7.9 mm.za potrebe republi~kih organa nabavljeno je 1 pu{komitraljez.307 Li~no naoru`anje i dva borbena kompleta municije za funkcionere ~uvano je kod njih u odgovaraju}im metalnim kasama.309 306 Isto. septembra 1991. nije mogao ostvariti cjelovit uvid u stanje za{tite i ~uvanja nabavljenog naoru`anja za potrebe organa dru{tveno-politi~kih organizacija. S obzirom na “ispoljenu problematiku u vezi sa uslovima ~uvanja naoru`anja i druge vojne opreme”.za potrebe op{tinskih organa: 592 pu{ke 7. i “pored svih nastojanja”. do 13. 77 poluautomatskih pu{aka. Nabavljeno je nekoliko hiljada cijevi i ne{to municije. 419 automatskih pu{aka i 4283 pi{tolja. . Republi~ki {tab je tada Predsjedni{tvu SR BiH predlo`io sljede}e mjere : 135 . {to se vidi iz slijede}ih podataka : .308 Naoru`anje i druga vojna oprema za potrebe op{tinskih dr`avnih organa u ve}ini slu~ajeva je ~uvana na propisan na~in u skladi{tima Teritorijalne odbrane. pri ~emu se nije isklju~ivala “mogu}nost povreda propisanih kriterija za njihovo ~uvanje”. 309 Isto.Bosne i Hercegovine i Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine donijeli odgovaraju}e zaklju~ke. municije i druge opreme za potrebe organa dru{tveno politi~kih organizacija Republike i op{tina vr{eno je po posebnom postupku i Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane do 13. signalni pi{tolji za potrebe republi~kih organa ~uvani zajedni~ki kod Slu`be za zajedni~ke poslove republi~kih organa uprave. 307 Isto. a za sve ostale radnike na ratnom rasporedu kod rukovaoca u slu`benim prostorijama. a tako|e ni na~in njihovog ~uvanja.306 Nabavljanje naoru`anja.

600 ru~nih bombi. Da se zadu`i odgovaraju}i rukovaoc u slu`bi za zajedni~ke poslove republi~kih organa uprave radi ustrojavanja a`urne evidencije i ~uvanja naoru`anja. naoru`anja i vojne opreme za prvih 90 dana rata. 4. do{lo je do znatnog pobolj{anja opremljenosti pripadnika MUP-a naoru`anjem i drugim materijalnotehni~kim sredstvima. {to nije u skladu sa propisima. u organima za unutra{nje poslove u SR Bosni i Hercegovini izvr{ena reorganizacija i smanjen ukupan broj rezervnog sastava milicije. a za potrebe okru`nih organa u magacine ratne rezerve okru`nih {tabova TO.439 automatskih pu{aka. te 20. Organima za unutra{nje poslove. 311 Isto.600 komada poluautomatskih pu{aka. municija i druga vojna oprema nabavlja za potrebe organa DPO Republike izuzme i prenese u R[TO. 1. okru`nim. evidentirati i dati na ~uvanje slu`bi za zajedni~ke poslove” (Isto). municije i druge opreme da to u~ine na sli~an na~in kao i {to se predla`e za republi~ke organe. potrebno je to naoru`anje povu}i. S obzirom da je bilo prakse davanja na poklon ili zadu`enog naoru`anja prilikom prelaska na drugu du`nost. tada raspolagali sljede}om koli~inom vi{ka naoru`anja i minsko-eksplozivnih “1. 2. 12. 119 snajperskih pu{aka. 2. u odnosu na ukupan broj sistematizovanih radnih mjesta po ratnoj organizaciji. 300 tromblonskih mina i 200 mina za ru~ni baca~.310 U odnosu na ukupan broj rezervnih sastava milicije. 136 .618 ru~nih bombi. u skladu sa odredbama Normi utro{ka i nepovratnih gubitaka sredstava. pored iskazane rezerve. tada je nedostajalo 22. planirana je i obezbije|ena rezerva od 2. 310 Isto.919 mina za ru~ni baca~. Tako je 13. 5.205 tromblonskih mina. Zadu`uju se odgovaraju}i op{tinski organi koji do sada nisu obezbijedili uslove za propisno ~uvanje naoru`anja. kao i 1. 9. ukupan rezervni sastav milicije bio opremljen sa 26. municije i opreme datog na ~uvanje u vojni magacin Had`i}i. odnosno prilikom odlaska funkcionera u penziju.066 pi{tolja sa borbenim kompletima municije.980 pu{komitraljeza.311 Organi za unutra{nje poslove su.682 pi{tolja i 113 automatskih pi{tolja sa borbenim kompletima municije. 3.Nakon {to je u toku 1989. o ~emu sa~initi poseban zapisnik. Primopredaju izvr{iti na osnovu uredne dokumentacije. Naoru`anje nabavljeno za potrebe organa na nivou Republike izuzeti i smjestit u vojno skladi{te Had`i}i.386 poluautomatskih pu{aka. a od organa DPO organa i op{tina. Da se naoru`anje. odnosno op{tinskim [TO. 205 ru~nih baca~a sa odgovaraju}im borbenim kompletima municije. 5. septembra 1990.

prostorijama teritorijalne odbrane ili JNA i bilo je obezbije|eno na odgovaraju}i na~in.62 mm.157 komada).312 Naoru`anje i municija rezervnog sastava milicije se. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je kasnije uspio da JNA zamijeni automate 9 mm Hekler Koh sa automatskim pu{kama 7. Kroz sagledavanje informacija o izvr{enim pregledima. Republi~kom vije}u SS 6 komada. RK SSRN 6 komada. 2.114 automata M56 M49/57 7.62 mm (2.313 Republi~ki sekretarijat za unutra{nje poslove je.62 mm.819 tromblonskih mina (kumulativnih i trenutnih). na osnovu prijedloga Koordinacionog odbora SR Bosne i Hercegovine od 26. 43 ru~na baca~a M-57. 539 pu{komitraljeza M-53 7. te preduzimane potrebne mjere na otklanjanju uo~enih slabosti i unapre|enju stanja uskladi{tenosti i obezbje|enja naoru`anja i drugih materijalnotehni~kih sredstava. 5. 313 Isto.9 mm i 14 snajpera M-69 7. Skup{tini SR Bosne i Hercegovine 10 komada. organi za unutra{nje poslove su redovno obezbje|ivali vr{enje neophodnih kontrolno-tehni~kih pregleda naoru`anja i municije. 137 . 483 mina za ru~ni baca~. isporu~io 90 komada automata Hekler Koh MP5 A3 9 mm i 18.9 mm i poluautomatskih pu{aka 7.098 pu{aka M-48 7. 314 Isto.631 ru~nu bombu. ~uvalo u vlastitim magacinskim prostorijama.000 komada metaka 9 mm/d i to: Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine 8 komada. ~ija je izrada u prvoj polovini septembra bila u toku.400 komada metaka kalibra 9 mm. SUBNOR-a Bosne i 312 Isto. CK Bosne i Hercegovine 19 komada. 8 snajperskih pu{aka M-76 7. oktobra 1976.314 Pored toga. uz naknadu. iz uvoza za potrebe op{tinskih komiteta Saveza komunista obezbijedio 4. ostvarivan je uvid u stanje naoru`anja i druge opreme.821 poluautomatskih pu{aka M-59/66 7. 5. na osnovu zahtjeva pojedinih republi~kih institucija i subjekata.367 komada automata Hekler Koh MP5 A3 9 mm i 873. 1. Izvr{nom vije}u SR Bosne i Hercegovine 35 komada.9 mm. taj je Sekretarijat.62 mm. U saradnji sa nadle`nim vojnim ustanovama. uglavnom.sredstava: 2.9 mm.

te do 13. stanicama javne bezbjednosti u Republici fizi~ka lica su podnijela 58. potrebno je ista}i da od 312. godinu. a 171.038 pi{tolji i revolveri.240 komada kod strelja~kih organizacija.488 komada oru`ja koliko je registrovano kod fizi~kih lica 126. RK SSO Bosne i Hercegovine 1 komad i RO PTT Sarajevo 4 komada.088 je ~inilo lova~ko oru`je. septembra 1990. Planinarskog saveza i Vije}a samostalnih sindikata. godini znatno je bio pove}an u odnosu na 1989. organi.315 Prema prikupljenim podacima Republi~kog sekretarijata za unutra{nje poslove u SR Bosni i Hercegovini je 31.403 kod organa. Zbog toga se Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane obratio predsjedni{tvima Centralnog komiteta Saveza komunista Bosne i Hercegovine.318 315 Isto. 318 Isto. postojali su i drugi subjekti ONO i DSZ koji su raspolagali sa naoru`anjem i municijom.Hercegovine 1 komad. organizacija i preduze}a i 10. organima.488 komada kod fizi~kih lica. nije mogao pru`iti ta~ne podatke o stvarnom stanju. Broj zahtjeva za izdavanje odobrenja za nabavljanje oru`ja u 1990. septembra 1990. S tim u vezi. Saveza lova~kih dru{tava. Republi~ki SUP je utvrdio da su postojale nepravilnosti u odnosu i kori{tenju naoru`anja. organizacijama i zajednicama 348 komada i strelja~kim organizacijama 135 komada. 138 .131 komada vatrenog i vazdu{nog oru`ja i to: 312. Strelja~kog saveza. 316 Isto. Sekretarijata za unutra{nje poslove — milicije i Sekretarijata za narodnu odbranu. Socijalisti~kog saveza radnog naroda. samo su 4 DPO-DO dostavili podatke i to nepotpune. Smu~arskog saveza. Do 10. stanice javne bezbjednosti izdale su rje{enja kojima je odobrena nabavka oru`ja fizi~kim licima 25. bilo ukupno registrovano 342.316 U toku 1989. organizacije i preduze}a 361 zahtjev i strelja~ke organizacije 135 zahtjeva.317 Pored Teritorijalne odbrane. 19. 317 Isto.883 komada. Rje{avaju}i te zahtjeve. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane se obratio rukovodstvima organizacija za koje je utvrdio da su do 1976. Imaju}i to u vidu.639 zahtjeva za izdavanje odobrenja za nabavku oru`ja. decembra 1989. Saveza socijalisti~ke omladine. nabavljali i kod SUP-a evidentirali naoru`anje.

regulisao na~in i vrijeme realizacije zadataka kod svih ratnih jedinica Teritorijalne odbrane koje su podlijegale organizacijsko-formacijskim promjenama 319 AIIZ.Preuzimanje naoru`anja i municije od Teritorijalne odbrane ”na ~uvanje u organizaciji JNA” je “uspje{no” realizovano do 17. eksplicitno je. uglavnom.319 Preuzimanje.320 Pri tome su magacini. {to je nezabilje`eno u miru. pri ~emu je bio karakteristi~an slu~aj napadanja. iz Beograda odgovarano da se ne smije dozvoliti “formiranje i eventualna nacionalisti~ka zloupotreba delova TO u republi~ke vojske nekih secesionisti~kih snaga” (Isto). 2-2420. br. bili locirani na podru~jima sa ve}inskim srpskim stanovni{tvom. jula 1990. 28. — Okru`nom—Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane. nazivanja pogrdnim nazivima i omalova`avanjem komandanta Op{tinskog {taba TO Posu{je i uop{te Teritorijalne odbrane. po njemu. ali bezuspje{no reagovale. 320 H. 06/5-5. 139 . Bilo je zamjerki i prigovora u jo{ nekim op{tinama od strane organa vlasti. podjelu mobilisanom srpskom stanovni{tvu. naknadno. municije i opreme. nav. 321 Isto. ili na grani~nim podru~jima prema Srbiji i Crnoj Gori. pored unutra{nje stra`e. inv. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 18. osiguravani minskim poljima. pov. smje{taj i ~uvanje naoru`anja i municije TO Bosne i Hercegovine vr{eno je u magacinima JNA. U nekim je dru{tveno-politi~kim zajednicama bilo nepovoljnog reagovanja. Efendi}. koje je istovremeno neposredno u~estvovalo u njihovom “obezbje|ivanju”. tj. Ljubu{ki). oko kojih su na brzinu. pa i slanja telegrama Skup{tini i Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine i komandantu Teritorijalne odbrane (Li{tica. juli 1990. zatim protivavionskim topovima i protivavionskim mitraljezima. Nare|enjem Str. br. Lokalno srpsko stanovni{tvo je kori{teno za spoljno osiguranje magacina. Str.. kao i organizovanog suprostavljanja takvoj odluci (miting u Posu{ju u organizaciji Inicijativnog odbora HDZ-a u tom mjestu). 04/1157-2. u svim op{tinskim {tabovima. 104. septembra 1990. zabrinjavaju}u i uznemiravaju}u praksu neke dru{tveno-politi~ke zajednice su o{tro. Na blage primjedbe iz politi~kog rukovodstva SR Bosne i Hercegovine. Na takvu. str. koji su. pov. br.321 Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je. izgra|eni putevi za brzo i nesmetano izvla~enje naoru`anja. po Efendi}u. dj. Republi~ki {tab Tritorijalne odbrane.

Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Mostar. 02/8-145-1. 2-2524. 06/1-189-37/90. br. pov. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. pov. 30. inv. februara 1991. Isto. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. Isto. br. br. januara 1991. inv. br. marta 1991..u naredenom srednjero~nom planu. Str. — Okru`nom/Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo. inv. Doboj. oktobra 1990. inv. 28. komandant Republi~kog {taba je 24. br. kojim je utvr|en postupak sa naoru`anjem i vojnom opremom. Str. 324 AIIZ. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine Sarajevo. pov. Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Doboj. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. pov. — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Mostar. izvr{ena “preraspodjela” vi{kova naoru`anja i vojne opreme. izdao Nare|enje. oktobra) Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane 322 AIIZ. Isto. br. koje su podlijegale tim promjenama. odnosno preformirati. 2-2520. Efendi}. 2-2507. Tako|e je izvr{eno pozadinsko obezbje|enje (popuna naoru`anjem i vojnom opremom) novih ratnih jedinica u okviru 25% narastanja Teritorijalne odbrane u ratu. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 20. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane.325 ^etiri dana kasnije (23. br. shodno organizacijskoformacijskim promjenama i prioritetima popune ratnih jedinica.323 U svim {tabovima Teritorijalne odbrane je. 06/1-79-123. 24. 06/1-81-4. 2-2509. pov. dj. 14. br. 22. 2-2523. br. Skup{tina op{tine Mostar. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. Str. br. oktobra 1990. br. pov. 140 . Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Livno. Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine Sarajevo. 06/1-79-123. Str. oktobra 1990. pov. Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Tuzla. 2-2522. Tuzla. Str. str. Isto. Sarajevo. novembar 1990. februara 1991. 323 Isto. Str. 06/482-3. inv. te drugih materijalnih sredstava. 325 H. br. Str.324 Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine je 19. inv. — Okru`nom/Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo. 06-77-2/91.322 U cilju realizacije zadataka pozadinskog obezbje|enja poslova i postupaka sa naoru`anjem i drugom opremom ratnih jedinica Teritorijalne odbrane koje je trebalo rasformirati. te drugim materijalnim sredstvima ratnih jedinica Teritorijalne odbrane kod organizacijsko-formacijskih promjena i regulisan na~in i vrijeme realizacije zadataka kod ratnih jedinica Teritorijalne odbrane. nav. donijelo novu odluku o povla~enju naoru`anja i opreme u vojne magacine. u skladu sa navedenim i drugim aktima. 104. br. Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane.

u skladu sa navedenim zaklju~kom Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine. ^. Pri tome je Komanda 1.74). komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. ponovo izdao nare|enje okru`nim i Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane o prikupljanju i predaji “preostalog naoru`anja u magacine JNA”. Sarajevo. general-potpukovnik Milo{ Baj~eti}. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. za smanjenje Teritorijalne odbrane i bezbjedonosnog ~uvanja NVO” (naoru`anja i vojne opreme — prim.74 mm. 104-106. o ~emu je trebalo sa~initi zapisnik. {to procjeniti zajedno sa organima SUP-a. bili du`ni da. mjestima lokacija prikupljenih TSR u objekte Op[TO i broju potrebnih motornih vozila do 10. H. vojne oblasti regulisala “izuzimanje i prevo`enje prikupljenog naoru`anja. municije i MES /minsko-eksplozivna sredstva — prim. preko op{tinskih {tabova TO. utvrdio na~in i vrijeme izuzimanja i prikupljanja “cjelokupnog naoru`anja (sem oru|a preko 12. godine”. str. oktobar 1990. a u skladu sa koncepcijom ONO i DSZ. ^. 2-918. municije i MES Op[TO i smje{taj u magacine JNA. s tim da dru{tvena preduze}a i ostali subjekti ONO i DSZ naoru`anje prevezu sopstvenim transportnim sredstvima do mjesta — lokacije objekta koje odredi Op[TO. 23. inv. municije i MES (minsko-eksplozivna sredstva — prim. 11. Ukoliko je naoru`anje. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. Za izvr{enje navedenog nare|enja./ u za{ti}ene objekte koji se obezbje|uju ~uvarskom slu`bom. ^. odgovorni su bili komandanti okru`nih i Gradskog {taba i Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine (Isto). S. nav. Okru`ni {tabovi TO i Gradski {tab TO su. organizovano izvr{e izuzimanje i prikupljanje cjelokupnog naoru`anja. novembar — dan uo~i izbora u Bosni i Hercegovini. koji je nosio i oznaku VOJNA TAJNA. municije i minsko-eksplozivnih sredstava trebalo je izvr{iti “na osnovu uredne dokumentacije”. Op{tinski {tabovi TO su bili du`ni da prikupe “sve koli~ine naoru`anja. i ako je rentabilnije onda isto izuzimati direktno bez prethodnog prikupljanja”. 141 . municija i MES bezbjedno ve} smje{teno u dru{tvenim i javnim preduze}ima. dj. 06/1-79-121. po tom nare|enju. izuzev oru|a preko 12. Okru`ni {tabovi i Gradski {tab TO bio je du`an da Republi~kom {tabu SR Bosne i Hercegovine dostavi “ta~ne podatke o koli~inima i vrstama naoru`anja i municije Op[TO. 1990.) od dru{tvenih i javnih preduze}a i ostalih subjekata ONO i DSZ”.je. zatim municije i minsko-eksplozivnih sredstava do 10. pov. Primopredaju naoru`anja. dru{tvenim preduze}ima i ostalim subjektima ONO i DSZ. Str. novembra 1990. Tim je strogo povjerljivim dokumentom.. ~iji je rok bio 10. Efendi}. S. sa ostalim naoru`anjem i municijom TO”. “kao i nastalim organizacijsko-formacijskim promjenama u jedinicama i {tabovima Teritorijalne odbrane. — Okru`nom — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane.). S.326 326 AIIZ. br.

142 .530. /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. septembar 1990. br. 2-917.62 mm za poluautomatsku. 330 Isto. izdavala nare|enja (strogo povjerljive prirode) o preuzimanju i “sigurnijem” smje{taju i ~uvanju naoru`anja i municije dru{tvenih preduze}a i jedinica Teritorijalne odbrane.324 PAP 7. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine.65 i 9 mm. 13. 329 AIIZ.65 mm za PI. novembra je predata sljede}a koli~ina tehni~ko-materijalnih sredstava: 2. oktobra i 5. inv. Zenica.089 metaka 7.949 metaka i drugog ubojnog materijala (municije). Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. automatsku pu{ku i pu{komitraljez. 5. uo~i vi{estrana~kih izbora. br.62 za pi{tolj i automat. Pregled predatog naoru`anja i municije od strane dru{tvenih preduze}a i smje{taj u objekte JNA).9 M-48.243 pi{tolja 7. pov. sa preciziranim rokovima izvr{enja. br.182 PM 7.9 mm. 20. prijevoza i smje{taja naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane. 12 pi{tolja signalnih 26 mm. br.327 Na osnovu tih nare|enja Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je izdavao naredbe o na~inu preuzimanja.639 metaka 7. br. Preuzimanje naoru`anja i municije od DT [TO. 511 ? M-57. 37.068 AP 7. 13 metaka 6. Isto.62 i 7.330 Navedeno naoru`anje i municija je smje{teno u objekte 327 AIIZ. vojne oblasti je i 31. 4 RBR 90 mm. Biha}. 171 PAP “Snajper” 7.9 mm za pu{ku i pu{komitraljez. Pregled predatog naoru`anja i municije od strane dru{tvenih preduze}a i smje{taj u objekte JNA). 06/1-79-125. 8 RBR 64 mm. Sarajevo. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/. 1. Do 13.35 za pi{tolj. Str. 758 mina 82 mm.612 metaka 7.169 metaka 7. 328 Isto. 16 minobaca~a 60 mm. 14 pu{aka i karabina lova~kih. 13. 2-917/5. Str. Livno. Do 13. pov. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. 5. 2. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane.62 mm. Sarajevo.087 metaka 9 mm za pi{tolj i automat.591 pu{ke 7.35 mm.460 cijevi naoru`anja329 i 2. novembra 1990. novembra 1990. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. Doboj. Tuzla. 1. Gora`de i Banja Luka) i Gradski {tab TO Sarajevo su do 13.9 mm (Isto. 60 mina 82 mm bestrzajni top i 796 mina za ru~ni baca~ M-57 (Isto.62 i 9 mm. 48 bombi ru~nih protivoklopnih.62 mm. novembra je predata sljede}a koli~ina municije: 461. 858 bombi ru~nih odbrambenih. 3 pi{tolja 6.328 Devet okru`nih {tabova Teritorijalne odbrane (Sarajevo. inv.Komanda 1. 2-919. 920 mina za ru~ni baca~ 60 mm. 11 pu{aka karabin 7. inv. 06/1-79.230. 302 automata 7. predali 17. novembar 1991. 7. Mostar.62. 177. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane.62 mm.

preko predsjednika op{tina preduzmu “najenergi~nije mjere prema onima koji nisu jo{ predali NVO”. O tome je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane 13. Agroplod.332 S obzirom na to da ta preduze}a nisu predala niti su htjela predati naoru`anje i municiju. novembra 1990. Frotea. Bla`uj) nije predalo naoru`anje i vojnu opremu (Isto). ^. Ferokomerc.) u objekte JNA”. [olaja”). Vitorog.333 JNA je od Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine oduzela i naoru`anje kalibra preko 14. 06/1-79-125. S. Graditelj. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je 13. Aluminka i Dom zdravlja “S. Dom zdravlja. Gorica. UNIS. U tom se cilju general331 Isto. U zapadnoj Hercegovini 40 preduze}a nije predalo naoru`anje i vojnu opremu: SO ^itluk (Soko. tra`io da. Trgokop i Famos — TDV). pov. Triko. obavijestio Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine. SO Livno (Livno-putevi i Elektro-Livno). uglavnom u Bosanskoj krajini i zapadnoj Hercegovini. ni do tada sva dru{tvena preduze}a nisu predala naoru`anje i vojnu opremu (ukupno 44). 332 Isto. koje nije bilo obuhva}eno Nare|enjem Republi~kog {taba od oktobra 1990. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina.331 Me|utim. br. U Bosanskoj krajini 13 preduze}a nije predalo naoru`anje i vojnu opremu: SO [ipovo (Gradnja. Naime. br. novembar 1990. 143 . Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. Rudnici boksita. 333 AIIZ. od Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine. Pregled dru{tvenih preduze}a i ostalih subjekata koji nisu predala naoru`anje i municiju i ne}e da predaju). SO Banja Luka (“Energomont” i “Rudi ^ajavec”). SO Bosanski Petrovac ([IP — O{trelj) i SO Titov Drvar (Papir i Grme~). SO Ljubu{ki (Naprijed. Elektro i Brocanac). Drvorad.5 mm. {to je ukupno iznosilo 1. rije~ je o op{tinama s ve}inskim srpskim i hrvatskim stanovni{tvom. Vinarija. OK SK Tuzla i OK SK Gra~anica) nisu predala naoru`anje i municiju (Isto. pored ostalog. SO Duvno (Kablovi) — Isto. 2-919. Derma. 13. Str. Osnovna {kola “Ivan Krndelj”. Srednjo{kolski centar. pri ~emu je konstatovano da su izvr{ili postavljeni zadatak.JNA. I jedno dru{tveno preduze}e na podru~ju Ilid`e (Bosanka. inv. Na podru~ju Okru`nog {taba Teritorijalne odbrane Tuzla tri preduze}a (OK SSRNJ Br~ko. Gipsara. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. “u cilju potpunog izvr{enja zadatka vra}anja NVO (naoru`anja i vojne opreme — prim. SO Bosanska Gradi{ka (Podgradci). novembra 1990.306 cijevi naoru`anja i 32. IPV. Biljopromet.748 municije i drugog ubojnog materijala.

Genaral Vukosavljevi} je na to reagovao tako {to je. . ~ija je vrijednost iznosila 600. od Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine nezakonito oduzela naoru`anje. Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane i Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine JNA je od maja 1990. . koje se odnosilo samo na Bosnu i Hercegovinu. . .u 30 objekata Teritorijalne odbrane koje je obezbje|ivala Teritorijalna odbrana svojim snagama (Isto). radni ljudi i gra|ani Bosne i Hercegovine su na dobrovoljnom principu izdvajali znatna finansijska sredstva.580 tona minsko-eksplozivnih sredstava i municije kalibra 15.4 mm i . 107. komandi JNA.000 komada radio stanica. Materijalno-tehni~ka sredstva Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine su 1988. Tom se nare|enju suprostavila Teritorijalna odbrana Grada Sarajeva. telefona i drugih materijalno-tehni~kih sredstava. uz pomo} specijalne jedinice JNA. Za nabavku naoru`anja. str.u 383 objekta radnih organizacija koje su obezbje|ivale radne organizacije. Efendi}.089 komada metaka za strelja~ko naoru`anje.preko 2.potpukovnik Drago Vukosavljevi}.211 protivoklopnih i protivavionskih raketa.000. za {to su izgra|eni i opremljeni skladi{ni kapaciteti. municiju i vojnu opremu.000 USA dolara (Isto). 106-107.269. koje je obezbje|ivala JNA. . organizovao kra|u protivavionskih topova iz radne organizacije “Zrak”. da se protivavionski topovi i ostala oru|a predaju u vojne magacine. bila smje{tena u 632 razna objekta i skladi{ta : . posebno od sredine 1991. ru~nih baca~a i protivavionskih topova.18. dj.724. 335 Isto. te njihovo adekvatno uskladi{tenje i ~uvanje. izborio za dobijanje nare|enja od vojnog rukovodstva. municije i opreme. 144 .u 71 objekta MUP-a Teritorijalne odbrane. U tim je objektima ~uvano : .356 cijevi strelja~kog naoru`anja.240 minobaca~a 60-120 mm.335 Mnoge su op{tine.84. krajem 1991.u 148 objekata JNA. koje je obezbje|ivao MUP i .334 Nare|enjima vojnog rukovodstva. koju su svojim sredstvima nabavile dru{tveno-politi~ke zajednice i privredni subjekti. sa poja~anim akcijama destrukcije Republike Bosne i Hercegovine od strane petokolona{ke 334 H.. str. nav. novi komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine. .

Tim je nare|enjem general Vukosavljevi} odobrio. Skup{tinu. 2-3 formacijska pi{tolja i po jedno automatsko oru`je.Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine. koje je “po reversu i putem materijalnih lista” trebalo predati ovla{tenim organima (Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane i Okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane). Ministarstvo odbrane. 23. Republi~ki {tab i dr./. ^. jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane. “radi obezbje|enja moblizacijskog plana i postupaka u toku mobilizacije”. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. inicirale preduzimanje odgovaraju}ih mjera i tra`ile povrat izuzetog naoru`anja. br. a koje su bile u skladu sa Direktivama General{taba Oru`anih snaga SFRJ. sjednice od 19. Str. 338 AIIZ. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. uvid i kontrolu izuzimanja bio je odgovoran organ bezbjednost. decembar 1991. municije i opreme Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine. inv.336 Na osnovu nare|enja SSNO-a od maja 1990. jula 1991. 2-920. Vladu. Platforma za razgovor Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine sa saveznim sekretarom za narodnu odbranu. usvajani odgovaraju}i zaklju~ci i upu}ivani zahtjevi na vi{e adresa u Republici. Sarajevo. “trebalo je da se povu~e u skladi{ta JNA”. br. kao i radnih organizacija i mjesnih zajednica. koje je trebalo ~uvati uz mobilizacijska dokumenta (Isto). 2-2534. i odluke Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine sa 124.338 336 Isto. 17. po{to su bili evidentni nasrtaji na imovinu Teritorijalne odbrane”. O tome su u op{tinama vo|ene rasprave. Organi za pravne poslove su bili du`ni da prema prekr{iocima podnose disciplinske i krivi~ne prijave Vojnom tu`ila{tvu u Sarajevu. jula 1991. inv. a “koje }e ga predati na ~uvanje rukovodiocima TMS” /tehni~ko-materijalnih sredstava — prim. svo naoru`anje i municija {tabova. imaju}i u vidu ranije stavove i odluke Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane. 145 . navodno “radi stalnog i kvalitetnijeg obezbje|enja. uklju~uju}i i Predsjedni{tvo. oktobra 1990. komandantima op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane izdao nare|enje (VOJNA TAJNA STROGO POVJERLJIVO) o “sigurnijem smje{taju oru`ja i municije”. Komandama je nare|eno da odmah pristupe “organizovanom izmje{tanju ostatka oru`ja i municije u magacine JNA”. — Komandantu Teritorijalne odbrane. 03/891-1. Za realizaciju tog nare|enja. pov. S.337 General Drago Vukosavljevi} (komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine) je 17. br. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. 337 AIIZ.

2-920. “koja se odnosila na povla~enje i smje{taj naoru`anja i druge vojne opreme Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u skladi{ta JNA i zaklju~ilo da se ta odluka stavi van snage”. osim naoru`anja i municije kalibra preko 12. inv. pored toga zaklju~ilo “da je neophodno otpo~eti razgovore sa nadle`nim organima JNA o vra}anju izuzetog naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane u Republici i o drugim pitanjima iz ove oblasti”. jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine je.7 mm.339 U pojedinim op{tinama i kod nekih strana~kih lidera nailazilo je na otpor i povla~enje “vi{kova” naoru`anja koje je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine dobio od JNA prilikom formiranja Teritorijalne odbrane. prema uvidu Republi~kog {taba TO SR Bosne i Hercegovine do 23. 37 i 40 mm (267 komada). 146 . povu~eno u potpunosti. decembra 1991. oktobra 1990. marta 1992. Sarajevo. razmatraju}i informaciju o zahtjevima za vra}anje oduzetog naoru`anja. {to je ~injeno “iz razloga bezbjednosti i stvaranja objedinjenog prostora” za jedinice koje su se povla~ile iz Slovenije i Hrvatske”. 23. Predsjedni{tvo je tada. trebalo povu}i iz radnih organizacija. decembar 1991. za {to je postojala odluka Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine od 19. 341 Isto.340 Postojali su otpori i pri realizaciji povla~enja protivavionskih topova 20. Platforma za razgovor Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine sa saveznim sekretarom za narodnu odbranu. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. municije i vojne opreme Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine.Naoru`anje i municija {tabova. na ~emu je trebalo 339 AIIZ. preispitalo odluku Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine od 19. koje je sa municijom do kraja 1991. 340 Isto. br. Na komentare i javna istupanja pojedinih rukovodstava nailazila je i predislokacija naoru`anja jedinica i {tabova Teritorijalne odbrane iz jednog u drugo skladi{te JNA. {to je trebalo realizovati do kraja te godine. oktobra 1990.341 Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine je 11.

marta 1992.. br. 2-2869. Efendi}. bolje re~eno — oplja~kalo. S tim u vezi.342 Me|utim. Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine. “jo{ jedna u nizu zaka{njelih odluka”. druga~ije bismo se pona{ali i vr{ili bismo mnogo ve}i pritisak.da se anga`uje Ministarstvo za narodnu odbranu. Naime. H. Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine je. Bila je to. Sarajevo. Da smo znali. inv. to naoru`anje koje je vojno rukovodstvo oduzelo od Teritorijalne odbrane. Broj: 02-011-194/92. 342 AIIZ. tvrdi Hasan Efendi}. po Efendi}u. Oduzimanje naoru`anja od Teritorijalne odbrane bilo je u funkciji planiranja i pripremanja agresije na Bosnu i genocida nad Bo{njacima. nav. Toj sjednici prisustvovao je i general Milutin Kukanjac kao komandant Druge vojne oblasti. 147 . on navodi da u {tabovima Teritorijane odbrane nisu znali da je Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine donijelo takvu odluku. str. “svoju najva`niju odluku” “zaboravilo da objavi. odnosno obavijesti ljude koji su sakrivali naoru`anje TO i time rizikovali hap{enje ili likvidaciju od strane vojne policije JNA.. 12. ve} se nalazilo u skladi{tima JNA i bilo je podijeljeno Srbima. jer bismo tada imali legalne stavove svoje vrhovne komande. koji je ve} u svom {tabu na Bistriku imao razra|enu radnu kartu okupacije Sarajeva i hap{enja svih razbija~a ‘jugoslovenskoga jedinstva’” (Isto). dj. 108. da je legalizovalo njihove patriotske napore.

345 Intervju Branka Mamule. dj. br. a za `ivota Josipa Broza po najva`nijim pitanjima bila u direktnoj vezi s njim.345 343 S. str. Sarajevo. nakon ~ega je. 23. 344 Isto. od samog je svog formiranja bila politi~ka vojska i sve do raspada SFRJ oslanjala se na revolucionarnu etiku ravnopravnosti naroda. 186. izra`enoj u sintagmi “bratstva i jedinstva”. a u pojedinim periodima klju~na. Njena politi~ka uloga tokom pedeset godina bila je zna~ajna. 217. postala je sve zna~ajnija.) JNA se `eljela “osloboditi” starog narodnoslobodila~kog kadra koji je bio tobo`nja “ko~nica” za njen budu}i razvoj. Slobodna Bosna.. To su bili oficiri koji su vjerovali u zajedni~ku dr`avu i borili se za njen vi{enacionalni sastav.343 Uloga JNA u politi~kom `ivotu SFRJ od 1970.6. juni 2000. str. polako izmicala civilnoj kontroli i nametala se kao samostalni faktor Federacije. 8. Delegitimizacijom politi~kog sistema. stvaran je vakuum na federalnom nivou koji je polako osvajala Armija.344 Smanjenjem brojnog stanja za 30% i reorganizacijom komandi i jedinica (1986. 148 . U osnovi ona je bila podre|ena civilnoj vlasti i partiji na nivou Federacije. pri ~emu su nadzorni mehanizmi dru{tva slabije funkcionisali. Biserko. nav. poslije smrti vrhovnog komandanta. ugra|ena u temelje nove jugoslovenske dr`ave. Prilikom tog smanjenja u penziju je poslat veliki broj preostalih oficira koji su iznijeli narodnooslobodila~ki rat i u~estvovali u poslijeratnom razvoju JNA. Od antifa{isti~ke do velikosrpske vojske Jugoslovenska narodna armija.

i dalje” (B. Masovni mitinzi u Titogradu i Kola{inu odr`ani su 20. {to je dovelo do podno{enja ostavke i smjena legalnih vlasti u Vojvodini. str. Tri mjeseca kasnije.348 ve} je imala ulogu dominantnog subjekta u rje{avanju jugoslovenske politi~ke krize. U februaru 1989. 347 B. Marijan.346 polo`aj nesrba u JNA je postajao sve slo`eniji.. Had`i}. godine. pod pritiskom masovnog mitinga u Titogradu aktuelno rukovodstvo Crne Gore podnosi ostavku. ARMIJSKA UPOTREBA TRAUMA.). str. Vode}e li~nosti Kosova: Ka}u{a Ja{ari i Azem Vlasi smijenjeni su 17.349 346 B. januara 1989.. Nakon tri mjeseca protesti se ponavljaju i 27. 349 M. dj. i 21.”.. nav. 121. U njenom najvi{em rukovodstvu “gubi se hrabrost i vjera u Armiju i njene mogu}nosti da samostalno djeluje. novembra 1988. oko hiljadu Srba i Crnogoraca s Kosova dolazi u Novi Sad da izrazi nezadovoljstvo politikom vojvo|anskog rukovodstva. nav. organiziraju {trajk rudara u Starom Trgu. Vode}i generali JNA upotrijebili su JNA za ciljeve srpskog re`ima i pretvorili je u instrument politike tog re`ima. Ademovi}. 120). To je ra|eno po dobro razra|enom scenariju. dj. I doga|aji se redaju do Gazimestana u junu 1989. nav... i 11. Mamula.. Mamula. augusta protivu politi~kog rukovodstva Crne Gore. 348 D. kada je pred milionima Jugoslovena demonstriran velikosrpski nacionalizam koji je ru{io sve pred sobom. Crnoj Gori i na Kosovu. defetisti~kih i razbija~kih opcija. novembra policija se razra~unava sa radnicima Nik{i}ke `eljezare kod @ute grede. Mamula pi{e : “Devetog jula 1988.. antikomunisti~kih.Od po~etka ostvarivanja velikosrpskog koncepta (od sredine 1988. Uznemiravaju se starje{ine drugih nacionalnosti. a 6. u : F. str. a koja je godinama stvarala sliku o sebi kao posljednjem branitelju Titove Jugoslavije. Za~u|uje Mamulin stav o samostalnom djelovanju Armije. Vojska koja je i sama bila “krupan politi~ki faktor” i ~uvar socijalisti~ke zemlje nije mogla ostati miran posmatra~ politi~kih promjena u SFRJ. nav. Mamula. 149 . JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. S tim u vezi. 189. oktobra odr`ava se tre}i po redu protestni miting u Novom Sadu.. gube se ugled i mo} vladanja velikim armijskim mehanizmom. oktobra Predsjedni{tvo Pokrajinskog komiteta SK Vojvodine podnosi kolektivnu ostavku. str. Zapo~inju masovne demonstracije Albanaca. 5. 120 — 121.347 Velikosrpske ideje su do tada duboko zahvatile i JNA u kojoj su Srbi uvijek bili najbrojniji. otvaraju rupe za prodore sa strane i uno{enje me|u armijski sastav razli~itih nacionalisti~kih.. dj. dj. str. 289-290. a 10.

JNA je kao i SFRJ.351 350 I. u : F. str.). Beograd. mogao biti samo dr`avni udar. str. Strategiju JNA Kadijevi} je definisao kao “izlazak na granice budu}e dr`ave” (V.1999. str. UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. godini. Radakovi}. Opravdanja. dj. B. da se ispre~i svim vidovima nasilja u zemlji. Objektivno se u 1990. dj. “ustvari u~estvovala u razbijanju Jugoslavije i to najsurovijim postupcima. SLU^AJ JUGOSLAVIJA. . 213). pa je tako politi~ki i moralno razoru`ana. Mamula. Ono je pomoglo da JNA izgubi svoja bitna obilje`ja. 351 Isto. da se Armija ne mo`e popunjavati vojnim obveznicima iz ve}ine republika. nav. po admiralu Mamuli. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. 114 i dr. Ali o tome su u vrhu rukovodstva Armije postojale sada sasvim nove.. osnove na kojima je formirana. ve} konkretnim politi~kim i vojnim ciljevima i odlukama aktuelnog dr`avnog i vojnog rukovodstva i drugih politi~kih faktora. str. pa i 150 . postala lak plijen. 2. JNA je u~estvovala u razbijanju Jugoslavije. . KADIJEVI] SKRIVA ISTINU.9. str.2001. Nastupala je u sasvim suprotnom pravcu od onog na koji se pred narodima zaklela. zadaci koje je dobijala i odabirala i na~in njihove realizacije nisu diktirani zahtjevima i postavkama koncepcije odbrane. pi{e Ivan Stamboli}. . do`ivi slom i nestane sa historijske scene. Ademovi}. nego posljedice armijskog prelaska na stranu Srbije i Milo{evi}a” (B. Umesto da svojom ogromnom silom zapreti. funkciju koja joj je davala i snagu i smisao. novembar 2001. U “spa{avanju” JNA i Jugoslavije. prvenstveno Srbije i Crne Gore.350 JNA je imala ustavnu obavezu da o~uva suverenitet i teritorijalni integritet zemlje. uz sudjelovanje predstavnika i institucija me|unarodne zajednice (B. 121). preuzimanje kontrole i uspostavljanje reda u zemlji. str. Mamula. JNA je. Mamula.2001. razuman izbor je. kojim je to mogla ostvariti. 216. druga~ije procjene i Armija je krenula krivim putem. jer je jedino ona raspolagala snagama i sredstvima sile. 213. . stvaranje prostora za brzu pripremu dogovora o budu}nosti zemlje. Vojno rukovodstvo nije bilo spremno da preuzme svoj dio odgovornosti za sudbinu zemlje po mjeri svih naroda. “samo najodlu~nijim akcijama vojnog rukovodstva mogla jo{ uvijek spasiti JNA i Jugoslavija. velikosrpske nacionalisti~ke politike. pora`ena iznutra kada je po~ela da negira i napu{ta samu sebe.Strategijska upotreba JNA. Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola.. nav. i da one ne}e htjeti dalje upla}ivati finansijska sredstva za izdr`avanje Armije nisu uzrok.. po Mamuli. uglavnom. 7. svim paravojnim divljanjima. Kadijevi}. Beograd 2002. UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. Umjesto toga.

SUROVA STRATEGIJA NASILJA. Kao takva. htijeli rat. Kadijevi}. jer je smatralo da JNA tu ulogu ne mo`e odigrati”. hu{ka~kom ratu. jer je u uslovima kakvi su stvoreni. 126. S tim u vezi. jer je prihvatila srpski velikodr`avni projekat i borila se za realizaciju ciljeva fa{isti~kog karaktera. U tom je cilju JNA u~estvovala u razbijanju Jugoslavije i zatim u agresiji i drugim oblicima zlo~ina u Sloveniji. Beograd 1995. iako je to maksimalno poku{ala”.. kao mo}ni integrativni faktor su “rasto~ene”. jer Jugoslaviju nisu htjeli neki njeni narodi koji su se na referendumima izjasnili za suverene nacionalne dr`ave. Rukovodstvo JNA. Kadijevi}. To nije uspjela. str. [arac. ako je ratna. Hrvatskoj i posebno Bosni i Hercegovini. 164). nav. JNA je mogla. “nije htjelo da preuzme na sebe politi~ku ulogu spasioca Jugoslavije..353 propagandnom. po Kadijevi}u. JNA nije odbranila Jugoslaviju. Kao {to vojska mo`e odbraniti novu Jugoslaviju. od ~ega su zavisile i njihove karijere i opstanak na polo`ajima. onda se te`i{no izvr{ava vojnim sredstvima” (V.352 Pod takvim rukovodstvom Oru`ane snage SFRJ. jer su se za nju opredijelili srpski i crnogorski narod tako SFRJ JNA nije mogla odbraniti. nav. malobrojne nacije” (I. nav. pa je shodno tome ograni~en domet ~isto vojnog uticaja na dono{enje odluke o ratu ili miru. namjerno izvr}u}i ~injenice (“JNA nije odbranila Jugoslaviju od politike koja ju je ru{ila. kao najspremnijem da prihvati izdr`avanje “~etvrte armije” u Evropi (i idejno najbli`em). on navodi i sljede}e njihove gluposti: “Taj zadatak JNA objektivno nije mogla izvr{iti. niti snaga odvra}anja od osvaja~kih pohoda i genocida. pitanje rata ili mira je prvorazredno politi~ko pitanje. dj. General Kadijevi} otvoreno la`e da JNA “nije uspjela da razre{enje jugoslovenske krize obezbjedi mirnim putem. Ademovi}. dj. Stamboli}. JNA nije mogla biti faktor podr{ke demokratiji i tra`enja izlaza u miru..2001. politike i prakse. 149-150 i 164). Me|utim. u : F. 352 B. Rije~ je o politi~kim. . str. za razliku od izvr{enja odluke. kao specijalnom vidu ratovanja. a ne vojnim kategorijama. Naravno. str. Zbog toga Kadijevi} vje{to prikriva prave razloge za{to JNA nije odbranila Jugoslaviju. 243). morala i trebala sa~uvati Jugoslaviju. 213.. Ona je bila faktor podstrekavanja i glavna fizi~ka sila takve ideologije. neki njeni narodi nisu htijeli” — V. koja. str. str. PUT U BESPU]E. dj. jer su oni koji dr`e klju~eve rata i mira u Jugoslaviji u svojim rukama. 151 . Mamula.To je rukovodstvo JNA stavilo u slu`bu srpskog velikodr`avnog projekta. ona se priklonila ratobora~koj volji politi~kog rukovodstva najve}e nacije u Jugoslaviji i okrenula cevi u ostale. UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. Pogre{no je davati vojsci zadatke koji se moraju rije{avati isklju~ivo politi~kim sredstvima na osnovu volje naroda. 353 D`. a onda su se priklonile Velikosrpskom pokretu.

. 152 . Tada je. u u`em vojnom rukovodstvu bilo svega ~etiri generala Bo{njaka.. Mesi}. Ademovi}. jula 1991.Do sedamdesetih i prvih osamdesetih godina XX stolje}a vojno rukovodstvo je bilo vi{enacionalno. 303-304).. najprije prikriveno. Ona se odrekla svojih najboljih tradicija. IZDAJA VOJNOG VRHA. potpuno su napu{tene te`nje za {to srazmjernijom nacionalnom zastupljeno{}u u kadrovskim strukturama Armije. 355 D`. u: F. str. [arac. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. nav. str. Enver ]emalovi} (bio je vi{e godina komandant Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdu{ne odbrane). a njegova zamjena Aleksandar Spirkovski — Makedonac (Isto). [arac. 354 R.355 Sistematski je razarana njena vi{enacionalna struktura. Rahmija Kadeni} (bio je komandant visokih vojnih i ratnih {kola. Anton Luke`i} — Hrvat. Bo`o Grubi{i} — Hrvat. te Bosni i Hercegovini. a njegov zamjenik Konrad Kol{ek — Slovenac. nav. Njegov zamjenik admiral Stane Brovet — Slovenac.. Martin [pegelj — Hrvat.. osamdesetih se godina i u JNA intenzivno razbuktavao proces raslojavanja. a zatim su pod za{titom oklopnih i mehanizovanih jedinica JNA. uklju~uju}i u svoje jedinice i ~etni~ke grupe. D. dj. koga je kasnije zamijenio Blagoje Ad`i} — obojica Srbi. nav. Komandant Ratnog vazduhoplovstva Anton Tus — Hrvat. JNA je pretvorena u subjekt i sredstvo totalitaristi~ko-nacisti~kog re`ima. To su bili : D`emil [arac (bio je vi{egodi{nji predsjednik Komiteta SKJ u JNA i jedan od najuglednijih li~nosti u vojnom rukovodstvu). na primjer. SUROVA STRATEGIJA NASILJA.354 Osamdesetih godina u JNA je surovo kr{en otpor dijela kadrova (aktivnih i penzionisanih) procesima izro|avanja u nenarodnu vojsku. majka i supruga Hrvatice). dj. a njegova nacionalna struktura i orijentacija jugoslovenska. Svi su u nekoliko godina oti{li u penziju (Isto). KRVAVA BESPU]A JNA. izvr{ili mobilizaciju svojih {tabova i jedinica. Komandanti armija koji su tako|e bili u vojnom vrhu: @ivota Avramovi} — Srbin. str. nav.. deklarisao kao Jugosloven (otac Srbin. A. Na~elnik General{taba Stevan Mirkovi}. Tada se savezni sekretar za narodnu odbranu. Marijan. str..356 U uslovima zao{travanja krize u dru{tvu. simbola. Tako su. Predsjednik Komiteta SKJ u JNA admiral Petar [imi} — Hrvat iz Biha}a. a prije toga vi{e godina komandant Armije) i Asim Hod`i} (bio je podsekretar u SSNO. a zatim javno svrstala uz srpske pobunjenike u Hrvatskoj. a prije toga na ~elu Vojne obavje{tajne slu`be). 157-158. politi~kih i vojnih ciljeva. ratnih planova. 118. izgradili svoju paravojnu strukturu (S. str. dj. Dizdarevi}. general Veljko Kadijevi}. 118. u : F. Luke`i}. str. 356 D`. 70. Tita. primjera radi. pobunjeni Srbi u Kninu 11. osipanja aktivnog JNA se. dj. koja je otvoreno stala na stranu ~etnika. Ademovi}. agresije i genocida. 23.

159-160. 360 Isto. 187. SLU^AJ JUGOSLAVIJA. str.. Dizdarevi}. str. izuzev generala Kadijevi}a. u penziju su oti{li gotovo svi u~esnici antifa{isti~kog narodnooslobodila~kog rata. 358 R. Zagreb 1997. 158. u {irem vode}em sastavu SSNO bio je samo jedan Bo{njak — general-major Fikret Jaki} (na marginalnoj du`nosti). Zimmerman). a smanjivanja iz nekih drugih naroda. Cimerman (W. u oficirskom je kadru bilo samo tri odsto Slovenaca. V. imalo uticaja i na nacionalni sastav. nav. str. da se sve odrazi negativno na ravnopravan (srazmjeran) rast. IZVORI JEDNE KATASTROFE. Dovoljno je bilo odrediti procente. str. s tim {to je Srba tada i kasnije bilo preko pedeset odsto. B. br. Mamula. nav.358 {to je. U maju 1988. Najmanje je bilo Sovenaca. 359 Isto.i rezervnog sastava.. pri ~emu su ~istke nastavljene i kasnije. B. dj. 159.359 Vi{e godina u JNA je tekao proces broj~anog prevladavanja kadrova iz srpskog naroda. ~etrnaest odsto Hrvata. INSTRUMENT BIROKRATSKOG SUSTAVA. Neposredno nakon 1980. kako su ga nazivali srpski nacionalisti i antikomunisti” (Intervju Branka Mamule. Kazivanje generala Ibrahima Alibegovi}a dato autoru. 8. dj. kao i iz crnogorskog naroda. 25. posebno Bo{njaka. Tako je nacionalna neravnomjernost me|u polaznicima vojnih {kola proizvodila nacionalnu neravnomjernost u starje{inskom kadru (Isto). Bo{njaka i Albanaca. u: F. te jo{ nekoliko u jedinicama JNA i Teritorijalne odbrane. Slobodna Bosna. str. Ademovi}. Najprije je iz aktivne slu`be protjerana prva grupa od 70. ja~anja nacionalisti~kih snaga me|u starje{inama. 153 . 361 Isto. izme|u ostalog. prije svega. dj. Vuleti}.361 357 Isto. str. R. “sve dok nije iskorijenjeno takozvano ‘nenacionalisti~ko Titovo leglo’. Smanjivan je i onako nedovoljan broj kandidata Hrvata. pri ~emu je taj odnos bio nesrazmjeran sastavu stanovni{tva.. 8. u Beogradu. str. 123. 186. 159-160. Dizdarevi}.-1991. zbila`avanja sa vladaju}im i uticajnim nacionalisti~kim i klerikalnim faktorima. str. ne{to je pove}an broj Bo{njaka i Makedonaca. U sve vojne {kole se po pravilu javljalo najvi{e kandidata u Srbiji i iz redova srpskog naroda u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj. Tako je JNA bila prete`no kadrovski srpska — najve}i broj kadrova (oficiri i podoficiri) bio je srpski. str.357 U periodu od 1980.360 {to je dovelo do dominacije srpskih kadrova. pa onda od 40 generala JNA. nav. 161). juni 2000.

Sarajevo 1994.2%). Slovenci 8. Hrvati ili drugi narodi).10% i Ostali 2. Iz reda ostalih “priznatih” nacionalnosti taj je broj iznosio: Hrvati 22%. KADROVSKI RAT ZA BIH (1945. 5. 364 Isto. Abazovi}. 16.1984..-1991. 118.).1991. u~estvovali sa 2. RK ZSMS. Ljubljana. 222-226 i dr. 468. str. Crnogorci 6. Oni su u toj strukturi participirali sa 66. nedostaju podaci. Zagreb. u strukturi nacionalnog sastava starje{inskog kadra JNA postojala potpuna dominacija Srba i Crnogoraca.364 362 M Abazovi}.362 U narednom je periodu (1947. Beograd 1982. odnosno Bo{njaka.2% (Srbi 60%. . u odnosu na njihovo u~e{}e u ukupnom stanovni{tvu SFRJ (8. jer oni tada nisu “postojali” (imenovani su kao Srbi.363 Tada su u profesionalnom sastavu JNA Muslimani.) procenat Srba pove}an.4%). 363 Danas. 18. Makedonci 4%. str.40%. (Vidi: ∴ ORU@ANE SNAGE JUGOSLAVIJE 1941. Iz reda Muslimana. ~ime su.1948. (Isto). Albanci 0. dj. 1983. velja~e 1991.Oficirski kadar je nakon formiranja Demokratske Federativne Jugoslavije/Federativne Narodne Republike Jugoslavije u ve}ini bio srpski. s obzirom na to da su “tretirani” kao posebna nacionalna kategorija.4%. gotovo u neznatnom broju bili zastupljeni.50%. . M. Tako je 1981. str. Tako je 1947. . 119-120. br. 154 . str. nav. Vidi: “Podru`bljanje varnosti in obrambe”. godine 63% vojnih i politi~kih rukovodilaca oficirskog kadra JNA bilo iz reda Srba i Crnogoraca (Srba 52%. str. a Crnogoraca 11%).).

Hrvata 219. U toj je kategoriji Muslimana bilo manje za vi{e od pet puta. Slovenci i Makedonci po 12. Makedonaca 394. Makedonaca 103. str. kod Muslimana je taj odnos bio manji za skoro pet puta. Muslimana 109. Abazovi}. Slovenaca 142. Broj Makedonaca i Jugoslavena je prelazio njihov broj u ukupnom udjelu stanovni{tva. Slovenaca 72. Ma|ara 14 i Albanaca 8.Srbi i Crnogorci su dominirali i u strukturi najvi{eg starje{inskog kadra JNA. te kod Albanca za 12 puta od njihovog u~e{}a u ukupnom stanovni{tvu. br. Hrvata 661. Jugoslovena 123. 5. Makedonaca 236. velja~e 1991. Crnogoraca vi{e za skoro pet puta. 366 Isto. Muslimani 3 i Albanci 1. Jugoslovena 422. Majora Srba je bilo vi{e za 65%.366 Potpukovnika Srba je bilo 3896. str. Slovenaca 68. Crnogorci 19. 121-122. 367 Isto. Srbi su bili zastupljeni sa 77 generala.. 155 . dj. Jugoslovena 360. Ma|ara 6 i Albanaca 5. nav. M. Crnogoraca za dva i po puta i Makedonaca za 25 (brojem). Ostalih 46. a Crnogoraca za skoro 3 puta. Potpukovnika Srba je bilo vi{e za 75%. primjera radi.368 365 Danas. dok je iz reda pripadnika ostalih naroda broj bio mnogo manji. Muslimana bilo manje za vi{e od sedam puta. 17. a Crnogoraca vi{e za preko ~etiri puta. Tako je. Muslimana 28. Crnogoraca 225. Jugosloveni 7. vidjeti sljede}u tabelu : (Isto). Zagreb. kod Hrvata za skoro 30%. Pukovnika Srba je bilo gotovo za dva puta vi{e nego {to im je pripadalo po osnovu njihovg u~e{}a u ukupnom broju stanovni{tva. Tako je generala Srba u odnosu na njihovo u~e{}e u strukturi stanovni{tva bilo vi{e 38%.367 Majora Srba je bilo 2102. Crnogoraca 257. Godine 1981. 468. Muslimana 82. Ostalih 18. Hrvati 22. te Albanaca i Ma|ara po 12. Hrvata 364. 368 Isto. Crnogoraca 411. Detaljnije o nacionalnoj strukturi najvi{eg starje{inskog kadra JNA 1981. Muslimana je bilo manje skoro za ~etiri puta.365 Pukovnika Srba je bilo 1511. Ostalih 73.

[arac. pa je i brojem i ~inovima postojala dominacija srpskih kadrova”. Nacionalni sastav je bitno izmijenjen. Cimerman. posebno oficirskom. 156 . nav. nav. posebno od 1990. Dizdarevi}. pi{e V. dj.372 369 M. bilo 52. str. 371 R. dj. olak{alo prodor nacionalisti~ke indoktrinacije i preobra}anja velikog broja vojnih starje{ina srpske nacionalnosti u oficirski kadar i vojsku velikosrpske politike agresije i genocida. 17. 19.21% Srba.. u F. 370 R.74 % Albanaca. u kasnijem je razvoju JNA. str. “kada su ih doga|aji prisilili da biraju. nav. juni 2003.371 U JNA je. Bilo je veoma mnogo prijevremenog penzionisanja. Na taj je na~in JNA izro|ena u nenarodnu i agresorsku vojsku. slijedili Milo{evi}a” (V. dj. nav. 159-160. nav. 159-160. dj. nemilosrdno i radikalno vr{eno “~i{}enje” (komandnog) kadra na nacionalnoj i politi~koj osnovi od svih starje{ina koji se nisu mirili sa iznevjeravanjem onih postulata na kojima je ta armija bila zasnovana..42% Hrvata.76% Muslimana i 1. 121. UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA. 121. str. VOJNA SILA U SUNOVRATU ZLO^INA. Cimerman. U JNA su. Ademovi}. To je reprodukovano “u svim starje{inskim e{alonima. str. 372 A.369 Nacionalna neravnopravnost je posebno bila izra`ena me|u polaznicima vojnih {kola. str. str.. Dizdarevi}. D`. Abazovi}. Srpski oficiri su. izvr{ene masovne ~istke. str. 13. gdje su dominirali Srbi. 10. koja je proizvodila nacionalnu neravnomjernost u starje{inskom kadru. 5.91% Crnogoraca. 18. da bi se stvorila jednonacionalna vojska” (S. IZDAJA VOJNOG VRHA.. pi{e Stane Poto~ar. Tako je u SKJ u JNA 1984. Ademovi}. Iz aktivne slu`be su odstranjivani svi oni koji su se protivili nacionalizmu i njegovim sve dubljim korjenima u toj sredini. u cilju formiranja jednonacionalne vojske. 105). D`ubo.37% Jugoslavena. u : F. Poto~ar.370 Nacionalna neravnopravnost u starje{inskom kadru. dj. “U republikama vi{e nisu za zapovjednike postavljani oficiri iste narodnosti odgovaraju}em sastavu stanovni{tva. dj. Na najodgovornije du`nosti su dovo|eni provjereni nacisti~ki opredijeljeni i poslu{ni elementi koji su izvr{avali nare|enja politike.Srbi su i u organizaciji Saveza komunista Jugoslavije u JNA dominirali u odnosu na pripadnike drugih naroda i narodnosti. Slobodna Bosna. pa i premje{tanja.-1992. nav. str... 8). 5. a uklonjeni su oni {to su bili u dobrim odnosima s odre|enim republikama.

To je rukovodstvo “u odsudnom trenutku jugoslovenske drame” stalo na stranu tog nacionalizma. razbijaju federalne osnove dr`ave. u vrijeme kada pobje|uju ekstremne velikosrpske snage. 283 i 285-286. od 1989. JNA je. priklonilo velikosrpskoj nacionalisti~koj politici Slobodana Milo{evi}a i bilo u rukama beogradskog re`ima. 374 I. izvr{ena temeljita izmjena kadrova u JNA na teritoriji tih republika (M.. str. 375 V. da se ispre~i svim vidovima nasilja u zemlji. hu{ka~kom ratu. koje. U jedinicama JNA. 245-246. sve do njezine kona~ne porote u obra~unu sa svim jugoslovenskim narodima. sve otvorenije stavlja u slu`bu nacionalisti~ke Milo{evi}eve politike. str. poslu{ni i spremni. kao specijalnom vidu ratovanja. Umesto da svojom ogromnom silom zapreti. Zbog toga se ona tako otvoreno svrstala na stranu Milo{evi}eve nacionalisti~ke agresorske politike (N. shvataju}i da gubi svoje pozicije i privilegije. dj..374 Vojno rukovodstvo se. “nastupala u sasvim suprotnom pravcu od onog na koji se pred narodima zaklela.) ostvario potpunu politi~ku pobjedu. upotrijebilo i mo}no oru`je JNA za ru{enje sela i gradova po Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. svim paravojnim divljanjima.). JNA je. sprovode prljavu fa{isti~ku politiku.375 373 A. po Ivanu Stamboli}u. vide}i u njemu “~vrstoruka{ku bolj{evi~ku nadu”. u : F. uklju~uju}i i generala Kadijevi}a. 157 . SJE]ANJA VOJNIKA. Durakovi}. u Milo{evi}evim agresorskim planovima vidjela svoju jedinu {ansu. i po~etkom 1990. str. nav. dj. Luke`i}. [pegelj. Beograd 1995. PUT U BESPU]E. zadojena velikosrpskim ambicijama i ~etni~kom ideologijom. Stamboli}. nav. Ademovi}. 46). od vodnika do generala. sprovode}i “birokratsku antirevoluciju”. Sarajevo 1993.^i{}enje JNA na nacionalnoj i politi~koj osnovi znatno je intenzivirano 1990. odnosno jedinicama velikosrpske vojske. nav. strana 243). evoluiraju}i od komunizma i unitarizma. 73. UDARNA PESNICA VELIKOSRPSKOG NACIONALIZMA. malobrojne nacije” (Ivan Stamboli}. 241. kada su politi~ka kriza i sukobi u SFRJ kulminirali. U Sloveniji i Hrvatskoj je do 1991. zavr{io u pravoslavlju i velikosrpskom nacionalizmu. kao udarna pesnica tog nacionalizma. Naime. To je Armiju “odvelo u krvavo bespu}e. Rukovodstvo JNA se rado priklanja Milo{evi}u. str. pa i propagandnom. @arkovi}.. str. uz uslov da slijepo. ona se priklonila ratobora~koj volji politi~kog rukovodstva najve}e nacije u Jugoslaviji i okrenula cevi u ostale. dj. 56. JNA se krajem 1989. koji je na Osmoj sjednici CK SK Srbije (1987. ostale su samo starje{ine srpske nacionalnosti. te za njegov ra~un i njegove politike o “zaokru`enju srpskih zemalja”.373 Najve}i dio JNA je. uklju~uju}i i srpski”. PROKLETSTVO MUSLIMANA.

Ta nelegalna Vrhovna komanda je od tada djelovala u 376 B. dj. str.. nav. str. koju je general Veljko Kadijevi}. {to bi bio razlog njegovog odbijanja da to u~ini u martu 1991. Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini predstavljala glavni oblik oru`anog u~e{}a Srbije i Crne Gore u tim osvaja~kim ratovima. avgusta 1991. Mamula. 158 . JNA je.. u panici tra`io.. Na taj je na~in JNA “dobila svoju dr`avu”. ME\UNARODNI KRIVI^NI SUD ZA BIV[U JUGOSLAVIJU. Velikosrpski plan odbrane “srpskih zemalja” na frontu Karlobag—Ogulin—Karlovac—Virovitica “postavio joj se kao jedini izlaz po principu ‘uzmi ili ostavi’”. Jovi}. koje je. str. SLU^AJ JUGOSLAVIJA. koriste}i predsjednika Predsjedni{tva SFRJ Borisava Jovi}a.376 Od marta 1991. str. JNA je. paragraf 964. Nemaju}i vi{e “moralne i politi~ke snage da se odupre”. Hag 31. pri ~emu ru`i Slobodana Milo{evi}a i Veljka Kadijevi}a. bila pod politi~kom kontrolom Srbije i u potpunosti zavisila od Milo{evi}a. kako je to bilo definisano Ustavom SFRJ. Mamulino) “rje{enje jugoslovenske krize”. TU@ILAC PROTIV SLOBODANA MILO[EVI]A (u daljem tekstu ICTY. IT-02-54-T.. jer joj je “Srbija bila ~vr{}a uzdanica”. Predmet: Br. Predmet: Br. nav. 187-188 i 209. 146. Tada je stavljena pod komandu te dvije republike. od “zajedni~ke oru`ane sile svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i gra|ana”. tako|e. nav. IT-02-54-T). 53. kada su mu to nalo`ili Slobodan Milo{evi} i Borisav Jovi}. Za taj drugi slu~aj Milo{evi} i Jovi} su “pripremali ucjenu — formiranje vojske Srbije i napu{tanje JNA”.. 291). 377 USTAV SFRJ. podvrgnuta pritisku “i njeno ministarstvo nije izdr`alo — napustilo je svoj program rje{enja jugoslavenske krize i prihvatilo Milo{evi}ev” velikosrpski program (B. JNA je prihvatila “velikosrpski politi~ki i vojni koncept i izgubila jugoslovensko tlo pod nogama”. B. Radakovi}. Stoga su njena osvaja~ka dejstva u Sloveniji. bilo neprihvatljivo. Iznose}i tvrdnju kako je JNA prihvatila Milo{evi}ev velikosrpski program.JNA je. dj. Branko Mamula je neoprezno priznao da je SSNO imao “svoj program rje{enja jugoslovenske krize”. Mo`da bi se to pokazalo da je Kadijevi} svoj neizvr{eni pu~ sinhronizovao sa Jazovim 19. Mamula. maj 2002. str. dj.. 163. tvrdi admiral Mamula. To “rje{enje” je bilo zapravo njegovo (tj. posebno od 1990.. I.377 postala oru`ana sila Srbije i Crne Gore (kasnije Savezne Republike Jugoslavije) i njihovih kolaboracionista u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.

ili nisu pravovremeno sklonjeni oni koji su morali biti sklonjeni”.”.2001. kao “vojska bez dr`ave”. Dragojlovi} (ministar u Vladi Srbije) u svom obra}anju pred predstavnicima op{tina u Valjevu: “Mi ne mo`emo da ka`emo zbog svetskog javnog mnenja da je Srbija u ratu sa Hrvatskom. po Kadijevi}u. paragraf 956.. 159 . trebalo je “sprovoditi u toku rata.380 Transformacija JNA “u vojsku budu}e Jugoslavije. primjeren novoj budu}oj Jugoslaviji”. ali i efikasno. 213. str. odnosno Velikoj Srbiji. “I jedno i drugo” je. IT-02-54-T. krnjem Predsjedni{tvu SFRJ. UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991..382 378 I. IT-02-54-T. i u tzv.Mamula. Predmet: Br. dj.. paragraf 973. Me|unarodna zajednica nije prihvatila obja{njenja da rat vodi samo JNA. 380 V. Radakovi}. {to nije bilo ni malo lako. paragraf 973. str. koje vi{e nije imalo legitimitet zajedni~ke dr`ave.”. 163. Kadijevi}. koje su neprijatelji obilato koristili da podriju moral vojske i otupe volju za borbom. str... a da s tim ratom Srbija i Crna Gora navodno nemaju veze. te je protiv te dvije republike uvela sankcije (Isto). Predmet: Br.. “imalo zna~ajne moralne efekte na vojsku.378 Predsjednik Republike Srbije — Slobodan Milo{evi} je preuzeo stvarnu komandu nad JNA i vr{io je preko svoje grupe ~lanova (“srpski blok”) u Predsjedni{tvu. ICTY. Razlog za to je objasnio D. po mogu}nosti {to bezbolnije. nav. Nagovje{teni su problemi mobilizacije kao i problemi pokretanja mobilisanih jedinica van svojih republi~kih granica” (Isto). str. 134. bilo da su sklonjeni oni koji to nisu zaslu`ili. tako i po teritorijalnoj lokaciji”.sastavu: Borisav Jovi}. 379 B. te od oktobra 1991. ICTY. jer bi onda Srbija bila agresor…” (Isto).379 Proces “nacionalne transformacije JNA. naro~ito potenciraju}i da nije jasan cilj za koji se bori JNA. . nav. Jugoslav Kosti} i Sejdo Bajramovi} (Srbija). dj. 133. Taj je proces posebno vr{en nakon {to je JNA dobila zadatak da ostvari generalni politi~ki cilj “stvaranje nove Jugoslavije. IT-02-54-T. Tu ~injenicu zvani~na vlast u Srbiji nikada nije priznala. Branko Kosti} (Crna Gora) i general Veljko Kadijevi} (JNA). 382 ICTY. kako po unutra{njoj nacionalnoj i organizacionoj strukturi. izvr{ena je “na cijelom jugoslovenskom prostoru”. Pri tome je “bilo i gre{aka prema pojedincima. Predmet: Br. 381 Isto.381 Pri tome je Milo{evi} bio klju~na li~nost u transformaciji vi{enacionalne JNA u srpsku vojsku.

str. Crnogoraca 5%. Slovenaca 6%.. str. Kadijevi}. dj.Vojno rukovodstvo je “ve} ranije” zapo~elo “proces me|u starje{inama da svi koji se ne sla`u sa politikom koju slijedi JNA — iz nacionalnih ili drugih razloga — mogu i treba da je napuste”. a Jugoslovena je bilo 3. Nacionalna struktura oficirskog kadra JNA u Sloveniji i Hrvatskoj je u ljeto 1991. s vi{kom od + 148%. nacionalni sastav starje{ina 5. apsolutno bila u korist Srba. nav. U operativnim komandama su ubrzano smijenjeni. jula 1991. str. s nedostatkom od — 66%. ve}ina Hrvata se tada povla~ila. 11).2% u oficirskoj populaciji bio je vi{ak od + 51%. zatim Hrvata 12%. ona je jo{ 11 mjeseci zadr`ala to ime. Krajem 1991. dj. Svi Slovenci (ili gotovo svi) povukli su se iz vojske. 385 S. Muslimana 2. dj. str. Uo~i napada na Hrvatsku u JNA je bilo 12. str. a Albanaca gotovo da nije ni bilo.383 Tokom cijelog njenog postojanja u JNA je bila prisutna neravnomjerna nacionalna struktura komandnog dijela.6%. nav. nav. Albanaca 0.384 JNA je jula 1991. str.. 118. posebno iz Zagreba. To se naro~ito odnosilo na starje{ine slovena~ke nacionalnosti koji su du`e vremena boravile na du`nosti u Sloveniji”. Marijan. Slobodan Milo{evi} i Borisav Jovi} su 5. Jovi}. nav. juni 1996.. potpunu eliminaciju Hrvata i Slovenaca iz vojske (B. Crnogoraca je bilo 6. 97. 289. nacionalno nepodobni oficiri. 384 D. kao ni Bo{njaka. 302). Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. izme|u ostalog. IT-94-I-T. S.6% Hrvata. gdje je 142 zatra`ilo demobilizaciju (u Virovitici je 10 Srba — aktivnih oficira tra`ilo 383 V.. njih je bilo 57%. s nedostatkom od —78%. s vi{kom od + 45%. {to je u odnosu na njihovu brojnu zastupljenost u SFRJ bio nedostatak od —53%. naro~ito generalskog i vi{eg oficirskog kadra. uglavnom. od generala Veljka Kadijevi}a tra`ili.4%.8%. Jugoslovena 4% i pripadnika ostalih nacionalnosti 16% (Isto. Slovenaca je bilo 2. 349).2%.385 I pored toga. te zanemarljiv broj Makedonaca. 160 . “pravo osipanje na nacionalnoj osnovi u JNA otpo~elo je oru`anim sukobima u Sloveniji. i po~etkom 1992. Zastupljenost Srba od 63. od 6. Mesi}. dj.. 4. sve vi{e bila nacionalno ~ista — srpska vojska. jula 1991. Predmet: Br. s nedostatkom od — 66%. vojne oblasti.6%. po podacima Komande 5. korpusa JNA bio je 99% srpske nacionalnosti (ICTY. Me|utim.

pri ~emu mnogi stariji generali nisu prihvatili fa{izaciju. do{la u krajnju krizu. militantniji. Time je izvr{eno “etni~ko ~i{}enje” osnovnih slu`bi JNA i njihova popuna odgovaraju}im srpskim kadrovima. Na taj na~in su velikosrpski fa{isti i kadrovski pripremali ljude za agresiju na Bosnu i Hercegovinu. 213. UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. 16. juni 2000. pa u Bosnu i Hercegovinu. Profil. kako bi se na komandne pozicije doveli novi. 387 RAT I MIR GENERALA VUKA OBRADOVI]A. Mamula. ~ak sastava te vojske”. 388 Intervju Branka Mamule. To je imalo za posljedicu da se JNA pretvorila u prete`no jednonacionalnu vojsku sa otvorenom ~etni~kom ideologijom.demobilizaciju). sa zvijezdom petokrakom i da ulaze u armijske prostorije u kojima je bila Titova fotografija. odnosno “izmijenjena je vojska.389 Brzo povla~enje JNA iz Slovenije bio je povod da se JNA “o~isti” od svih kolebljivih vojnika i oficira.2001. “provjereni”. konkretno od petokrake. 187. svakako nakon provedene propagandne kampanje.. str.388 Milo{evi} je JNA povukao iz Slovenije na “srpske granice” u Hrvatskoj. Slobodna Bosna. Tada je definitivno prihvatila stav da koncepta Jugoslavije vi{e nema. str. 15. odnosno Saveznu Republiku Jugoslaviju. 37. koja je 386 Isto. 389 B. br. na ~elu sa diktatorom Milo{evi}em.386 Po~etkom septembra 1991. vojni obveznici. str.387 JNA je 1991. str. 198-209. br. Me|utim. ve} “izmjena karaktera i namjene te vojske. Ona je te{ko pretrpjela poraz u Sloveniji. . I onda je odustala od komunisti~kih simbola. to nije bila samo izmjena simbola. njena uloga i namjena”. Na uklanjanju Titovih slika iz armijskih prostorija posebno je insistirao general Vuk Obradovi}. 161 . JNA je povu~ena i iz Makedonije u Srbiju. U tom smislu treba posmatrati i ~injenicu da je vi{e puta vr{eno penzionisanje ve}ega broja starje{ina JNA. Na to je general Ad`i} zatra`io da “izdajnike treba na licu mjesta streljati bez milosti i razmi{ljanja”. ve} otvoreno ~etni~ki orijentisani kadrovi. naro~ito jula. u “jednu militantnu neofa{isti~ku tvorevinu potpuno stavljenu u slu`bu velikosrpske politike i svojevrsne nacionalisti~ke hunte. kada je ona nastala kao nova dr`ava aprila 1992. 100. su masovno odbijali da nose “titovku”.

kao i sklanjanje i bacanje Titovih slika u sme}e. AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERECEGOVINU IZ DANA U DAN. 3. Oslobo|enje. 3 Slovenca i 2 Ma|ara. kadrovi iz Srbije i Crne Gore. 162 . a onda ~etni~kim kokardama. Ured za informisanje Vlade Republike Bosne i Hercegovine. avgust 1992.392 390 N. Centar za mir. saveznu diplomatiju. do 27. 46 Makedonaca. 22. str. 17 Albanaca. nav. Antiratna kampanja Hrvatska. 26. str. JNA se. na spisku od 110 oficira i gra|anskih lica na slu`bi u Komandi 2. aprila 1992. po nare|enjima Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu. 22. nije odrekla partijske i druge politi~ke propagande. Istovremeno. 285-286 i dr. br. Uprkos mnogim masovnim zlo~inima u Drugom svjetskom ratu ~etni{tvo je amnestirano u Jugoslaviji. 3. U jedinicama 2. aprila 1992. 283. dj. 45 Muslimana. savezne i druge organe vlasti. 20. od kojih 180 Srba. 10 Ma|ara i 6 Slovenaca. 38 Srba. Slobodna Bosna. DOKUMENTI O AGRESIJI NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU. 2. Durakovi}... vojne oblasti predvi|enih za dislokaciju. Ta ideologija je preuzela u ruke JNA. Najsna`niji politi~ki uticaj na JNA imale su Socijalisti~ka partija Srbije i Srpska demokratska stranka Bosne i Hercegovine. nalazilo svega 13 Muslimana (Isto). str. mart 1992.. redove JNA napustio je veliki broj Muslimana i Hrvata. br. dj. Izvje{taji Amnesty Internationala i Helsinki Watcha.. 392 N. str. a na njihova mjesta dovo|eni obu~eni srpski “dobrovoljci”. nav. Od 1.391 Izbacivanje crvene petokrake i njena zamjena trobojkom. 283 i 285-286. vojne oblasti sredinom februara 1992. 245-246. Sarajevo. Biblioteka Dokumenti. direktno se mije{aju}i u politi~ki `ivot Bosne i Hercegovine. bilo je 244 pukovnika. Memorandum SANU je bio osnovno politi~ko {tivo u SSNO. Sarajevo 1993.390 Na sve na~ine iz JNA odstranjivani su Albanci. str. 5. dovoljno govori o ravnogorskoj orijentaciji JNA. ~ija su mjesta popunili. Aprila 1992. Hrvati i Slovenci. 9. 391 Slobodna Bosna. Durakovi}. 14. Muslimani. nenasilje i ljudska prava. 107). br. Ve}ina oficira Srba u Sarajevu bili su aktivni ~lanovi Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine (RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI. 36 Hrvata. 16. novembar 1991. 14 Hrvata. na primjer. januar 1992. Tako se. “odliv kadra bio je velik”. maj 1992. uglavnom.izvr{ila nezapam}ene zlo~ine u modernoj historiji”. Zagreb 1993. te je JNA u tom periodu napustilo 148 Muslimana. Taj manjak oficira nadokna|en je prebacivanjem u Bosnu i Hercegovinu oficira i podoficira srpske nacionalnosti sa podru~ja Srbije i Crne Gore (Oslobo|enje. 245-246.).

Da bi izbjegli ve}a iznena|enja. kako sa stanovi{ta potreba tog vremena i pro{losti. str. 118. dj. imala JNA.395 Krnje Predsjedni{tvo SFRJ “kao najvi{i organ rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama SFRJ.. Pov. februara 1992. Mnogo je napora trebalo da se ova unutra{nja te{ko}a savlada. to mogu mirno i bez bojazni u~initi. Taj proces “raslojavanja” i “osipanja u JNA po nacionalnoj osnovi” je. 75. Isto. [arac. sva vode}a mjesta u JNA dr`ali su Srbi. te da se u sredinama sa kojima su se tukli. dj. I sada smatram da je to ispravniji prilaz.. tako i sa stanovi{ta budu}nosti. 7-51.000. uklju~uju}i i generala Kadijevi}a. 25.393 Od 200.Nakon povla~enja JNA iz Slovenije i Hrvatske u Bosnu i Hercegovinu. 95 i 165). sva iznena|enja nije bilo mogu}no izbje}i” (V. 395 A. vojne oblasti. uklju~uju}i i u par navrata zvani~no zauzeti stav — da sve aktivne starje{ine i gra|anska lica u JNA koja `ele da napuste JNA iz bilo kojih razloga. mo`e se sagledati sva dramati~nost u kojoj su se nalazili mnogi pripadnici JNA. morali smo preduzimati mnoge mjere. inv. 7-52 SAOP[TENJE ZA JAVNOST /”KRNJEG”/ PREDSJEDNI[TVA SFRJ. Jovi}. br. Luke`i}. 394 B. Uprkos svih tih mjera. intenzivirano je kadrovsko ~i{}enje JNA. i po~etkom 1992. i pored toga {to je bio “ozbiljan” i “te`ak” problem.000 rezervista 75% je bilo Srba. a od 100. 163 . Komanda 2. U penziju je prijevremeno upu}eno oko stotinu generala i ve}i broj aktivnih strarje{ina. str. br. a time i JNA u cjelini. br. Tu mjeru smo smatrali primjerenijom karakteru u tradicijama JNA nego mjeru da se svi pripadnici secesionisti~kih nacija istjeraju iz JNA bez obzira na njihovo li~no opredjeljenje. D`. dj. bio “neminovan”. nav. on pi{e: “Nacionalno izmje{ani sastavi JNA neminovno dovode do toga da su pripadnici JNA morali ratovati i protiv pripadnika sopstvene nacije. nav. donijelo je odluku o prestanku aktivne vojne slu`be tridesetorici (30) generala i admirala JNA.. str.394 U jesen 1991. nav. str. inv. Zato je neminovno do{lo do osipanja u JNA po nacionalnoj osnovi. nav. po generalu Kadijevi}u.. po Jovi}u. 396 AIIZ. dj. str. Biserko. S tim u vezi. 220.396 Na toj je sjednici donesena i odluka o postavljenju jednog broja generala na nove du`nosti : 393 S. 403. nalazile i njihove porodice.. koliko je krajem oktobra 1991. 70% su bili Srbi. Kadijevi}. dj. nav. u sklopu transformacije i smanjenja Jugoslovenske narodne armije i oru`anih snaga zemlje u cjelini”. “i njihovom stavljanju na raspolaganje pred penzionisanje”.

generalpukovnik Teodor Troho. Prestanak aktivne vojne slu`be navedenoj grupi visokih vojnih starje{ina bio je. kriterijume za penzionisanje. general-pukovnik Tomislav Trajkovski. general-major Mitar Arsovski i generalmajor Trajko Postolovski (Isto). uslovljen “prevashodno zahtevima koje objektivno name}u transformacija i smanjenje oru`anih snaga”. .. general-major Tomislav Radovanovi}. general-pukovnik Andrija Sili}. general-pukovnik Milan Gruji}. po njemu. — Vojnogra|evinskoj direkciji (na li~nost komandanta).za glavnog inspektora oru`anih snaga SFRJ generalpotpukovnika Dobra{ina Pra{~evi}a.za zamjenika na~elnika General{taba oru`anih snaga SFRJ general-pukovnika @ivotu Pani}a. 29. general-major Kosta ^olovi}. admiral Stane Brovet. general-pukovnik Ivan Ho~evar. general-pukovnik Bo`idar Bo`ovi}. . general-major Traj~e Krstevski. general-pukovnik Mladenko Maksimovi}. To su sljede}i generali i admirali : general armije Veljko Kadijevi}. po generalu Kukanjcu. general-pukovnik Zvonko Jurjevi}.za komandanta RV i PVO general-potpukovnika Bo`idara Stevanovi}a. . aprila 1992. general-major Vojislav Radovi}. generalmajor dr Mihajlo \ukni}. 1/813-4.za komandanta 1. viceadmiral Dragoljub Bo}inov. te da je odluka o prestanku slu`be u JNA za manji deo generala bila “uslovljena promenama u nacionalnoj strukturi Armije i u su{tini posledica je promena do kojih dolazi u dr`avnom ure|enju SFRJ” — Isto. general-major Jerko Crmani}. general-major Boca Perevski. general-major Angel On~evski. 164 . general-pukovnik Marko Kuli}. general-pukovnik Aleksandar Spirkovski. general-major Mile Babi}. generalmajor Mile Ku~ini}.za komandanta Centra visokih vojnih {kola RV i PVO generalpotpukovnika @ivana Mir~eti}a. . general-pukovnik \or|ije Zvicer.za na~elnika {taba 1. general-major Vlado Trifunovi}. Najve}i broj generala-admirala kojima je prestala aktivna vojna slu`ba ispunjavao je. vojne oblasti general-potpukovnika Vladimira Stojanovi}a. general-pukovnik Velisav Dobrivojevi}. . . vojne oblasti general-potpukovnika Nikolu Mandari}a.za zamenika na~elnika General{taba za RV i PVO generalpotpukovnika Dmitra Trbojevi}a. generalpukovnik dr Aleksandar Stamatovi}. general-major Milovan Risti}.

donijelo odluku o prihvatanju ostavke na~elnika General{taba oru`anih snaga Jugoslavije. “prije nego se ona raspala. bio i klju~na li~nost u pretvaranju JNA u agresorsku vojsku. barem ve}ina njih. 213. penzionisao 135 generala od 200. Odgovornost generala Obradovi}a za neslavan zavr{etak JNA poznata je visokim vojnim starje{inama. uklju~ivo generala Ad`i}a koga je Kadijevi} smatrao nesposobnim. Svaka odluka ministra Kadijevi}a je prethodno raspravljana s Obradovi}em. i o postavljenju na to mjesto generala @ivote Pani}a. UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. . te je priredio predstavu svojim odlaskom iz JNA. nav. 398 A.2001. maja 1992. 399 B. Nisu bili dovoljno pouzdani. generala Milutina 397 Isto. str. 165 . 77.398 Milo{evi} je za samo pola godine 1991..397 General Veljko Kadijevi} je u~esnik i kreator transformacije JNA u velikosrpsku vojsku. na~elnik kabineta ministra Kadijevi}a. je “~inio sve da JNA prevede s jugoslovenskog na velikosrpski program”. On je imao veliki uticaj na generala Kadijevi}a. Mamula. I general dr Vuk Obradovi}. Obradovi}eva “uloga” u pona{anju JNA bila je zna~ajnija od vode}ih generala uz Kadijevi}a.za pomo}nika komandanta RV i PVO za moralno vaspitanje pukovnika Radomira Sekuli}a. koji je “svakoga tko je druga~ije mogao utjecati na JNA i ministra Kadijevi}a. str. osje}ali su se Jugoslovenima i prevarenima./1992. Luke`i}. str.399 Rukovodstvo je 8. pored toga. Mamula. . 160). a njegova zvijezda u vrhu re`ima u Srbiji se ugasila” (B.za na~elnika {taba Komande RV i PVO general-majora Ljubomira Baji}a i . Oni nisu odgovarali nacionalisti~kim kriterijima nove vojske koju je on uobli~avao. onemogu}avao ne biraju}i sredstva”. On sam je to vrlo dobro znao. koji je bio usko povezan sa vrhom SPS-a i vladaju}im re`imom Srbije.za pomo}nika saveznog sekretara za narodnu odbranu za vojno-privredni sektor general-potpukovnika dr Milorada Dragojevi}a. Me|u njima se tada na{ao i cio vrh tada ve} biv{e JNA. SLU^AJ JUGOSLAVIJA. te odluku o razrje{enju komandanta Druge armijske oblasti. On je. dj. generala Blagoja Ad`i}a. koliko ih je redovno imala JNA..

Kukanjca.400 Istovremeno je donesena odluka o prestanku slu`be i odlasku u penziju 38 generala i admirala.401

400 B. Jovi}, nav. dj., 452. O tome Jovi} u svojim memoarima pi{e: “Dosta smo se sporili oko odgovornosti Milutina Kukanjca, {to je dozvolio da cela komanda Druge vojne oblasti upadne u zamku muslimana usred Sarajeva, gde je izginulo vi{e ljudi i gde je vojska do`ivela potpuni fijasko. ^lanovi Predsedni{tva bili su jednodu{ni u oceni da se radi o gre{ki u proceni Komande i u slabom obezbe|enju, ali i o gre{kama koje su tome prethodile, kao {to je potpuno neoprezno predugo zadr`avanje i Komande i vojnih {kola usred Sarajeva, koje je bilo leglo muslimanske separatisti~ke pobune. Smatrali smo da je normalno da Kukanjac zbog toga bude smenjen. Ad`i} se tome energi~no suprostavljao. Rekao je da je on li~no odobravao svaki potez Kukanjca i da }e, ukoliko ostanemo na svom stavu, podneti ostavku, jer je onda i on odgovoran, mada se s na{om ocenom ne sla`e. Stvar je zavr{ila usvajanjem njegove ostavke i smenjivanjem Kukanjca” (Isto). 401 Isto, str. 453. To su sljede}i generali i admirali : general-pukovnici: @ivota Avramovi}, Andrija Ra{eta, dr Nikola ^ubra, Slavoljub \oki}, Du{an Uzelac i admiral Mile Kandi}; general-potpukovnici : Milan Ru`inovski, @ivan Mir~eti}, Marko Negovanovi}, Branko Stankovi}, Tihomir Gruji}, [piro Nikovi}, Dragutin \uri~kovi} i vice-admiral Miodrag Joki}; general-majori : Aleksandar Vasiljevi}, Jovan Pavlov, Simeon Tumanov, Mato Pehar, Du{an Merzel, Rajko Lap~i}, Du{an Koturovi}, Slobodan Miki}, Milan Puji}, dr Branislav Popovi}, Radovan \uri}, Jovan [upi}, Milan Aksentijevi}, Savo Jankovi}, Zoran Kostovski, Ratko Mili}evi}, Dragoje Vasovi}, Anto Karanu{i}, Branislav Kuzmanovi}, Milo{ Baro{, Vojislav \ur|evac, Muharem Fetahagi}, Mirko Nikolovski i Jovan Popovi} (Isto). Takva odluka je donesena i krajem 1991. za sli~an broj generala i admirala, s tim {to je “tada izvr{ena pa`ljiva analiza i postignuta potpuna saglasnost sa vojnim rukovodstvima”, {to 8. maja 1992. nije bio slu~aj (Isto). “Tehnologiju” koja je prethodila dono{enju odluke od 8. maja 1992. zabilje`io je Jovi} u svojim memoarima : “Kao i kod odluke donete krajem pro{le godine /tj. 1991. — prim. S. ^./, Branko Kosti} je stalno pravio neke spiskove za smenu i nastojao, u brojnim neformalnim kontaktima ~lanova Predsedni{tva, da ih najavljuje i pribavlja saglasnosti. Krajem pro{le godine njegov podu`i spisak uzeo je pod lupu Kadijevi}, korigovao ga koliko je bilo mogu}e i li~no se saglasio. Sada, me|utim, toga nije bilo. Branko je nekoliko puta poku{avao da pribavi moju saglasnost za smenu generala, a ja, po{to sam bio veoma zauzet, a nedovoljno informisan o tim
166

Tokom ~itave 1991. i JNA je, uz oslonac na neke organe SR Srbije i Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine, radila na destrukciji Republike Bosne i Hercegovine. Prebacivanjem vazduhoplovnih, oklopno-mehanizovanih, pje{adijskih i artiljerijskih jedinica i sredstava iz Slovenije i Hrvatske u Bosnu i Hercegovinu (vi{e korpusa kopnene vojske, te ratnog vazduhoplovstva i protiv-vazdu{ne odbrane), na tom je malom prostoru stvorena velika koncentracija vojnih snaga.402 JNA je, u skladu sa srpskim velikodr`avnim projektom (RAM) genocidnog karaktera, izvela agresiju na Republiku Hrvatsku, gdje je, zajedno sa srpskim kolaboracionistima, okupirala jednu tre}inu te republike, a zatim agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu, uz u~e{}e srpskih kolaboracionisti~kih oru`anih sastava iz Bosne i

ljudima, rekao sam mu da ne mogu da se slo`im ovako na ‘blanko’. Po{to moram da putujem u inostranstvo, ako mu se `uri, neka konsultuje Slobodana Milo{evi}a, ja }u prihvatiti ono {to Milo{evi} prihvati. Kad sam se vratio sa puta odluka je bila potpisana i objavljena. Zove me Sloba Milo{evi} i pita kada smo i za{to smenili generala Marka Negovanovi}a, koji je ministar Narodne odbrane u srpskoj vladi. Branko Kosti} uop{te nije postupio po dogovoru, nije konsultovao Milo{evi}a i doneo je odluku sa tri ~lana Predsedni{tva (on, Jugoslav Kosti} i Sejdo Bajramovi}). Ovi nisu imali pojma o mom razgovoru sa B. Kosti}em, verovali su da on to ne mo`e da radi bez sporazuma sa mnom i Slobodanom” (Isto). Odluka je, po Jovi}u, formalno bila zakonita, “ali je obi~an bezobrazluk sa Brankove strane da tako postupa. Slobodan i ja smo se uzdr`ali od javnog reagovanja, a Marko Negovanovi} je ostao ministar u vladi Srbije, kao civil (penzionisani general). Ovu hajku na generala Branko Kosti} je zapo~eo pod uticajem Nedeljka Bo{kovi}a, penzionisanog pukovnika vojne obave{tajne slu`be, koji mu se nametnuo da ga reaktivira, da ga unapredi u generala i da ga postavi za na~elnika vojne obave{tajne slu`be. Sa tog polo`aja po~eo je da se revan{isti~ki pona{a prema vojnim kadrovima. Ima naravno, i onih koje je trebalo smeniti, ali sve {to se de{avalo i kako se de{avalo nije bilo normalno. Bar po mom mi{ljenju” (Isto, str. 454). Odluka “krnjeg” Predsjedni{tva SFRJ o penzionisanju generala od 8. maja 1992. bila je, po generalu Milutinu Kukanjcu, “idiotizam nevi|eni, sramota” (TV Srna, Emisija “Moj gost — moja istina”, autora Riste \oge, 12. juli 1994.). 402 M. Boji}, JNA JE RADILA NA RU[ENJU R BIH, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 85.
167

Hercegovine i Srbije i Crne Gore, pri ~emu je izvr{ila sve oblike zlo~ina, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima.403 JNA je predstavljala osnovu iz koje su formirane tri vojske: Vojska Savezne Republike Jugoslavije, sa njenim kolaboracionisti~kim snagama: Vojska Republike Srpske Krajine i Vojska Republike Srpske.404
403 Te, po Kadijevi}u, “postavljene zadatke”, JNA je, “pod izuzetno nepovoljnim me|unarodnim i unutra{njim okolnostima, ostvarila”. Njihovu realizaciju on je formulisao na na~in po kome je JNA : 1) “u Hrvatskoj zajedno sa srpskim narodom oslobodila Srpsku Krajinu i naterala Hrvatsku da prihvati mirovni Vensov plan”; 2) “u Bosni i Hercegovini bitno pomogla da u po~etku JNA, a potom vojska Republike Srpske koju je JNA stavila na noge, oslobodi srpske teritorije, za{titi srpski narod i stvori povoljne vojni~ke prednosti za ostvarenje interesa i prava srpskog naroda u Bosni i Hercegovini politi~kim sredstvima, u mjeri i uslovima koje to me|unarodne okolnosti budu dozvoljavale” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 162). JNA se, po Kadijevi}u, u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, za razliku od Slovenije, gdje je “politika ocijenila” da se “nije imala za{to boriti”, “borila za pravo srpskog naroda da sam odre|uje svoju budu}nost”(Isto, str. 163). To su bili zadaci koje je Velikosrpski pokret postavio JNA, a koje je ona ostvarila. Osvaja~ke, agresorske i genocidne radnje JNA u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini su, po Kadijevi}u, oslobodila~kog karaktera. Pored toga, potrebno je naglasiti da general Kadijevi} otvoreno falsifikuje historijske ~injenice, iznose}i brojne neistine, kao {to su i sljede}e, a koje je on posebno podvukao: “da je JNA sve zadatke izvr{avala bez ikakve primjene bilo koga vida terora ili odmazde nad civilnim stanovni{tvom, da je na svaki poku{aj takvoga djelovanja od strane pojedinica ili nekih grupa, energi~no reagovala i to onemogu}avala” (Isto, str. 163). 404 V. Kadijevi}, nav. dj., 163. To je, po Kadijevi}u, “ura|eno u skladu sa datim unutra{njim i me|unarodnim okolnostima veoma organizovano”. Taj je zadatak, po njemu, bio “vrlo bitan” i njega je “rukovodstvo JNA utvrdilo kao prioritetni” (Isto). Obrazlo`enje tog “prioritetnog” zadatka Kadijevi} je formulisao na sljede}i na~in: “... zato {to su drugi narodi u Jugoslaviji po~eli da na razne na~ine stvaraju svoje vojske, a srpski i crnogorski narodi su JNA smatrali svojom vojskom, kao {to su i Jugoslovensku dr`avu smatrali svojom dr`avom, pa je, shodno tome, i obaveza JNA bila da novoj Jugoslaviji i cjelokupnom srpskom narodu obezbijedi njegovu vojsku, bez koje na ovim prostorima i u uslovima koji su neprijatelji nametnuli, nema ne samo slobode, ve} ni `ivota” (Isto, str. 163-164). O~igledno je general Kadijevi} na providan na~in poku{ao da prikrije osvaja~ke i genocidne namjere Velikosrpskog pokreta, a posebno njegove oru`ane sile - JNA.
168

Na taj na~in JNA je formalno transformirana u tri srpske vojske,405 iako je bilo jasno da je rije~ o jedinstvenoj velikosrpskoj vojsci, s jedinstvenim General{tabom u Beogradu i svim drugim obilje`jima karakteristi~nim za jednonacionalnu vojsku u slu`bi Velike Srbije (sve su tri djelovale pod jedinstvenom komandom u Beogradu). Time je istovremeno ozna~en i kraj JNA, koja se, u slu`bi fa{isti~ke politike, pretvorila u snagu i oru`je za ubijanje, raseljavanje, plja~ku, masovne progone, silovanja i dr.406 JNA (generali Kukanjac, Uzelac, Peri{i}, Jankovi}, \ur|evac i dr.) je, u slu`bi genocidne politike, rukovodila pripremama, obu~avala i naoru`avala ~lanove SDS-a, zatim oru`ane formacije srpskih kolja~a ({e{eljevci, arkanovci, “beli orlovi” i dr. zlo~ince).407 Mladi} i drugi generali su izdavali naredbe da se artiljerijom ru{i Sarajevo, posebno
JNA je, sumiraju}i njene “ukupne rezultate”, “uslove pod kojima ih je postigla na unutra{njem i me|unarodnom planu”, po Kadijevi}evoj “op{toj” ocjeni, “strategijski gledano”, “uradila ono {to je objektivno bilo realno; da nije uradila ono {to objektivno nije mogla; da su joj neki zadaci politi~ke naravi krivo distribuirani; da je u izvr{enju svojih zadataka, naro~ito u posljednjoj godini bila suo~ena sa mnogo ozbiljnih i te{kih problema...”. Pri tome je, po njemu, “ispoljen visoki stepen sposobnosti, patriotske svijesti i borbenog morala ogromne ve}ine onih stare{ina JNA koji su ostali dosljedni ciljevima za koje se ona borila, {to je predstavljalo odlu~uju}i faktor da JNA izvr{i zadatke o kojima sam govorio u uslovima rijetko zabilje`enim u istoriji ratovanja” (Isto, str. 164-165). Zaista je bilo koji komentar suvi{an. General Kadijevi} otvoreno priznaje i time se hvali da je i u procesu namjernog istrjebljivanja pojedinih naroda i barbarskog uni{tavanja njihovih materijalnih dobara i svih tekovina jedne civilizacije “ispoljen visoki stepen sposobnosti, patriotske svijesti i borbenog morala ogromne ve}ine” starje{ina JNA. 405 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 163; S. Biserko, nav. dj., str. 226. Na taj se na~in JNA redukovala u srpsko-crnogorsku vojsku, ~ime je njena doktrina izjedna~ena sa nacionalisti~kim stavovima SANU (I. Radakovi}, nav. dj., str. 223). 406 A. Luke`i}, nav. dj., str. 71; S. Biserko, nav. dj., str. 226. 407 A. Luke`i}, nav. dj., str. 73; A. D`ubo, nav. dj., str. 18. JNA je, po generalu D`ubi, obu~avala i naoru`avala srpske zlo~ince u Bosni i Hercegovini i druge oru`ane srpske formacije u Jugoslaviji. Uz tu vojnu silu srbijanski re`im je krenuo u okupaciju i porobljavanje Bosne i Hercegovine. Neki mla|i generali, nemo}ni da izmijene stanje na bolje, povukli su se prijevremeno iz aktivne slu`be, ne prihvataju}i takvu nacionalisti~ku velikosrpsku orijentaciju (A. D`ubo, nav. dj., str. 18).
169

oni dijelovi gdje nije bilo “mnogo” Srba (“... Velu{i}e tuci, ... Vele{i}e tuci i Pofali}e, tamo nema srpskog `ivlja mnogo...”), zatim civili i njihovi objekti. General Kukanjac je javno (na TV) izjavio da je on omogu}io da se Bosna i Hercegovina oplja~ka i odveze u Srbiju dio vitalne industrije, da je zauzeo sve ono {to je pod okupacijom kolaboracionisti~ke Republike Srpske, pa je ~ak kritikovao svoje kolege {to su neke od tih okupiranih podru~ja izgubili u borbi sa Armijom Republike Bosne i Hercegovine, te da je generalu Mladi}u “predao postrojenu Komandu” 2. vojne oblasti, i dr.408 Nosioci Velikosrpskog pokreta, odnosno Srbija i Crna Gora su, pod vidom “za{tite srpskog naroda” preko i pomo}u JNA, putem agresije i genocida, formirali tzv. Republiku Srpsku Krajinu, okupirali ve}i dio Bosne i Hercegovine, instaliraju}i paradr`avnu Republiku Srpsku i njenu kolaboracionisti~ku vojsku. Ona nije vodila osvaja~ke ratove za pravo srpskog naroda da ure|uje svoju budu}nost, ve} za ostvarenje ideje o Velikoj Srbiji, pod parolom “svi Srbi u jednoj dr`avi”.409

408 AIIZ, inv. br. 2-2678, Komanda 4. korpusa, Sp. Br. 75-1, 7. maj 1992, Doga|aji u Bosni i Hercegovini, odnos i odraz ukupnog stanja u JNA; Slobodna Bosna, 20. februar 1998.; TV SRNA, Emisija “Moj gost-moja istina”, autora Riste \oge, 12. juli 1994.; A. Luke`i}, nav. dj., str 73-74; VRIJEME BE[^A[]A, Zbornik radova GENOCID NAD BO[NJACIMA KRAJEM DVADESETOG STOLJE]A, Zenica 1994, str. 47-48. 409 A. Luke`i}, nav. dj., str. 70.
170

II SRPSKI VELIKODR@AVNI PROJEKAT I PLANIRANJE ZLO^INA

1. Obnova i eskalacija Velikosrpskog pokreta Srpsko intelektualno, politi~ko i vojno vo|stvo se dugo odr`alo zloupotrebom jugoslavenskog imena putem kojeg je jo{ od 1918. imalo potpunu supremaciju na ovim geopoliti~kim prostorima i nad narodima koji unutar njih `ive. U datoj konstelaciji snaga i u okviru antifa{isti~ke koalicije Dr`ava je obnovljena napu{tanjem velikosrpske hegemonije i prihvatanjem Platforme Narodno-oslobodila~kog pokreta i na osnovu nje izborenog federativnog ure|enja zemlje. Kada je, djelovanjem velikosrpskih tendencija, u drugoj polovini osamdesetih godina dvadesetog stolje}a, ta politi~ka formula istro{ena, jugoslovenska dr`ava je do{la u krizu, koja je zahtijevala odgovornu rekonstrukciju zajedni~ke dr`ave na osnovama stvarne, a ne samo deklarativne ravnopravnosti. Kriza jugoslavenske socijalisti~ke dr`ave definitivno je dovela u pitanje decenijama etabliranu velikosrpsku hegemoniju. Njeni neposredni izvr{ioci i korisnici, od oficirskog, diplomatskog, policijskog i partijskog kadra i aparata, pa sve do SANU, univerziteta, te radio, TV i drugih medija, osjetili su se ugro`enim u svojim monopolnim pozicijama. Oni su tako narasle zahtjeve za stvarnom ravnopravno{}u u podjeli vlasti i dru{tvenih funkcija, uglavnom, ostvarenih Ustavom od 1974, proglasili za ugro`avanje srpskog naroda. Te su velikosrpske snage ocijenile da }e im nastupaju}a konfuzija na me|unarodnom planu olak{ati da, jo{ u XIX stolje}u postavljene ratne ciljeve (“svi Srbi u jednoj dr`avi”), kona~no i ostvare.1
1 S. ^eki}, AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991.1993, Sarajevo 1994, str. 26; V. @arkovi}, NACIONALIZAM I SLOM JUGOSLAVIJE, u: STVARANJE I RAZARANJE JUGOSLAVIJE, Zbornik radova sa Okruglog stola STVARANJE I RAZBIJANJE JUGOSLAVIJE, Beograd, 5.-7. decembar, Beograd 1996, str. 227-237.
175

Naru{avanje u Kraljevskoj Jugoslaviji izrazito privilegovanog polo`aja Srba za svo vrijeme nove Jugoslavije izazvalo je otpore, koji su kulminirali poku{ajem Rankovi}evog pu~a 1966. i ~esto nailazili na podr{ku u velikoruskim stremljenjima SSSR-a. Sedamdesetih godina to se manifestovalo kao otpor Ustavu iz 1974, kako u toku pripreme, tako i neposredno po njegovom usvajanju. Prvenstveno se izra`avalo kroz otpor njegovim pomacima ka stvarnoj ravnopravnosti nesrpskih naroda i nacionalnih manjina, kao i njegovom dvokomponentnom konceptu oru`anih snaga. Samo dvije godine po njegovom usvajanju Dra`a Markovi} je nalo`io izradu PLAVE KNJIGE o “nepravdi prema Srbima”.2 Smr}u Josipa Broza Tita 1980. nestao je bitan integrativni faktor SFRJ. Ve} krajem 1981. Petar Stamboli} je zaprijetio da }e se Srbi osloniti na svoju “mo} i broj”, a idu}e godine aktuelizovao PLAVU KNJIGU. Eskalacija obnove velikosrpskog pokreta nije se vi{e mogla zaustaviti, naro~ito poslije stupanja na scenu Udru`enja knji`evnika Srbije i SANU.3 Upla{en izvjesnim gubitkom ~vrstog materijalnog oslonca drugi takav integrativni faktor — JNA i njeno rukovodstvo (od 1982. admiral Branko Mamula i njegov nasljednik i pulen general Veljko Kadijevi})4 krenulo je u potragu za rje{enjem vlastitog polo`aja. Reorganizacijom sistema komandovanja i potiskivanjem teritorijalne komponente izmijenjena je uloga Oru`anih snaga. Umjesto odbrane od spoljne agresije, tako reorganizovanim oru`anim snagama, namjeravalo se

2 N. Pa{i} - R. Ratkovi} - B. [padijer, PLAVA KNJIGA, Beograd 1977; I. Stamboli}, PUT U BESPU]E, Beograd 1995, str. 65-70. 3 M. Kreso, AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU — AMBIJENT PO^INJENOG GENOCIDA, u: GENOCID U BOSNI I HERCEGOVINI 1991. — 1995, Zbornik radova Me|unarodnog kongresa za dokumentaciju genocida u Bosni i Hercegovini, Bon 31. avgusta do 4. septembra 1995, Sarajevo 1997, str. 45-50. 4 General Nikola Ljubi~i}, predsjednik Predsjedni{tva Republike Srbije 1982. je za saveznog sekretara odbrane doveo admirala Branka Mamulu, koji je idu}ih godina bitno izmijenio doktrinu op{enarodne odbrane i od instrumenta odbrane od spoljnje agresije JNA pretvorio u instrument za unutra{nje obra~une u zemlji, te ubrzao dominaciju srpskih i dogmatskih kadrova sa ambicijom da bude arbitar eventualnog preure|enja zemlje. Kasnije je Ljubi~i} predlo`io, podr`ao i pru`io podr{ku Slobodanu Milo{evi}u za ~elnu funkciju u Srbiji i tako preuzeo neslavnu ulogu srpskog Hindenburga.
176

nametnuti arbitrom unutra{nje krize. Oslonac je vi|en u idejno sli~nim pretenzijama takvih snaga u Srbiji i SSSR-u.5 Politi~ka doga|anja u SFRJ od 1986. karakteri{u otvorene manifestacije i ja~anje nacionalizma. Taj nacionalizam, generiran u Beogradu, u srpskom intelektualnom, politi~kom i vojnom vo|stvu, doveo je do unutra{nje krize u Dr`avi, koja je uzdrmala temelje socijalisti~ke Jugoslavije i omogu}ila da se, na temelju velikodr`avnog projekta “Velike Srbije”, razbije zajedni~ka jugoslavenska dr`ava. U su{tini se radi o fa{istoidnom nacionalisti~kom programu i nacionalisti~koj agresivnoj politici koja optere}uje srpski narod mitolo{kom pro{lo{}u. Najpoznatiji i najpotpuniji program te vrste sadr`an je u shvatanjima SANU,6 “gdje je smi{ljen i ra|en srpski nacionalisti~ki program”, posebno u njenom Memorandumu (program za formiranje “Velike Srbije”, “nacionalisti~ki testament”, “priru~nik nacionalizma”), koji
5 Autorovu interpretaciju i osnovni slijed doga|aja vidi: Branko Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, Podgorica 2000. 6 Srpska akademija nauka i umjetnosti, formirana kao Dru{tvo srpske slovesnosti 1842, pored prou~avanja kulturnih i drugih problema Srbije i srpskog naroda, bavila se osmi{ljavanjem i projiciranjem razvoja i ciljeva (pa i velikosrpskih, kada su bili aktuelni) srpske dr`ave. Godine 1945. uspostavljeno je staro stanje (za vrijeme prije okupacije) i uklonjeni predsjednik Aleksandar Beli} preuzeo funkciju. Za razliku od dotada{njih 400 ukupno {tampanih tabaka godi{nje, po oslobo|enju zemlje, ve} 1952. je dostigla preko hiljadu {tampanih tabaka godi{nje. Tada je imala 36 stalnih i 35 dopisnih ~lanova, te preko 1.000 saradnika i zaposlenih. ^etrdeset godina nije ni{ta bitno mijenjano. Akademija je ostala pod uticajem starih ~lanova i ideja, novi ~lanovi su te{ko primani, ~ak i iz oblasti prirodnih nauka. Ponovno uklju~ivanje u funkciju, u kojoj je nekada bila dominantan faktor, po~elo je najkasnije 1984. Istaknuti akademik i knji`evnik Dobrica ]osi} novembra te godine je predlo`io da se Akademija izjasni o potrebi anga`ovanja “na op{tedru{tvenim i nacionalnim problemima” (A. Beli}, SRPSKA AKADEMIJA NAUKA, u: ENCIKLOPEDIJA JUGOSLAVIJE, sveska 1, Beograd 1955, str. 32-41). Dvije godine kasnije svjetlo dana ugledao je njen MEMORANDUM, zaredale su “besede” sa nacionalisti~kim i ratnohu{ka~kim sadr`ajima. Svi akademici SANU (osim dvojice) bili su za Memorandum, u kome su se izjasnili za otvaranje srpskog nacionalnog pitanja u Jugoslaviji i pravce njegovog rje{avanja, “odnosno za odre|enu politiku re{avanja srpskog pitanja” (M. Mini}, RATOVI U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. - 1995, Sarajevo Minhen - Novi Sad - Zagreb 2002, str. 89).
177

je “izrazio onu politi~ku misao - koja ima duboke korjene i dugu tradiciju od Gara{aninovog ‘NA^ERTANIJA’ do Moljevi}evog programa ‘HOMOGENA SRBIJA’”.7 Ta politi~ka misao Jugoslaviju “shvata i prihvata kao pro{irenu Srbiju za koju avnojski koncept
Dobrica ]osi} je bio glavni ideolog MEMORANDUMA SANU, nacionalisti~kog projekta, koji je formulisao sve srpske “nepravde” i odredio pravac srpske nacionalisti~ke politike (S. Biserko, PRINUDNI IZLAZAK IZ SENKE, HELSIN[KA POVELJA, br. 60, Beograd, januara 2002, str. 1-2). Jedan od autora Memoranduma bio je i akademik Mihajlo Markovi}. On je 9. juna 1992, na prvom programu beogradske televizije, u razgovoru nekoliklo poznatih politi~ara iz nekoliko politi~kih stranaka, u svojstvu potpredsjednika Socijalisti~ke partije Srbije, iznose}i svoje mi{ljenje o akciji akademika koji su tra`ili ostavku predsjednika Republike Srbije (Milo{evi}) i Vlade Srbije, izjavio pored ostalog, da je ponosan {to je jedan od autora Memoranduma (M. Mini}, nav. dj., str. 90). Memorandum je izvr{io veliki uticaj na zvani~nu politiku Srbije u rje{avanju jugoslovenske krize i srpskog nacionalnog pitanja u njoj, radi ostvarenja srpskog nacionalisti~kog programa. Umjesto demokratske politike rje{avanja pitanja nacionalnih odnosa u Jugoslaviji, uklju~uju}i i srpsko nacionalno pitanje, vo|ena je politika koja je nastupala s nacionalisti~kih pozicija, koju je, uglavnom, sprovodila dr`avna vlast, na ~ijem je ~elu bio Slobodan Milo{evi}, predsjednik Republike Srbije. Milo{evi} i Vlada Srbije sprovodili su takvu politiku, u ~ijem su formulisanju u~estvovali i akademici SANU (Isto). Autori Memoranduma bavili su se isklju~ivo srpskim nacionalnim pitanjem. Podvrgli su kritici politiku vo|enu u Jugoslaviji u ratu i poslije rata prema Srbiji, srpskom narodu, srpskom nacionalnom pitanju : - srpski narod je u neravnopravnom polo`aju; - Srbija je u neravnopravnom polo`aju u Jugoslaviji; - srpski narod je podijeljen u vi{e republika (24% Srba `ivi van Srbije); - srpski narod nije dobio svoju dr`avu (srpska nacija “nije dobila pravo na vlastitu dr`avu”); - Srbija je zaostajala u ekonomskom razvoju i dr. (Isto, str. 91-96). Na taj se na~in veoma {iroko stvarala svijest o neravnomjernom polo`aju, o ugro`enosti, antisrpskoj politici i koalaciji protiv Srbije i srpskog naroda, itd. Time se stvaralo stanje “duhova” kod Srba i u Srbiji i van Srbije da je za srpski narod jedino rje{enje da “svi Srbi `ive u jednoj dr`avi” i da se to mora ostvariti mirnim putem ili oru`jem (prvi put najavljen na milionskom mitingu na Gazimestanu) — Isto, str. 97. 7 Moljevi}ev traktat, datiran 30. juna 1941, stvarno je - mo`da ne{to modifikovana - rekonstrukcija (po bilje{kama i sje}anju) takvog projekta Srpskog kulturnog kluba (iz tridesetih godina XX stolje}a) i njegovog predsjednika i ideologa Slobodana Jovanovi}a.
178

ure|enja me|unacionalnih odnosa na osnovama pune ravnopravnosti jugoslovenskih naroda i njihovih republika u zajedni~koj federacji zna~i neravnopravnost Srba kao ve}inskog naroda”. Iz tih su razloga “autori Memoranduma osudili odluke AVNOJ-a kao ‘antisrpsku tvorevinu’ i odbacili avnojske granice ‘zato {to su razbile srpski narod’ i {to zbog njih ‘srpska nacija nije dobila pravo na vlastitu dr`avu’”. Oni su “veoma te{kim re~ima” opisali polo`aj Srba u Jugoslaviji i, s tim u vezi, zaklju~ili da se “gori istorijski poraz ne da zamisliti nego {to su ga do`iveli Srbi u Jugoslaviji”, “pa se re{enje srpskog nacionalnog pitanja ‘name}e kao prvorazredno politi~ko pitanje’”. Rje{enje su vidjeli u novom ure|enju jugoslovenske dr`ave kojom bi se srpskom narodu, kao ve}inskom, osigurao dominiraju}i polo`aj u centralizovanoj jugoslovenskoj federaciji. Ukoliko se to ne bi moglo posti}i, Srbi “moraju tra`iti drugu alternativu - objedinjavanje srpskog etni~kog prostora stvaranjem Velike Srbije”.8
8 V. @arkovi}, nav. dj., str. 227-229. O tome vidi i : I . Stamboli}, nav. dj., str. 117131; M. Mini}, nav. dj., str. 89-90. Memoradnum SANU, koga su napisali vode}i srpski intelektualci, jasno je proklamovao te`nju za Velikom Srbijom. U tom se dokumentu, izme|u ostalog, navodi da je “re{enje nacionalnog pitanja” srpskog naroda osuje}eno od strane komunista na kraju Drugog svjetskog rata, jer “nije dobio svoju vlastitu dr`avu kao ostali narodi”. Jedini na~in da se osigura istinsko “postojanje i razvitak” Srba, bilo je, prema Memorandumu, “teritorijalno ujedinjenje srpskog naroda” ujedinjenjem svih Srba u jedinstvenu srpsku nacionalnu dr`avu (“uspostavljanje punog nacionalnog integriteta srpskog naroda, bez obzira koju republiku ili oblast nastanjuje, je njegovo istorijsko i demokratsko pravo”) — vidi: N. Cigar, GENOCIDE IN BOSNIA — THE POLICY OF ETHNIC CLEANSING -GENOCID U BOSNI - POLITIKA ETNI^KOG ^I[]ENJA (u daljem tekstu: GENOCID U BOSNI...), Sarajevo 1998, str. 34. Ve}ina srpskih akademika je bila ubije|ena da je rat za Veliku Srbiju svrsishodan, “verovala je u one koji ga vode, verovala je u one koji ga svesno ili nesvesno potpiruju i verovala je u one tobo`e dobijene bitke koje su vodile u siguran gubitak rata” (M. Tomani}, nav. dj., str. 61). Memorandum SANU je “u politi~kim nadigravanjima”, po ocjeni Slavoljuba \uki}a, stekao “slavu detonatora i vesnika raspada Jugoslavije. Po njemu je izveden i pojam ‘memorandumska Srbija’, ~ije je ‘~edo Slobodan Milo{evi}’. Koreni svih kasnijih doga|aja, ‘antibirokratska revolucija’, ideje ‘Velike Srbije’, ~ak i rat, olako su tra`eni u ovoj povelji, a svesrdna podr{ka koju su, posle Osme
179

Polaze}i od takvih shvatanja, Srbi su nametnuli model jugoslovenske identifikacije koji je “i{ao na poni{tavanje nacionalnih posebnosti drugih naroda”, posebno Bo{njaka, uz “zadr`avanje privilegija ve}inskog naroda, na srbizaciju Jugoslavije, odnosno na Jugoslaviju kao pro{irenu Srbiju”. Velikosrpski nacionalizam je uvijek bivao projugoslovenski onoliko koliko je odgovaralo njegovom vi|enju ure|enja zajedni~ke dr`ave, odnosno postajao je antijugoslovenski kada je po~injao shvatati da unitaristi~ki koncept dr`ave ne prolazi.9 Srpski nacionalizam se, u skladu sa svojom generalnom koncepcijom, okrenuo konceptu - Velike Srbije, odnosno zaokru`ivanju “srpskih zemalja” i realizaciji politike “svi Srbi u jednoj dr`avi”.

sednice, mnogi akademici pru`ili srpskom predsedniku, samo su potvr|ivali tezu da sve zlo poti~e iz ove ugledne institucije” (S. \uki}, nav. dj., str. 57). Ivan Stamboli} je, bez oklijevanja, proglasio Memorandum — nekrologom Jugoslavije. Autori Memoranduma, nacionalisti~kog koncepta, su, po Stamboli}u, “hteli da svojom pisanijom izvale ispod Jugoslavije ‘avnojevski kamen’. A on je bio ugra|en u temelje na{e vi{enacionalne zajednice. Odmah je bilo jasno kuda nas to mo`e odvesti, kao {to je i odvelo. Sam taj paranoi~ni duh optu`ivanja svih drugih da nas mrze nije bio ni{ta drugo do posuvra}ena mr`nja tvoraca Memoranduma prema nesrpskim narodima...” (I. Stamboli}, nav. dj., str. 117 i 119-120). Memorandum SANU je, prema akademiku dr Branku Pavi}evi}u, dokumenat koji je na najjasniji na~in sintetizovao koncepciju anti-avnojske Jugoslavije i objektivno pozvao na njeno ru{enje (Uvodna rije~ akademika Branka Pavi}evi}a, predsjednika Organizacionog odbora istoimenog Okruglog stola. Vidi : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 7.- 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 16). Memorandum SANU je, prema Milo{u Mini}u, “postao idejni i politi~ki instrument nacionalisti~ke usmerenosti preovladaju}eg dela srpskog javnog mnenja u Srbiji i van Srbije” (M. Mini}, nav. dj., str. 96). Admiral Mamula tvrdi da je Memorandum “zaokru`io cijepanje Jugoslavije i polo`io osnove formiranja velike Srbije. Do tada je Gara{aninovo ‘Na~ertanije’ kao osnova spoljne politike Srbije smatrano najradikalnijim programom srpskog ekspanzionizma na Balkanu, a kasnije osnov svake dr`avne konstrukcije velike Srbije... U Memorandumu se pak zagovara mr`nja i sukobi s Hrvatima i Slovencima s kojima sedamdeset godina zajedno `ive, osu|uju druge vjeroispovjesti radi zavjere prema pravoslavlju” (B. Mamula, nav. dj., str. 289-290). 9 V. @arkovi}, nav. dj., str. 227-237.
180

. str. nasilje u ratu. nav. Beograd 2001. okupili se ljudi i sede. Svojim studentima pri~am anegdotu s po~etka pro{log veka iz Praga. uglavnom. Crne Gore i njima ‘an{lusiranih’ delova drugih republika biv{e SFRJ”. OD JNA DO SRPSKE VOJSKE. 231. srpsku Makedoniju. kao i nasilno mijenjanje republi~kih granica. str. Na teritoriji SFRJ trebalo je uspostaviti “novi srpski poredak” — Veliku Srbiju. po kome se odvijao scenarij zaokru`ivanja Velike Srbije. Biserko.-9. elitni nacionalizam. Tada je “seme ma{tanja o velikoj srpskoj dr`avi” “u du{e Srba” posijala “intelektualna elita”.. Tomani}..) stoji da }e se zalagati za “obnavljanje slobodne. pisao: “.11 izbila radikalna nacionalisti~ko-fa{istoidna grupa Slobodana 10 Isto.Srpska politika se odlu~ila da sprovede svoj program o “dr`avi svih Srba” po svaku cijenu. srpsku Bosnu. U programu stranke se navodi da je cilj dr`avnog ure|enja Velika Srbija (Isto). srpsku Dalamciju. I. . To su prvenstveno bili pojedini knji`evnici. {to zna~i da }e u svojim granicama imati. 223). I za srpsku politi~ku elitu je koncept Velike Srbije bio njihov cilj (M.). srpsku Liku.. 5. za stolom. SRPSKA CRKVA U RATU I RATOVI U NJOJ. Socijalisti su zadr`ali konspirativnost kao mjeru politi~ke lukavosti. srpsku Baniju. i to je dakle. u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. srpsku Slavoniju i srpsku Baranju” (S. 7. nasilje je babica stvaranja nacionalnih dr`ava. dj. srpsku Crnu Goru. i to. Taj je program tada bio i neformalni program srbijanskog re`ima. nav. Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola. pored sada{nje oktroisane srbijanske federalne jedinice. pa i oru`jem. srpsku Hercegovinu. str. Odgovor je glasio da bi to bio kraj ~e{kog nacionalnog pokreta” (Isto. Stamboli}. Mamula. akademici i velikodostojnici Srpske pravoslavne crkve (pojedini episkopi su bili “vode}i konstruktori gra|evine zvane Velika Srbija”). str. ‘avnojske’ Srbije. Svaki nacionalizam po~inje skupljanjem bajki ili epskih pesama. novembar 2001. S tim u vezi. Beograd 2002. Osamdesetih godina XX stolje}a kod Srba je postojala `elja za formiranjem Velike Srbije. 11 Nosioci piprema Osme sjednice bili su Milo{evi} i general Nikola Ljubi~i}. kako je to obja{njavao akademik Milorad Ekme~i}. “sastavljenu od. 7-8 i 38). str. Pri tome je uloga generala Ljubi~i}a bila presudna u odmjeravanju snaga izme|u Milo{evi}a i Stamboli}a na toj sjednici CK SK Srbije (B. srpski Kordun. U Programskoj deklaraciji Srpske radikalne stranke (februara 1991. To je zna~ilo usmjeravanje na fa{izaciju i komadanje Jugoslavije. te su partije poput [e{eljeve imale ulogu objelodanjivanja ratnih ciljeva. kao mi ovde. dj. 188). Onda je neko u{ao i upitao {ta bi se dogodilo ako bi im se na glave sru{io plafon kafane.10 Na politi~ku scenu je. Beograd. Bez generala Nikole Ljubi~i}a (narodnog heroja i 181 . poslije Osme sjednice CK SK Srbije (1987. str. nezavisne i demokratske dr`ave na nivou Balkana.1995. 112117. koja }e obuhvatati celokupno srpstvo. on je decembra 1988. U Gradskoj kafani. 9). srpski Dubrovnik.

Govore}i o podr{ci iz vojske Osmoj sjednici.. pored ostalog. Stamboli}a. \uki}. slo`ite ~injenice: Nikola. 244 i 246). to je rukovodstvo prihvatilo “ocjene srpskih nacionalista o avnojskoj Jugoslaviji kao antisrpskoj tvorevini i njihov koncept o rje{avanju tobo`e nerije{enog srpskog nacionalnog pitanja. Stamboli}. Moram re}i da je to bitno uticalo na ljude u sali i na tok i ishod Osme sednice… Bitno. zatim generali Aleksandar Janji} i drugi (B. 188. {to Stamboli} kategori~ki negira. “zaista bila ratna truba ~iji je zov podigao na noge srpske nacionaliste u pohod na razaranje Jugoslavije. Mamula nav. Preostao je samo njen jezivi ropac u krvi. Osma sjednica CK SK Srbije je. pa ni me|u armijskim ~elnicima (Isto. 19). uklju~uju}i i admirala Mamulu. 189. dj. Naime. Pri tome on iznosi podatak da se aktivni general M. pru`io (implicite) podr{ku “onome {to se kasnije doga|alo”. on pi{e: “[tampa je {iroko prenela te govore.. 116-117). tada nije zapa`ena “posebna podr{ka Milo{evi}u”. Mamula. svrstalo se. Ne mogu da poverujem da to Armija nije uradila svesno…. me|usobno se citiraju…. Sarajevo 1997. Rukovodstvo srpskih komunista.”. str. (I. Iznose}i tu tvrdnju. Admiral Mamula. General Petar Gra~anin se odmah poslije Osme sjednice CK SK Srbije stavio u slu`bu Milo{evi}eve “birokratske antirevolucije”. poslije Osme sjednice CK SK Srbije. S tim u vezi. Ivan Stamboli} navodi kako je Komitet SKJ u JNA. koji jo{ traje. Armija je dala otvorenu podr{ku “osma{ima”. str. str.Milo{evi}a. I sad. Od tada je srpski nacionalizam dugogodi{njeg ministra narodne odbrane) te{ko je bilo zamisliti Milo{evi}ev trijumf (S. da on i grupa generala oko njega (Mamulina linija u JNA) nije dala podr{ku Milo{evi}u. podr`ava Milo{evi}a.. B.. 70)... i pored priznanja da je govorio na sjednici Komiteta SKJ u JNA. 243). u: F. ~ije je neslaganje navodno bilo “zna~ajno za JNA. na kome su govorili admiral Mamula i “svi prvi ljudi Armije”. Stamboli} navodi da ta podr{ka nije bila jedinstvena. Vuleti}. nav. dj. koja je nastupala sa parolama o op}oj ugro`enosti Srba i programom “svi Srbi u jednoj dr`avi”. po ocjeni Vidoja @arkovi}a.. na iznenada odr`anom sastanku uo~i Osme sjednice. u redove srpskih nacionalista. dj. str. nav. str. Admiral Mamula tvrdi. general. Na Osmoj sednici Mamula }e biti citiran od strane pobedni~kih snaga. navodi kako me|u aktivnim sastavom za razliku od jednog broja penzionisanih generala. str. Su{tina toga koncepta je bila takvo preure|enje SFRJ koje }e omogu}iti dominaciju 182 . Jugoslavija je ve} tada bila osu|ena na smrt. i to na sam dan po~etka Osme sednice. dj. INSTRUMENT DEMOKRATSKOG SUSTAVA. Stamboli}. \or|evi} na Osmoj sjednici CK SK Srbije izjasnio “protiv pu~isti~kog metoda Milo{evi}a”. a sama vojna sednica bi}e maksimalno kori{}ena. JNA BEZNA\E ZLA. vi{e od onoga {to je on li~no predstavljao na srpskoj politi~koj sceni i u JNA” (B. koja je bila presudna za ishod Osme sjednice. zasedao Vojni komitet. Ademovi}. 115-117). koje je zadalo odlu~uju}i udarac Savezu komunista Jugoslavije. dj. po ocjeni I. nav. “(I. str. nav.

odnosno “birokratska antirevolucija”. antisrpskim.. sa ~itavom jednom ikonografijom najmra~nijeg populisti~kog ki~a. no`evima u zubima.. neprijateljskim. organiziran je.”. skandiranjem. prozivanjem. parolama.9. ako to ostali narodi ne prihvate treba i}i na stvaranje Velike Srbije pod parolom ‘svi Srbi u jednoj dr`avi’ i po cijenu krvavog rata za prekrajanje avnojskih granica i za etni~ka ~i{}enja radi ostvarivanja toga cilja.. 30). Patriotizam je “dokazivan brojem okupljenih gra|ana.. Slobodana Milo{evi}a.. presu|ivala je na licu mesta urlanjem. socijalna nezadovoljstva: srpstvo je postalo simbol `ivota i vrednost iznad svih vrednosti.. Udru`enje knji`evnika Srbije. . Beograd 7. Prestale su da funkcioni{u dr`avne institucije: zborovi su postali najmo}nije oru`je u rukama vlasti”. Ta ‘vojska odabrana’ sa ~etni~kim kokardama iznad glava Njego{a. Sve {to se nije na{lo u toj rulji progla{avano je izdajni~kim. Srpska pravoslavna crkva. ^lanstvo je posebno slu|ivala demago{ka propaganda da je Jugoslavija ugro`ena od drugih jugoslovenskih najbrojnijeg naroda u centralizovanoj federaciji. SAVEZ KOMUNISTA JUGOSLAVIJE U VRTLOGU KRIZE. U ljeto i jesen 1988. ustanovama. Beograd 2002... Mitinga{ka masa je “dovo|ena pred svaku dr`avnu ustanovu na koju je ukazivano prstom da je za ‘ru{enje’. Prihvatili su tako|e i da se stave na ~elo pokreta za ostvarenje tih nacionalisti~kih ciljeva” (V. kako su nazivana masovna okupljanja i pu~isti~kim ~inom obaranja legalne i uspostavljanja tvrde.zlo~ina~ke prirode postao dr`avna politika iza koje su “slo`no stali” republi~ki dr`avni aparat. svakoj pretnji i presudi. str. masovni mediji. “poznati srpski nacionalisti i mnogi doju~era{nji komunisti”... novembar 2001. komitskim {ubarama.... Srpska akademija nauka i umjetnosti. Nastala je “velika se~a rukovode}ih ljudi po komitetima. sa krvo`ednim maskotama. “Sve je gurnuto u stranu. @arkovi}.1999.. nemoralnim. centralisti~ke.. guslama. op{tinama. neograni~ene vlasti.. Zbornik saop{tenja i diskusije sa okruglog stola. A. Vuka. transparentima. u ~ijim su ~elnim odredima bili najpoznatiji srpski nacionalisti. radi {irenja nacionalisti~ke indoktrinacije masa.. a narod je imao ose}aj da prvi put slobodno di{e. Mitinzi su li~ili na nacionalne festivale”.. u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. “antibirokratska revolucija”. radni~ki {trajkovi. aplauzima svakoj psovci. 183 . nacionalisti~ko-populisti~ki pokret i tzv.. preduze}ima.

\uki}. Mnogi vode}i akademici postali su. “Pisci.. 37). Stamboli}. Stamboli}. pru`ili “svesrdnu podr{ku”.. 20-21. @arkovi}. str. i autonomije Vojvodine i Kosova. navodi Slavoljub \uki}. “delio zabludu svojih obo`avalaca u nacionalisti~koj ekstazi” (I. U Milo{evi}evoj je politici inteligencija imala va`no mjesto. u Predsjedni{tvu SFRJ. str. I.. str. nav. V. Oni su ga prihvatili kao nacionalnog vo|u. 230. Univerzitet u Beogradu je bio “bastion podr{ke Milo{evi}u” (I. da bi sa~uvali Jugoslaviju!”12 Milo{evi}evom nacionalisti~kom politikom i praksom masovnih mitinga i pu~isti~kim metodama (“birokratska antirevolucija”) smijenjena su u Srbiji. JNA 12 S. a sve. (dono{enjem srbijanskog ustava 1989. nav. ~ime je Srbija prva proklamovala secesionizam. mogu odbraniti jedino Srbi i Jugoslovenska narodna armija! A ve} sama takva odbrana je smrtna presuda Jugoslaviji. Za osvaja~ki rat i formiranje Velike Srbije bili su prakti~no svi akademici SANU (M.. 57.. Ubrzan je proces homogenizacije Srba. Ukinute su.-59). Tomani}. u trenutcima kada su ga po~eli preplavljivati slapovi aplauza na milionskim mitinzima na Gazimestanu. uni{tila ustavni poredak SFRJ (izvr{ila udar na savezni Ustav) i prije (vi{estrana~kih) izbora otpo~ela sa procesom formiranja Velike Srbije.. str. dj. nav.”.. nav. revizijom Ustava iz 1974. Milo{evi} je. Vojvodini i u Crnoj Gori i promjenom odnosa snaga u saveznim organima. [ta bi drugo mogla biti kad podrazumeva da }e Srbi i JNA pucati u ostale jugoslovenske narode koji tako|e tvore tu Jugoslaviju. dj. 26). Vojvodini i Crnoj Gori legalno izabrana rukovodsta i uklonjeni nepo`eljni kadrovi. str. 184 .. dj. “Milo{evi}eva politi~ka posluga. nav.). U Crnoj Gori je formiran kolaboracionisti~ki re`im. te da je. 248). posebno u Bosni i Hercegovini.naroda. U{}u i drugim mjestima. ~ime su “potvr|ivali tezu da sve zlo poti~e iz ove ugledne institucije” (S. akademici. str. prije svega..”.. dj. ONA I MI. samo ne od Srba. Oni su mu. dj. Na taj na~in je srpski nacionalizam u~vrstio svoje pozicije na Kosovu. Beograd 1997. nau~nici i mnogi javni uglednici bili su njegov oslonac u vreme nacionalne euforije. oven~ali slavom i pomogli mu da u~vrsti vlast. poslije Osme sjednice. dj. str. nav. \uki}. kao. na Kosovu. str. 84. Stamboli}. (Isto. ON. 96). kako je Ljubi~i} i predvideo.

Zagreb 1994. Mamula. KAKO JE SRU[ENA JUGOSLAVIJA. Vojvodini. 239).. nav.. 24 i dr. Isti. koja je donijela secesionisti~ki ustav “koji je prvi zvani~ni dokument kr{enja pravnog ustrojstva Jugoslavije i secesije Srbije”. jedan od prvoboraca Osme sjednice. dj. str. i koji su bili organizovani uz podr{ku Vlade Srbije (Isto... Mamula. 227-237. nav. S. 185 .-7. str. 21). B.” (I. nastavljeno je “tom istom milionskom udarnom pesnicom koja je ve} oduvala ‘nepo}udne’ glavare u Crnoj Gori. po njemu. Stamboli}.” (B. 132 i 153. nav. dj. KNJIGA O MILO[EVI]U. Cigar. Na tim je namje{tenim mitinzima tra`eno i oru`je (N. Srpski nacionalisti~ki mitinzi koje je organizovao i finansirao Milo{evi}. dj. B. dj. Beograd 5. Razbijanje Jugoslavije. Mesi}.. str. 46). S. POSLEDNJI DANI SFRJ. N. Cigar. nema Tite da vas brani!”. drugo izdanje. str. str. str. I. 12. 44. str. na kojoj je uzviknuo “do|imo k sebi”. dj. \uki}. decembar. fa{isti~kog karaktera.. nav. Stamboli}. a sve navodno radi o~uvanja Jugoslavije. 50 i 60. zatim i predsjednik Predsjedni{tva SFRJ. dj. Oro.. Nacionalisti~ki mitinzi u Bosni i Hercegovini pripremljeni su uz pomo} demonstranata koji su autobusima prebacivani iz Srbije. Kosovu. str. Borisav Jovi}. 88. tvrdio je “da je Jugoslavija od svog postanka bila osu|ena na propast” (I.13 Masovnu podr{ku koju je Milo{evi} dobio brzo se pretvorila u nacionalisti~ki Velikosrpski pokret. Homogenizacija Srba bila je.. 44-45). imali su na meti Muslimane.. kasnije i predsjednik Socijalisti~ke partije Srbije i Skup{tine Srbije.. 10. “Ja sam drugi ko je prvi da pijemo turske (muslimanske) krvi” i dr. nav. 41. na redu Slovenija. jer ti mrzi{ Muslimane”. Beograd 1996. Zbornik radova sa istoimenog Okruglog stola. Milo{evi} je uspostavio autoritarni poredak.i CK SKJ. str. nav. @arkovi}. Na njima su uzvikivani slogani: “Muslimani. str. S. 255. 20-21. dj. Beograd 2001... u : STVARANJE I RAZARANJE JUGOSLAVIJE. str. Koriste}i snagu tog pokreta. “Volimo te Slobodane.. O ULOZI SPOLJNOG I UNUTRA[NJEG FAKTORA U RAZBIJANJU SOCIJALISTI^KE FEDERATIVNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE. dj. Kragujevac 1996.. {to mu je omogu}ilo da srpsko pitanje u Bosni i Hercegovini otvori i kao me|udr`avno pitanje koje se moglo rije{iti samo formiranjem dr`ave 13 V. str. a sa njima i samostalnost jedne republike i autonomiju dveju pokrajina. “u toku kada su mo{ti kneza Lazara godinu dana kru`ile po Srbiji da bi stigle u Gra~anicu na Vidovdan 1989. po admiralu Mamuli. 289).. 57 i 286. do{li su vam crni dani. Stamboli}. dj. nav. nav. I tada je. Jovi}. razbio federalne osnove SFRJ i oja~ao za predstoje}e poku{aje preure|enja Jugoslavije po svom modelu. Ubijanje Jugoslavije je uveliko po~elo “i to ‘u ime naroda — srpskoga’!” i “pod demokratskim nazivom ‘doga|anje naroda’” — pi{e Ivan Stamboli}. 22 i 313. str. str. nav.

gde je na{ao jako upori{te”. budu}im popri{tem. Stamboli}. L. . te potrebe promjene Ustava iz 1974.16 14 S. Tomani}. u vo|u svih Srba. po kojem je Srbija navodno stavljena u neravnopravan polo`aj u odnosu na ostale republike. str. 26.A. dj. ‘zub za zub oko za oko’. “proslavljano je kao nacionalni praznik i budilo svest o nepokorenom narodu”.. 21. str. Mo{ti kneza Lazara su “prodefilovale demonstrativno ~itavim ‘srpskim prostorom’. 85. Srpska nacija je objeru~ke prihvatila Milo{evi}a. str. str. \uki}. Litl.srpskog naroda u tim republikama upravo na tezama koje je Dobrica ]osi} i krug oko njega promovisao: ugro`enost srpskog naroda i istro{enost jugoslovenskog okvira. u najnapetijem trenutku me|unacionalnih odnosa. bila su ravna otkopavanje ratnih sekira. dj. nav.. Sam ~in ceremonijalnog otkopavanja jama i “prenosa srpskih kostiju”. HELSIN[KA POVELJA. 29 i 85. Parola “Slobo Srbine. ona je bila stvarni odraz sveop{teg narodnog raspolo`enja. to kopanje po starim ranama. po ocjeni Ivana Stamboli}a. nav. Beograd 2001. str. inteligenciju. dj. 60. 1. Beograd 1996.. promovirao u nacionalnog heroja. u organizaciji Srpske pravoslavne crkve od jednog do drugog manastira u Jugoslaviji. “Talas populizma je pre{ao Drinu. Srbija je uz tebe”. u cilju podizanja nacionalisti~ke temperature”. Nju nije napisao niko po porud`bini. Takva otkopavanja. nastala je spontano “iz dubine du{e srpskog naroda. je. 8). str. str. 15 S. da li se pomi{ljalo {ta bi to moglo zna~iti u tom prete}em trenutku? 186 . nav. Silber. Naposletku. 82. po mjestima koja }e nazivati “srpskim zemljama”.15 Ceremonijalno otkopavanje jama i preno{enje srpskih kostiju... ako se ba{ i nije htelo ni{ta poru~ivati njima. SMRT JUGOSLAVIJE. dj. S. Dolazak Milo{evi}a na vlast podr`ala je ve}ina srpskog naroda (B.14 Populisti~ki pokret je Milo{evi}a. zar su i mo{ti kneza Lazara morale prodefilovati onako demonstrativno ~itavim ‘srpskim prostorom’. 115). Mamula. nacionaliste i ~etni~ku emigraciju.. Beograd januar 2003. 21. Slobodan Milo{evi} je “iskoristio komuniste i antikomuniste. nav.” (B. “pozivao na ‘svetu osvetu’. KNJIGA O MILO[EVI]U. prekodrinske Srbe i Crkvu”. 16 I. \uki}. ba{ u danima nacionalisti~kog varni~enja na ~itavom tom prostoru? [ta se htelo tom instrumentalizacijom jednog kneza i sveca ako ne podizanje nacionalisti~ke temperature? [ta se u onoj pregrejanoj atmosferi tim ~inom poru~ivalo drugim narodima? Naposletku. PRINUDNI IZLAZAK IZ SENKE. br. dj. M. Jovi}.. Biserko. str. nav.

str. dj. nav.. da ”}emo mi u~initi sve da skr{imo njihovu rasu i njihove potomke tako temeljito da ih istorija ne}e ~ak ni zapamtiti”.. 18 Isto.18 Bilo je jasno da te procesije izazivaju i uznemiravaju sve one koji nisu Srbi. nav. takozvana nacionalisti~ka elita”. koje novim ratom treba osvetiti. \uki}. Silber — A. str. a {titili usta{e. 75-76. Zbog toga je dugotrajno vr{ena priprema da se NOR prika`e u {to negativnijoj slici. Cigar.. a njihove bora~ke organizacije su.. N. Planeri i predvodnici agresije bili su “nacionalno orijentisani intelektualci. ali koji su ostajali nemi” (I. {tetnim za nacionalne interese srpskog i crnogorskog naroda. nav. 187 . ba~ena u zasjenak. nav. str. Te su “{etnje” pra}ene upozorenjima neprijateljima “okrvavljenih i vje~no pate}ih Srba”. podr`avale osvaja~ku politiku srpskog re`ima. Stamboli}... Litl. to putovanje i prikazivanje mo{ti cara Lazara u javnosti proslavljano je kao sveti nacionalni obred. te joj je osporena uloga Pijemonta kao jedinog tvorca Jugoslavije. 21). uglavnom. 84. Me|utim. akademici. str.Znatan dio srpske inteligencije odbacio je socijalisti~ki predznak i preuzeo vode}u ulogu u obnovi i eskalaciji velikosrpskog nacionalizma osamdesetih i devedesetih godina dvadesetog stolje}a. zatim su izno{ene tvrdnje da su partizani ubijali Srbe. dj. koji su proklamovali da je Srbija. ~ije federalno ure|enje nije bilo po njihovoj volji. 46). 21. nav.17 Mnogi borci NOR-a transformisali su se u ubije|ene nacionaliste. dj. “Crkvene procesije. sklonjeni su iz politike okon~anjem Osme sednice”. dj. str. posebno na Sremskom frontu. pa i one Srbe koji su svesni kuda sve to vodi. pisci i drugi javni uglednici) su “svojom podr{kom dali legitimitet novom re`imu”. koja je vi{e od ~etiri decenije vladala Srbijom.. 82). onih uzavrelih dana pred vatrene okr{aje” i “ekskurzije” po Bosni i Hercegovini u kojima su no{eni posmrtni ostaci kneza Lazara izgledale su kao predskazanje. Stamboli}. O~igledno da je cilj tih “{etnji” bio — pridobijanje srpskog naroda za zlo~ine. “Posljednji predstavnici partizanske generacije.. Srpski intelektualci (nau~nici. kao {to su dvoglavi beli orao srpske kraljevske ku}e i ikonografija srpske pravoslavne crkve — poremetiti delikatnu ravnote`u u Jugoslaviji” (L. 17 S. Ljubinka Todorovi} je upozorila srpsko rukovodstvo da }e ta “putuju}a izlo`ba . Ukazivano je na usta{ke pokolje nad Srbima. str. tekovinama NOR-a. dj. Na taj na~in su pre{utkivali i iskrivljavali istinu o antifa{isti~koj narodnooslobodila~koj borbi naroda Jugoslavije.i vra}anje ~etni~kih simbola. itd. (I.

str. posve}ena afirmiranju nacionalisti~ke politike me|u Srbima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.”) godinama su okapavale “nad mapama Bosne. 239). 21 Isto... Bilo je vi{e varijanti mogu}e Jugoslavije.Srpski nacionalizam iz devedesetih godina dvadesetog stolje}a se po~eo javljati ne samo kao tradicionalni i antisistemski nacionalizam. Procjenjivali su da }e Bo{njaci i Makedonci morati da se priklone i ostanu u SFRJ.. “komunisti~ki nacionalizam” je najvi{e zaslu`an za dokraj~ivanje i socijalisti~kog sistema i Jugoslavije. I upravo taj “partijski”. velikosrpske snage su bile za “onakvu kakvu ja ho}u ili nikakvu”. nastupali su bahato. 232. ve} i kao “legalni nacionalizam”. posebna pa`nja je. Sve druge prijedloge o preure|enju Jugoslavije (asimetri~na federacija. mogu osigurati samo u jedinstvenoj dr`avi srpskog naroda. 188 . a. uglavnom. na silu. jer “realno nemaju drugog izbora”. str. Uporno je vo|ena kampanja da se njihova prava. konfederacija. Stamboli}. @arkovi}.20 Velikosrpski nacionalisti. poku{avaju}i da otkriju makar i kozju stazu kojom bi se od Beograda do Karlovca moglo prope{a~iti a da se prolazi isklju~ivo kroz srpska sela i gradove!” (I. nav. sa platformom koja je pora`ena u Drugom svjetskom ratu. u datim okolnostima zna~ilo. One su odbijale svaku ideju o reformama dru{tva na liniji ja~anja demokratije i nisu dozvoljavale nikakve razli~ite mogu}nosti.. pa i njihov opstanak. str. grupa takozvanih ‘besmrtnika’. Ukoliko se taj cilj ne bi mogao posti}i na miran na~in trebalo ga je ostvariti silom. dj. 125-126). {to je. 234-236.. dj. u samom sistemu i u SKJ. nav. kako to s pravom tvrdi Ivan Stamboli}. osim: “Ili }e Jugoslavija opstati ovakva ili je ne}e biti”. ^itave grupe srpskih akademika (“. ukoliko se Bo{njaci u Bosni i Hercegovini usprotive njihov otpor }e JNA veoma brzo savladati. 227-237.19 U cilju realizacije sna velike etni~ki ~iste dr`ave do Kupe i Drave u kojoj bi “svi Srbi bili u jednoj dr`avi”.21 19 V. savez suverenih dr`ava) koji su davani kao kompromisna rje{enja u cilju o~uvanja zajedni{tva jugoslovenskih naroda i izbjegavanje mogu}ih tragi~nih posljedica njihovog razlaza. oslanjaju}i se. Borba za jedinstvenu srpsku dr`avu progla{ena je kao njihov najva`niji zadatak. dj. osudu Jugoslavije na smrt (I. nav. str. 20 Isto. zaslijepljeni megalomanskim ciljevima i uz procjenu da se oni mogu ostvariti “sad ili nikad”. Me|utim. te da je prilika da se “sad ili nikad” on realizira. Tvrdilo se da nikakve `rtve nisu velike za ostvarenje tog cilja.. str.. Stamboli}. bahato su odbijali.

Prijedlog Gligorov—Izetbegovi} je.Vojno rukovodstvo SFRJ je. a potom uklju~ivanje i regularne armije u oru`anu pobunu (Isto.. ^etiri republike. General Kadijevi} je upozoravao i prijetio: “Niko ne smije dirati u integritet Jugoslavije jednostranim aktima” (Isto. Pri tome je neposredno prije donošenja odluke o nezavisnosti Hrvatske — 25. tj. Miloševi} se deklarativno izjašnjavao za jedinstvenu Jugoslaviju. 3 i 31). 31 i 39). Na osnovu toga moglo se zaklju~iti da je on kao opredijeljeni federalista smatrao da su ravnopravnost svih dijelova zajednice osnova na kojoj ta dr`ava po~iva i prema kojoj se moraju ravnati sve njene klju~ne institucije. njegov federalizam i ravnopravnost naroda Jugoslavije su bili ne{to drugo (I. ustvari. jer njemu nije bilo nimalo stalo do Jugoslavije. Radakovi}. jedan glas”. Me|utim. str. insistirali samo na “jakoj Jugoslaviji”. Srbija. KADIJEVI] SKRIVA ISTINU. uz saglasnost vojnog vrha. Jovi} je prijete}im glasom sedmicama najavljivao primjenu sile. 21. odnosno unitaristi~ku dr`avu. izjavljuju}i kako “srpski narod u Hrvatskoj i Bosni mo`e samo u ratu da bude izveden iz Jugoslavije”. Nakon poraza u Sloveniji. Oni su “samo za o~uvanje Jugoslavije kao jedinstvene dr`avne zajednice me|unarodnog pravnog subjekta”. 42-43 i 47). što za njih nije bilo prihvatljivo. zalagali su se za zajednicu (savez) suverenih dr`ava kao najbolji na~in i jedino mogu}e rješenje. XII-XIII. Bosna i Hercegovina i Makedonija su bile za kompromisna rješenja i suverenitet republika i sna`ne poluge `ivota (privreda. str. IX. Njihova osnovna parola o “jakoj Jugoslaviji” svodila se na program “svi Srbi u jednoj dr`avi”. na prostorno širenje Srbije na cijelom ili gotovo cijelom jugoslovenskom prostoru (Isto. nego samo do “dr`ave u kojoj }e svi Srbi `ivjeti zajedno” (Isto. zavjereni~ki ~ekaju}i “pravi trenutak” da vojnom intervencijom zasko~e “secesionisti~ke republike”. juna prijetio silom: “ukoliko se Slovenija i Hrvatska otcepe… u zemlji }e biti uvedeno ratno stanje. u uslovima ja~anja nacionalisti~ke politike i neodlu~nijeg stava rukovodstva SKJ i dr`avnog rukovodstva Te snage. po principu: “jedan gra|anin. 2. Kadijevi} je na 17. str. dj. udarili su na Hrvatsku. 102). uklju~uju}i i Republiku Hrvatsku i li~no Mesi}. u kojoj je Miloševi} u mitinga{koj hajci 1988. do~ekan je na no`. inicira “modernu federaciju”. str. republi~kih predsjednika nije predstavljao nikakav korak naprijed. 37). jugoslovenskim imenom (S. vojska) u centraliziranoj upravi. juna 1991. na ~ijem se ~elu nalazio. S tim u vezi. iznesen u vrijeme kada je Srbija ve} poništila zna~ajne elemente saveznog Ustava iz 1974. Miloševi} i Bulatovi} su redovno. sjednici CK SKJ (1988. str. 189 . 31. Nemo}ni u Predsjedni{tvu SFRJ pokušano je rješenje na~i u dogovorima predsjednika republika. nisu htjele ni{ta drugo osim Velike Srbije sa. 3. Ademovi}. ‘bez obzira da li }e ono biti zvani~no proglašeno ili ne’”. 8. u: F. federalne i konfederalne”.) izjavio da “Jugoslavija mo`e biti samo federativna dr`ava ili je ne}e biti”. vanjska politika. 212). instalirao vlast. odnosno predsjednika republi~kih predsjedništava. radi kamufla`e. Mesi}. 3. po dr Kosti}u. pretvaraju}i je postepeno (naoru`avanjem i slanjem ve}ih ili manjih ~etni~kih grupa iz Srbije. Ni Sarajevski samit u Stoj~evcu (Sarajevo) 6. u kojoj su prethodno organizovali “balvan revoluciju”. uklju~uju}i i JNA. podr`avana od Crne Gore. Taj model jugoslovenske zajednice. predstavljao “jedno fizi~ko spajanje dvije koncepcije. nav.

@arkovi}. kao i pokrajinskih rukovodstva i glavnine informativnih sredstava uz politiku krvi. {to je na kraju dovelo do paraliziranja Predsjedni{tva sa remi pozicijom. nav. sa velikom ljubavlju prema svojoj armiji. Stamboli}. 235.. dj. str. 231. nav. a kasnije i Vojska Jugoslavije. 243. \uki}. dj. V. upotrijebila mo}no oru`je “koje su godinama. dj. s pravom tvrdi Ivan Stamboli} (Isto. JNA je. str. {anse da se zaustavi birokratska antirevolucija definitivno su. bio da “{titi teritorije sa srpskim `ivljem. naoru`ava ih i obezbedi granice budu}e. JNA je najsurovijim postupcima u~estvovala u razbijanju Jugoslavije.. zami{ljene Jugoslavije”. Zbog nemogu}nosti da se do~epaju apsolutnoga uticaja u Predjedni{tvu SFRJ i Centralnom komitetu SKJ velikosrpski orijentirani politi~ari su na ^etrnaestom kongresu (20. Sarajevo 1993. Rukovodstvo JNA je postalo “instrument srpskog re`ima”. str. Durakovi}. tla. Ona se priklonila “ratobora~koj volji politi~kog rukovodstva najve}e nacije u Jugoslaviji i okrenula cevi u ostale. prema izjavi generala Veljka Kadijevi}a. Zbog toga {to njihovi 190 .. dj. str. sile i brzine”. I. 114. str. Milo{evi} je odlu~io da “urazumi” i rukovodstvo SKJ. @arkovi}. 249). ^eki}. Nakon {to je na Osmoj sjednici CK SK Srbije “urazumio” svoje politi~ke protivnike u Srbiji. Stamboli}. ~iji je zadatak. str. formalno njihovih glasova u Predsjedni{tvu SFRJ. Bez JNA i njenog naoru`anja nikada ne bi do{lo do krvoproli}a i razaranja. isforsirao je odr`avanje vanrednog kongresa SKJ. str. PROKLETSTVO MUSLIMANA. nav. 243). te pre`ivio revoluciju i skoro poluvjekovnu vladavinu socijalizma.23.) razbili SKJ kao integrativni faktor Federacije. nabavljali svi na{i narodi ne `ale}i za to odvajanje od svojih oskudnih sredstava — za ru{enje sela i gradova po Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. a zadr`avanjem. nastojali su osigurati mogu}nost preglasavanja svih drugih. 180-181.. vrha Armije. “Priklanjanjem jugoslovenskog politi~kog vrha. 28. a to zna~i za ru{enje Jugoslavije”.. V. po ocjeni Ivana Stamboli}a. nav. dj. U namjeri da u Jugoslaviji osvoji vrhovnu vlast. 23 S.23 22 S. januara 1990.. prihvatilo velikosrpsku nacionalisti~ku politiku. malobrojnije narode”. dj. poga{ene (I. nav. N. Ukidanjem autonomije Kosovu i Vojvodini. kona~no je sahranio Jugoslaviju. staju}i na stranu velikosrpskog nacionalizma i njegove fa{isti~ke politike u “zaokru`avanju srpskih zemalja”.u suprostavljanju sve sna`nijem nacionalizmu.22 Srpski hegemonisti~ki koncept koji je skrojio Jugoslaviju 1918. nav. ministra vojske.

170). N. str. Time su republikama i pokrajinama oduzeta ustavna prava u rukovo|enju Teritorijalnom odbranom. Mamula. 3. bez Slovenaca nisu htjeli da u~estvuju ni delegati iz Hrvatske. “Gorski vijenac”.Pretvaranjem General{taba JNA u General{tab Oru`anih snaga SFRJ (1988. str. dj. jezi~ni nacionalizam Vuka Karad`i}a.) i isklju~enjem republika i pokrajina iz sistema rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama i oru`anom borbom izvr{ena je promjena na~ina rukovo|enja i komandovanja u oru`anim snagama. novembar 2001. Izvr{eno je pot~injavanje Teritorijalne odbrane svim {tabovima JNA u zonama njihove odgovornosti. Beograd 7. ... nav. Major. U takvoj su situaciji delegati iz JNA predlo`ili prekid Kongresa i zakazivanje njegovog kasnijeg nastavka. Kragujevac 1996. str. koje su navodno bile uperene protiv interesa Srbije. dj. i pored optimisti~ke izjave Ante Markovi}a. AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991. nav.. B. 166). str. Isti. prijedlozi o konfederalnom ure|enju zemlje i preobra`aju koji bi vodio ka evropskoj integraciji nisu dobili potrebnu podr{ku. oktobra 1991. drugo izdanje. Zavr{io ih je Branko Kosti}. nav. dokumenti tajnih i poluvojnih organizacija.) u Jugoslaviji je zapo~et niz prikrivenih dr`avnih udara. 45. dj. slovena~ki delegati su napustili Kongres. str. ^eki}. pu~em u Predsjedni{tvu SFRJ. ~iji je raspad. Mamula. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. 5256. u su{tini. ~ime je Kongres prekinuo rad na “neodre|eno vreme”. Dr`avni organi nisu bili sposobni djelovati bez Partije (N. Jovi}. sa zna~ajnim fa{istoidnim karakteristikama.1995. vode}i o{tru borbu protiv Markovi}evih reformi. Beograd 2001. . B. novembar 2001. u temelju potresao cjelokupni sistem vlasti u zemlji. nav. odnosno po~etak raspada Jugoslavije.24 Osnovno polazi{te je. Beograd 2002.. Takav Milo{evi}ev manevar je zna~io “po~etak kraja bilo kakve mogu}nosti za sporazumijevanje. 312-312. predsjednika SIV-a. str. Major. Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola. Isti. RASPAD DRUGE JUGOSLAVIJE. Tada je Milo{evi}. 1999.. da }e Jugoslavija opstati i bez SKJ. 92-93. “poku{avaju}i da ih izoluje i ostavi same” (B. 28-31. 24 S. Ta ideologija je razra|ena i uobli~ena u brojnim velikosrpskim programskim dokumentima (“Na~ertanije”. Insceniranjem krize Predsjedni{tva SFRJ (marta 1991.-9. POSLEDNJI DANI SFRJ. Beograd 2002. u raspravi koja je poslije toga uslijedila predlo`io da Kongres utvrdi novi kvorum bez Slovenaca i da nastavi rad. str.1999. 45-46. Tako je Jugoslavija ostala bez nosioca vrhovne vlasti. str. KNJIGA O MILO[EVI]U. u radu Kongresa. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. Beograd 7. pa i za funkcionisanje Jugoslavije”. Zbornik saop{tenja i diskusije sa okruglog stola. dj.9. 191 . bilo u nacisti~koj ideologiji. Me|utim. politika Kraljevine Srbije.

U Instrukciji Dra`e Mihailovi}a od 20. programski dokumenti SANU. koja }e obuhvatiti “celo etni~ko podru~je na kome Srbi `ive”.. Banata i Ba~ke”. “rasne predrasude” Jovana Cviji}a. 2. etni~ki ~istu u granicama Srbije-Crne Gore-Bosne i Hercegovine-Srema. “o~istiti” Kosovo od Albanaca. decembra 1941. 27-28. 9-11. AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991. decidno su definirani ciljevi ~etni~kih odreda : 1. ^eki}. “prva i osnovna du`nost” svih Srba. U programu ~etni~kog pokreta Dra`e Mihailovi}a od septembra 1941. Isti.25 25 S. 3. 4.materijali Krfske deklaracije 1917. U svim velikosrpskim planovima i ~etni~kim genocidnim programskim dokumentima navodi se da je formiranje i organiziranje homogene Srbije (etni~ki ~iste srpske dr`ave). Sarajevo 1997. naro~ito Memorandum. jer su bili glavna prepreka ostvarenju koncepta Velike Srbije. U osnovi te ideologije je patolo{ka mr`nja prema svemu onom {to nije srpsko i pravoslavno. filozofski i knji`evni radovi. ~i{}enjem Sand`aka od muslimanskog `ivlja i Bosne od muslimanskog i hrvatskog `ivlja”. historiografski. “~i{}enje dr`avne teritorije od svih narodnih manjina i nenacionalnih elemenata”. izrazito je prisutna u srpskoj historiografiji. Mr`nja prema Bo{njacima i islamu. genocidni program ~etni~kog pokreta Dra`e Mihailovi}a. nacionalisti~ki programi srpskih gra|anskih krugova. 192 . koje je najbolje izra`avao Srpski kulturni klub i njegov genocidni programski dokument poznat po Moljevi}evom traktatu “HOMOGENA SRBIJA”. pored ostalog. 5. se. HISTORIJA GENOCIDA NAD BO[NJACIMA. “stvoriti veliku Jugoslaviju i u njoj veliku Srbiju. Tom genocidnom ideologijom motivirano je biolo{ko i duhovno istrebljenje i uni{tenje Bo{njaka. kao i Srbije i Slovena~ke.-1993. Sarajevo 1994. str. “u krajevima o~i{}enim od narodnih manjina i ne-nacionalnih elemenata izvr{iti naseljavanje Crnogorcima (u obzir dolaze siroma{ne nacionalno ispravne i po{tene porodice)” i dr. dokumenti Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine i dr. knji`evnosti i politici. str.). “stvoriti neposredne zajedni~ke granice izme|u Srbije i Crne Gore. navodi da : a) treba “ome|iti defakto srpske zemlje i u~initi da u njima ostane samo srpski `ivalj” i b) “posebno imati u vidu brzo i radikalno ~i{}enje gradova i njihovo popunjavanje sve`im elementom”.

Svi nacionalisti~ki velikosrpski programski dokumenti otvoreno isti~u istrjebljenje Bo{njaka: fizi~kim i duhovnim uni{tenjem. 26 S.1999…. u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. . 193 . Zbog toga su Bo{njaci `rtve vi{e genocida od strane srpske i crnogorske genocidne politike (Isto). str. Srpski intelektualni.U slu`bi razbijanja federativne Jugoslavije i realizacije velikodr`avnog projekta “Velike Srbije” najdirektnije su upotrijebljene i petokolona{ke Srpske demokratske stranke Hrvatske i Bosne i Hercegovine.. Zato kre}u u masovne pokolje Bo{njaka po Bosni i Hercegovini. “Velike Srbije” (Turska i Albanija) i nasilnim prevo|enjem u pravoslavlje. Preduzet je ~itav niz aktivnosti i postupaka u cilju ru{enja legalnog poretka u Bosni i Hercegovini. ve} skoro puna dva stolje}a na sve na~ine indoktrinira svoj narod la`nim epsko-mitskim pam}enjem da su mu za sve nevolje koje su mu se navodno desile i de{avaju krivi “Turci”. “Srbija }e biti velika i jaka ili je ne}e biti”.26 Cjelokupnu srbijansku politiku od po~etka XIX stolje}a do danas pro`ima ideja velike. nav. ^eki}. “dr`avno. Sand`aku i Crnoj Gori.1995. tj. prostorno i kulturno jedinstvo svih Srba” i dr. mo}ne i “nepobedive Srbije” na Balkanu u kojoj }e isklju~ivo `ivjeti samo Srbi (“Svi Srbi u jednoj dr`avi”. 28-31. 312-312. str.). AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991. u nastojanju da. u skladu sa velikodr`avnom politikom Srbije. Isti. . muslimaniBo{njaci. protjerivanjem na druge teritorije koje ne spadaju u domen tzv. dj.. formira “Veliku Srbiju”. politi~ki i vojni vrh.

“tragika srpskog naroda se ne okon~ava”. nema ostvarenja velikosrpskog genocidnog projekta “Velika Srbija”. itd. bajke. Metodi. a u drugoj. vjere. prema njima. epske pjesme. “Jugoslavija je bila utopisti~ki san srpskog naroda”.2. u avnojskoj Jugoslaviji. teritorija i opstanka”. la`i i poluistine. Smi{ljeno je i stalno pominjana “teorija” “o zaveri celog sveta protiv Srba”. komunisti~ko-bolj{evi~ka ideologija je svjesno razarala Srbiju i nanijela velike {tete Srpskoj pravoslavnoj crkvi. a prebacivanje svih krivica za poraze drugim narodima. u kojoj je postojala “antisrpska koalicija”. Stalno veli~anje Srba do “nebeskog naroda”. 194 . njenoj nenau~noj valorizaciji. pripisivanje svih zasluga za pobjede u pro{losti samo srpskom narodu. Pompezno su prezentirani razni izmi{ljeni podaci o obespravljenosti i ugro`enosti Srba i njihovoj eksploataciji u korist drugih. “od kada se pojavio kao istorijski subjekt na Balkanu — neprekidno je izlo`en pitanjima identiteta. i Bo{njacima. Op{ta “obespravljenost” srpskog naroda se posmatra u svim oblastima politi~kog i dru{tvenog `ivota. krivotvorenju do mitomanije i glorifikacije. zapostavljenost i gubitni{tvo u miru crvena su nit te valorizacije. Brozovoj sasvim” su “poni`eni i dovedeni do biolo{kog uni{tenja”. bez koje. odnosno falsifikate. pri ~emu je srpska intelektualna elita koristila mitove. ~iji su interesi “iznevereni u prvoj Jugoslaviji. o Jugoslaviji kao “grobnici srpstva” u kojoj je “opasno ugro`en nacionalni i etni~ki opstanak srpskog naroda”. U djelovanju velikosrpskih ideologa u planiranju i pripremanju agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu posebno mjesto je dato polo`aju ove Republike. srpski narod je razbijen i unesre}en. mehanizmi i postupci planiranja i pripremanja zlo~ina Osnovu za osmi{ljavanje zlo~ina obnovljeni Velikosrpski pokret je na{ao u pro{losti.

nav. koje imaju za cilj da islam ozna~e kao vjeru koja se {iri terorom. smatraju}i ih vje{ta~kim. po admiralu Mamuli. koju je osamdesetih i devedesetih godina XX stolje}a ponovo u masovnim razmjerama prihvatio srpski narod. kao izvoru militantnog ili borbenog islama. nagla{avaju}i da je u funkciji rata. Poveden je {iroko zasnovan i smi{ljen propagandni rat protiv postoje}eg sistema i Tita. Tomani}. 6 . silom. posebno prisutni kod intelektualnog. U su{tini je rije~ o dobro osmi{ljenoj i razra|enoj ideologiji. Rije~ je. pod krovom Udru`enja knji`evnika Srbije. str. Polaze}i od takvog stava. administrativnim i sl. Takvi stavovi. da budu oprezni i spremni. okupljena oko Srpske akademije nauka. nego i od Hrvata i Slovenaca.odnosno Muslimanima. educiran i psiholo{ki pripremljen za zlo~ine. podignu glave. islamskom fundamentalizmu. kurs “trasirala srpska inteligencija. politi~kog i duhovnog vo|stva Srbije mogu se iluistrirati nizom njihovih istupa u javnosti i brojnim dokumentima koje su oni inicirali i izradili. Srbi su pozivani da se trgnu. a koji pokazuju njihovu ulogu u ideolo{kim i drugim oblicima priprema zlo~ina u Bosni i Hercegovini. Kroz ideolo{ke pripreme zlo~ina srpski nacionalizam naro~ito koristi i zloupotrebljava vjeru islam. kako oni isti~u. Nakon Titove smrti i masovnih demonstracija na Kosovu 1981. Uz to se pojavljuju i teze o d`ihadu i mud`ahedinima... u Klubu knji`evnika u Francuskoj 7 u 27 M. “u oblacima duvanskog dima i alkoholnih isparenja”. da ne }ute.9. 195 . na epsko-mitskim osnovama. o tzv. Taj je narod. i tvrde da je Bosna i Hercegovina “srpska zemlja”.27 Srpskim knji`evnicima se osamdesetih godina XX stolje}a. da su njihovi protivnici u ku}i. za ~iju su realizaciju bili zadu`eni “elitni nacionalisti”. dj. kako bi je predstavio u negativnom kontekstu. Oni negiraju dr`avne granice Bosne i Hercegovine. knji`evnici i umjetnici su se usmjeravali na li~nost Tita. Mamula. Zlo nacionalizma sijalo se u srpske du{e i pripremala drama koja }e svih zadesiti” (B. str. dj. u Srbiji je. dijela {tampe i periodike. pa i oru`anom borbom. smatraju kako su Bo{njaci Srbi islamske vjere. 289). Udru`enja knji`evnika i ‘Knji`evnih novina’ (Francuska 7). [tampa udara po osnovama sistema. nav. a u ‘KNJIZI O MILUTINU’ da ih se u~i da zlo ne dolazi samo od Turaka i Nijemaca. oko Pravoslavne crkve. kao ve}inskom narodu.

str. ali je zato pao krov Velike Srbije. septembra 1989. “umesto belih mi{eva. Pripreme su bile toliko odmakle da su vode}i intelektualci iz SANU i Udru`enja knji`evnika Srbije nametali tempo Milo{evi}u”. 10. Mamula. br.). “davao je pisane lekcije i uputstva budu}im vo|ama. Dobrica ]osi} je bio veoma aktivan. ~iji }e opojni miris mnogim Srbima oduzeti pamet i omogu}iti Slobodanu Milo{evi}u da ih tako raspame}ene uzme za ruke i povede u ono {to }e sama SPC. U pristupnoj besjedi prilikom prijema u stalno ~lanstvo SANU — 1977. ma{tane i projektovane pod tim plafonom. str.Beogradu. izme|u ostalog. Bio je to “srpski tro~lani cvet (UKS-SANU-SPC . Beograd. Tomani} zaklju~uje: “Plafon Kluba knji`evnika Srbije nije se sru{io. tajno podstakao grupu kosovskih Srba.velika slova u orginalu — primj. nakon {to su JNA i savezna policija ugu{ile albanske proteste na Kosovu. ^. Tako se na skupu Udru`enja knji`evnika Srbije 14. 29 Isto. Biserko. istakao kako je “jugoslovenska dr`ava bila u su{tini nepovoljna za Srbe” (S. nezadovoljnu svojim polo`ajem. a u Bosni i Hercegovini posebeno od Muslimana. I u vezi sa tim.29 Akademik Dobrica ]osi} je osamdesetih godina XX stolje}a govorio o ugro`enosti srpskog naroda. Vuk Dra{kovi}. ne samo na Kosovu.28 U Udru`enju knji`evnika Srbije na{li su se “na okupu glavni akteri de{avanja u Srbiji tokom 80-tih godina”. da se organizuje.30 Dobrica ]osi} je u jesen 1981. kada Tu|mana i HDZa jo{ nije bilo u Hrvatskoj (“na vlasti su bili komunisti. Jugoslavija je postojala”) — B. nego i u drugim dijelovima Jugoslavije. 60. PRINUDNI IZLAZAK IZ SENKE. Pod plafonom tog kluba “razra|eni su mnogi planovi kako stvoriti {to je mogu}e ve}u Srbiju”. januara 2003. M. S. ocenjuju}i postignu}a srpskog naroda u XX veku preblago nazvati neuspehom”. Govore}i o tome. 100. 30 Isto. Jovan Opa~i}. 1). dj. Vojislav [e{elj. Vuk Dra{kovi} zalo`io da se formira “srpska Krajina” u Hrvatskoj. Dobrica ]osi} je. str. 196 .. HELSIN[KA POVELJA. str. 28 Isto. Radovan Karad`i} i drugi. nav. Kroz Udru`enje knji`evnika Srbije pro{li su svi srpski nacionalisti~ki lideri: Jovan Ra{kovi}. privi|ala Velika Srbija”. 292-293. str. Pod sru{enim snovima projektanta i sru{enim krovom Velike Srbije stradali su brojni Srbi i jo{ brojniji pripadnici drugih naroda sa prostora biv{e SFRJ” (Isto). 12.

]osi}a da se `ale. Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola.. ZADAH ZLO^INA — SRPSKE PARAVOJNE FORMACIJE 1990. nav. dolaze kod D. 41-42. ^krebi} ih prima u Skup{tini SR Srbije. shvatio je da je to jako ozbiljna stvar. Beograd 2002.. 41-42). dj. S tim u vezi. 32 S. 1. 237..tra`e}i promjene na Kosovu. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.. Kosta Bulatovi}.000 Srba sa Kosova potpisalo peticiju... Litl. ..) 1985.34 Akademik Dobrica ]osi} je 1984.31 Organizovao je peticiju Srba sa Kosova. odnosno “protestnu grupu {arenolikog sastava koja je sebe nazvala Komitet Srba i Crnogoraca”. Taj se pokret kasnije institucionalizovao. . dj. Silber . str.. koji se “nije ba{ proslavio u odbrani Srba na Kosovu. govore}i o “optere}enjima pro{losti i izazovima” budu}nosti. Lideri kosovskih Srba (Miroslav [olevi}. Bo{ko Budimirovi} i dr. str. on je priznao da im je “pomogao u svemu {to su ~inili. tra`io da se i SANU izjasni o 31 L. Sara|ivao sam sa njima u njihovoj ilegalnoj borbi”. Oni su. 33 Isto.-9. nav.. Tek kada je uzeo vlast. {ta treba da rade i koje oblike otpora treba da daju”. [varm. “`alili na svoj polo`aj i ja sam im savetovao da napi{u peticiju i izlo`e svoje zahteve”. str.2000. Tako su kosovski Srbi tajno imali podr{ku i od strane srbijanske Vlade i li~no predsjednika Du{ana ^krebi}a (Isto. Nakon toga je oko 50. Silber — A.A. aprila 1986.F. ]osi} nije bio jedina podr{ka kosovskim Srbima . dj. Srbi sa Kosova su se. Beograd.32 ]osi} je akcije Srba na Kosovu “u izvesnom smislu artikulisao i usmeravao”. koju je potpisalo 215 srpskih intelektualaca. Litl. na ~ijem se ~elu nalazio “trio lokalnih aktivista Srba. 41. prakti~no sa ]osi}em tajno sara|ivali. ]osi} ih je savjetovao da organizuju potpisivanje peticije. str. po{to o njima niko od srpskih velika{a nije brinuo”. kada je izgovorio klju~nu re~enicu: “Sada ste na pravom mjestu” (M. povezao i sa najvi{im dr`avnim organima i funkcionerima Srbije. Dobrica ]osi} je Srbe sa Kosova. 2. To je od njega “preuzeo i nasledio” Slobodan Milo{evi}. novembar 2001. 34 L. Kosta Bulatovi} i Bo{ko Budimirovi}”. tvrdi Dobrica ]osi}. Miroslav [olevi}. .33 Aprila 1986. Vasi}. nav.”. str. 197 .. jer su Srbi Kosova stalno odlazili kod njega “da se `ale. “Oni su imali tajnog pomaga~a i u srpskoj vladi”. pri ~emu ih policija “u stopu pratila i progonila”. 1999. Biserko. ]osi} se sa “kosovskim aktivistima” dogovorio “kako treba da se bore. 7.

pripremao je kampanju o ugro`enosti srpskog naroda i otvarao prostor za plasiranje Memoranduma. str.. “prvi put predstavio kao za{titnik svih Srba”. kao javne li~nosti. dj. ekonomski. U skladu sa takvim zahtjevom.A.. “ustoli~en za cara”. socijalni. te je jednoglasno odlu~eno da se to u~ini kroz jedan tekst u obliku memoranduma. nav. odr`anoj 23. Litl. ]osi} je tada djelovao na vi{e strana: vr{io je pripreme za eventualne promjene Ustava.. Biserko. 38 L. dj.000 kosovskih Srba). zahtijevaju}i ukidanje autonomije Kosova. koja je 16. Tomani}. Tom je re~enicom Milo{evi}. str. i time prihvatili njenu ulogu u `ivotu srpskog naroda. Litl.35 On se i prije pojave Memoranduma zalagao za aktivnije u~e{}e intelektualaca u politi~kom `ivotu.potrebi anga`ovanja “na op{tedru{tvenim i nacionalnim problemima”. u Beogradu. kao nau~nici i umetnici koji su se na{li u Akademiji.-25. 36 S..38 35 M. demonstrirala u Pionirskom parku ispred zgrade Skup{tine SFRJ.36 ]osi} je bio inspirator i organizator svih pohoda Srba sa Kosova u Beograd. Na kulturnom planu i historiografiji dominirao je njegov pogled na polo`aj Srba u Jugoslaviji. dj. vi~u}i “Niko ne sme da vas bije”. U junu je Predsjedni{tvo SANU odredilo “Odbor za pripremu Memoranduma o aktuelnim dru{tvenim pitanjima”.. mi nemamo pravo da preziremo politiku i ideologiju koje se ti~u srpske sudbine i budu}nosti. nav. zaklju~eno je da postoji potreba da se “istaknu najaktuelniji dru{tveni.. aprila 1987. sa ciljem da izvr{e pritisak na CK. koji je krajem te godine otpo~eo s radom. gdje se pojavljuje masovna produkcija knjiga iz te problematike. jer ih “u bliskoj budu}nosti ~ekaju odluke te`e od onih koje smo donosili 1941. 37 I. Niko danas ne mo`e da nas spre~i da javno razmi{ljamo o svojoj sudbini”. “osigurala mitski 198 . politi~ki. str. gdje je. nav. genocidnost hrvatskog naroda (Isto). (Isto). maja 1985. na Skup{tini SANU. juna 1987. Ta mu je fraza. pri ~emu je dominirao mit o Jasenovcu i. Stamboli}. 24. koju je inicirao Slobodan Milo{evi}.37 ]osi} je u tome. septembra 1986.. nav. {alio se [olevi}. “stekao savremenu krilaticu za okupljanje Srba”. str. Silber — A. kao {to je dolazak ve}e grupe Srba i Crnogoraca sa Kosova (oko 3. za vrijeme sjednice CK SKJ o situaciji na Kosovu. nav. L. 170-171. od aprila 1987. str. dj. koji se od njegove posjete Kosovu Polju. Silber . 47. Ve~ernje novosti su do{le do nedovr{enog teksta “Memoranduma” i objavile ga 24. po [olevi}u. dj. s tim u vezi. nau~ni i kulturni problemi”. imao podr{ku i od Slobodana Milo{evi}a. 1. 44-45. 11.

145 i 194-195. godine”. nav. str. ustaj Srbine’”. Njegova poruka nai{la je na plodno tle u Srbiji” (Isto. po njemu “ubjedljivo razotkrio nedemokratsku ustavnu konstituciju Titove Jugoslavije.” (Isto). 46). ni komunikaciono”.39 Javno se predstavljaju}i kao antititoista.. Stamboli}. 199 . sa pravom na samoopredjeljenje naroda. pri ~emu je ista prava tra`io za Srbe u Hrvatskoj i bio spreman. Dobrica ]osi} se zalagao za “plebiscit”.41 ]osi} je bio duboko privr`en projektu ru{enja Jugoslavije i formiranju nove srpske dr`ave koja bi ujedinila sve Srbe. nav. 41 Isto. ni etni~ki. Ta epizoda mu je. univerzalan (Isto). on je srpski narod stavio u neravnopravan polo`aj sa ostalim jugoslovenskim narodima”. jer je Ustav iz 1974.40 Nikada ne priznaju}i “avnojske granice”. kako je sam govorio. ]osi} se zalagao za “demokratski princip samoopredeljenja i mirnog razlaza”. navodno. po Ivanu Stamboli}u. pale}i Srbiju “memorandumskim parolama o ugro`enosti Srba i pokli~ima ‘Ustaj. navodno opredijeljen za demokratsku Jugoslaviju. str. jer je taj princip za njega. Memorandum je. str. 1-2. “dala gotovu formulu za bu|enje nacionalnih ose}anja”. Biserko. “bio transformisan.. jer su nezasnovane (sem Slovenije). a ne republika. pa ~ak i proterivanje Albanaca. do`ivio kao kraj Jugoslavije. po{to je “za srpski narod oktroisani ustav. navode Silber i Litl. ukidanje autonomije Kosova.. koji je velikosrpski nacionalizam u~inio javnim i uzeo ga za “osnovu svoje i dr`avne politike”. dj.. ]osi} je aktivno u~estvovao i zalagao se za “novi ustav”. Govornici su se re|ali jedan za drugim i napadali partijske rukovodioce. Aktivno je status me|u Srbima”. provizorne. Milo{evi} je. str. zahtevaju}i uvo|enje vanrednog stanja. zapaljen Kosovom”. da “ista prava dam i [iptarima na Kosovu”. Dobrica ]osi} i krugovi oko Srpske akademije nauka i umjetnosti (SANU) i{li su na razbijanje Jugoslavije. Milo{evi}ev govor na Kosovu Polju “dao je ton atmosferi. ni ekonomski. “avnojske granice” “komunisti~ke. Time su uveliko pripremili teren za Slobodana Milo{evi}a. 1.. po njemu. po{to su. Milo{evi} je tada prvi put “osetio privla~nu snaga masa” (Isto. dj. Milo{evi} je stao “na ~elo masovnog nacionalisti~kog stroja”. Albance. ni geopoliti~ki. 44-45).Zahvaljuju}i takvim stavovima. str. utvr|enu Ustavom iz 1974. 39 I. 40 S. “To ga je i lansiralo. Njegovo obra}anje i obe}anje na Kosovu Polju emitovano je na TV Beograd bez prekida.

nav. Jovi}. str. nav. bio je u redovnom kontaktu sa Jovanom Ra{kovi}em. spasavamo i ~uvamo druge. psihijatrom iz Hrvatske.. 193). na primjer marta 1990.42 Jo{ polovinom osamdesetih godina XX stolje}a. Na pitanje — “ako ne `ele da budu s nama. Tomani}. nav. on je smatrao da Srbi moraju. svoje “tradicionalno jugoslovenstvo” zamijeniti “tradicionalnim i demokratskim zastupanjem svih nacionalnih interesa. Prestanimo jednom za svagda da osloba|amo. Za njegovo su ime vezana i dva zlo~ina u Srbiji ([trpci i Sjeverin). On je u @enevi. septembra 1990. .. M. dj. tra`e}i savet i podr{ku. dj. akademik Dobrica ]osi} je govorio “da je Jugoslavija pre`ivela i da ne mo`e opstati” (“da se ne vredi boriti za njen opstanak”). posebno u Bosni i Hercegovini je. nesporna. nije danas zadovoljna svojim polo`ajem”. 191 i 193. ]osi} je ponovo naglasio kako “nema vi{e nijednog ozbiljnog razloga za postojanje Jugoslavije” (B. ]osi}eva odgovornost za planiranje i pripremanje zlo~ina. B. 126. on je imao i komandnu odgovornost za period 1992. koja su neposredno nastavak politike i prakse genocida u Bosni i Hercegovini.. Imaju}i to u vidu. zastupao tezu o “neminovnom raspadu Jugoslavije”. Pored toga. kao i kasnije. str.bio uklju~en u formiranju Srpske demokratske stranke u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini (1990. str. Takvu misao ]osi} je odre|enije izrazio u pismu Kongresu srpskih intelektualaca u Sarajevu 28.1993. marta 1992. 125. ]osi} je odgovorio: “Ako ne `ele da `ive sa nama u demokratskoj federaciji po{tujmo njihovu volju da budu i sami sre}ni”. kada je bio predsjednik Savezne Republike Jugoslavije. u vrijeme kada je ta dr`ava u~estvovala u agresiji na Bosnu i Hercegovinu i genocidu nad Bo{njacima. Li~no se izborio za to da on postane predsjednik te partije u Bosni i Hercegovini. sa kojim je odr`avao veoma bliske kontakte. s tim u vezi. 43 S. \uki}. i Radovanom Karad`i}em. jo{ jednim psihijatrom iz Bosne i Hercegovine. dj. sa Tu|manom potpisao Memorandum o humanom preseljenju (Isto). Savjetovao je “ljudima iz Bosne koji su dolazili kod njega da se pove`u sa Radovanom Karad`i}em”. da ih uveravamo da }e bez nas propasti”. Jovi}. str.. 100.43 42 Isto. zaista. nav.). Tu ocjenu je obrazlagao ~injenicom kako “nijedna jugoslovenska nacija. 127. a “Radovan ga je ~esto no}u zvao telefonom da ga obavesti {ta je radio i {ta se zbiva u Bosni i Sarajevu. U razgovoru sa Jovi}em 11. ako ho}e da potvrde “politi~ku zrelost”. u svojstvu predsjednika SRJ. dj. {ta onda?”. A trebao mu je i novac za stranku”. 200 . iz nekih svojih razloga. te je.

. pjevala: “Car Lazare. Litl. tvrdi Jovi}. u legendi. str. 28. 29.. dj. umetnici. Na sastanku sa Milo{evi}em. 25. mada ni takve nisu isklju~ene”. “u agresivnom i prkosnom raspolo`enju Srbi iz celog sveta sjatili da u~estvuju u ceremonijalnom ujedinjenju svih Srba pod jednim vo|om”. str. 85. 83. 201 . me|u kojima su bili najvi{i predstavnici Jugoslavije i gosti iz drugih republika. koji su mu pru`ili podr{ku. dijele}i “zabludu svojih obo`avalaca u nacionalisti~koj ekstazi”. str. nav. [est stolje}a poslije Kosovske bitke Slobodan Milo{evi} je. prijete}i nagovijestio dalji osvaja~ki pohod. Milo{evi} je tada odr`ao ratni~ki govor u kome je. juna 1989. knji`evnici i umetnici sa nama. na Vidovdanu.Devedesetih su godina skoro svi akademici. \uki}. Zagreb 2001. Silber — A.44 Prvu otvorenu najavu zlo~ina ~ini Milo{evi}ev ratni~ki govor na Gazimestanu. Milo{evi} je sa mnogima obavio individualne razgovore.45 44 B. ponovo smo u bitkama. s tim {to je ukazao na potrebu pro{irenja jedinstva na inteligenciju: “da uz nas vi{e budu knji`evnici. 130-131. juna 1989. PREBOLI ZLA. str. Stamboli}. nisi imo’ sre}e. U{}u i drugim mjestima pobrao masovne i freneti~ne aplauze. nav. 91 i 96. gdje su se.. pred milion ljudi. Pri tome se milionska masa njegovih pristalica tada zaklinjala “onako kako je car Lazar u pesmi. dj. L. nav. da se Slobo pokraj tebe {e}e” (M.”. Jovi}. One nisu oru`ane. knji`evnici i umjetnici podr`ali srpski velikodr`avni projekat i velikosrpski nacionalizam. 45 I. Milionska masa je na Gazimestanu 28. Milo{evi} je na milionskim mitinzima na Gazimestanu. “dok se vo`d svekolikog srpstva Slobodan Milo{evi} ‘s neba’ helikopterom spu{tao na svetu srpsku zemlju. dj. Isto tako da se radnici ne okrenu protiv ili usled socijalnih problema”. umemo da se bijemo”. zaklinjao svoje podvi`nike”? Obe}avaju}i da }e povratiti “nacionalnu slavu” Srbije. S. str.. akademici i dr. Naime. Na to mu je Milo{evi} odgovorio “da su skoro svi akademici. On je rekao Milo{evi}u “da ne veruje da postoji opasnost”. ponavljaju}i svoju odlu~nost. dj. Sa mnogima je obavio individualne razgovore i na osnovu toga stekao takvo uvjerenje” (Isto). Seferovi}.. i o zna~aju jedinstva srpskog rukovodstva. i da ih moramo vi{e uklju~iti u zajedni~ku akciju — u zemlji i inostranstvu. marta 1990. izre~enu nekoliko mjeseci ranije: “Ako ne umemo da radimo.. na mjestu pogibije cara Lazara poru~io: “[est vekova posle Kosovske bitke. bilo je govora. 30-31). me|u ljude koji su u svojoj mitologiji vjerovali u sudbinu. nav.

kada su imali priliku.Dobrica ]osi} se.46 Prvom polovinom februara 1990. sti~e se utisak. u raspodeli teritorije sa Hrvatskom. koliko bi Srba ostalo u Hrvatskoj”. 45). Veoma je jeftino prodao ideju socijalizma i komunizma. U razgovoru. izjavio je: “Bi}e rata. Li~no je uticao na Jovana Ra{kovi}a da formira Srpsku demokratsku stranku”. na kojoj su u~estvovali i predsjednici predsjedni{tava republika i autonomnih pokrajina “(tema Kosovo)”. boga mi” — “Dosta smo mi ratovali i ginuli u dva svetska rata. Na to je Jovi} uzvratio “Ne}emo dati. Dobricu ]osi}a su svi konsultovali za aktivnosti. pored toga {to je “svesrdno” podr`avao politiku Srbije. dj. Svi su ga konsultovali za aktivnosti. je. Rukovodstvo SDS Bosne i Hercegovine na ~elu sa Karad`i}em. 108. 47 Isto. boga mi”. februara. a to je da im ne dozvolimo da nas tuku. U tom je cilju ostvarivao “blisku saradnju sa srpskim strankama u Hrvatskoj.) “borbe za dr`avu Srba. Pera jadikuje da iz dana u dan protivnici socijalizma i Jugoslavije zauzimaju sve ja~e pozicije i sistematski nas potiskuju i nastupaju revan{isti~ki. gdje su bili prisutni i Veljko Kadijevi}. dj. Razbio je Var{avski pakt. Petar Gra~anin i Dragutin Zelenovi}. 46 B. “vrlo intelegentno i vrlo pouzdano”.) signalizirao namjeru svoje vlade da pro{iri nacionalisti~ki program i van granica Srbije. poru{io socijalizam u isto~noj Evropi. destabilizovao SSSR. U Crnoj Gori se oslanjao na Narodnu stranku dr Kilibarde. po njemu. nav. Sada }emo rat svakako da izbegnemo! — Ne}e biti rata onakvog kakav bi oni hteli — dodaje Veljko — ali }e biti onakav kakav mora.. Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori. Veljko ka`e : Za sve je kriv Gorba~ov. pi{e Cigar. “naro~ito bitku za ustavne promene”. str.47 Milo{evi} je na Gazimestanu (1989. koja bi trebala da. nav. da je Srbija bila odlu~na da silom mijenja davno uspostavljene unutra{nje granice u Jugoslaviji u nastojanju da “oslobodi” Srbe van Srbije. obuhvati toliko Hrvata u Srbiji. a za nas je najgore {to je naru{io odnos snaga u Evropi i stavio sve komuniste na optu`eni~ku klupu. pri ~emu je ra~unao i na komuniste. zalagao i bavio pitanjem (1990. Cigar. pomagali i drugima da se oslobode”. Jovi}. kako je to propovijedao Memorandum (N. Sada moramo da se branimo iako smo ginuli za odbranu zemlje i za njenu izgradnju” (Isto) 202 .. Slobodan Milo{evi} je ponovo “predvidio” rat. 193. poslije sjednice Predsjedni{tva SFRJ — 13. u kancelariji Borisava Jovi}a. Njegovim isticanjem da “su Srbi uvijek sami sebe osloba|ali i da su. str. str. Sloba ga te{i da se ne brine.

nav. a gube u miru”. odnose robu iz prodavnica. Jovi} i dr Kosti} su gotovo na svakoj sjednici govorili “Srbi u Hrvatskoj su suveren narod i mora im se omogu}iti da se opredele u kojoj i kakvoj dr`avi `ele da `ive” (S. nav. Pi{u}i o tome. Ostavljam jo{ malo da pratimo situaciju pa da se ~ujemo nanovo. “Kada je Milo{evi} 9.)49 i nakon {to na trodnevnoj sjednici Predsjedni{tva SFRJ (Vrhovna komanda oru`anih snaga). Posle toga. nav. Jovi}. S tim u vezi. Dajem Veljku nalog da izvede vojsku na ulice i da zaposedne prostor ispred svih ugro`enih dr`avnih institucija. marta 1991. ako “svi Srbi ne budu u jednoj dr`avi”. “administrativnim rešenjima”. ima ~ak dvoje poginulih. i prvi put nakon pola veka. Policija je podbacila. ^ine nevi|eno nasilje: ru{e izloge. Skup{tinu Srbije i Predsedni{tvo.. Veoma uznemiren. dj. pi{e Ivan Stamboli}.. nav. str. u{li u slu`bene zgrade. Tita. 31). 49 B. nav. dj. Slobodan }e poslati zvani~an pismeni zahtev koji }emo sutra na sednici Predsedni{tva odobriti” (Isto). Velikosrpski nacionalisti su tvrdili kako }e “biti krvi do kolena”.. marta 1991.Uo~i prvih vi{estrana~kih izbora u Srbiji. “odazvala njegovom pozivu. “istorijskom nepravdom protiv Srba koji pobe|uju u ratovima. Milo{evi} je obe}ao realizaciju fa{isti~kog projekta — “svi Srbi u jednoj dr`avi”. On se dvoumi — da li je neophodno i kako }e to politi~ki biti prihva}eno. 92. marta 1991. Stamboli}. Tomani}. Te su teze stalno iznošene i na sjednicama Predsjedni{tva SFRJ. Nalazim se na vikednu u Nik{i}u. 31. Konsultujem telefonom ~lanove Predsedni{tva koje sam mogao dobiti (svi izuzev Mesi}a i Drnov{eka). dj. I. Borisav Jovi} u svojim zabilje{kama navodi : “U Beogradu demonstracije opozicije. nasrnula na narod. dj. a nije morala. 14. što se “više ne}e tolerisati”). Stamboli}. 160). 283. ta. nisu prihva}eni Prijedlozi odluka (koje je podnio [tab 48 M. str. ~ak zgradu vlade u Ul. str. demolirali su celu glavnu ulicu — Terazije i M. isterala tenkove na beogradske ulice. Razgovaram sa Veljkom Kadijevi}em. poslije izvo|enja tenkova na beogradske ulice i svoj narod (9. kako ih ‘Politika’ ne`no nazva: ‘vojna vozila’! po logici stvari i psihologiji sile vi{e se nisu mogla vratiti u kasarnske hangare”. itd. ali se ne protivi. dj. O demonstracijama opozicije i upotrebi vojske u Beogradu 9.. marta kle~ao pred studentima”. Sloba me ponovo zove.. Zove me i Veljko. Zbog toga republi~ke granice nikako nisu htjeli priznati (zvali su ih “Titovim diktatom”. Zove me Slobodan Milo{evi} i tra`i intervenciju vojske. Ka`e da sada demonstriraju pred General{tabom i ho}e da provale unutra. Mesi}. str. str.48 Slobodan Milo{evi} je. kneza Milo{a. 203 . JNA se. i 15. samo smatra da treba da osiguram odluku Predsedni{tva. decembra 1990. 12. Stamboli} navodi da je Armija “ve} bila okupirala samu Srbiju dolaskom Ljubi~i}a na ~elnu funkciju u Srbiji” (I.

Republika Srbija vi{e ne}e priznati nijednu odluku Predsedni{tva u postoje}im okolnostima. Poku{aj velikosrpskih nacionalista. izjavio: “.. GODINE.. 81-82). — 2001. nav. marta 1991. L. F..Vrhovne komande) srpskog rukovodstva (rukovodstva Srbije). str. 12. Oro. Na taj je na~in Milo{evi} objavio otcjepljenje Srbije od Jugoslavije. str. Silber — A. dj. Bogi}evi}. zavjerenici su pribjegli ostavkama. — 15. Jovi}. da na sjednici Vrhovne komande (12. str. 81-82). Litl. O ULOZI VLADARSKIH TE@NJI U YU RATOVIMA 1991.. kao i li~no predsjednika Jovi}a. str. RAT JE PLANIRAN. o zavo|enju vanrednog stanja (vojnog udara) na cijeloj teritoriji SFRJ i podizanju borbene gotovosti Oru`anih snaga. str. nav.. str. dj. NIN. 81-82. POSLEDNJI DANI SFRJ. Jovi}. S. dj. Oro. 204 . Litl.. uklju~uju}i i mobilizaciju dijela jedinica. marta objavio da je “sa Jugoslavijom gotovo” i da odluke saveznih organa Srbiju vi{e ni na {ta ne obavezuju. jer bi to bilo protivno zakonu” (L. nav. Beograd 7. Jovi}em i Kadijevi}em. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. str. — 9. 134—135 i 140-143: S. Tako Milo{evi}u nije uspjelo da preko JNA stavi SFRJ pod svoju kontrolu (S.. 53 BOGAMI ]EMO DA SE TU^EMO.. str. 41. predvo|enih Milo{evi}em.52 Milo{evi} je 15. nav. dj. pored ostalog. Jovi} je podnio ostavku na du`nost predsjednika Predsjedni{tva SFRJ da bi “vojsci stvorio prostor za preuzimanje vlasti i razoru`anje paravojnih jedinica. dj. Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola. Silber — A. Jugoslavija je u{la u zavr{nu fazu agonije. naredio mobilizaciju rezervnog sastava specijalnih jedinica policije. BEZNA\E ZLA. nav. str.. str. novembar 2001. 52 Isto. marta 1991. nav. 286-311. str. marta 1991. Silber — A.51 16.. Beograd 2002. Da bi Armiji ostavili mogu}nost da djeluje sama i preuzme vlast u svoje ruke. 144). str. B. o tome koje }e mjere JNA preduzeti. Bogi}evi}. B. dj. dj. nav. Sarajevo 1997.53 50 Detaljnije o tome vidi: B. Ademovi}. 143. a bogami i interese srpskog naroda izvan Srbije”. 286-311. Slobodan Milo{evi} je. 29-37. — 1999.. U obra}anju naciji 16.50 te Saop{tenja “[taba vrhovne komande” u no}i 15.) iznude dono{enje odluke o uvo|enju vanrednog stanja u SFRJ propao je. 143-144. Litl. marta 1991. naredio sam mobilizaciju rezervnog sastava specijalnih jedinica i hitno formiranje dodatnih milicijskih snaga. april 1991. a Vlada je dobila zadatak da pripremi odgovaraju}e formacije koje }e nas u~initi u svakom slu~aju bezbednim da branimo interese na{e republike. Oro. “anga`ovanje i formiranje novih snaga milicije. a vojska to nije izvr{ila” (B. 37. 51 L.

28. Kordunu. dj. 113. posebno potencirao pitanja granica. Baniji.. on je izjavio: “Granice. najavio osvaja~ke ratne ciljeve Srbije.Slobodan Milo{evi} je.. Bora Petrovi}. za potrebu da se usaglase mere za prevazila`enje te krize....dj. po Petrinji. osnovno je da moramo biti jaki. {ta }e im ti Srbi koji im toliko smetaju po Kninu. nikada ne diktiraju slabi. dr`avna pitanja”. u skladu sa velikodr`avnim projektom o formiranju “Velike Srbije”. odmah je poku{ao da raspr{i sve spekulacije o bilo kakvoj nameri uvo|enja vanrednog stanja. Svi su verovali da je sazivanje tajne sednice bilo vezano za vakum koji je usledio nakon Jovi}eve ostavke i. sa op{tinskim funkcionerima (200 predsjednika srbijanskih op{tina). Jer.. marta 1991. I. Sticao se utisak da politi~ari koji su sazvali sednicu nisu imali utvr|eni dnevni red. Silber . Cigar. uvek diktiraju jaki. str. 205 . kao {to znate. nav. A ako treba da se tu~emo. Uostalom.. drugovi’. opisao je kakav je neobi~an prizor predstavljalo 200 luksuznih crnih automobila parkiranih ispred parlamenta. Ubrzo je svim op{tinskim ~elnicima uru~en telegram u kojem se pozivaju da u 6 sati ujutro budu u Skup{tini Srbije. koja su. Litl. L. ‘dovukli na ovu sednicu sa udaljenosti od stotine kilometara da bi nam pri~ali o istim onim stvarima o kojima mo`emo ~itati u novinama’. N. bar }emo znati dobro da se tu~emo.. O tom sastanku L. Me|utim. zamenik predsednika Skup{tine. 144 — 145.. republi~ka policija je dobila nare|enje da izvr{i jedan neobi~an zadatak. ako ne umemo dobro da radimo i privre|ujemo. Prema tome. 12. Silber i A.54 54 S. . Stamboli}. dj. Tada je on. na trenutak je ~ak pomislio da bi u Beogradu mogao biti uhap{en. Bili su besni {to ih Milo{evi} nije do~ekao. 4142. NIN. Gradona~elnik Valjeva Slobodan \uki}. odnosno rje{avanje srpskog nacionalnog pitanja kao ratnog. “su{tinska. rekao je Jovan Cvetkovi}. naravno. Nazvali su telefonom svih 200 gradona~elnika u Srbiji. neobi~nost te scene je bledela pred pometnjom u samoj zgradi. 16. str. Jo{ pre svanu}a. str. \uki} je razmi{ljao o brojnim mogu}nostima koje su bile u igri. Glini. ‘Vi ste nas. \uki}. Baranji. To je po~etak i kraj. izjavio je \uki} o sednici. S tim u vezi. izme|u ostalog. nav. rekav{i im da ~ekaju hitnu poruku. Celog tog dana. srpski op{tinski funkcioneri pozvani su da prisustvuju va`nom sastanku.A. Gradona~elnici su glasno negodovali. jedini opozicioni gradona~elnik. dj. nav. Kasnije se prise}ao da su govornici raspredali nekakve gluposti o situaciji u privredi. april 1991. A nadam se da ne}e biti toliko ludi da se sa nama tuku. Mi jednostavno smatramo da je legitimno pravo i interes srpskog naroda da `ivi u jednoj dr`avi. Kada se opra{tao od porodice. Me|utim. str. ako je taj problem toliki?. Lici. nav.”. bogami }emo da se tu~emo. iz Svetozareva. po njemu.. 55. BOGAMI ]EMO DA SE TU^EMO. na zatvorenom sastanku (tajna sjednica). str. Litl pi{u sljede}e: “Dok je javnost posrtala od {oka. odnosno da ‘nisu imali nikakav dnevni red’.

ali su na{e ocene da ve}ina Muslimana `eli jedan dobar. 146 . A nadam se da ne}e biti toliko ludi da se sa nama tuku. Cvetkovi} je bio na ~elu te pobune. bar }emo znati dobro da se tu~emo’. ‘Shvatio sam nakon sednice. tu postoji u jednom delu Muslimana velika indoktrinacija. Napustili su ga i intelektualci koji su mu pomogli da od trapavog komunisti~kog aparat~ika izraste u srpsku nacionalnu svetinju. jer }e vojska delovati ustavno ako sutra bude razoru`ala HDZ’” (L. rekao je \uki}.. {ta }e biti ako se rasturi Jugoslavija. Ni njima nije stalo do rasturanja Jugoslavije. tolerantan. Slobodan Unkovi}. a da ne govorim o veoma dubokim korenima. Upravo na ovoj zatvorenoj sednici Milo{evi} je jasno stavio do znanja da je spreman da otera Hrvate i Slovence.A. Ta~no je da i Hrvati `ele da se izdvoje. Ovde nije re~ o dr`avnom udaru.. na sastanku sa 200 studenata i profesora na Univerzitetu u Beogradu55 ponovio gotovo od Razjareni gradski oci po~eli su da napu{taju salu. kulturan i rekao bih.147. [to se ti~e Muslimana. gra|anski.. 206 . Silber .. gde je predsednik Vlade? Kona~no je predsednik Skup{tine. Te ve~eri i u toku slede}e nedelje. a ne zato {to deli njihova ube|enja” (Isto). Sednica je odlo`ena za jedan sat. Slobodan Milo{evi} je 18. studenti su se okrenuli protiv Milo{evi}a. Pitao sam predsedavaju}eg o ~emu se radi — Jugoslavija se raspadala i trebalo je da dobijemo neke va`ne informacije. “Mrzeli su ga. marta 1991. bogami }emo da se tu~emo. obe}ao da }e pozvati Milo{evi}a. dj. Ali. Milo{evi} je govorio i o koracima koje bi Armija mogla preduzeti. str. susjedski i prijateljski odnos i kad je re~ o srpskom narodu i kad je re~ o drugim narodima u Jugoslaviji. mislim da tu ne treba stavljati Muslimane. ali niko od odgovornih nije bio prisutan. Vojska ima ustavna ovla{}enja i obavezu da brani jugoslovenski ustav.. odnosno nije logi~no da bude u interesu Muslimana rasturanje Jugoslavije.Dva dana kasnije. Ne sumnjam da Armija ne}e izvr{iti svoja ustavna ovla{}enja zato {to je Predsedni{tvo prestalo da funkcioni{e. Nacionalisti su shvatili da ih Milo{evi} koristi za u~vr{}enje sopstvene vlasti. str. i oni `ive u vi{e republika. Litl.’). Jer ako ne umemo dobro da radimo i privre|ujemo. da je bio odlu~an da stvori Jugoslaviju bez katolika’. Mislim da Muslimani nemaju interesa da se izdvajaju od Jugoslavije. Nacionalisti su se za vreme terazijskih demonstracija pridru`ili nezavisnim intelektualcima u protestima protiv komunizma. Silber-A. nav. Njegova slede}a re~enica je ipak procurila u javnost i odjeknula {irom Jugoslavije : ‘A ako treba da se tu~emo. marta 1991. dj. krvnim vezama i svemu drugom {to postoji’. 144-146). Litl.. Gde je gospodin Milo{evi}. nav. bez obzira {to je izostao dogovoreni vojni udar. 55 L. Milo{evi} je odgovorio da ona svakako ne}e biti objavljena preko radija. ‘Ovde se radi o raspadu Jugoslavije. kada ga je iznervirani Cvetkovi} upitao za srpsku strategiju (‘.. Na kraju krajeva. Milo{evi} je obelodanio svoju viziju kraha Jugoslavije. Ta~no je da Slovenci `ele da se izdvoje. Za vrijeme terazijskih demonstracija. A.

59 56 Isto.56 i da Milo{evi} vr{i u`urbane pripreme za osvaja~ki rat. NIN. marta 1991. Milo{evi} je. str. Cigar. Mihajlo Markovi}. na tajnom sastanku u Beogradu. izjavio da je “bio na vezi sa na{ima iz Knina. ogromni su pritisci. Predmet: br. radi pronalaska jednog “integrativnog cilja srpskog naroda koji va`i za njega kao celinu”. Matija Be}kovi} i dr. oformili Inicijativni odbor za formiranje Srpskog nacionalnog savjeta. mart 1991. Tomani}. iz Bosne..58 Time su jasno objavili ciljeve Velikosrpskog pokreta . 12. Akademik Mihajlo Markovi} je 27. pa je Tomislava Kara|or|evi}a predlo`io za predsjednika Srpskog nacionalnog saveta (Isto). on je predsjednicima srbijanskih op{tina... {to je bilo o~igledno da je sa Jugoslavijom gotovo. str. str. 58 Javnost. 16. paragrafi 960-963. po Matiji Be}kovi}. IT-02-54-T. upoznao javnost sa inicijativom o formiranju Srpskog nacionalnog saveta. str. ME\UNARODNI KRIVI^NI SUD ZA BIV[U JUGOSLAVIJU. koji }e raditi na formiranju jedne srpske dr`ave. 39. i 59.formiranje jedne “srpske dr`ave”. ^lanovi tog inicijativnog odbora bili su akademici: Dobrica ]osi}. nav. morala sadr`avati “ono {to je nesporno me|u Srbima”. i u cilju “odbrane” “interesa srpskog naroda izvan Srbije” bio u stalnom kontaktu sa srpskim rukovodstvom u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.”. 59 Isto.rije~i do rije~i svoju poruku predsjednicima srbijanskih op{tina. 41. M. koji je trebalo da bude “vrhovna nacionalna institucija koja }e zastupati interese svih Srba bez obzira na to gde `iveli”. N. Milo{evi} je imao redovne. 31. dj. dj. 55. april 1991.. pa i dnevne kontakte sa Radovanom Karad`i}em. nav. 2. 207 .57 Srpski akademici su marta 1991. maj 2002. TU@ILAC PROTIV SLOBODANA MILO[EVI]A. Deklaracija je. On je rukovodio politi~kim i vojnim akcijama rukovodstava SDS-a u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Dobrica ]osi} je obe}ao da }e izradom Deklaracije Srpskog nacionalnog ve}a biti ispunjena o~ekivanja “na{eg politi~kog naroda”. sve~ano obe}avaju}i da }e “svi Srbi `iveti u jednoj dr`avi”. marta 1991. 57 BOGAMI ]EMO DA SE TU^EMO. Hag.. S tim u vezi. 30.

dokumentu. u cilju formiranje jedne srpske dr`ave.60 Polaze}i od Memorandumske ocjene da formiranjem dr`ave ju`noslovenskih naroda srpski narod “nije re{io ni svoje nacionalno ni socijalno ni politi~ko pitanje”. april 1991. Srpski nacionalni savjet je (u prvoj polovini aprila 1991. Ko{tuni~ine. “preure|enju zajedni~ke dr`ave”. zatim. SDS iz Hrvatske. sa ostvarenjem politi~kog i duhovnog jedinstva u savremenoj organizaciji dru{tva — nije ostvarena”. Ra{kovi}eve i Karad`i}eve Demokratske stranke Srbije. str.Inicijativu o formiranju i ciljevima Srpskog nacionalnog savjeta podr`ali su i Srpska pravoslavna crkva. te da “srpski narod u sada{njem dr`avnom provizorijumu vi{e nije spreman da gubi istorijsko vreme”. nav. 208 . {to je izrazito potvr|eno “polo`ajem srpskog naroda posle Drugog svjetskog rata i zbivanjima ~iji smo savremenici”. me|u kojima i Dobrica ]osi}. Demokratska stranka Srbije. u vi{e listova. 61 Javnost. 53). izme|u ostalog. Crkva i vanstrana~ke li~nosti. 2). Matija Be}kovi}. Nacrt Deklaracije je objavljen 9. najve}e nau~ne i kulturne institucije u Srbiji. mart 1991. a usvojeni tekst 13. Inicijativni odbor. U tra`enju zajedni~kog “integrativnog cilja srpskog naroda” — formiranje “srpske dr`ave”. ~inili su akademici: Dobrica ]osi}. str. Cilj je bio da se izradi jedna deklaracija srpskog saveza (Javnost. “postoje}e me|urepubli~ke granice ne mogu se smatrati dr`avnim i neizmenjivim” i dr. 13. SRBiH. a po formiranju i rukovode}i organ Savjeta. Dra{kovi}evog Srpskog pokreta obnove. 1. aprila 1991. usvojen stav o neophodnoj promjeni “sada{njeg dr`avnog i politi~kog ure|enja Jugoslavije”. i mnogi drugi. zatim da “njegova te`nja za slobodom. U tom je. prihvatanju takvog oblika dr`ave “koji ne raskida njegovu nacionalnu cjelinu i ne ugro`ava njegov nacionalni identitet”. koji je za predsjednika Savjeta predlo`io Tomislava Kara|or|evi}a. dj. ljudi iz crkve. SPO.61 60 Isto. str. Neposredno prije nego {to je postao predsjednik Savezne republike Jugoslavije Dobrica ]osi} je otvoreno izjavljivao da “mir u BiH ne mo`e biti sa~uvan priznavanjem tih komunisti~kih postoje}ih republi~kih granica” ili “unutra{njih administrativnih granica” (N.) donio Deklaraciju o srpskom nacionalnom jedinstvu. nezavisne vanstrana~ke li~nosti”. kao i niz politi~kih stranaka u Srbiji i van nje. aprila 1991. 30. a pored Milo{evi}eve Socijalisti~ke partije Srbije. Cigar. ujedinjenjem i demokratskom dr`avom. Bosne i Hercegovine i Hrvatske. Mihajlo Markovi}. “na{li su se SDS.. Socijalisti~ka partija Srbije.

te vojnog rukovodstva u licu saveznih sekretara za narodnu odbranu i unutra{nje poslove (generali Veljko Kadijevi}. prije svega. dj. Srpske pravoslavne crkve. mo}ne savezne poluge vlasti — po~ev od Predsjedni{tva SFRJ (u kome je funkcije podpredsjednika. dru{tva ili partije progla{avani su neprijateljima Srba i srpstva i ukoliko ne prihvate data rje{enja. Srpske akademije nauka. str. ambijenta opravdanosti preduzimanja svih oblika zlo~ina u otklanjanju prepreka ostvarenju ideje Velike Srbije. uklonjeni nepo`eljni elementi. politi~kog. isti~u}i “legitimno pravo i interes srpskog naroda da `ivi u jednoj dr`avi”. 39. Blagoje Ad`i}.Neosporno je da su to oni ratni ciljevi o kojima je Milo{evi} na zatvorenoj sjednici govorio 16. kao i cjelokupan medijski. velikosrpskim idejama ve} indoktriniranih.62 U realizaciji velikosrpskih aspiracija Milo{evi} je iskoristio sve oblike dru{tvenog. maja 1989. admiral Stane Brovet i Petar Gra~anin) — do. Naro~ito mu je zasmetala “vrhovna nacionalna institucija” koja ne}e biti on sam ili kojoj on ne}e biti na ~elu. skup{tinski upravni i “samoupravni” sistem Srbije i Crne Gore iz koga su. profesionalnog organizovanja kod Srba i pretvorio ih u mehanizme za kreiranje ambijenta mr`nje prema `rtvama koje }e biti pogo|ene realizacijom tih aspiracija. 209 . predsjednika i ~lana od 15. animaciju i realizaciju zlo~ina~kih postupaka. marta jo{ bunovnim predsjednicima op{tina Srbije. te na tim idejama formiranih politi~kih stranaka sa ili bez srpskog predznaka. vjerskog. U tom je cilju iskori{tena srpska historija. srpska 62 M. pripremanje. aprila 1992. srpska knji`evnost. srpska verzija memorije historijskih epoha Balkana. drugi narodi i narodnosti njihove organizacije. uglavnom do 1989. do 27. pa se Srpski nacionalni savjet poslije nekoliko mjeseci ugasio. obavljao Borisav Jovi}. prvi Milo{evi}ev saradnik i poslu{nik) i kao {efa Dr`ave i kao Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ. ali i za njihovo prikrivanje i maskiranje.. druge republike. nav. njihova eliminacija svakako je bila po`eljna. Sve ostalo. zasmetalo mu je {to su objavili njegove namjere. Tomani}. Iskoristio ih za planiranje. dr`avni. Iskori{tene su i izmanipulisane. Me|utim. Udru`enja knji`evnika Srbije.

{to je o~igledna aluzija na uspostavljanje tako jake pete kolone. Zato. kao najve}a i najbrojnija republika. iznio je niz elaboracija. Cigar. ako ne znamo kako da radimo i kako da radimo ekonomi~no. a nikada slabi. str. 43. politi~ke organizacije. u kojima je negirao samostalnost Bosne i Hercegovine kao dr`ave. mr Mom~ilo Kraji{nik. mediji. pored ostalog. aprila 1991. U tom pogledu. 2. Zato mi moramo biti jaki”. izjavio : 63 N.. On je. mart 1991. pa makar se ona zvala i Srbija”. 65 Isto. izme|u ostalog. str.66 U intervjuu dnevnom listu Novosti (Beograd) od 19. maja 1991.. 55. marta 1991.).. nav. uvijek jaki. rekao: “. predsjednik Skup{tine Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine.65 Na mitingu u Banja Luci. on je tada. s tim u vezi.orijentalistika. Cigar.64 Navode}i da je naredio mobilizaciju rezervne policije u Srbiji. 66 Javnost. Ja se nadam da tamo nema mnogo onih koji su voljni da se bore protiv nas.000 ljudi.. Milo{evi} je odgovorio: “Ho}emo li objaviti na radiju sve {to namjeravam u~initi? Mislim da to ne mo`emo uraditi: Ako se moramo tu}i. 210 . diktiramo tok doga|anja.. finansijska sredstva. str. 64 N. dj. u svom govoru posebno naglasio da “mi moramo pokazati da smo u Srbiji jedinstveni. ako `elimo da. Milo{evi} je tada nagovijestio budu}e akcije za podr{ku “ugro`enim” Srbima van Srbije i objelodanio da je “u kontaktu sa na{im narodom u Kninu i u Bosni”. ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA U OPRAVDANJU GENOCIDA NAD MUSLIMANIMA BALKANA (u daljem tekstu: ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA.63 Milo{evi} je u Skup{tini Srbije. mi }emo se zaista tu}i. 9. vojna sila. Pitanje granica je vitalna stvar za dr`avu. Jovan Ra{kovi} je 9. Sarajevo 1998. koji je organiziran od strane SDS Bosne i Hercegovine i na kome je bilo oko 70.. Kao {to znate. diktiraju kakve }e biti granice. Na pitanje — {ta je strategija Srbije. zna}emo se barem dobro tu}i (aplauz)”. srpski narod ima pravo na svoju dr`avu.. ponovo otvoreno iznio potrebu za teritorijalnim pro{irenjem uz pomo} sile..

R. ]. va{a politika je egzistencijalna. 68 AIIZ. . D. traka 001-208. Ujedinjenje ju`nih Slovena je istorijski propalo. Ta va{a taktika. pored ostalog. nikom ne mo`e doneti dobro.“Federalna Jugoslavija je dr`ava.68 67 Novosti (Nedjelja). K. ali ujedinjenje Srba nije. da se stvara”. Bilo kakva koalicija na {tetu tre}eg naroda je nevolja za sve i ja bih se u SDS uvijek borio protiv toga. ni politi~ki. To je rasturanje zajedni~ke dr`ave i niko me ne mo`e ubediti da je konfederacija u interesu bilo kom narodu. : “D. Vi dovr{avate jedan istorijski proces. 6.Jugoslovenstvo ima 2 tadeja.Da. a konfederacija zna~i vi{e dr`avica. fono-materijal. 19. maj 1991. va{a strategija. vi. R. stvarno da upotrebim tu kategoriju. ne ba{ bez razloga i uprkos {to ima i pretjerivanja. 211 . sada se istorijski dovr{ava ili gubi. ni nacionalno zaokru`ene dr`avice. ja ne znam {to bi bilo da niste vi onakvi kakvi jeste”.Da. ni ekonomski.Jeste. islamsku dr`avu (podvukli autori: @eljko Vukovi} i Radivoje Guti}). ali prirodno je {to polazi od onih koji su najvi{e ugro`eni. (Radovan Karad`i}) . Od jedne dr`ave praviti. Iluzija je da Bosna i Hercegovina ikada mo`e biti samostalna bez Jugoslavije. Beograd. K. da. da ima onih koji su je nekad zagovarali i onih koji je i dalje `ele. ].67 Elementi ideolo{kih priprema za zlo~ine u Republici Bosni i Hercegovini su. samostalnoj i nezavisnoj Bosni i Hercegovini srpski narod vidi. i koji su ugro`eni i na kraju krajeva to je od Kara|or|a na{a ideologija. iskazani i u razgovoru izme|u Dobrice ]osi}a i Radovana Karad`i}a iz druge polovine 1991. ]. kne`evina. . Taj strah po~iva na tome da je ideja o islamskoj dr`avi odavno poznata. (Dobrica ]osi}) . . D.Vi ste. ima ujedinjenje ju`nih Slovena i ima ujedinjenje Srba. str. U suverenoj.

aprila 1991. u njihovom razgovoru. preko Like. 20. br. 212 . 59 i 100. On je pri tome obe}ao da }e biti ispravljena gre{ka od prije {est mjeseci. nav. gdje je jasno prikazana “teritorija gde su Srbi u ve}ini: od [ibenika.. Srbi presecaju i Sand`ak pored Drine. dj. To je budu}i prostor Srbije”. ZAJEDNI^KO SAOP[TENJE. i prof.69 Srpski akademici su. dr Novak Kilibarda. “pored predstavnika vlasti i naroda” op{tina Kalinovik. koji je trebalo da bude “udru`enje nezavisnih nau~nika. trebalo da predstavlja zamjenu za Srpski nacionalni savjet. iznio Borisavu Jovi}u.”. Gora`da. Jovi}.72 69 AIIZ. predsjednik Kluba poslanika Crne Gore. prisustvovali i prof. po akademiku Ivi}u. 70 M. Regionalni odbor SDS Stara Hercegovina.71 Na tim je etni~kim kartama prikazan “srpski prostor”.. umetnika i intelektualaca za unapre|enje i za{titu srpskih narodnih interesa”. Fo~a.. u septembru 1991. “naro~ito u BiH i Hrvatskoj”. pored Save do Bijeljine svuda su Srbi u ve}ini. Za predsjednika je izabran akademik Pavle Ivi}. septembra 1991. 72 B. predsjednik Narodne stranke Crne Gore. 193. aprila 1991. nav.U Zajedni~kom saop{tenju Regionalnog odbora Srpske demokratske stranke Stara Hercegovina. kada je formiranje “sli~ne organizacije propalo zbog strana~kih i li~nih antagonizama”. Na tom je fa{isti~kom projektu radila grupa akademika. inv. Sabor je. 71 Isto. na kome su. pored ostalog. Sabor je uspio da obavi jedan zna~ajan projektantski posao — izradio je etni~ke karte koje su ocrtavale budu}u srpsku dr`avu. odr`anom u Sarajevu marta 1992. “zapo~eli novu igru”. str. na ~elu sa Dobricom ]osi}em (B. 3-1082/3. dr Mitar ^vorovi}. pisaca. 193).. str. Te karte nacisti~kog karaktera Sabor je predao Kongresu srpskih intelektualaca. ^ajni~a. poslije njihove “neozbiljne igrarije” iz marta 1991. Taj je podatak Dobrica ]osi} 11. Jovi}. dj. nav. Vi{egrada i Rudog. Fo~a. Oni su tada formirali Srpski sabor. dj. U centru Bosne su Muslimani. navodi kako je “ovo istorijski trenutak da se demokratskim sredstvima izborimo za svekoliko jedinstvo srpskog naroda . u Fo~i.. str. se. od 20. pa se Muslimani ne mogu ujediniti. Tomani}.70 I pored toga {to je kratko postojao i samo se nekoliko puta oglasio. Bosanske krajine.

medija. Cigar. i da Srbi (‘`rtve’) ne mogu vi{e `iveti sa Hrvatima (‘vinovnicima’). politiku i praksu. zatim Ante Paveli} i njegove usta{e i mnogi drugi. Cigar. posebno akademik Vasilije Kresti}. zahvaljuju}i Milo{evi}u. 43). koja je “po~etna osje}anja transformisala u konkretan dr`avni program” (Isto). 11). str. i srpsku knji`evnost. vlast se punom snagom anga`ovala u tim naporima.. N.74 U ranim osamdesetim godinama XX stolje}a srpski intelektualci (van zvani~nih vladaju}ih krugova) su.. preuzeli vo|stvo u izradi velikodr`avnog nacionalnog programa. U svom pohodu na vlast Milo{evi} je iskoristio sve. nav. 75 N. str. uz podr{ku Srpske pravoslavne crkve.Istaknute srpske li~nosti. Njegova svetost patrijarh srpski gospodin Pavle”. i srpsku historiju.75 73 M. 213 . “objasniv{i lordu Karingtonu i svekolikom srpstvu da se pojedini delovi Hrvatske moraju pripojiti Srbiji i drugim prostorima biv{e SFRJ na kojima su Srbi ve}insko stanovni{tvo. i srpsku orijentalistiku (N.. 65 i 71. koja je trebalo obezbijediti po~etni poticaj i strukturu srpskom nacionalizmu” (N. Milo{evi} je doveo nacionaliste u glavni tok politi~kih zbivanja. dj. intelektualna zajednica ~itavog ideolo{kog spektra i hijerarhija Srpske pravoslavne crkve pomogli su Milo{evi}u da ubijedi mase da podr`e i prihvate fa{isti~ku ideologiju. finansijskih sredstava i vojnu silu.. ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA.. GENOCID U BOSNI. Srbijanski komunisti su. str. Govore}i o tome. i Srpsku Pravoslavnu crkvu. GENOCID U BOSNI. upozorio da ‘tu stra{nu istinu treba da shvate i svi dosada{nji Jugosloveni i civilizovana Evropa’” (Isto). su devedesetih godina “otkrili” ideju o nemogu}nosti zajedni~kog `ivota ~itavih naroda. sklopili “brak iz ra~una sa nekomunisti~kim sekularnim nacionalistima i sa Srpskom pravoslavnom crkvom”. Sa usponom Milo{evi}eve li~ne vlasti u Savezu komunista Srbije i njegovim prihvatanjem nacionalisti~kog programa. Takvu su tezu zastupali Adolf Hitler i njegovi nacisti. Patrijarh Pavle je.. i Srpsku akademiju nauka i umetnosti. Tomani}.. str. pa ~ak i prvi ~ovek Srpske pravoslavne crkve.. braon i crnog. i srpsku verziju memorije historijskih epoha Balkana. Moralna i intelektualna podr{ka koje su pru`ile srbijanske opozicione partije. Cigar. 34.73 Takvu tezu su prihvatili i “mnogi ugledni i umni Srbi. Cigar navodi da je to “bila simbioza crvenog. koja nije bila nikakvo otkri}e. 74 Isto. 72.. str.. 62. osigurao ma{ineriju u obliku politi~ke organizacije.

i… na strategiju d`ihada (svetog rata). Smatrali su da Muslimani u Bosni i Hercegovini svojim fizi~kim prisustvom stoje na putu formiranja Velike Srbije. stavljenim pod srpsku kontrolu. 78 Isto. str.Intelektualna elita Srbije je osamdesetih godina XX stolje}a srpski nacionalizam usmjerila prema muslimanskoj zajednici. Mitinguju}i protiv prijetnje “militantnog islamskog fundamentalizma”. on je obznanio kartu sa izmijenjenim granicama i oblastima naseljenim prete`no Muslimanima. uklju~uju}i i vode}e intelektualce. bilo je u slu`bi i u skladu sa politi~kim ciljevima Beograda (Isto). Takve stavove prihvatila je ve}ina srpske nacionalne elite. odnosno Bo{njaka. bila je uzrokovana ~injenicom {to su Muslimani bili prepreka za sprovo|enje velikosrpske fa{isti~ke i zlo~ina~ke politike. kako tvrdi N. u takvom svjetlu. ~iji je. Mirko Jovi} (predsjednik Srpske narodne obnove i vo|a oru`anih formacija “Beli orlovi”) je nagla{avao da oni nisu “samo zainteresovani za Srbiju. Predstavljanje Muslimana. {to je ~esto grani~eno sa rasizmom. Antimuslimanska kampanja velikog intenziteta. Kosovu.78 Muslimani su predstavljani kao nenarod. str. Takve ideje i stavove posebno je iznosio Vuk Dra{kovi}. Dra{kovi} je insistirao na formiranju Velike Srbije. S tim u vezi.76 Uticajne li~nosti u Srbiji su prije raspada SFRJ zapo~ele uobli~avati stereotipne slike o Muslimanima kao tu|incima. On se `estoko okomio na “bjesomu~nu ofanzivu netolerantnog islama u Bosni. ~iji je cilj formiranje islamske dr`ave na Balkanu”. 36. kao {to je to u manifestu Srpske narodne obnove (nacionalisti~ke organizacije) pisao Vuk Dra{kovi}. inferiornim osobama i prijetnju svemu onome {to Srbi smatraju vrijednim. koja bi uklju~ivala Bosnu i Hercegovinu. 35. Sand`aku i Hercegovini… na povampirenje {erijatske tradicije (religioznog zakona). 47-48). identitet.77 Srbijanski mediji su otvoreno ocrnjivali islam. koje je trebalo pro{iriti na sve slojeve dru{tva. 77 Isto. str. Srpski politi~ari su otvoreno prijetili Muslimanima ukoliko se odlu~e stati na put velikosrpskom nacionalisti~kom programu (Isto. 214 . politi~ke li~nosti i sve{tenstvo. Cigar. kao Srbi koji su pre{li na islam. 76 Isto. Josip Broz vje{ta~ki stvorio.

~iji bi cilj bio da uspostave muslimansku ve}inu u Evropi. kao na primjer. Masovno su lansirane neosnovane optu`be. Narodna armija je tvrdila da Muslimani namjeravaju formirati islamsku dr`avu. 55-56. da su “pustinjskog porijekla” i “posebnog gena osmanske vojske”. po njemu. namjerava formirati “islamsku tvr|avu usred Evrope”. itd. u okviru dirigovane kampanje.81 Velikosrpski nacionalisti su pomogli da se stvori klima za akciju — zlo~ine. 37 i 46. 80 Isto. a beogradski mediji su. jer bi. sa ciljem da “zbri{u Srbe”. Bugarsku i Albaniju. Makedoniju. zatim da je islamiziraju i uni{te. kao {to su. bez d`amija i bez nevjernika”. str. uz Milo{evi}evu podr{ku. Srbe u Bosni i Hercegovini ugro`avaju Muslimani.80 Dr`avni mediji su otvoreno nagovje{tavali da Beograd vr{i politi~ke pripreme i za upotrebu sile protiv Bosne i Hercegovine i Bo{njaka. str. 45. tako {to }e udariti na muslimane”. ju`nu Srbiju (Kosovo). koji je. islamska dr`ava u Bosni i Hercegovini poslu`ila kao odsko~na daska za masovnu migraciju muslimana u Evropu. Drago{ Kalaji} (nacionalisti~ki glasnogovornik) je ~ak tvrdio da bi Evropa trebala biti zahvalna Srbima za tu “uslugu”. Drago{ Kalaji}. Pri tome su neki srpski intelektualci u svoje argumente uklju~ivali jasnu primjesu rasizma. tvrdio da bosanski Muslimani “ne pripadaju porodici naroda”. pravoslavnu Srbiju.ve} za kr{}ansku. koja bi navodno obuhvatala Bosnu i Hercegovinu. sa akademskih aktivnosti pre{li u politi~ku akciju. primjera radi. Gr~ku. predstavljaju}i Srbe “voljnim da u~ine uslugu Evropi. primjera radi. izme|u ostalog. da Vlada Bosne i Hercegovine. nastavio je sa tvrdnjama da. str. ubje|ivali srpski narod u Bosni i Hercegovini da su zaista ugro`eni. Pri tome je zaklju~io kako je “jasno da srpski narod u Bosni i 79 Isto. uz pomo} “katoli~ke i njema~ke klike”. Akademik Dobrica ]osi}. 215 . 81 Isto.79 Ekstremisti me|u srbijanskim intelektualcima su svoj antiislamski i antimuslimanski stav poja~ali nakon {to su. S tim u vezi.

“ekstremisti” i “fundamentalisti” i uvijek su ih prikazivali kao “provokativne”. izjedna~avaju}i tako islam sa nasiljem. ~ak. kako to pi{e Cigar. intelektualci. 85 Isto. |avolje sjeme… Me|utim. 54. str. s jedne. Borba protiv zla bila je Njego{eva obaveza 216 . 89. brane}i svoju slobodu od islamske opasnosti.). i kao sredstvo za ubje|ivanje doma}e i me|unarodne javnosti u ispravnost velikosrpske politike. on bez milosti mo`e likvidirati Turke. “formirala emotivnu simbologiju”. Tako Predrag Milo{evi}. a beogradski mediji su ~ak govorili o osvaja~koj krvi koja te~e u Muslimanima. 84 Isto. Njega i njegove podanike te glave (muslimana) podsje}aju svakodnevno da se mo`e i mora boriti protiv zla i da je to najve}a kr{}anska i ljudska du`nost. Muslimani nisu bili ni{ta drugo do potpuno “zatrovani islamski fundamentalisti”. uklju~ene u agresiju ili ofanzivu. Ta je taktika kori{tena kao sredstvo za mobilizaciju. Taj je stav na{ao mjesto i u “nau~nim” radovima devedesetih godina. Svi su oni formirali utisak da je nasilje priro|eno Muslimanima. 81-82. 1989. autor knjige “SVETI RATNICI” (izdava~i: De~je novine Gornji Milanovac i Jedinstvo Pri{tina. str. koji su aplaudirali i opravdali politiku i praksu masakriranja.82 Srpski politi~ari. muslimana i kr{}ana”.84 U antimuslimanskoj kampanji su zlo~ini nad muslimanima u Srbiji i Crnoj Gori tokom historije ponovo ocijenjeni kao ispravni i. pi{e: “Turci (lokalni muslimani) bili su pravi simbol sveg zla na ovom svijetu. istrijebio muslimane na podru~ju Stare Crne Gore. Po tom listu.83 Propagandna kampanja protiv “islamskog fundamentalizma” osigurala je pogodnu osnovu srpskoj politi~koj eliti na kojoj je ona gradila sliku ugro`enosti i. 83 Isto. brani tako|e Evropu i Evropljane”. dostojni pohvale. kojom je vladika Danilo Petrovi}. po~etkom XVIII stolje}a. Njego{ev osje}aj za pravdu i pravdenost bio je visoko razvijen… (kako) samo mo`e biti kod pravoslavnog vladara. s druge strane. Tako. str. otjelotvorenje zla i nepravde. vjerski velikodostojnici i mediji stalno su uz Muslimane vezivali izraze kao {to su “fanatici”. List Jugoslovenska armija tra`io je od vode}eg srbijanskog orijetaliste da analizira za njegove ~itaoce razlike izme|u “njih i nas.85 82 Isto.Hercegovini. “teroristi”.

. Cigar. ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA. Njego{ je do neba uzdizao nasilno brisanje svih tragova prisustva muslimana” (Isto.88 Srpski orijentalizam ~ini simbiozu sa nacionalizmom i svim onim {to je iz toga proisteklo. 55).. sa fa{isoidnim ciljem uni{tavanja `rtve i preotimanja njenog lebensrauma. str. Nedeljkovi} tvrdi da je taj proces istrebljenja muslimana u Srbiji bio tako uspje{an da je to danas u potpunosti zaboravljeno kao “snijeg koji se davno istopio” (Isto). str. 12 i 16-19. opisuju}i te zlo~ine kao osloba|anje od “izdajica”.. str.86 Srpski orijentalisti ili oni koji su sami prozvani srpskim orijentalistima i “islamolozima”. 87 N. Takve genocidne stavove prema Muslimanima dijelile su i politi~ke li~nosti.) da bi ubijedio ~itaoce da je Bosna i Hercegovina uvijek bila srpska i pravoslavna. sra~unati su na proizvodnju mr`nje prema `rtvi — Muslimanima i motivaciji izvr{ilaca viktimizacije.Histori~ar Mile Nedeljkovi} koristio je svoju knjigu KRST I POLUMESEC (Beograd 1993. Na osnovu takve teze fa{isti~kog karaktera. Propagandna kampanja “orijentalista” utirala prema Bogu. Evropi iz tridesetih i ~etrdesetih godina XX stolje}a. 59-63. 54-55). on pi{e kako je “svaka socijalna grupa koja je bila povezana sa okupatorom (Osmanlijama). 88 Isto. Njihovi radovi i takav tektonski generator mr`nje vi|en je i dobro upam}en jo{ samo u antijevrejskoj i antisemitskoj Evropi. Radovan Karad`i} je “nosio sa sobom djela svog omiljenog pisca Njego{a. bo`ansko djelo! Da. 86 Isto.87 Srpski “orijentalizam” i “islamologija”. osveta je bila sveto. 88. tako|e je u Srbiji nestala”. Pi{u}i o tome. On je `udio za osvetom. Evropi zahva}enoj fa{izmom. politi~ki i nacionalisti~ki orijentisani. on opravdava genocid nad muslimanima u Srbiji u XIX stolje}u. S tim u vezi. stanovni{tvo (muslimansko) koje je baziralo svoj polo`aj i svoj imetak na eksploataciji i plja~ki ugnjetavanog stanovni{tva. osvetom bez milosti… Za Njego{a. `igo{u}i Muslimane kao Srbe konvertite.” (Isto. str. Tako je zapravo zlo~inu protiv zajednica koje su stajale na putu ostvarenja “Velike Srbije” pribavljana “nau~na” podr{ka. ali samo me|u ljudima: to se nije odnosilo na zvijeri sa ljudskim licima. stavili su se u slu`bu fa{istoidne i genocidne velikosrpske politike. on je bio za mir i ljubav me|u ljudima. str. ~esto se pozivaju}i na njega. 217 .

Na kraju se tobo`e nau~na analiza pretvorila u puko opravdanje zlo~ina. odnosno hri{}anstvo i Evropu.je put genocidu i drugim oblicima zlo~ina. Srpski orijentalisti su koristili svoje “ekspertize” za napade na Muslimane na intelektualnom planu. kao i drugi nau~nici. Klju~ni faktor u kampanji protiv islama i Muslimana imali su i srpski. 1993. te njegov rad: ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA. 88).90 Na prvoj liniji fronta antiislamskog pokreta bili su srpski orijentalisti jo{ od 1980. srbijanski orijentalisti.. njihovi govori davali su ratnim zlo~incima dodatna nau~na obja{njenja i opravdanja (N. Odatle do opravdanja zapo~etog i ve} uveliko izvr{enog — genocida nije daleko.. 16-17 i 59-65. str.. Ti su orijentalisti prikazivali islam i Muslimane retrogradnim i predstavili ih kao prijetnju modernoj civilizaciji (Detaljnije o tome vidi : N. Pored toga {to su obezbje|ivali apstraktnu akademsku formu. ^injenica da su intelektualno napadaju}i islam i muslimane nastojali da obezbijede znanstvenu potporu za nacionalisti~ku ideologiju. 38-40 i dr. 92 Isto.. 12-13 i 39-59. poja~ali svoja upozorenja o navodnoj islamskoj opasnosti. politiku i praksu je obi~no bila o~igledna. str. naprimjer. GENOCID U BOSNI.92 89 Isto. Na|eni su u tobo`e nau~no potvr|enoj insinuaciji da Muslimani za srpski narod predstavljaju “egzistencijalnu prijetnju”.89 Da bi se opravdala tako te{ka zlo~ina~ka akcija. Oni su zna~ajno doprinijeli antiislamskom i antimuslimanskom stavu i raspolo`enju u {irokim krugovima srpskog stanovni{tva. Cigar. 90 Isto. 91 Isto.. bolje re~eno. su. stvaraju}i i ~ine}i ovaj proces intelektualno doli~nim i prihvatljivim me|u svim slojevima srpskog naroda... u saradnji sa propagandom srbijanskih vlasti.. str. kao i za odbranu vladine politike. i zna~ajno su doprinijeli genocidu protiv muslimana. posebno Srbije. Tako. 16.91 Natpisi i javne izjave srpskih orijentalista prakti~ki uvijek su bili tijesno povezani sa politi~kim kontekstom i politi~kim ciljevima. te{ki argumenti. GENOCID U BOSNI... 218 . trebali su. str. da brane “ugro`eno” pravoslavlje. U vrijeme izvr{enja i izvo|enja zlo~ina nad Bo{njacima njihovi argumenti su poslu`ili kao osnova za opravdanje genocida i drugih oblika zlo~ina u Bosni i Hercegovini. Srpski orijentalisti. 12 i 14-39. str. tako|e. sugeri{u}i po~iniocima da time ~ine “dobro” srpskom narodu. 16-48). str. Cigar.

Pojedini episkopi te crkve. koje su nazivali justinovcima (Amfilohije Radovi}. primljena su. u cilju formiranja Velike Srbije. str. Srpska pravoslavna crkva je teritorijalno pro{irenje smatrala legitimnim. dj. 235. Vladika Atanasije Jefti} je. str. 96 M. “jer im je svojim postupcima ulivao nadu u ostvarenje njihovih ideja” . posebno mjesto pripada zna~ajnom dijelu hijerarhije Srpske pravoslavne crkve. Antonijem Isakovi}em i drugima akademicima.. GENOCID U BOSNI. 17).dj. prijetnja je navodno prerasla u “zlokobni plan” po kojem }e Muslimani formirati srednjovjekovnu dr`avu. Cigar. 85. str. Cigar. posebno mitropolit Amfilohije i vladika Jefti}. Oni su Srpsku pravoslavnu crkvu “uvla~ili u politiku. “zahvaljuju}i svom otvorenom antikomunisti~kom i nacionalisti~kom stavu. Jevti} progla{ava Muslimane nesposobnim za koegzistenciju. trojica mladih i uglednih teologa monaha. N. 93 M. uperen i protiv Balkana i protiv zapadne Evrope. diplomatski i posebno demografski d`ihad”. vojnim i drugim pitanjima.. 13 i 241. vjerovali su da }e fa{isti~ki projekat o Velikoj Srbiji ostvariti u saradnji sa Dobricom ]osi}em. iscrtavali mape Velike Srbije i vjerovali da je ukidanje autonomije Kosova po~etna stanica na putu dr`avnog ujedinjenja teritorija koje su oni smatrali srpskim.. 13 i 241. U Udru`enju knji`evnika Srbije januara 1985. Tomani}. javila 219 . s tim u vezi. 94 Isto. identifikuje “ekonomski.95 Crkveni su velikodostojnici. govorio: “U mutnu Maricu svaka Jugoslavija”.. Matija Be}kovi} i drugi imali su znatan uticaj u Patrijar{iji. nav. Irinej Bulovi} i vladika Atanasije Jefti}) . 11-12. dnevne doga|aje. poslije ~etrdeset godina ‘komunisti~kog mraka’”.94 Osamdesetih su godina u Srpskoj pravoslavnoj crkvi gotovo svi podr`avali Slobodana Milo{evi}a. Vukom Dra{kovi}em i drugima. str. Idu}i dalje. dj. Akademici Dobrica ]osi}.96 Darko Tanaskovi}.. na tanak led i trulu dasku” (Isto. str.o “ujedinjenim srpskim zemljama”. nav. Antonije Isakovi}. kao i izuzetnoj pismenoj aktivnosti”.U planiranju i pripremanju zlo~ina. str. profesori Bogoslovskog fakulteta. Srpska pravoslavna crkva se “u vrijeme srpskog nacionalnog osvje{}enja. Po Miroljubu Jevti}u. Akademici i episkopi su. 26. jer je podru~ja koja naseljavaju Bo{njaci proglasila srpskim zemljama (N. 95 Isto. nav. 40-41). str. bave}i se politi~kim. Tomani}.Isto. str. radili i na ru{enju Jugoslavije. karakteri{u}i islam kao stran svemu “milosrdnom i nenasilnom prema onima koji imaju razli~it na~in razmi{ljanja od vladaju}e islamske doktrine” (Isto)..93 zatim sa Slobodanom Milo{evi}em.

nav.. GENOCID U BOSNI. str. 98 Isto. pisao: “Srbija i njen narod vide sebe izme|u dvije mo}ne svjetske religije (islam i katoli~nastvo). Novo. 41-42. arhi|akon i profesor Teolo{kog fakulteta Srpske pravoslavne crkve u Beogradu. On je Muslimane smatrao zabludjelim pravoslavnim Srbima i sa izrazom superiornosti napomenuo da “Srpska pravoslavna crkva rado prima one koji su napustili pravoslavlje. str. U takvoj situaciji. mora se obavezno formirati unutar svojih etni~kih granica i niko nema pravo da pravi ustupke ili da izdaje nacionalne interese”.. Mamula. 220 . Mediji te crkve ~esto su objavljivali antiislamske tekstove i otvoreno promovisali formiranje Velike Srbije.97 Srpska pravoslavna crkva je ja~ala “ocjene” da su Muslimani defektna ljudska bi}a. ~ija “su{tina mora biti istra`ivanje ekskluzivne srpske nacionalisti~ke ideologije. Dragan Proti}. a preko ~lana Udru`enja knji`evnika Srbije Atanasija Jefti}a knjigom “NOVI ZLATOUSTI VLADIKA NIKOLAJ” i predstavila ~itaocima “neke od temeljnih stavova srpske nacionalisti~ke dr`ave” (B.. 97 N. 89-90. str. S tim u vezi. on je u povjerenju ustvrdio da su Srbi doma}e stanovni{tvo u Bosni i Hercegovini. patrijarh Pavle obratio se stranoj javnosti (u jednom intervjuu austrijskim novinama) sa tvrdnjom kako oni poznaju samo uop{teno historiju Balkana. Tako je Dragomir Ubiparipovi}. (i) mora odbraniti na{ narod (koji `ivi) u drugim dr`avama.98 Krajem 1993. Cigar.. Tvrde}i da su Muslimani srpskog porijekla. nove srpske dr`ave. sve{tenik iz Bosne i Hercegovine. u Glasu Crkve (slu`beno glasilo SPC) 1991. on jedini spas vidi u novoj nacionalnoj strategiji..Srpska pravoslavna crkva je doprinijela isticanju opasnosti od islama i stvaranju osje}aja da je prisutvo te religije na ovim prostorima nelegitimno. crkva im je nudila da ih primi nazad pod uslovom da napuste “krivi” put i promijene sada{nju vjeru. te da su Srbi koji su izdali svoje korjene. a koji se pokaju i povrate”.. dj. dopunjeno Na~ertanije (politi~ki program iz devetnaestog vijeka za stvaranje uve}ane srpske dr`ave) mora postaviti jasno i nedvosmisleno granice.. opstanak u nacionalnom i vjerskom pogledu u velikoj je opasnosti”. otvoreno je izjavljivao da vjeruje da je to obra}anje izvodljivo ako se izvr{i pritisak na Muslimane da prihvate pravoslavlje. S tim u vezi. Srbija kao dr`ava.. 289).

Vasilije. usvojen je dokument nazvan “MEMORANDUM SPC”. Ponovo je nagla{eno da me|urepubli~ke granice “presecaju `iv organizam srpskog naroda. posebno njeni pojedini episkopi..100 Na redovnom zasjedanju Arhijerejskog Sabora Srpske pravoslavne crkve. on je ustvrdio da Kur’an “propovijeda sveti rat kao sredstvo za pro{irenje vjere. odr`anom od 14. U njemu je ponovljeno da je srpski narod “posle rata postao `rtva komunisti~ke tiranije” i da je “stanje u na{oj zemlji. Episkop zvorni~ko-tuzlanski.Muslimani su stigli sa Otomanskim osvaja~ima. nav. bli`i su nebesima”. nikada nisu priznali ve{ta~ke i nelegitimne ‘avnojevske’ unutra{nje granice ustanovljene bez istorijskih ili etni~kih osnova. 100 M. 221 . svetinje. — 28. samovoljom komunisti~ke gerile u uslovima okupacije i gra|anskog rata”. Te je granice navodno “isplanirala Komunisti~ka internacionala. grobove. pre svega. januara 1992. maja 1992. str. 110. odr`anog 16. 101 Isto. 96. i 17. u kome je navedeno da je srpski narod ve} pola stolje}a “politi~ki razdrobljen i izdeljen neprirodnim granicama koje rasecaju njegov `ivi organizam”. ostvarila neofa{isti~ka i usta{ka okupacija. str. ni srpski narod. izdato je saop{tenje. Taj koncept je stran kr{}anstvu”.99 Srpska pravoslavna crkva je bila protivnik “avnojskih” granica. posledica komunisti~ke tiranije”. Karakteristi~na je bila optu`ba patrijarha Pavla da Muslimani `ele dovesti kr{}ane u polo`aj “bez ikakvih prava”. Pored toga.101 Ne priznavaju}i unutra{nje granice i okrivljuju}i komuniste za navodno polustoljetnu politi~ku razdrobljenost i izdijeljenost srpskog 99 Isto. Zbog toga su episkopi tvrdili da “ni Srpska pravoslavna crkva. koji je navodno propisan Kur’anom i {eriatom. 86. a utvrdila i produ`ila — protiv volje srpskog naroda Titova komunisti~ka diktatura preko svog izrazito antisrpskog AVNOJ-a”. sumirao je stavove Srpske pravoslavne crkve o Muslimanima rekav{i: “Mi Srbi vrlo dobro znamo da za jedan odre|eni dio Muslimana vrijedi pravilo: {to vi{e ubiju nevjernika. razdvajaju mu vekovna ognji{ta. manastire i spomenike kulture”. str. Sa vanrednog zasjedanja Sabora Srpske pravoslavne crkve. dj. Tomani}.

222 . u maju 1991. zatim Dr Nikola Koljevi}. srpsku Makedoniju. srpsku Slavoniju. u programu srpskih radikala iz 1991. kako su zaslu`ivali oni zbog kojih je to tobo`e i ~injeno”. 1). str. srpsku Crnu Goru. Tomani}. pi{e M. jer su “u Programu SRS-a iz 1994. srpski zapadni Srem i srpsku Baranju”. Taj zahtjev je ponovljen jo{ dva puta. 40. pored sada{nje oktroisane srbijanske federalne jedinice. Cilj radikala sada je bila dr`ava koja }e u svojim granicama imati ‘dana{nju Republiku Srbiju. episkopi Srpske pravoslavne crkve su zatra`ili “od nadle`nih dr`avnih organa da se omogu}i va|enje iz jama u toku rata (Drugog svjetskog rata — prim. i slikar Mili} od Ma~ve (Vidi : Javnost. srpsku Liku. sve srpske zemlje. ^. Zahtjevi episkopa Srpske pravoslavne crkve bili su identi~ni zahtjevima Milo{evi}a i ve}ine srpskih politi~kih stranaka. 40-41. spustili i Radovan Karad`i}. primjera radi. str. str. politi~ara.) pobijenih i njihovo dostojanstveno sahranjivanje pri hramovima i drugim za to pogodnim mestima”. ~lan Predsjedni{tva Bosne i Hercegovine. rukovodstvo Srpske pravoslavne crkve je pripremalo i pozivalo srpski narod na promjenu tih granica. predsjednik SDS-a Bosne i Hercegovine. 8. “Ljudi su na televizijskim ekranima mogli da gledaju stravi~ne slike sa stotinama lobanja i kostiju poredanih po {atorskim krilima”. srpsku Baniju. srpski Kordun. {to zna~i da }e u svojim granicama imati. srpski Dubrovnik. u dostojanstvenoj atmosferi. i na redovnom zasjedanju Sabora. odnosno na zlo~ine. 104 Isto. umjesto da se “obavi u miru i ti{ini. primijetno smanjena. Republiku Srpsku i Republiku Srpsku Krajinu’” (Isto). U jamu Golubinku su se. srpsku Hercegovinu.“`ivog organizma”. u decembru 1990. str. na vanrednom zasjedanju Sabora. jedan od njihovih osnovnih ciljeva bio : “Obnavljanje slobodne. S. na podru~ju Bosne i Hercegovine i hrvatskih jama i vrta~a “odra|eno” uz prisustvo i okru`enje kamera. srpsku Dalmaciju.102 Na redovnom zasjedanju Svetog arhijerejskog sabora. srpsku Bosnu. novinara. decembar 1990. Tri godine kasnije radikalska Velika Srbija je. nekuda nestali srpski Dubrovnik i srpska Makedonija. Republiku Crnu Goru.104 Na taj je na~in Srpska pravoslavna 102 Isto. nau~nika i dr. Tako je. 103 Isto. reflektora. odr`anom u maju 1990.103 Iskopavanje srpskih kostiju je. nezavisne i demokratske srpske dr`ave koja }e obuhvatiti celokupno srpstvo. 78. prilikom va|enja kostiju iz nje.

19.. glavni i odgovorni urednik Pravoslavlja. str. U tom su poslu u~estvovali i speleolo{ki stru~njaci. 1. M. uz pi}e. ognjevitih ljudi’ dinarskog tipa (Jovan Cviji}) jo{ vi{e proklju~a. S tim u vezi. januar 1991.). 24. 41-42). novembar 1990. koje su inicirali episkopi Srpske pravoslavne crkve. Prebilovaca. u neukusnu paradu koja je. 101 i 230. 22. pobijeni i protjerani Muslimani iz Trebinja. za cilj imala jedino da krv ionako ‘violentnih. 106 Isto. 17.”. a onima iz hercegova~kih i hrvatskih jama i vrta~a — nije. decembar 1990. str. ‘ozgo’ su stigle komande o nacionalnom interesu. tvrdio “da za hrvatske Srbe ‘tre}eg nema’. 27. on tvrdi da su episkopi Srpske pravoslavne crkve bili “gluvi na krike Aveljeve krvi koji su dolazili iz neposredne blizine”.105 Patrijarh Pavle i drugi episkopi Srpske pravoslavne crkve. ve} je njihove kosti trebalo vaditi sa dubine od 50 i vi{e metara. 10. 130. 10 i dr. [urmanci. 12. novembar 1990.crkva. str. 7. Tim prije. januar 1991. decembar 1990. str. 223 . {to su ve} iskusili tokom petovekovne islamske okupacije”. pesmu i igru. oktobar 1990. (o tome vidi : Javnost. str. M. 8. Banja Luke i dr. 29. Iskopavanje kostiju iz jama. str. Patrijarh je 1991. pokazalo se to kasnije. I Dragan Terzi}.. oktobar 1990. je sli~no patrijarhu tvrdio da bosanski Srbi “ne `ele da `ive u d`amahiriji sli~noj Libiji i da bi oni pod vla{}u mud`ahedina imali isti status koji imaju hri{}ani u islamskim zemljama. 15. novembar 1990. 1 i 10. Tomani} zaklju~uje kako su “na kraju. a njihove bogomolje poru{ene” (Isto). 5. str. raspiruju}i mr`nju. pretvoreno je “u ‘svetkovinu’. Kad je krv bila dovoljno zagrejana. 8. Govore}i o tome. zatim na podru~ju @itomisli}a. 3. str. 7 i 12. 7. Tomani} s pravom iznosi ~u|enje da u Srbiji nije obavljeno nijedno iskopavanje srpskih kostiju iz jama. 10. poru~ivali su hrvatskim. Muslimana i Albanaca. bili bi robovi.106 Va|ene su kosti `rtava iz jama Jagodnja~a (Pandurica. odnosno na osvetu i zlo~ine. Golubinka. Majevice. 10. 10. str. str. 10 i 12. za {ta je Srpska pravoslavna crkva neke odlikovala i Ordenom Svetog Save I stepena (Isto. januar 1991. 105 Isto. decembar 1990. pozivala Srbe na za{titu od navodne opasnosti da ponovo postanu `rtve genocida. str. str. 10 i 12. otvaraju}i “stare rane” i ukazuju}i na genocid nad Srbima u NDH. 7. jer je vladika Atanasije Jefti} navodio neka mjesta na podru~ju Beograda na kojima se nalaze masovne grobnice.. ali i propratna upustva i oru`je. nego li oru`je u ruke ili put pod noge”. str. decembar 1990. 12. str. bosanskim i kosovskim Srbima da prihvate oru`je i “brane” se od Hrvata. februar 1991. str. silnih. tj. 1. decembar 1990. 2. str. str. Za `rtve u Srbiji je bio dovoljan samo pomen. 19.

str. dr`e}i mitraljez u ruci. nav. Ve}ina “ljudi u crnom” — episkopi i sve{tenstvo Srpske pravoslavne crkve su. pored Udru`enja knji`evnika Srbije i Srpske akademije nauka i umetnosti. 231. 235.109 {to je bilo la`.. finansiranje i naoru`avanje 107 Isto. po ocjeni M. “Za spas sopstvenog `ivota i imovine pravoslavni kanoni ne preporu~uju ubijanje.108 Vladika Filaret je ostao upam}en i po u~e{}u u jednoj od udarnih dnevnika RTS-a. dr`e}i u ruci de~iju lobanju. bila. str. “kada je gledaocima. O tome vidi : M. uz Filareta bio i akademik Rastislav Petrovi}. islamskog agresivnog’ (Atanasije Jefti}). str. vladika Filaret stekao je “svjetsku slavu”. S. Na toj je fotografiji. Ispod tih crnih mantija kucaju `estoka i strasna srca. koja je obi{la cio svijet.. 108 Isto. Tomani}a. po tuma~enju Srpske pravoslavne crkve “bili jedini razlozi zbog kojih je pravoslavni Srbin mogao ‘zakonito’ da ubija i da pri tome ne strepi od Sudnjeg dana”. ^. Bogosav Marjanovi}. str. Novinar Ilustrovane politike.”. 109 Isto. Pru`ila je pomo} Arkanu za organizovanje. ali u borbi protiv ‘polumjeseca. je utvrdio da je to sve la`. po Tomani}u.” (Isto. dj. bili “obmotani oko vrata srpskog naroda i koji ga je polako. str. Srpska pravoslavna crkva je svojom mantijom pokrivala zlo~ince. a u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini pozivali na nastavak rata “sve do ostvarenja njihovog sna o sjedinjenim srpskim dr`avama”.. SRPSKE DR@AVE I SRPSKOG NARODA” (velika slova u originalu — primj. 11-37). ali sasvim sigurno davio.Episkopi su u Srbiji smirivali duhove govore}i Srbima “da hri{}anski trpe.. INTERESI SRPSKE CRKVE. ispri~ao da su Muslimani pred `ivom majkom sekirom odsekli glavu njene devoj~ice”.. Tomani}. str. Srpska pravoslavna crkva je. 91 i 234. ‘za krst ~asni i slobodu zlatnu’. 235). zahvaljuju}i poznatoj fotografiji na kojoj pozira ispred srpskog topa i oklopnog vozila. 224 .107 Jedan broj visokih crkvenih li~nosti u Srpskoj pravoslavnoj crkvi je devedesetih godina XX stolje}a javno pokazivao spremnost za zlo~ine. kod manastira Komogovine u Hrvatskoj (izme|u Gline i Kostajnice). za ‘Veliku Srbiju’ i za ‘spas krsta sa tri prsta’ nesumnjivo je trebalo ubijati. ~ak ga i ka`njavaju. “tre}a latica cveta” (Isto..) su. “dokazuju}i tako da su Srpska crkva i Srpska akademija zajedno krenule u dr`avnotvornu avanturu koja }e Srbe skupo ko{tati”. Septembra 1991.. 5).

Srpski pravoslavni mitropolit Nikolaj je. ohrabrivao njene pripadnike govore}i im “Mi samo uvijek dobijali ratove.111 Srpskim oru`anim formacijama i kolaboracionisti~koj vojsci Republike Srpske Srpska pravoslavna crkva je obezbje|ivala sve{tenike i ohrabrivala operacije protiv Bosne i Hercegovine i genocid nad Bo{njacima. U nekim prilikama srpski pravoslavni vjerski slu`benici sami su preuzimali rukovo|enje u zlo~inima. jer je on to uvijek i bio”. koji ih je koristio za zastra{ivanje disidenata.. ‘kazao mi je slije`u}i ramenima’. a pravoslavni velikodostojnici su ih blagoslovili pred odlazak u “akcije”..110 Patrijarh Pavle je. Tako je sve{tenik u Trebinju okupljenim Srbima govorio “da }e taj grad biti srpski. Cigar.. da li ja mislim da po{ten ~ovjek treba da se preda lopovima?. onda ja moram re}i: da — a tada bih ja bio tako|e politi~ar.njegovih oru`anih formacija.. str. {ta }u ti ja odgovoriti? Da li misli{ da je ubijanje pogre{na stvar? Naravno? Ali. U julu 1993. ako me pita{ da li ja mislim da Srbi u Bosni moraju odustati od svega {to su do sada uradili za svoje `ivote. gdje je on predsjedavao religioznim ceremonijama sa velikim publicitetom na kojima je u~estvovalo politi~ko i vojno vo|stvo srpskih kolaboracionista. ubje|uju}i ih da je borba “u interesu srpskog naroda”.. 87. za vrijeme posjete mehanizovanoj pje{adijskoj jedinici. podr`avao i opravdavao velikosrpsku politiku. Taj svoj stav je stranoj novinarki prokomentarisao na sljede}i na~in: “K}eri moja. str. 112 Isto. Ako je to izbor. Zlo~inac Arkan je dao tjelohranitelje mitropolitu Srpske pravoslavne crkve Amfilohiju iz Crne Gore. na dan slave grada Beograda. 86-87. Bog nas ni ovaj put ne}e napustiti”.. str. Arkan je mar{irao pored patrijarha Pavla u svetoj procesiji koja se kretala gradskim ulicama.. On je podizao njihov moral. Tako su regruti te kolaboracionisti~ke vojske izgovarali zakletvu pred pravoslavnim sve{tenicima. 225 . jer ja vjerujem da se Srbi moraju boriti sada kao nikada ranije.112 110 N. a zatim je sam preuzeo stan i nekoliko radnji ~ije su vlasnike Bo{njake prisilili da odu. da bi sa~uvali ne samo svoju crkvu nego i sebe same”. 86. GENOCID U BOSNI. Istog mjeseca patrijarh Pavle je li~no predvodio jednu slu`benu delegaciju na putu po Bosni. 111 Isto. polaze}i od ocjene da Muslimani predstavljaju trajnu prijetnju Srbima.

on nema pravo da po{tedi njihovu djecu. str. kao i od Srpske pravoslavne crkve. ~injenice govore suprotno. 109. od 25. 116 Isto.113 Sve zlo~ine u Republici Bosni i Hercegovini koje su vr{ili pripadnici srpskih oru`anih jedinica episkopi su obja{njavali “gnevnom osvetom. novembra 1992. Tomani}. 117 Isto. 126.117 Srpski episkopi su stalno poku{avali da pred srpskim narodom “stvore i o~uvaju sliku o pravednosti i odbrambenosti rata koji se vodio u Bosni i Hercegovini”. U svim njenim zvani~nim dokumentima. pro{ao program te obuke.. 114 M. nav.Srpski genocid nad Bo{njacima i drugi oblici zlo~ina u Republici Bosni i Hercegovini negirani su na svim nivoima vlasti.114 Srpska pravoslavna crkva je pre{utkivala i ru{enje i uni{tavanje svih 16 d`amija i drugih objekata islamske arhitekture u Banja Luci.. Me|utim. da u Vatiknu ubijedi svoje doma}ine kako u Republici Bosni i Hercegovini nije bilo agresije (N. koji je u centru za specijalnu obuku srpskih oru`anih formacija u Erdutu kojim je upravljao @eljko Ra`natovi} Arkan uz podr{ku srbijanske policije.118 113 Isto. koga je preuzeo iz knjige GENOCID U BOSNI. str. 108-134. 108. a koji je izjavio: “Filozofija brutalnosti utuvljivana je u glave boraca — ‘Srpski patriota je nemilosrdan prema neprijateljima. 83-84). Jedna slu`bena delegacija Srpske pravoslavne crkve na visokom nivou nastojala je aprila 1993. Cigar. u kome se govori o jednom ruskom pla}eniku.. str.116 Vrh te crkve je stalno odbacivao sve ~injenice o organizovanom genocidu i drugim oblicima zlo~ina nad Bo{njacima. zlo~ini nad Bo{njacima i islamskim objektima bili su bezimene. 118 Isto. 134. izbezumljeno{}u i raspame}eno{}u pojedinaca (vladika Atanasije Jefti}) i ostrvljeno{}u pojedinaca (patrijarh Pavle)”. tvrde}i da je rije~ o “slu~ajnim” i “pojedina~nim ekscesima”. kao {to je i Vanredno zasjedanje svetog arhijerejskog sabora u “~istoj i bezminaretnoj” Banja Luci. str. dj. 226 . uklju~uju}i i ljepoticu Ferhadiju. napu{tene fraze. str. 86). str.. M. dj. (autora Evgenija Vostrukova).115 Srbijanskim dr`avnim medijima Srpska pravoslavna crkva je pru`ala “iskrenu i zdu{nu pomo}” u prikrivanju zlo~ina nad Bo{njacima u Republici Bosni i Hercegovini. S tim u vezi. 115 Isto. Tomani} navodi dio teksta iz ruskog lista Izvestija. `ene ili starce’ — zgra`avao se na{ (ruski) bandit” (Isto). nav.. dr Normana Cigara (str. novembra 1994.

227 . bili prisutni na skoro svim zasjedanjima “Skup{tine Republike Srpske”. I{lo se dotle daleko. 9. “Sve nade Srpske pravoslavne crkve. pojavljuje se na mnogim zajedni~kim fotografijama sa Karad`i}em i 119 Isto. Kako i ne bi kad su im se sve{tena lica obra}ala sa ne~uvenim slavopojima u kojima ih tu pred narodom podsje}aju: ‘da ih je sami Bog poslao da spasu rod srpski’. po izjavi Radovana Karad`i}a od 9. na po~asnim mjestima” (NIN.. str. U ilustriranju “dijelekti~kog jedinstva” izme|u Srpske pravoslavne crkve i politi~kog rukovodstva srpskih kolaboracionista u Bosni i Hercegovini. 111). kako je nazva mitropolit Amfilohije”. str. str. SRBI IZVAN BOSANSKOG LONCA). Intervju Radovana Karad`i}a. I episkopi te crkve i politi~ari i generali srpskih kolaboracionista isticali su izuzetno dobru me|usobnu saradnju. Sve{tenstvo Srpske pravoslavne crkve je. M. objavljenu u ~asopisu Hri{}anska misao : “Crkvene prostorije i sve~anosti su poslu`ile za promociju ~elnih li~nosti SDS-a i njihovu preporuku narodu. ‘novu Kosovku devojku’. sve{tenika iz Sarajeva. ta previ{e vidljiva simbioza i taj zajedni~ki rad na istom polju. Biljanu Plav{i}. Ali ako se povede pitanje odgovornosti za ratne posljedice (razaranja i `rtve) pored politi~kih i vojnih subjekata. 118. na srpskim skupovima sjedilo “u prvim redovima. U toj bezmjernoj podr{ci se najbolje iskazala na{a sklonost ka pretjerivanjima. maja 1992. 110. Takvo neodmjereno slu`enje Crkve politici i pomo} Crkve da ta politika zadobije povjerenje naroda. da su se i sami prvaci stranke zbunjivali ukazanom pa`njom i previ{e laskavim ocjenama o njima samima — o tobo`e Bogom predodre|enim im mesijanskim ulogama.). Tomani} navodi ocjenu Dragomira Ubiparipovi}a. i zajedni~ku podjelu uspjeha i neuspjeha! Stoga je za o~ekivati da Crkva od novih vlasti bude i obilato nagra|ena. Kraji{nika i Koljevi}a. novembra 1990.. str. koga su mnogi u Dalmaciji u svojstvu vladike dalmatinskog smatrali “ideologom balvan revolucije”.Vo|stvo Srpske pravoslavne crkve je bilo izuzetno blisko sa politi~kim rukovodstvom srpskih kolaboracionista u Republici Bosni i Hercegovini. i. 10. mitropolit dabrobosanski Nikolaj Mr|a (izabran na redovnom zasjedanju Svetog arhijerejskog sabora. vladike Atanasija i vladike Artemija). novembar 1990. posebno ‘tri A’ (mitropolita Amfilohija.119 Velikodostojnici Srpske pravoslavne crkve su.120 Najvi{i arhijerej Srpske pravoslavne crkve za Bosnu i Hercegovinu. naravno. za o~ekivati je da bude spomenuta i Crkva” (Isto. bile su polo`ene u ‘tri K’ (Karad`i}a. nakon svih doga|aja. 120 Isto. apsolutno podrazumijeva. “poput nekakvih supervizora”.

br. podr`ali odbijanje Vens-Ovenovog plana od strane srpskih kolaboracionista. 122 Isto. str. Srpska pravoslavna crkva je davala legitimitet zlo~ina~koj politici srpskih kolaboracionista u Republici Bosni i Hercegovini. S. godine u rezidencijalnom objektu Vojske Jugoslavije u Dobanovcima. 26./ Broj: 12-4. 123 AIIZ. Patrijarh Pavle i mitropolit Amfilohije otvoreno su u aprilu 1993. Savezna Republika Jugoslavija. gdje je “sa uzvisina oko Sarajeva vi{e od hiljadu dana posmatrao kako Radovan Karad`i} i general Ratko Mladi} temeljito uni{tavaju ovaj grad”.126 121 Isto. 85).122 Vladika Irinej Bulovi} je smatrao kako “Republika Srpska nije ni{ta drugo nego srpska zemlja”. 123. inv. Oni su i dalje podr`avali srpske osvaja~ke ratne ciljeve. str. Tomani}. ZABELE[KA sa sastanka predstavnika najvi{eg politi~kog i vojnog rukovodstva Savezne Republike Jugoslavije i Republike Srpske odr`anog 25. avgust 1995. 125 Isto.124 Zlo~ini i patnje ljudi u Sarajevu i drugim mjestima Republike Bosne i Hercegovine su. avgusta 1995. kao {to je i plan Kontakt grupe.125 Episkopi Srpske pravoslavne crkve nisu pristajali na mirovne planove me|unarodne zajednice. i zakleo je srpske vo|e iz Hercegovine da ne prihvate kompromis — VensOvenov plan (N. nav. dj. On je na mnogim sjednicama “Skup{tine Republike Srpske” sjedio u prvim redovima.. bez obzira na masovna i pojedina~na ubistva civila.Mladi}em. sa Srbijom.121 Mitropolit Nikolaj se u maju 1992. 121. po mi{ljenju “srpskih pravoslavnih duhovnih pastira”. Beograd. Cigar. 124 M. str. 232. “poput nekakvog simbola svega onoga {to je tamo{nje rukovodstvo radilo tokom ratnih godina”. 228 . 194. dj. dr`ave i crkve”. 13.123 Pojedini episkopi Srpske pravoslavne crkve krstili su i progla{avali junacima srpske vojnike i njihove vo|e. sve do njihove realizacije. str. popeo na Pale. Istovremeno je Sinod Srpske pravoslavne crkve ponovo podr`ao ujedinjenje svih oblasti koje su Srbi zauzeli u Bosni i Hercegovini.. nav. DT /Dr`avna tajna — prim. 126 Isto. str. Vrhovni savet odbrane. str. 182. 2-2889. “bile opravdane i trebalo ih je produ`avati sve do postignu}a onoga {to su smatrali ciljevima srpskog naroda. str. ^.

129.127 127 Isto. str. 229 . Za nju je velika srpska dr`ava bila “vredna i de~ijih suza i de~ije krvi”.Srpska pravoslavna crkva je smatrala da treba nastaviti rat sve do postignu}a `eljenog cilja.

.

III VELIKOSRPSKI POKRET I PREDSJEDNI[TVO SFRJ DO MARTA 1991. .

.

~elo Pokreta predstavljao je Dobrica ]osi} sa grupom akademika i knji`evnika oko sebe. 233 . a odluke usvajane i dono{ene na takozvanim “privatnim sednicama” neformalnih. Predsjedni{tvo SFRJ i njemu paralelna neformalna grupa Pokreti. kao i svakom drugom organizacijom zasnovanom na konspiraciji i sa nelegalnim i nelegitimnim ciljevima. socijalnog ili nacionalnog programa (pitanja). Nije mogu}e navesti datum kada je Pokret nastao. Naro~ito u toku nastajanja nemaju posebnog centralnog organa. odnosno okru`enju. pa i “udru`enim poduhvatima”. Smatralo se da je vje{anjem Dra`e Mihailovi}a 1946. bar ne pod takvim nazivom. Sastoje se od ve}eg broja subjekata okupljenih oko odre|enog dru{tvenog. naro~ito u toku nastajanja. od famozne Osme sjednice CK SK Srbije. tako|e. Slobodan Milo{evi}. septembra 1987. ^injenica da su njegovi maksimalisti~ki ciljevi od po~etka bili ostvarljivi “u saglasnosti sa Rusijom”. I rekonstrukcija rukovo|enja Velikosrpskim pokretom. odnosno obnovljen. Sa Velikosrpskim pokretom pod kraj XX stolje}a to je. na~elno.1. politi~kog. omogu}ila mu je da se uklopi u velikoruske koncepte Sovjetskog Saveza i preko toga svoje ideje zna~ajno infiltrira u organe vlasti Nove Jugoslavije. a kasnije. Linije rukovo|enja naj~e{}e su i{le putem koji se na Ha{kom procesu uobi~ajeno zove linijom “paralelnih struktura”. Vjerovatnije je da se nakon poraza u Drugom svjetskom ratu ipak odr`ao i vegetirao u raznim oblicima povremeno oslonjen na druge faktore ili procese u zemlji. U po~etnoj razvojnoj fazi. likvidiran bar njegov fa{isti~ki derivat. djeluju stihijski. ~esto legalnim organima paralelnih grupa. slu~aj. 2. veoma je ote`ana. ~iju funkciju vr{i organizacija ili li~nost koju jednostavno prihvata ve}i broj subjekata razli~itih struktura i stepena organizovanosti.

koji je. Ve} po~etkom {ezdesetih godina rukovodstvo zemlje to je shvatilo i pokrenulo decentralizaciju i visok stepen samouprave u svakom pogledu. Kao i u drugim sli~nim pokretima vi{e li~nosti od {ireg politi~kog zna~aja i nesumnjivog imid`a srpskog nacionalnog borca povremeno bi bljesnule i bile iskori{tene. Najzna~ajniji su zahtjevi bili prema Bosni i Hercegovini. ali te{ko da je fakti~ki funkcionisao. bar kao savjetodavni organ Milo{evi}u. Proces je krunisan 1974. Visok stepen centralizacije vlasti Nove Jugoslavije. Zapravo. Odmah potom padale bi u anonimnost. definitivno su ovladali osnovnim polugama vlasti u Srbiji. koji je ve} osigurao imid` i funkciju vo`da Pokreta. Personalni sastav. dono{enjem Ustava SFRJ. s obzirom na konkurenciju i povremene prodore ili uspone ove ili one manje ili vi{e radikalne grupe nije mogao ni biti stalan. Aspiracije Pokreta time nisu bile zadovoljene. Markovi}) to je shva}eno kao “nepravda prema Srbima”. koji je. Slobodan Milo{evi}. prvo u Srbiji. Osmom sjednicom CK SK Srbije Velikosrpski pokret i njegov vo`d. osvajanjem tih pozicija stvorena je samo odsko~na daska za ovladavanjem polugama vlasti savezne dr`ave i destabilizaciju vlasti u drugim republikama. U toku te i sljede}e godine u njoj su uklonjeni sa polo`aja nepo`eljni kadrovi. a onda i van nje. izme|u ostalog. u propagandne svrhe prema trenutnim situacijama. kao i Kraljevinu Jugoslaviju. pogodan za brzu posljeratnu obnovu i jo{ pogodniji za razvoj socijalisti~kih odnosa za koji se opredijelila vodio je. Formalno je njegov centralni i najvi{i organ bio formiran marta 1991. a to se izmjenom Ustava Srbije. pod nazivom Srpski nacionalni savet. Njegovi prvi potezi bili su zbog toga usmjereni na ovladavanje Savjetom za za{titu ustavnog poretka i 234 . i to vrlo kratko. iza{ao na politi~ku scenu i postepeno ovladao polugama vlasti. U rukovodstvu Srbije (D. prije svega.sa takozvanom “srpskom koordinacijom” ili zvani~nim politi~kim vrhom Socijalisti~ke Republike Srbije. a najzna~ajnija prepreka bio je va`e}i Ustav SFRJ. dogodilo i sa obje autonomne pokrajine. pa postepeno i Velikosrpski pokret. maksimalno garantovao ravnopravnost svih naroda i narodnosti i posebno ravnopravnost svih konstitutivnih subjekata (republika i pokrajina) Federacije. Na toj osnovi po~inje da o`ivljava najnoviji talas velikosrpskog nacionalizma. u propast. posebno onih prema kojima je Pokret imao teritorijalne pretenzije.

nav. a autonomije pokrajina bile su ograni~ene.1999. Ostvarenje hegemonije u zajedni~koj dr`avi bio je otuda jedan od izglednijih ciljeva i Memoranduma i Velikosrpskog pokreta. nav. Mamula. dr`avni aparat je bio mnogo smanjen. Krajem 1987. te poku{aja organizatora da se neposredno poslije nje pozivaju na podr{ku JNA. 220. Mamuli. dj. . dovele u nepovoljan polo`aj. . Biserko. Beograd 2002. posebno u oblasti odbrane. kao cjelina. Srbija je u zajedni~koj dr`avi ionako imala privilegovan polo`aj. novembar 2001. Podgorica 2000. Narodna skup{tina SFRJ sa njenim Izvr{nim vije}em i dr`avnim aparatom. unutra{njih i vanjskih poslova. “uloga generala Ljubi~i}a bila presudna u odmeravanju snaga izme|u Milo{evi}a i Stamboli}a na Osmoj sednici CK SK Srbije” (B.. iako je polo`aj naroda i narodnosti Ustavom SFRJ iz 1974. a Bosnu i Hercegovinu je potresao niz montiranih afera. dj. Prva `rtva je bio predsjednik Savjeta. 112. Beograd 7. 235 . Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola. “nastala nova situacija bremenitija opasnostima po JNA od predhodne. 115). nav. str.1 Ona se. Mamula. Memorandum SANU takav polo`aj Srba smatrao je nezadovoljavaju}im. “jo{ nije postojao strah da bi Srbija s Milo{evi}em i JNA nastupili zajedno” (B.. S. Biserko. u zna~ajnoj mjeri postao ravnopravniji. 220). pored zova intelektualne elite na obnovu programa Velike Srbije i nemira kosovskih Srba. Admiral Mamula tvrdi da je. nav. S tim u vezi. 221).. ali se ve} godinama vi{e bavila sopstvenim polo`ajem u dru{tvu u poku{aju da izmijeni ustavni koncept odbrane. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. OD JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE DO SRPSKE VOJSKE.) JNA jo{ nije bila na njegovoj strani. str.9. To se moglo posti}i samo ovladavanjem ili razbijanjem upravo tih saveznih organa i centara mo}i. Izme|u ostalih to su bili: Savez komunista Jugoslavije i njegov Centralni komitet. po B. prije svega. zbog njegove brojnosti. pored raznih “sumnji~enja” JNA i optu`bi za podr{ku koje su izno{ene u publicistici na temu Osme sjednice. ostvari “plan preuzimanja odgovornosti za zemlju” i usko~i u vakum nastao smr}u predsjednika Dr`ave i 1 S. Me|utim. ali je jo{ uvijek bio zna~ajan. po admiralu Mamuli. Dolaskom Slobodana Milo{evi}a na vlast u Srbiji (1987. SLU^AJ JUGOSLAVIJA. dj. dj. Mamula. i po~etkom 1988. dr Hamdija Pozderac. str. tada jo{ uvijek zalagala za federalnu socijalisti~ku Jugoslaviju. str.. Za razliku od onog do 1974. S. kada smo razra|ivali plan preuzimanja odgovornosti za zemlju” (B. promjene u rukovodstvu Srbije na Osmoj sjednici CK SK Srbije JNA su. str. on pi{e da je poslije te sjednice. 121. Biserko. str.destabilizaciju Bosne i Hercegovine.

Njegovi uspjesi u monetaranom sistemu i namjeravane programske reforme u drugim oblastima upla{ile su nosioce Velikosrpskog pokreta. Biserko. br. pomogao Milo{evi}u da preuzme vlast u Srbiji.. general Milojica Panteli}. onemogu}ila je rad Predsjedni{tva i o{tro nasrnula na Markovi}evu vladu. Biserko. str. uglavnom penzionisanih generala iz Srbije. mar{ala Tita. 186. Pero Lalovi} i dr. Zagreb 1994. str. nav. str. KAKO JE SRU[ENA JUGOSLAVIJA . koji je navodno radio protiv Srbije i Jugoslavije. Milo{evi} je preko medija prikazivao kao da ima podr{ku armije. Srbija je otvoreno nastojala da osigura hegemoniju u Jugoslaviji i na Balkanu.politi~ki memoari..3 Od dolaska na ~elo Savezne vlade 20. kasnije savezni ministar za unutra{nje poslove). Ante Markovi}a. demokratski orijentisane snage. Vojno rukovodstvo je Vladu Ante Markovi}a nastojalo da diskvalificira kao snagu koja gura 2 Isto. str. S druge strane. str. koji su nastojali da program SIV-a izgubi zna~aj. juni 2000. nav. Srbija je uporno razarala sve integracijske ustanove: poremetila je ekonomske odnose u zemlji. da je ameri~ki ~ovjek i dr. Mesi}. Poku{aji SIV-a da ostvari kontrolu nad aktivnostima vojske i unutra{njih poslova nije uspio. stalno ru{e}i i Program i Vladu. 236 . Dolazak Ante Markovi}a na mjesto premijera od samog po~etka nije bio po volji generala Kadijevi}a i Gra~anina. posebno SIV. kao i neke druge (Slovenija i Hrvatska). general Aleksandar Janji} (komandant armije u Ni{u). General Ljubi~i} je 1987. Savezno izvr{no vije}e je novom reformskom politikom po~elo davati vrijedne rezultate. Odgovarala mu je i centralizacija vlasti. (Slobodna Bosna. procijenilo da su Srbija i Slobodan Milo{evi} jedini “branitelji” SFRJ. 33).2 Vojno rukovodstvo je 1988. 22-23. dj. 221. i li~no Slobodana Milo{evi}a. zatim general Petar Gra~anin (biv{i na~elnik General{taba. On je tada bio uklju~en u Milo{evi}evo instaliranje i stalno je isticana njegova podr{ka. pri ~emu bi ostalo jedino rje{enje — JNA u funkciji velikosrpstva (Isto. Nije se usudila da protivrje~i pu~isti~kom na~inu dolaska Milo{evi}a na vlast. Od tada dolazi do pribli`avanja JNA sa Srbijom i udaljavanja od drugih republika. kao i predsjednika Antu Markovi}a. januara 1989. kako bi blokirala i drugi jugoslovenski vrh.Vrhovnog komandanta Oru`anih snaga. tako {to su u javnosti pominjana neka imena. su nastojale da o~uvaju pluralisti~ki i demokratski me|unarodno-pravno priznato ure|enje Jugoslavije (S. 3 S. Istina. koji ~ak nisu i{li na sjednice Vlade. X-XI). S. Slovenije se javno odricala. naro~ito Ante Markovi} i Budimir Lon~ar. 8. dj. 220-221). posebno Slovenije i Hrvatske.

Ante Markovi} i SIV su. a Markovi} je zahtijevao njegovu smjenu (V. str.. Oba su u prelomnom trenutku pre{li u ekipu (paralelnog . Ademovi}. tako|e. koji je navedenu Markovi}evu izjavu prokomentarisao na sljede}i na~in: “Ante Markovi} je po`urio da izjavi da funkcionisanje Jugoslavije ne zavisi od SKJ. S. Dizdarevi}. u : F. igrali otvorenu “razbija~ku ulogu” “u svim doga|ajima u kojima se rje{avala sudbina Jugoslavije”. “{to je duboko kosnulo lidere ~iji su ciljevi bili prekrajanje granica i razbijanje zemlje” (B. Kadijevi}. 171-172. SUROVA STRATEGIJA NASILJA. savezne institucije (Skup{tina SFRJ i Predsjedni{tvo SFRJ) su blokirane.. Markovi}ev savez reformskih snaga i on li~no progla{eni su izdajnicima i eksponentima usta{a (I. Ademovi}. dj. [arac. str. Mamula.) Predsjedni{tva SFRJ. 93). Ante Markovi} je po~etkom 1990. SIV je. nav. po Radakovi}u. Nakon razbijanja SKJ izjavio je da }e Jugoslavija postojati i bez Partije. Kadijevi} se potpuno razi{ao sa Markovi}em i povukao se iz rada SIV-a. ^. To je. ~iji je kapetan bio Borisav Jovi}”. nav.. Valjda misli da zavisi od njega samog” (B. gubio uticaj na zbivanja u Jugoslaviji zbog odupiranja Slovenije. 125.. dj.. S. Sa procesom popu{tanja zategnutosti izme|u blokova. po njemu. JNA BEZNA\E ZLA. nav. dj. str.4 Savez komunista se raspao na vanrednom 14. Sarajevo 1997. MOJE VI\ENJE RASPADA — VOJSKA BEZ DR@AVE. Hrvatske i Srbije. KADIJEVI] SKRIVA ISTINU. Markovi} i Kadijevi} su “dolazili u otvoreni sukob na javnoj sceni”. str. u : F. To je bio slu~aj i sa Jovi}em. “pukao na dva najosetljivija {ava. nav. a istro{enost 4 D`. B. a izborni zakoni nisu mogli biti usagla{eni. sa tog aspekta. Sarajevo 1997. 155. bio na silaznoj liniji (Isto). ~ime je i interes za Jugoslaviju.prim. posebno u blokovskom sudaranju. dj.zemlju u kapitalizam. 173). strate{ki zna~aj jugoslovenskog prostora je opadao. Mamula. Radakovi}. 5 R. str. usljed ~ega je stalno ja~ala svoju odbrambenu sposobnost. Jovi}. Sa radikalnim umanjivanjem spoljne opasnosti za Jugoslaviju5 unutra{nja kriza je postala sve o{trija. nestabilnost sve ve}a. Ademovi}. bio jedna od rijetkih jugoslovenskih politi~kih li~nosti koja je u`ivala nepodijeljene simpatije i povjerenje gotovo u cijeloj zemlji. Beograd 1993. SIV Ante Markovi}a je. nav. kada je Slu`ba informacija SSNO-a saop{tila da SSNO ne prihvata stavove SIV-a povodom anga`ovanja JNA u poznatim beogradskim doga|ajima. Biserko. str. te nastojanjem i ja~anjem procesa pregovaranja i sporazumijevanja Istoka i Zapada. dj. IZDAJA VOJNOG VRHA. dj. Markovi}ev tim izgubio je dva klju~na igra~a — savezne sekretare za narodnu odbranu i unutra{nje poslove. Zbog geostrate{kog prostora Jugoslavije u dugom je periodu za tu zemlju postojala realna opasnost spolja. str. 221. JNA BEZNA\E ZLA. po generalu Iliji Radakovi}u. nav. po Kadijevi}u. kongresu. 17 i 110). 222). 237 . postalo jasnije marta 1991. u: F. {to je “javno saop{tio”.. str.

str. i partijski vrh. “Uvi|aju}i” da je “dr`ava fakti~ki ostavljena bez {efa dr`ave”.1992. po kome su “vode}e garniture republika i pokrajina morale. U njemu je postojalo mi{ljenje. 6 Isto. koje je posebno zastupao i potencirao general Kadijevi}. Pri tome vojni vrh. [pegelj.6 Prvom polovinom osamdesetih godina XX stolje}a vojno rukovodstvo je ocijenilo da Armija. S njima se. 238 . “mora preuzeti politi~ku odgovornost i poku{ati zemlju spasiti od ru{enja i rata”. i po generalu Martinu [pegelju. str. nav. u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. bila “da se skinu Milo{evi} i vo|e u zapadnim republikama. po Mamuli. posebno za budu}nost. Za razliku od dotada{nje situacije JNA je od tada sistematski pripremana “za unutra{nje zahvate u pojedinim republikama”. S tim u vezi. nego i Milan Ku~an i Ivica Ra~an. Mamula pi{e kako je “savezni dr`avni centar. u : F. 105-106). oti}i s vlasti”. dj. vojno rukovodstvo je u pripremi ustavnih promjena 1988.dotada{njih rje{enja odnosa u zemlji i nespremnost za radikalne promjene bila je sve o~iglednija. “osim rijetkih pojedinaca. sadr`avalo ozbiljne opasnosti. 8. a jo{ manje diktaturu”. 8 Isto. vojno rukovodstvo je pripremalo plan. sve bez iznimaka. Na taj se na~in vojno rukovodstvo sve vi{e okretalo unutra{njem stanju u zemlji. U takvoj je situaciji sve vi{e u prvi plan izbijala ustavna uloga Oru`anih snaga SFRJ da {tite “Ustavom utvr|eno dru{tveno ure|enje”. bio realno bez politi~ke mo}i i nije predstavljao ozbiljnu prepreku na{em planu” (Isto). str. Ideja vojnog rukovodstva 1989. Ademovi}. i u prolje}e 1990. jer su za njih svi oni bili jednaki ‘nacionalisti’.: PRIPREMA JNA ZA AGRESIJU I HRVATSKI OBRAMBENI PLANOVI.. . je. nav. dj.. da na nivou SFRJ ne postoji nijedan organ rukovo|enja dr`avom. nije imao namjeru “uspostavljati vojni re`im.1995.7 U cilju “o~uvanja” Jugoslavije.. ne samo prvaci novonastalih stranka. ni{ta nije moglo uraditi za o~uvanje Jugoslavije”. Autorima tajnih planova i scenaristima tih nastojanja i{lo je na ruku {to su za pokrovitelje jedno vrijeme imali ~elne ljude Predsjedni{tva SFRJ (S. . {to je. Poto~ar. Mamula. 7 B. kao i kasnije.. “bez stvarnog vrhovnog komandanta”. PRVA FAZA RATA 1990.8 Krajem osamdesetih i po~etkom devedesetih godina XX stolje}a direktno se uklju~ilo u teku}e politi~ke rasprave. UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA.” (M. 39). Zagreb-Sarajevo 1999.

10 Isto. 569.11 9 R. on je. nav. nav. . Armijska intervencija u yu-krizu obele`ena je dvema konstantama: generali su politi~kim ~injenjem neprekidno izlazili iz svojih nadle`nosti. do`ivio smrtonosan mo`dani udar (Isto. bio politi~ki najzrelija li~nost u tada{njem vojnom rukovodstvu. Dizdarevi}. dj. a opadala je njegova sposobnost delatnog spre~avanja ratnog raspada Jugoslavije. u : SRPSKA STRANA RATA — TRAUMA I KATARZA U ISTORIJSKOM PAM]ENJU. S tim u vezi. Dizdarevi}.predlagalo “ustavne promjene vezane za nadle`nosti i funkcionisanje Predsjedni{tva SFRJ”. nav. Dizdarevi}. Smr}u admirala Petra [imi}a (11. U tom se slu~aju SIV morao “staviti pod kontrolu 239 . Miroslav Had`i} tvrdi: “Kako se kriza zao{travala rasla je u~estalost. ideolo{ki i politi~ki beskompromisnih. kao {to je. koja je upu}ivana generalu Kadijevi}u. te da je potrebna promjena uloge i ovla{tenja tog organa za nove uslove i da jedino ono mo`e preuzeti ulogu izvo|enja zemlje iz krize. 156. zastupao tezu da Predsjedni{tvo SFRJ mora preuzeti funkciju “stvarnog {efa dr`ave (raditi sve poslove)”. po Dizdarevi}u. Kadijevi}. Had`i}. u novonastalim prilikama nedovoljne. Dizdarevi} pi{e kako je on davao sna`an li~ni pe~at djelovanju SK u JNA.. 161). Admiral [imi} je bio nekoliko godina predsjednik Komiteta SKJ u JNA. Kadijevi} je u prvoj polovini 1990. admiral [imi} je.9 Smatraju}i da su ustavne nadle`nosti Predsjedni{tva SFRJ ograni~ene. [imi} je. Beograd 1996. bio sna`na brana prodoru bilo kakvih. M. posebno velikosrpskih uticaja na vojno rukovodstvo i nepomirljiv prema nacionalisti~kim pojavama u Armiji. dj.. str. V. polaze}i od ocjene da tada u Jugoslaviji nije bilo institucije u kojoj bi se o “ozbiljnim” temama. 11 R. nav. dj.. 65-66. u kojoj je u`ivao nesumnjiv ugled. Na`alost. Najodre|eniji u toj kritici. po Dizdarevi}u. Had`i}. a ne~injenjem (i pogre{nim ~injenjem) u svom delokrugu pospe{ili su ratno razaranje rodne im dr`ave” (M. 161-162). 569). dj. S tim u vezi.) u vojnom rukovodstvu definitvno su prevladale koncepcije admirala Branka Mamule i njegovog pulena Veljka Kadijevi}a i brzo je donesen novi Zakon o narodnoj odbrani. nav. Kod pojedinaca u vojnom rukovodstvu se u toku 1989. 156. kao i u vrijeme dok je Raif Dizdarevi} bio u Predsjedni{tvu. dj. bili su admiral Petar [imi} i general-pukovnik Simeon Bun~i} (R. ARMIJSKA UPOTREBA TRAUMA. po njemu. sa sna`nim moralnim i politi~kim integritetom.. str. moglo razgovarati. nakon jednog sastanka vojnog rukovodstva kod Kadijevi}a 1990. Zbog polo`aja koji je zauzimao i politi~kih kvaliteta. str.. str. bilo “po{tivanje Ustava SFRJ i saveznih zakona”. pojavilo nezadovoljstvo {to se odlu~nije ne pru`a otpor velikosrpskom nacionalizmu i Milo{evi}evoj politici koja je razbijala Jugoslaviju. str.1990. vojno rukovodstvo se zalagalo da Predsjedni{tvo treba da preuzme rukovo|enje dr`avom. aprila 1990. nastupa vojnog vrha. str.10 Taj unitaristi~ki koncept je u su{tini zna~io da Predsjedni{tvo SFRJ iza|e iz ustavnih okvira i nadle`nosti. str.

februara 1989. 13 B. Mamula je zaklju~io: “Ni{ta se gore nije moglo dogoditi JNA i Jugoslaviji. Gra~aninom i drugima. Milo{evi} i Kadijevi} dogovorili “o politi~kom i vojnom anga`ovanju JNA u raspletu jugoslovenske krize”. str. tzv. nav. politiku i praksu. Time je bilo uslovljeno sve drugo. koje je pozivao na razgovore. KNJIGA O MILO[EVI]U. dj. odnosno rasturanju Jugoslavije. 59. 14 B. Bu}inom. str. Jovi}. Jovi}. nego neformalne grupe odabranih funkcionera. koji tako|e nisu bili pravi forumi. drugo izdanje. prihvataju}i velikosrpsku nacionalisti~ku ideologiju. Milo{evi}em. str. uklju~uju}i i one. Po toj je opciji. “u svemu” imao iste stavove kao i nacionalisti~ko rukovodstvo Srbije. 158. Jovi}. {to }e se zbiti te i narednih godina” (Isto). Pri tome ih je unaprijed usmjeravao {ta bi “bilo pametno”. str. 45-48. “ne samo u Beogradu i Srbiji.Do 15. s tim {to je.12 U Kuparima su se u prvoj polovini avgusta 1989. S tim u vezi. maja 1989. dok je bio potpredsjednik. 45. Kadijevi}.. Pri tome je vojno rukovodstvo i li~no general Kadijevi}.13 Od tada su. Jovi} je ocijenio da Srbiju to. Mamula. “svakako zbli`ava sa Armijom”. pored ostalog. koja je vodila “intimne razgovore” o “budu}nosti Jugoslavije”. s tim {to je klju~ne odluke donosio on li~no. 28. u odnosu na druge republike. pokazali i doga|aji pred Skup{tinom SFRJ. 12 B. Kragujevac 1996. maja 1989.15 Predsedni{tva”. 15 B. nav. izgleda nije bilo mogu}e manipulirati Predsjedni{tvom SFRJ. iako je Milo{evi} dr`ao “sve konce” u rukama. kako bi se “zauzdao” u “samostalnoj borbi za vlast i za stvaranje neke nove partije i ‘novog’ socijalizma”. “~vr{}a uzdanica” (Isto). 240 . str. Milo{evi} i Trifunovi}).. a najkasnije od kada se u vojnom odmarali{tu u Kuparima (od 1. dj. dj. 142). “Srpska koordinacija”. Izborom Borisava Jovi}a to se mo`e pratiti i od 15. Jovi}. avgusta 1989. POSLEDNJI DANI SFRJ. Beograd 2001.. Imaju}i to u vidu. uglavnom. sve promjene Ustava SFRJ i poslove oko toga trebalo da preuzme Predsjedni{tvo. izme|u ostaloga bilo “jasno da joj je Srbija”. koje su bile u nadle`nosti SIV-a (B.-12. kod Jovi}a konstantno odr`avani tajni sastanci sa Kadijevi}em. po njemu.14 Milo{evi} je organizovao i odr`avao sastanke sa ~lanovima drugih foruma. nav. nego i u Bosni” {to su. Zelenovi}em. Time se Kadijevi} priklonio Milo{evi}u i JNA je ulazila “u opasne vode jednonacionalnog velikosrpskog pona{anja”.) skupila i oformila neformalna grupa (Jovi}.

17 Isto. da je “vojska nezadovljna svojom pozicijom”. Jovi}a (B. Na vojno rukovodstvo je... posebno kod generala Kadijevi}a. dj. POSLEDNJI DANI SFRJ. str. General Kadijevi} je 28. [pegelj. ~inili jedinstvenu grupu. referisao Jovi}u.16 Sve “sudbonosne” odluke. a koja je planirala i pripremala osvaja~ke ratove u Republici Hrvatskoj i Republici Bosni i Hercegovini. dj. str. str. Nisu o~ekivali da }e vojska i vojna proizvodnja do}i pod udar perestrojke. izme|u ostalog. Nezadovoljni su padom standarda i ugleda u dru{tvu. zajedno procjenjuju}i situaciju. novembar 1989.O svim va`nim pitanjima Milo{evi} i Jovi} su vi{e puta razgovarali u “~etiri oka”. 19 B. Kadijevi} (vjerovatno nastavljaju}i Mamuline veze) je bio u SSSR-u.. Bogdan Trifunovi}. s kojim je postojala tijesna povezanost.18 I jedni i drugi su od 1989. 241 . Jovi}. Grupu sastavljenu od naju`eg vojnog rukovodstva predstavljali su generali Kadijevi} i Ad`i}. 51. Jovi}. s tim {to je sastav u~esnika bio razli~it. 12. 236. (Isto. Jovan Ra{kovi} i drugi). Dizdarevi}. str.19 Situacija u zemlji i svijetu je procjenjivana na tim sastancima grupe. septembra 1989. a ne Drnov{eku. Kadijevi}eve ocjene Gorba~ovljeve “perestrojke” su bile negativne. 141. o ~emu je 19. Jovi}. izme|u ostalog. uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima. nav. Veze vojnog rukovodstva SFRJ sa SSSR su postojale jo{ od ranije.17 To je bila grupa koja je ~inila srpski politi~ki vrh. admiral Stane Brovet.. kojom je rukovodio Milo{evi}. naveo: “U vojnom vrhu raste nezadovoljstvo. str. navode}i. “jer se boji da }e sve preneti nosiocima separatisti~ke politike“. Petar Gra~anin i drugi (u po~etku Dobrica ]osi}. dj. za razliku od sovjetskog vojnog vrha.. str. postojao odre|eni spoljni uticaj iz vojnog vrha SSSR-a. 49. nav. 165-167). 276. 18 M. zatim u sjeni admiral Mamula i dr. septembra referisao Jovi}u. uglavnom. “da je u JNA izvr{ena detaljna procena situacije posle usvajanja slovena~kih 16 Isto. zbog ~ega je (Kadijevi}) bio “zabrinut ~ak i za na{u budu}nost ako bi do{lo do retrogradnih procesa u SSSR-u”. Detaljnije o tome vidi: B. su pripremali: Milo{evi}.). nav. O “aktuelnom stanju u SSSR” Jovi} je u svojim memoarima za dan 18. 295 i dr. U septembru 1989. a u Koordinaciji i sa drugim partijskim funkcionerima. koga je pozitivno ocjenjivao (R. 69)..

23 Polaze}i od ocjene da Jugoslaviji prijeti untra{nja (a ne spoljna) opasnost. Tada je. Jovi} je naglasio da JNA. novembru i decembru 1989. str. gdje bi “mogli izbiti me|unacionalni konflikti i krvoproli}e”. 24 Isto. januara iznio ocjene General{taba o situaciji u Jugoslaviji. Kadijevi} ga obavije{tava “da oni razra|uju detaljne planove. “Drnov{eka ne}e upoznati sa detaljima. sa Kadijevi}em sve ~e{}e. 23 Isto. Armija prihvata takvu ulogu”. zaklju~eno da se posebno dr`i “~vrsta veza i saradnja sa Armijom. te na “kriti~nu ta~ku” “za bezbednost zemlje i za ustavni poredak” — “nacionalno me{ovite sredine. 21 Isto.24 20 Isto. Kod Milo{evi}a je 10... za svaku situaciju. “ako bude na to pripremljena i odgovaraju}e raspore|ena”. 22 Isto. na kome su. str.. pored Milo{evi}a bili prisutni: Jovi}. 57. a mi }emo podr`avati. januara. Na `alost. “u otvorenom drugarskom razgovoru od skoro tri sata”. januara. “mora biti spremna za akciju u roku od nekoliko sati. U `elji da “sprije~i” otcjepljenje Slovenije Jovi} ukazuje na potrebu poja~avanja vojnog prisustva u toj republici. a Jovi}a “i u detaljima. odr`an sastanak. str. jer se boji da }e sve preneti nosiocima separatisti~ke politike. zatim na Kosovu. pa i Makedonija”. str. januara Kadijevi}a pozvao da ga “upozori” “na opasnost po integritet zemlje od neposrednih separatisti~kih namera”. izme|u ostalog. Uvek je najslabija strana svake strategije i svakog plana odbrane bila njegovo poznavanje od protivni~ke strane” (Isto). Poslije prekida XIV kongresa SKJ Jovi} je 26. Trifunovi}. Barjak }e nositi predstavnici JNA. Gra~anin i Zoran Sokolovi}. Kadijevi}em. redovno “razgovara” sa Milo{evi}em (“u ~etiri oka”). str. O tim detaljnim planovima Kadijevi} je rekao da }e “globalno upoznati celo Predsedni{tvo”. tako|e. Kadijevi} mu je 19. da ne budemo mi na ~elu. 242 .amandmana”.21 Gra~anin 8. a naro~ito Hrvatska i Bosna i Hercegovina. S tim u vezi. jer bi delovalo odbojno za Hrvate i Makedonce. Gra~aninom i Trifunovi}em.22 Jovi} je od januara 1990. na svim terenima”.20 Jovi} u oktobru. Upravo rade na tome”. 91-94. 88. referi{e Jovi}u. 57-87. 94.

Kadijevi}. Tu je tvrdnju general Kadijevi} iznio generalima na sastanku. 26. 243 . 166. dj.. nav. na~elnik General{taba.. doslovno tvrdilo da }e se za te socijalisti~kokomunisti~ke ideje tu}i oru`jem. u razgovoru sa Jovi}em (u dvoje). 27 Isto..25 sve vi{e uklju~uje i general Blagoje Ad`i}. oko koga se okupljalo “tvrdo i dogmatsko jezgro unutar JNA”.. 30 M. Jovi} je te aktivnosti u svojim memoarima prokomentarisao na sljede}i na~in: “Osetila armija opasnost od gra|anskog rata i raspar~avanja Jugoslavije. Bar onaj deo armije koji je napisao referat” (Isto)... 118. 108. nav.. U toj potrazi za dr`avom vojno rukovodstvo je. dj. pored njega. februara. 26 B.”.”. i li~no general Kadijevi}. konstatuje da }e “biti rata”.30 Polaze}i od ocjene da JNA nije imala svoju dr`avu. “najprije ustavno-pravno . te insistirao na ~injenici da se “mora po}i od sile. prisustvovali Milo{evi}. februara 1990. 119-120. jer je ona.27 Na sastanku Predsjedni{tva SFRJ na komandnom mjestu Vrhovne komande oru`anih snaga. potpuno na strani Milo{evi}a. javnije i otvorenije iznosilo svoje ciljeve i tvrdilo kako “samo jaka unitarna dr`ava mo`e prebroditi aktuelnu krizu. o{tro napao srpsku politiku. Mamula.. detaljnije razradio “aspekt uloge Armije u suzbijanju ‘unutra{njeg neprijatelja’”. str. str. kako samo tako JNA mo`e dobiti svoju izgubljenu dr`avu”. zajedno sa Srpskom koordinacijom. 13.. 22. februara. [pegelj.26 Na sastanku kod Jovi}a. str.. pored “razrade odbrane od spoljnog neprijatelja u svim varijantama i u novonastaloj situaciji”. Jovi}. pri ~emu je.29 Vojno rukovodstvo je u prolje}e 1990. kome je prisustvovao i general [pegelj. dj. Neformalna grupa. 95-103 i dr. smatraju}i da je Srbija “ostala sama. koja je. pa polako i}i ka politici. u Top~ideru. 28 Isto.U razgovore se pored Kadijevi}a. Tom je sastanku prisustvovao i penzionisani admiral Mamula (Isto). 47. general Kadijevi} je referisao “o daljoj izgradnji koncepcije narodne odbrane”. fakti~ki bila vojnopoliti~ki vrh Velikosrpskog pokreta.28 General Blagoje Ad`i} je. Gra~anin i Zelenovi}.. str. nav. u jesen 1988. kome su. str. 29 Isto.. a zatim i stvarno postala vojska bez 25 B. str.

Ocijenjeno je da se “ostvaruje proces raspadanja Jugoslavije na sli~an na~in kao {to se to desilo sa SKJ”. po njima. Jugoslavija je.. predsjednik Skup{tine SFRJ. 32 M.. Po~elo je sebi stvarati dr`avu i odre|ivati joj granice. Jovi}. kao i Slobodan Gligorijevi} — Ajga. krenulo u potragu za dr`avom koju bi do`ivljavalo kao svoju. str. nav. napominju}i da u svom programu politi~ke borbe moraju zadr`ati “cilj o~uvanja Jugoslavije”. Komora. Kadijevi}. Vu~eti}em i drugim ~elnim ljudima Republike Srbije. u kojoj bi svi Srbi bili okupljeni) vojnom rukovodstvu ponudio Milo{evi} i vojska se stavila u njegovu slu`bu. 26.. srpskog i crnogorskog naroda”.Karlovac . SSRN.35 Na sastanku zvani~ne “koordinacije” u Republici Srbiji. te da je taj proces nezaustavljiv.Virovitica. 127-131 i dr. razmijenjena su mi{ljenja “o klju~nim pitanjima politi~ke situacije i zajedni~ke orijentacije za rad”. dj. Kadijevi}. 47-48. str. dj. Sindikat. mogla i bez Slovenije. dj. nav. udru`eno s Milo{evi}em i drugim nosiocima Velikosrpskog pokreta. sa zapadnom granicom na liniji Karlobag . te sa Sokolovi}em. Kadijevi}. [pegelj. bilo lak{e — “lak{e }emo bez njih sa Hrvatima”. kao i sa Kadijevi}em. str.. 90 i 93. 34 B. marta 1990. SK. Grad)”. 90). 48. ve}. nav. nav. V.. marta 1990. nav. nastavljeni su kontakti i razgovori izme|u Jovi}a i Milo{evi}a. jer je “bilo potpuno izvjesno da se bez jasno definisane nove jugoslovenske dr`ave” JNA nije mogla odr`ati onakva kakva je bila i htjela biti. na kome su u~estvovali “svi ~elni funkcioneri (Republika. prije svega..32 {to je general Kadijevi} i priznao tvrdnjom da stvara “novu jugoslovensku dr`avu . 244 .svoje dr`ave”. str. pa zato takvu dr`avu treba i stvoriti” (V. tvrdio je Jovi}. str. dj. U 31 Isto.31 Tu je dr`avu (Velika Srbija. jer im je u tom slu~aju . Kadijevi} je nastojao objasniti da “glavni motiv” za takav njihov “stav nije bio samo u potrebi da JNA ima svoju dr`avu.33 U martu 1990. 78.34 U “du`em razgovoru” 21. 125. vojno rukovodstvo je krajem osamdesetih i po~etkom devedesetih godina XX stolje}a.. sa ~ime se usaglasio i Milo{evi}. str. 35 Isto. V. Milo{evi} i Jovi} su se ponovo usaglasili o istjerivanju Slovenije iz Jugoslavije. str.. dj. 33 Isto. u uvjerenju da ima naroda u Jugoslaviji koji zaista `ele da `ive u zajedni~koj dr`avi. 123-124. Radmilovi}em.

odnosno srpskog politi~kog rukovodstva. to bio stvarni rukovode}i organ Velikosrpskog pokreta. 245 . “Jedini mogu}i na~in da se to prihvati. realno Srbija nema nikakvog razloga da prihvati konfederaciju. a o novom Ustavu Jugoslavije ne}e se posti}i saglasnost. a bitka oko teritorije bez krvi te{ko je zamisliva”. Srbija mora bii spremna za predstoje}e doga|aje koji se name}u van njene volje” (Isto). Jovi}.38 procijenila “da }e se Jugoslavija verovatno raspasti. zaklju~ila da Srbija “ne}e pristati na konfederaciju”. jer Bosna i Hercegovina ne}e mo}i da opstane kao dr`ava.36 Politi~ko rukovodstvo Srbije na tom je sastanku odredilo svoje ratne ciljeve — bitka za teritorije . “ugovorna garancija prava srpskom narodu i drugim jugo-dr`avicama. U “eventualnom raspadu zemlje” ra~unali su na jedinstvo sa Crnom Gorom..uspostavljanje granice “unutar koje se ne}e ratovati. nav. 87 i 135). kako pi{e Jovi}. Po{to bi to bilo i provokativno tra`enje i neostvarivo.”39 i odlu~ila da Srbija “odmah pristupi izradi novog ustava koji }e biti sposoban da ‘pokrije’ novu samostalnu srpsku dr`avu”. pi{e Jovi}. str. pa }e se postaviti pitanje konfederacije do koje ne}e do}i. dj. Jovi} na vi{e mjesta pominje sastanke i ocjene “koordinacije” u Predsjedni{tvu Srbije (vidi: B. koji }e biti u sukobu sa va`e}im ustavom Jugoslavije. 40 Isto. Jugoslavija }e se. 39 Isto. Politi~ko rukovodstvo Srbije je odbilo mogu}nost prihvatanja konfederacije. str. To nam ne mo`e niko nametnuti” (Isto).37 Srpska “koordinacija” je. odre|ivanje ratnih ciljeva i formiranje nove samostalne srpske 36 Isto.. “. ali }e se spremiti da `ivi i bez Jugoslavije”. uspostavljena dr`avna nadle`nost SR Srbije na celoj teritoriji. II 1989. {to ukazuje da je. 132.Isto. tako|e. 131. Pri tome su zaklju~ili da Makedoniju ne}e moliti. ali koji je neostvariv”. S tim u vezi. bio je. 38 Isto. ocijenjeno je da je “sre}a {to je ustavnim amandmanima na Ustav SR Srbije 28. str.takvoj je situaciji ocijenjeno da }e Srbija voditi “iskrenu” “politiku opstanka federativne Jugoslavije.. Na taj na~in Jugoslavija }e nestati. prema procjeni Velikosrpskog pokreta.. jer bi srpski narod na kraju bio izigran ~ak i kada bi svi na to pristali.40 Usvojenom strategijom budu}eg djelovanja (razbijanja Jugoslavije. nego }e nastati sukobi usled neslaganja srpskog naroda u Hrvatskoj i u BiH sa takvom nacionalnom pozicijom (odvajanje od matice i pretvaranja u nacionalnu manjinu)” . Van te granice rat se ne}e mo}i izbe}i. 37 Isto. mo`da. raspasti ve} vidljivom tehnologijom: republike }e jedna po jedna (po~ev od Slovenije) doneti nove ustave.

zalo`io za “dosljedno” osiguranje ustavnog poretka. Kadijevi} je na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 3. i odnos prema svim konstitutivnim elementima Federacije. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. pored ostalog.dr`ave) “koordinacija” je odredila. ARHIV INSTITUTA ZA ISTRA@IVANJE ZLO^INA PROTIV ^OVJE^NOSTI I ME\UNARODNOG PRAVA U SARAJEVU (u daljem tekstu: AIIZ) . na primjer. polaze}i od ocjene “da je naru{avanje ustavnog poretka masovno. Ta dvoli~na politika osta}e konstanta pona{anja Velikosrpskog pokreta. 133-137. Pri tome su la` smatrali “operativnim maskiranjem”. Istovremeno su prikrivane te namjere tobo`njom borbom za o~uvanje i u~vr{}ivanje jugoslovenske federacije. on je 41 Isto. inv. O tim prijedlozima mjera i evoluciji vojnih shvatanja Jovi} je dugo razmi{ljao. Informacija o aktuelnim doga|ajima. da se podr`i celina programa SIV-a. br. Ovako koncizno izlo`ena dvokolosje~na (i dvoli~na) aktivnost zvani~nih organa Srbije. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. a prva je donijela ustav koji je bio u suprotnosti sa ustavom SFRJ. 246 . str. iznose}i “celinu procene novonastale situacije” (“na me|unarodnu situaciju i stanje u zemlji”) i prijedloge “{ta da se radi”. Tu strategiju stvarnih postupaka pratio je i plan obmane sopstvene i svjetske javnosti. a ne samo neki delovi i da se intenzivira rad na novom Ustavu”. Pov.) Kadijevi} upla{en (“nervozan i uznemiren situacijom”) ponovo referi{e Jovi}u (budu}em predsjedniku Predsjedni{tva SFRJ). primjenom Ustava SFRJ i preduzimanjem mjera “prema svima koji se toga ne pridr`avaju. 490-1. da zemlji preti haos i gra|anski rat”.41 Tri sedmice kasnije (26. 21. u cilju ostvarenja Velike Srbije. s uvjerenjem da je taj sastanak i razgovor “va`niji od svih sednica i svih razgovora” koji su tada u Jugoslaviji mogli biti odr`ani. aprila 1990. S tim u vezi. ukazuju}i mu na ~injenicu sprje~avanja “cepanja Jugoslavije” i “gra|anskog rata”. referisao o stanju u zemlji. pri ~emu se. koja se potpuno realizovala u narednim godinama. 2-2442. ukazuje na bitne elemente i metode Velikosrpskog pokreta i ~injenicu da je on do tada potpuno ovladao polugama vlasti u Srbiji i jasno pokazao aspiracije da to uradi i u saveznim polugama. Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla. aprila 1990. br. Srbija drugim republikama branila dono{enje ustava. Tako je. mart 1991.

44 B. Ocjenjuju}i sjednicu od 11. pored ostalog. referisao o putu u Moskvu i razgovorima koje je vodio sa Jazovim. a onda kada u Predsjedni{tvu preuzme funkciju predsjednika da se ide dalje. str. 181-184). i iznesu “na{e vi|enje situacije” i uka`u “na mjere koje }emo preduzeti. Na prvoj je. da to tamo ostane dok je on predsjednik Savjeta za za{titu ustavnog poretka. Jovi}. S tim u vezi. General Ad`i} je posjetio General{tab Francuske.. u svim kriti~nim delovima zemlje. str. po Jovi}u. maja 1990. dj.. nav. kako su “tempirali dalji rad”. na sastanku kod generala Kadijevi}a. Admiral Brovet je po~etkom jula 1990. nema institucije “u kojoj se o tome mo`e razgovarati”. Mamula. Iznose}i te prijedloge. admiral Brovet u Moskvu (kod mar{ala Jazova). posjetio London (Detaljnije o tome: B. str. septembra 42 B. Kadijevi} je Jovi}u rekao da ono {to }e njemu re}i to “ne mo`e nigde da iznese”. a na drugoj jednoglasno usvojen “izuzetno dobar materijal o stanju u zemlji”. 43 B. nav. pri ~emu je. rezonovao “Slovenija neka se otcepi ako ho}e. a penzionisani admiral Mamula u London. dj. 181-182. Jovi}. 247 . druga~ije “bilo neizvodljivo. dj. “sli~no kao i na Kosovu. prilikom procjene situacije u zemlji. dogovoreno je da general Ad`i} otputuje u Pariz. 145. za koju se “s grdnom mukom” izborio poslije ~etiri mjeseca (14. To je odli~na osnova za istupanje u Skup{tini SFRJ posle izbora za Predsednika” (Isto).44 Funkcija predsjednika Savjeta za za{titu ustavnog poretka. odr`ane su sjednice Saveznog savjeta za za{titu ustavnog poretka o stanju u zemlji. jer. nav. Admiral Mamula je krajem novembra 1990.ukazao kako su razra|ene sve mogu}e varijante aktivnosti i upotrebe JNA — “planovi su pripremljeni”. po njemu. po njemu.. dj. budemo li primorani”. gdje }e se “glavne stvari de{avati”. to je bar jasno”. Jovi} u svojim memoarima pi{e: “Ante Markovi} bio je u Iraku i nije mogao da nam smeta. maja 1990.43 ^etvrtog i 11.. str. i bilo bi bolje”. Jovi} navodi da se “svelo na to da je ipak dobro”. Jovi} je tog dana. postignuto “izuzetno jedinstvo u svakom pogledu”. Mamula.42 Krajem aprila 1990. 139-143. nav. osigurao da u najkra}em roku mogu sve da stave pod svoju kontrolu”. jer bi. pre svega u Hrvatskoj i Sloveniji.

“radikalno ustuknuli”. septembra 1989. u vezi sa amandmanima na Ustav Slovenije. predsjednikom Pokrajinskog komiteta SK Kosova. na {ta je Jovi} odgovorio da to “nije nikakav formalni ni stvarni razlog. Ne vredi razgovarati s njima. 48). Oformljena je u prvoj polovini avgusta 1989.”. ~lanom Predsjedni{tva SFRJ iz Crne Gore (Isto.. dogovorio sa Dragutinom Zelenovi}em. trebalo donijeti odluku na sljede}oj sjednici. Izgleda da njegovi sagovornici nisu svesni u kakav period ulazimo i {ta zna~i takvo non{alantno. predsjednik Predsjedni{tva je predlo`io da on li~no rukovodi Savjetom. general Kadijevi} izlo`io i “koncept akcije ako Slovenci usvoje amandmane”. o ~emu je. za koju je i sam rekao da je sve odlu~ivala.). Drnov{ek se usprotivio tome. str. u Kuparima. 11.45 Jovi}u je omogu}avala prakti~no paralelan rad Neformalne grupe. Na prvom sastanku Predsjedni{tva SFRJ o programu rada.” (Isto. str. 17. usvojilo sastav Savjeta za za{titu ustavnog poretka: Borisav Jovi} (predsjednik) i ~lanovi Bogi} Bogi}evi} i Vasil Tupurkovski (Isto.). avgusta 1989. 29 i dr. Ja }u zamoliti Slobu da to zavr{i preko Rahmana i Pan~evskog. Razgovara}e i sa Vasilom li~no. Pored toga. 248 . te sa Nenadom Bu}inom. 48. zaklju~io: “Veliko je pitanje {ta se mo`e i vojsci i Veljku verovati. O~igledno je da je u pitanju tradicionalno nepoverenje prema kadrovima iz Srbije”. Me|utim. stilu rada i dr. ako prave ovako velike oscilacije u stavovima” (Isto. Sloba prihvata. maja 1989. U razgovoru Drnov{eka sa Jovi}em o glavnim zadacima Predsjedni{tva.. a da ~lanovi budu Jovi} i Bu}in. Slobodan Milo{evi} se sredinom maja 1989. Jovi} je 24. str. pi{e Jovi} (Isto.. smatraju}i “da to ne bi moglo zato {to je savezni sekretar za unutra{nje poslove iz Srbije”. razmatrano je i pitanje Savjeta za za{titu ustavnog poretka. odnosno da bude predsjednik Savjeta. dogovorio sa Zelenovi}em i Bu}inom kako da “uspje{no” rije{e pitanje predsjednika Savjeta za za{titu ustavnog poretka. Milo{evi} je o tome razgovarao i sa Rahmanom Morinom. ~lana Predsjedni{tva SFRJ sa Kosova. jer je vojni vrh odustao “od spre~avanja neustavnog pona{anja. 46-47). 25. ~ak neozbiljno pona{anje” (Isto). str. da Jovi}a predlo`e za predsjednika Savjeta za za{titu ustavnog poretka. To je i usvojeno. septembra 1989. tvrdi Jovi}. da uti~e na Rizu Sapund`iu. Savjet za za{titu ustavnog poretka odr`ao je 25. sjednicu. 9). Predsjedni{tvo SFRJ je na sjednici od 14. sa kojim Jovi} nije bio zadovoljan. 7-8. kada su razra|ena mnoga 45 Isto. dok ne budu izabrani ~lanovi Predsjedni{tva iz Bosne i Hercegovine. ~ime su.1989.. da to podr`i. Jovi} je otvoreno rekao da je zainteresovan za rad Savjeta za za{titu ustavnog poretka. ~lanom Predsjedni{tva SFRJ iz Vojvodine. str. Drnov{ek. po Jovi}u. 53-54). podjeli posla. ako postoji poverenje. str.. O tome Jovi} u svojim memoarima pi{e: “Treba nam jo{ Riza i Vasil. aktuelnim zadacima i rasporedom zadu`enja. on je. izme|u ostalog. Jovi}u nije bilo jasno “{ta ti Slobodanovi dogovori zna~e. Nema ni u Ustavu ni u zakonima takvog ograni~enja. na kojoj je. S tim u vezi.

str.48 Od dolaska Borisava Jovi}a. Osamnaest dana prije dono{enja tog nare|enja (26. (u daljem tekstu: JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. ukazao na zna~aj stavljanja republi~kih nadle`nosti iz oblasti TO pod kontrolu JNA (“Republike ~ak imaju neke nadle`nosti u odnosu na teritorijalnu odbranu.). marta na Srpskoj koordinaciji. 47 AIIZ. maja 1990. u razgovoru sa Jovi}em.46 U tom smislu je u potpunosti bila u funkciji realizacije politike zvani~ne Koordinacije Republike Srbije utvr|ene 26. 45. br. Sljede}eg je dana vojno rukovodstvo izdalo naredbu o preklasifikaciji i organizaciji dijela jedinica JNA iz “B” u “A” tip i formiranju posebnih mobilnih sastava. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 2-917. Zagreb 2001.1992.) Kadijevi} je. ^asopis sa suvremenu povijest 33. Milo{evi}evog eksponenta na ~elo Predsjedni{tva SFRJ. Milo{evi} i Jovi} su razra|ivali planove o novoj Jugoslaviji. Petrom Gra~aninom i oni s njim. kome se republike nisu mogle oduprijeti.47 jedan je od klju~nih poteza navedene Neformalne grupe. str. to armija mora maksimalno da stavi pod svoju kontrolu”) — B. S. Nare|enje za razoru`anje TO nesrpskih republika. Broj DT /dr`avna tajna — prim./ 06/1. Borisav Jovi} je u narednom periodu odr`avao stalne kontakte i vodio tajne razgovore sa Slobodanom Milo{evi}em.pitanja strategije i taktike ostvarenja pune prevlasti u SFRJ ili njenom svo|enju na Veliku Srbiju. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA U AGRESIJI NA REPUBLIKU HRVATSKU 1990. inv. Zala`u}i se deklarativno za o~uvanje Jugoslavije. Grupa je jo{ potpunije izvr{avala svoju parafunkciju i sprovodila politiku utvr|enu 26. ~ija je glavnina snaga bila raspore|ena u mjestima gdje je dominiralo srpsko stanovni{tvo. Marijan. 139-143. . Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. 2.. 48 D. dj. Jovi} je na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 15.. Hrvatski institut za povijest. Jovi}. 15. aprila 1990. od 14. 134. marta 1990. br. ^. — Predsjedni{tvu SR BiH. generalom Veljkom Kadijevi}em. str. maja 1990. 249 . 293-294. Sprovode}i zaklju~ke Koordinacije. nav. daju}i “analizu” me|unarodne situacije i “doma}e politi~ke scene”. prilikom preuzimanja du`nosti 46 Isto. septembar 1990.. maja 1990.

gdje }e im “jasno staviti do znanja da ne}emo dozvoliti raspad zemlje ni gra|anski rat“. juna 1990. spoljno-politi~kim akcijama vojnog vrha. aprila) Kadijevi} je. da budu u funkciji kao na Kosovu”. “definitivni raspad Jugoslavije”) ga obavje{tava o novom rasporedu vojske. govore}i o me|unarodnoj situaciji. 152. Da treba da donesemo Zakon o otcepljenju i da niko nije du`an da ostaje u Jugoslaviji na silu. 8. ali da se neustavna i nezakonita samovolja ne mo`e tolerisati” (Isto). Jovi} je odr`ao pristupni govor. po potrebi. “imao izuzetno veliki publicitet i bio predmet sna`ne podele — odobravanja i osporavanja”. koji je. ako to ne `eli. Knina. otvaraju}i proces njenog rastakanja:”ko god `eli mo`e da iza|e iz Jugoslavije mirnim putem. Dvije sedmice ranije (26. ali da se neustavna i protivzakonita samovolja ne mo`e tolerisati”. u kome je prvi put “tada jasno i javno rekao da ko god `eli mo`e da iza|e iz Jugoslavije mirnim putem.49 U razgovoru sa Jovi}em. Ad`i} u Parizu i Londonu. nav. u razgovoru sa Jovi}em. “novim saznanjima o ameri~kim akcijama prema Jugoslaviji” i dono{enju Odluke o formiranju posebnih motorizovanih korpusa u regionima Zagreba.. Banja Luke i Hercegovine.. {to je o~igledno iz 49 B. odnosno izradom (ili doradom) plana RAM.. i da niko nije du`an da ostane u Jugoslaviji na silu. Jovi}. str.predsjednika. Prilikom preuzimanja du`nosti predsjednika Predsjedni{tva SFRJ 15. “koji }e biti sposobni. otvoreno (“jasno i javno”) iznio svoj stav prema budu}nosti Jugoslavije. S tim u vezi. Toj su sjednici prisustvovali i svi predsjednici republika (Isto). To je Jovi} komentarisao na sljede}i na~in : “Raspad zemlje je ve} po~eo to Englezi vide isto kao mi ili jo{ bolje od nas” (Isto. 141). Knina.. Veljko }e pozvati ameri~kog ministra). naveo kako }e generala Ad`i}a poslati u Francusku i Englesku “na neke vojne izlo`be”. po njemu. da im objasne da }e ovakva politika SAD prema Jugoslaviji dovesti do njenog raspada i tra`i}e da prestanu sa me{anjem u njene unutra{nje stvari” (Isto). maja 1990. po njemu. Banja Luke i Hercegovine (Oklopna brigada u ^apljini) bili su u direktnoj vezi sa planom istjerivanja Slovenije i Hrvatske iz SFRJ. 50 Isto. Kadijevi} (“zbunjen i razo~aran odlukom rukovodstva Srbije da formira Socijalisti~ku partiju”. 250 . str.50 Novi raspored vojske i formiranje posebnih motorizovanih operativnih sastava (a ne korpusa) u regionima Zagreba. 145. Kadijevi} je obavjestio Jovi}a i o tome da }e obaviti “seriju razgovora sa stranim vojnim faktorima (Brovet u Moskvi. jer je to. dj. ako to ne `eli. str.

~ime bi ona bila pretvorena u Veliku Srbiju. juna 1990. — “Ekspoze o stanju u zemlji i osnovnim zadacima pred kojima se nalazimo”)..53 Tada je Jovi} predlo`io Kadijevi}u da bi Sloveniju i Hrvatsku on “najradije isterao silom iz Jugoslavije. str. jednostavnim presecanjem granice i progla{enjem da su se svojim odlukama sami doveli u tu situaciju”. S. pri ~emu je naveo da }e za nedjelju dana pripremiti prijedloge. Pri tome on navodno nije bio “za primenu sile.150 i 154. I te su aktivnosti. s tim {to su obojica bili zabrinuti kako da obezbijede ve}inu u Predsjedni{tvu za takvu odluku. dj. ^. u svakom slu~aju. i formiranja “nove Jugoslavije”. Odlasci generala Broveta u Moskvu i Ad`i}a u Pariz i London nisu bili uskla|eni na nivou Vlade.rasporeda tih oklopnih jedinica. nav. O tome je Kadijevi} 15. nav. nego da ih. procjenjuju}i “situaciju u zemlji na osnovu aktuelnih doga|aja”. Jovi} je. Jovi}. 159-160. str.54 I general Kadijevi} se usaglasio sa “strategijom” razbijanja Jugoslavije.) pred svr{en ~in”. 149 .51 Spoljno-politi~ke akcije vojnog vrha nisu bile ustavne ni zakonski mogu}e. odnosno formiranje nove Jugoslavije. Me|utim. S tim u vezi. maja 1990. bi}e protiv”. mogle biti u funkciji ispitivanja pulsa u vezi sa planom istjerivanja Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije. str. “jer }e Makedonac i [iptar bojkotovati. 53 Isto. 52 B. istjerivanjem Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije Jovi} nije znao {ta da radi sa Srbima u Hrvatskoj. s tim {to je pro{iren i na Hrvatsku. 54 Isto. zaklju~ili su da je “bosanac” 51 V. za ~ije se “brzo stvaranje” zalagalo vojno rukovodstvo. iznio i generalu Kadijevi}u. vojno rukovodstvo je sredinom juna odlu~ilo “da razradi dalji tok aktivnosti na za{titi ustavnog poretka”. u razgovoru 27.52 Milo{evi}ev i Jovi}ev prijedlog o istjerivanju Slovenije iz Jugoslavije. 90. ve} je smatrao da treba “razraditi akciju u tom smeru. sa varijantom da se pre kona~nog isterivanja odr`i referendum na osnovu koga bi se odlu~ilo gde izvr{iti razgrani~enje”. dj. Poslije Jovi}evog istupa u Skup{tini SFRJ (28. stavimo (Sloveniju i Hrvatsku — prim. juna informisao Jovi}a. 251 .. Kadijevi}.

58 Isto. S.) klju~ni ~ovek.) bude za. str.57 Milo{evi} je apelovao da se ta odluka donese {to prije (“najkasnije za nedelju dana. da li vojska ho}e da izvr{i takvo nare|enje?”. “imati oko 17 miliona stanovnika” a {to je. onda imamo dvotre}insku ve}inu”. jer oni ne predstavljaju onaj deo Jugoslavije koji tu odluku donosi. pa da se ponovo sastanu. koji ga informisao “o aktuelnom bezbedonosnom stanju u zemlji” i obavijestio da su Slovenci odlu~ili “da likvidiraju slu`bu dr`avne bezbednosti” (Isto. da se ~lanovi Predsedni{tva SFRJ iz Slovenije i Hrvatske isklju~e iz glasanja o odluci. 57 Isto. Ako Bosanac (Bogi} Bogi}evi} — prim. koje su stvorile zajednicu. S. 160).(Bogi} Bogi}evi} — prim. on je iznio “dvije ideje: prvo da se ‘odsecanje’ Hrvatske izvr{i tako {to }e li~ko-banijske i korduna{ke op{tine. jer }e “bez Hrvatske i Slovenije” budu}a Jugoslavija. u razgovoru sa Jovi}em o stanju u zemlji i u Srbiji. juna od predsjednika Predsjedni{tva tra`io odgovor “. 252 . Jovi} mu je odgovorio potvrdno (vojska “mora da izvr{i nare|enje”) i da ne sumnja u to. Naime. 161.” “ako `elimo da spasemo dr`avu”). tako {to je mjesta u kojima su djelovale srpske kolaboracionisti~ke tvorevine zadr`ao u granicama budu}e srpske dr`ave. ^.. odnosno Velike Srbije. 28. i drugo. s tim da se tu kasnije narod referendumom izjasni da li ho}e da ostane ili iza|e. On je..55 Sljede}eg se dana sa istjerivanjem (“izbacivanjem”) Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije ponovo slo`io i Milo{evi}. U razgovoru sa Kadijevi}em u vezi sa istjerivanjem Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije Jovi} je istoga dana razgovarao i sa Petrom Gra~aninom.56 Milo{evi} je tada precizno projicirao granice i na~in “otsecanja” Hrvatske. 56 Isto. odnosno Velika Srbija. str.58 55 Isto. po njemu. Na kraju su se Jovi} i Kadijevi} dogovarali da razmisle nedjelju dana. ostati sa na{e strane. njega opet treba ‘obraditi’”. s tim {to je ukazao na problem “{ta je sa Srbima u Hrvatskoj i kako obezbediti ve}inu u Predsedni{tvu SFRJ za takvu odluku”. ^. “za evropske prilike” bilo dovoljno.

To {to su radili Slovenci i “separatisti” na Kosovu je. u svojim memoarima zabilje`io: “Prema Veljku. s tim u vezi. 163).59 59 Isto. Na granici preduzeti sve mere da se spre~i ostvarenje slovena~kih namera da njihova milicija preuzme ~uvanje granice. te da se “pravi plan i za upotrebu vojske za celu zemlju. S tim u vezi. Me|utim. da utvrdi vreme i na~in dono{enja novog Ustava SFRJ i Zakona o otcepljenju” (Isto. General je ocijenio da je potrebno da Predsjedni{tvo SFRJ “na konkretan na~in manifestuje da je upotreba vojske na pomolu”. “zna~ilo bi da vojska doradi svoje planove i obustavi odsustva: da pozove one sa odmora. 163). iako nisu kvalifikovana ve}ina”. onda se. Ukoliko Predsjedni{tvo ne bi moglo donijeti takvu odluku. izuzev ako bi uveli vanredno stanje u celoj zemlji”. “moraju tra`iti i druge opcije”. mada u ostalom delu zemlje ne}e biti potrebno. ali je. te da u drugoj fazi donese i “stvarnu odluku” o njenoj upotrebi. koji }e za nekoliko dana biti gotov. potrebno je da Predsedni{tvo konstatuje ugro`enost teritorijalnog integriteta i ustavnog poretka zemlje da bi se kasnije na osnovu toga mogle preduzeti vanredne mere. jula 1990. Sloveniju i Hrvatsku”. po Jovi}u. na {to je dobio odgovor “da treba prethodno poku{ati redosledom koji je ‘utvrdila’ Skup{tina”. Jovi} dalje pi{e da Kadijevi} i ne pominje njihov dogovor od 27. 162. da naredi stavljanje JNA u po~etni stepen pripravnosti. Kadijevi} je odgovorio: “ako Predsedni{tvo ne bude u stanju da vr{i svoju funkciju i da donese odluku o odbrani integriteta zemlje. Na to se Jovi} uzdr`ao od komentara. str. Stoga je trebalo “ubrzati rad na novom Ustavu SFRJ. 162). s Kadijevi}em razgovarao o novonastaloj situaciji. on je tvrdio da “o tome imaju razra|en plan za Kosovo. Stoga je Jovi} zaklju~io: 253 . Zato ga je pitao “za{to sada celu akciju ne prilagodi tome”. str. a od Skup{tine SFRJ da proglasi slovena~ku ‘Deklaraciju’ neva`e}om. Odmah posle zavr{etka razgovora sa republikama i pokrajinama napraviti koncept za izja{njavanje gra|ana na referendumu” (Isto. 4. po Jovi}u. “udar na koncept Predsedni{tva SFRJ”. str. Na Jovi}evo pitanje “koje su to ‘druge opcije’”. itd” (Isto. Tako|e da zahteva od SIV-a striktno sprovo|enje Ustava i zakona. Stavljanje vojske u po~etni stepen vojne pripravnosti. Skup{tina.).Jovi} je. nakon {to je Slovenija objavila “Deklaraciju o samostalnosti”. jer se stvari ubrzano komplikuju. vojska bi izvr{ila nare|enje i grupe ~lanova Predsedni{tva. ona je ‘primila k znanju’ ono {to mi radimo”. jula 1990. itd. “ni{ta nije ‘utvrdila’. str. o kojima je trebalo da se dogovore. po njemu. a kosovska Skup{tina proglasila “Kosovo republiku” (2. juna o isterivanju Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije. u preostalih 12 slovena~kih op{tina oduzeti oru`je TO. po Jovi}u.

62 Isto. 166. str. ORU@ANE SNAGE SFRJ U IZVANREDNIM PRILIKAMA (u daljem tekstu: ORU@ANE SNAGE. S tim u vezi. Mo`e. str. Kad god ode i vrati se. str. izdao Direktivu o upotrebi oru`anih snaga SFRJ u vanrednim prilikama. o~igledno po zahtjevima Jovi}eve neformalne grupe i u skladu sa ciljevima Velikosrpskog pokreta.. po Jovi}u.). maja 1990. te{ko je odgovoriti. koje su (krajem jula) zamijenili svi bataljoni “A” klasifikacije (Detaljnije o tome vidi dobro utemeljenu studiju: D. 60 Isto. Za{to je tako. jula obavijestio Jovi}a “o novim momentima u razvoju sitaucije i o pripremi vojske”. 2. 360-374). Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta.. pa ne mo`e. Marijan. 170. uporno je poku{avalo dokazati postojanje vandrednih prilika u zemlji. a kamoli ako to ona ne}e” (Isto). Neverovatna nestabilnost i neodlu~nost. str. General{tab OS SFRJ je 21. nakon {to ga je Kadijevi} informisao na osnovu “potpuno pouzdanog izvora”. 63 Isto. Gotovi bataljoni i bataljoni vojne policije bili su prva udarna snaga.62 Vojno rukovodstvo je. 168. donese druga~ije predloge nego {to smo se dogovorili.61 Jovi} je. “Te`iti da se poraze i privedu pameti” je. str. pa ne}e. a mi nismo u stanju lako da pribavimo ve}inu ~lanova Predsedni{tva ni za ono sa ~ime se vojska sla`e.63 O tome je Kadijevi} obavijestio “bi}e kao sa slovena~kim amandmanima. kategori~no odbio anga`ovanje vojske u suzbijanju “antiustavnog” pona{anja. Zagreb 2002. sredinom jula “definitivno” napravilo plan upotrebe vojske u slu~aju da Predsjedni{tvo SFRJ donese odluku o vanrednim prilikama. o ~emu je predsjednik Predsjedni{tva SFRJ po~eo da sumnja “u vrednost svih tih njegovih obave{tavanja kada ne pokazuje stvarnu odlu~nost da se i{ta radikalno uradi na presecanju negativnih tokova”. zaklju~io kako je jedino rje{enje “sa njima se razgrani~iti uz {to manje `rtava srpskog naroda i uz osiguranje da Srbi u krajinama ne ostanu u takvoj hrvatskoj dr`avi”. Po razoru`anju Teritorijalne odbrane. uklju~uju}i i njegov vojni dio. 164.60 Kadijevi} je 13. Ho}e. Hrvatski institut za povijest. 61 Isto. on pi{e: “Te`iti da se poraze i privedu pameti je obi~na glupost koja bi nam se vra}ala kao bumerang svaki dan i ve~ito” (Isto). uprkos Kadijevi}evog kolebanja. br. Po toj su direktivi Komande voji{ta morale razraditi varijante vanrednih prilika na ~itavom podru~ju voji{ta. ^asopis za suvremenu povijest 34. 254 . “obi~na glupost koja bi nam se vra}ala kao bumerang svaki dan i ve~ito”.Ante Markovi} je. o politici HDZ Hrvatske prema JNA.

zapisao da su Srbi u Hrvatskoj “po~eli da se organizuju u partizanske odrede”. “pripremala sve predloge”. a dva dana kasnije i Direktivu za upotrebu jedinica 5. i 18. B. kako je rekao generalu Kadijevi}u “da je trebalo da im ostave”. pri ~emu su Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je ra~unalo da je prva vanredna prilika u zemlji stvorena “organizovanjem Srba u partizanske odrede” u Hrvatskoj u julu 1990. Jovi} je. ~ime bi morao biti “na strani zakona i Ustava”. kako to Jovi} pi{e. i 18. on pi{e. 170 i 178-179). te da su “Srbi u srpskim op{tinama tra`ili da im ostavimo oru`je TO”. ili }emo biti prisiljeni na upotrebu vanrednih mera”. moglo “biti delikatno”. prema dogovoru sa Jovi}em (i Milo{evi}em). jula) Jovi}a. posebno sa Slobom”. gdje je mnoge teme “pretresao. avgusta izdala Nare|enje o pove}anju borbene gotovosti jedinica.. “s na{e strane”. navodno. 255 . ali se on. S tim u vezi. Kadijevi}em i Bogdanovi}em (republi~ki sekretar za unutra{nje poslove Srbije) i porodicama. morali su mu nametnuti sjednicu Savjeta za za{titu ustavnog poretka. Da bi Bogi} Bogi}evi} bio. Jovi} je koristio priliku za “{iru razmjenu mi{ljenja”. str. Jovi}. vojna oblast 14. nije slo`io s tim. 175.64 Vojska je po~etkom avgusta 1990. izme|u ostalog. 65 Isto. Pri tome je deklarativno izjavio : “Na{ je cilj da se narodi izjasne na referendumu da li `ele da ostanu u federaciji ili da iza|u iz nje. kojom je tada predsjedavao. O~ito je da je Jovi} dobro znao da su Srbi u Hrvatskoj dobro naoru`ani. Jovi} je u svojim memoarima izme|u 13. o ~emu je Kadijevi} obavijestio Jovi}a u razgovoru u Kuparima 6. 10. i Kninska “balvan revolucija” 17. Me|utim. Karakteristi~no je da je neposredno prije te pobune 5. str. avgusta 1990.65 Provode}i ~itav dan na brodu i na moru (na Mljetu) na izletu. insistirao na stavu da se preventivno djeluje (“da preventivno delujemo”) “koliko je god mogu}e”. Ukoliko se u Sloveniji 18. Jovi} je smatrao da bi za vojsku “trebalo narediti povi{eni stepen pripravnosti”. dj. str. jula usvoje “najavljene mere”. {to je Jovi} prokomentarisao: “Nabavi}e oni sami. 64 Isto. sa Milo{evi}em. Jovi} je u tom pogledu bio kategori~an: “ili }e prihvatiti politi~ki prilaz izlo`en u Skup{tini SFRJ. Vojne oblasti u vanrednim prilikama (Isto. avgusta. 369-370. za upotrebu vojske (realizaciju tih prijedloga) trebalo je osigurati ve}inu u Predsjedni{tvu. A verujem da ga ve} imaju” (Isto). pored toga. koji je ukazao kako je “va`no da se donesu pravovremene odluke” koje }e vojska predlagati. avgusta 1990.(izme|u 13. {to je. i to jo{ dok funkcioni{e sada{nji sastav Skup{tine SFRJ” (Isto). nav. posebno sa Veljkom. jula.

“Bosanska krajina preti da }e se pridru`iti Kninskoj. po Jovi}u. ako to budu zahtevali”. procijenjeno je “da se rasplet jugoslovenske politi~ke krize mora izvr{iti dok je Jovi} na ~elu Predsjedni{tva SFRJ”. “s tim da Srbija i Crna Gora stvore jednu dr`avu i da se gra|ani iz pograni~nih delova Bosne i Hercegovine i iz srpskih krajina izjasne gde `ele da `ive”.grupno “vrlo malo razgovarali”. “Srbi u Hrvatskoj se digli na noge”. Pri tome je Milo{evi} tvrdio “da bi se referendumom mogao rije{iti problem Srba iz Bosne pored Drine”. odnosno krajeve za koje su smatrali da su sastavni dio Velike Srbije. “koje bi mogle ostati odse~ene od Srbije”. Stoga je rukovodstvo Velikosrpskog pokreta ocijenilo da mora “vu}i poteze koji idu ka tome”. te odredilo ciljeve i na~ine provo|enja akcije u formiranju jedinstvene srpske dr`ave. s tim {to mu se. 67 Isto. Jovi} je tada. ako nije Velika Srbija. S tim u vezi. jer bi poslije toga bili “potpuno nemo}ni”. po Jovi}u. smatrao “da Makedonci treba da ostanu samostalni. U tom je cilju utvr|eno i vremensko izvr{enje preure|enja SFRJ u Veliku Srbiju.67 O~igledno je prva tri mjeseca Jovi}eva predsjednikovanja rukovodstvo Velikosrpskog pokreta napravilo planove i konstituisalo mehanizme. Avgust je ve} po~etak realizacije. Njima nije odgovarala prosperitetna ni bilo kakva druga Jugoslavija. Ante Markovi} je. pored ostalog. str. 256 . Ukoliko bi to bilo prihva}eno. Destrukcija republika na ~ije se teritorije to reflektovalo po~ela je i dobro pripremljenom oru`anom pobunom u Kninu. zala`u}i se za opstanak Jugoslavije. Milo{evi} je. Milo{evi}u rekao kako vi{e nije siguran da Makedonija i Bosna i Hercegovina ne}e prihvatiti konfederaciju. za rukovodstvo Velikosrpskog pokreta postao “krupno pitanje”. od sredine 1990. 175-176. i oru`jem ako treba. str. jer nije vidio rje{enje za “srpske krajine”. nije dopadao takav prilaz. Jovi} je mislio da bi mo`da i oni to mogli. 176. pored toga. Glavni je cilj ne dozvoliti Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini da se osamostale kao dr`ave i iz njihovog sastava izdvojiti “srpske krajeve”. Hercegovina tako|e” i 66 Isto. “pripremaju se za referendum o srpskoj autonomiji u Hrvatskoj”.66 Pored ocjene da je zaustavljanje Ante Markovi}a “krupno pitanje”.

po generalu. str. bi}e krvi!” (S. O tome vidi i : D.. 17. Jovi}u saop{tio “najnoviju procjenu vojno-politi~ke situacije”. Politi~ku je situaciju. Marijan. 294-295).. 295. da se grad brani na barikadama. str.70 Veljko Kadijevi} je 4.. avgusta 1990. Marijan. Benkovcu. 257 . JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. avgusta 1990. str. gdje je Milo{evi}eva slu`ba dr`avne bezbjednosti dr`ala u rukama “sve konce”. 234). Povoljan razmještaj 9. Poku{aj specijalne jedinice MUP-a Republike Hrvatske da intervencijom u Kninu pobunu ugu{e u njenom za~etku sprije~ila je JNA — upotrebom ratne avijacije. Petrinji. 237). nav. S tim u vezi. Marijan. 294. str. admiral Mamula tvrdi da su “prvi oru`ani sukobi Srba s policijom HDZ-a u avgustu 1990. nav. str. Mamula. dj. Marijan. 69 Isto. omogu}io je pobunjenim Srbima da rade “na ustroju svojih oru`anih sastava i šire pobunu na druge dijelove Republike Hrvatske” (D. Marijan. 178. Mesi}. dj.. ORU@ANE SNAGE. dj. Ti napadi na suverenitet Republike Hrvatske dobili su sna`nu podršku i od Srba u Bosanskoj krajini i Srbiji na mitinzima. SSNO je saop{tio da je razlog intervencije Ratnog vazduhoplovstva bio let hrvatskih helikoptera bez najave i odobrenja koridora (Isto. str. da je vojska iza{la na ulice i preuzela pod svoju komandu glavne punktove i institucije”. 68 Isto. Obrovcu. 368 i 370). General Ad`i} je istoga dana kada je Babi} u Kninu proglasio “ratno stanje”. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA.. B. Takvu Tu|manovu ocjenu Jovi} je prokomentarisao na sljede}i na~in: “Zaboravio je da pobuna Srba dolazi posle njegovog dolaska na vlast. Mesi}. Gra~acu. 294). S tim u vezi. S. u o~ekivanju intervencije legalnih vlasti javno prijetio: “Ako padne i jedna srpska glava. str. nav. 23). 149 i 188-189. Sljede}eg su dana pobunjeni Srbi napali policijske stanice u Donjem Lapcu. nav. 70 D.69 Reagovanje JNA je bilo plansko — ne da zaustavi pobunu. na podru~ju tzv. Glini i Drvaru na Uni (D. str. SAO Krajine u Hrvatskoj pru`ala materijalno-tehni~ku i logisti~ku podr{ku i organizovala pobunjeni~ke grupe.. uz pozivanje na oru`je (D. Ili se pravi lud” (Isto). nego da onemogu}i legalnu policiju da to sama u~ini. dj. Tu|man je Jovi}u uputio depe{u u kojoj je naveo “da je pobuna u srpskim op{tinama u Hrvatskoj otpo~ela posle” Jovi}evog “prijema delegacije Srba iz Hrvatske pre nekoliko dana”. 179. Jovi} pi{e da mu je Tu|man “izme|u redova” rekao da je on podstakao Srbe na pobunu.. U okolini Knina 17. dj. dali {iroki prolaz ~etni~kim opredjeljenjima” (B... septembra 1990. JNA je od avgusta 1990.. str. nav... korpusa u Kninskoj krajini. Titovoj Korenici. kao na Kosovu. str. JNA se odmah prvog dana izlaska naoru`anih lokalnih Srba na cestu stavila na njihovu stranu.. Mamula. dj.dr. str.. naoru`ani civili srpske nacionalnosti zaprije~ili su komunikacije i izvršili napad na suverenitet Republike Hrvatske. nav..68 U Kninu je predsjednik Op{tine Babi} “proglasio ratno stanje.

dj. 190-191). po Kadijevi}u. mada ima pojedinaca kojima se pomutio mozak”. Daju}i ocjenu koncepta razrje{enja jugoslovenske krize. trebalo “pustiti samo ako ja~aju federativnu jugoslovensku dr`avu. po njemu. Izbori se u republikama. po njemu. Slovenija. Pri tome se on otvoreno zalo`io za upotrebu vojske: “mora se biti spreman i na upotrebu vojske u Sloveniji ve} u septembru. a na Kosovu u svako vreme”. Zato ih treba pustiti da odigraju prave karte.73 Tada je Kadijevi} iznio i podatak da je Armija “a`urirala sve planove odbrane za slu~aj svoje akcije.. Savezne izbore ne bi trebalo odr`ati prije dono{enja novog Ustava. po njemu. Nisam komentarisao” (Isto. jer bi pobeda Socijalisti~ke partije pozitivno delovala na opredeljenje bira~a u drugim republikama”. Kosovo. Preventivno delovanje vojske imalo bi smisla ako bismo `eleli da pomognemo vladaju}em politi~kom faktoru da se konsoliduje. str. bar u Hrvatskoj i Sloveniji. a pre svega u sferi narodne odbrane”. “`eli ostvariti konfederativno ure|enje zemlje”. zaklju~io je Kadijevi}. Upotrebu vojske Kadijevi} je “obrazlo`io” na sljede}i na~in: “Na zbivanja povodom ovih doga|aja ne treba vi{e kao do sada. nav. 190. on je iznio tri prijedloga: “bezuslovno istrajati na konceptu Predsjedni{tva SFRJ i potpuno onemogu}iti politiku svr{enog ~ina preko koje se”. “neophodno ve} u septembru iza}i s inicijativom pred Skup{tinu SFRJ”. Kadijevi} je podr`ao opciju Predsjedni{tva SFRJ. Takve promjene je. ali na{ih nema. antisrpstvo u Makedoniji i u Crnoj Gori”. pa ih iskoristiti za skidanje onih koji su doveli do takvog stanja. ali ne ako parcijalnim usvajanjem ru{e njen sadr`aj”. koja je. koji je. nisu mogli sprije~iti. 72 Isto. S tim u vezi.karakterisao “jasan antikomunisti~ki.71 “blokirati parcijalne ustavne promene”72 i “~vrsto i energi~no zaustaviti dalje neustavno menjanje ustrojstva zemlje odlukama republika. {to vi{e nije slu~aj. “pre svega. jake antisrpske snage u BiH. Zato je. onda }emo imati argumente da svetu pojasnimo opravdanost na{e akcije” (Isto). koorodinacija HDZ i fundamentalista. nego ih ostaviti da izbiju neredi.74 71 B. Jovi}. “jedino prihvatljiva”. da ih uhvatimo na delu?! Zar ih nismo ve} dovoljno uhvatili na delu?! ‘Njihovih dela’ ima. 74 Jovi} je navedenu Kadijevi}evu “taktiku” upotrebe vojske prokomentarisao ovako: “^udna je sada ta nova ‘taktika’ da ne delujemo preventivno nego da ih pustimo da kr{e zakone. koji je u maju iznesen u Skup{tini SFRJ. antisocijalisti~ki front”. S tim u vezi. 258 . izjavio je kako je “Vojska u celini spremna. delovati preventivno. ‘antisrpski’: Hrvatska. ali je on smatrao da je “potrebno da u Srbiji budu {to pre. str. uklju~uju}i i varijantu intervencije snaga NATO pakta”. u Hrvatskoj mo`da u oktobru. po njemu. po njemu. 73 Isto.

prema Anti Markovi}u. Jovi}. “jednostavno” zato {to je on navodno bio “protiv tog koncepta i {to }e samo da smeta” a mogao je “uticati na podelu u Predsedni{tvu”. general Kadijevi} i vojno rukovodstvo su su{tinski prekinuli saradnju sa SIV-om. str. predsjednikom Sjedinjenih Ameri~kih Dr`ava. U tome ga svestrano podr`avao general Kadijevi}. septembra rekao Jovi}u da je navodno. “Ako bude neprilika”. 195-196. Oni su ustavnu funkciju odbrane zemlje oduzeli SIV-u (I. 197. koji je u razgovoru sa Jovi}em 14. str. 76 Isto. nav. Kadijevi} ga 30. 259 . u : F. a da su najgrlatiji ~lanovi SIV-a iz Srbije (sem Pere Gra~anina) i Vukoti} iz Crne Gore.75 U toku aktivnosti Predsjedni{tva SFRJ na rje{avanju ustavne krize u zemlji. dj. str. 195. Vejinovi}. septembra tvrdio da je SIV “pravo antikomunisti~ko gnezdo. septembra nazvao telefonom i obavijestio o tome kako su se “stvari iskomplikovale. septembra naveo da predsjednik Savezne vlade “o~igledno ne}e da donese odluku o preuzimanju poslova mobilizacije od strane SSNO. “pribojavao” {ta }e se desiti u Sloveniji kada predsjednik Predsjedni{tva SFRJ otputuje u Njujork na zasjedanje OUN i Samita o djeci. Ademovi}.77 Dok se Jovi} nalazio u Njujorku. oktobra 1990. po Jovi}u. dj. Deo SIV-a ne razume o ~emu se radi i poslu{no se pona{a prema {efu”.. str. U jesen 1990. Obavje{tavaju}i Jovi}a o pona{anju Ante Markovi}a i SIV-a u vezi sa slu`enjem Slovenaca u regrutnom roku. str. po kome je bilo glavno da se razi|u njih dvojica (Milo{evi} i Jovi}). pri ~emu je smatrao da je neophodno da se odmah vrati. Kadijevi} je u razgovoru od 21. BARBARSKA DESTRUKCIJA. Jovi} je u svojim memoarima zapisao: “Imam ose}aj da je stekao neku nesigurnost kao da se za par dana mo`e ne{to prelomno dogoditi” (Isto). Kadijevi} je smatrao da se Jovi} mora vratiti prije vremena.76 tj.Milo{evi} je 12. 77 Isto. “jer ostali nemaju takvu specifi~nu te`inu”. str. 196. Jovi} nije htio da uklju~uje Antu Markovi}a. 197-201. 174). a Slovenci ne}e da {alju regrute u vojsku van Slovenije”. nav. s kojim se susreo i razgovarao 1. 78 Isto. Jovi} je odlu~io da ostane “samo jo{ jedan dan radi susreta sa D`ord`om Bu{om” (Georg Bush).. “stvoren plan” “o razbijanju jedinstva srpskog rukovodstva”.78 75 Isto. u Sloveniji i Hrvatskoj”. Kadijevi} se. O tome vidi : B. u aran`manu Ante Markovi}a. S tim u vezi.

ovakva kakva je. odnosno preme{teni na drugo mesto. Kadijevi} je tada rekao da }e ih pokazati Jovi}u. 80 Isto. Jovi} je pravo s aerodroma oti{ao na sjednicu Predsjedni{tva. str. Skoro smo se posva|ali oko toga. Istoga je dana Jovi} primio “tridesetak najuglednijih Srba iz Hrvatske”. bez sloge i bez budu}nosti. Imamo od ranije. pri ~emu }e se Predsjedni{tvo obratiti Skup{tini “da postavi pitanje poverenja SIV-a”. “[ta ako Ante ne donese takvu odluku?”.80 O tome se 3. sumnjam u takvu odlu~nost vojske. na kojoj je donesena odluka “da SSNO preuzme komandovanje TO Slovenije”. Mora lepo sa mnom. 79 Isto. 260 . Rasplet je zaista neminovan. Jovi} je sumnjao u takvu odlu~nost vojske. pre krize. Oni sada ne}e biti isporu~eni Iraku. Kadijevi} trebalo da obavijesti Predsjedni{tvo i Skup{tinu. ‘Avioni su sklonjeni na sigurno mesto i mi vam garantujemo da ne}e biti isporu~eni’ rekao sam. ali ne znam dokle }u ja njega. To prvi put ~ujem. 200-201).81 Dr`avni sekretar D`ejms Bejker (James Beker). jer. po Jovi}u. 201. Predsednik Bu{ je zahvalio na ovom stavu” (Isto. “onako usput. ustvari. trpi me. Ili ne}e. ^as jedno. S tim u vezi. U tom je slu~aju. ugovor o popravci 16 MIG-ova ira~kog ratnog vazduhoplovstva. Spominju}i takve planove.Po povratku iz Njujorka. oktobra. ide im na ruku. Me|utim. Vi{e se ovako ne mo`e” (Isto). Dva su bila rastavljena u radionici. Jovi} je u svojim memoarima zapisao: “Jo{ }e poku{avati da ih ubedi da to oni rade. str. Na to mu je Kadijevi} rekao. Bar na osnovu dosada{njeg kolebanja. Generali jo{ imaju opsesiju o jedinstvu Jugoslavije. O tome on pi{e sljede}e: “Gledam ga i }utim. 2. Tim prije. da treba ‘maknuti’ samo sto ljudi i sve }e biti u redu”. je u tom razgovoru pokrenuo pitanje remonta ira~kih borbenih aviona MIG u Jugoslaviji. po{to ide u Rumuniju”. koji su tvrdili “da je oru`ani sukob izme|u Srba i hrvatske vlasti na pomolu”. Tvrdi da ho}e jo{ da ih ube|uje. oktobra Jovi} dogovarao sa Kadijevi}em. zatim je nare|eno “da Hrvatska prestane da maltretira Srbe specijalnom policijom u Baniji i da pusti pritvorene”. s tim {to }e Markovi}u dati “jo{ 10 dana. “Vojska za slu~aj potrebe. A i kolebljivost armijskog rukovodstva i stalna dezorijentacija. da ne bi ometali normalan rad u radionici. Rekao sam mu da sam sebi kopa grob. ali. Na to je Jovi} odgovorio “da je to pitanje ~isto. Ova nas nesloga ubi i unazadi. ~as drugo i na kraju sve bude kasno” (Isto).79 Ante Markovi} je na toj sjednici obavijestio “da jo{ ne}e doneti odluku o preuzimanju od strane SSNO mobilizaciju regruta u Sloveniji”. pa su sklopljeni i isprobani. A. sprema takve planove”. po Kadijevi}u. ili ne sme da ide protiv njih. 81 Isto. jo{ da poku{ava. Mnogo se naljutio. Pogleda}u ja te planove.

da su pobune Srba u Hrvatskoj nastale zbog njegove politike posle preuzimanja vlasti. str. te poruci da se na|u u troje. na {tetu Srba u Hrvatskoj. Treba da razgovaramo kolektivno. oktobra obavijestio Milo{evi}a o razgovoru sa Tu|manom i njegovoj ocjeni da iza pobune Srba u Krajini stoje on i Milo{evi}. jer su u okviru ustavnog okvira (federativnog).83 Tri dana kasnije (8. On ka`e neka do|e kod njega. 83 Isto. Moli da to prenesem Slobodanu.) Jovi} je. 202. Ocjenjuju}i da je to “logi~nije i prakti~nije”. po kojoj “bi bilo bolje i}i drugim putem. sa svim republikama. S tim se prijedlogom nije usaglasio Milo{evi}. Ja ga odvra}am. jer mislim da je Tu|man veoma nepogodan. Svi su mislili “da je bolje tako nego da svi idu na referendum”.84 82 Isto. Naime. u telefonskom razgovoru. 84 Isto. On je zastupao opciju. ali prene}u njegovu `elju Milo{evi}u” (Isto). S tim u vezi. Ja mu ka`em da su mu procene pogre{ne. [to se ti~e Milo{evi}a. ka`em mu da smatram da nas trojica nemamo pravo da re{avamo sudbinu Jugoslavije. Jedina bi korist bila zloupotreba same ~injenice da je razgovor vo|en — zloupotreba u korist HDZ. Smatrao je da su Milo{evi} i Jovi} pobunili Srbe u Krajini. oktobra 1990. Svoju odgovornost `eli da prebaci na nas!) @eli da se na|emo utroje i da razgovaramo. jer od nas zavisi sudbina Jugoslavije.. pa od toga ne}e biti nikakve koristi. oktobra 1990.82 Milo{evi} je bio spreman da razgovara sa Tu|manom. za {to }e “snositi istorijsku odgovornost”. Zelenovi}a i generala Kadijevi}a. O tom razgovoru sa Milo{evi}em Jovi} pi{e: “Obave{tavam Slobodana o Tu|manovoj poruci. Tu|man je 4. Jovi} je zatim konsultovao Tupurkovskog. poslije sjednice Predsjedni{tva. Bogi}evi}a. od HDZ. ali on uporno tvrdi da je neko drugi kriv. Jovi} u svojim memoarima pi{e: “.Jovi} je 5.. oni ~ije se skup{tine izjasne za federaciju ne bi imali razloga da idu na referendum. konsultovao Milo{evi}a o izlaganju (skici) za Skup{tinu SFRJ o politi~ko-bezbjedonosnoj situaciji i prijedlozima za rje{avanje ustavne krize. nervozan i neuravnote`en sagovornik koji skoro da nije u stanju razlo`no da razgovara. a oni koji `ele da menjaju ustavno ure|enje morali bi da konsultuju narod”. 261 . {to je. razgovarao sa Jovi}erm u njegovoj kancelariji. vodilo “ka gra|anskom ratu i razbijanju zemlje”. (Bezobraznik. Su{tina njegovog prijedloga se sastojala u tome “da se dva koncepta budu}eg ure|enja zemlje: federalni i konfederalni iznesu na referendumu u svim republikama”. te da mu se taj prijedlog “veoma dopao”. Da jo{ razmisli” (Isto). ali ga je Jovi} odvra}ao. Bu}ina. po njemu. Slobodan odustaje.

^im je oti{ao sa sednice `estoko me napao u sredstvima javnog informisanja. Time su i zvani~no objelodanjeni ciljevi Velikosrpskog pokreta. Stavovi Srbije i Crne Gore o ponovnoj podjeli teritorija “onih republika koje `ele otcepljenje”. a da ostali pristupe izradi novog Ustava federacije — Ku~an i Tu|man su izludeli. str.. kao i da se referendum obavlja samo kod onih republika koje su za konfederaciju. pi{e Jovi} u svojim memoarima. uz o~uvanje federalne Jugoslavije. a da bih izolovao Slovence i Hrvate. S tim u vezi. po Jovi}u. a da oba (i federalni i konfederalni) uputimo Skup{tini.85 koje su {est dana kasnije utvr|ene na “dramati~noj sjednici” Predsjedni{tva (16. oktobra. vo|en razgovor “o kona~nom konceptu sa kojim izlazimo. na {to uop{te nisu imali pravo. 10. po njemu “dramati~ne sednice Predsedni{tva SFRJ”. Makedonske i bosanske stavove prihvatam kao alternative. na etni~kim principima”. Da je znao nikada ne bi u~estvovao u izradi konfederalnog koncepta. vo|en je razgovor o kona~nom konceptu ustavnih promjena. ali samo pod uslovom da u njoj ostanu Hrvatska i Slovenija. 262 . Ku~an je rekao da smo ga te{ko namagar~ili i da smo nepo{teno i nefer vodili celu igru. oktobra). Slovenija i Hrvatska zastupaju koncept konfederacije. po njemu za “rasturanje SFRJ”. Srbija i Crna Gora ho}e federaciju ili ponovnu podelu teritorija onih republika koje `ele otcepljenje. Jovi} pi{e: “Bog sam zna kako sam uspeo da izvedem zaklju~ak da se {est ~lanova Predsedni{tva izjasni za koncept federacije. je su{tina svih pitanja.’” (Isto). Slovenija i Hrvatska su se. Srbija i Crna Gora koncept ~iste federacije (onako kako su ga nau~nici predlo`ili). pro{irenoj s predsjednicima predsjedni{tava republika i autonomnih pokrajina. str.Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ. da bih ih zadr`ao u dru{tvu. 203. Makedonija i Bosna “ho}e federaciju. 208. 86 Isto.. tj. Na predlog da se Predsedni{tvo opredeli za federalni koncept. Po{to je u Skup{tini SFRJ njegov Ekspoze koncepta ustavnog ure|enja zemlje na federativnim osnovama progla{en podnesenim i 85 Isto. a Kosovo “ho}e da bude konstitutivni element federacije”. Nekako je uspelo jer se ne{to moralo prihvatiti” (Isto). a daju}i ocjenu. zalagale za konfederaciju. Zna~i da je u pitanju pogodak u centar! I na sednici Predsedni{tva Ante Markovi} je ponovio sve svoje kritike iznete u pamfletu povodom ‘Programa. Na toj je sjednici.86 zapravo ho}e da mu se vratiti to oduzeto svojstvo. a Makedonija i Bosna i Hercegovina ne{to izme|u: otprilike ono {to sada imamo ali ne funkcioni{e.

“Nadaju}i” se da “do toga ne}e do}i”. 88 Isto. Jovi} je “filozofski” zaklju~io: “ako postoji varijanta nezakonitog naoru`avanja i protivustavnog izdvajanja iz zemlje. radi kona~nog izbora i opredjeljenja. S tim u vezi.. Mo`da iskreno i ljudsko reagovanje delegata? Mo`da priznanje da se izlaz iz }orsokaka mora tra`iti sporazumom a ne sukobom? Bog sveti zna.”. Ad`i} i Brovet. 263 . Razmatran je koncept “mogu}eg re{enja krize vojnom akcijom. na~ina odlu~ivanja i varijanata realizacije”. oktobra 1990. Stvoreni su uslovi da se dalje intenzivno radi da se postigne rasplet u narednim mesecima” (Isto). Pri tome je Predsjedni{tvo predlo`ilo da Skup{tina SFRJ prihvati koncept federalnog ustavnog ure|enja zemlje. skup{tinama republika i javnosti. 214). kao uvod u skup{tinsku raspravu o Ekspozeu. Sumnjam. Nije “verovao da je ikada iko u Skup{tini Jugoslavije do`iveo takav aplauz. konstitutivno sa tolerancijom i me|usobnim poverenjem”. 208-215. oktobra u kratkom govoru. 209-213). Naime. a radi maskiranja tog zlo~ina~kog plana. posvete “iznala`enju re{enja od kojih zavisi sudbina na{ih naroda . Jovi} je na sljede}i na~in komentarisao taj aplauz : “[ta je taj aplauz zna~io? Prelom ka slozi republika? Svakako ne. Jovi} se. U svakom slu~aju. deklarativno zalo`io da se “u uslovima pune ravnopravnosti. str. on je u SSNO-u 22. formalno pravno. izme|u ostalog.88 87 Isto. ^ak ni Josip Broz u svojim najboljim danima”. trebalo pristupiti izradi i usvajanju novog ustava Jugoslavije. te sa jo{ nekoliko njihovih saradnika). obje varijante ustavnih promjena: Koncept novog ustavnog ure|enja budu}e federativne Jugoslavije i Koncept konfederalnog ugovora me|u njenim republikama pustilo u opticaj da bude predmet dalje rasprave u Skup{tini SFRJ.Predsjedni{tvo SFRJ formalno-pravno dobilo saglasnost Skup{tine. Predsjedni{tvo SFRJ je 17. naro~ito sa stanovi{ta trenutka odluke. dobili smo saglasnost Skup{tine. U tom je cilju dogovorena “dalja razrada. Pitanje je da li bi i oni aplaudirali. oktobra vodio (tajni) razgovor sa vojnim rukovodstvom (generali Kadijevi}. kao osnovu za pristupanje izradi i usvajanju novog ustava Jugoslavije (Isto. Jovi} je smatrao da “planovi moraju postojati”.. str. uklju~uju}i i pravo na otcepljenje” (Isto. S tim u vezi. ako drugog izlaza ne bude bilo”. str. u cilju da velikosrpske namjere ostvare mirnim putem.87 nakon ~ega je. mora postojati i varijanta spre~avanja”. ukazao na mogu}nosti svih opcija “u okviru prava naroda na samoopredeljenje. ali na`alost ovde u Skup{tini ne sede oni koji odlu~uju o sudbini naroda. poslije rasprave i izja{njavanja u skup{tinama republika. Jovi} je 19. Jovi} je u Skup{tini do`ivio “dugotrajan aplauz”.

Kadijevi} je. Jovi}u prenio kako }e razmotriti “jo{ par dana celu dokumentaciju”. To }e verovatno ote`ati i rad Predsedni{tva SFRJ”.“zar nema sli~nih dokumenata za Jan{u”. bi}e povoljna za kontranapad od strane razbija~a Jugoslavije. oktobra 1990. ali su i na to spremni” (Isto). Jovi} “usput” razgovarao s Kadijevi}em. Kadijevi} je odgovorio da “razmatraju i to”. komandanta TO Hrvatske. da se ne desi posle da nema osnova za osudu”. jer tim postupkom neposredno vojni tu`ilac sprovodi zakon. Jovi} je smatrao da je takva odluka “sudska (tu`ila~ka). po generalu Kadijevi}u. 217-218. po Jovi}u. s tim {to je naveo kako “mu se ~ini da je Jan{a svoje postupke legalizovao.90 Na kraju su se dogovorili da 29. [pegelj i Boljkovac su. pored toga.89 Na Jovi}evo pitanje .91 Jovi} je 26. 92 Isto. pa i oru`anog otpora. u ~emu je nezavisan i nije mu potrebna politi~ka saglasnost” (Isto). 264 . 90 Isto. Kadijevi} je tada. oktobra razgovarao sa Milo{evi}em. “i{li direktno na kr{enje saveznih zakona svojim postupcima: uvoz oru`ja. pri ~emu je fakti~ki uvela carine na uvoz robe iz Slovenije i Hrvatske i drugih republika koje nisu upla}ivale federalne prihode. Za razliku od Jan{e. str. po njemu. zamjeraju}i mu {to ga nisu konsultovali “kada su uveli protekcionisti~ke zakone za oporezivanje robe iz drugih republika”. postojala mogu}nost “da povodom toga do|e do masovnih demonstracija. te da to mora biti “apsolutno zasnovano na argumentima. Bez obzira koliko je takva samoodbrana iznu|ena.92 Ocjenjuju}i da “to nije 89 Isto. Zbog toga je razmi{ljao “kako da ih uhapse. General ga obavijestio da je “vojni tu`ilac pripremio detaljnu dokumentaciju za pokretanje postupka protiv generala [pegelja. pa }e odlu~iti. 91 Isto. i Boljkovca. vrbovanje vojnika i oficira i rad na razbijanju JNA”. stav Predsedni{tva im nije potreban.Sljede}eg je dana prilikom odr`avanja vojne vje`be na poligonu “Krivolak” u Makedoniji (23. niti su obavezni da ga informi{u. str. oktobra 1990. donijela grupu zakona. po njemu. pi{e Jovi} (Isto). Srbija je 23. smatrao da “sve treba temeljno odmeriti” (Isto). s obzirom na to da su Slovenci “oti{li mnogo dalje od Hrvata”. radio je na osnovu odluke Skup{tine Slovenije”. s tim {to je ocijenio da }e “po svoj prilici morati da ih uhapse i da im sude”. radio legalno. bio “korak dalje na raspadu zemlje. a da ne do|e do prolivanja krvi. Po{to je. ali i obrnutog efekta — ulivanja straha ostalima”. 217. oktobra Kadijevi} detaljnije informi{e Jovi}a o kona~nj odluci. To je. koji je.). S tim u vezi. ministra unutra{njih poslova Hrvatske”.

nakon {to ga Jovi} obavijestio “o namerama prema prekr{iocima vojnog zakona u Hrvatskoj i Sloveniji i o {irim namerama. I ta je odluka. donio veliki broj “naprasnih i nepromi{ljenih odluka bez konsultacije s bilo kim”. S tim u vezi. po njemu. Jedna od njih bila je i odluka o prekidu ekonomskih veza sa Slovenijom. a do}i }e”. 265 . Jovi} je. novembra 1990. posebno za Kosovo”. Takvi razlozi nisu zadovoljili Jovi}a.95 Vojska je detaljnije analizirala sve okolnosti u vezi sa prekr{ajem vojnih zakona u Hrvatskoj. Stoga je zaklju~io kako Milo{evi} je. general Kadijevi} je 2. sugerisao da akciju preduzmu “{to pre.93 Milo{evi} se slo`io sa Jovi}em. ali samo prema Hrvatskoj”. 93 Isto. ako se stvari ovako dalje nastave”. obavijestio Jovi}a “da ima razloga da se jo{ koji dan prikuplja dokumentacija da bi optu`nica bila nepobitna”. Pri tome se Milo{evi} zalagao da se stvari teritorijalno ograni~e. str. Milo{evi}u predlo`io “da se upozori SIV da }e ovi zakoni biti primenjeni samo ako SIV ne privoli Sloveniju i Hrvatsku da se na njihovoj teritoriji sprovode savezni zakoni. smatrao da bi bilo bolje tu akciju izvesti ranije. pored toga. 94 Isto. “da odmah proklamuju da }e odustati od primene svih tih donetih zakona ako Slovenija i Hrvatska poni{te svoje odluke koje su izazvale dono{enje ovih zakona. s tim da ih onesposobe za borbu sa srpskim narodom “koji ne `eli da trpi usta{ku vlast”. imaju}i u vidu “negativnu stranu stvari” — da }e Hrvatska 8. novembra donijeti zakon o narodnoj odbrani koji bi te aktivnosti mogao legalizovati.94 Milo{evi} je. da Sloveniju ostave “na miru. tj. Jovi} je smatrao kako bi “politi~ki bolje bilo da su takve stvari saop{tili prilikom usvajanja i da su dali neki rok Sloveniji i Hrvatskoj”. naro~ito o uplati doprinosa za razvoj nerazvijenih. 57-58). jer nije bio u pitanju samo [pegelj. ve} “jo{ bar nekoliko u~esnika u akciji”. str. i to u Hrvatskoj samo tamo gde `ive Srbi. Beograd 2001. koja je bila na {tetu Srbije. Jovi} je predlo`io Milo{evi}u. KNJIGA O MILO[EVI]U. 218. po Jovi}u.izvedeno inteligentno i da je neophodno da se stvari popravljaju”. ako nastave da izmiruju obaveze prema federaciji”. 95 Isto. izme|u ostalog. S tim u vezi. radi izbjegavanja akcije na “celim ‘demokratizovanim’ teritorijama”. koji je. Jovi}. ako do sukoba do|e. koji “sve to” “zapisuje i obe}ava”. ubrzala raspad Jugoslavije i unazadilo srpsku privredu (B.

pa potom tra`iti saglasnost vlade Hrvatske. nije u stanju da uhapsi [pegelja i druge dok ne kompletira dokaze. Takav strah vojnog vrha Jovi} je komentarisao na sljede}i na~in: “^udne stvari: sada ne mogu zbog samih sebe. 99 Isto. str. Predsjedni{tvo SFRJ ne}e bez njega mo}i “da se slo`i o vojnoj intervenciji.96 U ispravnost navedenog zaklju~ka Jovi} se jo{ vi{e uvjerio kada mu je Kadijevi} rekao da je u vrijeme izvo|enja te akcije opredjeljuju}e da predsjednik Predsjedni{tva SFRJ bude u zemlji. dogovorili “da idu po zakonu: prvo tra`iti saglasnost vlade Hrvatske”. on je. Jovi}ev put u Koreju. s obzirom na imunitet ili prvo tra`iti saglasnost”. u vezi sa prvim pitanjem. prvo bio u dilemi “da li generala [pegelja prvo uhapsiti i voditi postupak. a ta se pretpostavka mora imati u vidu”. a sve je jako hitno. str. Zar oni ne mogu da ih pohapse pa posle da ‘kompletiraju’ optu`nicu? O~igledno je da se dvoume. 220. novembra obavijestio Jovi}a “o toku priprema za hap{enje u Hrvatskoj povodom kr{enja Zakona o narodnoj odbrani”. 227 . u slu~aju otpora u Hrvatskoj. “onda se hrvatska vlast u celini identifikovala”. te da nije odlu~na i dr.99 Na prijemu povodom Dana Republike ambasador SAD (Zimerman) interesovao se kod Jovi}a “da li }emo upotrebiti vojsku da spre~imo 96 Isto. sutra ne mogu zbog mene. 266 .97 Kadijevi} je 23. nisu odlu~ni” (Isto). U slu~aju da Hrvatska ne bude dala saglasnost. jer bi mogao da pravi komplikacije”. str.je o~igledno da se Vojska dvoumi. 98 Isto. nakon ~ega }e generala [pegelja “verovatno ipak uhapsiti pod pritiskom javnosti.228. U vezi sa drugim pitanjem dogovoreno je “da Antu ne treba formalno obavestiti. Navode}i da su “nepobitno dokazane ~injenice za pokretanje sudskog postupka”. 97 Isto. kada se obelodane sve ~injenice”. Veljko tvrdi da nema drugih razloga. 227. da li da Jovi}a i Antu Markovi}a formalno obavijesti prije ili poslije hap{enja? 98 Jovi} i Kadijevi} su se. Iznose}i tu ocjenu. Naime. i drugo. Japan i Pariz ometao im je dono{enje odluke. te da }e to biti “u~injeno narednih dana” za Kadijevi}a su postojala samo dva pitanja o kojima je on `elio da se konsultuje sa Jovi}em. Jovi} tvrdi da se Vojska bojala da.

decembar 1990. Informaciju o “paravojnim” organizacijama u Hrvatskoj i mjerama koje je trebalo preduzeti Jovi} je 12. Austrija se pla{i da usled eventualnih sukoba na tlu Slovenije.. S tim u vezi.. 297. 297. Done}emo zakon o razgrani~enju i kada bude sproveden postupak razgrani~enja. dj. Jovi} je iznio sljede}i stav: “Saglasi}emo se. 230.. Marijan. str. Jovi} je planirao da te prijedloge 12.” (Isto). izjavio: “Bi}e razoru`ane sve oru`ane formacije uspostavljene izvan jedinstvenih i Ustavom SFRJ definisanih oru`anih snaga” (Narodna armija. S tim u vezi. ali. a stvarni je razlog da ne uznemiravamo javnost dok se zavr{i drugi krug izbora u Srbiji.100 General Kadijevi} je 10. decembra. odlo`io za desetak dana. 6. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. Ako im referendum ne uspe. Slovenci ne po~nu masovno da be`e u Austriju” (Isto). Kadijevi}. neka se odvoje. 103 B. kobajagi. 111. nav.. Marijan.) i predlogu Odluke Predsedni{tva kojom se Hrvatska poziva da tu vojsku dobrovoljno razoru`a u roku od 10 dana”.. 101 Isto. S. Kadijevi} je po~etkom decembra 1990. str.101 Sljede}eg je dana SSNO Predsjedni{tvu SFRJ dostavio informaciju o neovla{tenom formiranju oru`anih paravojnih sastava u SFRJ. Jovi}. O razlozima odlaganja navedene informacije i mjerama koje je trebalo preduzeti Jovi} pi{e: “Formalni razlog je zahtev Mesi}a i Drnov{eka da sa~ekamo Tupurkovskog da se vrati iz Australije. dj. Da nam niko ne mo`e re}i da smo na bilo koji na~in uticali na bira~e. ako ve}ina bira~a donese takvu odluku”. nav. str. iz formalnih i stvarnih razloga. 229.) Taj je intervju prenesen iz ~asopisa Danas (Zagreb) — D.. trebalo bi da njihova vlada podnese ostavku. u dogovoru sa generalom Kadijevi}em.103 100 Isto. S tim u vezi. a “u protivnom }e biti provedena zakonom predvi|ena akcija krivi~nog gonjenja i razoru`avanja”.. novembra) Jovi} razgovarao sa Drnov{ekom (na njegov zahtjev). D. decembra pripremio informaciju za Predsjedni{tvo “o stvaranju paralelne HDZ-ovske vojske u Hrvatskoj (odnosno rezervni sastav milicije — prim. str. Jovi} tvrdi da se i ambasador Austrije interesovao “u istom smislu. str. ^.102 odnosno jedinicama MUP-a Republike Hrvatske. Istoga je dana (28. Zimerman (Waren Zimmerman) je sumnji~avo rekao Jovi}u da se takvim njegovim stavom “ne sla`u neki generali’. Dogovoreno je da 267 . dj. decembra iznese na sjednici Predsjedni{tva SFRJ. 102 V. pa ni{ta”. str. na {to mu je predsjednik Predsjedni{tva SFRJ odgovorio “da se i neki civili ne sla`u. koji ga pitao “kako }emo se pona{ati ako Slovenci na referendumu donesu odluku o otcepljenju”. 228.otcepljenje Slovenije” na {to je dobio odgovor “da ne}emo.. nav.

Jovi} tvrdi kako je Markovi}u “postavio ~etiri uslova za jedinstvo : 268 . 24. “za JNA predlo`io bud`et koji zna~i potpunu likvidaciju vojne industrije. i Statut kolaboracionisti~ke Srpske oblasti Krajina koja nije priznavala “novi hrvatski Ustav”. jer je Slovenija dominirala “svojim ‘ne’. 231. str. izme|u ostalog. Srbi u Kninu tako|e. donesen novi Ustav.”.104 Ekonomski program je propao. S tim u vezi.U Hrvatskoj je 22. pi{e kako se “Armija depolitizovala”.106 Ekonomska politika za 1990. 107 Isto. u bitnim pitanjima nije ostvarena.. Jovi} neargumentovano tvrdi kako je Ante Markovi} “stvarno doveo privredu do propasti”. Jovi} u svojim memoarima za 23. tvrde}i da “nam vreme nije saveznik. U Bosni i Hercegovini “Srbi su se homogenizirali i osvojili tre}inu mesta u parlamentu. Ostavlja im samo plate i ishranu za vojsku. pre preduzimanja eventualnih drasti~nih koraka” (Isto). Prihodi u savezni bud`et skoro i ne upla}uju. Predsedni{tvo nikako da do|e ‘do daha’ da donese odluku o razoru`anju”. da se iskoristi vreme za stvaranje javnog mnjenja o tome da je sve poku{ano sporazumom. Sljede}eg je dana u Srbiji i Crnoj Gori odr`an drugi krug izbora i u Sloveniji Referendum o samostalnosti. a dalje snabdevanje oru`jem svodi na nulu”. General Kadijevi} je 25.105 “Jedinstveno jugoslovensko tr`i{te se raspada. decembra ponovo razgovarao sa Markovi}em “i ovaj mu je ponudio da prihvati taj kompromis. Predsjednik Markovi} je. Jovi} je bio “svjestan” ~injenice o odlaganju navedene informacije i mjere koje je trebalo preduzeti. a i Hrvatska je podr`ava”.. decembra nije postignut dogovor o politici i bud`etu za 1991. 108 Isto. po Jovi}u. Hrvatska i Slovenija formiraju svoje vojske. zaista. nije bilo ta~no. da mo`e da objavi jedinstvo”. 106 Isto.108 Veljko i Mesi} u me|uvremenu obave razgovor s Tu|manom. S tim u vezi. Ideje Predsjedni{tva o izradi novog ustava prakti~no su bile “na ledu”. To. Dakle. Republike se utrkuju da uvode da`bine na robe i imovinu vlasnika iz drugih republika. “koji osamostaljuje Hrvatsku”.107 Na sjednici SIV-a. decembar. samo 5%)”. U Makedoniji je neizvesnost. 104 Isto. jer je uloga JNA u politi~kom `ivotu Jugoslavije i devedesetih godina XX stolje}a bila odlu~uju}a. decembra 1990. Vreme radi protiv nas” (Isto). s tim da se JNA i Veljko deklari{u ‘uz SIV’. {to je Kadijevi} odbio i predlo`io kompromis “(umesto smanjenja 10%. Na Kosovu muk. str. Daju}i ocjenu najzna~ajnijih doga|aja u Jugoslaviji krajem decembra. 232. 105 Isto.

pa ako ne uspeju. Stanko Radmilovi}. nemamo ve}inu za takav zahtev” (Isto). 111 Isto. Sa navedenim se uslovima. Tre}e. za Srbe u Hrvatskoj. mo`da nema. “kobajagi. da ponudi i minimum funkcija savezne dr`ave potrebnih da bi se taj program ostvario. decembra. po Jovi}u. Po njemu je trebalo stvoriti uslove da “brane” Srbe (“da branimo Srbe”). Gleda da prevari Veljka. da ga pridobije ’uz SIV’. ako se to ne usvoji. 109 Isto. bolje re~eno Milo{evi}. To im ka`em.109 Pored toga. ^etvrto. da napadaju slabe ta~ke programa. Ni{ta ne poma`e. ^isto sumnjam. a oni odgovaraju pa neka se raspadne. Treba da stvorimo uslove da branimo Srbe. je odbilo program — nije htjelo da ga prihvati zbog Ante Markovi}a. a svi Hadezeovci su naoru`ani.Prilikom razgovora u Srbiji o ekonomskoj politici i bud`etu Jugoslavije za 1991. to bi bilo vrlo opsano. Jovi} je priznao kako “dodu{e ni program nije bogzna {ta. “jer njega ne prihvataju”. Njemu se to ne dopada. mogu da tra`e ostavku vlade” (Isto). na kojoj su prisustvovali Slobodan Milo{evi}. godinu. srpsko rukovodstvo. jer ukoliko se “rasture” (“ako se rasturimo”) “upropasti}e” (“upropasti}emo”) srpski narod u Hrvatskoj. Pa.110 {to je moglo dovesti do ostavke Vlade. prije svega. nego i akter u dogovaranju budu}nosti zemlje. Ne bismo mogli drugu da formiramo i samo bismo ubrzali raspad zemlje. Radoman Bo`ovi}. bolje sada nego kad nas Ante potpuno upropasti. Jugoslav Kosti}. Milo{evi} je insistirao da Predsjedni{tvo tra`i ostavku Ante Markovi}a. Nije ba{ tako. Jovi} je ubje|ivao “da to ne mo`emo posti}i jer se drugi ne sla`u. Dragutin Zelenovi} i Borisav Jovi}. da Federacija nije samo mesto (kako to `ele Slovenci i Hrvati). Ja im savetujem da budu prakti~ni. 233. Ante slo`io. pi{e Jovi}. “bilo vrlo opasno”. jer “oni svi kako Sloba ka`e”. ali Predsedni{tvo se s tim ne}e slo`iti. da podnese ostavku” (Isto). Ostali smo svako pri svome. Jovi} je na sljede}i na~in obrazlagao opstanak savezne vlade: “Ne mo`emo ostati bez vlade. Ako se rasturimo upropasti}emo srpski narod u Hrvatskoj.111 Prvo. 269 . a da se provu~e i ovoga puta praznim obe}anjima” (Isto). ka`e nema istu snagu. [ta ja mogu” (Isto). str. da Federacija nije samo SIV nego i Predsedni{tvo i Skup{tina SFRJ i da ne poku{ava da se predstavlja kao nadle`an za sve (Na to mu je Ante rekao: ‘A za{to je Predsedni{tvo stalno protiv nas?’). a {to je. SIV treba pored Programa ekonomske politike za 1991. Pitam ih ja {ta }emo sutra da radimo kad u Hrvatskoj izbije gra|anski rat. 26. Neka to tra`i delegacija Srbije u Ve}u republika Skup{tine SFRJ. 110 Isto. Drugo. S tim u vezi.

str. Takvu odluku nije “razumio” Borisav Jovi}. “izuzev u Srbiji i Crnoj Gori. bi}e nam potrebna kao mehanizam za odbranu sopstvenog naroda van Srbije”. Milo{evi} ga ubje|ivao “da oni samo vr{e kompenzaciju dela koji im duguje Federacija za podsticaj poljoprivrede i nerazvijene. nav.Skup{tina Srbije je 26. godine. odlu~ila da pedeset odsto poreza na promet zadr`ava za svoje finansiranje (po zakonu je mogla dvadeset i pet odsto). Slobodan Milo{evi} (na ~elu Srbije) i Borisav Jovi} (na ~elu Predsjedni{tva SFRJ) kona~no su se odrekli Jugoslavije i velikosrpski nacionalisti~ki program usmjerili na formiranje dr`ave od “17 miliona stanovnika”.114 “Ujedinjena je Srbija..116 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta 112 Isto. dj. Daju}i ocjene doga|aja na Kosovu u toku 1990. str. To je. on se pitao: “Kako misle da finansiramo vojsku ili kako misle da branimo srpski narod bez savezne vojske?”112 U SFRJ su 1990. Zar se moglo pre dve godine poverovati da }e se doga|ati tako ne{to” (Isto. a evo sada ispada da im je to planirani izvor prihoda za redovno finansiranje”. 161. B. str. 114 Isto. 113 Isto.. niko joj ne upla}uje prihode”. I Srbi su se prvi put u posleratnoj istoriji ujedinili {irom Jugoslavije. str. 235). Crna Gora tako|e”. na izborima pala stara rukovodstva u svim republikama. nav. str. Iznose}i tu ~injenicu. i. 234. Jugoslavija je idejno prepolovljena”. 292. Srbi u Bosni i Hrvatskoj su uz Srbiju. 116 B. Me|utim.113 Slovenija je na referendumu donijela odluku o samostalnoj dr`avi. Svaki njihov poku{aj u Skup{tini Jugoslavije ili u Predsedni{tvu SFRJ da se pitanje Kosova stavi na dnevni red — odbija se. za Jovi}a je to bio poku{aj likvidacije Federacije. Mamula. 115 Isto. od zna~aja za budu}nost”. Jovi} navodi : “Albanski separatisti su saterani u }orsokak. decembra usvojila odluku o finansiranju bud`eta za prvi kvartal 1991. S tim u vezi. Jovi}. 234-235.115 Godine 1990. Vi{e ih niko i ne podr`ava. “svakako najve}i doga|aj u Jugoslaviji 1990. Na taj je na~in SFRJ “dovedena do kolapsa. 270 . s tim u vezi. po Jovi}u. To je stvar Srbije. dj. On je iz veoma prakti~nih razloga tvrdio da je rano “da likvidiramo dr`avu. Jovi} je sa velikim olak{anjem konstatovao: “Neka joj je sa sre}om”.

je uporno nastojalo da vojsku izvede na politi~ku scenu. kako bi sprije~ilo hrvatsko-slovena~ki prijedlog konfederalnog ugovora i onemogu}ilo kontrolu hrvatskih vlasti nad {irenjem pobune u dijelovima Hrvatske. nav. 271 . str. Mesi}. dj. XI.117 117 S..

a Ante nije ni prstom mrdnuo” (Isto. Po~etak nove 1991. januara i u toku dana od generala Kadijevi}a. saglasnost i podr{ku Slobodana Milo{evi}a. str. Na sjednici SIV-a (4. dolara deviza i izneli iz zemlje. a ustvari uz znanje. kada su generalu donijeli sljede}u poruku : “po podne hitna sednica SIV-a. odnosno 2. 272 . dj. Ka`em mu. ozna~en je upadom Srbije u platni sistem Federacije (18. te je na kraju zauzet stav “da se stvar ispita i vrate pare. Ka`e da i drugi to rade. str. Neuspjeh uvo|enja vanrednog stanja i dogovorenog vojnog udara marta 1991. Sloba sve zna. to pitanje “do kraja”. Upad je izvr{en uz formalnu odluku Skup{tine Srbije.. nav. Posla}e Broveta na sednicu SIV-a.2 milijarde dinara.118 118 B. januara 1991. Odredio je kontrolu svih narodnih banaka republika i autonomnih pokrajina” (Isto). 239-241 i 246. Proverava telefonom o ~emu se radi. O tome je Jovi} saznao 4. Slovenci su tako pokupovali 2 mld. po Jovi}u. SIV je. Skup{tina Republike Srbije je donijela odluku o upadu u platni sistem SFRJ. obustavio “svako poslovanje sa devizama (i pla}anje inostranstvu). a samo nas ganjaju. Bo`idar Marendi} i Aca Mitrovi} tra`ili su da se “pohapse odgovorni u Srbiji”. koja je objavljena u povjerljivom izdanju Slu`benog glasnika. Istoga je dana Jovi} nazvao Milo{evi}a i sve mu ispri~ao. Me|utim.2. svako kreditiranje iz emisije. podijelio. “dramatizuju}i”. koji je o toj sjednici “specijalno” obavije{ten ujutro 5. za vrijeme razgovora sa Kadijevi}em. po Jovi}u. 239-240). ali umanjuje problem.6 milijardi njema~kih maraka). sto posto se radi o Srbiji. ako su iskori{}ene”. januara) Ante Markovi}. Jovi}. SIV se. “Njemu se ve} javljao Ante Markovi}. jer u protivnom ni{ta ne bi bilo hitno” (Isto). Ka`u mu da su do{li do izuzetno va`nog dokumenta o provali u platni sistem zemlje. itd. o ~emu je upoznat Ante Markovi} (Isto).

. ustvari su prikrivale 26. IZDAJA VOJNOG VRHA. JNA BEZNA\E ZLA.Pokreta za Jugoslaviju. Poslije formiranja te politi~ke stranke. jer vi{e od pola republike ne bi primilo plate i penzije. Ante se ~udio i krstio kako to da nismo ‘bankrotirali’. 161-163. Prijedlozi da se hitno rasformiraju i razoru`aju paravojne formacije i reaguje na spoljno mije{anje. Sloba je o~igledno izbegavao da me obavesti.. i sa prihodima koji pripadaju Federaciji. Sarajevo 1997. prije svega. Malo ga kritikujem {ta to sve rade sa emisijom. str. juna 1990. str. Obja{njava da bi bez toga sigurno izgubili izbore.’ Na to }e mu Sloba : ‘Za{titi}u te {to si uzeo pare. str. po Jovi}u.. predsjednika Izvr{nog vije}a Srbije. Za Mamulu su general Kadijevi} i jedan broj drugih vojnih rukovodilaca i poslije njegovog odlaska u penziju ostali vezani (on je Kadijevi}a prote`irao i predlo`io da ga zamijeni). januara 1991. Tako svi drugi rade’. zajedno s nekoliko generala i istaknutih politi~kih i javnih li~nosti formirao i postao jedan od najistaknutijih ~lanova SK . JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. str. 186. To je su{tina. O tome je u svojim memoarima zapisao sljede}e : “Razgovor sa Stankom Radmilovi}em u SPS (pre po~etka sastanka o konkretnim pitanjima).Procjene vojnog rukovodstva. 23). 161. kasnije nazvan Plan RAM. te istjerivanja Slovenije i Hrvatske iz SFRJ.119 General Jovi} je. Me|utim. br. 8. Ante Markovi} je. 241). Na zavr{etku razgovora nai|e Sloba. januara 1991.srpskog i crnogorskog naroda. dogovorene planove razbijanja Jugoslavije. Dizdarevi}. generala Kadijevi}a. str. Mamula. juni 2000. “navalio na srpski upad u platni sistem zemlje”. D. “kritikovao” Stanka Radmilovi}a. Ademovi}. Autor i realizator ideje o formiranju SK — Pokreta za Jugoslaviju bio je admiral Branko Mamula. 246). 236-238 i dr. odnosno tzv. u vezi sa upadom Srbije u platni sistem SFRJ. nav... ali te ne}u {tititi {to si predlagao dono{enje zakona i odluka.. u : F.. a mi smo ga nadmudrili. str. te da se ubrza formiranje Saveza komunista — Pokreta za Jugoslaviju (SK—PJ) na cijeloj teritoriji Jugoslavije bili su u toj funkciji. 189-194. B.”).. Rade i to u obilnim koli~inama i pre nas i vi{e od nas” (Isto. 119 Isto. 8. generalske partije (R. Marijan. u ~emu je u~estvovao i general 273 . dj. Jovi} mu navodno nije “dao da nametne tu temu” (Isto. Sve je to moglo da se ostvari i bez formalnih odluka Skup{tine. a Stanko mu ka`e : ‘Molim te da me za{titi{ od kritike predsednika Predsedni{tva SFRJ. odre|ivanje ratnih ciljeva i definisanja “nove jugoslovenske dr`ave” (“. marta i 28. On je krajem 1990. 295. jer sa funkcije predsednika Predsedni{tva SFRJ to ne bih mogao da opravdam. Slobodna Bosna. str. Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 10. da }e Jugoslavija biti napadnuta svim sredstvima u sprezi spoljnjeg i unutra{njeg neprijatelja.

7. 236. umjesto prava republika (i pokrajina) zna~io je direktno ru{enje bitnih odredbi Ustava. nego njegovog krnjeg sastava i paralelne Neformalne grupe. promjenu granica. itd. u skladu sa tim.Kadijevi} je predlo`io i uvo|enje vanrednog stanja. izme|u ostalog. dj. na ~elu sa Milo{evi}em i Jovi}em. i dr. a ne politi~ko rje{enje jugoslovenske krize. odnosno sadr`avalo je u sebi “klicu budu}eg rata”. januara 1991. str. Borisav Jovi} je posebno insistirao na “novom dogovoru jugoslovenskih naroda”. ostavljao “utisak ~ovjeka koji vrlo vje{to djeluje iza scene”. on je iznio nerealnu ocjenu da }e Zapad Kadijevi}. Svi ljudi. Beograd. a u cilju iznalaska “povoljnog” rje{enja za srpski narod. RASPAD DRUGE JUGOSLAVIJE. {to je jasno ukazivalo da se u praksi ne sprovode odluke Predsjedni{tva SFRJ. nametanje unitarizma. nastojala da rasturi Jugoslaviju i osigura formiranje jedinstvene dr`ave svih Srba. Major. 120 Isto..-1999. kako to tvrdi Nandor Major (N. str. Dizdarevi} s razlogom ukazuje na pitanje “njegove uloge u izdaji vojnog vrha”. Ta Neformalna grupa je pomo}u sile.. [evarnadze. sa stanovi{ta ostvarivanja ameri~ke globalne strategije”. str. naveo kako je “cepanje SSSR zaustavljeno. tvrdio da svaki “konstitutivni” narod Jugoslavije ima pravo da se izjasni o tome ostaje li ili izlazi iz Jugoslavije. s kojom je raspolagala (JNA) i “demokratskim” putem (“izja{njavanje naroda”). nav. dj. naro~ito u po~etku.. Pitanje je da li }e Amerikanci mo}i do kraja da se oslone na Gorba~ova. Poku{aj Neformalne grupe da se progura pravo naroda. Tom je prilikom general Kadijevi}. koji su radili na cepanju SSSR su oti{li (Jakovljev. Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola. nav. Takvo shvatanje nacionalnog samoopredjeljenja vodilo je u raspad Jugoslavije. str.). Zbog toga je Jovi}. naro~ito u srpskim dijelovima i me|u srpskim kadrovima u Hrvatskoj” (R. koja se zalagala za vojno. Mamula je. Rukovodstvo Srbije je smatralo da nije dovoljno da se republike izjasne. izuzev Gorba~ova. Beograd 2002. S tim u vezi.120 General Veljko Kadijevi} je 4. po Raifu Dizdarevi}u. Dizdarevi}. novembar 2001. Na taj je na~in. on se nije u njoj javno eksponirao.121 S tim u vezi. 121 B. a koja je bila promilo{evi}evska organizacija. odnosno formiranja Velike Srbije. “na{iroko i naduga~ko” informisao Jovi}a “o najnovijoj proceni vojske” obja{njavaju}i “globalnu svetsku situaciju. 47). Grupa insistirala na izja{njavanju jugoslovenskih naroda. Tim prije. bio veliki. 238-239 i 263. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. Jovi}.9. jer “ima znakova da je djelovao iz pozadine. a ne na dogovoru republika. 161 i 163). U svakom slu~aju 274 . ali je njegov uticaj. a ne na novom dogovoru republika.

Sarajevo 1997. Jovi} je ocijenio da je nelogi~no da Zapad pomogne Gorba~ovu “da diktaturom odr`ava jedinstvo SSSR”. ve} je tu opasnost vojno rukovodstvo izmislilo. Vojni izaslanik SSSR rekao je Veljku da su vojska i partija dali Gorba~ovu rok do kraja marta da zaustavi raspad SSSR-a ili }e u protivnom i}i na druge mere”.napasti Jugoslaviju “svim sredstvima koja im stoje na raspolaganju”. pre svega odgovaraju}om ekonomskom politikom koja }e izazvati nemire i pobune. Oro. “Procjene” i “ocjene” [taba Vrhovne komande.”. Gorba~ov “za SAD samo pogodna li~nost za ostvarivanje njihovih ciljeva. Na tom se planu. 236-237). o spoljnoj opasnosti.. Na Kadijevi}evu ocjenu da }e Zapad “pomo}i Gorba~ovu ako on bude nosilac diktature.123 namera je SAD dalja destabilizacija SSSR-a. 237. Mo`da Gorba~ov ima takve ciljeve. JNA BEZNA\E ZLA. Ovome izgleda sada daju prednost” (Isto). Prva je. 66). po njemu. ali SAD imaju druga~ije. radilo “po dve linije. Druga je. da bi se pod maskom “spasavanja Jugoslavije” od spoljne opasnosti SFRJ prekomponovala u “Srboslaviju” (S. str. a drugi smatrali neprihvatljivim. po Jovi}u. Pri tome je. koja je polazila “od toga da je ve} stvoren spoj unutra{njeg i spoljnog faktora koji slo`no rade na ru{enju ustavnog poretka”. Kadijevi} poku{avao “dosta nategnuto da izvu~e zaklju~ak da SAD ne}e uspeti da obore socijalisti~ku vlast u SSSR i da }e SSSR uspeti da se suprostavi raspadu”. ru{enje levih snaga u Srbiji i u Crnoj Gori. akcija cepanja Jugoslavije u okviru koje }e se poku{ati kompromitovati Srbija kao ‘tvrda’. a ako to ne uspe. kao i na nivou Federacije. s tim {to je dodao kako se “front ne}e svesti samo na Jugoslaviju. zaklju~io je Jovi} (Isto. koji je bio u sprezi sa srpskim dijelom Predsjedni{tva SFRJ. u : F. Sa tom se ocjenom slo`io i Borisav Jovi}. kako se tvrdilo. str. onda }e stvarno i}i na cepanje Jugoslavije i izolaciju Srbije i Crne Gore. vjeruju}i da su spoljne opasnosti smi{ljeno konstruisane i prenagla{avane da bi se na taj na~in {to bolje maskirali glavni unutra{nji razbija~i Jugoslavije. Ademovi}. u cilju “da dokraj~e promenu vlasti u njoj po svaku cenu”.122 Polaze}i od zaklju~aka da }e Jugoslavija biti u centru interesovanja Zapada. 123 Isto. ve} }e “oni dalje nastupati planetarno”. a cilj im je potpuno razaranje SSSR i u dr`avnom i u privrednom i u politi~kom smislu. Nikakva spoljna agresija nije prijetila Jugoslaviji. sr. jer bi to zna~ilo odustajanje SAD od globalne strategije”. 275 . 122 Isto. to je jasno”. Kadijevi} je iznio procjenu zapadne taktike prema Jugoslaviji. zahtevaju}i nove i nove izbore sve dok ne padnu leve snage. jer je. po Kadijevi}u.. u Predsjedni{tvu SFRJ jedni su prihvatali kao neosporne. VOJNI VRH IZMISLIO SPOLJNU OPASNOST.

po njemu. Dizdarevi}. oko kojih se trebalo opredijeliti i na njima istrajati. postojale “~etiri krupne stvari’. Treba ubrzati stvaranje SKJ — Pokret za Jugoslaviju na celoj teritoriji Jugoslavije” (Isto). ili pokrenuti sudski postupak”.126 U skladu sa svojim globalnim ocjenama polo`aja i situacije u zemlji i svijetu. 126 Isto.124 Izmi{ljenu zavjeru “spoljnjeg i unutra{njeg neprijatelja. Treba hitno. uglavnom.125 Kadijevi} je dalje predlo`io da se u slu~aju da bude poku{aja “da se stvari re{avaju politikom svr{enog ~ina” “mora reagovati po zakonu. {trajkove i nove izbore. procjene razvoja i op{te poglede na probleme i njihovo rje{avanje. Totalno je pora`en na izborima” (Isto). uklju~uju}i i vanredno stanje”. 3. a ne generala. trebalo je. Ne sme se ni na koji na~in dozvoliti odumiranje savezne dr`ave putem politike svr{enog ~ina. mnoge su. volio da daje globalne ocjene polo`aja i situacije u zemlji.. I pored toga {to su neke njegove ocjene ponekad bile korisne. ili pokrenuti sudski postupak. a pre svega na pitanje finansiranja federacije i na isklju~ivanje saveznih institucija iz razgovora o budu}nosti Jugoslavije. tvrdi Dizdarevi}. str. 163-164). To su : “1. ako druga~ije ne bi moglo. trebalo “hitno ili doneti predlo`ene odluke u vezi paravojnih organizacija. ili doneti predlo`ene odluke u vezi paravojnih organizacija. po Raifu Dizdarevi}u. Treba reagovati na spoljno me{anje u na{e unutra{nje stvari (SAD i Vranicki). Kadijevi} je iznio 124 Isto. pored ostalog. 4. nav. str. Ekonomsku politiku vlade dr`ati na oku i ne dati joj da ostvaruje prvi cilj: pobune. 276 . bile konstrukcije bez pokri}a i konkretne argumentacije. 2. dj. a prijedlozi bez razrade i na~ina njihove realizacije (R. 125 Isto.U takvoj su situaciji. napasti (“mora se napasti”). Jovi} je Kadijevi}ev prijedlog u vezi sa formiranjem SKJ — Pokreta za Jugoslaviju komentarisao na sljede}i na~in: “Kao da nije video iskustvo Ante Markovi}a sa formiranjem partije. po Kadijevi}u. Treba detaljno razraditi strategiju kako se to mo`e spre~iti. 127 General Veljko Kadijevi} je. koja je usmerena protiv JNA i Jugoslavije”. Mora se napasti zavera (spoljnog i unutra{njeg neprijatelja) koja je usmerena protiv JNA i Jugoslavije. U tom je cilju. 238.127 u svojstvu politi~ara.

“svakom se narodu mo`e dati mogu}nost da odabere ostanak ili izlazak. januara na sastanku u Predsjedni{tvu SFRJ sa predsjednicima republika o politi~koj budu}nosti Jugoslavije.131 Jovi} je. U vezi sa tim. dj. “konfederacija nije dr`ava. januara. ono {to se odnosi na na{u dr`avu”. Jovi}.~etiri principa od kojih je trebalo polaziti u razgovorima sa republikama o politi~koj budu}nosti Jugoslavije: “svakom narodu treba priznati mogu}nost da bira soluciju (ali ne i Republici niti narodnosti)”. 131 Isto.. ocijenio prihvatljivim. “bez obzira na eventualne manjkavosti analize. pored toga.130 Navedene procjene i prijedloge vojske koji nisu bili originalni stavovi generala Kadijevi}a.. 238-239. po Jovi}u. ve} politi~kog rukovodstva Srbije (ta~nije Milo{evi}a i Jovi}a) koje je on preuzeo i prihvatio. mora raspustiti. smatrao da se vojska. str. nav. 277 .132 Milo{evi} je. te da “srpski narod polazi od toga da danas ima svoju jedinstvenu federativnu dr`avu i `eli da 128 B. 132 Isto. trebalo da nastupi u ime srpskog naroda.. po Jovi}u. Jovi} je. razmi{ljao o potrebi dogovora o njegovom i Milo{evi}evom nastupu 10. 129 Isto. 238. str. Milo{evi} je.. Postoje unitarne i federalne dr`ave (makar i sa minimalnim funkcijama)”. 5. “a oru`je se mora predati”. u skladu sa procjenama i prijedlozima generala Kadijevi}a od 4. a ne da se narod politi~kom manipulacijom dovodi u zabludu o ~emu odlu~uje”. 240.”128 i obezbijediti jedinstveni postupak i jedinstvenu kontrolu “izja{njavanja naroda {to treba zakonom utvrditi”. s tim {to je smatrao da “treba ubrzati akciju. s kojima se usaglasio. svakom narodu mo`e dati “pravo obja{njenje {ta to zna~i. 130 Isto.129 Kadijevi} je. januara 1991. trebalo da ka`e “da pravo na samopredeljenje pripada narodima”. str. u vezi sa paravojnim organizacijama. koju je on nazvao “HDZ vojska”. Kadijevi} je naveo da se. a on u ime Jugoslavije. Ne odlagati ve~ito”.

prakti~no zna~ilo osporavanje otcepljenja republikama. Za njega “svaki 133 Isto. jer to nije dr`ava. po njima. 246-247 i 311.136 Jovi} je trebalo deklarativno da ka`e “da svaki razgovor o budu}nosti mora po}i od toga da postoji Jugoslavija. 136 Isto. {to je uklju~ivalo i njihovo pravo da se pripoje Srbiji. zloupotrebljavaju}i princip samoopredjeljenja naroda . Zastupao je tezu da je “odbrana” navedenog prava srpskog naroda “realno nemogu}a bez JNA”. pokre}u}i time “veliku bitku”. 278 . a to je zna~ilo osvajanje tih republika. Najpogodniji oblik za funkcionisanje Jugoslavije je za njih bila “federacija sa minimalnim funkcijama koje }e se efikasno izvr{avati”.kao narod odlu~uje sa te pozicije o svojoj budu}nosti”. te da se promjena Ustava SFRJ i zakona “ne mo`e izvr{iti bez odluka organa savezne vlasti”. 240. str.135 Za nosioce Velikosrpskog pokreta dr`ava je mogla “biti unitarna ili federalna”. str. nego narodima”.133 Podr`avaju}i pravo srpskog naroda na “samoopredjeljenje”. u cilju okupljanja svih Srba u jednoj dr`avi. Tu jasno izre~enu politi~ku prijetnju to rukovodstvo je podupiralo i prijetnjom oru`ane intervencije. Pri tome je iznio la`nu ocjenu kako “srpski narod nije naoru`an”. tr`i{tem”. sa jednakim gra|anskim pravima. 135 Isto. s tim {to.134 te mu je stoga bila potrebna JNA. 240. To je po njima. njen Ustav i zakon. novcem. sa jednim me|unarodno priznatim granicama. zaprijetilo Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini da Srbi. da postoje njene institucije sa odre|enim pravima i nadle`nostima”. Jovi} je klju~nu ulogu vidio u JNA. Iznose}i tu tezu. gdje god su u ve}ini. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je. str. 311. imaju pravo na svoju dr`avu. Jovi} diplomatski nastavlja : “Ko god `eli s njim da `ivi na ravnopravnoj osnovi dobrodo{ao je”. S tim u vezi. “jer to pravo njima ne pripada. 134 Isto. srpski narod nije `elio da razmi{lja o konfederaciji. jednom vojskom. on je iznio velikosrpsku tezu da “srpski narod `eli da `ivi u jednoj dr`avi.

razgovor o budu}nosti koji polazi od politike svr{enog ~ina. u skladu sa Ustavom. “a {ta bi trebalo da ka`em ja” (tj. 279 . donesena je. na koje se rukovodstvo Velikosrpskog pokreta pozivalo. str. str. januara razgovarao sa Slobodanom Milo{evi}em. Pravo na otcjepljenje imali su konstitutivni elementi Federacije.137 Navedeno “pravo”.138 nije bilo nikakvo pravo. ^.prim.139 Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ od 9. 139 Isto.). januara. ukoliko je u njihovom (srpskom) interesu. iznose}i mu svoje mi{ljenje o tome “{ta bi on trebalo da ka`e” na sjednici Predsjedni{tva SFRJ. da Jugoslavije fakti~ki nema. januara 1991. Jovi} je 7. 138 Isto. a da }e izvr{enje Naredbe i za{titu svih gra|ana “obezbe|ivati jedinice i ustanove Jugoslovenske narodne armije koje odredi savezni sekretar za narodnu odbranu”. zaklju~io je on. kao i predlog odgovaraju}ih odluka i mera Predsedni{tva SFRJ”. dostavio SSNO “o neovla{}enom uvozu oru`ja i formiranju paravojnih jedinica u funkciji pripreme nasilnog otcepljenja od SFRJ. Tom se prilikom Milo{evi} u potpunosti slo`io sa Jovi}em. Velika bitka tek po~inje”. ~ak i da se nismo konsultovali”. ali mi treba to i da objavimo. a ne pojedini narodi i narodnosti (ni po me|unarodnom pravu narodi to nisu imali). koja je stupila “na snagu danom dono{enja”. Naredba da se u roku od deset dana rasformiraju “svi oru`ani sastavi koji nisu u sastavu jedinstvenih oru`anih snaga SFRJ ili organa unutra{njih poslova”. neprihvatljiv je”. a Milo{evi} ga. 246-247. u vezi sa informacijom. 241. Tom je naredbom. koju su htjeli naturiti i drugima. u dogovoru sa Jovi}em. Ovo je zapravo fikcija rukovodstva Velikosrpskog pokreta. Jovi} . koju je 11. navode}i “da bi on to rekao svakom. koje su oni osporavali. Jovi} je ocijenio da }e i jedan i drugi nastup (Milo{evi}ev i Jovi}ev) biti do~ekan “na no`. Po njemu “jedino po{tovanje Ustava i Zakona SFRJ. u~estvovati i organi federacije”. mo`e biti prilaz za razgovor u kome }e. decembra 1990. jer nije imalo upori{te u Ustavu. S. nalo`ena i predaja njihovog 137 Isto. dok se druga~ije ne odlu~i. iznio na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 10.

/Naredba — prim. Za Vladu Republike Hrvatske paravojni sastavi su bili u tzv. str. M. ^. Beograd. 297). [varm. Kadijevi}. ^.. D. inv. nav. Beograd 2002. nav. 238./.142 Paravojno organizovanje Srba i serija pobuna stanica milicije u srpskim op{tinama u Hrvatskoj i formiranje srpskih paravojnih naoru`anih sastava na teritoriji Bosne i Hercegovine su ignorisani na nivou Federacije i njenih organa. dj. S.. Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola. str. 2-2812. a za JNA legalno organizirane jedinice rezervne milicije (policije) u sastavu MUP-a Republike Hrvatske (D. dj. novembar 2001. NAREDBA. nav.. Vasi} — F. povodom sjednice Predsjedni{tva SFRJ od 9. str. B. sa ciljem da zapo~nu pripreme za oru`anu pobunu Srba u sjevernoj Dalmaciji (Isto). avgusta 1990. Prvi put su se paravojni.. 241-247./ broj 3.. januara. pojavilo {irenje brojnog stanja i dopunsko naoru`avanje rezervne policije MUP-a Hrvatske. str. [varm. 297. dj. stvaraju ilegalni paravojni 280 . . S. naoru`ani ljudi pojavili 17. str. izme|u ostalog..naoru`anja. januar 1991. navodi: “. Slu`ba dr`avne bezbjednosti MUP-a Srbije infiltrirala je svoja dva operativca (Radovan Stoj~i} — “Bad`a” i Franko Simatovi} — “Frenki”) na teritoriju Hrvatske odmah poslije pobjede HDZ na parlamentranim izborima juna 1990. 229-230. 143 M. u okviru pojedinih politi~kih partija /~itaj: HDZ-a Hrvatske — prim. nakon ~ega se.. paravojno organizovanje je po~elo mnogo ranije. dj. 142 Isto. br. Jovi}. str. 238-239. opreme.9.. Tako se u preambuli Naredbe Predsjedni{tva SFRJ od 9. Marijan. str. 141 B.. 297. dj. dj.-1999. V. u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. Beograd..140 Problem ilegalnih paravojnih naoru`anih sastava se na zvani~nom nivou SFRJ pojavio u javnosti po~etkom 1991. Marijan. ZADAH ZLO^INA — SRPSKE PARAVOJNE FORMACIJE 1990. kao odgovor na to. 7. 238. D. To pitanje je u rukovodstvu Velikosrpskog pokreta aktuelizovano decembra 1990. Marijan.143 140 AIIZ. Me|utim. nav.2000. str.. Krajini. na barikadama pred Benkovcem. Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije. nav. 9. Jovi}. municije ili drugih borbenih sredstava “najbli`im jedinicama i ustanovama Jugoslovenske narodne armije”. nav.. Vasi} — F. januara. 111.141 Glavna optu`ba Predsjedni{tva SFRJ i vojnog rukovodstva za formiranje paravojnih formacija odnosila se na Hrvatsku i bila je uperena prema legalnim jedinicama MUP-a Republike Hrvatske. str. N.

“manje od konfederacije.. bio poku{aj rje{avanja politi~ke krize bez krvi.. str. januara).Jovi} i Kadijevi} su 15. S tim u vezi. sa nesagledivim posledicama za bezbednost gra|ana. Jovi}. Postignuta je saglasnost “da se uva`avaju savezne institucije i republike. str. Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije. inv. izme|u ostalog. predstavljaju neposrednu opasnost za izbijanje oru`ane pobune i me|unacionalnih sukoba naj{irih razmera. Slo`ili su se da poku{aju “jo{ jedan razgovor sa Mesi}em”.” (Isto. na kojoj nije bilo govora o “paravojnim” jedinicama. Konstatuju}i kako navodno “Srbi u Hrvatskoj predaju oru`je”. vodila “u otpor i krvoproli}e”. razmotrili su “sve okolnosti i varijante”. NAREDBA). 240 i 246-247). paralelno i u skladu sa Ustavom. Da li bi Armija do{la u sukob s hrvatskim narodom i gdje je tu kraj? Moram da priznam da imamo velike te{ko}e.). str. Me|utim. S. koji svojim postojanjem i planiranim teroristi~kim aktivnostima. a “Hrvati ne predaju”.144 “procjenjivali” situaciju u vezi sa sprovo|enjem Naredbe o predaji oru`ja i rasformiranju paravojnih organizacija. Svaka je.. primenom zakona”. broj 3.145 naoru`ani sastavi. zaklju~ili su da se “mora uzeti silom.. po Jovi}u. Milo{evi} je govorio o pravu narodâ na samoopredjeljenje i “`elji” srpskog naroda “da `ivi u jednoj dr`avi”. 246-247. ali mo`e da bude ‘meka’.. Slovenci i Hrvati su. samo za teritorije gdje `ive oni narodi koji `ele da ostanu u Jugoslaviji”. bili su svjesni da to ne}e biti lako. “ako druga~ije ne bude moglo. po njima. Bosanci ka`u da ho}e federaciju. trebalo ga slomiti (“moramo ga slomiti”). zapisao: “Narod je veoma nervozan i o~ekuje odlu~nu akciju Armije. To je problem. ali je hrvatski narod odlu~an u drugom pravcu. januara 1991. O “procjeni” situacije u vezi sa navedenom naredbom Jovi} je. pre slede}eg susreta. Crnogorci su sa nama. 145 Isto. za razliku od generala Kadijevi}a. Tim prije. N. jer je smatrao da }e krv prolivati (“Krv }emo prolivati”). nav. Ukoliko “pru`e otpor”. Stoga je Jovi}.”.. 9. kao i da se odr`e razgovori izme|u republika. Ako se 281 . pet dana poslije sjednice Predsjedni{tva SFRJ (10. Beograd. po njemu. to je ta~no. suverenitet i integritet zemlje. koji je tvrdio “da je vojska raspolo`ena da ide na radikalnu opciju do ru{enja hadezeovske vlasti”. zastupao tezu po kojoj je trebalo poku{ati da Hrvati dobrovoljno predaju oru`je. Veljko ka`e da je vojska raspolo`ena da ide na radikalnu opciju do ru{enja hadezeovske vlasti. insistirali na nekoj jugoslovenskoj ekonomskoj zajednici.” (AIIZ. 247. januar 1991. Na toj je sjednici razmatrano pitanje budu}nosti Jugoslavije. jer }e “te{ko biti sa indoktriniranim narodom” (tj. 144 B. ^. To je. dj. 2-2812.. hrvatskim narodom — prim. Makedonci ne znaju {ta ho}e. br.

da sudimo pojedincima. radikalne varijante: ne mo`emo do}i do nove demokratske vlasti. Kadijevi}a i Ad`i}a. I — nadopunjuju se.. u vezi sa razoru`anjem u Hrvatskoj. Kao da vi{e voli da im otimamo oru`je silom nego da nam ga predaju dobrovoljno. na jednoj. Ne za socijalizam.Pa proglasili smo aboliciju za one koji predaju oru`je. a ja ih pitam da li smo u stanju da posle toga do|emo do druge demokratski izabrane vlasti. januara — prim. 255. sva{ta je rekao. 19.Od 17. u slu~aju. 254-255). pi{e Jovi}. Milo{evi}a. Mesi}a i Kadijevi}a. januara vo|eni su razgovori i dogovori izme|u Jovi}a. zar da ostanu? . Zato treba poku{ati da dobrovoljno predaju oru`je. da ih politi~ki diskreditujemo. . a kobajagi borba protiv bolj{evizma. str. Te`nje Hrvatske su odvajanje od Jugoslavije. a ne da im obaramo vlast. to }e biti obmana. Slo`ili smo se da poku{amo jo{ jedan razgovor sa Mesi}em” (Isto). mora}emo da sprovodimo vojnu vlast bar godinu dana. str./ javi iz Zagreba da su to i hrvatske vlasti prihvatile i realizovale” (Isto).147 o ~emu su se 18. Amerika. koja }e biti sa na{e strane. Ka`e mi sva{ta: prevari}emo narod. najprije Jovi} i Mesi}. 254. Po njegovom mi{ljenju to nije re{enje. “koji ho}e da izludi. str. ubrzali otcepljenje Slovenije. a {to je istoga dana potvr|eno i pred Kadijevi}em. sudi}e im se. tom akcijom bismo prekinuli svaki napor za rasplet politi~ke krize mirnim putem. S. ^. 146 Isto. A mi. O tom je dogovoru Jovi} telefonom obavijestio Milo{evi}a. Krv }emo prolivati. do`ive}emo krvoproli}e. i Jovi}a. . ali za one koji su to sve organizovali: [pegelj. 148 Isto. Jedino je. razgovor sa Kadijevi}em i Ad`i}em. bi}emo izolovani od sveta. koja ih podr`ava. januara dogovorili.000 automata” od Hrvata. 282 . a ne dr`avi. ali da uzmemo oru`je bez krvi ako mo`e. da dr`imo “mir” u poku{aju da re{imo politi~ku krizu bez krvi. 19. izdaja. Generali nisu bili zadovoljni “samo sa uzimanjem 20. str. . Treba osuditi krivce. samo za teritorije gde `ive oni narodi koji `ele da ostanu u Jugoslaviji. “ostalo da Mesi} sutra ujutro /tj.Ne}e ostati. ka`em mu ja. ako druga~ije ne bude moglo.146 Milo{evi}a je. pove}ali otpor Albanaca. U to se i Jovi} uvjerio.On smatra da je svako popu{tanje gre{ka. preokupiralo pitanje gubljenja ugleda JNA kod naroda.Da. 254-256. Boljkovac i dr. nego za Jugoslaviju. Da }e Hrvati slagati. Te`ak razgovor” (Isto. januara. vode}i u SSNO-u. Pitam ga ja direktno — da li `eli krvoproli}e za stvar koju mo`da mo`emo re{iti mirnim putem. kao i vojno rukovodstvo. ima cilj — ru{enje komunizma i po cenu razbijanja Jugoslavije. Nema odgovora.148 O~ekuju}i Mesi}a da budu suprotstavljali. na drugoj strani. Tu je klju~ problema. 147 Isto.

Generali Kadijevi} i Ad`i} su Jovi}u. 2) Vi{e nam odgovara varijanta onemogu}avanja. bila sljede}a : “1) Nama ne odgovara radikalna varijanta sukoba sa narodom i prisilno obaranje vlasti. jer se niko ne mo`e na silu dr`ati u Jugoslaviji ako to ne `eli”. o naoru`avanju HDZ. slabljenja i kompromitovanja sada{nje HDZ vlasti. te da }e . sa {to manjim sukobom sa narodom. na {ta je Ad`i} dodao : “pod uslovima koje ste Vi izneli u Vranju. slabljenja njihove vlasti i onemogu}avanje njihove taktike. Sva{ta. zatra`iti od Savjeta sigurnosti OUN-a intervenciju mirovnim snagama i dr. a ne da o tome odlu~uju sada{nje vlasti. obavijestio Jovi}a da je Hrvatska. pokazali film “o antidr`avnoj i antiarmijskoj aktivnosti hrvatske vlasti. izme|u ostalog. U okviru toga.150 Mesi} je 21. Jovi} je zapisao: “Tako misli na~elnik General{taba. S Jovi}em se slo`io i Kadijevi}. str. preduze}e se sve {to je potrebno da se diskredituje hrvatska vlast usled nelegalnog naoru`avanja i antijugoslovenske politike” (Isto). dok je bio kod njih u SSNO-u. primeni}e se posebna varijanta razobli~avanja HDZ politike. U{li su im u ‘koske’” (Isto). S tim u vezi. 283 . ali }uti. Milo{evi} je 149 Isto. Sadr`ina tog sporazuma je.151 O tome je Jovi} odmah obavijestio Kadijevi}a i Milo{evi}a. Na to mu je Jovi} rekao “da Armija mora da prihvati sporazum koji bude politi~ki demokratski postignut. ako narodi odlu~e” (Isto). Vjerujem da i Veljko to misli. tvrde}i kako to “nijedna dr`ava na svetu ne ~ini dobrovoljno”. 256. ukoliko “se `eli oduzimati oru`je od rezervnog sastava milicije”.149 za koju se general Kadijevi} zalagao 15. jer ne vidimo dobru perspektivu izlaska iz te situacije. Hrvatska proglasiti otcjepljenje.mu se javi. o nare|enjima i pripremama za likvidaciju ljudi. januara. kao i da prethodno bude ta~no obave{ten o svemu {to je zna~ajno u vezi s takvom odlukom. generali i Jovi} su u SSNO-u postigli sporazum. pokupila oru`ja “koliko se moglo”. str. 151 Isto. januara. Njima se raspad zemlje apriori ne dopada. ali prista}e. Neverovatno je kako su to snimili. 3) Ako pristanu na predaju oru`ja. po Jovi}u. ali se ipak ne}e dozvoliti poni`avaju}i polo`aj armije ako se budu suprotstavili. koga je Kadijevi} tra`io da vidi “{ta je uradio” u vezi sa navedenim dogovorom. o uvozu oru`ja. Ako Predsedni{tvo osigura takve uslove — mi }emo se slo`iti”. u vezi sa dobrovoljnom predajom oru`ja. 255. Ad`i} je na tom sastanku potegnuo i pitanje “eventualnog otcepljenja”. 150 Isto. po kome su odbacili radikalnu varijantu (upotreba JNA protiv hrvatskog naroda i prisilno obaranje hrvatske vlasti). a to je da se narod izjasni slobodno na referendumu.

Me|utim.156 O~igledna je bila razlika u stavovima vojske (general Kadijevi}) i rukovodstva iz Srbije (Milo{evi} i Jovi}). nije prihvatala. tra`io hitnu sjednicu Predsjedni{tva SFRJ. O~igledno Hrvati su uticali na Izetbegovi}a. Ocjenjuju}i da }e vidjeti dalje {ta }e. to vojska. s odu{evljenjem prihvatio Milo{evi}ev prijedlog.sa tim prijedlogom Hrvatske bio odu{evljen. treba da im ga usvojimo. a “ako se ne suprostave .000..154 Istoga je dana Kadijevi} Jovi}u ~itao najnovije snimke razgovora [pegelja “sa svojima”155 i zastupao tezu “beskompromisnog nastupa do totalnog sloma njihove vlasti”. U vezi sa tim. Bili su odlu~ili da nam predaju 20. 284 . naro~ito gra|ana”. 257. pa odustali jer su ocenili da smo spremni na popu{tanje” (Isto). a rukovodstvo Srbije “za za{titu srpskog stanovni{tva u krajinama”. tako|e. jer ih “jedino tako mo`emo ‘srediti’”. 156 Isto. “s tim da kraji{ke op{tine dr`imo vojno. Istoga je dana Izetbegovi}. po Jovi}u. 155 Isto. po Jovi}u. jer je on “oduvek bio za varijantu da ih preko no}i ‘odse~emo’ od Jugoslavije. Obave{tavam Slobodana.152 On je tada predlo`io usvajanje otcjepljenja Hrvatske (“~im proglase otcepljenje. Jovi} pi{e: “Zovem Veljka da do|e odmah.. S tim u vezi. Jovi} pi{e : “Da pregovaramo s Tu|manom i Ku~anom. nije uzimao “u obzir da za takvu odluku ne mo`emo da postignemo ve}inu na Predsedni{tvu koje ‘strahuje’ od velikih `rtava. S tim u vezi. Jovi} u memoarima pi{e : “Imaju 60.. “radi odlaganja sprovo|enja Naredbe o razoru`anju”.”). Vojska je bila “za slamanje hrvatske vlasti”. on je smatrao da “prvi koraci moraju biti podizanje stepena pripravnosti armije i hap{enje onih kojima treba suditi”.. 157 Isto. pa neka idu ‘u Evropu’”.157 152 Isto. po Jovi}u.. On odu{evljen : odli~no . s tim {to to tada mnogo nisu potencirali. str. 153 Isto. on..000 komada specijalnih automata za specijalce.u redu”.000 komada automata ‘kala{njikov’ i 7.”. Me|utim.” (Isto). 154 Isto.153 Jovi} je. Tom je prilikom Milo{evi} insistirao da Jovi} ubje|uje generala Kadijevi}a u tu varijantu. a “ako se suprostave odlu~i}emo tada”.. dok se narod na plebiscitu ne izjasni gde `eli da `ivi”.

General je. str. januara. s tim {to su “hap{enja i saslu{avanja ve} po~ela i sve }e se odvijati u narednih nekoliko dana”.158 Nakon obmane da “Srbi u Hrvatskoj predaju oru`je”.160 158 V. su|enje i dr. 159 B. obavje{tavaju}i ga o utvr|ivanju plana “pravosudne akcije (hap{enje. razmatralo izvje{taj SSNO-a o sprovo|enju Naredbe i konstatovalo da je ona samo djelimi~no izvr{ena. pregrupisavanje vojske. Jovi} je 23.. Istoga dana Kadijevi} je referisao Jovi}u o pripremama za sprovo|enje Naredbe Predsjedni{tva SFRJ. “ali drugog puta nema”. Dio jedinice JNA stavljen je u povi{en stepen borbene gotovosti (V. nav. 257-258. 285 .Predsjedni{tvo SFRJ je 22. str. situacija je jo{ vi{e zao{trena. Tom je prilikom Milo{evi} ponovno insistirao “da vojska ’pokrije’ srpske krajeve u Hrvatskoj. od 9. Te mjere i aktivnosti podr`ao je i Jovi}. Kadijevi}. Milo{evi} je pri tome naglasio da. o rasformiranju paravojnih ilegalnih formacija i oduzimanja oru`ja. nav. [tab Vrhovne komande je 23. 111-112). str. Kadijevi}. ako se na podru~ju Hrvatske odmah ne raspuste svi mobilisani sastavi.. podi}i borbenu gotovost jedinica na nivo koji }e garantovati sprovo|enje na zakonu zasnovanog krivi~nog postupka i izvr{enja sudskih odluka. dopunsko mobilisanje i propagandnu aktivnost — informisanje javnosti. koja sve to mora pratiti”. a ostalo neka se otcepi”. predlo`io “~itav program vojnih mera”: podizanje bojeve gotovosti.. da u slu~aju sukoba. Stoga je zaklju~ilo da su vojni pravosudni i drugi nadle`ni organi du`ni da postupaju u skladu sa zakonom utvr|enim obavezama i ovla{tenjima. Jovi}. 160 Isto. i poku{aja da se razoru`a legalna rezervna milicija MUP-a Hrvatske koja je mobilisana radi odbrane od tih paravojnih formacija. zadr`i tu teritoriju. jedino on sam mo`e da odlu~i u tome”. januara 1991. ali i vojne akcije. se “srpski narod u Krajini ne mo`e prisilno odvojiti od Jugoslavije. str. Kadijevi} je propagandnu aktivnost “detaljno” razradio. dj. a “Hrvati ne”. 258. 111-112. dj. ocjenjuju}i da }e biti te{ko. dj. januara obavijestio javnost da }e JNA. nav.).159 {to jo{ jednom potvr|uje dogovorenu namjeru i plan istjerivanja silom Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije. januara razgovarao sa Slobodanom Milo{evi}em o razoru`anju u Hrvatskoj. u cilju “da se suzbije eventualni poku{aj nasilnog spre~avanja akcije pravosudnih organa”.

na drugoj strani. prisustvom svojih jedinica”. navodno “oru`je predali samo Srbi”.Jovi} i Kadijevi} su se tada dogovorili da. ba{ ga briga. 286 . gde }e on biti na ~elu”. Time je Jovi} pripremao teren za preduzimanje “vojnih mera” i njihovo opravdanje. on je u svojim memoarima zapisao: “Neka se psiholo{ki pripremi”. “vojska za{titi” Srbe “koliko god mo`e. po Jovi}u. po Jovi}u. bila potrebna.162 Istoga je dana Mesi} zatra`io razgovor sa Jovi}em. “jer treba da znaju. da }e biti uhap{eno samo nekoliko neposredno odgovornih i da }e su|enje biti javno. Ko mu vi{e mo`e verovati kad je onako debelo slagao da }e dobrovoljno predati oru`je” (Isto). sve moglo rije{iti.Srbija. bio — razgovor “o na~inu razre{enja jugoslovenske krize u svetlu srpsko-hrvatskih odnosa”. Taj dogovor Jovi} je “obrazlo`io” ~injenicom kako su oru`je u Hrvatskoj predali “samo Srbi”. na jednoj. ne}e sila biti ni od Armije upotrebljena. Cilj tog sastanka je. 163 Isto. po Jovi}u. “po{to su”. Tom je prilikom Mesi} molio Jovi}a da o tome obavijesti Milo{evi}a i da mu ka`e: “da to nema veze sa ishodom sutra{njeg razgovora Hrvatska . Ta je informacija ~lanovima Predsjedni{tva. u kome je predlo`io razgovor u ~etvero: Jovi} i Milo{evi}. Sla`u}i se s tim prijedlogom. Odmah ga do~ekujem umiruju}e. Ako se ne suprostave silom.164 161 Isto. Mesi} uzvra}a hladnokrvno — ma neka ih hapse. da ne brine za svoju vlast.161 Sljede}eg je dana Kadijevi} obavijestio Jovi}a “da Hrvati dalje podi`u stepen gotovosti radi napada na Armiju”. Ne}e se oni u Hrvatskoj tome suprostavljati. 164 Isto. O~ekujem buru reagavanja na akciju koju vodimo u vezi Naredbe Predsedni{tva o rasformiranju paravojnih nelegalnih organizacija i oduzimanja oru`ja. Kao — veruje mi sve i kao — ne}e ni{ta preduzimati. S tim u vezi. Jovi} pi{e : “Stipe Mesi} tra`i razgovor. da se ne bi iznenadili {ta se mo`e dogoditi”. S tim u vezi. “a bez toga ni{ta”. po Jovi}u. Pod tim se uslovom. Jovi} je rekao Mesi}u “da }e na tom susretu Srbija dati saglasnost Hrvatima da iza|u iz Jugoslavije pod uslovom da oni daju saglasnost da Srbi u krajinama ostanu u Jugoslaviji”. o ~emu je predsjednik zatra`io “pismenu informaciju za sve ~lanove Predsedni{tva”. 162 Isto.163 kako bi mu prenio poruku od Tu|mana. s obzirom na to da je rije~ o Velikoj Srbiji. te Mesi} i Tu|man.

Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola. 166 Isto.-9. Umjesto toga. Srbi iz Hrvatske su preko Slobodana Milo{evi}a vr{ili “presiju da ih vojska za{titi”. materijalno opremila i naoru`ala. formirala. “pa da to ima za posljedicu razbijanje i nestanak zemlje”(B. 167 JNA.167 Upotrebu vojske u “za{titi” Srba u Hrvatskoj general Kadijevi} nije mogao da preduzme bez odluke Predsjedni{tva. Beograd 2002. koja je. 7. UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. jer Naredba Predsjedni{tva SFRJ o rasformiranju i razoru`anju paravojnih oru`anih formacija to demantuje. Zapadne zemlje (SAD i Engleska pre svega) po~ele su i zvani~no da vr{e pritisak na nas da ne ugro`avamo Hrvatsku i Sloveniju”. novembar 2001. kadrovski i stru~no osposobila. to nije ta~no. General Kadijevi} je odbijao upotrebu vojske. po Jovi}u. Zbog toga je Milo{evi} 165 Isto.165 Vojska je. po Jovi}u. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.2001. 259. Me|utim. samo su potvr|ene razlike. {to je on. 25.166 O~igledno je da Naredbu Predsjedni{tva SFRJ o rasformiranju i razoru`anju paravojnih formacija jedinice i komande JNA nisu izvr{ile. “podigla bojevu gotovost na najvi{i nivo. januara 1991. jer je u tom slu~aju morao rasformirati i razoru`ati i brojne srpske oru`ane formacije u Republici Hrvatskoj i Republici Bosni i Hercegovini koje je JNA. Hrvatska je mobilisala 50.000 ‘rezervnih’ policajaca. 213). “dostigla dramati~ne razmere”. po naredbama vojnog rukovodstva. zbog “napetosti” u Hrvatskoj i Jugoslaviji.-1999. Mamula. str. nije dobila od Predsjedni{tva jasan ratni zadatak koji nije izvr{ila. Milo{evi} je smatrao da se taj razgovor obavi “jo{ sutra. str. koga je o tome istoga dana obavijestio Jovi}. Razgovor izme|u rukovodstva Hrvatske i Srbije o budu}nosti Jugoslavije nije dao nikakve rezultate. Beograd. Upotrebu vojske general Kadijevi} je uporno odbijao “sa obrazlo`enjem da postoji opasnost da vojska dobije epitet ‘srpska’ i da on to ne}e dozvoliti”. 259. uop{te se pove}ao. posle zvani~nog razgovora dveju delegacija”. 287 . prenosio na predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. po Mamuli. . “Pu{tena je filmska traka o pripremi vojne pobune u Hrvatskoj” i tako sastanak miniran. str. Strah Srba u Kninu i u Hrvatskoj.Sa tim se Tu|manovim prijedlogom slo`io i Milo{evi}.

januara 1991. 288 . 170 Isto. 261. odnosno oru`anu pobunu. Osnov za rad sjednice Predsjedni{tva SFRJ bila je Informacija SSNO-a o mjerama u JNA za sprovo|enje Naredbe Predsjedni{tva SFRJ od 9. 169 Isto. u vezi sa tim. “ako zatreba da joj se tek tada dâ odobrenje (od Predsedni{tva) da deluje”. Zatim se daje ocena aktuelne situacije u Hrvatskoj. (2) pozove odgovorne ~inioce da u~ine sve kako bi se smanjile me|unacionalne napetosti i izbeglo neposredno sukobljavanje. s obzirom na razvoj doga|aja. podrazumijevalo “ponovno odlu~ivanje ako se `eli i anga`ovanje na spre~avanju me|unacionalnih sukoba”. Kadijevi} je. obavijestio Predsjedni{tvo SFRJ “da su. Protivno zahtevima Predsedni{tva SFRJ i zvani~nim izjavama rukovodstva Republike Hrvatske. i 25. To je. u toku mere dovo|enja planiranih jedinica JNA na zahtevani stepen borbene gotovosti. po Jovi}u. Mobilizacija se vr{i i na ostrvima. ~lanove njihovih porodica i vojne objekte. Do krajnosti se radikalizuje propagandna kampanja. Na njihovo navaljivanje Jovi} je za 25. 259-260.insistirao na dono{enju te odluke. ako bi do{lo do me|unacionalnih sukoba u bilo kom delu Jugoslavije” (Isto). predlo`io “da vojska bude spremna”. U prvi plan se isti~e navodna opasnost od velikosrpskog hegemonizma i centralizma iz Beograda. uz dodelu odgovaraju}ih slu`benih legitimacija. pa se predla`e da Predsedni{tvo SFRJ : (1) zahteva od svih u~esnika da po{tuju zakonitost u sprovo|enju krivi~nog postupka koji je otpo~eo. kako bi se odvijao na miru i u skladu sa zakonom. nego samo njenu spremnost. pored ostalog. januar poslije podne zakazao sjednicu Predsjedni{tva SFRJ. januara li{ili slobode dvojicu aktivnih stare{ina JNA i dva civilna lica sa teritorije Republike Hrvatske za koje se osnovano sumnja da su neposredno u~estvovali u organizovanju i naoru`avanju ilegalnih paravojnih organizacija i da su pripremali diverzantsko-teroristi~ke akcije i napade na pripadnike JNA. navodi “da su organi krivi~nog gonjenja u JNA u toku 24. poja~ava se borbena gotovost policije i drugih oru`anih sastava. str. da je istra`ni postupak u toku i da vojno-pravosudni organi preduzimaju i druge mere u skladu sa svojim ovla{}enjima i odgovornostima utvr|enim zakonom. pored ostalog.168 Kadijevi} je. str. U tom je cilju od Kadijevi}a tra`io informaciju o stanju i prijedlog. on nije predlo`io anga`ovanje JNA. U tom se dokumentu. (3) nalo`i JNA da bude spremna i da se odmah anga`uje.169 Prema tome. o rasformiranju i razoru`anju nelegalnih oru`anih sastava.170 168 Isto. JNA se progla{ava pukim sredstvom te politike” (Isto). Ubrzano se prevode pripadnici ilegalne vojne organizacije HDZ-a u rezervni sastav policije. {to do sada nije ~injeno.

. naravno. januara 1991. 173 L. Ja sam naravno odgovorio da i Srbi imaju to pravo. dj. “da zahtijeva razoru`anje hrvatske policije”. Na tom tajnom sastanku (srpsko-slovena~kom sporazumu) Milo{evi} i Ku~an su se dogovorili o pravu Slovenaca i Srba na vlastite dr`ave. januara pozvalo (oko 20 ~asova) na razgovor rukovodstvo Republike Hrvatske (Tu|man. da do|u na sjednicu Predsjedni{tva SFRJ. str.173 Ocjenjuju}i politi~ko-bezbjednosnu situaciju veoma kriti~nom.172 U no}i 24. 259-261.171 Ante Markovi} je dr`ao sjednicu SIV-a i zaklju~io “da bi to jo{ pogor{alo situaciju”. 171 Isto. jer bi to. SMRT JUGOSLAVIJE.. 289 . Beograd 1996. 259.Navedeni generalov prijedlog nije pro{ao. 259-261. str. Na tom sastanku. 209. str. Jovi}. 259. 174 B.. Litl. str. S tim u vezi. to je jasno’. B. pi{e Jovi} “bili odlu~no protiv toga da se bilo {ta raspravlja i odlu~uje o Hrvatskoj bez prisustva njenog rukovodstva. pravo da svi Srbi u Jugoslaviji `ive u jednoj dr`avi. s tim u vezi. bez naru{avanja prava drugih naroda. revoltiran. koje je bilo u Srbiji na razgovorima. Silber — A. pa se kasnije vratio. bio pravi “urnebes”. Milo{evi} je odr`ao poseban sastanak sa predsjednikom Ku~anom. 175 Isto. tvrdi Ku~an “postalo je jasno da Srbi ne}e zahtevati da Slovenija ostane u Jugoslaviji. ali se slo`io telefonom. koja je trajala “do iza pono}i” nekako je “dogovoreno” “da Hrvatska raspusti i razoru`a rezervnu miliciju. Janez Drnov{ek je napustio sjednicu.174 Predsjedni{tvo SFRJ je 25. Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ je.” (Isto). Milo{evi} je rekao da i Srbi `ele da im se to pravo prizna — odnosno. Mamula. 128. Dugotrajna rasprava ipak je dovela do toga da pozovemo hrvatsko rukovodstvo koje je do{lo uve~e oko 20 ~. ali na isti na~in kao i Slovenci. 128). Jovi} je konstatovao: “Ni{ta ne mo`emo”. 184 i 185. po njegovom mi{lenju. Mi Slovenci smo rekli da `elimo pravo na sopstvenu dr`avu. samo dolilo ulje na vatru.175 U raspravi. Milo{evi} je odgovorio: ‘Da. a s obzirom na to da srpsko rukovodstvo ni{ta nije moglo preduzeti. Mesi} i Drnov{ek su. Ante Markovi} je uporno insistirao da se ne usvaja tre}a ta~ka predloga SSNO. str. 172 Isto. i sa tim zaklju~kom avionom smo se vratili nazad u Ljubljanu” (Isto. dok se Predsjedni{tvo SFRJ okupljalo po drugi put tog mjeseca. nav. Domljan i Manoli}). str. str. SLU^AJ JUGOSLAVIJA. Tupurkovski je bio odsutan.

Kadijevi}. Zajedni~ki je zaklju~eno da se time stvaraju uslovi da se dalje vodi istra`ni postupak predvi|en zakonom. ali je nekako na|en verbalni kompromis.00 ~asova izvr{i demobilizacija rezervnog sastava milicije u Hrvatskoj i istovremeno stepen borbene gotovosti jedinica JNA prevede u redovne mirnodopske uslove. str.176 Na tom je sastanku. str. Navedeni kompromis Jovi} je komentarisao na sljede}i na~in : “Da li je dogovor radi sprovo|enja ili dogovor radi predaha. do{lo do obrta u hrvatskom stavu. 261). O tome Jovi} u svojim memoarima pi{e : ”rasprava sa Hrvatima bila je duga i mu~na. januara do 12. stepen borbene gotovosti jedinica JNA dovede u redovno stanje i vojno-pravosudni organi nastave istra`ni i sudski postupak bez ometanja. Kadijevi} pi{e: “Uskoro je. vide}emo” (Isto). Govore}i o tome. Ube|ivali smo ih da vojnog udara ne}e biti i da njihovu vlast niko ne}e dirati. 290 . Hrvatska bila “neuobi~ajeno kooperativna u prihvatanju stavova Predsjedni{tva SFRJ i. ali i od b) straha od vojnog udara. Dogovoreno je tako|e da }e vojno-pravosudni organi u vo|enju istra`nog i sudskog postupka sara|ivati sa nadle`nim organima Republike Hrvatske” (Isto. Srpsko pitanje treba re{avati politi~ki. Postignuta je potpuna saglasnost da se preduzmu mere koje }e tu napetost smanjiti. dj. 259. 177 V. Niko nikome nije poverovao. Klju~nu ulogu u tome odigrao je gospodin Zimerman stavovima da }e Zapad braniti mladu hrvatsku demokratiju.da vojska ukine bojevu pripravnost i da se stvore uslovi za normalno odvijanje su|enja u postupku sprovo|enja Naredbe”. po Kadijevi}u. nav. spremna da `rtvuje neke izvr{ioce krivi~nih djela”.. 112. Njihova je teza bila : a) da se moraju naoru`ati radi odbrane od ‘srpske hajdu~ije’. str. Pri tome je. Za javnost je dato slede}e saop{tenje : ‘Detaljna analiza uzroka koji su doveli do me|usobnog nepoverenja i podozrenja i napetosti pokazala je da ne postoje razlozi koji bi opravdali izazivanje ovakve me|unacionalne napetosti i zategnutosti u Republici Hrvatskoj i izme|u organa Republike Hrvatske i Federacije. reklo bi se. po njemu. a ne vojno. me|utim. januara ove godine do 12. Na taj na~in }e se stvoriti uslovi za potpuno normalno odvijanje `ivota i otklanjanje svake me|unacionalne konfrontacije. U tom duhu dogovoreno je da se 26. ~asova izvr{i demobilizacija rezervnog sastava milicije u Hrvatskoj. ali da }e biti pohap{eni pojedinci odgovorni za protivzakonito delovanje.177 176 Isto. dogovoreno i zaklju~eno da se 26. koji sumnjam da }e ne{to trajno da zna~i.

nije se blagovremeno povukla na nove polo`aje”. 180 Isto. Hrvatska vlada je poslije toga i javno se identifikovala sa politikom naoru`avanja. provokacije prema pripadnicima JNA i njihovim porodicama. ali da se i oni moraju rije{avati pregovorima ba{ kao {to Gorba~ov ~ini sa Balti~kim zemljama. 291 . Bez toga ni{ta”. S tim u vezi. Naime. o kojoj Jovi}u nije mogao govoriti telefonom. najbolje bilo “da pomo}u sile kojom raspola`emo (armija) i pomo}u demokratije istovremeno je nama stavljao do znanja da Zapad ne bi prihvatio nikakvu intervenciju JNA protiv Hrvatske. po Jovi}u. Jovi} pi{e : “Niti je ona to htela. Jovi} se bojao “’lavirinta’ mirnog toka stvari”. Pri tome je Milo{evi} ukazao na zna~aj anga`ovanja JNA u Hrvatskoj. Dalje su nastavili ja~anje i naoru`avanje vojske uz veliku pomo} iz inostranstva. januara. da problemi paravojski navodno jesu te{ki. po Jovi}u. januara) telefonom razgovarao sa Milo{evi}em. Stoga.O navedenim “rezultatima” sjednice Predsjedni{tava SFRJ i razgovora Srbija — Hrvatska Jovi} je sljede}eg dana (26.178 Milo{evi} se. vojska nije htjela da “odse~e” Sloveniju i Hrvatsku od Jugoslavije. niti je dobila takav nalog”. str. nav. Vezano za to. Me|utim. ^inilo mu se da su “u njemu ja~i”. po Jovi}u. u skladu sa procjenama i prijedlozima generala Kadijevi}a od 4. on je iznio tvrdnju: “kad vojska jednom ‘pokrije’ srpske teritorije u Hrvatskoj mi se vi{e ne bojimo raspleta jugoslovenske krize. ometala maksimalno koliko je mogla rad vojno-pravosudnih organa. To je izazvalo logi~nu reakciju cjelokupnog srpskog naroda. dj. Milo{evi} je bio “veoma razo~aran rezultatima sednice Predsedni{tva”. “te da se njegov ishod ne mo`e unapred predvideti”. a “JNA je svuda u dubini tih republika. posebno u Hrvatskoj.. Zajedno sa tim pove}avale su se provokacije prema srpskom narodu u Hrvatskoj upotrebom usta{kih metoda iz Drugog svjetskog rata. nije bilo mogu}e. za njega. krajem januara 1991. 179 Isto.180 tada je.179 Polaze}i od shvatanja “da bi svaki konflikt mogao trajati veoma dugo”. jo{ dr`ao “onoga {to je mo`da i moglo donedavno”. 178 B. 263. kao i pripadnika JNA” (Isto). jo{ i ‘oboga}enim’ novim izumima. 262. niti je tra`ila. s kojima se usaglasio. To. iako ih nije mogla onemogu}iti. Jovi}. Nije mu se uklapala “u zamisao ({emu)”. str. jer bi “rat buknuo po celoj dubini Slovenije i Hrvatske”. Milo{evi} je vjerovao da druga~iji tok doga|aja njima nije odgovarao. “nije ~udo {to Hrvati te`e ratnoj opciji”.

bilo “dovoljno formalnih opravdanja. U razgovoru su ocijenili “da }e Tu|man i HDZ to shvatiti kao predah i poku{ati da nastave sa ostvarivanjem svoje politike”. Ocjenjuju}i da je Hrvatima stalo da nametnu rat. januara. 292 . zaklju~ili da se “bez pardona mora sprovesti Naredba Predsjedni{tva”. 184 Isto. Jovi} je taj prijedlog prokomentarisao na sljede}i na~in: “Ne mogu da ga pitam kako }emo se vratiti otuda. sa razmje{tajem vojske u zapadnom delu zemlje”. tako|e. Kadijevi} je neodgovorno tvrdio “da vi{e nije u stanju da u~estvuje u radu SIV-a. 29. U me|uvremenu je hrvatsko politi~ko vo|stvo. uskla|eno. Nema sloge da ga sru{i! Na tome opstaje” (Isto).koju `elimo da nametnemo (izja{njavanje naroda) obezbedimo i miran put izlaska iz krize i povoljna re{enja za srpski narod.. zaklju~ili da su “hrvatsko-slovena~ki separatizam i ru{ila~ki odnos prema ustavnom sistemu zemlje. 183 Isto. od 25. Obezbje|enje mirnog puta izlaska iz krize i povoljnog rje{enja za srpski narod Jovi} je usput naveo kako bi to rje{enje bilo “i za sve ostale ako bi to bilo mogu}e”. navode}i kako mu je on davno govorio o njihovim namjerama. Na taj bi na~in u zapadnom dijelu zemlje postojala vojska “stalno i dovoljno bez posebnih pokreta”.”. moramo braniti srpski narod. mo`da bila “najplodotvornija i sa izgledom na uspeh”. 182 Isto. Naljuti}e se. te da “nikakvih popu{tanja od strane vojnih pravosudnih organa ne sme biti”. {to je Jovi} s olak{anjem prihvatio. razmatraju}i tok ostvarivanja dogovora sa sjednice Predsjedni{tva SFRJ.182 Kadijevi} je u razgovoru sa Jovi}em. po njemu. str.183 predlo`io “da se pripremi adaptacija plana ili da se uradi novi plan odbrane zemlje. Jovi} je dalje nastavio kako navodno “svi oni zajedno rade na razbijanju Jugoslavije.181 Ta je linija. po njima. Govore}i o tome. koji ne `eli da silom iza|e iz Jugoslavije”. ”ali on nije verovao”. pored ostalog. koji mo`e izazvati gra|anski rat”. na grub i neustavan na~in. Stoga }e se zalagati za nju “dok bude mogu}e”. Zbog toga su. Jo{ nije ‘progutao’ da brani srpske teritorije u Hrvatskoj.184 181 Isto. januara. da su toliko osioni i bezobrazni da se to vi{e ne mo`e podnositi”. jer se on odr`ava na me|urepubli~kim suprotnostima. jer nam jedino otuda preti opasnost strane intervencije”. po njemu.. Kadijevi} i Jovi} su. Za to je. 264. Jo{ veruje u odbranu Jugoslavije” (Isto). Stoga je smatrao da je najte`e “kako razobli~iti i sru{iti SIV. on je zaklju~io: “Mi se onda moramo braniti. strani faktor i Savezno izvr{no ve}e” ”klju~ne ta~ke” njihove dalje aktivnosti. trebalo “tu}i politi~ki svim raspolo`ivim sredstvima i uneti razdor me|u njima”.

S tim u vezi. 229 i 260. dj. Nakon djelimi~nog neuspjeha u razoru`anju JNA je krajem januara 1991. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 293 . što nije promaklo organima sigurnosti JNA” (D. a hrvatsko rukovodstvo odluke Predsjedni{tva SFRJ nije ispo{tovalo. prestra{io se i ~ekao je da li }e JNA odlu~no reagirati. godine). Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. Oni su u me|uvremenu predvo|eni ~lanovima Srpske demokratske stranke ustrojavali svoje oru`ane sastave za što su uspjeli anga`irati i umirovljene ~asnike. dj. 04/141-3.. Vojni sud u Zagrebu podignuo je i optu`nicu. nav.. rekao ”da }e Hrvati pomo}i svojoj bra}i u Hrvatskoj” (AIIZ. a protiv hrvatskog ministra odbrane generala Martina Špegelja. 6. kada je Predsjedni{tvo SFRJ raspravljalo pitanje rasformiranja i razoru`anja “paravojnih” formacija u Hrvatskoj. vodila sna`nu medijsku kampanju protiv Republike Hrvatske. Me|utim. nav. Informacija o zna~ajnijim ~iniocima i manifestacijama na narod i b/g /borbenu gotovost/ TO BiH za JANUAR 1991. Mamula. To su Milo{evi} i Jovi} postavili kao ratni cilj JNA. Vojno glasilo Narodna armija dva je broja pod nazivom Istina o naoru`avanju teroristi~kih formacija HDZ u Hrvatskoj u potpunosti posvetila ovom problemu potpuno ga iskrivljuju}i i zanemaruju}i intenzivno naoru`avanje pobunjenih hrvatskih Srba.185 O~igledno je da su u januaru 1991. Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla i drugima. Milo{evi} i Jovi} u svakodnevnim razgovorima i dogovorima utvr|ivali doktrinu napu{tanja zajedni~ke dr`ave i strategiju konstituisanja i odbrane Velike Srbije. Osu|uju se svi poku{aji razbijanja i cijepanja jugoslovenske federativne zajednice. Tako|e u javnosti od velikog broja gra|ana s negodovanjem je prihva}ena izjava ~lana Predsjedni{tva Bosne i Hercegovine i ~elnika HDZ za podru~je Bosne i Hercegovine Stjepana Kljui}a. br. str. str. 297). Tu|mana je “uhvatila panika. koji je povodom mogu}nosti anga`ovanja JNA na sprovo|enju Naredbe Predsjedni{tva SFRJ na razoru`avanju paravojnih organizacija i krivi~nom gonjenju nosilaca navedenih aktivnosti u Hrvatskoj. Pozdravlja se napor koji se ula`e od strane Predsjedni{tva SFRJ i republi~kih rukovodstava u poku{ajima tra`enja razrje{enje jugoslovenske krize. 2-2438. JNA je bila neodlu~na”. februar 1991.Odluke Predsjedni{tva SFRJ o rasformiranju i razoru`avanju “paravojnih” formacija u Hrvatskoj dovele su rukovodstvo Republike i predsjednika u te`ak polo`aj. D. Marijan. Radni ljudi i gra|ani Bosne i Hercegovine i zvani~ni organi Republike dali su “punu podr{ku mjerama Predsjedni{tva i odlu~no{}u na provo|enju Naredbe na razoru`avanju nelegalnih oru`anih sastava u SFRJ. posebno gdje su takve aktivnosti otkrivene. Stoga su pritiskivali 185 B. Pov. Oni su nastojali da JNA dovedu na velikosrpski koncept da brani etni~ke srpske teritorije. Marijan piše: “Nekoliko hrvatskih gra|ana je uhi}eno.

iznijelo Jovi}u. procijenio “definitivno da se situacija u zemlji ne mo`e re{iti bez jasne i ~vrste najave upotrebe sile i njene upotrebe u meri koja je nu`na da bi se iz krize iza{lo bez gra|anskog rata i na demokratski na~in”. dakle vrijeme kada je najmanje dvije tre}ine gra|ana Jugoslavije vjerovalo da o~uvanje zemlje ne mo`e biti sporno. mo`da mogla “uticati na dalje tokove. 229-230). Jovi}. dj.186 Vojno rukovodstvo je u februaru 1991.. on je predlo`io da poku{aju da Stavove oru`anih snaga SFRJ o razrje{enju krize u zemlji objave kao stavove Vrhovne komande.. 229. procijenjeno je kako vrijeme ne radi u njihovu korist. javnosti o stanju u zemlji o ustavnoj ulozi oru`anih snaga u razrje{avanju krize u zemlji. S tim u vezi. str. str. 294 . ukoliko bi to Predsjedni{tvo prihvatilo (Detaljnije o tome: B.187a S obzirom na to da je 186 Isto. 187 B. te su zaklju~ili da se “zato mora raditi brzo” (Isto. Skup{tini SFRJ i. Mamula podsje}a “da je to bio januar ’91. napravilo novi plan odbrane "od unutra{nje i spoljne agresije" i izradilo planove "za obaranje vlasti u Sloveniji i Hrvatskoj". 266). vojni vrh je tada imao namjeru da se obrati Predsjedni{tvu SFRJ. str. 187a Isto. nav. a predsjednik Predsjedni{tva SFRJ i predsjednik najve}e republike odri~u se bilo kakve borbe za zajedni~ku dr`avu. nav. a poslije toga }e biti “prikazan” Predsjedni{tvu. 265-278. Jovi}. sa ~ime se Kadijevi} odmah slo`io. 266-268). je bio da osigura (rukovodstvu Velikosrpskog pokreta) "novi razme{taj vojske u cilju razre{avanja krize u zemlji". str. Vojno rukovodstvo je taj plan 11. po toj procjeni. “ni u dr`avi ni u vojsci”. str. polaze}i od procjene da se situacija u Jugoslaviji “ne mo`e re{iti bez jasne i ~vrste najave upotrebe sile”. pri ~emu “rastakanje dr`ave direktno uti~e na rastakanje vojske”. Naime. “Jasna najava upotrebe oru`anih snaga u ustavnoj funkciji” je. razgovori predsjednika republika o dr`avnom obliku Jugoslavije po~eti }e tek za dva mjeseca. a ako to ne bi pomoglo. nakon ~ega su se dogovorili da sljede}eg dana on ode u SSNO i vidi ga detaljnije. dj.. februara 1991. koji se zasnivao "na dve osnovne pretpostavke delovanja izvana" ("iznenadna intervencija sada postoje}im snagama i intervencija mobilisanim snagama"). Nacrt tog saop{tenja Jovi} je tog dana pro~itao i dao svoje sugestije. JNA se sprema silom razoru`avati hrvatske paravojne formacije i otvoriti rat s njima. Cilj tog plana. Pored toga. 265-266.187 Su{tina novog ratnog plana ("kombinacija odbrane od unutra{nje i od spoljne agresije") je bila u rasporedu "vojnih jedinica u obe funkcije istovremeno".. str. vjerovatno.” (Isto. onda bi morala da sledi stvarna upotreba”..generale Kadijevi}a i Ad`i}a da se odreknu Jugoslavije i brane samo “srpske” teritorije. jer bi to “bilo mnogo bolje i ja~e”. Vojni vrh je sredinom druge sedmice februara 1991.

190 Isto. koga je tada iznio Kadijevi}.191 Sprovo|enje Naredbe o razoru`anju. trebalo je sru{iti s vlasti. Krajem februara 1991. s tim u vezi. 268).188 dakle sa Neformalnom grupom.190 Tamo gdje bi “bilo nu`no” trebalo je uvesti i vanredno stanje. odgovarala za intervenciju protiv Slovenije i Hrvatske (M. koja je fakti~ki odlu~ivala i prakti~no funkcionisala kao Predsjedni{tvo SFRJ. te Slobodanom Milo{evi}em i Momirom Bulatovi}em.. nav. str. s nekim modifikacijama i promjenama. niti tra`i od Predsedni{tva bilo kakvu odluku da bi to u~inili” (Isto. o~igledno je u pitanju prevara. gdje je ostao “jo{ nepriveden i neuhap{en [pegelj”. 50-51). a akcija bi se izvela s ~vrstim “osloncem na vojsku” i “na snage koje su za Jugoslaviju”. Jovi} je prokomentarisao: “Moja je procena da smo ve} u zaka{njenju i da trpimo `estoku a opravdanu kritiku javnosti. 188 Isto. [pegelj.189 Sprovo|enjem tog plana rukovodili bi “oni ~lanovi Predsedni{tva SFRJ koji se opredele za ovaj kurs”. str. prema kome su sa istoka Jugoslavije odre|eni efektivi kretali u Slavoniju i zapadnu Bosnu. 265-281. 191 Isto. izrada i realizacija plana vojne akcije. Ta je varijanta. general [pegelj je saznao da postoji razra|en plan intervencije u Sloveniji i Hrvatskoj. str. Taj se plan. Kadijevi}ev prijedlog o ru{enju saveznih ustanova koje se ne pridru`e akciji Jovi} je komentarisao tako {to je naveo da general “ne obja{njava kako to misli da ostvari”.vojno rukovodstvo izmislilo opasnost "od unutra{nje i spoljne agresije". pri ~emu je te aktivnosti valjalo “kombinovati i sa nekim vojnim aktivnostima”. radi zaposjedanja stanovite linije u odbrani od napada NATO-a. 276-277. 189 Isto. str. Tim se planovima osnovna zamisao vojske sastojala u sljede}em: prvo. i drugo “u kolebljivim republikama (Makedonija i Bosna i Hercegovina) kombinovanim politi~kim merama — demonstracijama i pobunama — treba sru{iti rukovodstva ili ih preokrenuti u drugom pravcu”. Vojska stalno najavljuje neku `estoku akciju u raznim varijantama ali nikako ne preduzima ni{ta. 277. te. po njemu. plan Sutjeska 2. Planove vojnog rukovodstva “za obaranje vlasti u Sloveniji i Hrvatskoj”. str. a one koje se ne pridru`e (SIV na primjer). a potom u Sloveniji”. Sve savezne institucije koje prihvate taj kurs “bi}e uklju~ene u akciju”. dj. po [pegelju. 295 . “da se kombinovanim politi~kim i vojnim merama sru{i vlast prvo u Hrvatskoj. uklapao u tzv. Jovi} je pretresao sa srpskim ~lanovima Predsjedni{tva.

277-278.) vr{io bi se na osnovu odluke Predsedni{tva SFRJ”. 278. III. za realizaciju navedenih planova. sednicu Predsedni{tva SFRJ u funkciji vrhovne komande oru`anih snaga na komandnom mestu. koje ne bude u stanju da donese odluku 1.Vojno rukovodstvo je. tada. vojnog vrha bio “totalno zatvoren”. 296 . mo`e ili ho}e da donese jo{ `e{}u odluku odmah neposredno posle toga). Po{to je verovatno da 1. a kasnije i u Sloveniji). str. Predsedni{tvo ne}e u~initi nikakav napredak u pregovorima o politi~koj budu}nosti zemlje. predlo`ilo preduzimanje dvije grupe mjera i akcija: na civilnom i vojnom sektoru.193 192 Isto. pored ostalog. U obje te republike (najprije u Hrvatskoj. pove}ati borbenu gotovost vojske. mogla bi biti vojna uprava. 193 Isto. uklju~uju}i i onu protiv [pegelja. po ocjeni. a u Makedoniji i}i na koncept Mitinga za ru{enje probugarskog rukovodstva. 3. ili da se nakon odluke PSFRJ vojska odmah dovede u borbenu gotovost i da odmah uzme silom i [pegelja i oru`je (jer je procena da dobrovoljno ne}e dati)” — Isto. U vojne mjere Kadijevi} je ubrojio sljede}e : “1. (Veljko ne govori ni{ta kako misli da isto Predsedni{tvo. 2. Sutra podneti optu`nicu. Na civilnom je sektoru trebalo pripremiti : “1) Papir za 1. a prekosutra je objaviti. kao i za razoru`anje rezervne milicije i dati ultimatum. 2) U Hrvatskoj institucionalno i politi~ki ja~ati Srpsku krajinu i podr`ati njeno otcepljenje od Hrvatske (ne javno nego fakti~ki). “dalji postupak (izbor organa. neposredno iza toga odr`ati. I}i na masovne mitinge podr{ke u Srbiji i Crnoj Gori. referendum o ostanku u Jugoslaviji ili o izlasku i dr. Bosnu i Hercegovinu di}i na noge ‘Za Jugoslaviju’. Odmah iza toga podneti zahtev za izru~enje [pegelja i za vra}anje oru`ja. 3) Organizovati masovne mitinge u Hrvatskoj protiv HDZ. a potom formiranje institucija od nekompromitovanih li~nosti”. Zabraniti okupljanje na Kosovu” (Isto). koji je. na zahtev vojnog vrha. mart za sednicu Predsedni{tva na kojoj bi se donela politi~ka odluka o rapletu krize. Programom je bilo predvi|eno i otvaranje informativnog sistema. Tu su mogu}e dve varijante: da se prvo tra`i [pegelj i oru`je. pa ako se ne uspe da se uzmu silom. izvr{iti mobilizaciju i spremiti se za odlu~nu akciju u Hrvatskoj. pri ~emu. “kao prva varijanta. nije objavljen na~in izvo|enja politi~kih i vojnih akcija (posebno politi~kih).192 Poslije akcije u Hrvatskoj planom je bilo predvi|eno da se krene na Sloveniju. Pored toga. III 91. str.

moraju biti brze i energi~ne. sa ciljem da ih “psihi~ki” pripremi za stavove i odluke koje su nosiocima Velikosrpskog pokreta bile potrebne. Jovi} 297 . Bu}in je smatrao da je “dosledno ostvarivanje (sprovo|enje) Naredbe o razoru`anju” pitanje njihovog opstanka u Predsjedni{tvu. februara Jovi} je intenzivno razmi{ljao. [to se ti~e SIV-a. Naime. To je. {to je. {to nam mo`e ometati akciju. “vrlo verovatno” “posle informacije o evoluciji stavova Gligorova i Izetbegovi}a”. samo moj stav nije dovoljan. verujem da }e biti protiv. Me|utim. potrebna je odluka Predsedni{tva. februara razgovarao sa Bu}inom i Bogi}evi}em. Brine me kolebljivo pona{anje Predsedni{tva — da li }emo mo}i da obezbedimo ve}inu za odluku o mobilizaciji i o podizanju borbene gotovosti. Pri tome se bojao SIV-a. Previ{e je slo`eno da bi se napre~ac zauzeo stav. on je bio svjestan da je potrebna odluka Predsjedni{tva. O tome je Jovi} u svojim memoarima zabilje`io: “Nisam ni{ta komentarisao. Brinulo ga uvjerenje da Predsjedni{tvo “ne}e imati ve}inu za odluke koje predla`e vojska”. Stoga ga “brinulo” “kolebljivo pona{anje Predsjedni{tva — da li }emo mo}i da obezbedimo ve}inu za odluku o mobilizaciji i o podizanju borbene gotovosti. po Jovi}u. koji smo s te{kom mukom stekli. Kadijevi} je. Me|utim. s tim u vezi. Jovi} pi{e kako su Bogi}evi}a poku{ali da razuvjere u takav stav. “nikad ni{ta nije sigurno” (Isto). {to im je moglo omesti akciju. kad je Bogi}evi} bio u pitanju. po njemu. sa Slobodanom Milo{evi}em i Momirom Bulatovi}em. a o tome je ovde pre svega re~” (Isto). kao i za druge odluke. Tre}i put ne}emo dozvoliti” (Isto).Navedene planove i na~in njihove realizacije Jovi} nije komentarisao.194 Jovi} je 26. ipak. 196 Isto. S obzirom na svu slo`enost tog problema. Ta~no je da je dosta bilo mu~enja. jer je vjerovao da }e biti protiv. “a realizovali bi se prema situaciji”. Slu{ao sam i ostavio da razmislim. kao i za druge odluke”. Dva puta smo (oko Naredbe) bili prevareni. str. Ipak o svemu se mora temeljito razmisliti. s tim {to je on bio “protiv upotrebe sile i krvoproli}a”.196 Vojni vrh tada. 281. po Jovi}u. str.195 O planu vojske koga mu je Kadijevi} izlo`io 25. mada je jo{ ve}i problem da izgubimo dr`avu. Naravno. konstatovao: “Kad jednom po~nu vojne akcije. nije mogao predvidjeti sve detalje. mislio i Bogi}evi}. Takav Bogi}evi}ev stav Jovi} je prokomentarisao na sljede}i na~in: “^udna me{avina ciljeva i metoda: protiv nas mo`e i oru`je i sila. 195 Isto. Preti opasnost da izgubimo ugled u narodu. 278. pominju}i Gligorova i Izetbegovi}a. njihovi su ciljevi bili jasni. Poku{a}u razgovor s nekim ~lanovima Predsedni{tva. a mi sa njima treba da postupamo milostivo”. 194 Isto.

po njemu. februara konsultovao Milo{evi}a o tome. a politi~ki bi se sve svodilo na ru{enje izabranih organa”. 198 Isto. Stoga su zaklju~ili : “Moramo ih staviti uza zid — ili referendum ili sprovo|enje ustava i zakona — ili sila” (Isto). Slovenci. str. 197 Isto. za Jovi}a je bila “Vrlo sumnjiva razlika u kr{enju zakona izme|u Slovenije i Hrvatske i vrlo je sumnjiva ideja da odlu~uje manjina u Predsedni{tvu.. Milo{evi} je smatrao “da je to sve dobro. Po mi{ljenju Jovi}a bolje je bilo “da se stvori prazan prostor vojsci da sama odlu~uje.200 ima u vidu razgovore jugoslovenskih predsjednika u Sarajevu. To mu. 199 Isto. dj. gdje nije postignut dogovor o konceptu rje{avanja ustavne krize u Jugoslaviji (Isto. on je smatrao kako je logi~no “da ‘uklonimo’ svakoga ko }e se suprostaviti takvoj akciji Predsedni{tva”. februara 1991.Jovi} je 28.197 Milo{evi} je na Jovi}evo pitanje “{ta da radimo ako ne postignemo dovoljnu ve}inu u Predsedni{tvu za odluke koje su potrebne” smatrao da treba odlu~ivati “sa onoliko ~lanova koliko su ‘za’ i da }e vojska ‘poslu{ati’”. Vasi} i F. Ona se pla{ila “akcije bez pokri}a”. mada je podigao ”me|uetni~ke napetosti u Hrvatskoj i donekle u Srbiji” (Isto). nego ‘pola riba — pola devojka’”. str. Pro~itao mu je “svoje zabele{ke od re~i do re~i”. trebalo je “da povu~e potez koji }e prelom iznuditi”. Milo{evi} je inicirao Pakra~ki incident. pi{u M. A niko i ne razmi{lja o tome da je i vojska vi{enacionalna i da samim tim bez odluke politi~kog organa te{ko mo`e ostati monolitna” (Isto). kako bi osujetio miting opozicije u Beogradu. najavljen za 9. Pored toga. jer za ono {to bi morala da uradi” nije imala politi~ko “pokri}e”. nav.198 Vojska je tada bila “na velikim mukama. 200 M. kao Vrhovna komanda. Zajedni~ki su ocijenili da u Sarajevu “treba na~initi prelom”. 275). To je stanje kada odlu~uje vojska i to se ne mo`e prikrivati. [varm. “nisu kr{ili zakone (vojne) u tolikoj meri i nema formalnih opravdanja. mart. odluka Predsjedni{tva SFRJ bez dovoljno glasova nije bila ustavna niti je bila “pokri}e”. izuzev {to Sloveniju treba ostaviti na miru. Me|utim. [varm. Samo Hrvatsku treba tretirati”. 22.199 Po~etkom marta 1991. Ukoliko to izostane (“ako do njega ne do|e”) Predsjedni{tvo SFRJ. Me|utim. 298 . Vasi} — F. nije po{lo za rukom. 240. Dan uo~i tog sastanka u Sarajevu Jovi} i Kadijevi} su razgovarali o situaciji u vezi sa tim razgovorom.

S tim u vezi Jovi} pi{e: “Da vidimo i to. u~injen novi poku{aj destabilizacije Hrvatske. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. Jovi}.) korpusa u gradu je postavila i svoje istureno komandno mjesto. 371-372. nav. S tim u vezi. Sve {to su do sada obe}ali nisu uradili.. Jovi} je tra`io da se na Armiju prenesu sva ovla{tenja. str. 5. Marijan. na (telefonske) 201 B. kada bi 299 .. bez zasjedanja Predsjedni{tva. Jovi}u najavio “neku novu taktiku ili akciju.. Ima nameru da uhapsi dvadesetak hadezeovaca kojima je dodeljeno oru`je.. po B. uz izmi{ljotine admirala Broveta o tome kako je “prijedlog SSNO o anga`ovanju JNA u Pakracu polazio od ustavne uloge JNA — onemogu}avanje izbijanja oru`anog sukoba. 281-287). Marijan. Prvog marta 1991. 23-24).) u o{trom sukobu izme|u vlasti i opozicije203 Jovi} je. str. na {to je Drnov{ek o{tro reagovao. on pi{e: “Svako na svoj na~in i svojim snagama i sredstvima ili zajedno. str. Virovitice i Zagreba. napustio sjednicu. str.. ovih dana”. Mesi}.. naredio upotrebu vojske u Hrvatskoj. Intervencijom specijalne jedinice Ministarstva unutra{njih poslova Republike Hrvatske pobuna je dan kasnije (2. posebno me|unacionalnog” (S. ORU@ANE SNAGE. marta 1991. 281-282. nav.202 Nekoliko dana zatim (9. General-potpukovnik Dobrašin Praš~evi}. str. Jovi}. 297.. Za to im nije potrebna odluka Predsedni{tva. dj. kako pi{e u svojim memoarima. vojne oblasti. str. str. u svojstvu predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. str. dj. Tada su. a Komanda Vara`dinskog (32.. str. ^lanovi Predsedni{tva nisu bili u Beogradu. Kada je Predsjedni{tvo SFRJ ocjenjivalo stanje u Pakracu. deluju}i preventivno: narodu da poka`emo i uverimo ga kako ne}e biti prepušten na milost i nemilost specijalcima. 203 B. dj.U tom je cilju Jovi}. marta) slomljena (Isto). Tu je naredbu. Mamula. General Kadijevi} je 6. nav. Jovi} donio.201 U Pakrac su upu}ene jedinice JNA iz Bjelovara. 219. Isti. je. a njima da ‘na licu mesta’ sagledaju našu rešenost da ne dozvolimo divljanje i krvoproli}e” (D. 23). napadom pobunjenih Srba na Policijsku stanicu u Pakracu i razoru`avanjem policije hrvatske nacionalnosti. 297-298). dj. Malo su gun|ali Janez i Vasil. i vlast i opozicija u Beogradu bili na pozicijama Velike Srbije. Mesi} je. Narod je po~eo da gubi poverenje u Armiju i u nas. dj. po{to Jovi} nije htio pozvati predstavnike Republike Hrvatske. “jer je bila nedelja. marta 1991... Marijanu. 202 D. 282). To je u~inio na zahtjev vojnog rukovodstva. Bez odluke Predsjedni{tva SFRJ Jovi} nije smio u Pakrac poslati trupe. po D. u Pakracu je izjavio da su došli sprije~iti “me|unacionalni obra~un.. marta 1991. a Kadijevi} je najavio “kroz par dana” vojnu “procjenu” i prijedlog “mjera” (Isto. Mamuli. na~elnik Štaba 5. ali je ipak odluka potvr|ena” (Isto. nav. Krajnje je vreme da se ne{to prakti~no u~ini” (B. branili bi ideju ‘velike Srbije’. bez zasjedanja Predsjedni{tva. nav.

Ve} sa prvim javljanjem nagoveštavao je da }e verovatno biti potrebna pomo} vojske. a da ni jedanput nije sna`no uzvra}eno. o~igledno. O toj odluci o upotrebi JNA u suzbijanju pobune u Srbiji.204 ocijenili da je Armija krenula svojim vlastitim putem u odbranu Jugoslavije i socijalizma. kad god me je nazvao. pa je logi~an zaklju~ak morao biti. U JNA ve}ina kadrova bili su Srbi. sramotili i pljuvali po Beogradu i Srbiji. Nepotrebno je govoriti da su me|u prvima `eljeli oprati obraz i podignuti glavu. da }e odbrana Jugoslavije imati podr{ku ve}ine Srba” (Isto). Ipak... mo`da morati da se izjašnjavamo o upotrebi JNA da bi se suzbila pobuna u Srbiji.. radi za{tite vlasti. bio mnogo vi{e u toku. Nije se smio ni za momenat zanemariti utjecaj i povezanost Beograda sa Srbima u Bosni i Hrvatskoj. Jovi} je {ire govorio u svojoj knjizi pod naslovom: KNJIGA O MILO[EVI]U (Beograd 2001. Zvao sam jednog po jednog telefonom da ih izvestim o situaciji i da nagovestim da }emo. vojska u Srbiji je tradicionalno po{tovana. mogu}e da je i neposredno bio konsultovan {ta da se preduzima. To se moglo zaklju~iti po tome {to mi je. generalu Kadijevi}u dao nalog da izvede vojsku na ulice (u Beogradu) i “zaposedne prostor ispred ugro`enih dr`avnih institucija”. O~igledno je bio svestan da su raspolo`ive policijske snage nedovoljne. uva`avala se njezina poruka i postupak. Radije bi je rušili. treba da se pribavi odluka Predsedništva SFRJ. ^lanovi Predsedništva iz drugih republika.) : “. dj. Stanje i odnosi u Predsedništvu SFRJ nisu davali neke sigurne izglede da bi takva odluka mogla biti doneta. Radi se o zaštiti legalno izabrane vlasti. Kao predsednik Predsedni{tva SFRJ stalno sam obave{tavan o toku doga|aja. Ja sam to nagoveštavao Kadijevi}u. ako ikako mogu.. Slobodan }e poslati zvani~ni pismeni zahtev koji }emo sutra na sednici Predsedni{tva odobriti” (Isto).zahtjeve Slobodana Milo{evi}a. 204 B. jedino odbranom Jugoslavije rje{avao se stari aksiom Srbije. savezni sekretar za narodnu odbranu. ali je za to potrebna procena i odluka Predsedništva SFRJ. nav. izuzev iz Srbije i Crne Gore. predsednik Republike Srbije. po~eo sam prvi krug konsultacija sa ~lanovima Predsedništva SFRJ. Nalazio sam se na vikendu u svojoj ku}i za odmor u Nik{i}u blizu Kragujevca. 300 . kako bi vojska bila spremna.. naglašavaju}i da je to posao policije i da u slu~aju da se tako nešto od njega zahteva. Verovatno je izbliza pratio sve {to se doga|a. i to uvek sve vi{e i vi{e. str. poni`eni poslije brojnih napada na Armiju. a svaki put je situaciju opisivao dramati~nom. Kadijevi} je delovao dosta rezervisano. Slovenija je prevr{ila mjeru i nacionalisti su ih tih dana javno prozivali. da svi Srbi treba da `ive u istoj dr`avi. Milo{evi} je. S druge strane. Jovi}.. govorio o novim momentima. 283. što po Ustavu SFRJ spada u nadle`nost JNA. koji se aktuelno de{avaju na terenu.. Vi{e puta su mi se javljali telefonom Slobodan Milo{evi}. Jovi} u svojim memoarima pi{e : ”. ako bude neophodno. Kona~no. nisu bili naklonjeni da za{ti}uju vlast u Srbiji. i Veljko Kadijevi}.

ako je ikako mogu}e. Sada on smatra da je neophodno nešto hitno preduzeti. Kadijevi} mi je rekao da mu je u tom slu~aju potrebna ne samo odluka Predsedništva.Procjenjuju}i “ukupno stanje u zemlji” po~etkom marta 1991. Miloševi} je pristao. Manje-više svi su izra`avali `elju da se to izbegne. vojsci to nije bilo izri~ito zabranjeno. postavljaju}i svoje snage ispred tih objekata. Razgovor sa ~lanovima Predsedništva bio je lakši nego što je izgledalo na osnovu prvih kontakata. da ne bi uticali na Bogi}evi}a. Izbegavao sam da kontaktiram Drnovšeka i Mesi}a sve do kona~ne odluke. jer demonstranti prete da provale u Generalštab JNA. da bih mogao s tim da operišem u razgovorima s ~lanovima Predsedništva. da se suzbije nasilje i pomogne zavo|enju reda. nego i pismeni zahtev Republike Srbije. bez obzira na negodovanje. jer je situacija van kontrole. svaki na svoj na~in. zatra`iti da se donese odluka o upotrebi vojske u cilju suzbijanja pobune i vandalizma koji je uzeo zaista velike razmere. Bogi}evi} i Sapund`iju su izrazili izvestan otpor. koji se nalazi upravo preko puta Vlade Srbije. javio mi se nanovo Kadijevi}. u koju su ve} u{li. Obe}ao sam mu da }u odmah ponoviti krug konsultacija u cilju da se donese odluka. a preti opasnost zauzimanja i Televizije. Miloševi} se javio po ko zna koji put i direktno me pitao da li ho}u ili ne}u da pomognem. vojno rukovodstvo ([tab Vrhovne komande) Takva mogu}nost delovala je na ~lanove Predsedništva kao šok. koji su kolebljivi i koji bi mogli lako da odbiju upotrebu vojske. ali i informacija da Srbija zvani~no i pismeno tra`i zaštitu njenih dr`avnih institucija i legalno izabrane vlasti. Tupurkovskog i Sapund`i-u. samim tim što su sva trojica izra`avali veliku rezervu za eventualni takav potez Predsedništva. “kao po~etak gra|anskog rata”. Nisam se sporio s njim. Pitao sam Miloševi}a da li je saglasan da pošalje pismeni zahtev Predsedništvu za upotrebu vojske. Demonstranti su provalili u Skupštinu i Vladu Srbije. ^ak i ~lanovi Predsedništva koji bi na svaki na~in da zaštite vlast u Srbiji. a demonstracijom vojne mo}i treba da upozori demonstrante da se ne igraju sa dr`avom. Pismeni zahtev mo`e tra`iti Predsedništvo. Sve je zavisilo od toka doga|aja i od situacije na terenu. odnosno vatre. Rekao sam mu da sam Kadijevi}u i ~lanovima Predsedni{tva ve} najavio mogu}nost upotrebe vojske i da }u. Prvo sam pozvao Kadijevi}a i rekao mu da }u zatra`iti telefonsku saglasnost ~lanova Predsedništva da se donese odluka o intervenciji JNA u Beogradu. Vojska treba da spre~i zauzimanje dr`avnih institucija od strane demonstranata. Tome je mnogo doprinela i ~injenica da je i vojska ugro`ena. u suzbijanju pobune. Me|utim. Smatrali su da to ne bi bilo dobro. Tupurkovski. sada kada nam je ona potrebna da se suzbije separatizam i nasilno otcepljenje zapadnih republika. Nismo govorili o primeni sile niti o upotrebi oru`ja. a vojska mora da postupi po odluci Predsedni{tva. odnosno da je i Generalštab bio na udaru demonstranata. ako smatra da je to neophodno. ali su pristali na moje upozorenje da Predsedništvo ne mo`e da be`i od svoje ustavne odgovornosti da 301 . Tek što sam završio razgovor sa Miloševi}em. bili su zbunjeni pred ~injenicom da moramo da upotrebljavamo vojsku protiv pobune u Srbiji.

str. ali je ostala pouka za svakoga ko je u stanju da iz ovog doga|aja izvu~e zaklju~ke za budu}a pona{anja. zahtijevalo odr`avanje sjednice Vrhovne komande (Predsjedni{tva SFRJ i [taba Vrhovne komande). Pošto je bura bila prošla i sve se dobro završilo bez upotrebe vatre od strane JNA. ali pristali su. 65-69). nije ni bilo rasprave. B. omogu}iti JNA “legalnu” agresiju na Republiku Hrvatsku (Isto). po Mesi}u. Nije im se dopadalo što vojskom branimo srpsko rukovodstvo. 298. na zahtjev [taba Vrhovne komande. a fakti~ki po Milo{evi}evom nalogu.205 Sjednica Predsjedni{tva SFRJ.. na ~elu sa Milo{evi}em. odr`ana 12. 205 V.. XI i 23.je.. dj. dj. odnosno legalno uspostavljanje vojno-srpske diktature.. nav. a druge rušiti. 222. Tenkovske i motorizovane jedinice JNA pojavile su se na ulicama Beograda i zaposele polo`aje ispred svih va`nijih dr`avnih institucija. Ustvari. odr`ali smo sednicu Predsedni{tva SFRJ. Marijan. Kadijevi}. inicirana pobuna Srba u Pakracu je bila povod da rukovodstvo Velikosrpskog pokreta. dj. Na ulicama je ostao haos od neverovatnog vandalizma koji se ne pamti u Beogradu. str.. 286-295. a još manje pomisao da bismo na sli~an na~in mogli da je upotrebimo za rušenje onih koji nam nisu po volji. Nije uspeo pokušaj da dobijem vezu sa Drnovšekom i Mesi}em. nav. 111-112. Primjenom vanrednih mjera trebalo je. Jovi}. omogu}i JNA “legalno” preuzimanje vlasti u svim republikama. Bio je prisutan i Slobodan Milo{evi}.. a “zapravo upregnuto u uzde Velike Srbije”. ako je to neophodno. na kojoj smo potvrdili odluku usvojenu u telefonskoj komunikaciji. Mesi}. Propale su demonstracije koje su bile uperene na osvajanje televizijske stanice. koji bi na taj na~in produ`io predsjedni~ki mandat na neograni~eno. S. i ratna ovla{tenja za predsjednika Jovi}a. Sutradan. Jednostavno je potvr|ena odluka zapisni~ki. ali to nije ni bilo neophodno. nav. i upotrebom JNA. Uveravao sam ih da je za nas svaka legalno izabrana vlast ista i da vojska ne}e jedne braniti. jer je šest glasova bilo dovo1jno za odluku. Njihova pojava delovala je kako se i o~ekivalo. Glasovi Nenada Bu}ina i Jugoslava Kosti}a nisu bili sporni od samog po~etka. dj.. S. Teško je znati ko je kome šta u tom momentu verovao. nav. prividno u funkciji Ustava SFRJ iz 1974. str. D. 302 . koji je doneo pismeni zahtev Republike Srbije za vojnom intervencijom u Beogradu. poku{a primorati Predsjedni{tvo SFRJ da uvede vanredno stanje u zemlji. kona~no je. a preko nje i vlasti. dj.. Jovi}. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. str. narod se razbe`ao. separatisti~kih rukovodstava. Biserko. str. koju sam odmah saop{tio Kadijevi}u i Miloševi}u. nav. uz malo gun|anje Mesi}a i Drnovšeka van sednice da vojska ne treba da nam slu`i da bismo spa{avali Milo{evi}evu vlast” (B. str. desetog marta 1991. Bez upotrebe sile demonstracije su ubrzo prestale. marta 1991. u funkciji Vrhovne komande oru`anih snaga SFRJ i na štiti ustavni poredak.

uglavnom Milo{evi}a i Jovi}a. Pov. impresionirati ~lanove Predsjedni{tva SFRJ. savezni sekretar za narodnu odbranu. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. str. belogardijski i svi ostali elementi. SJE]ANJA VOJNIKA.. godine’” (S. ]u{i}. Sjednici su prisustvovali svi ~lanovi Predsjedni{tva. S. iza kojih su se krili prijedlozi rukovodstva Srbije. Br. dj.. crte`ima. 04/490-1. Kadijevi}. dj. dj. 286-295. da }e ih taj ugo|aj i energi~an istup Kadijevi}a.. dj. a od generala. a ~iji je cilj bio da vojsku u~ine politi~kim faktorom. M. Biserko. 207 Isto. odnosno da JNA nametne vojnu vlast u Jugoslaviji i diktira politi~ko rje{enje vo|e Velikosrpskog pokreta. S. inv. Ad`i}. V. 187-188). iznio vi{e zahtjeva. Ti su se zahtjevi. nav. 208 Isto. Mesi}. Zagreb 2001. str.. uglavnom svodili na: uvo|enje vanrednog stanja na cijeloj teritoriji SFRJ.206 a ne u Palati Federacije. Brovet. General Kadijevi} je “uzdrhtalih ruku” obja{njavao : “U Jugoslaviji su na sceni svi mogu}i neprijatelji socijalizma i jedinstvene Jugoslavije. dj.. vojni vrh. [pegelj. uklju~uju}i i mobilizaciju dijela jedinica. 24). dakle u zatvorenom objektu Vrhovne komande. Jovi}. Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla. dj. ra~unao “da }e u tim tajanstvenim podzemnim prostorijama. pa }e prihvatiti odluku o progla{enju izvanrednog stanja kako bi oru`ane snage preuzele vlast i ‘sa~uvale Jugoslaviju’” (M. 22442. str.. str. 222. 24. “na osnovu kratko izlo`ene procjene situacije”.njenom komandnom mjestu. ispunjenima velikim kartama. balisti~ki. 303 . 286). ~ak i arbitrom u jugoslovenskoj krizi u koju su oni uvukli i doveli Jugoslaviju. pored Kadijevi}a. Davor. Mesi}. izuzev Drnov{eka. AIIZ. 286-295. nav. ^ubra i Vuk Obradovi} (B. Mi smo u situaciji da se borimo protiv istog neprijatelja protiv kojeg smo se borili i 1941. Mesi}.. nav. str. S. str. ~etni~ki. po ocjeni generala [pegelja. pregledima i tablicama. 209 Isto.. koji je vodio glavnu rije~. duboko ispod zemlje. podizanje borbene gotovosti oru`anih snaga (pripravnost vojske). U ime neustavnog [taba vrhovne komande uvodno izlaganje je podnio general-pukovnik Veljko Kadijevi}. dj. i razoru`anje i rasformiranje ilegalnih oru`anih sastava. str. nav. str.207 Dnevni red je bio “Stanje u zemlji i zadaci Vrhovne komande oru`anih snaga”. Ad`i}a i Broveta sa zahtjevom za radikalne mjere upla{iti. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. 298. nav. Jovi} nav. 23. Aktivniji su i di`u glavu usta{ki. 21. je. kao da je on predsjedavao. br. mart 1991. Insistiraju}i da se sjednica odr`i u prostorijama [taba Vrhovne komande.209 Glasovima 206 B. 113. str.208 Kadijevi} je. na ~elu sa generalom Kadijevi}em. nav. Informacija o aktuelnim doga|ajima. dj. str. nav.

Kadijevi}.. marta 1991. ni na ponovljenom glasanju nisu dobili peti glas. str. 304 . dj. neposredno nakon {to bi Predsjedni{tvo SFRJ prihvatilo zahtjev vojnog vrha.. str. sa pove}anjem borbene gotovosti vojske i dodatnom mobilizacijom glasali su: Borisav Jovi}. Tok “dramati~ne sjednice” Predsjedni{tva SFRJ. po Bogi}evi}u. str. str. on tvrdi da je. str. str. kazivanja Bogi}a Bogi}evi}a (B. 2930. nekad otvorenije. 113. Ukoliko se to ne bi dogodilo postojao je. B. 29-34). i “drugi dio scenarija — da se blokira rad saveznih institucija tako {to }e se Predsedni{tvo blokirati ostavkama predsjednika Jovi}a. u : F. Na taj je na~in. U pauzi je dogovoreno da Vojska preformuli{e prijedloge i da ih svede na preduzimanje mjera pripravnosti u oru`anim snagama. str. po Bogi}evi}u. donijeti odluku o otpo~injanju rata na svim prostorima Jugoslavije. nav. dj. od 12. S. B. str. Mesi}. koji su o~ekivali od predstavnika Bosne i Hercegovine. dj... Janez Drnov{ek nije bio na sjednici. uklju~uju}i i mobilizaciju dijela jedinica. 222. Protiv su bili: Bogi} Bogi}evi}. jer je za to bilo potrebno najmanje pet glasova (B. Jugoslav Kosti} i Riza Sapund`i-u. str. koji je dogovoren na relaciji: Jovi} — Kadijevi} — Milo{evi}. a ne o mirnom rje{enju jugoslovenske krize.. Bogi}evi}. 30-35). a smijeniti predstavnika Kosova Rizu Sapund`iju.210 210 Isto. On je “ostao legalist i demokrat. i pored Programa ekonomskih reformi koji se uspje{no ostvarivao i imao podr{ku gotovo ~itavog svijeta. nav. V. vojni udar. je rekonstruisan na osnovu Jovi}evih i Mesi}evih memoara (B. Bogi}evi}. Biserko. dj. 112-113). Bogi}evi}. marta 1991. dj. 24-27). Sarajevo 1997. Odluka nije donesena. str. Vojno rukovodstvo je u{lo u nastavak sjednice s odlu~nim stavom da igru odigra do kraja. lojalan svojoj republici i svim njenim gra|anima. dj. ali je i to (kasnije) odbijeno. 286295 i S. Nenad Bu}in. RAT JE PLANIRAN. JNA BEZNA\E ZLA. dj. str. kao i “probugarsko” rukovodstvo u Makedoniji. str. Me|utim. nav. Za prijedlog redigovanog teksta odluke — bez uvo|enja vanrednog stanja. nav. Nenada Bu}ina (Crna Gora) i Jugoslava Kosti}a (Vojvodina). S tim u vezi. Ademovi}. Bogi}evi}a.Tupurkovskog. Bogi}evi}. Dono{enjem odluke o uvo|enju vanrednog stanja na cijeloj teritoriji Jugoslavije trebalo je. kao Srbina. Bogi}evi}. 29-35) i Kadijevi}evih “vi|enja” (V.. smjerali upotrebu JNA” (M... dj. nav. te kao ni na nekim ranijim i kasnijim sjednicama Predsjedni{tva nije prihva}ao prijedloge koji su. dj.. 188). Kadijevi}. Istoga bi momenta bila uvedena vojna uprava: vojnim mjerama bi bila sru{ena rukovodstva u Hrvatskoj i Sloveniji. Mesi}a i Rize Sapund`iju-a prijedlog je odbijen. nav. Pri tome bi istovremeno bili uhap{eni predsjednici Tu|man i Ku~an. nav. 29-30). Stjepan Mesi} i Vasil Tupurkovski.. Bogi}evi} onemogu}io vojni vrh i Milo{evi}ev dio Predsjedni{tva da dobiju legalnu osnovu za dr`avni udar (B. nav. bio planiran i trebalo je da se izvr{i 12. nav. Jovi}. dj. a vojno-politi~kim rukovodstvo u Bosni i Hercegovini izabrano na vi{estrana~kim izborima. nekad prikrivenije. dj. Bogi}a Bogi}evi}a. [pegelj.. nav. nav. 295. Jovi}. Savezni parlament trebalo je blokirati tako {to vojska ne}e dozvoliti dolazak delegata iz republika i pokrajina u Beograd” (B.

dj.. u predvorju prohladne sale komandnog mesta Vrhovne komande. str. ujutro 13. po Bogi}evi}u. godine. 33. U tim uslovima bi Jovi}u. septembar 1991. One su objavljene 1998. O pripremama za taj put.^lanovi Predsjedni{tva nisu znali da Sjednica ne}e sutradan biti nastavljena ni za{to. ? Tako su se nastojali stvoriti uslovi da ‘op{tenarodni odbrambeni rat’ po~ne u martu 1991. Milo{evi}. ako idemo na upotrebu vojske za sprovo|enje naredbi Predsedni{tva. 295. marta 1991. S obzirom na to da o tom razgovoru nije ura|ena nikakva slu`bena zbilje{ka.. posle sednice Predsedni{tva. M. ‘Ho}emo oru`je!’. zatra`io saglasnost da preko no}i ide u Moskvu na konsultacije s Jazovom. 51. S. Slo`io sam se. na konsultacije sa mar{alom Dimitrijem Jazovom. ‘Vlast Armiji!’. pod naslovom “RAT I MIR GENERALA VUKA OBRADOVI]A”. 34-35). 7 i 9.. str. general Vuk Obradovi}. 211 Vreme (Beograd). str. O sovjetskoj pomo}i su izbeglii da govore” (B. dj. str. Jovi}. A po{to Skup{tina ‘ne bi bila u mogu}nosti da se sastane’. B. Mesi}.. nav. 12. bio produ`en mandat predsjednika Predsjedni{tva SFRJ koji u ime Predsjedni{tva SFRJ ostvaruje komandovanje oru`anim snagama. 23. Stoga je Kadijevi}. str. Odre|ene poslove rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama moglo bi prenijeti na saveznog sekretara za narodnu odbranu” (Isto. nav. po dogovoru sa Jovi}em i Milo{evi}em. B. Mamula. Rusi su rekli da nema varijante u kojoj Zapad ra~una s njihovom vojnom intervencijom. dj. dj. u beogradskom magazinu Profil. Biserko. po Ustavu. vremenu vo|enja razgovora i broju prisutnih lica general Obradovi} je zapisao : “Nakon zavr{etka prvog dana rada Predsedni{tva. 24-25. Jovi} i Kadijevi} su bili svjesni da vojni udar ne mogu izvesti bez neke velike podr{ke iz vana.. 222. nav. “definitivno proizvesti sukobe i rasulo u zemlji.. dj. koji je sa generalom Kadijevi}em prisustvovao tom sastanku u Moskvi 13. ministrom odbrane Sovjetskog Saveza. str. str. mart 1991. slijede}i zahtjeve i parole kao {to su : ‘Dolje Ustav!’. O tome je Jovi} u svojim memoarima za 13. zapisao sljede}e : “Veljko mi je sino}. 105-114. broju ~lanova te “delegacije”.. br. [pegelj. Pri tome je objavljena i fotografija o susretu Kadijevi} — Jazov. Jovi}. S. pozvao me je Kadijevi} i u prisustvu Borisava Jovi}a naredio da obavim 305 . @eli da pita da li }e nas SSSR za{tititi od eventualne intervencije Zapada. u kojoj je odr`avana sednica. Predsjedni{tvo bi donosilo uredbe sa zakonskom snagom iz nadle`nosti Skup{tine. marta 1991. I{ao je i vratio se iste no}i.211 Uvo|enjem vanrednog stanja trebalo je. 295). oko sinhronizacije planova pu~isti~kih akcija u Moskvi i Beogradu. nav. str. marta 1991. str. je “svoje bele{ke” (za vrijeme razgovora bilje`io je osnovne teze iz izlaganja Kadijevi}a i Jazova) stavio na uvid javnosti. 16. PRVA FAZA RATA.. tajno odletio u Moskvu. nav. godine uve~e.

br. Na to sam.. Ve}ina u vojnom rukovodstvu bila je uverena da je Tus ve} bio u direktnoj vezi sa Tu|manom.. s kojim je Kadijevi} jo{ od ranije bio u stalnom kontaktu. na put je krenulo i nekoliko ljudi iz njegovog neposrednog obezbe|enja. Cilj Kadijevi}evog odlaska u Moskvu je bio da dobije odgovor na pitanje kakav je stav SSSR-a “povodom mogu}e vojne intervencije Zapada na Jugoslaviju?”. 16. 212 B.. Razgovor Kadijevi}a i Jazova vo|en je 13.. tada{njem na~elniku {taba komande RV i PVO. 16.. To je stanje kada 306 . Mihail Gorba~ov je znao za susret Kadijevi}a i Jazova. str.. tako|e. str. On smatra da je to sve dobro izuzev {to Sloveniju treba ostaviti na miru. mu je u du`em razgovoru odgovorio da “nikakva vojna intervencija sa Zapada” tada “nije realna” (“Zapad za sada nema snage za brze intervencije.. ali o ~emu su razgovarali nisu mu referisali. prisustvovao je samo jedan od saradnika Jazova i njihov prevodilac” (Profil. Jovi}.Ve}ina. u svojim memoarima pi{e : “. krajem 1995. a politi~ki bi se sve svodilo na ru{enje izabranih organa.. ali sam ujutro. obojicu bih smesta uhapsio” (Profil. 281. nav. Na pitanje {ta da radimo ako ne postignemo dovoljnu ve}inu u Predsedni{tvu za odluke koje su potrebne. Slovenci nisu kr{ili zakone (vojne) u tolikoj meri i nema formalnih opravdanja. on misli da odlu~ujemo sa onoliko ~lanova koliko su ‘za’ i da }e vojska ‘poslu{ati’. str. dj. docnije. Ministar Jazov. po dolasku na batajni~ki aerodrom. ali je Tus ve{to skrivao sve tragove koji bi ga mogli izlo`iti iole ozbiljnijem riziku. sa Milo{evi}em dogovoreno kako “da se stvori prazan prostor vojsci da sama odlu~uje”212 i tako ispune sve tehni~ke pripreme za odlazak u Moskvu. dj. Pro~itao sam mu svoje zabele{ke od re~i do re~i. ustanovio da je Tus pre nas bio tu i lako saznao ko i gde putuje ! Pored Kadijevi}a i mene. marta 1991. br. Smatra da je lo~igno da ‘uklonimo’ svakoga ko }e se suprotstaviti takvoj akciji Predsedni{tva. S tim u vezi. Profil. skrenuo pa`nju generalu Mir~eti}u. str.. ali tako da onda{nji komandant RV i PVO general-pukovnik Anton Tus ne zna za taj let. on je u intervju-u za prvi broj lista magazina Profil..” — B. izjavio: “Da sam znao {ta petljaju. nije znala ni da je najkasnije posljednjeg dana februara 1991. Osim mene. nav. Samo Hrvatsku treba tretirati. 16. Konsultujem Slobodana Milo{evi}a o planu vojske. str. a kamoli nama” (Isto). 106).. 106 i 108). nadam se da se dobro se}am. Izme|u ostaloga.. Vrlo je sumnjiva razlika u kr{enju zakona izme|u Slovenije i Hrvatske i vrlo je sumnjiva ideja da odlu~uje manjina u Predsedni{tvu. 49 i 276. godine od 14 do 16 ~asova. br. Jovi}. Jugoslovenskoj narodnoj armiji i Jugoslaviji nikakve zapadne snage ne prete. Nakon povratka u Jugoslaviju Kadijevi} je u vi{e navrata “ponovio da su Rusi u blatu do kolena i da nisu u stanju da pomognu ni sebi. dogovaraju}i detalje oko leta. 107).

Admiral Branko Mamula je avgusta 1987.. ta odluka }e. dj. “unaprijed znalo i trebalo je to i o~ekivati. “samo u prvih 48 ~asova biti pokri}e za mobilizaciju”. nav. bez ikakvih konsultacija. Jovi}. str. 16... Odlazak Kadijevi}a u Moskvu 13. po njemu. a ukoliko bude odbijena. dj. Jovi}.213 Nakon povratka iz Moskve. str. nav. dj. (na poziv generala armije Jazova) i februara 1988. str. marta 1991. dj. br. na. B. Ukoliko je usvoje.. 128-129 i 135). dj. 107. 51. marta 1991. [pegelj. nav. 215 B.. postojala “opasnost da se Predsedni{tvo sastane i smeni vojni vrh”.Kadijevi}eve prijetnje izre~ene u zaklju~ku Sjednice 12. Kod Jazova.”. sr. obavljen je bez znanja predsjednika vlade. u tom je slu~aju. od dopisnika BBC-a za Balkan Mi{e Glenia. ~ovjeka koji nije znao i smogao snage da zaustavi raspad svoje vlastite zemlje. 24 i 33. Interesovalo ga pitanje pona{anja sovjetskog vojnog rukovodstva prema perestrojci — novom kursu unutra{nje i vanjske politike Gorba~ova (B. 214 B. odakle je donosio “va`na saznanja”. po njemu. on je tada. str. 296. 307 . septembar 1991. Zbog toga je insistirao na potrebi usvajanja odluke. 33).” (Isto. Mesi}. Ante Markovi}a.. Naime. nav. nav. Mamula. 7 i 9.. koji je o odlasku generala Kadijevi}a u Moskvu saznao u ljeto 1991. str. dj. A niko i ne razmi{lja o tome da je i vojska vi{enacionalna i da samim tim bez odluke politi~kog organa te{ko mo`e ostati monolitna. Kadijevi} je to rekao nezavisno od toga da li }e Predsjedni{tvo ili ne usvojiti predlo`enu odluku. str. To se.. nav. {to mu je bilo neugodno da ga strani novinar upoznaje “o putu jugoslovenskog ministra odbrane” s kojim je bio neposredno vezan. Mamula. Me|utim. mobilizaciju }e izvr{iti sami. 23. po Mamuli.214 general Kadijevi} je istoga dana pozvao Borisava Jovi}a zajedno sa Slobodanom Milo{evi}em “na konsultacije. marta 1991. Tajni odlasci vojnog vrha u Moskvu u to vrijeme bili su ~esti (Vreme.. tra`ilo se pokri}e za vlastitu neodlu~nost” (B. Profil. dj. Mamula. 26. {to su mnogi tuma~ili kao definitivno okretanje SSNO protiv SIV-a.. 295. dj. str. 221).. Biserko.215 odlu~uje vojska i to se ne mo`e prikrivati. 213 S. 281). {ta da se radi ako Vrhovna komanda opet na sutra{njoj sednici odbije predlog odluke”... S. str. str. pozvanima u prisustvu generala Ad`i}a doslovno rekao: “Idemo na vojni udar”. gdje nije dobio podr{ku za vojni udar i gdje su mu “Rusi rekli da nema varijante u kojoj Zapad ra~una s njihovom vojnom intervencijom” i kada se uvjerio “da su Rusi u blatu do kolena. M. (proslava 70-te godi{njice formiranja Crvene armije) posjetio SSSR. nav. 13.

a dotle prekinuti haoti~ni raspad dr`ave”.Jovi} je.218 Nastavak sjednice Predsjedni{tva SFRJ. jer “sednica najverovatnije ne}e odobriti zahtevane mere”. Skup{tinu ne}e dirati. za razliku od Milo{evi}a. Tome se Drnov{ek o{tro suprostavio (“mir je i Armiji je mjesto u kasarnama. Jovi} u svojim memoarima pi{e : “Niko ni{ta nije komentarisao. odnosno Vrhovne komande oru`anih snaga. tako|e. Jovi} je rekao da }e sutra. Cilj je: odrediti rok od 6 meseci (ili kra}e) za sporazum o budu}nosti zemlje. U protivnom skida}e i njih. marta bez ikakvih “opipljivijih” rezultata. po njemu. odr`an je 14. 296. Navodno nije mogao sebi dozvoliti da kao predsjednik Predsjedni{tva SFRJ sprovodi odluke ve}ine sa kojima se nije slagao. koji “ni{ta nije ni pitao ni komentirisao”.. str. rekao kako }e razgovarati sa Nenadom Bu}inom i Jugoslavom Kosti}em “da postupe isto”. generala Kadijevi}a pitao “{ta se podrazumeva pod vojnim udarom”. To mu je bio “jak razlog”. nav. S tim u vezi.217 Takav Jovi}ev potez je imao za cilj da vojsci ostavi dogovoreni “prostor za delovanje”. Jovi}.216 Tok prvog dana rada sjednice Predsjedni{tva SFRJ. “idu na razbijanje zemlje i gra|anski rat”. Republi~ke vlasti i sve ostalo ne}e dirati ukoliko podr`avaju udar. “posle sednice podneti ostavku”. ne mo`e 216 Isto. S. Nakon {to je saslu{ao generala Kadijevi}a i njegov prijedlog o izvo|enju vojnog udara. on je. Mesi}. “a naro~ito njen ishod” (nije prihva}en srbijansko-crnogorski zahtjev za uvo|enje vanrednog stanja i prepu{tanje vlasti JNA). tobo`e su razvili u Jovi}u ideju da podnese ostavku. Kadijevi} je ponovo nastojao da Predsjedni{tvo SFRJ proglasi vanredno stanje i JNA dâ ratna prava u mirnodopskim uslovima. Usput mi Sloba ka`e da on ne}e i}i u Predsedni{tvo da me zamenjuje” (Isto). X. str. Razi{li smo se nemo. 308 . dj. U vezi sa tim. 218 B. ali ne}e ni dozvoliti sazivanje. u kompletnom sastavu. S tim u vezi. dobio je sljede}i odgovor: “smenjivanje Vlade i Predsedni{tva. a koje. 217 Isto.

on je tra`io njihovu podr{ku.. 221 S. odbijen. dj. nav.. u mu~noj atmosferi. “{to oponente odluke nije zadovoljilo”. i naro~ito one koje se odnose na vojsku “fakti~ki de jure. 25. Stanje se samo pogor{alo” (Isto).g.222 Kada je na toj sjednici zavr{eno izja{njavanje i konstatovano da odluka nije donesena. ve} zna~e izlazak Slovenije iz federalnog sistema’. a pet protiv. Rekao je da bi usvajanje i sprovo|enje predlo`ene odluke u Sloveniji izazvalo konflikt i ubrzani izlazak Slovenije iz Jugoslavije. 309 .Armija voditi politiku i silom rje{avati probleme”). nego samo pove}anje borbene gotovosti”. Mesi}. je i to {to se Riza Sapund`iju predomislio i povukao svoju saglasnost na odluke.. 296. Mesi}. a mi }emo vas tom prilikom upoznati s odlukama [taba vrhovne komande”. str.. prema generalu Ad`i}u. nav. Jovi}.. Jovi} je rekao da }e. radi otvaranja prostora Vojsci “za delovanje”. Za odluku su bila samo tri glasa. dj. iako su generali prijetili da od prihvatanja njihovog zahtjeva zavisi “ho}e li Predsjedni{tvo SFRJ kao kolektivni {ef dr`ave i vrhovni komandant uop{te mo}i da funkcioni{e”. 220 B. S. Dakle. jer je JNA.221 Kadijevi} je na odbijanje njegovog zahtjeva reagovao prijete}om najavom da }e “[tab vrhovne komande zasebno zasjedati” i sve rije{iti po svome ili — “dajte da jo{ jednom problem raspravimo. Tim prije. Konstatuju}i da se neke 219 Isto. umesto 4 za sada imamo 3 za i 5 protiv odluke. bila “jo{ jedina institucija u ovoj zemlji” koja je slu{ala nare|enja Predsjedni{tva. Sugerisao je uva`avanje realnosti i politi~ke pregovore i odbio dono{enje odluke. 222 Isto. “podneti ostavku i upozorio na to da su isto najavili Nenad Bu}in i Jugoslav Kosti}”..”. str. str. III o. ako nas ne podr`ite”) na}i u “situaciji u kojoj ne}e biti izlaza.220 Zahtjev za uvo|enjem vanrednog stanja je ponovo. Navode}i kako Predsjedni{tvo “u ovoj zemlji vi{e niko ne slu{a”. Novina u odnosu na 12. dj. O tome je Jovi} u svojim memoarima zapisao : “U ovom delu rada Predsedni{tvo je bilo kompletno.. 25.219 Vojska je pristala i da se u odluci “ne pominje mobilizacija. jer }e se u protivnom (“. Janez Drnov{ek je rekao da odluke koje su ve} donete u Skup{tini Slovenije. nav.

“ukoliko se Armiji ve`u ruke”. 297). dj.. Predsjedni{tvo.”. To je. Bila je to jo{ u februaru prodiskutovana alternativa ako Predsjedni{tvo ne uvede vanredno stanje u zemlji (B. “niko se nije javio za re~”.. 224 B. da jo{ jednom animiram ~lanove Predsedni{tva da dobro razmisle {to zna~i ovakav odnos prema JNA... {to sa ovakvim na{im. 225 Isto. Da opet poku{amo”. on je rekao sljede}e: “Ja bih `eleo da obavestim ~lanove Predsedni{tva i [tab Vrhovne komande da su na{e analize u Republici Srbiji.223 To je..”) u opravdanost dono{enja odluke koju je predlo`ila vojska ([tab vrhovne komande) u cilju “o~uvanja” Jugoslavije. itd. 297. sve nacije i sve gra|ane od opasnosti me|unacionalnih sukoba.225 223 Isto. stavom ne bi bilo osigurano. stvaralo “prostor [tabu vrhovne komande da sam odlu~uje”. str. Jovi} je poku{ao da uvjeri Predsjedni{tvo (“.224 Na po~etku drugog nastavka Sjednice 15. 265-281). str. str. Jovi}. 310 .”. nav. ~itavu buru polemike od nekoliko sati uz poku{aje da se ipak na|e neko re{enje.. str. marta Brovet je kratko obavijestio da “[tab vrhovne komande nema nove predloge i da se stanje u zemlji pogor{ava”. neorganizovanosti i nenaoru`anosti) polo`aj srpskog naroda postaje nepovoljan i vrlo neugodan.. Na{a je procena da bi u ovoj situaciji moglo do}i do masovnih zahteva za naoru`anje srpskog naroda i do stvaranja srpske vojske radi samoodbrane i mi tome ne}emo mo}i stati na put. S tim u vezi. “moglo do}i do masovnih zahteva za naoru`anje srpskog naroda i do stvaranja srpske vojske radi samoodbrane. on pi{e da je imao u vidu. a Jovi} zaprijetio da bi. pi{e Jovi}. “fakti~ki prestaje da postoji za odlu~ivanje o tim pitanjima”. njegove rasprostranjenosti u drugim republikama. ali nije rekao “da }e Skup{tina Srbije smeniti Rizu Sapund`i-u zbog ovakvog pona{anja i da Predsedni{tvo ne}e imati ni prostu ve}inu” (Isto. po Jovi}u. da (ukoliko se Armiji ve`u ruke da vr{i svoje ustavne obaveze spre~avanja me|unacionalnih sukoba i gra|anskog rata s obzirom na poziciju srpskog naroda. 296-297. dj. Jovi} je na navedenoj sjednici pre{utio i smjenu Rize Sapund`ije. Jovi}. nav. S obzirom na to da se poslije Brovetovog obavje{tenja “da [tab vrhovne komande nema nove predloge”. ali bezuspe{no”.klju~ne odluke Predsjedni{tva nisu mogle “doneti bez ‘kvalifikovane’ ve}ine od 6 ~lanova”. {to je izazvalo “ponovnu diskusiju o svemu. Srbija se orijentisala na obe}anja Predsedni{tva SFRJ i oru`anih snaga da }e za{tititi sve nacionalnosti.. “do~ekano na no`”: ‘Kako ja mogu da raspu{tam Predsedni{tvo’. S tim u vezi. Jedino o ~emu su mogli da se dogovore jeste da nastave “sednicu jo{ sutra. eventualnim. po njemu.

Tom je prilikom Jovi}. u toj situaciji. nije te{ko predvideti. Mesi} se zalagao za rje{avanje ekonomskih i politi~kih problema politi~kim dogovorima. kao rukovodstvo. nego na stranu svog naroda i mora obezbediti njegovu odbranu. u kome je on poku{ao da “objasni” ~lanovima Predsjedni{tva {ta zna~i takav odnos prema JNA. ne bismo mogli da opstanemo. Prilikom ponovnog okupljanja Predsjedni{tva SFRJ kod generala 15. Janez Drnov{ek se. jer }e se “Srbija postaviti da za{titi interese Srba u drugim republikama”.. Mesi}. jer je mislio i procjenjivao “da i one vode u gra|anski rat”. 297-304.. Dovodite Srbe u obespravljeni polo`aj. 297). str. ako nismo u stanju da osiguramo uslove da Armija ravnopravno brani sve narode i sve gra|ane ove Jugoslavije” (Isto. Kakva je perspektiva na{e zemlje. ako Armija ne bude u stanju da ga brani. Pri tome je. dj. gospodo”. rekao: “Molim. a ne vojnim sredstvima. Kadijevi}. sti{}u}i {ake. nije mogao slo`iti sa predlo`enim mjerama. To ima da shvatite vi u Hrvatskoj” (S. a protiv stavljanja vojske u pripravnost. 25-26). ukoliko bismo se tome suprotstavili.226 Jovi} i Kadijevi} su najavili sa Mi u Srbiji. 226 Isto. On je bio ubije|en “da 311 . Rukovodstvo Srbije ne mo`e da stane ni na ~iju drugu stranu. ilegalno se naoru`avate protiv Srba u Hrvatskoj i razbijate Jugoslaviju. da bi za{titila goloruki i ugro`eni srpski narod koji `ivi van podru~ja Republike Srbije”. a ako neko ho}e da se otcepi. i njena sudbina. str. nav. koga je iznio Jovi}. Srbi imaju pravo da `ive u Jugoslaviji. Ka`i ti meni {to je to protivustavno delovanje. nav. “Srbija }e formirati svoju republi~ku vojsku. str. izme|u ostalog. O tome se radi..Prijedlozi i ovla{tenja [taba vrhovne komande koji su vodili gra|anskom ratu i preuzimanju vlasti od strane Velikosrpskog pokreta ipak su odbijeni sa 5 prema 3 glasa. potpredsjedniku Predsjedni{tva SFRJ. Prema tome.. sad }u ja tebi da ne{to ka`em. Pri tome je “zajapureni Jovi}” prijetio kako “ne}e biti kako vi `elite. pored ostalog. s pravom naglasio da ne vjeruje u podatak. V. u toj situaciji. Stjepan Mesi} je odmah reagovao na Jovi}evo izlaganje. jer mo`emo svakog dana ispustiti kontrolu iz ruku i do`iveti krvoproli}e i gra|anski rat. vrlo delikatna i ja sam du`an da vas upozorim da je to sudbina koja nas ~eka. onda Srbi imaju pravo da `ive u jednoj dr`avi bez obzira kako se ona zvala. okrenut Mesi}u. Vi u Hrvatskoj donosite zakone kojima se suspendira savezni Ustav i savezno zakonodavstvo. dj. o tome da su Srbi nenaoru`ani. 125. situacija je vrlo te{ka. Ve}ina ~lanova Predsjedni{tva je smatrala da “jugoslovensku krizu” treba rje{avati mirnim.. vojno rukovodstvo je prijetilo gra|anskim ratom i ja~anjem antisocijalisti~kih snaga i navodilo da Slovenija i Hrvatska razbijaju Jugoslaviju “i ugro`avaju prava drugih”. jer postoje vrlo jake snage koje rade na tome. marta 1991. “na svim prostorima gde `ive”. a sa ovim stanjem dobijaju sna`ne argumente da se to i ostvari.

Kadijevi}. dj. koje su se. u na{im predvi|anjima ostvarivale upravo tako kako smo rekli. “primijetio” “da bi prihvatanje predloga [taba Vrhovne komande i njegova realizacija. ipak. S tim u vezi. 227 B. str. Iako to nije mogao osporiti. a koji su.. To bi. Na{i 312 .Milo{evi}em dogovorene konzekvence. vojskom. sa samo jednom korekcijom. nego vi{egodi{njih procjena. niti nekih momentalnih i parcijalnih procjena. O~ito je cilj bio preuzimanje vlasti u Jugoslaviji. nav. 149-150). ne momentalnog stanja. Govore}i o tome. po njemu.”. Kadijevi} je. omogu}ilo “da rasplet jugoslovenske krize bude znatno legalniji. postavio pitanje: “{ta bi [tab Vrhovne komande `elio sa predlogom zavo|enja vanrednoga stanja u zemlji i razoru`avanja paravojnih formacija u Jugoslaviji sa kojima je i{ao pred Predsjedni{tvo SFRJ 12. Bogi}evi}ev glas je bio odlu~uju}i u trenutku kada je srpsko-crnogorski dio Predsjedni{tva SFRJ nastojao uvesti vanredno stanje u zemlji. kao {to sam rekao na po~etku izlaganja. i{li su ne{to br`e vremenski nego {to smo to rekli. 297-304. “ugledali svetlo dana”.. prijedlog je dao [tab Vrhovne komande.. sa bilo kakvim merama. on je “precizirao” svoj odgovor na na~in {to bi se prihvatanjem tog prijedloga “i njegovom realizacijom”. nav.. pogotovo {to bi na tome radio inostrani faktor”. jer “u to vrijeme i sa oru`jem koje je tada bilo u Jugoslaviji.227 odnosno paralizu Predsjedni{tva i dogovoreni vojni udar. marta 1991. Bilo ko da je to — ili neki narod ili neka republika u tom slu~aju. po njemu. nisu prihvatili prijedlog odluka koje je podnio [tab vrhovne komande (Isto). ako JNA po~ne sa primenom nekih vojnih mera u okviru Jugoslavije. se jugoslovenski problemi ne mogu razre{iti silom. Imaju}i to u vidu. sigurni smo da bi to bilo najgore re{enje i da bi to zavr{ilo na najgori mogu}i na~in”. godine i koga je Predsjedni{tvo odbilo. da JNA zavede vanredno stanje u zemlji. I general Kadijevi} je priznao da razoru`anjem “paravojnih” formacija i zavo|enjem varednog stanja u Jugoslaviji ne bi bio sprije~en raspad Jugoslavije i da bi to izazvalo “i gra|anski rat” u zemlji. na `alost. Kadijevi}u je bio va`niji “legitimni nalog”. u “nastojanju” da pru`i odgovor na pitanje “{ta bi vojni pu~ zna~io za Jugoslaviju”. str. “bilo vrlo mnogo za Jugoslaviju” (V. S tim u vezi. a time i znatno mirniji. nego samo politi~ki. koji je ponovo nastojao da obrazlo`i prijedloge [taba vrhovne komande. on je. tako|e izazvala i gra|anski rat u Jugoslaviji. koji su “u sudbinskom trenutku” Jugoslavije. dj. Bogi}evi} i Sapund`ija. Tupurkovski. tako|e. dao ga je na bazi. Prije nego je zaklju~io sjednicu. Jovi}. me|unacionalni i religiozni oru`ani sukobi lak{e bi se mogli staviti pod kontrolu ako bi JNA imala legitimni nalog da to uradi” (Isto). nego {to je bio. Kadijevi} je tada rekao sljede}e : “Po{to je odluka donijeta. Jovi} je dao rije~ generalu Kadijevi}u. kada se time ne bi spre~io raspad Jugoslavije”.

i 15. saop{tio po povratku u Beograd. jer je “razloga za to bilo na pretek ako su u pitanju dezintegracioni procesi koji su ru{ili Jugoslaviju”.. 114-115. [tab Vrhovne komande — obave{tavam vas — uzima sebi pravo i obavezu da odmah. mada — {to se ti~e na{eg opredeljenja — ta ~injenica ne}e imati nikakav bitan uticaj. 229 S. za uvo|enje vojnog udara imalo “pripremljenu kompletnu dokumentaciju. oni su ve} ugledali svetlo dana. 225-226. po Mesi}u. Me|utim. 313 . 26). dj. niti rusku predlozi su u sudbinskom trenutku ove zemlje. ~ak tu. Sjednicu Predsjedni{tva SFRJ je. prou~iti sve posljedice i kao Armija }emo iz toga izvu}i odre|ene zaklju~ke na temelju kojih }emo dejstvovati” (S. str. “najlak{e mogao izvesti odmah nakon Titove smrti”.. nav. Iznu|ivanje odluke zao{travanjem bio je njihov cilj. Mesi}. odustao jo{ u razgovoru sa Jazovom u Moskvi i to. osobito ako se misli o trajnom uspjehu”. jer je vi{e od jedne decenije ve} izgubila legitimnost garanta Jugoslavije. jalovih diskusija 14. str.. {to je samo jedan od dokaza gde smo. u jugoslovenskim prilikama kakve su ostale poslije Titove smrti”. Biserko.230 Vojno rukovodstvo je marta 1991.228 Da ga je Jazov ohrabrio. Pored toga.. 228 Isto. Kadijevi}. nav. ljude i sve ostalo”. po njemu.. 295-296. Prije svega.”. intimno. str. ali su ugledali svetlo dana. nav... posebno marta 1991. Mi kao [tab vrhovne komande detaljno }emo to razmotriti. marta ne bi ni bilo. str. umjesto ili u ime Jovi}a. na JNA se skoro u svim sredinama gledalo kao na srpsku vojsku. nije mogao biti izveden iz vi{e razloga. 303-304). nakon ove odluke. 230 V. kada nisu dobili ustavno pokri}e. dj.Veljko Kadijevi} je od pu~a. kod njih se. Milo{evi}u i Jovi}u. str.229 “Klasi~ni vojni pu~ koji bi imao za cilj da primjenom vojne sile odr`i Jugoslaviju na okupu. Takav se pu~. procjeni situaciju i povu~e konsenkvence koje iz nje proizilaze” (Isto. po Kadijevi}u “nikada nije imao izgleda na uspjeh. dj. u zatvorenom objektu Vrhovne komande. Mi kao vojska }emo iz toga izvu}i pouke. Vojni udar koji je stalno visio u vazduhu i bio u opciji. zaklju~io general Kadijevi} sljede}om konstatacijom : “Vi ste donijeli odluku kakvu ste donijeli i za nju }ete snositi posljedice. Kadijevi} se nije odlu~io na taj korak i pored pritisaka Milo{evi}a i Jovi}a. pri ~emu je vojska u to vrijeme “mogla relativno lako zauzeti vlast.

194). M. po kome je idealan datum bio vrijeme od mjesec dana kasnije.podr{ku. iznio stav da “pravi zadatak Armije jeste. 233 B. vojska 231 M. dj. str. str. dj. dj. S tim u vezi. rukovodstvo JNA je.. te tako navodno zaustaviti raspad Jugoslavije. str. admiral Mamula je zastupao i u avgustu 1991. prilikom jednog u nizu sastanaka republi~kih vo|a. [pegelj. nav. vo|ene rasprave o smjeni Kadijevi}a. 9). Admiral Branko Mamula se zdu{no zalagao i podr`avao vojni udar. nakon hap{enja i uklanjanja predsjednika svih republika. da preuzme svu odgovornost za rje{enje krize od Slovenije do Makedonije. Mamula. Mamula. str. 314 . bio “jasan pokazatelj da je bitka za Jugoslaviju nepovratno izgubljena” (B. Mamula. bilo “jedino rje{enje u poku{aju da se spasi Jugoslavija. po Mamuli. koji je Armiju beskrupulozno iskoristio u me|unacionalnom ratu. rekav{i mu da nije problem Kadijevi}u na}i zamjenu. Mamula. 232 B. ono je dozvolilo da nacionalisti~ke vo|e i separatisti~ko pona{anje dviju zapadnih republika gurnu JNA u ruke velikosrpskog nacionalizma. te su. S tim u vezi. uklju~uju}i i Milo{evi}a. nav. 189. ali da svi oni — predsjednici republika. 188-189.. dj. premda je i za ovaj poku{aj mo`da ve} kasno”. “skepticizam” generala Kadijevi}a prema takvim koracima JNA bio je. nav. po njemu. Me|utim. nav. dj.. SJE]ANJA VOJNIKA. bilo nespremno da preuzme u svoje ruke odgovornost u ~itavoj zemlji. nav.231 I admiral Mamula je smatrao da je u Jugoslaviji trebalo izvr{iti vojni udar. “vagaju}i” razloge za i protiv. 227. susreo “u ~etiri oka” sa Milo{evi}em i. on se. po Mamuli. 190-191. M. “JNA treba uhapsiti {estoricu u Ohridu i preuzeti vlast u zemlji”. Me|utim.. [pegelj. moraju oti}i s vlasti”. To je odgovaralo njegovom konceptu kojega je “cijelo vrijeme i sam zastupao”. Naime. dj. uklju~ivo i on sam — Milo{evi}. To je. Umjesto toga. str. kada su nakon sloma JNA u Sloveniji. [pegelj. 188-189. str. i na kraju odbacio” (B. “dobro poznat”. nav. odustali.233 Takav Mamulin plan je predvi|ao vojnu upravu u cijeloj Jugoslaviji. po njemu. kao (posljednju) mogu}nost za o~uvanje Jugoslavije. {to je. jer bi.232 Hap{enje politi~kih republi~kih vo|a i njihov odlazak s vlasti.. aprila 1991. javila ideja “da vojska sama preuzme vlast”. on navodi kako mu je ~ak i iz inostranstva sugerisano da 18. str.. on smatra da vojno rukovodstvo JNA “snosi odgovornost {to nije izvr{ilo dr`avni udar.

ne uva`avaju}i ni ustavni sistem zemlje ni nacionalna ni gra|anska prava drugih”. obavje{tavaju}i ih da Predsjedni{tvo SFRJ.234 Borisav Jovi} se odmah poslije sjednice Vrhovne komande od 15. To je.236 234 M. po mojoj oceni. na druge. marta 1991.. dj. Kadijevi} nije `elio da tako postupi. nav. po njemu. Jovi} je neprihvatanje “argumentovanih” prijedloga [taba vrhovne komande od strane ve}ine ~lanova Predsjedni{tva SFRJ na{ao u sljede}im “razlozima” : “Razlog za protivljenje tim odlukama. prije svega. dj. smatram da su kao ~lanovi Vrhovne komande odbijaju}i predloge [taba Vrhovne komande na taj na~in izrazili o~ito nepoverenje u Oru`ane snage zemlje” (Isto. koju. Tako|e. jeste {to je kod ve}ine ~lanova Predsedni{tva SFRJ prevladalo stanovi{te da dalji tok doga|aja u zemlji treba prepustiti politici svr{enog ~ina.235 Ocjenjuju}i kako dotada{nji politi~ki razgovori o budu}nosti Jugoslavije “nisu dali nikakve opipljive rezultate”. 235 B. str. “nije prihvatilo ocene stanja u zemlji niti odluke koje je predlo`io Vrhovni {tab oru`anih snaga”. Pri tome nije propustio da naglasi da se Jugoslavija “nalazi u kriti~noj fazi raspada putem politike svr{enog ~ina”. 191. pa makar to bila i samo jedna republika — Srbija. Jovi}. prebacuju}i krivicu u vezi sa razbijanjem Jugoslavije. pravdaju}i prijedloge [taba vrhovne komande oru`anih snaga. 306). pored ostalog. 304.posjela sve dr`avne i politi~ke institucije u republikama i Federaciji. [pegelj. str.. u funkciji Vrhovnog komandanta oru`anih snaga. na republi~ka rukovodstva Slovenije i Hrvatske. On je dobro procijenio da mu je u slu~aju vojnih poraza u Sloveniji i Hrvatskoj posljednje uto~i{te Slobodan Milo{evi} i da JNA nikako ne smije ostati bez saveznika. Me|utim. obratio preko Televizije Beograd javnosti (gra|anima i gra|ankama Jugoslavije). Takav je zahvat Mamula o~ekivao od Kadijevi}a i cijelog vojnog vrha. govorio i o ulozi vojske u politi~kom `ivotu Jugoslavije. nav. 304-306. 315 . prijetilo “da nas odvede u direktna me|unacionalna sukobljavanja i gra|anski rat”. “sistematski sprovode separatisti~ke snage. str. koje su. bez obzira {to je jasno da to vodi u gra|anski rat. str. po njemu. bile argumentovane. On je. Jovi} je obmanuo javnost. 236 Isto. po Jovi}u.

U cilju da ostavi “vojsci prostora za delovanje”. on je tvrdio da to nije “bilo u funkciji razbijanja Jugoslavije. negirao.238 Predsjedni{tvo SFRJ je paralisano. bila u “funkciji razbijanja Jugoslavije”. marta 1991. a dva dana kasnije. obave{tavam javnost da nisam u stanju da budem sau~esnik u takvim odlukama koje doprinose raspadu zemlje sa mogu}im katastrofalnim posledicama za na{e gra|ane i narode. koji je orijentisan na podr{ku raspadu zemlje na neustavan i nedemokratski na~in koji nastoji vezati ruke Jugoslovenskoj narodnoj armiji kao poslednjoj jugoslovenskoj instituciji koja bi mogla da obezbedi uslove za miran i demokratski rasplet krize. zaista. marta 1991. iako je ve} znao da dogovorenog samostalnog djelovanja [taba vrhovne komande ne}e biti. te “satelita” Bu}ina i Kosti}a. str. Vjeruju}i da }e Armija izvr{iti zadatak. Jovi} je obavijestio javnost da podnosi ostavku na funkciju predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. veruju}i da je to najpo{tenije. Milo{evi} je u toku 16. marta 1991. na du`nost predsjednika. kao i izjavama Slobodana Milo{evi}a (16. a imaju}i u vidu zakletvu koju sam podneo prilikom preuzimanja du`nosti. na ~lanstvo u Predsjedni{tvu SFRJ (16. tako da “svi Srbi `ive u jednoj dr`avi”. Naime. nezavisnosti i teritorijalnoj celokupnosti zemlje. 15. u obra}anju javnosti preko Televizije Beograd. Za ostvarenje velikosrpskih ciljeva svakako su bile razra|ene i druge varijante.).237 Ostavkama Jovi}a. str. zbog “konfuzija i 237 Isto. 238 Isto. {to je Jovi}. a u skladu je sa mojom save{}u” (Isto. 306). Izjava Slobodana Milo{evi}a o tome da “vi{e ne priznaje odluke Predsedni{tva SFRJ i da ne}e u~estvovati u njegovom radu” je. “obrazlo`io” na sljede}i na~in : “Suo~en sa ~injenicom da je u Predsedni{tvu SFRJ prevladao odnos snaga koji ne vodi ra~una o suverenitetu. 306). Me|utim. to je doslovno ponovio pred 200 studenata i profesora Beogradskog univerziteta.) da u tim okolnostima “vi{e ne priznaje odluke Predsedni{tva SFRJ i da ne}e u~estvovati u njegovom radu (u funkciji zamenjivanja ~lana Predsedni{tva iz Srbije)”. sazvao svih 200 predsjednika op{tina Srbije i na tom skupu izri~ito najavio rat i promjenu granica. nego u funkciji za{tite vojske od eventualne odluke ostatka Predsedni{tva da se raspusti vojni vrh i onemogu}i u akciji” (Isto. Odlu~io sam stoga da podnesem ostavku na du`nost. kao {to mu je odmah pripisano i od strane srpske opozicije. 316 . odnosno “preuzimanje vlasti i razoru`anje paravojnih jedinica”. ali otvoreni prostor za vojni udar. marta 1991. 296-311. Borisav Jovi} je podno{enje ostavke. str.

240 Isto. str. Vojni vrh je. po njemu. Vojni vrh je. A on se mogao odr`ati samo stalnim odga|anjem upotrebe vojske. Vojska nije preuzela vlast. Kadijevi} se nije usudio da izvr{i dogovoreni pu~. 311).) bazirano je na suprotnoj procjeni posljedica prijetnje samostalnim odlu~ivanjem [taba vrhovne komande. pi{e Jovi}. 317 . {to su. Ma|arskoj i Bugarskoj — nemaju nikakve {anse. To je samo dva dana nakon {to je Jovi} podnio ostavku i ~etiri dana otkako im je vojni vrh saop{tio “da su se odlu~ili na vojni udar”. “proziran blef. nav.kolebanja u vojnom vrhu”. to morao znati ranije. 306-311. Sve {to je upravlja~ki vrh JNA tada i kasnije radio i govorio bila je igra da se pred Predsjedni{tvom sakrije vlastita nemo}. [pegelj.. jer su znali da bez izravne podr{ke i pomo}i SSSR-a i mo`da sli~nih akcija u susjednim dr`avama — Rumunjskoj. po generalu [pegelju. Vojno rukovodstvo je. Ad`i} i Brovet) 17. str. onda su neozbiljni. 310). po Jovi}u. str. zaklju~ilo “da vojna akcija u Hrvatskoj i Sloveniji nije dobro rje{enje”. marta 1991. Ako nisu sve to imali u vidu. U odgovoru na to pitanje on je zaklju~io kako je “mogu}e da nisu bili dovoljno izanalizirali razliku izme|u delovanja na osnovu legalne odluke Predsjedni{tva i zavo|enja vanrednog stanja i prisilnog oduzimanja oru`ja i vojnog udara koji ima isti cilj. nije iskori{ten. preko no}i na~inila “salto mortale”.” (M.. kao i to da su Hrvatska i Slovenija dovoljno naoru`ane za obranu.239 O tome je vojno rukovodstvo (Kadijevi}. Bu}inov i Kosti}ev izlazak iz Predsjedni{tva SFRJ nije stavio JNA u funkciju “preuzimanja vlasti”. izme|u ostalog. Jovi} pi{e da se dugo “mu~io” da shvati “za{to je vojska preko no}i na~inila takav salto mortale”.. 188). jo{ onda kad su nam rekli da su se odlu~ili na vojni udar. ~ime je. ispao krajnje ~udan.” (Isto.. U prvom slu~aju bile bi na minimum smanjene. bio je to. nejasno je kako su se na to odlu~ili. a da se u javnosti o~uva bar neki autoritet. politi~ke i ekonomske izolacije. A ve} su bili spoznali i to da vojska kojom bi taj udar trebali izvesti ni pribli`no ne odgovara zadatku. “Ako su sve analize imali u vidu.240 La`irani Jovi}ev. verovatno.. a u drugom drasti~no uve}ane reperkusije doma}eg i spoljnog otpora. zbog 239 Isto.. Tako je vojska. sagledali tek kada su se suo~ili sa kriti~kim trenutkom” (Isto. Obrazlo`enje odustajanja od vojnog udara (17. dj. Iako je na trodnevnoj sjednici Predsjedni{tva SFRJ vojno rukovodstvo prijetilo samostalnim udarom ukoliko za to ne dobije ustavno pokri}e. marta potpuno nelegalno referisalo Jovi}u i Milo{evi}u. str.

koju je iznio 16. str. 82-84).243 22. {to je zna~ilo ozbiljnu povredu Ustava SFRJ (K. To. izgubljena navodno “svaka mogu}nost odbrane Jugoslavije”. 1. marta sprovela Skup{tina Srbije. definitivno do{ao do “stava” da je “izgubljena svaka mogu}nost odbrane Jugoslavije”. te je. Zbog toga je odlu~eno da se Jovi} vrati u Predsjedni{tvo. 244 Isto. u skladu sa svojom ocjenom o “izlasku” iz Jugoslavije. Jovi} je 20. str. 243 B. razrije{en ~lan Predsjedni{tva iz SAP Kosova (Riza Sapund`iju). Skup{tina je zauzela stav da treba da nastavim vr{enje poverene mi funkcije u Predsedni{tvu SFRJ. 311). str.. Na mjesto Sapund`ije i Bu}ina imenovani su penzionisani zastavnik i prodava~ lutrije Sejdo Bajramovi} i dr Branko Kosti}. nav. 311. na ~etrnaestoj sjednici.242 Jovi} je. sanirane nespretnim potezima izazvane {tete. Rotim. Vije}e za narodnu odbranu i za{titu ustavnog poretka Republike Hrvatske je 20. po njemu. Na toj je sjednici srbijanske Skup{tine. [iroki Brijeg 1997.“vrlo delikatne situacije”. razmotrilo navedeno izlaganje B. prilikom preuzimanja du`nosti predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. u Skup{tini Srbije podnio ekpoze. 311. maja 1990. marta 1991.244 241 Isto. knj. {to je ve} 20. 242 Isto. marta 1991.241 Potpuni debakl naveo je Milo{evi}a da Jovi}u naredi povla~enje ostavki i zamjenu. Jovi}. 145. dj. u suprotnosti sa Ustavom SFRJ i Ustavom Srbije. te sve vra}eno na po~etak. kao i razrje{enje Rize Sapund`ije (Isto). ^itav doga|aj u vezi sa mojom ostavkom sna`no je odjeknuo i delovao na otre`njenje republi~kog rukovodstva i cele Srbije i srpskog naroda o stvarnom stanju stvari u jugoslovenskom rukovodstvu i polo`aju srpskog naroda u Jugoslaviji” (Isto. str. iako je usvojila sve moje ocene o stanju u zemlji i u Predsedni{tvu o kojima sam govorio u podnetom referatu. jer smo imali apsolutnu ve}inu i ogromnu podr{ku u Skup{tini Srbije. kojom je predsjedavao Franjo Tu|man. u kome je ponavljao i dalje zao{travao optu`be o navodnoj podr{ci ve}ine ~lanova Predsjedni{tva SFRJ “protivustavnim i protivzakonskim postupcima koji vode raspadu zemlje”. po Jovi}u. nastala opasnost da SFRJ “komanduju separatisti i razbija~i Jugoslavije”. str. “nije bilo te{ko. ODBRANA HERCEG-BOSNE. po Jovi}u. dan uo~i sastanka Predsjedni{tva sa predsjednicima republika. marta 1991. marta 1991. Tako su 21. 318 . Jovi}a i ocijenilo ga neprivatljivim.

Nakon {to ve}inom glasova na Predsjedni{tvu SFRJ nisu prihva}eni prijedlozi [taba Vrhovne komande. JNA pouzdano }e obezbjediti granice SFRJ od svih oblika ugro`avanja i ne}e dozvoliti njihovu promjenu sve dok se ne postigne i stupi na snagu eventualni dogovor o tome u skladu sa Ustavom SFRJ. mart 1991. vra}anje teritorijalne odbrane u sistem rukovo|enja i komandovanja ustvr|en Ustavom SFRJ i aktima Predsjedni{tva SFRJ. uredno finansiranje JNA u skladu sa ve} preuzetim dru{tvenim obavezama. marta 1991. S tim u vezi. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina. zatim da “u rje{avanju me|unacionalnih. To prvenstveno podrazumjeva: po{tovanje regrutne i drugih oblika vojne obaveze u skladu sa Ustavom SFRJ i saveznim propisima. i 5. “kao ni do sada. Budu}i da Predsjedni{tvo SFRJ nije prihvatilo prijedlog neophodnih mjera za potpuno sprovo|enje sopstvene Naredbe od 9. razmotrilo navedeno saop{tenje [taba Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ i ocijenilo ga neprihvatljivim (K. br. 319 . JNA ne mo`e snositi odgovornost za dalje eventualno nelegalno naoru`avanje gra|ana i njihovo vojno organizovanje na bilo kojem dijelu jugoslovenske teritorije. br. ne}e mije{ati u politi~ke dogovore o budu}nosti zemlje” (Isto). 2-2442. kojom je predsjedavao Franjo Tu|man. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane. str. [tab Vrhovne komande je 19. 21. ne}e mije{ati u politi~ke dogovore o budu}nosti zemlje”. te da “ni pod kojim uslovima ne}e dozvoliti me|unacionalne oru`ane sukobe i gra|anski rat u Jugoslaviji”.. 04/490-1. januara 1991. 6. 5. nav. 3. Pov. Vije}e za narodnu odbranu i za{titu ustavnog poretka Republike Hrvatske je 20. to je tijelo nastavilo “dalji rad i vr{i procjene. konstatacija da se JNA. JNA ni pod kojim uslovima ne}e dozvoliti me|unacionalne oru`ane sukobe i gra|anski rat u Jugoslaviji. prati stanje i doga|aje i utvr|uje mjere kako dalje i najpotpunije ostvariti ustavnu ulogu i {ta dalje predlagati Vrhovnoj komandi”. Rotim. Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla. 82-84). 2. marta izdao saop{tenje. inv. me|urepubli~kih i me|ustrana~kih sporova ne}e dozvoliti nasilje sa bilo koje strane”. na ~etrnaestoj sjednici. JNA se. kao ni do sada. koje je u suprotnosti sa stvarnim stanjem i aktivnostima vojnog rukovodstva. vojne oblasti u Plitvicama 245 AIIZ. Moraju se obezbjediti normalni uslovi za `ivot i rad oru`anih snaga.245 Anga`ovanje oklopnih jedinica iz 1. na primjer. To je saop{tenje glasilo : “1. me|urepubli~kih i me|ustrana~kih sporova ne}e se dozvoliti nasilje sa bilo koje strane. 4. Informacija o aktuelnim doga|ajima. kao {to je. dj. godine. U rje{avanju me|unacionalnih.

veliki general Gra~anin ponovo je sjeo u avion i pobjegao u Beograd. izme|u “sukobljenih strana”. Takvo je obe}anje dobio od Tu|mana. Zagreb 1999. iza Kadijevi}a je u Sloveniju s 2000 specijalaca i skupinom Slovenaca koji }e preuzeti vlast trebalo da krene general Petar Gra~anin. “avionima ve} bio do{ao u jednu bazu JNA pokraj Ljubljane i ondje ~ekao rezultate Kadijevi}eva djelovanja. po~eo razmi{ljati o pohodu na Sloveniju.. tada{nji savezni ministar unutra{njih poslova”. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. 299). kada je paramilicijska grupa Srba. To je. DOGOVORI U KARA\OR\EVU O PODELI BOSNE I HERCEGOVINE. po [pegelju.104. 25. Mini}. 186. str. str. Marijan. br. ~me je cijela Kninska krajina ili podru~je Like s ve}inskim srpskim stanovništvom dobilo “~uvara”.. [arini}.247 naveo je Milo{evi}a da prihvati Mesi}evu sugestiju da u me|usobnom dogovoru sa Tu|amnom poku{a rije{iti nastali spor. Sarajevo 1998. pri ~emu je trebalo da osigura da Hrvatska ne interveni{e.246 Neuspjeh srpskog rukovodstva i nespremnost kolebljivog vojnog rukovodstva da. vojne oblasti su na podru~ju Plitvica postavile “tampon zonu”. str. Petnaestak predratnih bosansko-hercegova~kih srezova bilo je za to dovoljno. Mesi} je sve to jo{ jednom jasno potvrdio. On je. 51). O tome vidi: str. u Kara|or|evu. Tako je plan propao” (M. Svjedo~e}i u Hagu (septembra 2002. po [pegelju bio “pokus. postavila barikadu u Plitvicama na komunikaciji Slunj . Kadijevi} je. ali bez Mesi}a i Jovi}a. U najve}oj tajnosti.) u procesu protiv Milo{evi}a.. bez ruske podr{ke. tvrdi [pegelj. na sebe preuzme odgovornost za dogovoreni vojni udar i nasilno obaranje vlada republikâ Hrvatske i Slovenije. no kako je Kadijevi} u deset dana do`ivio katastrofalan poraz.249 246 D. H. dj. 320 . znao za sadr`aj razgovora u Kara|or|evu (vo|eni su na vojnoj ekonomiji) — Slobodna Bosna. str.. 21 .Titova Korenica. marta 1991. a bude li se akcija dobro razvijala.248 Dogovor je ostvaren u velikoj tajnosti 26. nav. [pegelj. 247 Isto. Tu|man se uhvatio u zamku podjele Bosne i Hercegovine i podebljavanja pereca njegove dr`ave. koji mu je rekao : “Ne}emo se mije{ati u va{ spor sa Slovenijom”. u svega nekoliko dana organizovan je sastanak. 249 Isto. s tim da je u izgledu bila i podjela ostalog dijela Bosne i Hercegovine na bazi srpske ili hrvatske ve}ine. koji je sprje~avao djelovanje jedinica MUP-a Republike Hrvatske i omogu}avao ustrojavanje ilegalne vlasti pobunjenih Srba (Isto. 942-944 ovog rada. juni 2000. Jedinice 5.krajem marta. po Mamuli. SVI MOJI TAJNI PREGOVORI SA SLOBODANOM MILO[EVI]EM. 248 Detaljnije o tome vidi : M. str. 8. str. 265-281. Zbog tog neuspjeha Kadijevi} je. 298-299. bila je u suprotnosti sa navedenim deklarativnim saop{tenjem [taba Vrhovne komande.

str. Oba su se. odnosno “humano preseljavanje” ili “humanitarno preseljenje”. po svoj prilici. 174. Geodetski zavod Bosne i Hercegovine. TU@ILAC PROTIV SLOBODNA MILO[EVI]A. uvla~e}i ga u destrukciju i me|usobnu podjelu susjedne Bosne i Hercegovine. O tome vidi: str. 250 M. dj. IT-02-54-T. odnosno granice Banovine Hrvatske iz avgusta 1939. Raspad Jugoslavije bio je pri kraju. s druge strane. Pored Srbije. 77-90. po Mesi}u. odnosno pitanja Bo{njaka. radi definitivnog opredjeljenja za ratnu opciju rje{enja srpskog nacionalnog pitanja. str.462 Hrvata.549 Srba i 67. 39. po{to to. a u datim okolnostima ostvarile bi se obje “velike” dr`ave trenutno mogu}eg opsega. Papi}. tj..252 radi definitivnog rje{enja srpskog i hrvatskog nacionalnog pitanja ratnom opcijom i “kona~nog rje{enja” muslimanskog pitanja. Cazin. Milo{evi}eva ponuda. uzdala u kasnije globalno srpsko-hrvatsko razgrani~enje i razmjenu stanovni{tva. Samiti republi~kih {efova nisu davali rezultate. Predmet: Br. Izgledalo im je da bi se tim kompromisom mogao izbje}i prakti~no zapo~eti srpskohrvatski rat. njihovom likvidacijom ili raseljavanjem iz Bosne i Hercegovine. Sarajevo 1998.974 km2)251 o~igledno nije zadovoljavalo Tu|manove aspiracije.250 Obe}anih 33 op{tine (sa 1. paragraf 59. 251 GEOGRAFSKI ATLAS BOSNE I HERCEGOVINE. str. odnosno Muslimanima u ogromnoj ve}ini naseljeno podru~je. Milo{evi} je na trenutak bio spreman i na kompromis sa Tu|manom. Velika Kladu{a i Bu`im).328. Mesi}. 164.577 stanovnika. 460. 327 . @. kao nezavisne dr`ave pona{ale su se ve} i Slovenija i Hrvatska. 134. i povr{inom od 13. od ~ega: 473. Jedino su jo{ Bosna i Hercegovina i Makedonija vjerovale u mogu}nost njenog opstanka. 5. Hag 2000.789 Bo{njaka. Sarajevo 2002. kao “turska Hrvatska”.777 Ostalih. dogovoreno da Hrvatska dobije trinaest predratnih bosansko-hercegova~kih srezova. 252 ME\UNARODNI KRIVI^NI SUD ZA BIV[U JUGOSLAVIJU. str.U Kara|or|evu je. BOSNA I BALKAN. te bosansko Prekounje (Biha}. bila je samo mamac i zamka da se otvori pitanje promjena granica. dj. 321 .166. Mini}. S.. ovog rada. Milo{evi}u navodno nije bilo potrebno. Razo~aran Kadijevi}evom neodlu~no{}u i pokoleban u vjernost vojnog rukovodstva. nav. deportaciju stanovni{tva. nav. nap.

.

IV OME\AVANJE GRANICA VELIKE SRBIJE .

.

/ i ka`e — po dogovoru na najvi{em vojnom vrhu da se preda oru`je i naoru`a Teritorijalna odbrana Bosanske krajine i da se u realizaciji programa RAM” to iskoristi. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. ”{to zna~i program RAM — tako ka`u. septembar 1991. obnovljeni “homogena Srbija”. juna) prihvatilo plan RAM (B. da “RAM nije nikakva fikcija” nego “povla~enje zapadnih granica Srbije.. str. KAKO JE SRU[ENA JUGOSLAVIJA . stvaranje okvira /rama — prim. Beograd. S tim u vezi. iz kojih se vidjelo. dj. i 28. Biserko. tajno i javno je govoreno kao o “planu RAM”. O tom scenariju. ^. zatim prisilna preseljavanja i drugi oblici zlo~ina. pored ostalog. odnosno genocid. 224). \uki}. ONA I MI. zlo~ina~kom planu. 4 i 5. Beograd 1997. Ratni plan “RAM”* Nakon sjednica Predsjedni{tva SFRJ 12. Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola./ za neku novu Jugoslaviju. 152 i 159-162. 23. S. 250-252 ovog rada). S. marta 1991. ja ne znam. septembar 1991. u kojoj bi svi Srbi. Slu`be SIV-a su raspolagale sa snimcima telefonskih razgovora izme|u Slobodana Milo{evi}a i Radovana Karad`i}a.politi~ki memoari. str. “etni~ko ~i{}enje”. novembar 2001. str. S. str. sa svojim teritorijama. 14. Beograd 2002. 7 i 9. 236.-1999. Mesi}. i 15. Vidi: str. str. 252-253. Ante Markovi} je na toj sjednici. te “idejom” o “izbacivanju” Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije (27. novim rasporedom vojske i formiranjem posebnih motorizovanih sastava (po~etkom juna). 7. izjavio da “jasno proizilazi veza” “gdje Slobodan Milo{evi} daje naloge Radovanu Karad`i}u da Karad`i} stupi u kontakt sa Uzelcem /general. Jovi}. ^. kada je predsjednik Ante Markovi} iznio podatak da postoji plan RAM. septembra 1991. nav. Zagreb 1994. S. S. str. kada velikosrpske snage nisu legalno uspjele da preuzmu vlast u zemlji. `iveli u istoj dr`avi”. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je sredinom 1990. ON. ka`u da je to program velike Srbije” (Vreme. OD JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE DO SRPSKE VOJSKE. to je realizacija programa RAM — to je upotrijebio ~ovjek koji je vodio taj razgovor.-9. 325 . korpusa JNA — prim. Postojanje Plana RAM je objelodanjeno na zatvorenoj sjednici SIV-a 18. u cilju formiranja Velike Srbije.1. procijenilo da postoje dvije opcije daljeg djelovanja : * U praksi Velikosrpskog pokreta su. kao {to je to utvrdilo Vreme (Beograd). te 30. komandant 5. vojno rukovodstvo je.

predstavlja “{irenje i ~i{}enje” podru~ja Bosne i Hercegovine i Hrvatske “iznutra i povezivanje srpskih enklava u tom prostoru” (Oslobo|enje. Ta opcija je. ve} konglomerat svega i sva~ega. prihvatilo drugu opciju. a u Bosni. oktobra 1991. oktobar 1991. oslonjene na trupe Banjalu~kog i Kninskog korpusa” (S.operativno i vremenski morao biti prilago|en izvr{enju prvog dijela zadataka”. 2) General Ilija Radakovi} tvrdi da su pripreme i agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu vo|eni pod {ifrom “RAM” (I. po tom vojnom stru~njaku. “prevedeno na prakti~an jezik tada aktuelne situacije zna~ilo. Radakovi}. MOJE VI\ENJE RASPADA . Beograd 1993. po{to tada. 236). Kadijevi} navodi kako bi “u normalnoj dr`avi to bila i jedina opcija”. “bez ijednog izuzetka”. provodio instaliranjem “vlada” “poslu{nih {ovinista. da [tab Vrhovne komande ili samo general Kadijevi}. prema kazivanju visokog vojnog analiti~ara (doktor nauka) u General{tabu Oru`anih snaga SFRJ. Zato je ta opcija odba~ena” (Isto). BESMISLENA YU RATOVANJA. izme|u ostalog. str. zaklju~eno je da bi ta opcija vi{e bila u korist razbija~a Jugoslavije i to predstavljalo udar unutar vojske koja sada ima drugu zada}u.2 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je. nastavi da obezbe|uje takvu politiku”. 326 .. preko Karad`i}eve nacionalisti~ke organizacije. po njemu. sa kona~nim ciljem formiranja Velike Srbije i Zajednice Srpskih Dr`ava. 1 V. objavio u sarajevskom Oslobo|enju. 114. Me|utim. s tim {to je drugi dio zadatka — prikupljanje JNA . uz upotrebu JNA. seoskih politikanata. dj. podnese ostavku1 i . gdje je planirano ‘~i{}enje. zubara i skladi{tara. za{titu i odbranu srpskoga naroda van Srbije i prikupljanje JNA u granice budu}e Jugoslavije.3 Opredjeljenjem rukovodstva Velikosrpskog pokreta “bez ijednog izuzetka” za koncept “za{tite” i “odbrane” srpskog naroda van Srbije i Plan “RAM” je. koje je Zoran Odi} 2. nav. odnosno preseljavanje’.prva. str. “prihva}ena i to od svih bez ijednog izuzetka” (Isto). kao na~elnik [taba.druga. 113-114. Beograd 1997.VOJSKA BEZ DR@AVE. “uz u~e{}e odgovaraju}ih politi~kih li~nosti koje su stajale na takvom politi~kom kursu raspleta politi~ke krize”. str. po generalu Kadijevi}u. str. po Stjepanu Mesi}u. Taj plan. Slobodan Milo{evi} je plan RAM. Mesi}. To je.. uz miran razlaz sa onima koji ho}e da idu iz nje. str. 7). Kadijevi}. ura|en februara 1991. 2. “ve} vi{e nismo imali prakti~ki nikakvu zajedni~ku jugoslovensku dr`avu. 2 Isto. “da vojska osloncem na politi~ke snage u Federaciji i u republikama koje predstavljaju one narode koji ho}e da `ive u Jugoslaviji. i opet s pogledom na dio Hrvatske. 3 Isto.

Nikola Koljevi} sastao sa Franjom Tu|manom i vodio raspravu o “homogenizaciji odre|enih teritorija”. bez obzira koliko je bio nepotpun. 2. Marijan. pomo}nik za sigurnost komandanta 10. obu~avanju i opremanju Srba u Hrvatskoj. koja bi obuhvatala velika prostranstva na istoku i jugoistoku Evrope. Marijan. Bez obzira na iskrenost tog dogovora. 300. zaista. 114. nav. organizovao izvla~enje ve}ih koli~ina oru`ja. bitno je promijenio situaciju. U tom se cilju 8. te{ko povjerovati. Tu|man je. a izlaz na topla mora ostvariti od Rje~ine do Taljamenta (Adriatischesküstenland). Marijan.. Hrvatski institut za povijest. oru|a i municije iz vojnih skladi{ta u Lici za potrebe Srpske demokratske stanke (D.. str. ^asopis za suvremenu povijest.. primjera radi. tvrdi D. Kadijevi}. Za jedne je maksimalni (teritorijalni) domet linija: Virovitica — Karlovac . str. Time se JNA udaljila od svoje Ustavom utvr|ene obaveze i pretvorila u oru`anu silu vladaju}eg re`ima u Srbiji i Crnoj Gori. trebalo formirati Njema~ku podunavsku dr`avu (Donauschwabenland). dj. odakle je trebalo u Srbiju iseliti toliko Srba. Zagreb 2001. Milo{evi} vi{e nije bio sam. Hrvatski vojnik. a za druge Drina. 298. pa onda skrenuto u NDH. V. njeno anga`ovanje na naoru`avanju. dj. 222. Domazet-Lo{o. Slobodan Milo{evi} je putem rukovodstva petokolona{ke Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine “ispitivao” mogu}nost postizanja preseljavanja stanovni{tva putem pregovora.-1992. D. januara 1991. 298).4 Dogovor u Kara|or|evu.5 odustalo se od neizvjesnog 4 S. br. pristao na ulogu kolaboranta. u zamjenu za opstanak i obe}anu “tzv. Tako je. Sugerisao je Tu|manu da se formira neka agencija koja bi mogla da reguli{e potrebne demografske 327 ... U Panoniji je. 5 U tu je iskrenost. Projekat “Grossraumordnung” (ure|enje velikog — njema~kog — prostora) predvi|ao je premje{tanje miliona stanovnika u cilju stvaranja Velike Njema~ke (Grossdeutschland).). Hrvate je trebalo preseliti na istok od Rumunije. 15. Takav stav o ulozi JNA povukao je. Realne mogu}nosti i nagovje{taji “humanog preseljavanja” i u Drugom svjetskom ratu isprobane razmjene stanovni{tva po{to se postigne dogovor o podjeli teritorije.prikupljanje JNA u granice budu}e Jugoslavije. nav. na primjer. Od tada po~inje komunikacija vojnog rukovodstva samo sa onim dijelom Predsjedni{tva koje je prihvatilo takav politi~ki kurs “raspleta politi~ke krize” u Jugoslaviji.000 Slovenaca zapo~eto je preseljavanje u Srbiju.Karlobag. banovinu”. str. str. JNA se stavila u funkciju realizacije velikodr`avnog srpskog projekta i ratne politike Srbije. korpusa od kraja aprila do po~etka jula 1991. dj. itd. Biserko. KAKO JE PRIPREMANA AGRESIJA NA HRVATSKU ILI PREOBLIKOVANJE JNA U SRPSKU IMPERIJALNU SILU. D. str. s obzirom na maksimalisti~ke planove jedne i druge strane. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA U AGRESIJI NA REPUBLIKU HRVATSKU 1990. kolovoz 1997. GODINE (u daljem tekstu: JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. nav.

prihva}eni su. u ime [taba Vrhovne komande. 7 B. kako bi izbjegli “haos i gra|anski rat”. Septembra 1992. 134). 133-134). {efova dr`ava Hrvatske i Savezne Republike Jugoslavije. IT-02-54-T. Predmet: Br. Tu|man je ponudio razmjenu stanovni{tva zapadne Slavonije za stanovni{tvo Bosanske posavine. septembra 1992. avgusta 1991. nav. dj. S tim u vezi. a Sajrus Vens odobrio da se to nazove “humanitarnim preseljenjem” (@. Kadijevi}. Samiti predsjednika republika nisu davali rezultate. Skup{tina SFRJ i SIV “moraju preduzeti sve neophodne mjere kako bi otklonili neposrednu opasnost po opstanak SFRJ kao dr`ave i onemogu}iti stvarni demokratski preobra`aj dru{tva koji }e na ustavu i zakonima biti zasnovan. dj. Karad`i} se slo`io. Kragujevac 1996. [tab Vrhovne komande “izlo`io je procjenu situacije i predlo`io mjere”. str. nav. POSLEDNJI DANI SFRJ. 6 Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ. Jovi}. Papi}. nav.. ]osi} je prihvatio. iznose}i brojne 328 . Taj cilj je srpsko kolaboracionisti~ko rukovodstvo SDS-a Bosne i Hercegovine planiralo da postigne silom (Isto. sveden na podjelu i uni{tavanje Bosne. iznio stav o razmjeni stanovni{tva (S. ve}inom glasova u Predsjedni{tvu (V. prihvatilo ratnu opciju. smatrao da Predsjedni{tvo SFRJ. str. O tom je sastanku Borisav Jovi} u svojim memoarima.). zala`u}i se za “dosledno” osiguranje ustavnog poretka. IT-02-54-T. “ni od koga vi{e ne tra`imo nikakve odluke”). drugo dopunjeno izdanje.. Kadijevi} i Ad`i}) 5. Spor je.7 solucije koje bi tretirale taj proces na “civilizacijskom nivou” (ME\UNARODNI KRIVI^NI SUD ZA BIV[U JUGOSLAVIJU. aprila 1990. 174).”. Sarajevo 2002. bez odluke i saglasnosti Predsjedni{tva SFRJ (“nikakvu odluku ni saglasnost ne}emo tra`iti”. Dr Branko Kosti} je na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 20. paragraf 59). odnosno na odbrani ve} osvojenog u Hrvatskoj (“srpskih” gradova koji su tada bili “pod srpskom vla{}u”). BOSNA I BALKAN. iznio general Kadijevi}. dj. str. po{to je neuspjeh operacije RAM postao o~igledan i otpo~ela Ha{ka konferencija (7. TU@ILAC PROTIV SLOBODANA MILO[EVI]A. Hag 2000 (u daljem tekstu: ICTY. Velikosrpski pokret je ra~unao da }e i Tu|man pristati na ponu|eno.deklarativno se u javnosti zala`u}i za opstanak SFRJ i “stvarni” demokratski preobra`aj dru{tva6 . str.. uglavnom. Predmet: Br. Jovi}. paragraf 61). Jovi}. B. odr`ani su razgovori izme|u Franje Tu|mana i Dobrice ]osi}a. stupiti u oru`ano dejstvo na za{titi i odbrani srpskog naroda u Krajini. str.pora`avanja Hrvatske. vrh Velikosrpskog pokreta je ocijenio da je pre|en “Rubikon” — postignut je dogovor da }e vojska. 317.. izme|u ostalog.. Procjena situacije i prijedlozi mjera koje je. odr`anoj 3. aprila 1991. 107-108.na sastanku “u~etvero” (Milo{evi}. u kojima je. Mesi}. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je . Pod prijetnjom SSNO-a da }e podi}i borbenu gotovost i izvr{iti mobilizaciju.

koji se nije naoru`ao jer je ra~unao na za{titu JNA. Drugi motorizovani bataljon 36. a ja }u potom sazvati Predsedni{tvo i samo ih obavestiti o ~injenici. Pitamo ih da li }e vojska dozvoliti da hrvatska policija zauzme Knin i druge srpske gradove. pre{li smo ‘Rubikon’. zabilje`io sljede}e : “5. Valjda je i njima dogorelo do nokata.-1995. Marijan. vojno rukovodstvo je usvojilo Odluku o razmje{tanju dijela jedinica JNA prema zapadu. padobranske brigade upu}en je iz Ni{a u Zagreb. na podru~je Vukovara i Vinkovaca i podre|eni Komandi 17. Po dogovoru sa Slobodanom Milo{evi}em. str. korpusa. U svakom slu~aju. str. Tus. Ni od koga vi{e ne tra`imo nikakve odluke. motorizovane brigade). ali }e braniti i sebe i srpski narod u Krajini” (Isto). u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. Da vidimo i to. mehanizovane brigade iz Sremske Mitrovice premje{teni su u isto~nu Slavoniju. a da izdaja u ovom slu~aju zna~i pad srpskog rukovodstva i propast JNA. april 1991. oklopni bataljon je premje{ten u Petrinju (u sastav 622. RAT U SLOVENIJI I HRVATSKOJ DO SARAJEVSKOG PRIMIRJA. Maga{ i I. dejstvujemo prema potrebi na za{titi srpskog naroda.Po~etkom aprila 1991. motorizovane brigade iz Subotice i 1. @ani} Zagreb-Sarajevo 1999. dok je Hrvatska naoru`ala svoje prousta{ke secesionisti~ke jedinice. dj.8 neta~nosti i Velikosrpske ocjene. Sve odluke o upotrebi vojske od sada mogu se doneti samo ako joj se ne daje nalog da dejstvuje. mehanizovani bataljon 453. pozvao sam njega. obave{tavamo Predsedni{tvo o doga|ajima. Sla`u se i ~vrsto obe}avaju. Oklopno-mehanizovani dijelovi 10. Razgovaramo o situaciji u kojoj se na{lo Predsedni{tvo SFRJ koje vi{e nema potrebnu ve}inu i nije u stanju da donese odluku o upotrebi vojske kao oru`ane sile. motorizovane brigade iz Pan~eva 1. 68-69. Nikakvu odluku ni saglasnost ne}emo tra`iti. koji su sada pod srpskom vla{}u? Odgovor je vrlo jasan: ne}e. A. pa kome se ne dopada neka ide ku}i. uredili B. Kadijevi}a i Ad`i}a na razgovor u~etvero.. Postupa}e na slede}i na~in: u slu~aju da ih Hrvati napadnu stupi}e u oru`ano dejstvo i obavesti}e mene. nav. motorizovane brigade iz Mostara u maju su locirani na Kupre{koj visoravni. Jedino za to mo`emo pridobiti dovoljan broj ~lanova P SFRJ. 8 D. I glupo je da sede u rukovodstvu dr`ave sa kojom su zaratili. Vojska ne}e nikoga napadati. Iz 51. Dio elitne 63. Skrenuli smo im pa`nju da bi druga~ije postupanje bilo izdaja. 329 . Jasno je da bi po{tovanje stava da vojska ne sme koristiti oru`je bilo katastrofalno za srpski narod u Hrvatskoj. 299.

koja je na ovakav na~in poku{avala da zaustavi taj proces. koji se nalazio na lije~enju u Kara|or|evu. Vojska. predsjednik SIV-a. ako to ne u~ine odgovaraju}i organi Federacije. str. Sa tom su naredbom upoznate “samo posebno izabrane starje{ine” (D. 6. u ~ijem su radu u~estvovali predsjednik Skup{tine SFRJ. dj. pri ~emu su pale i prve vojni~ke `rtve. (Isto). po~eo je naveliko. maj. a to zna~i i — upotrebom vatre. ako odgovaraju}i organi federacije ne obezbede mir. 2. a na kojoj je razmatrana aktuelna politi~ko-bezbjednosna situacija u zemlji. nav.. Ako bi ovako nastavila. za 7. tj. Jovi}. 319. 299-300. 7. gra|anski rat u zemlji. zavr{ena 9 Isto. str.9 Sazvana sjednica Predsjedni{tva. B. General Kadijevi}. koji su zaklju~ili da on odmah sazove sjednicu tog najvi{eg organa zemlje. dj. tra`io je od Jovi}a da saop{ti Predsedni{tvu “zvani~ne stavove [taba Vrhovne komande i Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu : 1. 6. maja 1991. JNA “obezbijediti mir”. 3. predsjednici republika Srbije i Makedonije. kao {to je do sada napadao. [tab Vrhovne komande je ve} naredio podizanje borbene gotovosti Jugoslovenske narodne armije i naredi}e mobilizaciju odgovaraju}ih jedinica da bi. maj 1991. u Federaciji i u republikama” (B. to u~inila Jugoslovenska narodna armija. Crne Gore i Slovenije i predsjednik Vlade Republike Hrvatske. predsjednici predsjedni{tava Bosne i Hercegovine. Polaze}i od ocjene da je. dj. sa predsjednicima republika. [tab Vrhovne komande zahteva od Predsedni{tva i svih saveznih organa da obezbede mir u zemlji. nije uspela. Marijan. nav. zatim oko Vinkovaca i Osijeka). Jovi}. Bio je to izgovor za prvu od nekoliko mobilizacija rezervnog sastava koje su do kraja godine uslijedile. bila bi i sama razbijena. SIV-a i Skup{tine za sljede}i dan. zbog zao{travanja stanja u zemlji (po~eci oru`ane pobune Srba na podru~ju Vukovarske op{tine.. “po~eo naveliko gra|anski rat u zemlji”. 330 . 5.[estog maja generalu Kadijevi}u se izgleda povratilo samopouzdanje i `elja da samostalno djeluje. naredio je podizanje borbene gotovosti JNA i (naredi}e) mobilizaciju odgovaraju}ih jedinica i zaprijetio da }e. 300). Polaze}i od ustavne uloge Jugoslovenske narodne armije. str. bude do~ekan po pravilima o borbenoj upotrebi jedinica. Molimo da se sa ovim upoznaju svi faktori koji uti~u na stanje u zemlji. U me|uvremenu }e narediti da svako onaj ko vojsku napada. str. Zato {to predlozi Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu nisu uva`avani.. 319). nav. 4. Jovi} je o navedenim stavovima vojnog rukovodstva obavijestio sve ~lanove Predsjedni{tva.

u oba pravca. a izme|u podru~ja sa prete`no srpskim stanovni{tvom i ostalih delova Hrvatske. “polaze}i od svoje i ustavne odgovornosti saveznih i republi~kih organa za stanje u zemlji i od neophodne potrebe da se odmah obezbede mir i normalni uslovi za razre{enje jugoslovenske krize. str. u skladu sa Zakonom. na principima punog po{tovanja teritorijalnog integriteta SFRJ i republika. S. maja u jutarnjim satima. kao i pravne dr`ave. maja “posle pono}i. /~asa — prim. 3. 320). Podela je bila potpuna. izuzev jedinica JNA i SSUP. Jugoslovenska narodna armija koja je. 11 Isto. 7. Jovi}. c) osigura demokratski dijalog za njihovo re{avanje. 2. odgovorna je da obezbedi efikasno sprovo|enje ove Odluke Predsedni{tva SFRJ. pod pritiskom “neminovne” vojne opcije (strah od mogu}eg vojnog udara) jednoglasno usvojene odluke. donelo je konkretan program mera i aktivnosti za trajno re{enje me|unacionalnih i me|urepubli~kih sukoba. U tom cilju odmah obustaviti kretanje oru`anih formacija i naoru`anih gra|ana u kriznim `ari{tima. u stvari 9. 320-321. potrebno je da se uradi slede}e : 1.je tek 9. dj. maja (zavr{ena je 8. kao i nacionalna i gra|anska prava svih gra|ana garantuju se i obezbe|uju u skladu sa ustavnopravnim sistemom Federacije i Republike Hrvatske. odnosno legaliteta i legitimiteta vlasti u njima. Odmah osigurati da se prekine svako nasilje i obezbedi mir. odnosno milicijskih snaga. Predsjedni{tvo SFRJ je. Odmah izvr{iti demobilizaciju rezervnog sastava policijskih. i 8. ali i presija da je vojna opcija neminovna ako se ne postigne politi~ki sporazum” (Isto. svih oru`anih formacija i grupa. individulanih i nacionalnih prava. po Jovi}u. organizovati povla~enje oru`ja od gra|ana i njegovo sme{tanje u odgovaraju}a skladi{ta koja su pod kontrolom nadle`nih organa. trajala dva dana i dvije no}i.11 ~ijim bi sprovo|enjem bio osiguran mir u 10 B. Javni red i sigurnost. shodno svojoj ustavnoj ulozi i nare|enjima Predsedni{tava SFRJ. Za re{avanje me|unacionalnih sukoba u Republici Hrvatskoj treba stvoriti uslove da se : a) onemogu}e oru`ani sukobi. maja ujutro u 3 ~. ve} anaga`ovana na kriznim `ari{tima. b) utvrde sporna pitanja usled kojih nastaju me|unacionalni problemi. tj. 331 . uz pritisak vojne opcije. izuzev legalnih lokalnih organa unutra{njih poslova./ i bila je. Da bi se to ostvarilo. Sva sporna pitanja }e se re{vati i uz anga`ovanje odgovaraju}ih organa federacije. nesloga velika. “izuzetno te{ka i dramati~na. nav.10 kada su. ^. gra|anskih. str.. Ta je sjednica. Ova mera ograni~enja primjenjiva}e se u narednih mesec dana od dana dono{enja ove Odluke. mjere i aktivnosti.

str. Velikosrpski orijentisani dio Predsjedni{tva SFRJ je. kao {to su: ustavna ravnopravnost hrvatskog i srpskog naroda. 136).. radi otpo~injanja razgovora o svim spornim politi~kim pitanjima za koje se smatra da su uzro~nik krize. dj. nacionalni i dr`avni simboli. jezik. U svakom slu~aju zaklju~ci predstavljaju ogroman napredak u pogledu ovla{}enja koja su data vojsci. Odmah formirati paritetnu grupu sastavljenu od predstavnika Republike Hrvatske i legitimnih predstavnika srpskog naroda iz Hrvatske. (Isto. 13 Isto. 5. jer je ta odluka Predsjedni{tva SFRJ u su{tini predstavljala vojnu opciju. na~in izja{njavanja na referendumu i sli~no.. 320-321). razmatraju}i program mjera i aktivnosti od 9.13 Ona je bila u skladu sa ratnom opcijom rukovodstva Velikosrpskog pokreta prihva}enom 5. i da je sposobna uspe{no da za{titi granice zemlje i spre~i me|urepubli~ke i me|unacionalne sukobe kao zajedni~ka oru`ana sila svih na{ih naroda. 4. a u vezi sa prilikama u Hrvatskoj. nav. objekte i sredstva JNA. 12 Isto. Predsedni{tvo SFRJ ocenjuje da Jugoslovenska narodna armija izvr{ava svoje funkcije u skladu sa Ustavom SFRJ i saveznim zakonima. bez obzira {to ima malo nade da }e ona u praksi prihvatiti da se ti uzroci i uklone” (Isto. Da se odmah provede temeljita istraga od strane odgovaraju}ih saveznih i republi~kih organa u vezi sa oru`anim sukobima. Ocjenu te sjednice Jovi} je dao na sljede}i na~in: “Imaju}i u vidu nevi|eno politi~ko nadmudrivanje i natezanje koje je trajalo dva dana i dve no}i.12 Tom su odlukom {iroka ovla{tenja data JNA “na kriznim `ari{tima” — na podru~ju Hrvatske “sa prete`no srpskim stanovni{tvom”. po Mesi}u. gdje su njene jedinice. “a time i uslovi za vra}anje borbene gotovosti jedinica JNA na normalni nivo”. posebno “u pogledu ovla{}enja koja su data vojsci”.. ve} bile anga`ovane. Odmah prekinuti sa napadima na Jugoslovensku narodnu armiju. 332 . aprila 1991. str. kao i Saveznog sekretarijata za unutra{nje poslove. Time je rukovodstvo Velikosrpskog pokreta postiglo “ogroman napredak”. pravo naroda na samoopredeljenje do otcepljenja. str. ljudskim `rtvama i materijalnim razaranjima i o tome detaljno obavesti javnost.”. str. pismo. Mesi}. mora se imati u vidu da su ovi zaklju~ci mo`da i takti~ki kompromis Hrvatske. 320-321 i 323.zemlji. poku{ao utvrditi politi~ke odluke za sna`niji vojni pritisak na Hrvatsku (S. ali i u pogledu priznanja Hrvatske {to su uzroci izbijanja me|unacionalnih sukoba. koja je bila do krajnjih granica ‘priterana uza zid’. maja 1991. njene pripadnike. 321).

Diskusija je vo|ena “o namjerama i polo`aju vojske” poslije odluke Predsjedni{tva SFRJ od 8. pored njega. po njemu. maja “o uspostavljanja mira i akcijama za dalje re{avanje krize”. iznio je elemente i ciljeve procjene. za {ta su. str. Tim prije. institucije vlasti za realizaciju opcije. vrijeme po~etka.14 U kra}oj raspravi koja je vo|ena Milo{evi} je. i 8. od ~ega su sami odustali”.Devetog je maja 1991. U slu~aju da se “odluka u celini dovodi u pitanje i to od ve}ine republika”. 323. po Jovi}u. smatrao “da bi bilo dobro suziti front otpora time {to bismo pustili Slovence da iza|u. Stoga mu nije bilo jasno “{ta treba da zna~i taj koncept sada kada su ga sami nedavno potpuno diskreditovali i eliminisali”. uz pretpostavku da navedena odluka Predsjedni{tva nije “bila doneta”. {to je. kod generala Kadijevi}a. onda bi se. iako se tako ne zove”. maja 1991. na kome su.15 Jovi} je na kraju iznio stav da “Vojska treba da shvati i prihvati” da je nosiocima Velikosrpskog pokreta presudno da brane “teritorije naroda 14 Isto. U daljem izlaganju Jovi} je ukazao na aktuelnost ostvarivanja odluke Predsjedni{tva SFRJ od 7. Takva opcija davala im je mogu}nost da skidaju “samo one koje treba skidati”. bilo “dosta verovatno”. U vezi sa tim. 322-323. prisustvovali Slobodan Milo{evi} i Borisav Jovi}. 333 . imali legalnu podlogu. odr`an sastanak. Smatrao je da je “neophodno uraditi novu verziju koja se zasniva na obavezi ostvarenja odluke Predsedni{tva”. treba omogu}iti Slovencima da se legalno odvoje”. Kadijevi} im je. jer je smatrao da je “u su{tini. “koje su legalna podloga za aktivnost JNA i svih drugih za re{avanje problema”. trajanje i redosljed. str. mogli i vratiti na verziju koju je general Kadijevi} predlo`io. koji se vratio sa lije~enja u Kara|or|evu. odluka Predsedni{tva SFRJ vojna opcija (jer je dala ogromna ovla{}enja vojsci). koja bi sadr`avala i “varijante postupanja u slu~aju da neko pru`i otpor ostvarivanju odluka P SFRJ”. Ako republike nemaju na to primedbi. pri ~emu je ponovo predlo`io uvo|enje vanrednog stanja. na~in ostvarenja. 15 Isto. Jovi}u se “~inilo da sve {to je Veljko rekao kao neka repriza onoga {to su nameravali posle sednice Vrhovne komande. saop{tio procjene i namjere vojske. po njemu. iznena|en sporazumom “o tako radikalnim i dalekose`nim merama”. u cilju da lak{e slomi Hrvatsku.

17 U danima “natezanja” oko izbora Mesi}a za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ (od 10. za razliku od ostalih. i 8. Taj se dogovor. 18 Isto. u svojoj analizi posle sednice Vrhovne komande 12. Tako je u razgovoru izme|u Jovi}a. nego je optere}en iluzijom da postoji na~in da se Hrvatska i Slovenija zadr`e u Jugoslaviji. Uostalom. “sa velikim natezanjem” izrazio razumijevanje za usvojeno stanovi{te. 324-325. Pri tome je Jovi} naglasio i sljede}e: “Oni su sami u vojsci. 10. a znatno manje vojnim udarom”. 323-324). na kojima su vo|eni razgovori i dogovori izme|u srpskog i crnogorskog politi~kog. str. pored pitanja izbora Mesi}a za predsjednika. O tome Jovi} pi{e sljede}e : “ . . taj stav nije prihva}en. jer bi suprotan postupak izazvao krizu sa te{kim politi~kim posledicama i zaustavio procese dogovaranja o budu}nosti zemlje. Milo{evi}a i Kadijevi}a. . Vezano za to. 324. J. po Jovi}u. su bile prisutne dvije osnovne teze.20 16 Isto. 19 Isto. po njemu. Bulatovi}. bar za sada”. ipak. maja rukovodstvo Velikosrpskog pokreta (Milo{evi}. Na tim je sastancima. str. ona davala “dovoljno mogu}nosti.16 Takav su stav prihvatili Milo{evi} i Kadijevi}. i sama je vojska je tada odustala od sli~nog re{enja” (Isto. po Jovi}u. te kasnije) odr`ano je vi{e sastanaka. temeljio na osnovu Odluke Predsedni{tva od 7. jer “nije stvar u tome da on podr`ava Mesi}a. Kadijevi} je. smatralo da Mesi}a treba izabrati. g. razgovarano i o Srbima u Hrvatskoj.19 Vojno rukovodstvo je. marta o. Jokanovi} i general Kadijevi}) se dogovaralo (tri puna sata) o stavu u vezi sa izborom Mesi}a za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. jer bi doveo i do gubljenja legitimiteta i vlasti u Srbiji. Kosti}. Jovi}.Ostali misle da ga ne treba izabrati jer bi time kona~no dali krila razbija~ima Jugoslavije i obrukali se pred sopstvenim narodom” (Isto). maja dogovoreno da se nastavi sa odbranom srpskog naroda u Hrvatskoj. Kosti}.15. jer im je. te vojnog rukovodstva — Milo{evi}. str. a oni su se fakti~ki odlu~ili na izdvajanje” (Isto). maja 1991. ako ona podr`i vojnu opciju.koji `ele da ostanu u Jugoslaviji” i da im “daleko vi{e odgovara” da to ~ine “na osnovu o~uvanja legaliteta savezne vlasti.18 Na sastanku od 13.Veljko Kadijevi} smatra da ga treba izabrati. maja. Me|utim. 17 Isto. 334 . pokazali izuzetne opasnosti takvog puta re{avanja problema. Bulatovi}. Jovi}. Jokanovi} i generali Kadijevi} i Ad`i}. 20 Isto.

a formalno i stvarno bila pot~injena Skup{tini Srbije. maja 1991.. K. nav. 335 . koja je po drugi put (prvi put 10. JNA omogu}eno da. pa je imenovan predsjednik vojvo|anskog Predsjedni{tva Jugoslav Kosti} (S. 15.Poslije sjednice Predsjedni{tva SFRJ. ICTY. maja 1991. Oti{ao je i predstavnik Vojvodine (Dragutin Zelenovi}. raspustila Predsjedni{tvo Kosova. uz elementarne povrede Ustava SFRJ (S. Mesi}.. Vojvodina i Kosovo bili protiv. Prema Ustavu SFRJ za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ trebalo je po automatizmu izabrati. iz Predsjedni{tva SFRJ preneseno u Saveznu skup{tinu. pored ostalog. Slovenija. Makedoniju dr Vasil Tupurkovski. Me|utim. XI). odnosno proglasiti. IT-02-54-T. za koga su glasali Republika Hrvatska. kod Jovi}a su “svratili” Milo{evi} i generali Kadijevi} i Ad`i}. kakva-takva Skup{tina Vojvodine opstala. Milo{evi}eva grupa u Predsjedni{tvu SFRJ ustavnom predsjedniku Mesi}u tada nije dozvolila da preuzme predsjedni~ku du`nost. Generali 21 S. paragraf 94. str. 95). Time je. X.. dj. dj. Mesi} pi{e da Srbija. Vojvodinu Dragutin Zelenovi}. Mesi}. i hrvatska delegacija napustila Skup{tinu (Isto). potpredsjednika Skup{tine Srbije. str. na kojoj Mesi} nije izabran za predsjednika. Rotim. nav. str. Makedonija i Bosna i Hercegovina.. [iroki Brijeg 1997. zajedno sa Slovencima i Albancima. Borisav Jovi} se poslu`io trikom i stavio izbor Stipe Mesi}a na glasanje. Mesi}. Sloveniju dr Janez Drnov{ek (raniji predsjednik). ODBRANA HERCEG-BOSNE. str. 99-100). str. str. Rotim. Sejde Bajramovi}a (zastavnika u rezervi i penzionera) i Jugoslava Kosti}a (vojvo|anskog Crnogorca i Srbina). i u martu neustavno smijenila Sapund`iju. mandatar za sastav srbijanske vlade). Na toj je sjednici za vrijeme izja{njavanja. S tim u vezi. Crnu Goru Nenad Bu}in. a u Predsjedni{tvu SFRJ delegirala Vuka{ina Jokanovi}a. maja) odlu~ivala o potvr|ivanju Branka Kosti}a. jer nije dobio potrebnu ve}inu glasova (preuzimanje du`nosti sprije~eno je od strane Milo{evi}eve grupe u Predsjedni{tvu SFRJ). onda nije mogla “u ime Kosova” nikoga sa Kosova ni slati u Predsjedni{tvo. izvr{i agresiju na Sloveniju. autonomno pravo Vojvodine izra`avao je predstavnik Srbije u Predsjedni{tvu (Isto).21 ~ime je otvorena kriza u Predsjedni{tvu. bez vrhovnog komandanta. dj. a Kosovo Riza Sapund`iu. Mesi}. XI. nav. poslije progla{avanja nezavisnosti i suverenosti Slovenije i Hrvatske. dj. dj. Po{to je. delegiraju}i na njegovo mjesto potpredsjednika srbijanske Skup{tine. a Crna Gora suzdr`ana. s obzirom na to da nije priznavala Skup{tinu.. te svojim ustavom poni{tila autonomiju Kosova. Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu (S. “Jovi}evo lakrdijstvo” je 16. Skup{tina Srbije je ukinula dr`avno-politi~ka tijela Kosova. 11). Predmet: Br. Srbiju je tada u Predsjedni{tvu predstavljao dr Borisav Jovi} (dotada{nji predsjednik). Nekako su “progurani”. nav. pa je sjednica prekinuta i zakazana za sljede}i dan (K. nav. ni Predsjedni{tvo Kosova. Bosnu i Hercegovinu Bogi} Bogi}evi}. Stipu Mesi}a kao {to su svi dotada{nji predsjednici birani. dok su Srbija.

22 B. Mesi}. str. 23 Isto. Jovi}.. General Ad`i} je Mesi}ev neizbor komentarisao: “Ovo je lakrdija. dj. protiv nas. SAD je tada ocijenila da je izbor S. Trebalo je po Ustavu…”. Mesi}a “izraz demokratskih promjena u Jugoslaviji”. Predsjednik Bu{ (Georg Bush) je u telefonskom razgovoru sa A. dj. Blagoje ka`e da bi nas slatko uhapsio. ali je Gligorijevi} to pre{utio (Isto. tvrde}i da je neizborom Mesi}a još više oslabila autoritet saveznih organa i same Armije” (S. Markovi}em (20. S tim u vezi Jovi}. 13). 8). Opstrukcijom nepriznavanja ustavnog predsjednika Republika Srbija (srpski blok). Admiral Mamula je bio protiv izbora Mesi}a za predsjednika Predsjdni{tva SFRJ. politi~ki image”. 325. potpredsjednik Skup{tine SFRJ./ gre{ka. 19). nav.. str. 336 . Kada su veliku dvoranu savezne skup{tine napustile delegacije Slovenije i Hrvatske.. 10 i 17). str. str. maja obustavljen. Sloba i ja smo uvereni da radimo dobro. SLU^AJ JUGOSLAVIJA. Podgorica 2000.. Srpska opozicija je listom za Mesi}a. nav. jer je Mesi}evo navodno “zalaganje za razbijanje Jugoslavije ~inilo njegov osnovni. a Milo{evi} i Jovi} “razo~arani stavom vojske”. str. Me|utim. Nikelsov — Don Nickels amandman). vjeruju}i da }e se zalo`iti za dalji demokratski preobra`aj zemlje.” (B. Mesi}.23 Uzaludno je na zasjedanju Savezne skup{tine dokazivano da je odluka srbijanskog parlamenta o raspu{tanju najvi{ih organa Kosova i smjenjivanje R. Gligorijevi} je prisutne obavijestio da su oba Kosti}a i Sejdo Bajramovi} “u paketu potvr|eni”. nav. koja “gazi ljudska prava” i “sada radi na destabilizaciji jugoslovenskog Predsjedni{tva” otkazana je pomo} Jugoslaviji od pola miliona dolara (tzv. 324-325. S.su bili “nezadovoljni. 186). Bu{ i Bejker su “zamrzavanje Nikelsova amandmana” uvjetovali izborom Mesi}a (amandman je 25. pi{e: “Veljko ka`e da je to {to smo uradili /nisu podr`ali Mesi}ev izbor — prim. ^. Na to je protestvovao Irfan Ajanovi}. zajedno sa Albancima s Kosova i dijelom bosansko-hercegova~ke delagacije. bilo je kako se predsjednik Slobodan Gligorijevi} Ajga dogovorio sa Milo{evi}em. iako je tada i kasnije “srpska ~etvorka” tvrdila kako ni po koju cijenu “ne}e na ~elu vrhovne komande jednog hrvatskog fa{istu” (Isto).22 ~ije je vojno rukovodstvo zastupalo stav da Mesi}a treba izabrati. ali smo veoma razo~arani stavom vojske” (Isto).) izjavio da podr`ava saveznu Vladu i posebno predsjednika. te da je “spre~avanje toga izbora znak zaustavljanja demokratskog razvoja u Jugoslaviji” (Isto. maja 1991.. Sapund`iu najgrublje kr{enje Ustava. Slobodan mu ka`e neka nas uhapsi ako ho}e. po Mesi}u. Mamula se nije slagao s Kadijevi}em i Ad`i}em “da se donese takva odluka radi mira u ku}i i da bi se izbjegao pritisak me|unarodne zajednice. “razbija Jugoslaviju” i pokazuju svijetu “tko minira Jugoslaviju i Ustav” (S. str. Neke zapadne agencije komentarisale su tu generalovu izjavu kao “srd`bu na Srbiju. Zbog “pona{anja rukovodstva Republike Srbije”. str. Mamula. dj. upla{eni i iznervirani”. To je smatrao “sumanutom idejom”.

kako bi presko~ili Hrvatsku u pravu da predsjedava Predsjedništvom.27 Na generalov zahtjev. i pored svog velikosrpstva. U razgovoru s njima Mesi} je ukazao da je blokada Predsjedni{tva samo jedan od elemenata velikosrpskog scenarija. maja 1991. Kadijevi} je.^etvorka Slobodana Milo{evi}a u Predsjedni{tvu SFRJ nije dopustila Mesi}u da obavlja ustavne funkcije. nav. a dr Kosti} isklju~ivao je svaku mogu}nost da Hrvatsku predstavlja ijedan ~lan HDZ-a”. dj. 25 Isto. Smatrali su da je to “najbolji na~in prevazila`enja krize”.25 Borisav Jovi} i oba Kosti}a su predlagali promjenu redosljeda na ~elu Predsjedni{tva SFRJ. stvaranje kriznih `arišta u dijelovima Hrvatske i Bosne i Hercegovine”. 37. Srbijanska opozicija je. blokada slovenskog tr`išta. 29-30 i 38.24 Sljede}eg je dana delegacija Evropske zajednice razgovarala i sa predsjednicima republika. blokiraju}i na taj na~in Predsjedni{tvo. zala`u}i se za o~uvanje Jugoslavije u njenim tadašnjim okvirima. str. bila na Mesi}evoj strani. str. pri ~emu su predsjedni~ko mjesto nudili Bogi}evi}u. delegacija Evropske zajednice je 29. 27 Isto. unutrašnjim i vanjskim granicama. Izme|u ostalog. 26 Isto. kao i ~itav politi~ki svijet. str. a potpredsjedni~ko Tupurkovskom.26 [est sedmica su Jovi} i dr Kosti} uvjeravali “izlu|ivani narod da oni ‘naprosto ne mogu prihvatiti Mesi}a’. maja bila u Beogradu. U `elji da pomognu izlazak iz pat pozicije. Kadijevi} i Jovi} su 31. kao što je to bio i “prodor u platni sistem Jugoslavije. kod Milo{evi}a razgovarali “o namerama vojske u odnosu na Sloveniju koja odbija da {alje regrute i da preda vojsci dokumentaciju o regrutima”. 31. pri ~emu je dr Jovi} dopuštao Hrvatskoj da izabere ‘nekog drugog’. Mesi}. Mesi} je naveo da je cilj izazivanje blokade cjelokupnog sistema i davanje Armiji “pravo arbitriranja”. 337 .. pored ostalog. tra`io njihovo mi{ljenje o tome “ako vojska sru{i slovena~ku vladu radi toga {to ne sprovodi 24 S.

Dobrica ]osi}. 11. Kadijevi} je tada. U njih vi{e uop{te ne verujem. Svaki njen potez mo`e biti pogre{an i u na{u korist”. juna. koga je najavljivala opozicija. po Jovi}u. ali ne}emo dozvoliti da se srpski narod silom izvodi iz Jugoslavije”.28 Milo{evi} i Jovi} su. naro~ito Hrvatska. u koje vi{e nije vjerovao. rukovodstvo Velikosrpskog pokreta i njihovi kolaboracionisti su. bile vojne prazne pri~e. politika postaje nervozna. 29 Isto. ’stanipani’ na mitingu” 9. Radovan Karad`i} i Milo{evi}.” Me|utim. Ni{ta oni ne}e ni preduzeti ni u~initi. po Jovi}u. tako|e. mnogi o~ekivali “da }e se razgovarati o podeli Bosne i Hercegovine i stvaranju muslimanske mini dr`ave”. Jovi}. {ta mislimo ako vojska sru{i slovena~ku vladu radi toga {to ne sprovodi vojne zakone. str.vojne zakone. 28 B. to je jasno. Velikosrpski pokret).. sastali su se kod Milo{evi}a: Jovi}. po{teno re~eno. jer je. juna. dj.29 Uo~i sastanka u Splitu Tu|man — Milo{evi} — Izetbegovi}. i vrijeme radilo za njih31 (tj. 7. navodno “rade}i na razbijanju i rasturanju Jugoslavije”. itd. 337. str. juna. 31 Isto. 339. Cilj tog sastanka je bio da dogovore taktiku “koju }e primeniti Milo{evi}”. ocijenili kako Hrvatska i Bosna i Hercegovina. bolje re~eno — deklarativnih stavova: “mi `elimo o~uvanje Jugoslavije. u razgovoru kod Kadijevi}a.30 Polaze}i od takvih stavova. A sto puta smo mu ve} rekli {ta mislimo” (Isto). niti veliku Srbiju. u okviru toga i Bosne i Hercegovine. str. 338 . Meni je. kao. tra`ili odgovor “na pitanje da li }e vojska intervenisati ako bude. itd. “rade na stvaranju Velike Srbije”. gdje su. 338. ~iji je cilj “tra`enje na~ina za re{enje jugoslovenske krize”. pi{e Jovi} postavljao “hiljadu pitanja. ne tra`imo ni~iju podelu. 30 Isto. a njihova. General je odgovorio potvrdno. S tim u vezi. nav. kako su smatrali. Ocijenjeno je da se treba strogo dr`ati njihovih principijelnih. a {to je i{lo u njihov prilog. sasvim dovoljno tih vojnih praznih pri~a. oni su ocijenili da “vreme radi za nas. Sve. to su. s tim {to je insistirao da Milo{evi} i Jovi} (srpsko rukovodstvo) najprije sve u~ine {to mogu da ne prepuste sve vojsci.

ali im odgovara politika Nema~ke. Branko Kosti} i Jugoslav Kosti} su 20. Jugoslav Kosti} i Slobodan Milo{evi}. oni su zaklju~ili da je neophodno preduzeti odre|ene mjere za{tite od “separatizma”. tj. Blagoje Ad`i}.32 procijenili situaciju i dogovarali se o daljim potezima. Procjenjuju}i da }e se Hrvatska i Slovenija u toku tog mjeseca osamostaliti. U tom je cilju. po{to nije odr`ana sjednica Predsjedni{tva SFRJ. Momir Bulatovi}. saop{tio “svoje ocene o me|unarodnom okru`enju: Nema~ka podr`ava razbijanje Jugoslavije. To obja{njava Bejkerovom tvrdnjom da smo neizborom Mesi}a navukli kritiku na sebe i oslabili svoju poziciju” (Isto). juna sastanu sa generalima Kadijevi}em i Ad`i}em i tra`e pru`anje preciznog odgovora “da li }e izvr{iti raspored vojske na novim (srpskim) granicama Jugoslavije”. Mi smo odlu~ili da o tome nema vi{e mogu}nosti da se razgovara”. Poku{ava da u KEBS uvu~e i Japan i da ostvari osovinu Berlin — Tokio. u skladu sa navedenim zaklju~cima i po dogovoru i utvr|enim ciljevima od prije ~etiri dana. juna 1991.33 Kod Milo{evi}a je. 340. odbranu organizovati sami i di}i ruke od armije. Jovi}. Jovi} pi{e da (pro{irena) sjednica Predsjedni{tva SFRJ nije odr`ana ni 20. Zaklju~ili su da }e. SAD nema drugog izbora nego Jugoslaviju sa Antom Markovi}em. pi{e Jovi}. Sloveniji i Hrvatskoj ne odgovara politika SAD. juna odr`an sastanak. izdvajanja Slovenije i Hrvatske. 34 Isto.34 koji. kao i prisilnog izvo|enja Srba iz nje” (Isto). ali da bude proameri~ka. juna. po Jovi}u. 24. ako su se ve} izdvojili”. Milo{evi} je. pored prijedloga “finansijske i ekonomske samoodbrane”. dogovoreno da se 24. Borisav Jovi}.Milo{evi}. Najprije je govorio Milo{evi}. Bulatovi}. i suprostave se “bilo kakvoj politici prisilnog zadr`avanja Hrvata i Slovenaca u Jugoslaviji. Na tom je sastanku dogovoreno da razrade i postupke da iz saveznih organa izguraju Hrvate i Slovence — “da ne odlu~uju o nama. ako ne dobiju sigurne garancije. kako bi se navodno “spre~ilo ve}e izginu}e srpskog naroda i odbranile teritorije”. 339 . str. na kome su u~estvovali: Veljko Kadijevi}. Izbor Mesi}a je u funkciji tog interesa. 32 Isto. Branko Kosti}. jer “nisu hteli da do|u iz Hrvatske i Slovenije dok ne promenimo odluku o (ne) izboru Mesi}a za predsednika. 33 Isto. SAD `ele da Jugoslavija ostane. Na KEBS-u u Berlinu je u tom pogledu koordinirala s Austrijom i Ma|arskom.

zavisila “od odgovora koji }emo dobiti danas od Armije: da li }e JNA braniti Srbe u Hrvatskoj posle odluke o otcepljenju i kako?”36 General Ad`i} je Jovi}ev stav o Mesi}u ocijenio “kao tvrdoglav. Jovi} ga pitao: 340 . Milo{evi} je na taj na~in. zatim general Kadijevi}. te Momir Bulatovi} su bili kategori~ni kao i Jovi}. 37 Isto. `elio da smiri Ad`i}a. Milo{evi} je. sutra ispraviti i izabrati Mesi}a! To bi nam omogu}ilo da ve`emo za sebe Antu Markovi}a i stavimo SIV u funkciju borbe protiv secesionizma. Ako je neko izgubio politi~ki rezon. “a da ih nadmudrimo”. po Jovi}u. 38 Isto. “bez obzira na pritiske”. problem je bio u tome {to rukovodstvo Velikosrpskog pokreta legalno nije moglo ostaviti Srbe u Jugoslaviji. Hteli bi da sa~uvaju Jugoslaviju i tra`e saveznike. a ne politikom svr{enog ~ina”). On je razvio tezu “da nam Rusi ne mogu pomo}i. tra`e}i rje{enje da Mesi} bude izabran. po Jovi}u. U Jugoslaviji im je saveznik Ante Markovi} i mi bismo pomo}u njega mogli sa~uvati Jugoslaviju! Jedini razlog da je spoljni faktor okrenut protiv nas je neizbor Mesi}a. a stav u odbrani Srba u Hrvatskoj kao nerazuman. Me|utim. izme|u ostaloga. Mogu da podnesem ostavku ako se to tra`i. Me|utim. ali da ga glasam ne mogu” (Isto). pa to treba odmah.35 te Jovi}. Na to mu je Jovi} neargumentovano uzvratio “da su samo Srbi ugro`eni.37 Branko i Jugoslav Kosti}. S tim u vezi. da to ne zaboravlja”. koji je. po Jovi}u. te je vr{en posljednji pritisak na JNA da to ona preuzme na sebe. jer JNA treba da brani sve jugoslovenske narode”. Stoga je “bezbednosna strana”. nego u interesu Nema~ke. ja nisam. 36 Isto. mogu da budem smenjen. lavirao.38 35 Isto. ukazao da Srbija i Crna Gora treba odmah da razmotre mjere samoodbrane u ekonomskom i finansijskom smislu. Jo{ ho}e da nam predsedavaju. a da mi o njima ne mo`emo odlu~ivati. on u memoarima pi{e: “Hrvatska i Slovenija `ele da ostanu u organima federacije da odlu~uju o nama. da je Amerika shvatila da u Jugoslaviji dominira politika secesije i da to nije u njihovom interesu. a da u Predsedni{tvu SFRJ vratimo raspravu o budu}nosti zemlje” (Isto). nagla{avaju}i ciljeve nosilaca Velikosrpskog pokreta da omogu}e Sloveniji i Hrvatskoj “otcjepljenje” (“ali na legalan na~in. Tom je prilikom Jovi} izjavio da ne}e glasati za Mesi}a.nije ni pomenuo razloge za{to su se sastali.

Za mene je Mesi} zatvorena knjiga” (Isto). Slobodan dodaje : . Ja mu iznesem konkretan predlog! Da se ja razbolim. i. po kome je to bilo nevjerovatno. O tome Jovi} u svojim memoarima za 25. neka proglase da me on zamenjuje pa neka ga glasa.Na tom su sastanku svi. Jovi} pi{e kako se “do{lo do nekog glupog stava da poku{amo da uputimo pismo Saveznom ve}u Skup{tine SFRJ. 341. nakon {to je 26. On se pravda da je ‘rekao uop{teno da o~ekujemo da ~uje kako }e se JNA postaviti’. neka ono protuma~i Ustav da ga proglasi bez izbora. 40 Isto. juna razgovarao sa ambasadorom Zimermanom.A posle glasanja da do|em i da podnesem ostavku. da odem na le~enje. O~igledno je to “razo~aran” u~inio. jer “nije istupio prema dogovoru”. “odustali od razgovora s vojskom o odbrani Srba i Srbije. Nemam nameru da u~estvujem ni u kakvom pisanju pisma Skup{tini Jugoslavije. Ka`em mu: uslov je za Hrvatsku poni`avaju}i i 341 . ali ne shvata za{to sam ljut na njega. s tim u vezi. Obja{njavam mu da nije istupio prema dogovoru. juni pi{e: “Ka`em Slobodanu Milo{evi}u da sam razo~aran ju~era{njim sastankom i da sam ljut na njega. a razgovor pretvorili u pritisak na nas da izaberemo Mesi}a”. Slobodan Milo{evi} je. O tome Jovi} pi{e: “Slobodan me zove ku}i. osim Jovi}a. po{to im Rusi nisu mogli pomo}i. Zbog toga je Jovi} odlu~io da razmisli da li ubudu}e da u~estvuje na takvim sastancima. od Jovi}a tra`io “odgovor” koga je saop{tio ambasadoru. Zimerman pita kakav je na{ uslov da izaberemo Mesi}a.39 On je bio razo~aran tim sastankom i ujedno ljut na Milo{evi}a. str. 39 Isto. Ako ho}e i ako na to imaju pravo” (Isto). i pritisaka me|unarodne zajednice. koji se interesovao kakav je uslov srpskog rukovodstva da izabere Mesi}a. Dakle — isto kao i ja. 341).ima{ li konkretan predlog? Nema. Ne mo`e ni on” (Isto. Ocjenjuju}i “rezultate” sa tog sastanka. Rekao sam mu da na takvim sastancima vi{e ne}u u~estvovati ako se samo jednom ponovi situacija da radi mimo dogovora i da ne}u trpeti pritiske. 41 Isto. jer se upla{io.40 Vo`d Milo{evi} je odustao od razgovora o upotrebi JNA.41 te po{to ga Jovi} obavijestio o ocjenama “ . str. On je tako|e razo~aran.

i stavovima NATO-a prema Jugoslaviji. NATO mora odlu~no delovati. ^etvrto. jednoglasno usvojio Ustavne odluke o suverenosti i samostalnosti Republike Hrvatske i Deklaraciju o proglašenju samostalne i suverene Republike Hrvatske (S. Mesi}. 117. str. Po Jovi}evoj interpretaciji NATO-vih stavova prema Jugoslaviji. 342-343.. Drugo. Tre}e. 342 . verovatno neprihvatljiv: da javno odustane od politike svr{enog ~ina i poni{ti sve zakone koje je donela.. nav.. za NATO je neprihvatljivo eventualno u~e{}e Armije (JNA) na strani jedne od zava|enih opcija i na to bi (NATO) odlu~no i sna`no reagovao!” (Isto. odnosno osigurati obavljanje poslova kontrole prela`enja dr`avne granice./26. 342). Slovenija je donijela odluku da potpuno preuzme sve funkcije Federacije na dr`avnoj granici na teritoriji Slovenije i da uspostavi dr`avnu granicu prema ostalom dijelu Jugoslavije. (Slovenija je uspostavila nadzor na svojom 671 km dugom granicom i nad svih 37 carinskih prijelaza iz Slovenije prema Ma|arskoj. i da Mesi} javno saop{ti da opovrgava sam sebe. a protiv su Ustava SFRJ. na sjednici od 25. Savezni sekretarijat za unutrašnje poslove neposredno }e preuzeti. 43 Hrvatski sabor je 25. “prvo.43 zajedno sa Jovi}em. Slobodan je to saop{tio Zimermanu” (Isto). str. procena je za sada da se na{a kriza mo`e ubla`iti politi~koekonomskim merama i to je za sada pravac dejstva. u skladu sa tim. Peto. ako bude nesloge i sukoba u Jugoslaviji. Kadijevi}. donijelo odluku o neposrednom obezbje|ivanju izvr{avanja saveznih propisa o prela`enju dr`avne granice na teritoriji Slovenije : “1. dj. Savezno izvr{no vije}e je. dj.42 kao i poslije dono{enja odluke Slovenije i Hrvatske o “otcepljenju”. da mu nije cilj da rasturi nego da sa~uva Jugoslaviju. nav. nego Evrope. kao i radi osiguravanja izvršavanja me|unarodnih obaveza SFRJ i nesmetanog odvijanja me|unarodnog saobra}aja i slobodnog kretanja ljudi preko dr`avne granice. juna 1991. Skup{tina SFRJ je zaklju~ila da su te slovena~ke odluke o preuzimanju dr`avne granice Jugoslavije na teritoriji Slovenije neustavne i zatra`ila od odgovaraju}ih saveznih organa da uspostave prvobitno stanje na dr`avnoj granici. 47. Mesi}. mi nismo problem Balkana. juna 1991. dj. 44-47). Tu su odluku odgovaraju}i slovena~ki organi u oblasti unutra{njih poslova i carine realizovali. Radi osiguravanja saveznih propisa o prela`enju dr`avne granice i kretanju u grani~nom pojasu na teritoriji Republike Slovenije. nav. str. 42 Isto. Istoga je dana i Skupština Slovenije proglasila nezavisnost Republike Slovenije. jer ne}e dozvoliti razbuktavanje `ari{ta i gubitak kontrole nad doga|ajima. str. tj. nema kolektivne bezbednosti Evrope. V. str. Austriji i Italiji) — S.

u skladu sa navedenom odlukom SIVa. radnici Saveznog sekretarijata du`ni su da tom saveznom organu uprave. Mesi}. 44 B. Mesi} navodi da Ante i svi ministri. po Jovi}u. su najvjerovatnije izmislili Milo{evi} i Jovi}. nav. 343 . dj. dj. Kadijevi}. dj. Savezni sekretarijat za inozemne poslove obavijestiti }e nadle`ne organe susjednih dr`ava o privremenom reguliranju prela`enja dr`avne granice na teritorij Republike Slovenije sukladno ovoj odluci…” (V. dj. “odre|uje Jugoslaviju za svoj ‘test slu~aj’ na kome }e potvr|ivati svoju novu strategiju”.bio kod Kadijevi}a. str. SLU^AJ JUGOSLAVIJA. S. U cilju obezbje|ivanja izvr{avanja saveznih propisa o prela`enju dr`avne granice na teritoriji Slovenije anga`ovane su. Kad savezni organ uprave. jer je on. Na~in ostvarivanja suradnje iz stava 1. Kadijevi}. 117). na njihov zahtjev. i to samo na granici”. str. po Jovi}u. nav. kako bi marginizirali 2. str. Oni su upoznali generala sa tom informacijom NATO—a. Mesi}. nav. Podgorica 2000. nav. za ono što je uslijedilo klju~nu odgovornost svaljivali na Antu Markovi}a. str. Jovi}.900 vojnika i starje{ina sa odgovaraju}om tehnikom). ove to~ke sporazumno }e utvrditi savezni sekretar za unutrašnje poslove i savezni sekretar za narodnu obranu.. nisu tra`ili akciju tenkova i ratne tehnike. SIV je zauzeo stav da se oru`ana sila ne smije koristiti osim u odbrani (S. pru`e pomo}. u kojoj se.. 47. U neposrednom osiguravanju izvršavanja saveznih propisa o prela`enju dr`avne granice Savezni sekretarijat za unutrašnje poslove }e ostvarivati neposrednu suradnju sa Saveznim sekretarijatom za narodnu obranu. kako bi se anga`irale i grani~ne jedinice JNA za osiguravanje dr`avne granice i na grani~nim prijelazima i u naseljenim mjestima u pograni~nom pojasu. “ve} se išlo samo na anga`iranje grani~nih jedinica. odnosno saveznoj organizaciji. iznose ocjene i stavovi Zapadne alijanse prema Jugoslaviji. odnosno savezna organizacija u obavljanju poslova kontrole prometa robe i putnika iz svoje nadle`nosti na grani~nom prijelazu nai|e na fizi~ki ili drugi otpor ili se takav otpor mo`e o~ekivati. Kasnije su Slovenci. 3.. naredio JNA da “opameti tenkovima Sloveniju”. 117. sa zadatkom da tu odluku realizuju. 5. 342-343. dj. JNA je za 48 ~asova od 137 objekata na granici zauzela 133 i time prakti~no izvr{ila dobiveni zadatak (V. str. 209).. 177-178). Mamula. koji. B. 4. pa i skupina Slovenaca u Vladi. Bli`e uvjete i na~in izvršavanja ove odluke uredit }e savezni sekretar za unutrašnje poslove. nav. i odre|ene grani~ne jedinice JNA (oko 1.. Mamula. nav.44 Navedenu informaciju. str. mo`da prije Jovi}. sj. B. posebno Ku~an. 46-47. S tim u vezi. po njima..

“najbednija uloga koja jednoj vojsci mo`e da bude data: da ne sme braniti ugro`ene u svojoj zemlji”. nego pomagati one koji ugro`avaju. Jovi} dalje nastavlja: “Ona ne sme.49 Milo{evi} je “nekoliko puta” insistirao “da vojska mora da brani budu}e granice Jugoslavije: ‘[ta mi ima da branimo slovena~ke 45 Isto. jer }e uvek biti na ne~ijoj strani (recimo na strani onih koji su napadnuti)”. u skladu sa svojim navedenim ocjenama.46 Pri tome je Jovi} zaklju~io da “NATO ne}e braniti ugro`ene. 49 Isto. a ko ne mo`e biti saveznik”. “odre|ena u NATO-u”. a NATO }e smeti !”.Antu Markovi}a i ubijedili vojno rukovodstvo (Kadijevi}a i Ad`i}a) da JNA mora biti odlu~uju}i faktor u “rje{avanju” jugoslovenske krize. 343. Iznose}i takvu tvrdnju. 48 Isto. a Jovi} mu je. gdje “za JNA u re{avanju na{e krize nema mesta”. po{to se “ona ne sme anga`ovati. “tuma~io” kako “po toj koncepciji ne}e Ante uz pomo} JNA sa~uvati Jugoslaviju”. 47 Isto. Jovi} u svojim razmi{ljanjima ide i dalje. pri ~emu smatra da je to “i uzdanje i oslanjanje JNA na Antu Markovi}a. po Jovi}u. ako sami ne budu dovoljno jaki”. po njemu. 344 . “nego uz pomo} snaga NATO-a. na {ta je general odgovorio kako “ne}emo mi to po{tovati”. od koga ona o~ekuje da spase Jugoslaviju”.47 Po{to je general “pa`ljivo” pro~itao informaciju. a na{u }e vojsku staviti u kasarne”. To potvr|uju Jovi}eva “naklapanja” o tome kako je navodno jasno da ekonomske i politi~ke mjere NATO `eli ostvariti preko Ante Markovi}a. Jovi} je sve to govorio Kadijevi}u “da dobro razmisli ko mu mo`e.48 Kadijevi} je poku{avao da objasni da je NATO uvijek govorio da je protiv upotrebe sile. 46 Isto. pitao je kada je stigla i zamislio se.45 Takva je “sudbina JNA”. a Jovi} mu je dobacio da su u NATO-u “sada samo protiv upotrebe na{e sile”. To je. jer je “na{a vojska komunisti~ka i protiv nje bi se energi~no delovalo”. str. vjerovao Kadijevi}. S tim u vezi. kako je to. po Jovi}u.

nav..-1995. uredili B. str. komandant 5. General Avramovi} je po~etkom jula pokrenuo sve raspolo`ive trupe protiv Republike Slovenije.. oklopne snage. dj. a probila se i jedna tenkovska kolona koja je 2. vojnoj oblasti. str. general Kolšek je pisao: “Postupit }emo po pravilima borbene upotrebe jedinica. zaposjedne granicu sa Slovenijom i uspostavi prisustvo federalne policije i carine na granici. Milo{evi} je “u{ao u otvorena neprijateljstva u Sloveniji” — JNA je pokrenuta da zauzme tu republiku. nav. Vasovi}. sa središtem u Zagrebu. koji su bili najbrojniji me|u oficirskim kadrom.52 U toj je agresiji JNA svim raspolo`ivim 50 Isto. str. KO TO RADO IDE U VOJNIKE (MOBILIZACIJSKA KRIZA — ANALITI^KI PREGLED MEDIJSKOG IZVJE[TAVANJA). dj. dj. str... D.51 Dvadeset sedmog juna 1991. 300. S. vojne oblasti. dj. S tim u vezi. a na njegovo mjesto postavljen general @ivota Avramovi} (dotada{nji komandant 3. @ani}. u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. nav. 302. O. Mesi}. 52 I.. 344. jer je. 48. 345 . 67. Mesi}. Tako su na rukovode}a mjesta u Sjeverozapadnom vojištu došli pripadnici srpskog naroda. Komandu 5. Kopnene. general Konrad Kolšek. naro~ito su sna`no nadirale prema Ljubljani iz pravca jugozapada. Mesi}. vojne oblasti). to je privremeno. nav. dj. Svaki otpor bit }e slomljen.granice’. po Jovi}u. Radakovi}. “za nas jasno da se to odnosi i na Hrvatsku bez srpskih teritorija u njoj”. S. jula ujutro izašla iz Jastrebarskog (S. Marijan. Zagreb . obavijestio je (u pisanoj formi) slovena~kog premijera Peterlea da 5. 49). Komandant Pete armijske oblasti. i iskazano nepovjerenje u nesrpski kadar (D. {to je Jovi} prokomentarisao da je to “mo`da i iz takti~kih razloga prema vojsci koja je opijena jedinstvom Jugoslavije koga vi{e nema”. Mesi}. korpusa RV i PVO preuzeo je pukovnik Ljubomir Baji} (dotadašnji na~elnik {taba). ~ime je. Maga{ i I. Smijenjen je general Konrad Kol{ek. dj. Za vrijeme napada na Sloveniju izvr{ene su velike personalne promjene u 5. nav.. ispravio “ju~era{nju gre{ku”. Vasi} — A. Marijan. dj. a sve posljedice snosit }e naredbodavci za otpor i izvršioci” (S. 70-71). 51 Isto. str. vjerovatno jedinice Rije~kog korpusa generala ^ada.M. str. nav. 70-71).50 Milo{evi} je tada “uporno” pominjao samo Sloveniju..Sarajevo 1999. Treba da branimo ono {to }e biti trajno”. vojna oblast ima zadatak da preuzme sve grani~ne prijelaze i osigura dr`avnu granicu SFRJ i da }e zadatak biti izvršen bezuslovno. nav. str. Backovi} . po Jovi}u.. str.

te povede pregovore da JNA napusti teritoriju Slovenije. Mesi}. 69). nav. — direktnije vojno anga`ovanje JNA je pokrenula u Sloveniji juna 1991. Za realizaciju tih ciljeva. str. pru`ili odlu~an otpor i zaustavili tenkove JNA. Prvi cilj JNA prema Sloveniji.. nav. Izgleda da je General{tab bio iznena|en otporom i na~inom otpora. u nastojanju da uspostavi kontrolu granice prema Austriji i Italiji.. do{lo je do strategijske paralize u armijskom vrhu kada General{tab JNA mijenja svoje inicijalne ciljeve i zadovoljava se s onim {to se da sa~uvati. O pokretima trupa kroz Sloveniju nije bio obaviješten ni Ante Markovi} (S. onda su se nametnule dvije mogu}nosti — pregovori i spasavanje jedinica ili produ`etak sukoba. 69). a bio je ubije|en da }e zatvaranjem granice i demonstracijom vojne sile mo}i pokoriti Sloveniju” (I. Kada JNA. 49. 346 . Iako su prve oru`ane borbe po~ele u Hrvatskoj (srpsko-hrvatskim sporom i “balvan revolucijom”) 1990.. JNA je. U stvari. pi{e general Radakovi}. str. dj. Bo~a.snagama gazila Sloveniju. nav. dj. str. a na drugoj strani. Radakovi}. nav. Ljubljansku dolinu i Postojnska vrata. Radakovi}.Ko~evje i Rijeka i Ilirska Bistrica . O tim pokretima tenkovskih kolona i transportera Mesi} nije bio slu`beno obaviješten. Vrhnika. 69. vara`dinskog korpusa. sprije~i nadiru}e kolone. Krvavca. i to neposredno poslije slovena~ke Deklaracije o nezavisnosti. uzme aerodrome i uspostavi status kvo. dj. 69). Na pravcu Vara`din . JNA je anga`ovala snage iz Hrvatske. U tom napadu na “jednoj strani su se na{le motomehanizovane jedinice JNA iz Hrvatske. koju je JNA decenijama izu~avala.Novo Mesto i Karlovac . 50 i 65. na pravcu Zagreb . milicija Slovenije i unutra{nji otpor Slovenaca koji su bili u jedinicama JNA” (I. snage TO Slovenije. 54 Isto. 49). str. Mesi}. avijacija JNA i snage SUP-a i carine iz federacije.Metljika — dijelove 10. (I. str. primjenjuju}i doktrinu o naoru`anom narodu. II e{alon i rezerva (dva bataljona vazdu{no-desantne pe{adije) i snage avijacije za podr{ku kopnenim jedinicama i za bombardovanje Nanosa. `rtvuju}i jedinice u garnizonima prije dolaska poja~anja. Radakovi}. pre{la hrvatsko-slovena~ku granicu. Teritorijalna odbrana je branila svoju zemlju i nezavisnost.. Celje. nav. nav. ^ate`a i Dravograda (TV i radio sistemi) — Isto.53 Me|utim. rije~kog korpusa. Slovenci su. dj. je “bio — dosti}i liniju Maribor..Maribor — dijelove 32. TO Slovenije je planirala da zajedno sa milicijom ostane na granici. po generalu Radakovi}u. zagreba~kog korpusa. dj. a na pravcu Gorski Kotar . “nije uspjelo da realizuje svoj cilj. a drugi cilj je bio desant na Trojane. Se`ana. str. Radakovi}. str. blokira puteve prema grani~nim prelazima i gradovima.54 53 S. dj.. Uzaludno je nare|ivao vojsci da se povu~e. koji }e omogu}iti uvo|enje drugog e{alona i desanta na granice”. JNA je u Sloveniji strate{ki doslovno iznena|ena.Se`ana — dijelove 13. odsje~e Sloveniju. jedinice JNA locirane u Sloveniji. Bile su predvi|ene i snage Vojno-pomorskog sektora Pula ka Kopru. Kuma. blokira jedinice JNA u garnizonima u unutra{njosti Slovenije. po generalu Radakovi}u. I.

izme|u Iloka i Ba~ke Palanke zauzela je postrojba iz sastava 12.. demonstraciju sile. Marijanu. U gradu Osijeku 12. postavljanje barikada i zapreka na putevima i ulicama. dj.55 oklopno-mehanizovane jedinice 1. juna 1991. patroliranje oko podru~ja. razbijanje rušila~kih demonstracija. velika improvizacija. Operativni razvoj tih jedinica je. odmetni~kih. str. 56 Isto. 300. mehanizirana iz Sremske Mitrovice. ugušivaje oru`ane pobune i sprje~avanje gra|anskog rata (Isto). pomanjkanjem logisti~ke podr{ke i drugim poku{ajima opravdavanja sopstvenih gre{aka”. ali i da se uklju~e u borbu protiv paravojnih formacija koje su na tom podru~ju sve prisutnije. otkrivanje. Marijan. 301. mehanizirana brigada iz Subotice. bio “nedvojbena demonstracija sile kojom je hrvatskim oru`anim snagama naglašen nesrazmjer u koli~ini i vrsti naoru`anja. Uputstvo o upotrebi oklopnih i mehanizovanih jedinica u vanrednim prilikama. u skladu sa Uputstvom o upotrebi oklopnih i mehanizovanih jedinica u vanrednim prilikama. Zauzimanjem mostova poslana je poruka da srpske tenkove od Hrvatske ne dijeli više rijeka Dunav kao velika prirodna prepreka. udio u osiguravanju privrednih. 55 D. a dijelom je zauzela prometnice koje izvode iz grada. mehanizirana brigada iz Pan~eva.56 Tako “planirana i realizovana operacija je. Most na Dunavu. proleterska mehanizirana brigada dijelom snaga se utvrdila u vojarni. posljednje prirodne prepreke koja je odvajala Hrvatsku od Srbije. po D. Na granicu oko Šida razmještene su dvije brigade. 300-301). vojne oblasti. blokiranje i uništavanje nasilni~kih skupina. poja~ano osiguranje vojnih objekata. društvenih i drugih objekata od posebne va`nosti. 58. nap. Zato dr`imo i jednu i drugu stranu svih mostova koji se nalaze izme|u Vojvodine i Hrvatske. a neuspjeh se kasnije opravdavao uzdr`avanjem od upotrebe te{ke tehnike. korpusa general major Mladen Brati} izjavio je po~etkom srpnja da su imali dosta najava nekih ekstremista da }e srušiti most i na taj na~in nas spre~iti u izvršavanju zadataka u spre~avanju me|unacionalnih sukoba. proleterska gardijska mehanizirana iz Beograda i 453. pod izgovorom da je takva zamisao navodne ve`be” (Isto. Baranju i most izme|u Bezdana i Batine zauzela je 36. 1. patroliranje oko podru~ja. nav. Zapovjednik 12. str. a most i šire podru~je oko Bogojeva 51. teroristi~kih i drugih skupina. kojim su utvr|eni zadaci tih jedinica u takvim prilikama: osiguranje granica. tvrdi general Radakovi} (Isto). Naglašena dopuna prijetnje bilo je zauzimanje mostova preko Dunava. korpusa. 347 . sa stanovi{ta tehnologije izvo|enja. Uprava oklopnih i mehanizovanih jedinica SSNO izdala je 28. pretra`ivanje i pretres terena. razbijanje i uništavanje diverzantskih.Za vrijeme napada na Sloveniju rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je na granicama izme|u Srbije i Hrvatske stacioniralo. Armijsko glasilo Narodna armija otvoreno je objasnilo da je njihov cilj da spre~e bratoubila~ki rat i zaštite granice Jugoslavije.

57 Sljede}eg je dana sa trojkom Evropske zajednice dogovoren prekid vatre i povla~enje armije u kasarne. Jovi}eva grupa je pokazivala znake popuštanja. pored razrješenja krize u Predsjedništvu. poslije Miloševi}evih razgovora sa trojicom ministara Evropske zajednice. a Bav~ar i Jan{a razgovarali su sa Andrijom Ra{etom o tehni~koj realizaciji primirja (I. str. dj. tromjese~ni moratorij odluka Slovenije i Hrvatske o osamostaljivanju i izbor Stipe Mesi}a za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. Mesi}. juna obavijestio Mesi}a. 29. u kojoj su naveli kako “prestaju razlozi” usljed kojih su 15. nav. dj. kao ustavni predsjednik Jugoslavije i ~lan Predsjedništva koje po Ustavu obnaša funkciju vrhovnog komandanta JNA odlu~ujem : 348 .. dvojica Kosti}a i Bajramovi} su. tra`ila da se vojska povu~e u kasarne i da Slovenija i Hrvatska prihvate prijedloge SIV-a o tromjese~nom odga|anju realiziranja odluka o razdru`ivanju (Isto). dobivši “uvjeravanja najodgovornijih u Srbiji da više ne}e stajati na putu inauguriranja ustavnog predsjednika”.59 Jovi}. dj. O~igledno da je Evropska trojka uticala na izmjenu tvrdog srbijanskog stava. str. 53. Slovenci su pregovarali sa SSNO-om i 28. SIV je insistirao na “neodgodivom konstituiranju jugoslovenske zajednice i deblokadi Predsjedni{tva. 74). str. str. (Ku~an i Brovet). juna predlo`ilo tromjese~nu odgodu realizacije slovena~kih i hrvatskih odluka o razdru`ivanju. Mesi} je istoga dana ilegalnom [tabu Vrhovne komande.Savezno izvr{no vije}e je 27. Te su uslove prihvatili Slobodan Milo{evi}. maja odbili da glasaju za izbor Stjepana Mesi}a. Franjo Tu|man i Milan Ku~an. nav. da bi preuzelo funkcije vrhovne komande i sprije~ilo autonomno pona{anje Armije”. 103. 50.58 Kada su pu~isti shvatili da je JNA u Sloveniji pora`ena tra`ili su nova rješenja. Delegacija EZ je tada.. 59 S. juna napisali zajedni~ku izjavu. Mesi}.. nav. Rotim. O tome je Markovi} 29. nav. S obzirom na to da ni blokirano Predsjedni{tvo ni predsjednik Markovi} nisu imali kontrolu nad JNA. 58 K. uputio odluku i saopštenje : “Budu}i da ratne aktivnosti u Sloveniji još uvijek traju i u svezi s odlukom Štaba vrhovne komande SFRJ o mobilizaciji rezervnog sastava JNA u nekim dijelovima zemlje. 52-53. str. dj. 60 Isto..60 57 S. Radakovi}. prije dolaska Evropske pregovara~ke trojke u Zagreb. Obaviješten o promijenjenom stavu Beograda prema njegovom izboru. juna 1991.

nare|ujem Štabu vrhovne komande JNA da hitno povu~e svoju naredbu o mobilizaciji. 62 B. takav interes. republi~kim vladama. obavještavam sve savezne i republi~ke organe vlasti. da se sve vojne jedinice odmah povuku u vojarne u cijeloj zemlji. Jovi} ponovo nije pristao da glasa za Mesi}a. str. Jovi}. To uzaludno nare|enje vojsci da se povu~e Mesi} je dostavio i SIV-u. Srbije i predsjednika SIV-a s delegacijom Europske zajednice. “vrlo velikoj opasnosti da Jugoslavija” navodno “bude Liban. juna na zatvorenoj sjednici Savjeta za za{titu ustavnog poretka. Slovenije. prikrivaju}i velikosrpske namjere. Tada je Jovi}. Me|utim. guraju nas u rat.. To je ~injenica. 349 . Vije}u EZ i KEBS-u (Isto). po njemu je. juna od Miloševi}a tra`ili da bez odlaganja instruira Jovi}a da podr`i imenovanje Mesi}a. tvrde}i da i mi imamo te interese. 61 Isto. nemogu}e. rekao: “Jednostavno. Uznemireni novim izjavama beogradskog vrha ministri Evropske zajednice su 30. da Štab vrhovne komande JNA odmah obustavi sve vojne operacije u Sloveniji u skladu s na~elnim sporazumom predsjednika Hrvatske. “podvukao crtu” i “temeljno se preispitao”. ali nemaju svi. Mi imamo. 54). str. str. cini~no. te doma}u i me|unarodnu javnost da sam na ovaj korak bio prisiljen zbog upornog sprje~avanja od strane ~lanova Predsjedništva SFRJ iz Srbije i Crne Gore da se to Predsjedništvo konstituira u skladu s Ustavom SFRJ” (Isto. Oni koji nas u to guraju. Jovi}u nije bila po volji nespremnost javnog mnjenja “za radikalne poteze ka raspletu krize raspadom Jugoslavije”. dj. u dana{njim uslovima evropskog i svetskog razvoja nemogu}e je prisiliti narode koji to ne `ele. zbog svojih interesa. 3. u Milo{evi}evo ime.Me|utim. 54-55. Po njegovom mi{ljenju tada nisu postojali “vi{e nikakvi politi~ki uslovi da mo`emo o~uvati integritet zemlje”. samo ~etrdesetak sati poslije tih dogovora i javnih izjava o prestanku razloga za Mesi}ev izbor. to je realnost. jednostavno. 344. predsjednicima republika.61 Jovi} je 30. To je.62 1. da `ive u nekoj zemlji. i jo{ gore”. to ne}e da prihvate” (Isto). 4. nav. B. govore}i o situaciji u Jugoslaviji i. 2. odustao od “o~uvanja” integriteta SFRJ. navodno “sve” govorilo “da je najbolja opcija mirni razlaz uz uva`avanje volje svakog naroda” (Isto). s tim u vezi. pored ostalog. jer je ono bilo “vi{e raspolo`eno za radikalne mjere prisiljavanja za opstanak celine zemlje”. Iznio je tvrdnju o postojanju pogre{ne procjene “da se integritet zemlje mo`e o~uvati”. i oni koji nemaju.

granice Velike Srbije. finansijski. po njemu.64 Zala`u}i se za dono{enje odluke o hitnom isklju~enju Slovenije iz Jugoslavije (“. Bosna i Hercegovina i Makedonija su protiv. Jedna od njih je — povla~enje JNA na nove granice. jer se pribojavaju majorizacije Srbije i Crne Gore u Predsedni{tvu. Treba odmah sazvati Skup{tinu SFRJ. 63 Isto. ako odmah donesemo odluku o njenom isklju~enju iz Jugoslavije..“da treba di}i ruke od Slovenije” — odmah donijeti odluku o njenom isklju~enju iz Jugoslavije. Ulazimo u rat koji nema nikakvog smisla i koji u krajnjoj konsekvenci ne mo`emo da dobijemo. da se zatra`i moratorijum za strane dugove do razgrani~enja sa Slovenijom.”). mi ulazimo u rat kome nema kraja. samo na{u primenu sile ne prihvata.. ve}inu” (Isto).Polaze}i od takvih stavova. Jovi} je predlo`io i mjere kako da se to postigne. Po mom mi{ljenju. devizni i svaki drugi raskid. “bili iznena|eni”. po mom mi{ljenju. Sloveniju potpuno otcepiti od Jugoslavije u svakom pogledu. tj.. “ne sla`e. Ta Evropa. 344-345.prvi na jednom organu Predsjedni{tva SFRJ . da se izvr{i povla~enje JNA na nove granice. Zatra`iti od inostranstva da ne prizna Sloveniju sve dotle dok se ne izvr{i potpuno razgrani~enje na osnovu zakona Jugoslavije. jer su. O tom svom stavu Jovi} u svojim memoarima pi{e: “Sloveniju }emo. Po mom mi{ljenju. koji bi usledio odmah iza ove odluke. a {to je “to dobro”. Nemamo potrebe ni interesa da taj rat vodimo” (Isto. da utvrdi novu granicu i da zatra`i odmah hitne sednice svih republi~kih skup{tina — da potvrde tu odluku.63 {to na samoj sjednici niko nije reagovao. 65 Isto. po Jovi}u. bez radikalnog pristupa re{avanju slovena~kog problema. Jovi} je na toj sjednici najavio .. jer mi nismo u stanju da druga~ije ispo{tujemo zahtev evropske i svetske javnosti da ne primenjujemo silu. Odmah treba izvr{iti monetarni. koja bi u toj varijanti uklju~ivala i Hrvatsku. najbolje kazniti. da nas svetska javnost podr`i da izdr`imo ovu situaciju. 350 . {to prakti~no zna~i da i Evropa podr`ava otcepljenje. da Skup{tina Jugoslavije prima na znanje odluku Slovenije da postane samostalna i suverena dr`ava. str.65 tj. 344-345). na `alost. koji }e Sloveniju potpuno otcepiti od Jugoslavije u svakom pogledu i uvesti konvertibilno pla}anje izme|u Slovenije i ostalog dela zemlje. Vojska se s tim. po{to bi u tom slu~aju od 7 ~lanova Predsedni{tva imale 4. treba odmah da se od Saveznog izvr{nog ve}a zatra`i nacrt zakona o razgrani~enju. str.. saop{titi odlukom Skup{tine da se po{tuje pravo slovena~kog naroda na samoopredeljenje i otcepljenje. Ne sla`e se ni Hrvatska. znao. jer ne `eli da ostane sama u sukobu sa Jugoslavijom. 64 Isto. Ni jednom re~ju Evropa nije rekla da je sila i to {to Slovenci rade.

nav. dj. bio daleko od toga. S druge strane “nije se skr{tenih ruku moglo gledati kako se razbija zemlja i mijenjaju granice”.. Me|utim. po Mamuli. izborom predsjednika (Mesi}) i potpredsjednika (dr Branko Kosti}) Predsjedništva. I admiral Branko Mamula tvrdi da Savezno izvr{no vije}e svojim ustavnim ovla{tenjima nije moglo razrije{iti problem dr`avne granice. 67 S. po Jovi}u.66 Ministarska trojka Evropske zajednice je 30. Jovi} je potegnuo i pitanje i na~in upotrebe vojske. juna i 1. poslije razgovora predstavnika Evropske zajednice s njim (tj. Takav stav je obrazlo`io time {to je naveo da SIV za to nije nadle`an. uvjeravanja i ubje|ivanja. tri odluke: primirje. 351 . rukovodstvo Velikosrpskog pokreta.. kada je. do`ivljavali od 15. nav. nije bio spreman preuzeti odgovornost. Jovi} je 30. tromjese~ni moratorij. str. razgovarao sa Slobodanom Milo{evi}em. Prije izbora predsjednika Mesi}a. str.67 Me|utim..U `elji da parali{e odluke SIV-a i li~no predsjednika Markovi}a. dj. Jovi}. te da Milo{evi}eva ~etvorka u Predsjedni{tvu legalno donosi odluke. realizacija deklaracija o nezavisnosti Slovenije i Hrvatske i (simboli~no) uspostavljanje ustavnog poretka. po njemu. S tim u vezi. Prihva}ene su. Jovi}. Po njemu je postojala i preostala samo alternativa — zajedni~ka akcija SIV-a i JNA. jula 1991. juna. je. S tim u vezi. B. Mamula pi{e kako je Kadijevi} prihvatio njegova uvjeravanja “da je najmanji rizik ako u Sloveniji nastupe zajedno”. dj.. do{la “da izvr{i pritisak da se Mesi} po svaku cenu izabere za predsednika”. on je naveo “da bi svaka odluka o upotrebi vojske. a ne u Saveznom izvr{nom ve}u”. poslije dogovora. 58-65. juna. 347. nav. “poslije nevi|enih pritisaka inostranih faktora i doma}e opozicije”. On je u prisustvu Mamule telefonom nazvao Markovi}a i dogovorio sastanak. 346-347). str. on je. Stjepan Mesi} je 30. posebno 66 Isto. str. a JNA je to mogla i morala. 117). nav. nadzirala konstituisanje Predsjedništva SFRJ i usmjeravala njegov rad. Kadijevi}. Ta jedina mogu}nost “imala je sve uslove za uspjeh i bila bi prihvatljiva kao legalna”. Mesi}. juna 1991. str. dj. maja — 30. koju su. bez obzira na to da li ima predsednika ili nema”. izabran za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. po Jovi}u. Mamula. 345. koja. zavr{ena “politi~ka tortura”. svaka odluka o akciji bilo koje vrste trebalo da se donosi u Predsedni{tvu Jugoslavije. (Detaljnije o tome vidi : B. Samostalna i odlu~na akcija u Sloveniji nalagala je da se na isti na~in rje{avaju i drugi otvoreni kapitalni problemi u cijeloj zemlji i jednako postupa prema svima. a prije susreta ~lanova Predsjedni{tva s ministarskom trojkom EZ. po Mamuli. a “Predsedni{tvo postoji i postojalo je. To je Mamula komentarisao na sljede}i na~in: “^inilo mi se da je Kadijevi}u na{ razgovor donio i li~no olak{anje — nije vi{e bio sam” (B. Milo{evi}em) u Palati Federacije. U junu 1991.

1999. ~ime je Predsjedni{tvo (s Mesi}em kao predsjednikom) simboli~no obnovljeno (S. Ishod Milo{evi}evog razgovora s predstavnicima EZ Jovi} je odmah prenio ~lanovima Predsjedni{tva iz Srbije i Crne Gore (Jugoslavu Kosti}u. jer su delegati EZ “nastupili sa tolikom uporno{}u i neuva`avanjem nijednog argumenta. jula. Predmet: Br. 213. Mesi}. nav. jer je u to vrijeme odnos snaga bio ~etiri prema ~etiri. paragraf 94. nav. jula. gdje je. po Kadijevi}u. Kadijevi} je. nezakonito.). 37-38). vrlo zamoren. “odnose}i se prema njima kao da i ne postoje”. po Kadijevi}u. Kadijevi}. IT-02-54-T. jula 1991. nije moglo donijeti ni druge odluke koje je [tab Vrhovne komande predlagao”. Milo{evi} je. a Jovi}u preporu~io da ih mu~i jo{ koliko mo`e. On je preko sredstava javnog informisanja vojsci izdavao naredbe. dj. Te naredbe vojsci koje je Mesi} izdavao. Mamula. mo`da i gori”. Iz takvog odnosa snaga. onemogu}avaju}i ga. po Jovi}u. Oni su opstruirali i Mesi}evu bilo kakvu participaciju u radu Predsjedni{tva. jer bi i neki drugi predstavnik Hrvatske verovatno bio isti kao on. pored ostalog. str. novembar 2001. poslije neuspjeha JNA u Sloveniji. kao i sa optu`bama i pretnjama Srbiji. Mesi} nije mogao ostvariti nikakav li~ni uticaj kao predsjednik Predsjedni{tva. “zapravo nisu ni bile naredbe”. 68 ICTY. slomljen pod teretom onoga {to se dogodilo u Sloveniji”. Na sastanku Predsjedni{tva SFRJ s ~lanovima EZ. (u daljem tekstu : UZROCI I POSLJEDICE RATOVA. Beograd. ”vidno uznemiren. Zbog toga je Milo{evi} “morao da popusti i pristane”. . da bezbjedno putuje na sjednice tog najvi{eg dr`avnog organa. nakon tog razgovora bio “sav slomljen”. Sejdi Bajramovi}u i Branku Kosti}u). 58-65.68 U kasnu ve~e 1. a dr Branka Kosti}a za potpredsjednika Predsjedni{tva SFRJ.. Savezni sekretar navodi kako Mesi} u Predsjedni{tvu “nije mogao donijeti nikakvu odluku koju je `elio. ”sasvim nepovezano” iznosio tok operacije “i njen `alostan kraj”. razgovarano o izboru predsjednika.. Beograd 2002. uz vanjske pritiske. str. pa da prihvati (Isto).. Tupurkovski je 1.9. koje je vojno rukovodstvo ([tab Vrhovne komande) ignorisalo. da se postavlja veliko pitanje da li vredi ulaziti u takve sukobe zbog Mesi}a. — 2001. ali na poziv generala Kadijevi}a. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.general Kadijevi} i njegovi najbli`i saradnici. B. UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. nastavilo je ignorisati Mesi}eva nare|enja vojsci i onemogu}avalo njegov uticaj nad oru`anim snagama. a koje su. “bile u korist odbrane Jugoslavije” (V. 352 . stigao u Ministarstvo odbrane. Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola. na`alost. vode}i sjednicu Predsjedni{tva SFRJ 30. proglasio Stipu Mesi}a za predsjednika. Predsjedni{tvo. str. 7.. . dj. Mesi} je kona~no izabran (Isto). admiral Mamula je. juna i 1.

Kadijevi} je optu`ivao Ad`i}a. Vrijeme je protjecalo i neuspjeh JNA brzo se pretvarao u svr{en ~in. a Kadijevi}u nije bilo jasno {to je u tome krivica konfuznog Ad`i}evog nare|ivanja. pi{e Mamula. 70 Isto. a 69 B. General ^ad. General Kol{ek nije vi{e mogao ostati na du`nosti komandanta i na}i se pred novim isku{enjima. Nestajala je Jugoslavija za {to je neposrednu odgovornost sada snosila Armija. Mamula je navodio kako nije bilo sporno da se kadrovske smjene moraju u~initi.70 S tim se Kadijevi} slo`io.71 Na sastanku.69 Mamula mu je predlo`io da JNA izbije na dr`avne granice u Sloveniji i o~uva integritet SFRJ. Sada su se dogodile krupne stvari zbog kojih se mora odgovarati. ali ipak ostaje glavni zadatak: izbijanje na granice i o~uvanje integriteta zemlje. jer su u~inili ozbiljne povrede i gre{ke u okvirima njihove odgovornosti. Potom je Kadijevi} po~eo o svojoj i Ad`i}evoj odgovornosti. da generala Kol{eka zamijeni general @ivota Avramovi} komandant vojne oblasti u Skoplju. a ne vi{e ni rukovodstvo Slovenije ni Federacije” (Isto). nije znao da }e Armija upotrijebiti silu u izvr{avanju zadataka (!). i da li se radi o gre{kama ili zloj namjeri. nav. umjesto da je postavio jasan cilj operacije i dao zadatak generalu Kol{eku komandantu Zagreba~ke vojne oblasti. “skicirali smo sadr`aj sastanka: ocjena proteklih doga|aja u Sloveniji i zaklju~ke za organiziranje sveobuhvatne operacije u Sloveniji — slamanje otpora TO. Za Antu Markovi}a je meni spo~itavao. izbijanje na granice i onemogu}avanje slovenskog rukovodstva da izvr{i nasilnu secesiju. ”^ekaju}i na njihov dolazak”. str. Ve} je bio na~istu s odgovorno{}u komandanata ljubljanskog i mariborskog korpusa. 71 Isto. pratio tok i intervenirao kada je do{lo do problema. kako je rekao. Znali smo Avramovi}a kao sposobnog oficira 353 . 210. S tim u vezi. generala Popovi}a i Deli}a. iako bi ~asno bilo ubiti se i spasavati dostojanstvo Armije. Smatrao je da je minimum {to moraju uraditi — da podnesu ostavke. ”da se neposredno mije{ao u pojedinosti.. da je utjecao na veli~inu i izbor snaga.Te{kim je rije~ima ponavljao krivicu generala Ad`i}a zbog slabe organizacije i rukovo|enja operacijom. Radio je odlu~no i nije ~ekao da mu Kol{ek ili Ad`i} narede da se brani kada je napadnut ili da izvi|a ispred sebe i uklanja prepreke koje mu se namje{taju. tako|er Slovenac. Mamula. a {to pona{anje Kol{eka. bez obzira na slab rad komande Zagreba~ke oblasti i General{taba. komandant rije~kog korpusa uspje{no je izvr{io svoj dio zadatka na ju`nim odsjecima jugoslovensko-italijanske granice. koji je po~eo ”negdje iza pola no}i”. ‘Kurvanjski se pona{ao kao uvijek — pere ruke od svega. nije ga trebalo uklju~ivati’. da se cjelovita analiza neuspjeha u Sloveniji mora izvr{iti. Kadijevi}a je ve} od ranije brinulo mogu}e pona{anje generala Kol{eka. Dogovorili smo se. organizovao sastanak. dj. na kome je pozvao generala Ad`i}a i odgovaraju}e rukovodstvo General{taba i Ministarstva. ljutio se Kadijevi}” (Isto). Slovenca po nacionalnosti. rekao je. ukoliko do|e do krize u Sloveniji.

insistirao ”da se JNA treba povu}i na srpske granice u Hrvatskoj i njih braniti” (Isto. on je predlo`io ”da treba oja~ati snage u Sloveniji. str. proizveden u ~in generala. pored ostalog. jer }e. On je cijenio ”da razbijeno Predsjedni{tvo nema snage da nas zaustavi. a po~etkom osamdesetih. 216 i 222. poslije toga (od 3 — 6 mjeseci) JNA mo`e povu}i iz Slovenije i prepustiti rje{avanje saveznim institucijama (Predsjedni{tvu. da je on bio ispod zahtjeva te{ke situacije u ljeto i jesen ’91. 73 Isto. Skup{tini. ipak. jedan broj prisutnih je zastupao stav da se. str. sna`no ih podr`avati avijacijom i nastaviti dejstva”. 210-211). Admiral Mamula je.72 Me|utim. Vladi). General Ad`i} je. Vasiljevi} (na~elnik KOS-a). Insistirao je na potrebi preduzimanja masovne vojne operacije. jer nije pru`en odgovor na osnovno pitanje — sudbina Jugoslavije. str. Umjesto toga. Vuleti} (na~elnik vojno-obavje{tajne slu`be) i pukovnik dr Vuk Obradovi} (na~elnik kabineta ministra). a Milo{evi} se ne bi usudio istupiti javno putem Armije. Rasprava je trajala ”do ranog jutra”. po|e protivu JNA i poku{a da je se zaustavi”. 354 . Pokazat }e se. Nije bilo dileme da JNA mora razoru`ati TO Slovenije i zaposjesti granice. po njemu. na `alost. a tada da ga se stavi pred svr{en ~in. sveobuhvatnu operaciju” i nije vidio ”razloga za{to nam je ona potrebna”. te izvo|enje rukovodstva Slovenije na odgovornost zbog oru`ane pobune i napada na JNA. Poznavao je voji{ni prostor. 72 Isto. ”uspjeh JNA u Sloveniji”. poslije ispita kojemu sam i osobno prisustvovao. na tom dijelu jugoslovenskog prostora” (Isto. Morali smo biti spremni da se pripreme otkriju. bio po{tovan me|u vojnim starje{inama i dobro vi|en u hrvatskom dru{tvu. Ujedno je ukazao i na zna~aj pokreta jedinica JNA. i krene. 210-215. u {ta nije sumnjao. pored ostalog.73 koji je na du`nosti komandanta u Vara`dinu proveo nekoliko godina i bio uspje{an. 210-215). izbijanje na granice. Vuk Obradovi} nije vidio razloga ”zbog ~ega bi se JNA borila u Sloveniji i prisiljavala je da ostane u Jugoslaviji” i. pred o~ima doma}e i svjetske javnosti. razbijanja i razoru`anja TO. preokrenuti ukupnu situaciju u zemlji i omogu}iti JNA da ostvari krajnji cilj: preuzme vlast i navodno zaustavi ru{enje Jugoslavije. S tim se stavovima nije slo`io Mamula. iznio stav da treba obnoviti operaciju i izvr{iti zadatak — izbiti na granice SFRJ u Sloveniji. ukazao ”da nemamo na raspolaganju dovoljno snaga za novu. Negovanovi}. Pri tome je Mamula bio protiv upoznavanja Predsjedni{tva s pripremama operacije u Sloveniji ”dok glavni poslovi ne budu gotovi.koga je otvorio i vodio general Kadijevi}. prisustvovali su admirali Mamula i Brovet i generali: Ad`i}. str. izme|u ostalog. Od njega smo mnogo o~ekivali u kriti~nim trenucima kroz koje su prolazile vojne snage u Sloveniji i Hrvatskoj.

snagama iz Mostara i po potrebi korpusom iz Titograda bila je u stanju svladati otpor ZNG i drugih paravojski HDZ-a u Dalmaciji i staviti pod kontrolu zapadnu Hercegovinu. Nisam prelazio okvire operacije u Sloveniji. sa utvr|enim ciljevima i zamislima. 216-217). morali smo biti spremni da ih kratkim postupkom uklonimo i onemogu}imo da nas ometaju ili nam se otvoreno suprotstave. Mass — mediji i sredstva informiranja u tom slu~aju bila bi stavljena pod kontrolu JNA. Admiral Mamula je istovremeno poku{ao razraditi i ”op}u zamisao za operacije u Hrvatskoj.).Kadijevi} se slo`io da se preduzme sveobuhvatna vojna operacija ponovnog posjedanja granica SFRJ. Sve ostalo ticalo se ministra odbrane. jula 1991. o vazduhoplovnoj podr{ci. koliko i koga od suradnika i pot~injenih upoznati i kakve im zadatke postaviti” (Isto). obavje{tajno-bezbjedonosnim mjerama. 3. svjestan da }e se JNA odmah poslije zavr{etka operacije u Sloveniji (a mo`da i istovremeno) suo~iti s razrje{enjem vojno-politi~ke situacije u Hrvatskoj”.74 Plan operacije u Sloveniji. str. str. General{tab je imao pripremljen plan za takav slu~aj” (Isto. 74 Isto. S tim u vezi. Banije i Bosanske krajine. a izbijanjem na rijeku Dravu i granicu sa Ma|arskom. 217. u skladu s tim. na~inu njihovog vo|enja i anga`iranja. 355 . 2. str. na~inom njihovog vo|enja i anga`ovanja i svim faktorima. s linije Karlovac — Sisak — Novska — Nova Gradi{ka da se pri|e osloba|anju garnizona u sredi{njoj Hrvatskoj sa Zagrebom kao glavnim ciljem. dogovoreno da se po~ne s pripremama i odre|en rok od ~etiri dana za spremnost. te je. jaka grupacija JNA poslije operacije u Sloveniji da izolira Hrvatsku sa zapada. 75 Isto. za svako odvojeno podru~je Hrvatske postojale su dovoljno jake snage da postignu op}i cilj: Vojno-pomorska oblast Kninskim korpusom. U tom je cilju zamolio Mamulu da preuzme aktivnosti planiranja s generalom Ad`i}em.75 Me|utim. generala Kadijevi}a i njegove uloge u raspletu krize: kako. snagama dovedenim u rejone Korduna. ra|en je u General{tabu bez znanja i konsultacija sa Milo{evi}em. 220. ”a zatim smo razgovarali o snagama. do{ao je do sljede}eg zaklju~ka : ”1. da se sprije~i pristizanje naoru`anja i pomo}i ZNG i eventualno izvla~enje snaga preko granice. ‘Ako bi se to i dogodilo. Admiral Mamula i general Ad`i} odmah su krenuli u operativnu salu General{taba (u rano jutro 2. Mamula je izlo`io cilj i njegovu zamisao operacije. zadacima specijalnih jedinica i drugim va`nim faktorima operacije. snagama.

Nespreman da se odlu~i na samostalan put Armije u razrje{avanju jugoslovenske krize kretao se. na ~elu sa Ad`i}em. [tab Vrhovne komande trebao bi iza}i iz Beograda na jedno od komandnih mjesta u Bosni. kada ocijeni da je to mogu}e i realno. 5. Kragujeva~ki i U`i~ki korpus bili su dovoljna rezerva s kojom se moglo intervenirati po potrebi. prekinula pokrete trupa. u Istri i podru~ju Rijeke situacija je bila uzavrela i lako se mogla staviti pod kontrolu snagama Rije~kog korpusa. U zgradama Ministarstva odbrane i General{taba u centru Beograda vi{e nije bilo uslova za siguran rad. o preuzimanju vlasti. str. Prihvatio je zahtjev da se vojska. 356 . U Sloveniji su 2.77 General Kadijevi} se te ve~eri nije priklju~io pu~isti~koj grupi velikosrpskih generala. Gardijski korpus u Beogradu (ili o o~ekuju}im rejonima u Sremu). ”nespreman da se odlu~i na samostalan put Armije u razrje{enju jugoslovenske krize”. nisu postojali ni minimalni bezbjedonosni uslovi” (Isto). General Kadijevi} se ni ovaj put nije odlu~io” (Isto). Armija je pod pritiskom TO Slovenije. dj.76 On se opet izmakao — mo`da zbog kukavi~luka i vjerovatnije zbog toga {to nije smio sa Mamulom protiv Milo{evi}a i Jovi}a. (u 18 sati) na svim pravcima obustavljeni pokreti JNA. jula 1991. u isto~noj Slavoniji i Baranji Tuzlanski i Novosadski korpus bili su sposobni razrije{iti svaki organizirani otpor na tom podru~ju. na dva kolosjeka: poku{avao da se pokriva jednim — legitimisti~kim. Operaciju u Sloveniji odlo`io. Te je ve~eri general Ad`i} javno preko TV “narodima Jugoslavije” najavio pu~. zajedno sa slovena~kim naoru`anim jedinicama. 4. jula) Predsjedni{tva SFRJ. nav. po Mamuli. JNA je u Sloveniji snagom ujedinjenog naroda zaustavljena i blokirana.general Kadijevi} je. Sastave u Makedoniji i na Kosovu ne bi se slabilo. 72-73. Snage u Bosni trebalo bi oja~ati i pregrupirati poslije izdvajanja vojnih sastava za operacije u Sloveniji i Hrvatskoj. Mesi}. da bi u datoj situaciji. 77 S.. prijete}i da }e vojska “stvari dovesti do kraja”. kako sve vrijeme tako i sada u odlu~nim trenucima. ”doveo u najte`u mogu}u situaciju. 76 Isto. za {to je imao spreman plan. mobiliziranim snagama u Lici i Gorskom Kotaru i vojno-pomorskim i vazduhoplovnim grupacijama iz Pule. strategijsko grupiranje koje bi proiza{lo iz ovakve generalne zamisli zadovoljavalo bi i uslove odbrane od eventualne intervencije izvana. pre{ao na onaj drugi — samostalan armijski. te SIV-a i (poslije 1. General Kadijevi} se.

78 Pet dana poslije izbora Mesi}a za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ (5. upla{iti Hrvatsku i umiriti srpski narod”. jula 1991. zbog navodno “skoro tragi~nog” stanja u zemlji. Majke vojnika demonstriraju — tra`e da se ‘deca vrate iz vojske’. uklju~uju}i i avijaciju”. Na taj je na~in trebalo “pokriti sve teritorije gde `ive Srbi do potpunog raspleta. Moral vojske pao na niske grane. Baranja . po Jovi}evoj ocjeni. a da se JNA skoro raspala. koji su. Srpski pokret obnove vr{i direktnu propagandu da se rezervisti ne odazivaju na pozive. Srpski narod potpuno zbunjen uveliko se pridru`uje opoziciji. Glavne snage JNA koncentrisati na liniji: KarlovacPlitvice na zapadu. Izdaja je na delu. Srpski narod gubi poverenje u JNA.82 78 Isto. 357 .Vinkovci .povu~e u kasarne. Tra`e se na{e ostavke” (Isto). i “3.79 smatrali odlu~uju}im. Svima je jasno da se rat ne mo`e izbe}i. str. JNA u Sloveniji pora`ena i potu~ena. tra`e}i od Kadijevi}a sljede}e : “1. 73-80. posebno zbog toga {to je JNA u Sloveniji pora`ena i potu~ena.Sava na istoku i Neretva na jugu”.81 “2. bilo “skoro tragi~no. jula) on je govorio mirnodopskim rije~nikom. Opozicija tra`i formiranje srpske vojske. Jovi}. Odgovaraju}i Slovencima “`estoko svim sredstvima. odnosno do kona~nog slobodnog opredeljenja naroda na referendumu”.Osijek . Na taj na~in Slovencima “apsolutno im vi{e ne dozvoliti da {ikaniraju JNA”. uklju~uju}i i avijaciju”. Potpuno eliminisati Hrvate i Slovence iz vojske”. 82 Isto. Slovencima odgovoriti `estoko svim sredstvima. Oni su vojsci postavili kategori~ne zahtjeve. 81 Isto. Stanje u Jugoslaviji je tada. 79 B. trebalo je “podi}i moral vojsci. 349. str.) Milo{evi} i Jovi} su sa generalom Kadijevi}em zakazali razgovor. da dezertiraju. 80 Isto.80 a “potom se povu}i iz Slovenije”. spreman da prihvati Predsjedni{tvo kao komandu. O povla~enju iz Slovenije donije}e “blagovremenu odluku”. Dva dana kasnije (4.

Taj bi miting u Sarajevu bio i lo{ i proma{aj. [to se ti~e politi~kog rada na mobilizaciji. jer }e. Mi to treba da radimo. s tim {to je mislio da mu je za to potrebno 6-10 dana. od 4.^. po Kadijevi}u.Milo{evi} i Jovi} su zahtijevali da se odmah krene sa akcijom u Sloveniji. po njima.85 83 Isto.83 Kadijevi} je “bez ikakve diskusije” prihvatio sve {to mu je Milo{evi} govorio. a ne neki na{i politi~ki istupi koji bi mogli i negativno delovati” (Isto). Me|utim. 358 . A u konfliktu ih nije trebalo {tediti. da bi pomogli Francuskoj. izbe}i }e se rat. da se ne zavaravamo. dogovoreno da general Kadijevi} Predsjedni{tvu SFRJ postavi dvije opcije: “ili da Slovence prisili na sprovo|enje odluka Predsedni{tva od ju~e (tj. Milo{evi} i Jovi} se s tim nisu slo`ili — oni su preduzimanje akcije tra`ili za 23 dana. Jovi} je tada rekao Kadijevi}u “da treba biti realan. Ako shvate srpsko pitanje. uklju~uju}i i “kategori~ne” zahtjeve vojsci. Ka`em mu da treba da ima u vidu da su danas Francuzima pre~i Nemci nego Srbi. mobili{u Teritorijalnu odbranu i pomognu organizovanje u Sarajevu mitinga “za Jugoslaviju”. i ako ga uva`avaju ravnopravno sa drugima u Evropi. Jugoslavije u dosada{njim granicama nema.) o prepu{tanju granice JNA i po{tovanju saveznih zakona ili da Predsedni{tvo naredi JNA napu{tanje Slovenije”. 84 Isto. a ne pitanje o~uvanja ove Jugoslavije. S. koja se. jer u protivnom oni gube u Srbiji. “posle toga do}i do priznanja Slovenije i Hrvatske od Austrije i Nema~ke. Ako im je stalo da se izbegne rat na Balkanu treba im objasniti srpsko pitanje. jer bez borbe ne}e dozvoliti “da izvu~emo tehniku”. pored navedenog. akcija vojske u Sloveniji je odgovor na to.84 Na tom je sastanku. General Kadijevi} je od Milo{evi}a i Jovi}a tada tra`io da ohrabre mobilisane “koji ne}e da se odazovu ili su se odazvali. Pri tom su procijenili da }e u oba slu~aja Slovenci izazvati konflikt. ali su demobilisani”. “bori za opstanak na{e zemlje (!) i koja `eli da se suprostavi Nemcima koji `ele njen raspad”. jula — prim. 85 Isto. da ne la`emo i sebe i Francuze. To je Kadijevi} prihvatio. “a onda se i vojska raspada”. a tada bi bila mogu}a i njihova vojna intervencija”.

118. što je bila i ocjena Kriznog komiteta KESS-a. str. Predsjedni{tvo SFRJ u prisustvu evropske trojke usvojilo Brionsku deklaraciju. nav. jula. Rupel. a ako treba i do kraja izginuti”. nav. ”sve vidljivije svrstavala uz onu politiku. I. bili prisutni dr Kosti}. ~ime je Evropska zajednica bila “najprisutniji ~imbenik u razrješenju jugoslovenske krize”. 350-359). te Ku~an. K. 116-118. jugoslovenska kriza institucionalizovana i internacionalizovana. str. “je — ne kleknu li Slovenci na koljena — prijetio aktiviranjem ve} pripremljene naredbe za ’napad na snage slovena~ke TO sve dok ne budu uni{tene’”. Ljubomir Baji}. dj. General Ad`i} je u govoru novoimenovanim “provjerenim” komandantima. Na Brionima je 7.Vojno rukovodstvo je bilo sklonije prijetnjama i prijete}im manevrima nego demokratskom dijalogu. B. Mesi}. izme|u ostalog.. str. poslije razgovora sa republi~kim i predstavnicima SIV-a. nav. podvukao: “Jedinice kojima }ete komandovati moraju do kraja izvr{iti dobiveni zadatak. Rotim. Radakovi}. 179. str. str. nav. osudio “upotrebu sile u Sloveniji od strane savezne 86 S. 104). jula 1991. 359 . dj.86 Ministarsko vije}e Evropske zajednice. dogovoren je prekid vatre (da se “sve strane” suzdr`e “od jednostranih akcija. posebno od upotrebe nasilja”) i odlo`ena odluka Slovenije o izdvajanju iz SFRJ za tri mjeseca (B. dj.. 5. 88 Isto. usvojilo je stav da ni u kom slu~aju ne}e priznati politiku sile. jula.87 Ministarska trojka je odmah poslije haškog zasjedanja ponovo. vazduhoplovnog korpusa. postignut dogovor o mirnom razrješavanju jugoslovenske krize. 71. gdje je (pod pritiskom Evropske zajednice) na sastanku na Brionima 7. nav. str. str. str. Markovi}.. 86-92. formalno na poziv Savezne vlade. Tupurkovski. Kadijevi}. koju je zastupalo srbijansko rukovodstvo” (Isto. dj. te plenarnog sastanka. str. Komandant 5. dj. Brovet i Gra~anin (iz SIV-a). na sjednici u Hagu 5. doputovala u Jugoslaviju. jula 1991. 87 Isto. 85-86. a na kome su. Bu~ar i Peterle. “duboko zabrinut zbog nasilja u Sloveniji i drugim dijelovima Jugoslavije”. Drnovšek (iz Predsjedništva SFRJ). Bogi}evi}. nav. Lon~ar. Na taj je na~in. O~igledno je da se vojska. kojim je predsjedavao predsjednik Mesi}. po Mesi}u. jula 1991. dj. V.88 Evropski parlament je 10. uz onu strate{ku opciju. 100. zatim Tu|man i drugi. tvrdi Mesi}... Mamula. kojom je prihva}eno pravo SFRJ da uspostavi kontrolu svoje dr`avne granice.. Jovi}.

str. Mesi}. str. protiv Hrvatske”.armije”. U rezoluciji Evropskog parlamenta je. sa shva}anjem da svaka republika ima apsolutnu odgovornost da koristi isklju~ivo miroljubiva i demokratska sredstva u ostvarivanju promjena ustavnog poretka…” (Isto). nav. i “daljnje miješanje jugoslovenske savezne armije u politi~koj krizi”. pri ~emu nije uzimao u obzir da Beograd galopiraju}im tempom hu{ka Srbe u Hrvatskoj na gra|anski neposluh i teroristi~ki bunt. radi pokrivanja svih teritorija “gde `ive Srbi”. prijavljivanje civilnim vlastima svakog pokreta jedinica izvan vojarni. str. stajala ocjena da “konstitutivne i autonomne pokrajine Jugoslavije imaju pravo odlu~ivati o vlastitoj budu}nosti na miran i demokratski na~in. Mesi}. 83-84). kojom prilikom }e se kretati uz pratnju. O tome je predsjednik Mesi} u više navrata razgovarao i govorio generalu Kadijevi}u. Jovi}. dj. da se iz Srbije (i Bosne) u Hrvatsku ubacuju naoru`ane ~etni~ke skupine…” (Isto.. O tom kontaktu Kadijevi} 89 S. prekid diskriminacije i šikaniranja nesrpskih ~asnika i vojnika. nav. civilnih osoba na slu`bi u JA” (S. dj. tre}e. pored ostalog. ~etvrto. pored ostalog.90 poku{ao da osigura ili ras~isti ho}e li imati podr{ku SSSR-a. Mamula. 84).. B. zapravo zavjereni~ke grupe. vojska se u Hrvatskoj “u kriznim zonama gomila: jedinice do sada stacionirane u drugim republikama. Hrvatska Vlada je 5. dj. str.. jula Predsjedništvu SFRJ uputila zahtjev od pet ta~aka : “prvo. odredili Neretvu kao srpsku granicu na jugu i Kadijevi}u postavili zadatak za odgovaraju}e grupisanje glavnih snaga JNA. i insistirao “da jugoslovenska savezna armija odmah mora vratiti svoje jedinice u kasarne”. {to je general “bez ikakve diskusije” prihvatio. 360 . dj. jula). peto. smanjivanje broja jedinica JA u Republici Hrvatskoj. popunjene mobiliziranim rezervistima iz Srbije upu}uju se danomice u Hrvatsku. kada su Milo{evi} i Jovi}. nav.. Polaze}i od toga. Umjesto da se povla~i u kasarne. nav. 95-96. 232. drugo. Stupio je u kontakt sa mar{alom Jazovom. 90 B. str.89 General Kadijevi} je odmah poslije prijema “nare|enja” od rukovodstva Velikosrpskog pokreta (5. koji je odgovarao “kako ‘na podru~ju Hrvatske me|unacionalne konfrontacije dramati~no narastaju’. 349. Tog je dana JNA gomilala jedinice “na hrvatskim granicama”. povla~enje jedinica JA s isto~nih granica Republike Hrvatske. trenuta~no povla~enje u vojarne svih jedinica JA na tlu Republike Hrvatske.

ali mi je sasvim poznato da je.(Isto). str. posebno ako bi se neko spolja me{ao. jer nam Ante Markovi} ometa dono{enje odluke vlade). Veljko ga je upozorio da Nemci preko nas ugro`avaju i njih i zamolio da to prenese Gorba~ovu. Eto tako Rusi misle (ili tako mogu)” . Jazov se danas javio i rekao da je Gorba~ov prihvatio upozorenje za zajedni~ku opasnost. 92 Isto. ne bi nas mogli za{tititi. 361 . Bili su potpuno svjesni da druga~ija odluka zna~i kraj JNA i Jugoslavije. Jovi} i Milo{evi} su zaklju~ili da oni (“mi”) moraju “diktirati orijentaciju i smer akcije”. samo neka smiri stanje’.. da je razgovarao sa Kolom. da nikako ne prihvataju rat i da ‘neka do|e ‘crni |avo’.91 U toku dana je “vi{e puta” obavljena konsultacija s generalom Kadijevi}em “o stanju u Sloveniji i akciji koju treba preduzeti”. upozorio ih da ne}e skr{tenih ruku gledati na raspar~avanje Jugoslavije. Miteranom i Englezom.je 9. Samo sat pre toga rekao mi je da Evropska (vojna) misija ne dolazi u obzir” (Isto).. Tu Jovi}evu ocjenu o generalu Kadijevi}u i stavu njegovih generala admiral Mamula je komentarisao na sljede}i na~in : ”Ne znam {to je gospodinu Jovi}u mogao re}i general Kadijevi}. Oru`je ne}e dati nikakvim tajnim kanalima. Oni su o~ekivali i zahtijevali operaciju u Sloveniji. bez obzira {to su se drugi naoru`ali na taj na~in (A preko na{e vlade to ne bi bilo mogu}e).Preciznije. tra`io odgovor na dva pitanja: “da li nas SSSR mo`e za{tititi ako do|e do vojne intervencije Zapada i da li ho}e da nam prodaju odre|eno naoru`anje kojeg nemamo dovoljno (bombe i kerozin)”. ali ni{ta ne mogu garantovati niti mogu reagovati eventualnim uzvra}anjem. jula obavijestio Jovi}a kako je od “pre par dana”. Odgovor je bio negativan na oba pitanja. 360. osim rijetkih iznimaka. Iznose}i ocjenu da je general “potpuno dezorjentisan”. raspolo`enje njegovih generala bilo upravo obrnuto.93 91 Isto. Andreotijem. a {to se oru`ja ti~e mo`e samo redovnim kanalom preko Vlade SFRJ (a mi tra`imo mimo vlade. Bu{om. Pomo}i }e nam diplomatski. O tome Jovi} pi{e sljede}e: “.92 Ocjenjuju}i da je general “potpuno dezorjentisan”. a kamoli Evropska misija. do toga da svi njegovi generali misle da je svaki miran put bolji. Jovi} navodi da Kadijevi} “u toku jednog dana on pravi stra{ne evolucije: od toga da se odlu~nom akcijom mora povratiti moral vojske. u telefonskom razgovoru. 93 Isto.

Procjenjuju}i situaciju u vezi sa sukobom u Sloveniji i prijedloge stavova. 360-361. te da je to “cena sporazuma s Mesi}em. ne mo`e vi{e od verbalne podr{ke. govore}i da ne}e da slu{aju komandu onih koji su 9. da se posledice ve} ose}aju. 223). iako to verovatno zna. prema tvrdnji generala Kadijevi}a “podr`ava i Dragoljub Mi}unovi} (Demokratska stranka)” — Isto. me|utim. 361. Akcija EZ je kombinovani interes SRN i Francuske. general Kadijevi} nije vi{e imao nikakvih uvjeta da komanduje Armijom.95 Kadijevi} je. str. njeno razbijanje i likvidiranje”).94 Ocjenjuju}i da je to “`rtvovanje interesa srpskog naroda u Hrvatskoj i uop{te van Srbije”. pomo}u kojih }e biti oborena legalna srpska vlast”. ismijan i omalova`en u Predsjedni{tvu i me|u republi~kim vo|ama. dj. Spoljni faktor u celini radi protiv nas. Na taj }e na~in “srpski `ivalj u Hrvatskoj ostati neza{ti}en. Hrvati }e ga pojedina~no ugro`avati i izazvati srpsku reakciju — intervenciju. pa od JNA tra`i uzdr`avanje i strpljenje. nav. Kadijevi} je naveo: “Me|unarodni faktor: SSSR nas mo`e pomo}i samo politi~ki kroz me|unarodne institucije. U tome Vuka Dra{kovi}a. 362 . utvrdili “zajedni~ke politi~ke ciljeve za koje }e se boriti: ru{enje JNA i rukovodstva Srbije” (“propaganda protiv JNA. jula 1991.Sljede}eg je dana general Kadijevi} obavijestio Jovi}a o razgovoru izme|u Stjepana Mesi}a i Vuka Dra{kovi}a. koji su. po njemu. zvani~na politika SSSR. stvarni im je cilj da se prelom na~ini br`e od 3 meseca. Mamula. 364. Francuska je shvatila Nema~ku igru o raspadu na{e zemlje. a ona se brzo kretala svom raspadu — formiranju nacionalnih vojski i gra|anskom ratu” (B. str.96 Odba~en od armijskih starje{ina. ocena je na~elnika General{taba sovjetske armije da je plan o raspadu SFRJ napravila CIA uz pomo} SRN davno. Me|utim. Kadijevi} je apelovao “da odmah politi~ki javno reagujemo”. u jedinicama I vojne oblasti vojnici masovno odbijaju komandu. 94 Isto. To je stav Gorba~ova. sa namerom da se iskustvo u njenoj realizaciji potom prenese na ru{enje SSSR. Jovi}em i Brankom Kosti}em. saop{tavaju}i “procenu situacije u vezi sukoba u Sloveniji i predloge stavova”. Hrvatska }e tada proglasiti Srbiju za agresora i pozvati strane trupe. str. str. str. ali i kod nje preovla|uje interes da se sru{e komunisti. marta spre~ili ru{enje srpske vlasti”. 11. jer u samom Beogradu. u dogovoru sa Milo{evi}em. 95 Isto. 361. pred sjednicu Predsjedni{tva SFRJ.. 96 Isto.

jula na sjednici Predsjedni{tva predlo`iti “dve odluke (varijante) : Prvo. Zamisao: U odnosu na strani faktor oslonac na Francusko-sovjetsku liniju i paralisanje SRN” (Isto). Hrvatska.97 Za realizaciju navedenih varijanti. U BiH preovla|uje koalicija protiv Srba. Kadijevi} je tada naveo da }e sutra. srpski narod u Jugoslaviji i eventualno jo{ pone{to”. Ako se ni{ta od toga ne usvoji. Jovi} i Kosti} su se. na ~emu je ve} tada vojno rukovodstvo radilo. 364) u `ivot (uz primenu sile protiv onoga ko sabotira) {to Predsedni{tvo verovatno ne}e prihvatiti. str. 363 . Predlo`io je dvije varijante : “I varijanta odbrane budu}e Jugoslavije: Srbija. u Crnoj Gori nestabilna politika prema JNA. dosledno sporovo|enje Deklaracije (Zaklju~ene sa predstavnicima EZ o postupanju Slovenije i Hrvatske u vezi sporova nastalih oko njihovih zakona. u Srbiji ja~a kolaboracija opozicije sa Hrvatskom i SR Nema~kom u cilju osvajanja vlasti. Ako za 10 dana ne povu~emo krupne poteze neminovan je raspad JNA. “ali uz velike te{ko}e”. 98 Isto. tj. dj..iznio nove prijedloge vojske — odbranu budu}e Jugoslavije. 12. Makedonijom dominira antisrpsko raspolo`enje. rasporediti je na Unutra{nja situacija: Slovenija je ve} van Jugoslavije. s obzirom na to da je srbijansko-crnogorski blok u Predsjedni{tvu SFRJ bio svjestan da prijedlog koga je formulisalo rukovodstvo Velikosrpskog pokreta ne mo`e dobiti peti glas u Predsjedni{tvu. odnosno formiranje i odbranu budu}e Velike Srbije. II varijanta: Srbija. B. prakti~no isto. Drugo. Kadijevi} je predlo`io i mjere: “Vojska se mora prestrojiti brzo”.98 Milo{evi}. 97 Isto. str. Mogu se na prste izbrojati Slovenci i Hrvati u vrhu armije koji su za Jugoslaviju. odlu~ili za novo rje{enje “da treba odmah povu}i vojsku iz Slovenije. odluka i postupaka — prim. 364-365). nav. Srbi van Srbije i eventualno Makedonija. JNA ne mo`e ostati jedinstvena. Crna Gora. BiH. onda bi nastupio raspad Predsedni{tva SFRJ” (Isto. da se vojska povu~e iz Slovenije po svim vojnim pravilima. Jovi}. Crna Gora.

str. {alju}i im uz vojsku i “srpske dobrovoljce”. Po Jovi}u bi bilo “pametno” da se jedinice JNA “razmeste van teritorije Slovenije. dj. 100 Isto. ali da ne}e ni Sloveniju u Jugoslaviji. kada su izjavili da ne}e rat sa Slovenijom. Taj plan — “srpski scenarij” na toj sjednici Predsjedni{tva SFRJ prvo su obznanili dr Kosti} i dr Jovi}. te..101 jer se definitivno priklonio Milo{evi}u kao najja~em. uz prihvatanje otcepljenja Slovenije kao ve} provedenog ~ina”... “neminovan rat u Hrvatskoj”. str. “veoma zabrinut”. Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 12. a “ako se to ne uspe. Jovi}. S. jula 1991. kao i vojno rukovodstvo.. tvrdili kako je. tra`e}i da JNA odmah napusti taj “germanofilski. Mesi}. Kosti}ev prijedlog o dislokaciji jedinica iz Slovenije bio je sastavni dio cjelovite strategije. Hitnu smjenu “svih Slovenaca i Hrvata sa visokih vojnih polo`aja” oni su “obrazlo`ili” time {to oni “sada imaju svoje dr`ave i svoje vojske koje su u sukobu sa na{ima” (B. Slovenija im nije bila interesantna — “neka ode” (S. odmah oja~ati isto~noslavonsku liniju fronta. 101 Isto. str.. tu}i po redarstvenicima i ne dati im da napadaju srpska naselja”. 105). 105-106). male su {anse za spas vojske”. kad je tamo ne `ele!” (Isto. 105. nav. Kosti} se zalagao za “izvla~enje JNA iz Slovenije i utvr|ivanje novih dr`avnih granica. s tim {to je bilo o~igledno da nije dr`ao “sve u svojim rukama”. Mesi}. str. nagomilati je u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. str.. nav. koji `ivi u jednoj potpunoj informativnoj izolaciji i blokadi. ne dobiju li zeleno svjetlo Kadijevi}evi prijedlozi. nav. dj.100 Sve navedene prijedloge Kadijevi} je. dj. 365). prihvatio. jer “{ta }e Armija u Sloveniji. da pru`i uvjerenje i njima i me|unarodnoj javnosti da se nema `elja sa 364 . Jovi} i dr Kosti} su. Po tom je prijedlogu svu vojsku trebalo povu}i iz Slovenije (dislocirati jedinice). Milo{evi}. str. trebalo je “postaviti `estoke ultimatume Sloveniji ili udariti po njoj”.granice budu}e Jugoslavije i izvr{iti hitno smenu svih Slovenaca i Hrvata sa visokih vojnih polo`aja”. 365. 105. pobuniti Srbe u tim republikama. “tako|e. “dio strategije razmje{taja oru`anih snaga za jedan odre|eni period.99 U koliko bi povla~enje vojske iz Slovenije bilo sprije~eno. nav. da se obezbijedi puna sigurnost pripadnicima JNA na novim lokacijama i da se oslobodi slovena~kog naroda.”. Mesi}.102 99 Isto. dj. militarizmom zadojen i antijugoslovenstvom indoktrinirani narod”. Jovi} i Kosti} su smatrali da bi sve to “povratilo ugled armije”. 102 S.

dj.. tako “da Predsedni{tvo garantuje izvr{enje ovih zaklju~aka!”. tra`io “prakti~no I varijantu” odbrane budu}e Jugoslavije (“Srbija. Srbi van Srbije i eventualno Makedoniju”) i predah od deset dana. te nastavio: “neka do|u u Crnu Goru. nakon ~ega je on. obustavi mobilizacija i razoru`aju ilegalne paravojne organizacije. “ali kao iznu|enu mjeru. 108 i 122). To je. str. zajedno sa admiralom Brovetom i zastavnikom Bajramovi}em. 104 Isto.. Kosti} je ponovo insistirao da se izglasa njegov prijedlog o povla~enju JNA iz Slovenije (“Vojska se iz Slovenije mora povu}i”) — Isto.” On je. str. bio donekle suzdr`an prema napu{tanju Slovenije ili su. 106 Isto. ali su. 106). str. 109-117. str. 109. poslije pauze. po Mesi}u. tra`ili slobodu akcije za JNA (Isto). Bosna i Hercegovina. po Jovi}u. nav. Gubljenje vremena”. Jovi} navodi da Kadijevi} nije objasnio kako Predsjedni{tvo treba da garantuje izvr{enje tih zaklju~aka..105 Me|utim.. predlo`io preformulaciju tog zahtjeva.Mesi} je. Crna Gora. njegov posljednji zahtjev Predsjedni{tvo nije prihvatilo. Jovi}. Na Mesi}ev prigovor Jovi}u — “ho}emo li vojsku smjestiti u Hrvatsku”. po Jovi}u. str. 107 Isto. 365. “nade male. insistirao na tome da se vojska povu~e u kasarne (“Armija mora u kasarne”). 365 . dosljedno po{tovanje Brionske deklaracije (da Slovenci prepuste granicu JNA i da se sve dalje rje{ava sporazumno) i ovla{}enja vojsci da to ostvari. str. dr Kosti} je diplomatski odgovorio kako on to ne ka`e. shvativ{i da je rije~ o scenariju da se {to prije iz Jugoslavije otjera Slovenija. mi }emo biti sre}ni i zadovoljni”. a podijeli Hrvatska. 108.107 jedinicama JNA rje{avati problem teritorijalnog integriteta. 105 B. Kadijevi} je njihove prijedloge (vojnog vrha i srpskih ~lanova Predsjedni{tva) — povla~enje iz Slovenije “uva`avao”. pa ni zadr`avanju Slovenije u sastavu Jugoslavije.” (Isto.106 {to je usvojeno. Milo{evi}eva grupa i vojno rukovodstvo su. S tim u vezi.103 Jovi} je tvrdio kada bi se vojska povukla “u Hrvatskoj u kasarne” “bilo bi krvi do kolena”. tvrdi Mesi}. slanje regruta u vojsku. Predsjedni{tvo je usvojilo Kadijevi}ev modifikovani zahtjev. 103 Isto. bila “~ista parola”. po Jovi}u.. “barem ostavljali takav dojam” (Isto. Kadijevi} je.104 Kadijevi} je na toj sjednici Predsjedni{tva SFRJ tra`io: razoru`anje paravojnih organizacija.

” (S. Ali kako da ih ostvari?”. jula 1991. jula 1991. Jovi} je zaklju~io kako “i sama Vojska vrda. 5.pu{tanje na slobodu svih pripadnika JNA i vra}anje zaplenjenih sredstava. str. S tim u vezi. po njemu. po Mesi}u. koje proizilazi iz dogovora sa predstavnicima EZ. itd. a najkasnije do 16.00 sati. 365. godine u vezi sa situacijom u Hrvatskoj uklju~uju}i i anga`ovanje JNA u skladu sa njenom ustavnom i zakonskom ulogom. sadr`anim u brionskim dokumentima od 7. 116). osim JNA i redovnog mirnodopskog sastava milicije. Kontrolu izvr{avanja to~ke 1. nije u njoj jo{ sve sazrelo”. 108 B. odnosno policije” i obezbijediti popunu JNA regrutima. za{ti}enu autoritetom svih ~lanova Predsjedni{tva (pravo da upravlja zemljom). maja 1991.”. Na prvoj narednoj sednici razmotriti izvr{avanje svojih zaklju~aka od 9. str. godine do 24.uspostavljanje re`ima na granici SFRJ koji je va`io pre 25.. Neupu}ene regrute junske partije trebalo je “uputiti sa julskom uputom do 20. jula 1991. izme|u ostalog. godine do 24. dj. U pauzi Kadijevi} je Jovi}u obja{njavao da bez razoru`anja paravojnih organizacija i slanje regruta u vojsku “ni{ta nije u stanju. Mesi}.. “spasavati Jugoslaviju”. str.Tako su tada. Jovi}. nav. Dotle }e se raspasti Armija” (Isto). po Mesi}u. 116). S tim u vezi. jula 1991. jula ove godine. Ali {ta }e kroz njegovih deset dana koje tra`i za predah.00 sata. a najkasnije do 15. 4. nesmetano snadbevanje i sloboda komuniciranja kretanja. utvr|en je i rok te demobilizacije (“do 18. “u skladu sa saveznim Zakonom o vojnoj obavezi i drugim propisima i aktima donetim za njegovo sprovo|enje. Sa dinamikom ostvarivanja ta~ke 1. juna 1991. jula 1991. uklanjanje svih prepreka. da mu je to bitno.108 Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 12. jula 1991. stvaranje uslova za normalan `ivot i rad jedinica i ustanova pripadnika JNA i njihovih porodica (potpuna deblokada kasarni i drugih vojnih objekata. zbog neodlu~nosti i dezorijentacije generala Kadijevi}a. Tom je odlukom. glasio : “3. kao i opreme i sredstava Saveznog sekretarijata unutra{njih poslova. po Mesi}u. Jovi} navodi kako se general uzdao u Evropsku zajednicu. nav. izglasan je.00 sati”). Tekst ostalog dijela odluke je. 6.. vr{i}e Komisija Predsedni{tva SFRJ koja }e po~eti sa radom odmah.. Odmah realizovati obaveze iz zajedni~ke deklaracije od 7. godine do 24. dj. “donekle izmijenjen prijedlog Kadijevi}eve odluke”. Predsedni{tvo SFRJ garantuje sprovo|enje ove odluke” (Isto. trebalo “demobilisati sve oru`ane sastave na teritoriji SFRJ. do 3. poku{aji srpskog rukovodstva o povla~enju vojske iz Slovenije pali u vodu. jula 1991. koji je htio osigurati vojnu samovlast. koja }e. godine koje se odnose na: . 366 . kao kontekstu obaveza Predsedni{tva. godine. a sa realizacijom ta dva zahtjeva “povla~enje nije ni potrebno. ove odluke i popune JNA regrutima SSNO uskladi}e otpu{tanje rezervnog sastava iz mobilisanih jedinica JNA” (Isto). opreme i objekata JNA. izvo|enje redovnog programa obuke i drugo) najkasnije do 13. Na to je Jovi} zapisao: “Da vidimo i to. do 24. . godine.00 sati.

kao {to su komunikacijski objekti. 119-120. str. 120-121). 110 Isto. Za realizaciju te varijante. “razmotrene” su tri varijante : .111 109 V. Kadijevi}. partizanskom taktikom upotrebe prete`no u urbanim sredinama gdje su vojnici ~esto izmje{ani sa civilima. sistemi za upravljanje i informisanje. fabrike ~iji proizvodi slu`e i za potrebe rata i sl. odnosno objekte koji posredno slu`e i u ratne svrhe. naro~ito vazduhoplovstva. “pored snaga sa kojima je JNA raspolagala u Sloveniji i koje su djelimi~no ve} bile anga`ovane u borbama oko granice i za odbranu od napada slovena~ke vojske. posebno sa mobilizacijom. i vatrenu podr{ku snagama kopnene vojske. vatrene i manevarske mo}i snaga kopnene vojske koje su se ve} nalazile u Sloveniji”. a potom napustiti Sloveniju”. pomanjkanjem ma kakve ozbiljnije vojne infrastrukture — nije mogla predstavljati rentabilne ciljeve vatrenim udarima..3. on pi{e: “Po{to slovena~ka vojska — sa formacijama i naoru`anjem koje je imala. nav. Vezano za to.109 . dj. nanijeti.”prethodno vojni~ki poraziti vojne formacije Slovenije. 111 Isto. me|u kojima bi mogle biti i porodice pripadnika JNA. “neprihvatljive gubitke infrastrukturi Slovenije i tako je prisiliti na po{tivanje odluka saveznih institucija o dr`avnoj granici”110 i . “nosila u sebi jaku dozu odmazde i terora nad civilnim stanovni{tvom”.Vojno rukovodstvo (ilegalni [tab Vrhovne komande) je.1. “Posti}i politi~ke ciljeve kombinovanom upotrebom politi~kih sredstava i prijetnjom upotrebe svih raspolo`ivih sredstava JNA. 121. desantiranje. str. procjenjuju}i situaciju i suo~avaju}i se sa brojnim “krupnim” problemima. “bez dovo|enja novih snaga kopnene vojske. kao i znatno ja~e snage Ratnog vazduhoplovstva za prevo`enje trupa. 120). upotrebom svih raspolo`ivih snaga ratnog vazduhoplovstva. uz stvarnu upotrebu koju dozirati u skladu sa pona{anjem slovena~ke strane”. S tim u vezi. str. po Kadijevi}u. zaklju~ilo da je “jedino rje{enje da JNA napusti Sloveniju”. U udarima te vrste izvjesno je da bi stradalo znatno vi{e civilno stanovni{tvo. Ta je varijanta. to bi ti udari morali biti usmjereni prete`no na civilne objekte. nego vojnici” (Isto. Za po~etak te operacije bila su potrebna dva do tri dana. str. 367 .2. bilo je potrebno jo{ upotrebiti dvije pe{adijske i jednu padobransku brigadu. a njeno trajanje {est do osam dana” (Isto. U postizanju tog cilja trebalo je odgovoriti na pitanje “kako to uraditi u datoj jugoslovenskoj i me|unarodnoj situaciji”.

Zbog toga Milo{evi}eva grupa u Predsjedni{tvu nije htjela da ode na Brione. str. dj.napu{tanje Slovenije.. jer se na Brionima. Mesi}. prva varijanta nije pro{la na Predsjedni{tvu SFRJ. jer je. za isti dan zakazao sastanak sa ~lanovima Predsjedni{tva u Beogradu. bez srbijansko-crnogorske “~etvorke”. 112 Isto. u postizanju politi~kog cilja . “[tab Vrhovne komande” se “opredijelio” za prvu. juli i gdje je sve bilo pripremljeno za njeno odr`avanje. Na taj se na~in “ostalo pri tre}oj varijanti”. jula u Beogradu. u funkciji potpredsjednika. nav. “neki” njegovi ~lanovi “nisu prihvatili”. 368 . usljed ~ega je Zadar ostao bez struje. telefonske veze sa opsjednutim Vukovarom su prekinute.“Procjenjuju}i” “dobre i lo{e strane sve tri varijante dalje upotrebe JNA u Sloveniji”. Dr Kosti} je. jula.114 dogovoreno je da se sljede}a sjednica Predsjedni{tva SFRJ odr`i 18. po Kadijevi}u. Dok su oni zasjedali srpski kolaboracionisti iz Borova Sela napali su vojnim minobaca~ima to mjesto. prisustvovali su sjednici Predsjedni{tva na Brionima. pri ~emu je drugu varijantu isklju~io. te Ante Markovi} i Irfan Ajanovi} (potpredsjednik Skup{tine SFRJ). ta tzv. “sa obrazlo`enjem da ne postoji raspolo`enje u narodu iz ~ije sredine bi trebalo da krenu nove jedinice u Sloveniju. o~igledno. 114 Isto. prema dogovoru od 12. predsjednik Tu|man je u zadarskoj vazduhoplovnoj bazi Zemunik poku{avao uvjeriti generala Kadijevi}a da obustavi osvaja~ki pohod na Republiku Hrvatsku. 120-121. “dalje politi~ke i vojne aktivnosti” rukovodstva Velikosrpskog pokreta “odvijale u su{tini u skladu sa takvom odlukom”. ne `ele”. Mesi} zakazao sjednicu Predsjedni{tva za 17. Me|utim. gdje je Evropska zajednica prihvatila pravo SFRJ da uspostavi kontrolu svoje dr`avne granice. gdje je.112 Jovi} i dr Kosti} su sve ~inili da Predsjedni{tvo SFRJ ne funkcioni{e. Drnov{ek.113 Na Brionima. miniran je zadarski delekovod. da one idu tamo i ratuju da bi ratom natjerali Slovence da ostanu u Jugoslaviji kada to oni. Mesi}. Bogi}evi} i Tupurkovski. posebno kada su vo|ene rasprave o procesu razrje{avanja jugoslovenske krize. Stoga su se. 113 S.

Premje{tanje izvr{iti u roku od tri meseca od dono{enja ove odluke. Sprovo|enje ove odluke ne mo`e se uslovljavati razre{avanjem bilo kakvih imovinsko-pravnih odnosa Republike Slovenije i organa Federacije ili drugih republika. 121-123 i 269. Ta je odluka. Nadle`ni organi Republike Slovenije obezbedi}e da svi oru`ani sastavi republike i naoru`ani gra|ani odstupe od objekata JNA i da ni~im ne ometaju radnje i postupke jedinica i ustanova JNA. odnosno 18. Komande. 3. korpusa na prostor Republike Bosne i Hercegovine. Do prebaziranja JNA sa teritorija Republike Slovenije pripadnicima. Jovi}. str. jedinice i ustanove JNA presta}e da se stacioniraju na teritoriji Republike Slovenije do definitivnog dogovora o budu}nosti Jugoslavije. po njemu. nav. Na dnevnom je redu te sjednice (18. B. str. a svim licima na slu`bi u JNA i ~lanovima njihovih porodica slobodno kretanje na teritoriji Republike Slovenije. str... formalno glasila “da se jedinice JNA iz Slovenije privremeno razmje{taju na nove polo`aje”. zapisao: “Kona~no smo usvojili odluku o povla~enju JNA iz Slovenije” (Isto). ako to sami pismeno zatra`e. 369 . Mamula. korpusa predislocirati na prostor Republike Srbije. Kadijevi}. jedinica i ustanova JNA u pokretu. presta}e slu`ba u JNA i pripadnicima drugih nacionalnosti i narodnosti koji imaju prebivali{te na teritoriji Republike Slovenije. 5. juli. Ta je odluka u cjelosti glasila : “1. Li~ni sastav i svu pokretnu imovinu 31. S tim u vezi. nav. U roku od tri meseca pripadnici stalnog sastava JNA slovena~ke nacionalnosti odlu~i}e o svom ostanku u JNA. Jovi}. Jovi} je u prvoj re~enici svoga dnevnika za 15. Ta pitanja re{ava}e se na osnovi i u skladu sa definitivnim dogovorom o budu}nosti Jugoslavije. ove ta~ke. osim za one koji pismeno izjave da `ele da ostanu na slu`bi u JNA. str. kako bi se. B. Postupak za prestanak slu`be u JNA pokre}u nadle`ne stare{ine po slu`benoj du`nosti. po Jovi}u.nije moglo ni{ta odlu~iti.115 Na 115 Isto. Pod uslovom iz stava 1. 4. Oni }e tako|e spre~iti sva okupljanja gra|ana i druge manifestacije u blizini vojnih objekata i komandi.. 121. 366). zadovoljili oni koji su se jo{ nadali “o~uvanju Jugoslavije” (B. 223. kao i o novom ure|enju Jugoslavije. 366. dj. nav. po{to nije prihva}en Mesi}ev prijedlog da se vodi rasprava o Hrvatskoj. juli (vjerovatno je gre{ka tehni~ke prirode). jula). jedinica i ustanova JNA sa teritorije Slovenije u Bosnu i Hercegovinu. Tada je Predsjedni{tvo SFRJ u punom sastavu donijelo odluku o dislociranju komandi.. dj. bila Slovenija. jedinicama i ustanovama JNA moraju se obezbediti normalni uslovi za `ivot i izvr{avanje redovnih zadataka. dj. komandama. nav. str. dj. a 14. 2. V. Srbiju i Crnu Goru.

Branko i Jugoslav Kosti}. ~ime je bio iznena|en. dj. Ne mo`e se prihvatiti ocjena admirala Mamule da se rukovodstvo JNA “sasvim neo~ekivano” odlu~ilo za povla~enje iz Slovenije. Mesi}. tvrdi Mamula (B. dj. [tab vrhovne komande osigura}e bezbedne. u skladu sa pripremljenim protivudarom u Sloveniji. 7.. podr`ali i Drnov{ek. te Bajramovi}). uredne i efikasne pokrete jedinica i svih drugih radnji sadr`anih u ovoj odluci. po Mesi}u. nav. 16. str. Za takvu odluku je glasalo {est ~lanova Predsjedni{tva SFRJ. Mesi}. protivustavne odluke. Pored te. str. protiv je bio jedan. Kadijevi} i Brovet su se pona{ali kao da je to njihov izvorni prijedlog (Isto). Operacija je trebala zapo~eti upravo onog jutra kada je objavljena odluka o povla~enju” (B. 366). Tupurkovski im se “jedva pridru`io zahvaljuju}i ‘izjavi’ Predsedni{tva da je to u funkciji mira. “izdato nare|enje komandantima zdru`enih sastava JNA za operaciju uspostavljanja kontrole dr`avnih granica SFRJ u Sloveniji. nav. nav. str. po Mamuli. Jovi}. Mamula. Mesi} navodi da je to “jedna od rijetkih odluka koja }e se i realizirati” (S. Insistirao je na ‘o~uvanju’ Jugoslavije (?). pa Tupurkovski. pored “~etvorice iz Srbije i Crne Gore” (Jovi}. 179 i 224). odustalo “bez ikakvih me|unarodnopravnih. Od tog protivudara se. jer je o njoj on li~no saznao preko radia. Bogi}evi} je bio uzdr`an.. str. nav. politi~kih i vojnih razloga”. 121-123)... dj. odnosno da Sloveniju ostavimo bez onoga {to se tamo nekad zvalo ljudska armada”. o tro{ku JNA. Mesi}. dj. a Mesi} bio `estoko protiv. 116 V. str. jer je dvije ve~eri prije toga (tj. Njima se garantuje za{tita prava na nepokretnosti koje poseduju i drugih prava koja ne mogu ostvariti do dana iseljenja. Taj su prijedlog. Tako je sa pet glasova “za” odlu~eno da sjeverozapadne granice Jugoslavije “ostavimo otvorene. 179). str. Govore}i o tome. On je jedini zastupao stav “da se vojska iz Slovenije ne mo`e povu}i. nav. Mamula.. jula) prisustvovao u General{tabu. jula 1991. Jovi} pi{e kako su prevladala ~etiri ~lana iz Srbije i Crne Gore. 121. Predsjedni{tvo SFRJ je 18. dj. nav. str. usvojilo i poruku javnosti i zaklju~ilo da se s predsjednicima republika sastanu 22. str. kada je. Kadijevi}. 123-124). 121-123).osnovu te odluke [tab Vrhovne komande uradio je plan dislokacije. 370 . Time je vojno rukovodstvo propustilo “zadnju priliku” “da preuzme sudbinu zemlje u svoje ruke”.. 124). Bogi}evi} se uzdr`ao. “plus Drnov{ek”. Mesi} je bio “`estoko protiv”.. Vjerovatno je za njega ta odluka bila neo~ekivana. ako se ne povla~i i iz Hrvatske” (S. dj. jula u Ohridu (Isto. nav.” (S. a u stvari se bojao da sve snage iz Slovenije ne prebacimo u Hrvatsku i upotrebimo za borbu protiv HDZ” (B. Na toj su sjednici dr Kosti} i Jovi} ponavljali: “Vojska iz Slovenije”. S tim u vezi. a jedan ~lan je bio uzdr`an.. Porodicama aktivnih vojnih lica i gra|anskih lica na slu`bi u JNA koji `ele da se nastane u drugim republikama obezbe|uje se slobodno iseljenje sa celokupnom pokretnom imovinom.116 6. dj.

70). po generalu Radakovi}u. Rukovodstvo tog pokreta je ocijenilo (po Kadijevi}u — “politika ocijenila”) da se JNA u Sloveniji “nije imala za{to boriti”. 117 B. UZROCI I POSLJEDICE RATOVA. Povla~enje JNA iz Slovenije. ve} se povukla” (V. I. niti je to bio strate{ki cilj Velikosrpskog pokreta. Milo{evi} je JNA povukao iz Slovenije na tzv. “tragi~na gre{ka”.. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta nije zanimala Slovenija. Mamula.. dj.Velikosrpski pokret se “kona~no” izborio za povla~enje JNA iz Slovenije i njeno raspore|ivanje “na granice budu}e Jugoslavije”. bila je. postojali i njihovi neposredni. Ali. a narode po{tediti tragi~nog me|usobnog rata i svih neposrednih i dugoro~nih posljedica po njih. kao i odustajanje od operacije i odluka o napu{tanju Slovenije. dj. str. nav. Za njih su.. Raspolo`enje najve}eg broja starje{ina u Armiji i{lo je u prilog odlu~nog nastupa. nav.. “nastavak tvrdog insistiranja da se Slovenija istjera iz Jugoslavije. 162-163). Dalje.. 215.. Radakovi}. str. V. 162-163.117 ve} da se koncentri{e na granice Velike Srbije. Slovenija ni u jednoj historijskoj opciji nije ulazila u projektovanu Veliku Srbiju.. str. po generalu Kadijevi}u. “Desetodnevni rat” u Sloveniji je politi~ki. Radakovi}. 371 . odgovornost za razbijanje zemlje” (B. po Mamuli. str. izdaja zakletve. za razliku od Hrvatske i Bosne i Hercegovine. dj. Kadijevi}. uz sve dr`avne i politi~ke razloge. str. str. “za dva dana izvr{ila postavljeni zadatak vezan za granicu. nav.118 odnosno za srpsku dr`avu fa{isti~kog karaktera. on tvrdi kako je JNA “propustila pod pritiscima i propustila jo{ jednu. 127. 135 i 148-149. nav.. bila je to zadnja prilika kada je JNA jo{ uvijek mogla sprije~iti razbijanje zemlje. zauzeli stav da JNA ne treba da se anga`uje u Sloveniji. intimni — odbrana dostojanstva i najdubljih patriotskih osje}anja. dj. Kadijevi}. Mesi}.. 213-214. Mamula. str. zajedno sa generalima Kadijevi}em i Ad`i}em. nav. nav. region i Evropu. ^asno i razumno bi bilo da je JNA makar poku{ala. a nije prihvatila nametnuti rat sa Slovenijom. Mamula. srpske granice u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini (B. 179 i 228). izgubiti se nije moglo vi{e od onoga {to je izgubljeno. nav. dj. 70. dj. gdje se navodno borila “za pravo srpskog naroda da sam odre|uje svoju budu}nost”.. dj. str. mo`da i zadnju priliku da tok kaoti~nih doga|aja stavi pod svoju kontrolu. osim kao faktora koga je što prije trebalo isklju~iti iz dogovaranja istjerivanjem te republike iz Jugoslavije. “U oru`anim sukobima u Sloveniji” JNA je. Nitko ne mo`e sa stopostotnom sigurno{}u tvrditi da bi jula ‘91-e Armija uspjela. 118 S. Milo{evi} i Jovi} su. I.

str. 403-404). JNA je sa Slovenijom. za kompromitovanje SIV-a. a da se vojnici vrate samo sa lakim naoru`anjem”. dj. Isklju~enje Slovenije iz Jugoslavije zna~ilo je suštinsku promjenu ure|enja Jugoslavije i lakše ostvarivanje velikosrpske nacisti~ke ideologije i velikodr`avnog programa. Armijski vrh ili njegov dio `rtvuje dio jedinica JNA i dio jedinica koje idu iz Hrvatske za taj cilj. Radakovi}. Pored toga.. JNA je iz Slovenije izvukla samo oko 70 tenkova. zaklju~ila sporazum “da tamo ostane tehnika. “a oko 200 je ostalo tamo”.. za stvaranje povoljnijih uslova za nastavak rata u Hrvatskoj i Bosni” (I. Bez Slovenije Jugoslavija vi{e nije postojala. 372 . ra~unaju}i na to da }e Slovenci to iskoristiti za ‘razdru`ivanje’. str. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta se orijentisalo na agresivni rat u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. u Sloveniji je “ostalo” i “2/3 ukupne opreme i naoru`anja” (B. bez znanja i saglasnosti sa vo|om Velikosrpskog pokreta. U skladu sa tim. nav. nav. za obaranje Ku~ana i nove vlade. Jovi}. dj. 70).Povla~enje JNA iz Slovenije je zna~ilo promjenu spoljnih granica SFRJ.

str. na kojoj su. jula 1991. nav. u kojoj je bio nedodirljivi ~lan i potpuno autonoman.119 Poslije tih dogovora. jula Ohridska izjava. Kadijevi} je u prvoj polovini jula 1991. XIII-XIV. 120 Isto. te zauzimanjem Baranje. zatim 22. Realizacija ratnog plana “RAM” Rat protiv Slovenije. pored ~lanova Predsjedni{tva i predsjednika republika.2. 104-105). vi{e ne}emo ~ekati. Bio je odlu~an da zada udarac Sloveniji i Hrvatskoj “od kojeg se ne}e nikada oporaviti”. Vojska nije po{tovala svoju Vrhovnu komandu. izjavljivao da }e njegova vojska “i}i do kraja” sve dok ne uni{ti hrvatsko “nacisti~ko-usta{oidno” rukovodstvo. Brionska zajedni~ka izjava. jula “prihvatilo” da Mesi} preuzme du`nost predsjednika. uslijedila je 7. odnosno predsjednika 373 . I general Ad`i} je stalno prijetio vojskom. Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ u Ohridu 22. primorao je svijet da se neposredno umije{a u jugoslovenske odnose.120 te jo{ nekoliko sastanaka s 119 S. 76-78 i 249. pod pritiskom Evropske zajednice. Mesi}. jer nije `elio razgovarati navodno sa secesionistima. jula 1991. u protivnom }e “udariti silom u opsegu koji bude potreban.. U prvoj fazi internacionalizacije uklju~ena je Evropska zajednica. Odbio je podnijeti izvje{taj Predsjedni{tvu. Vojni ministar nije mario za Vladu. s tim {to su Srbija i Crna Gora sve u~inile da ga onemogu}e kao Vrhovnog komandanta Oru`anih snaga SFRJ. izveden istovremeno sa poja~anim otvorenim srpskim pobunama na Baniji i Kordunu. ~ime je konstituisano Predsjedni{tvo SFRJ. str. dj. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je. u Lici i isto~noj Slavoniji. 1. kako bi prisilio Predsjedni{tvo SFRJ da provodi odluke vojnog rukovodstva. odustajanja nema” (Isto. General Kadijevi} je Mesi}u u vi{e navrata davao do znanja da on ne slu{a Predsjedni{tvo.

str. pa da se tek onda “JNA mo`e povu}i u kasarne”. bili prisutni i najvi{i funkcioneri Federacije (kao {to su: Markovi}.”). te. 374 . {to od strane ve}ine u~esnika sastanka nije prihva}eno i zato se nisu saglasili sa tekstom izjave” (S. nakon odluke o povla~enju JNA iz Slovenije. ustvrdila je da je Srbija agresor. dr Kosti} nije prihvatao pravo republika na razdru`ivanje. u njegovom odsustvu. predsjedni{tava republika. koja je prihvatila velikosrpsku osvaja~ku politiku. kategori~no bio protiv povla~enja JNA u kasarne (“kako da se vojska povu~e u kasarne. kako je to “dokaz da niko nikoga ne zadr`ava silom u Jugoslaviji”. itd. str. Tekst Ohridske izjave su objavili S. Zekan i dr. Bez vojske. kad je stalno napadana. Tu|man je ukazao na ~injenicu da se JNA “u razli~itim krajevima razli~ito pona{a. Rotim. Marendi}. Krajem avgusta Evropska zajednica. po njemu. s tim u vezi. trebalo je posti}i dogovor “za iznala`enje rje{enja za budu}e odnose u jugoslovenskoj zajednici” i voditi raspravu o Vladinom programu za tromjese~ni moratorij. kao ni Tu|man. Milo{evi}eva grupa u Predsjedni{tvu SFRJ je. jer “nema mirnodopskih uslova”.. jer povla~enje JNA u kasarne (“vojska u vojarne”). Kadijevi} je. dj. po Mesi}u bilo klju~no pitanje. Gligorijevi}. oni su “tra`ili bezuslovno povla~enje Jugoslovenske narodne armije u garnizone. a u Hrvatskoj ratuje protiv ustavnog poretka dr`ave Hrvatske”. dok je Mesi} bio sprije~en da vr{i funkciju predsjednika. zainteresirana za jedinstvenu Jugoslaviju. zahvaljuju}i oru`anoj sili — JNA. Jovi} je tra`io razoru`avanje republi~kih snaga Hrvatske.. Naime. a koja je odr`ana u vrijeme sve izrazitije agresije Srbije na Hrvatsku. Kadijevi}. pokrenulo otvorenu agresiju protiv Hrvatske. Mesi}. obavje{tavaju}i da je u Hrvatskoj “u me|unacionalnim sukobima poginulo oko 310 ljudi.121 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je. donijela odluku. Mesi}. XI. 118-119.. nav. Lon~ar. dj. nav. Milo{evi} je bio protiv povla~enja vojske u kasarne.). Pozivaju}i se na odluku o povla~enju vojske iz Slovenije. 121 Isto. Kambovski. Brovet. 127-132). Gra~anin. Tu|man je iznosio podatke o ratu u Hrvatskoj i o akcijama ratnog vazduhoplovstva.. Mesi} nije prihvatio Ohridsku izjavu. kao i nekoliko kratkih posjeta ministarskih trojki. {to je. Na Kosovu je pomogla Srbiji da uspostavi pravni poredak dr`ave Srbije. “eto krvi do kolena”. dj. 122 Isto. nije u{lo u izjavu. a preko 5000 je ranjeno”. pod predsjedavanjem lorda Karingtona (David Carington). 131-132 i K.predsjednicima republika. str.. a sve ratne akcije JNA su bile protivustavne. str. Tada je predlo`eno da “jalova dogovaranja” iz Beograda prenesu u Hag na Me|unarodnu mirovnu konferenciju o Jugoslaviji.122 Vojno rukovodstvo se oslanjalo na “~etvorku” u Predsjedni{tvu i stalno se pozivalo na Ustav. nav.

“preuzimaju}i funkcije Predsjedni{tva SFRJ. na sjednici Predsjedni{tva 26. str. veliki broj `rtava me|u civilnim pu~anstvom u hrvatskim selima i gradovima.. Republika Srbija u Predsjedni{tvu ima tri glasa. obavje{tavao Kadijevi}a i Broveta : “. Kuljani i Kozibrod na Baniji. drugo. nastupila je 26. i 27. Mesi}. nav. 204). sa svim karakteristikama genocida nad hrvatskim narodom. jer je provodilo osvaja~ku velikosrpsku politiku. dj. Like i sjeverne Dalmacije. Sve se to odvijalo neovisno o dogovorenom prekidu vatre. a tu ima uticaja samo Milo{evi}ev klan. dj. za svoje stavove nikad nije mogao dobiti peti glas.. O tome je Mesi}. str. Ti zlo~ini odvijaju se na o~igled Predsjedni{tva kao poglavara SFRJ i vrhovnog zapovjednika oru`anih snaga. nekakav {tab vrhovne komande. po kojoj je JNA dobila pravo pokretati trupe prema mjestima na kojima do|e do “sukoba”.124 ali uzalud. gdje je ve}ina mjesta raseljena. organiziranjem i provedbom masovnog pokolja Hrvata u selima Struga. doti~ne JA. veliki broj poginulih pripadnika snaga unutarnjeg reda Republike Hrvatske kao rezultat {irenja velikosrpske pobune. ~emu su pridonjeli opisani `estoki napadi. kao i teritoristi~ka aktivnost velikosrpskih terorista u tom podru~ju. jula. srpnja. uz stalno pozivanje na Ustav. a isto tako i na civilno pu~anstvo. Uspostavilo je. u svojstvu predsjednika. jula u Beogradu Mesi} tra`io da se JNA dovede “u ustavni red”. 375 . str. po Mesi}u. tre}e. 204. on je. a osobito na Baniji. Pored toga. Tako je. 124 S. a posebno o masovnom pokolju Hrvata na Baniji 26. na primjer.. Mu~ani. Mesi}. vojno rukovodstvo upoznavao i sa brojnim ~injenicama o jakim napadima JNA na hrvatska sela i gradove i brojnim drugim zlo~inima. 123 Isto. Za odluke su potrebna petorica”. uz vi{e ili manje otvorenu podr{ku kao i izravni anga`man pripadnika jedinica JA. uz otvorenu pomo} jedinica JA. te Saveznog izvr{nog vije}a. Vojno rukovodstvo se. da je vrate u kasarne. na osnovu podataka dr Gregori}a. prvo.. i poslije dogovora o prekidu vatre nastavljeni su jo{ `e{}i oru`ani napadi na pripadnike snaga unutarnjeg reda Republike Hrvatske. nav.kao i odsustvu Drnov{eka. a Srbija je povremeno dobijala i glas Tupurkovskog i glas Bogi}evi}a (S. Naprotiv. Mesi}. Kulminacija teroristi~kog divljanja. 140. pozivaju}i se na funkciju prvog ~ovjeka u Vrhovnoj komandi. i 27. da je vrate u kasarne. pona{alo pu~isti~ki i velikosrpski. a ~etvrti joj je unaprijed bio poklonjen (‘drugo oko’).123 Kada je preuzeo du`nost predsjednika Mesi} je u vi{e navrata tra`io da se JNA dovede “u ustavni red”. `estoki napadi minobaca~ima i drugim te{kim naoru`anjem iz arsenala JA na hrvatska sela i gradove na podru~jima isto~ne Slavonije.

nav. koji je JNA nametnuo doktrinu realizacije fa{isti~kog projekta Velike Srbije. “jednostavno i bez otpora name}e koncept velike Srbije i diktira doktrina koja }e ga ostvariti”. jula 1991. i kona~no predaje” (B. Na toj je sjednici Mesi} tra`io da se dr Kosti}. 125 B. srpski narod plus Crna Gora. nav. Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 30. jula vo|ena je. dj. str. JNA je i dalje ostala tamo (Isto. dj. 367. na ~elu sa dr Kosti}em. jer je bilo neprihvatljivo da na njenom ~elu stoji potpredsjednik dr Kosti}. 367. Mamula. dj. 133 i 137). u Jovi}evoj kancelariji. 230). Mesi}. str. “predalo” vo|i Velikosrpskog pokreta — Slobodanu Milo{evi}u.. uz Srbiju”. na {to je Mesi} napustio sjednicu. (Naravno. Tim prije..” (Isto).. rasprava o procesu i kontroli primirja. zbog toga {to je sredinom 1991. str.. a najmanje je: Srbija. 142. Na ovim principima se povla~i na teritorije i menja rukovodstva”.JNA se. koji je istekao druge sedmice juna 1991.. dj. Ajanovi} i Kambovski. jula ’91.. nije zaustavila agresiju. Taj Kadijevi}ev “jasni” i “definitivni” stav i orijentaciju Jovi} je prokomentarisao na sljede}i na~in: “Ne veruje ni u koju varijantu opstanka celine Jugoslavije. Jovi}.125 General Kadijevi} je 30. 137 i 141). poslije poraza u Sloveniji. Mesi}. Jovi} je “pomislio da bi u takvoj situaciji mogao biti duhovit: ‘Zar Branku treba pasoš za odlazak u Hrvatsku’” (S. nav. pozove na odgovornost. 147 i 204). Admiral Mamula tvrdi da se JNA. str. 126 Isto. uo~i sjednice Predsjedni{tva sa predsjednicima republika o budu}nosti Jugoslavije. U Hrvatskoj je JNA iza{la u neka podru~ja po odluci Presjedni{tva SFRJ i dat joj je jednomjese~ni rok. pored ostalog. Milo{evi}a i Jovi}a “jasno i definitivno” obavijestio “o svom stavu i kona~noj orijentaciji: JNA se transformi{e u vojsku onih koji `ele da ostanu u Jugoslaviji. koja je bila “uz Armiju. koji je javno pru`io podr{ku “teroristima u Slavoniji” (S. dj. Stoga se. ~iji je cilj — formiranje Velike Srbije. jula. Formirana je ve}inom glasova Dr`avna komisija. Jovi}. str. O~ito je da admiral Mamula “zaboravlja” da je JNA mnogo ranije — prije poraza u Sloveniji prihvatila koncept Velike Srbije (to je jo{ od ranije bio njen izbor) i vojno rukovodstvo se prije 30. Me|utim. str. “kona~no” orijentisala u pravcu transformacije u srpsku vojsku. a koju su napustili Bogi}evi}.126 ~iji je ministar obrane u vi{e navrata izjavio da se Armija ne}e mije{ati u razrje{avanje dr`avno-politi~ke krize.. po njemu. 376 . Me|utim. “armijsko rukovodstvo 30. jer “procjena je da JNA vi{e nema izbora”. ali je bio kolebljiv)” — B. nav. to smo mu i mi uporno govorili. Tupurkovski. nav. poslije poraza u Sloveniji. samovoljno obilazio “srpske autonomne oblasti” i odmetni~ke komande u Hrvatskoj (u Borovom Selu) i pred TV kamerama “hu{kao teroriste na eskalaciju antihrvatskih akcija”. ta komisija.

Ljubi~i} je predlo`io da treba smijeniti Kadijevi}a. Mamula je oti{ao kod Milo{evi}a. premda je i za ovaj poku{aj mo`da ve} kasno”. a duguju nam skoro tri milijarde dolara” (Isto). 226). str. mi bismo bili za{ti}eni od strane intervencije. dj. jedini sam koji podr`avam Armiju i branim Jugoslaviju?’ Ljutito se digao i krenuo prema vratima. “jer je nesposoban da u nastaloj krizi vodi Armiju” (Isto. a kad bi samo jednu re~ rekli Amerikancima: ‘NJET’.. u ~ijoj se ku}i izme|u njega i Ljubi~i}a vodila rasprava o Kadijevi}u. zaklju~io da je izgubio ugled i podr{ku u Armiji i da ga treba smijeniti (Isto. str. mirno sam napustio pala~u i oti{ao” (Isto. ”ali je promptno reagirao: ‘Za{to ja. uklju~uju}i i Milo{evi}a. str. navode}i “da nije nikakav problem smijeniti Kadijevi}a. Polaze}i od toga. prizna}e samostalnost Hrvatske. “Veljko se vajka da niko ne}e da nas pomogne. 377 . Me|utim. S obzirom na to da nije mogao dozvoliti “da se odgovornost za ru{enje Jugoslavije svede na Armiju i Kadijevi}a osobno”.127 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta nije bilo zadovoljno sa Kadijevi}evim postupcima. Iznose}i navedene “epitete” i ocjene. koji je stajao iza njega). Inicijativa za smjenu generala Kadijevi}a je potekla od Milo{evi}a. Po~etkom avgusta 1991. 225). iz naju`eg rukovodstva SK-PJ. Mamula je iznio na~in na koji se SFRJ mo`e spasiti od katastrofe u koju je upala. 128 B. posebno onu po kojoj je Kadijevi} kriv. izjavio da svi predsjednici republika. bilo “jedino rje{enje u poku{aju da se spasi Jugoslavija. on je. str. kratko iznose}i ocjenu o Kadijevi}u.Milo{evi} je upozorio Kadijevi}a “da to {to govori sporo radi. po Mamuli. a zna da je kriv”. kome su prisustvovali Dragan Atanasovski (predsjednik SK-PJ) i Mira Markovi}. “opravdava se. Rusi gledaju sami sebe. Jovi} dalje navodi da je general “bio dugo neodlu~an”. general Ljubi~i} i admiral Mamula (do sastanka je do{lo na zahtjev Ljubi~i}a da ga primi Mamula). koji ga je odmah primio. Mamula. Ni{ta se nije dogodilo.128 127 Isto. Milo{evi} je. bio iznena|en. na {ta je general negodovao. neprijatno mu je. moraju oti}i s vlasti. Ovako. Treba br`e to da radi”. Rusi su odbili i oru`je da nam prodaju. {to je bio znak da smo razgovor zavr{ili i da napustim kabinet. S tim u vezi. nav. da ima generala koji mogu Armiju odlu~no i uspje{no voditi”. 226-227). ona }e pozvati strane trupe i nametnu}e nam sukob sa Evropom. 225-228. ali sam ve} u dolasku na razgovor bio spreman na najgore. Tom je prilikom Milo{evi}. jer je bio “nesposoban da u nastaloj krizi vodi Armiju”. To je po Mamuli. na sastanku u zgradi CK na U{}u. Stoga je po~etkom avgusta Milo{evi} poku{ao da smijeni Kadijevi}a (~ak i preko admirala Mamule. ako vi{e pritisnemo. Nije mi bilo svejedno.

nav. Oni su budu}e granice Jugoslavije ozna~ili na zapadnoj etni~koj granici Srba u Hrvatskoj (ratni plan “RAM”). ~ime je na taj na~in otvoreno iznijelo svoje ciljeve. Glavni motiv za takav njihov stav. prije svega.. on nije profil vojnog starje{ine koji bi pobunu doveo do kraja uz rizik krvoproli}a. Vasiljevi}u su bili poznati moji tada{nji odnosi sa Kadijevi}em i vjerovatno je `elio da Kadijevi}u skrenem pa`nju na Obradovi}a. str. {to se nije moglo isklju~iti. jer mu je previ{e vjerovao i oslanjao se na njega i njegove prosudbe. S tim u vezi.. grupa od ~etrdesetak starje{ina gardijske brigade stigla no}u u SSNO i preuzela kontrolu nad zgradom Ministarstva i General{taba. B. da }e Srbija formirati svoje oru`ane snage i organizovati svoju odbranu. pa zato takvu dr`avu treba i stvoriti”. dj. “kako je sa razvojem doga|aja sve vi{e nestajala jugoslovenska dr`ava”. tra`e}i ostavku generala Kadijevi}a. Nisam daleko od zaklju~ka da je poku{aj obaranja Kadijevi}a krenuo preko Vuka Obradovi}a. ve}. a JNA prepustiti svojoj sudbini”..Vojno rukovodstvo se. Stoga su od JNA tra`ili “da se povu~e na te granice. dj. 90.. Iako je tu grupu predvodio major [ljivan~anin (oficir KOS-a u brigadi). str. “nije bio samo u potrebi da JNA ima svoju dr`avu. Obradovi} je odjednom nestao (Isto. Kadijevi} navodi: “. da bi ga Srbija u tome podr`ala. Me|utim.. {to je zna~ilo da je pobuna propala. jer nije mogao udovoljavati svim njihovim zahtjevima. pogotovu kada se general Ad`i} isprije~io na putu” (Isto). str. Polaze}i od takvog “uvjerenja” vojno rukovodstvo se zalo`ilo za formiranje takve dr`ave (“nove Jugoslavije”).130 Milo{evi} je. Tako je krajem septembra 1991.129 Milo{evi} i Jovi} si bili protiv anga`ovanja JNA za odbranu dr`avne granice SFRJ na sjeverozapadnom dijelu zemlje — u Sloveniji i Hrvatskoj. nav. U jednom razgovoru izme|u generala Mamule i generala Vasiljevi}a (na~elnika KOS-a) u prolje}e 1991.. dj.. interesantnija je bila uloga pukovnika Vuka Obradovi}a. Mamula. 130 B. Kadijevi}. Jovi}. ustrajavao na obaranju Kadijevi}a. 343-367 i dr. vjerovatno zbog toga {to nisu bili zadovoljni njegovim postupcima.. 129 V. zalagalo za “brzo stvaranje nove Jugoslavije”. nude}i generalu Ad`i}u da preuzme njegovu du`nost i cjelokupnu kontrolu nad Armijom. 228). Mamula tvrdi da ta “prijetnja ucjenom nije bila samo prazna pu{ka”. str. Kada je shvatio da je general Ad`i} odbio u~estvovati u obaranju Kadijevi}a. Vasiljevi} ga “upozorio na karakteristike i ambicije pukovnika Vuka Obradovi}a i rekao da ovaj ozbiljno misli postati ministrom odbrane i nada se. nav. jer su namjere Srbije da formira 378 . 178. uz ucjenu: ako se to ne u~ini. koji je bio klju~na li~nost u tom doga|aju. u uvjerenju da ima naroda u Jugoslaviji koji zaista `ele da `ive u zajedni~koj dr`avi”.

str. nare|uje op{tu i djelimi~nu mobilizaciju…”. dj. njene oru`ane snage i sistem komandovanja njima. srpskog i crnogorskog naroda. tvrdi Mamula. (B. sa krajnjim ciljem da se odbrani srpski narod i njegova nacionalna prava…”. ukloniti realnu prepreku . Tim je Ustavom. O tome Mamula pi{e sljede}e: “Bilo je samo pitanje vremena kada }e se JNA morati povu}i iz Hrvatske. Za Tu|mana je od po~etka razbijanje Jugoslavije to bio jedinstven cilj — stvaranje velike Hrvatske. u ovoj fazi. jednom rije~ju — kupovati vrijeme. Tu|man je zauzeo ispravan strategijski stav: na vanjskom planu insistirati i stvarati vojsku koja bi se mogla suprostaviti istovremeno i JNA i kraji{koj paravojsci. u skladu sa tim zadacima. Poslije neuspjeha JNA u Sloveniji ste~eni su. dj. ^. Stoga su Milo{evi} i Jovi} poja~avali pritisak na vojno rukovodstvo. 230. 178-179 i 229).Pitanje povla~enja JNA iz Hrvatske bilo je na dnevnom redu. 379 .prim.. po Mamuli. Mamula. 3) pune kontrole Bosne i Hercegovine (pove}anjem gustine njenog posjedanja . od : “1) odbrane srpskog naroda u Hrvatskoj i njegovog nacionalnog interesa.132 JNA se sa Srbima. kada se ocijeni da bi ona mogla u~initi tra`e}i prekid neprijateljstava. nav. septembra 1990. 93. usvojenom 28.). Uspjelo mu je ostvariti sva tri cilja. str. pored ostalog. Dok se stvore pretpostavljeni uvjeti zauzet je stav da se odugovla~i.. bilo utvr|eno da predsjednik Republike “rukovodi oru`anim snagama u miru i ratu. 132 V. od Kara|or|eva.131 U takvoj su se situaciji (redukovani) zadaci JNA (po Kadijevi}u — oru`ane snage) sastojali. Kadijevi}. pregovara. S Milo{evi}em je jo{ od marta ‘91-e.133 JNA je u tom ratu za etni~ki ~iste teritorije stigla do pred svoju vojsku u zamjenu za JNA bile o~igledno ispoljene u Ustavu Republike Srbije. Ta je politika i praksa. Da bi se ta ustavna odredba mogla ostvariti trebalo je. bila porazna za JNA. “4) stvaranja i odbrane nove jugoslovenske dr`ave onih jugoslovenskih naroda koji to `ele. Mamula. 133 B. 231. str. ne izaziva JNA na radikalan razra~un. a kada Hrvatska bude priznata i JNA se bude morala povu}i. dj. s tim {to se poraz kraji{ke vojske mogao odgoditi dok se ne steknu sve neophodne me|unarodne okolnosti najneposrednije povezane s ratom u Bosni i porazom bosanske srpske vojske prolje}a i ljeta ’95. uslovi da se ta prepreka ukloni. 2) izvla~enja garnizona JNA iz Hrvatske. 131 Isto. nav.. pi{e Mamula. osvojiti veliki dio zapadne Bosne i protjerati Srbe do pred Banja Luku” (Isto). S. posebno u ljeto 1991. “prestrojila” na etni~kim srpskim granicama u Hrvatskoj i ratovala protiv Hrvatske i Hrvata. nav. nadigravali se tko }e u tome {to dobiti i kona~no uspio istjerati Srbe iz Krajine. str. dok je jo{ postojala SFRJ.“postojanje JNA i neizvjesnost njezinog postojanja”. dogovarao podjelu Bosne i Hercegovine. poraziti kraji{ku vojsku i natjerati Srbe na poslu{nost. izme|u ostalog.

tvrdi Mamula (Isto). ne bi bila priznata ni Slovenija. a posebno nacionalne. Vara`din. Sisak. Karlovac. stave pod kontrolu JNA ili vojno poraze”. [ibenik. distance od zara}enih strana bile neuporedive s JNA”. Stvarno. koju je. str. Sisak. tehnika i ubojna sredstva. Sinj i tu stala. Me|utim. Tu zamku “jednostranog pona{anja nisu izbjegle ni snage UN. “Svako tko je razmi{ljao o Jugoslaviji. {to je omogu}ilo da se od ljeta do kraja jeseni sasvim izmijeni odnos snaga izme|u JNA i ZNG-a. po Mamuli. Jastrebarskog i Dugog Sela krenu prema Zagrebu. Bjelovar. odnosno ”strategiju anga`ovanja JNA u Hrvatskoj ljeta i jeseni 1991. 231. kakav je bio Vukovar ili Osijek nisu imali nikakav vojni zna~aj u zami{ljenoj opreaciji. Oru`je. Ostali bi duboko u pozadini i dijelili bi sudbinu onoga {to bi se desilo u Zagrebu i {irem podru~ju oko njega. Koprivnica. palo u ruke ZNG. str. Oto~ac.135 134 Isto. D`epovi. Armijom nije komandovao on. 230-231. Ne bi bili razoru`ani garnizoni JNA. da je JNA deblokirala svoje garnizone. ~ije su politi~ke. Krajem septembra sâm je Tu|man ustvrdio da je sedamdeset objekata JNA. popunila se i s pristiglim snagama iz dubine pri{la odlu~nom razoru`avanju paravojski u Hrvatskoj. Novu Gradi{ku. oslobode opsade kasarne u Zagrebu i Vara`dinu i primora hrvatsku vlast HDZ-a na pregovore. Samo u jednoj kompoziciji od 26 vagona ‘nestaloj na putu’ nalazila se oprema ekvivalenta 6 artiljerijskih divizona. S brigadama iz Sremske Mitrovice i \akova imao je dovoljno snaga da glavninom izbije na prostor: Virovitica. 135 Isto.Gospi}. Govore}i o tome. Po njemu “predugo {pekuliranje i zadr`avanje na razdvajanju vodilo je svrstavanju JNA na srpsku stranu”. od kompletnih garnizona do naoru`avanja i skladi{ta oru`ja.134 JNA je raspolagala sa dovoljno snaga da postigne cilj prije nego je oktobra 1991. “Razdvajanje neprijateljskih i srpskih paravojski na liniji dodira mogao je”. septembra napustio Beograd i krenuo k [idu i hrvatskoj granici. u Hagu po~ela rasprava o suverenosti i nezavisnosti republika i njihovom me|unarodnom priznavanju. osmislio i predlo`io admiral Mamula. Nije postigla politi~ke (odgoditi ”me|unarodno priznanje svr{enog ~ina”) ni vojne ciljeve (osloba|anje blokiranih garnizona na cijelom podru~ju Hrvatske). 380 . a ne o velikoj Srbiji i njezinim zami{ljenim granicama do{ao bi do istih zaklju~aka. oduzeto ogromno naoru`anje. nakon odluke o napu{tanju Slovenije. Razlike izme|u Mamulinih i procjena i stavova generala Ad`i}a i drugih visokih vojnih starje{ina nisu postojale. tehniku i opremu koja se vozovima povla~ila iz Slovenije velikim dijelom zarobili su ZNG-e. malo je vrijedilo raspravljati o anga`iranju JNA s na~elnikom General{taba. “biti privremeni cilj dok se ove ne razoru`aju. Gardijski korpus je 19. Oku~ani i s oklopnim i artiljerijskim snagama iz Karlovca. admiral Mamula navodi kako se “s mnogo argumenata mo`e tvrditi da se u oktobru ne bi krenulo na razbijanje Jugoslavije. nego Milo{evi}”. Zadar. a drugim dijelom oja~a ve} pristigle snage na podru~je: Karlovac. godine”.

radi zaposjedanja prostora Velike Srbije i ru{enje hrvatske demokratski izabrane vlasti (S. str. predlo`ila i pro{irenje posmatra~ke misije na Hrvatsku. {to zaslijepljeni nacionalnisti nisu mogli shvatiti” (Isto. donijelo odluku o prekidu vatre “u Krajinama izme|u Srba i Hrvata i to uz saglasnost Hrvatske”.136 Predsjedni{tvo SFRJ je 3.Vo|a Velikosrpskog pokreta i stvarni komandant Oru`anih snaga SFRJ. Zahtjev Hrvatske o uklju~ivanju evropskih posmatra~a u nadzor primirja vojno rukovodstvo i srpsko-crnogorski klan u Predsjedni{tvu su odbili. str. JNA stane na etni~kim srpskim granicama i da ih brani ”zajedno s kraji{kom paravojskom”. O “neodlo`nom. Jovi}. za {to je Van den Bruk (Hans Van den Broek) optu`io Srbiju. avgusta 1991. ~emu su se o{tro suprostavili Jovi} i dr Kosti}. zbog “eskalacije rata u Hrvatskoj”. 368. apsolutnom i bezuvjetnom prekidu vatre” raspravljano je. navodi Mesi}. 152-154). i 3. po peti put boravila u Jugoslaviji — 3. nav. operativnom komandantu grupacije na isto~nim hrvatskim granicama. kako sada vidimo. 136 Isto. nisu odre|ivale pobjede jednih i poraz drugih. formalno izdao general Kadijevi}. Eskalacija rata protiv Hrvatske potakla je zahtjev za hitnim zasjedanjem Vije}a sigurnosti.. avgusta na sjednici Predsjedni{tva SFRJ. 232 i 239. dj. koja se. a nikako na periferiji na poligonu Slunj. avgusta. str. str. Njemu i njegovoj komandi je bilo mjesto na nekom od komandnih punktova na centralnom podru~ju. JNA je. 381 . str. Ministarska trojka je. 146-148). u skladu sa formiranjem “samostalne” srpske dr`ave Krajine. Tako misija Evropske zajednice nije uspjela zbog blokade od strane srpskog bloka. 232). Takvo je nare|enje generalu Pani}u. po mojem vi|enju. po Mamuli. gdje se zabarikadirao i ostao nepomi~an tri mjeseca” (Isto. 157).137 Operacijom JNA u sredi{njem dijelu Hrvatske trebao je. borbi isklju~ivo za teritorije izme|u srpskih i hrvatskih nacionalista. komandovati komandant Zagreba~ke vojne oblasti general Avramovi}. Mesi}. Rukovodstvo Hrvatske se zalagalo za punu internacionalizaciju (Isto. i 4. Tada je Evropska zajednica. Sudbinu tih teritorija. str.. ubrzano povla~enje korpusnih snaga u bosanskim podru~jima nasuprot Hrvatske i drugo. 2. i{la i na cijepanje Hrvatske. stalno gomilanje tehnike u zonama `ari{ta. nastoje}i da prikrije svoje osvaja~ke namjere. nav. “do besmislene i krvave borbe u Vukovaru i oko njega. uporno suprostavljala internacionalizaciji problema i prisutnosti objektivnih posmatra~a (Isto. 231-232). odlu~io je da. prilikom posjete Beogradu. str. prije svega. Slobodan Milo{evi}. nego mnoge druge okolnosti: od me|unarodnih do etni~kih i historijskih. dj. imaju}i u vidu smje{taj i razmje{tanje. “Umjesto zami{ljene operacije na cijelom podru~ju Hrvatske do{lo je”. 137 B. {to je bila su{tina velikosrpske strategije u Hrvatskoj.

Pored toga. str. General Kadijevi} mu je “odao priznanje” za “razlo`an” stav. Iznose}i taj podatak. “SAO Slavonija” i Republika Hrvatska “prihvatile su prekid vatre”. Svet bi se okrenuo protiv nas. obavijestio prisutne o teritorijalnom prestrojavanju JNA. avgusta) “SAO Krajina”. po njegovoj proceni. 139 Isto.^etiri dana kasnije (7. da su pred dilemom: eskalacija rata za njih je vojni poraz. skoro insistirao “kada }e i da li }e vojska ve} jednom da zapo~ne definitivni obra~un”. 382 . 370. avgusta. gdje su se dogovarali “o daljoj politi~koj orijentaciji u vezi sa odlukom o primirju u Hrvatskoj”. Jovi} je taj sastanak napustio prije zavr{etka. na sastanku. jer. str. S tim u vezi. 141 Isto. Selekcije se vr{e. zloupotrebljavaju prekid da iznenade i pobiju vojnike JNA. Hrvati iz dana u dan sve vi{e naoru`avali. ali sporo”.141 138 Isto. zbog putovanja u Vojvodinu. Branko Kosti} i general Blagoje Ad`i}.138 General Kadijevi} je 8. S tim u vezi.139 Milo{evi} je insistirao “na pove}anju borbene gotovosti vojske. a prihvatanje mira im donosi poraz na unutra{njem politi~kom planu. po njemu. Jovi} je napisao: “Vidje}emo dokle }e da traje. 140 Jovi} je iznio svoju procjenu “da su Hrvati u velikom {kripcu. str. 370-371). str. iznio da “nije bogzna kako dobro. obra~un tek predstoji”. Stalno upozoravamo vojno rukovodstvo da pove}a opreznost” (Isto). Borisav Jovi}. koja bi mogla biti izazvana nekim na{im pogre{nim potezom. Jovi} je u svojim memoarima zapisao: “^udan je Veljko. 371). Njima je jedina nada internacionalizacija problema i dovo|enje stranih trupa. uglavnom. Hrvati. Problem je kako ih razoru`ati a ne obarati vlast” (Isto. on je pitao. Jedan takav potez mogao bi biti napad vojske na Hrvatsku vlast. u~estvovali Slobodan Milo{evi}. ~as je za op{ti napad i ru{enje hrvatske vlasti. 371. To se mo`e desiti samo u varijanti me|unarodnog priznanja Hrvatske. govore}i o stanju u vojsci. ~as je protiv toga” (Isto. na kome su.140 General Ad`i} je. naveo je da se vojska iz Slovenije dislocira u Bosnu i Srbiju. pored njega. jer su se.

Priznao je da je za vojsku taj prilaz opasan. Milo{evi}. Hrvati su se odlu~ili na zao{travanje s JNA”.142 Jovi} je tada procijenio zna~aj intenzivnog izbacivanja iz vojske Slovenaca i Hrvata. 383 . Rumuni predvi|aju sli~an udar u svojoj zemlji u oktobru. Hrvati su se odlu~ili za zao{travanje s JNA. 143 Isto. u~estvovali: general Ad`i}. ali to vezuju sa zbivanjem u Jugoslaviji.Na tom je sastanku postignut dogovor “da vojska ne smanjuje borbenu gotovost. po Jovi}u i ostvarivalo. strahuju}i od Ma|ara. pored njega. . Tu svoju procjenu Jovi} je formulisao na sljede}i na~in: “Mi zaista nemamo drugo re{enje nego da intenzivno izbacujemo iz vojske Hrvate i Slovence. O BiH ka`e da Alija i njegovi ne}e lako promeniti stavove. Sada{nje im stanje ne odgovara.. a gr~ki je sasvim pouzdan. bez obzira na primirje”.. Bosni se mora posvetiti mnogo ve}a pa`nja” (Isto). naveo: “Prema informacijama iz vi{e izvora. 14. Kadijevi} je. Ozbiljan je problem nesloge kod Srba u Krajini i Slavoniji i u politi~kom i u vojnom pogledu. 144 Isto. Hitno je potrebna koordinacija” (Isto). bilo jedino rje{enje. izme|u ostalog. jer su ocenili da su opozicione snage slabe. To je obrazlo`io ~injenicom kako “drugi rade mnogo sistemati~nije od nas”. to se. general je saop{tio “procenu vojske” (“. po njemu. Imaju podr{ku Vatikana i SRN kao i blagonaklonost SAD. S tim u vezi. Malo — pomalo.. da povla~imo vojsku na teritoriju koje }emo definitivno braniti i da ih svom `estinom o~istimo od HDZ vojske” (Isto). gdje su. To je. ali sporo”. avgusta.)144 i predlo`io formiranje stalnog sistema koordinacije u pomenutom sastavu. jer su sve drugo “lutanja i gubljenje vremena. Jovi}.143 Na sastanku kod Kadijevi}a. povla~enja vojske na teritorije koje }e definitivno braniti i o~istiti ih od HDZ vojske. Momir Bulatovi} i dr Branko Kosti} (sastanak [estorice). ali 142 Isto.. Strane vojne sile ocenjuju da slede}i pravac akcije za ru{enje rukovodstva Srbije i JNA treba da im bude razdor u SPS. posve}ivanje mnogo ve}e pa`nje Bosni i dr. nesloga kod Srba u Krajini i Slavoniji. da bi na osnovu ve}e konfrontacije izazvali stranu vojnu intervenciju.

146 Isto. Osvaja~ki napadi na Hrvatsku u prvoj polovini avgusta. 159). {to nije stav i procena vojske” (Isto). mogle izma}i glavne stvari”. prihvatila odluke o prekidu vatre i uspostavljanju primirja. na Baniji i Kordunu. koji su. s tim {to ih redovno nije po{tovala. koji bi imao zadatak da procenjuje i predla`e odluke”. po~etkom avgusta 1991. s obrazlo`enjem da “analize neka pravi vojska”. Vinkovci i Saborsko. a napadi po~inju i na ^eminac i Topusko na Baniji. 147 S. str. nav. Stoga je. 159. pi{e Jovi}.000 prognanih Hrvata. 384 . avgusta obavijestila svijet da je Hrvatska “izlo`ena agresiji jugoarmije”. Crna Gora i JNA). kao i rukovodstvo Republike Hrvatske. str. Me|utim.146 Srbija je. “dobivaju na razornoj `estini. Mesi} je uzaludno govorio da je samo internaliziranjem i dovo|enjem mirovnih snaga mogu}e sprije~iti “prerastanje krize u ratni sudar”. JNA je preduzimala vojne akcije zdru`enih snaga. avgusta. naveo primjer da je Branko Kosti} “sino} izjavio. Zadar s okolnim naseljima je bez vode. U isto~noj Slavoniji i zapadnom Srijemu.. pod uticajem me|unarodne zajednice. Kod Kostajnice se redaju novi zlo~ini. da je bolje zvati rezerviste nego produ`eno zadr`avati regrute. Mesi}. Desantne jedinice JNA su blokirale otok [oltu. u protivnom. ali oti{lo je i na desetke tisu}a Srba koje srbijanske vlasti jo{ zovu i zbrinjavaju u Srbiji {alju}i autobuse i kolone privatnih vozila po njih i u sela gdje nije bilo ba{ nikakve intervencije naoru`anih snaga Republike Hrvatske” (Isto. dj. donosili stvarne odluke. Meta vojnih topova su ovih dana Osijek. po Mesi}u. Jovi} je taj prijedlog prokomentarisao ovako: “Bojim se da bi nam. u Baranji. teroristi su kod Obrovca zatvorili ventile vodovoda. kao {to je to bilo i sa odlukom od 6. u Lici — ve} je vi{e od 30. Stoga je iznio kako bi bilo dobro “da se napravi stru~ni {tab od 5-6 ljudi (Srbija. uporno insistirao na pro{irenju mandata misije posmatra~a i daljem anga`ovanju ministarske trojke 145 Isto. str. smrtno je ranjen izvjestitelj HTV-a Goran Lederer.145 Prihva}en je njegov prijedlog o sistematskom dogovaranju “[estorice”.je naglasio kako je nu`an. vr{e}i brojne zlo~ine. posebno od 14. avgusta. bez prethodnog dogovora.147 Vlada Republike Slovenije je 8. 372. Kadijevi} je. ideja o formiranju “stru~nog {taba” nije podr`ana.

SSNO je 12. jula usvojila stav “da se regruti iz Republike Srbije upu}uju na odslu`enje vojnog roka samo u jedinice JNA na teritorijama koje nastanjuju narodi koji su se opredelili da `ive u Jugoslaviji” (Isto. Mesi} je na sjednicama Predsjedni{tva ukazivao na te zlo~ine i uporno tra`io da se zaustave napadi. 149 Isto. a Milo{evi} je varao svijet. str. Najkasnije do kraja avgusta ove godine. avgusta. Me|utim. u nastojanju da osvoji {to vi{e hrvatske teritorije. Srbija nije po{tovala primirje. Predsjedni{tvu izdiktirao sljede}u odluku : “1. u nastojanju da podigne “borbenu gotovost” i ja~anje armije. pa regruti iz Hrvatske vi{e nisu odlazili u JNA. 8. Vinkovce. Zadr`a}e borbenu gotovost JNA na potrebnom nivou” (Isto. 148 Isto. avgusta uba~ene trupe i tehnika Banjalu~kog korpusa JNA. 385 . 161). Dr Kosti} ga 16. Vukovar i dr. “saglasno saveznim zakonima”. avgusta. Vojno rukovodstvo je. str. u jedinice Armije upu}eno svega 51. na sjednici Predsjedni{tva. 2. U zapadnu Slavoniju su 16. Ostav{i bez regruta. od Predsjedni{tva tra`ilo da naredi “ustavno regrutovanje”. U Bosni i Hercegovini je odgo|eno upu}ivanje regruta tokom jula. a u avgustu su regrutovani mladi}i mogli biti raspore|eni samo u jedinicama u Bosni i Hercegovini.u Jugoslaviji. Sabor Republike Hrvatske je donio Odluku o neprimjenjivanju Zakona o vojnoj obavezi. uz `albu da je u julu 1991. kao ni iz Makedonije. 3. str. odnosno vanredne mjere. JNA je artiljerijom tukla Osijek. vojno-teritorijalni organi preuze}e poslove vojne obaveze na celoj teritoriji SFRJ. polaze}i od ocjene da je “Srbija svuda gde `ive Srbi”. 161). 159-163. osim u Republici Sloveniji. pod komandom generala Uzelca. mjesta. i 17. Preduze}e sve potrebne mere.149 Agresorski napadi na Hrvatsku su poja~ani 16.6 odsto regruta. “tje{io” kako }e to ispitati njegova komisija.148 Primirje u Hrvatskoj je kr{eno i krajem druge i po~etkom tre}e sedmice avgusta. uklju~uju}i i mere krivi~nog gonjenja protiv najodgovornijih lica koja sabotiraju i ne sprovode Zakon o vojnoj obavezi i Odluku Predsedni{tva SFRJ u pogledu vojne obaveze i upu}ivanja regruta u JNA. 164-166. JNA je primirje koristila da pove}a `ivu silu. avgusta. posebno u Baranji. radi ostvarenja sna o Velikoj Srbiji. odnosno “izvr{avanje zakona”. str. Srbija je.

151 O. Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola. Vasi} — F. Na takve neargumentovane optu`be strpljivo je odgovorio Markovi}: “Srbija je onemogu}ila dono{enje ekonomskog programa za 1991. U jugoslovenskim generalskim krugovima odlazak Mihaila Gorba~ova je pri`eljkivan.. smatraju}i da je “logi~no anga`ovanje snaga Prve vojne oblasti i jedinica Banjalu~kog korpusa na spre~avanju me|unacionalnih sukoba u svojoj zoni odgovornosti” (D. Profesor Mihajlo Markovi}. 166-170. 22.2000. dj. Vojno rukovodstvo je optu`bu rukovodstva Republike Hrvatske za otvorenu agresiju odbacilo kao neosnovanu. . 243.predsjednik KGB) u Moskvi 19. Beograd. onda nema ni SIV-a”.-9. mehanizovane brigade. M. ZADAH ZLO^INA — SRPSKE PARAVOJNE FORMACIJE 1990. Tako je donekle preuranjena radost Socijalisti~ke partije Srbije151 splasnula odmah i Milo{evi} je morao da se odrekne puste nade da }e uz pomo} “preporo|enog” SSSR-a zavladati cijelom Jugoslavijom. na {to su ga “lepo upozoravali” pro{le godine (27. str. 152 Isto. uni{tio je posljednju nadu Milo{evi}u i vojnom rukovodstvu da }e dobiti spoljnu podr{ku za svoju vlastitu kontrarevoluciju u Jugoslaviji. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. Backovi} — M. a s podru~ja Bosne i Hercegovine u Oku~ane je u{ao dio 329. korpusa JNA u zapadnu Slavoniju. pa kako se onda mo`e svaljivati odgovornost na drugoga”. Milo{evi} je poku{ao da obori saveznu vladu152 i 150 Isto. dj. Time je Milo{evi} poku{avao da obori Saveznu vladu. iznio tvrdnju da je Markovi}eva ekonomska politika katastrofalna. novembar 2001. Iz Bjelovara je istoga dana upu}ena Borbena grupa 265. avgusta 1991. [varm. nav. str. str. avgusta 1991. str. . 7. dj. 170-171).A. Vasi} . decembra). Marijan..150 Neuspjeli dr`avni udar mar{ala Jazova i Krju~kova (Vladimir Aleksandrovi~ Krju~kov . Milo{evi} je na sjednici Predsjedni{tva SFRJ. godinu. na {ta mu je Markovi} ponovo 386 . Srpska demokratska stranka Bosne i Hercegovine je. 305). nezavisno od upada 5. Beograd 2002. poslala (sredinom avgusta) hiljadu Srba u borbu protiv Republike Hrvatske. ako ona ne funkcioni{e. Zbog toga je Vlada Republike Hrvatske zatra`ila hitan sastanak Predsjedni{tva SFRJ. Srbija se nije pridr`avala ni jednog dogovora. s predsjednicima republika. Vasovi}. Osim u vojnim krugovima zadovoljstvo je bilo vidljivo i u Miloševi}evom krugu. Srbija je provalila u platni sistem.1999. prije njega inicirao Momir Bulatovi} tvrdnjom: “Ako nema Skup{tine. oklopne brigade i napao hrvatsku policiju. Oru`ani sastavi pobunjenih Srba u zapadnoj Slavoniji 16. 358. nav.JNA je sa napadima nastavljala sa nesmanjenom `estinom. odmahuju}i rukom. {to je. jedan od Jovi}evih ~elnika u SPS (vladaju}oj partiji) javno je podr`ao pu~iste (S. avgusta.. nav. napali su u Oku~anima jedinicu hrvatske policije i Zbora narodne garde. Milo{evi} uzvratio: “To je bilo za pro{lu godinu”. za {to je kriv (“Ti si kriv”). str. Mesi}. Na to je.

. Proizvodnja pada. a pla}e rastu. U tom su dokumentu prisutna tri na~ela: odre|enje agresora (Srbija . Eto. 387 . Kroz Bosnu i Hercegovinu su 27. razvijene jula 1991. izvr{ili ste upad u platni i monetarni sistem. na granici Vojvodine i Hrvatske.154 Posmatra~ka misija Evropske zajednice je 27. komandant Banjalu~kog korpusa.aktivirao rezervni plan: “antifa{isti~ka” propaganda i retorika JNA i re`ima po~inje da se pretvara u velikosrpsku retoriku (”usta{e” sve vi{e zna~e ”Hrvati” a sve manje ”re`im HDZ”)..5 milijardi dinara . Politi~ka platforma rata zamjenjuje se etni~kom. tampon zoni. a ne samo da izigrava pomiritelja u tzv. odgovorio: “Ekonomsku politiku ste pro{le godine minirali. uputio je pot~injene komandante da s tenkovima i transporterima prelaze Savu i prodiru na sjever “da bi utvrdili prave. General Špiro Nikovi}. Ni Kosti}eva “Dr`avna komisija” nije mogla prikriti sve ve}e `rtve i ogromne materijalne {tete. te iznijela namjeru da sazove mirovnu konferenciju i utvrdi proceduru za arbitra`u. 186. JNA ubrzano postaje srpska vojska. Slobodane. Mesi}. Mesi}. 181). Agresija protiv Hrvatske je i dalje eskalirala. i to Armija mora uraditi. Jedinice JNA. nav. pre{le su u napad za teritorije. 154 S. Me|utim. 153 Isto. izvr{ili ste proboje u pla}ama i javnoj potro{nji. Za Srbijansku vladu “to nije bio osvaja~ki pohod. str.JNA). 187-188. Posljednje pla}e su ispla}ene na razini 41. prekinuli ste trgova~ke i ekonomske odnose. to je samo spašavanje ugro`enih Srba i ispravljanje administrativnih. str.. str. 191 i 194). krenule ogromne snage JNA prema Hrvatskoj (Isto. odnosno osvaja~kom ratu za Veliku Srbiju (Isto. nepravednih granica”. na osnovu toga bismo mogli govoriti o odgovornosti. Odluka o neodlo`nom i apsolutnom prekidu vatre u Republici Hrvatskoj stalno je naru{avana...153 Teritorijalne pretenzije Srbije prema Hrvatskoj i nekim drugim republikama krajem avgusta 1991.. dj. to nije rat Srbije protiv Hrvatske. izjavio kako Armija za pet dana mo`e izvesti veoma uspješnu operaciju. radilo se o srbijanskom scenariju mijenjanja granica. nav. avgusta utvrdila da JNA djeluje zajedno sa srpskim pobunjenicima protiv Hrvatske (priklonila se osvaja~koj opciji Srbije). dj. str. avgusta 1991. me|unarodni nadzor i konferencija o Jugoslaviji. General Uzelac. U “Deklaraciji o Jugoslaviji” Evropska zajednica je saop{tila svoje opredjeljenje da “nikada ne prizna promjenu granica” i “ne prihvati politiku svr{enog ~ina”. a ne u napad za svrgavanje HDZ vlasti u Hrvatskoj. postale su jo{ izra`enije. kninski komandant je avgusta 1991.. 185).” (S. pravi~ne granice”..

ulazimo u proces sprje~avanja ovog prljavog rata nametnutog Hrvatskoj” — Isto. dj. Pritisak je zasnovan na neistinama i pretvara je u optu`be. naro~ito prisustvu posmatra~a Evropske zajednice u Hrvatskoj. str. 198-200. Mesi}. pa da se dalje borimo. Tako je. arbitra`u. posebno agresija na Hrvatsku. prema tome. Predsjedni{tvo SFRJ je tek u nastavku sjednice. Da u~inimo sve da popravimo u tim dokumentima {to nije prihvatljivo. zahteva se da se JNA povu~e u kasarne. Ako nas sada navedu da ostanemo po strani. Tako|e se predvi|a izuze}e od razoru`anja za ‘redovni sastav garde’. Jovi}. pa. str. str.Na taj su na~in “{irom otvorena vrata internacionalizaciji kompleksa jugoslovenske krize”..156 155 Isto. ~emu se Srbija protivila. 380-382. ako ih uop{te ima.. dj. odnosno kona~no je internacionalizovana. avgusta “izu~avali” Slobodan Milo{evi} i Borisav Jovi}. Internacionalizacijom. Tako|e. Smatra da bi bilo za nas mo`da i gore da nas odmah izoluju nego da u|emo u dalji tok svi zajedno pa da se borimo. nav. iako je neprincipijelna i nepo{tena. S tim u vezi. Upozoravam ga da Deklaracija ne samo da ima neprihvatljive ocene nego zahteva da prihvatimo Mirovnu konferenciju. a to je Sporazum o prekidu vatre i Memorandum o saglasnosti. {to bi bio ku}ni pritvor za vojsku. {to je neprihvatljivo jer je cela hrvatska garda nelegalna. 1. U svom dnevniku za 29. monitoring i primirje koji se zasnivaju na tim neprihvatljivim polaznim ocenama. Memorandum o saglasnosti za pro{irenje posmatra~ke misije u Jugoslaviji i Sporazum o prekidu vatre. Razmi{ljao je kako da se postavimo. a ne u 388 . nav. a Hrvati su upravo najve}i broj nelegalno naoru`anih proglasili policijom. 198-200 i 203-204. On se potpuno sla`e sa mnom. 156 S. on pi{e: “Propada velikosrpski scenarij. O tome ne vredi raspravljati. nije mogu}e ‘primiti je k znanju’ i }utati. Smatra da je Deklaracija ne{to {to su oni usvojili i {to mi ne mo`emo da promenimo. Treba da se koncentri{emo na dokumenta za koja se o~ekuje da mi potpi{emo. upozoravam ga da se u ‘Sporazumu o obustavljanju sukoba’ zahteva da se razoru`aju sve paravojne jedinice izuzev hrvatske policije. mogu ve~ito da nam pripisuju da smo sami odabrali takav put. sa predstavnicima Evropske zajednice i predsjednicima republika. Evropa imenovala agresora (Srbija) i nije dopustila nasilno mijenjanje granica. tvrdi Mesi}. B.155 Pet dana je trajalo uvjeravanje. str. septembra prihvatilo dokumente Evropske zajednice : Deklaraciju o Jugoslaviji. 206-212. koja je narasla na 120. Ta su dokumenta 29. Dalje.000 ljudi. Valjda se radi o povla~enju u garnizone. Ka`e da na njega vr{e nevi|eni pritisak predstavnici EZ. avgust Jovi} je zabilje`io : “Ka`em Slobodanu svoje mi{ljenje o su{tini i toku ju~era{nje sednice Predsedni{tva. Ispada da se zahteva samo razoru`anje srpskih jedinca u Krajini.

kao i da postoji jasan dogovor s Mesi}em i Drnov{ekom. Lon~ar ih podr`ava. dj. Mesi} i Drnov{ek insistiraju da se ni{ta ne menja. 157 B. Nada se da }emo u daljoj fazi ipak imati prostora i vremena da razja{njavamo na{u poziciju i da uspostavimo ravnopravniji tretman. 380-381). Na moje veliko insistiranje.Milo{evi}eva grupa u Predsjedni{tvu SFRJ je glasala “za”. Sednica Predsedni{tva.157 kasarne. Van den Bruk je bio brutalno odbojan. “uz izjave da se radi o ultimatumu sra~unatom na me|unarodnu izolaciju Srbije i Crne Gore”. Jovi}. I ja moram prihvatiti nametnutu sudbinu” (S. a ne u kasarne. Bilo je jasno da pri`eljkuje isklju~enje Srbije i njenu izolaciju. 212). jer evropska ‘trojka’ ~eka na{ stav (Do{la iako je nismo zvali). Prekinuli smo sednicu da bih obavio taj razgovor.. Ja iznosim primedbe na Sporazum o prekidu vatre i tra`im da Predsedni{tvo zauzme stav da treba demobilisati i razoru`ati i hrvatsku policiju iznad normalnog sastava od 20. dj. Mesi}. a da JNA treba da se povu~e u garnizone. ali o~ekuje veliki pritisak EZ na nas. Mesi} je odmah tra`io da se izjasnimo glasanjem. Nije hteo ni da ~uje ni za kakve promene. Jovi}. str. koji `ele da nam nametnu ultimativno.. ide dalje u razgovore. nema mogu}nosti za razgovor. “ne}e ni{ta dobro doneti ni Jugoslaviji ni onima koji su se odlu~ili na takvo politi~ko nasilje”. nastaviti razgovore sa onima koji to prihvataju i nas optu`iti za rasturanje Jugoslavije. Jo{ }e razmotriti celu situaciju. Sve su to neprihvatljivi stavovi. po Jovi}u. 389 . dj. Ka`u. daju mogu}nost da se dokumenti usvoje. koje. Zaklju~ili smo da na sednici Predsedni{tva poku{avam da ostvarim neke ispravke dokumenata ako bude bilo mogu}e” (B. Prilikom glasanja o Memorandumu o misiji posmatra~a Jovi} je rekao: “D`aba ti je govoriti. ako bi se uklonile. Rekao mi je: ‘Ja nisam ovde do{ao da pregovaram s vama’. O toj posljednoj sjednici Predsjedni{tva u punom sastavu Jovi} je zapisao : “1. nav. mo`e da se isklju~i.. Slobodan ka`e da je bolje da u|emo u dalji krug razgovora nego da nas optu`uju da smo se sami isklju~ili. ina~e }e nas ekskomunicirati.000 ljudi i Hrvatsku gardu u celini. septembar 1991. nav. slo`ili su se da ja sam pozovem Van den Bruka i da mu uka`em na primedbe. nav. str. da potpi{emo. Samo je preostalo da glasamo i tu nema vi{e {ta da se pregovara i razgovora. ko ho}e da potpi{e. ko ne}e. str. Podse}a me da i vojska misli sli~no. 381-382. Nastavak razmatranja dokumenata (ultimatuma) EZ. koji.

Vojsci zato {to je njena izdr`ljivost vrlo ograni~ena. m. Glasali smo za. septembra. str. po Kadijevi}u. Cilj Hrvatske i Nema~ke je da se na brzinu ili nametne diktat ili iznudi priznanje Slovenije i Hrvatske. S tim u vezi. po Kadijevi}u.“[estorice”. Separatisti su likovali. 2.. iznio “slede}a razmi{ljanja i stavove o vojsci : — Vojska ne mo`e biti jedina savezna institucija za sklapanje i sprovo|enje primirja.160 i dao vi{e prijedloga. Ako se od strane Hrvatske nastavi sa provokacijama i blokadama do nepodno{ljivih razmera i ako se vidi da bi to dovelo do raspada JNA. 390 . Ako bi se u kona~nim re{enjima i{lo na nametanje neprihvatljivih re{enja za srpski narod” (Isto). Francuzi i Englezi vide liniju prodora Nema~ke ka Balkanu i suprostavljaju se raspadu Jugoslavije i priznanju Hrvatske” (Isto).Na sastanku Neformalne grupe . nav. uz izjave da se radi o ultimatumu sra~unatom na me|unarodnu izolaciju Srbije i Crne Gore. dj. Kadijevi} je. 381-382). Posle Sporazuma poku{avali su da vrate liniju sukobljavanja sa ciljem priznanja Slovenije i Hrvatske uz eventualno plave {lemove ili evropske vojske. Kadijevi} je naveo: “Sporazum o prekidu vatre je znak propasti hrvatsko-nema~ke linije i propast klopke koju su bili postavili Srbiji. Jovi}. a to je izbegnuto. Srbiji i Vojsci odgovara ubrzani po~etak Evropske konferencije o Jugoslaviji 7. 158 Isto. tako|e. morao biti ofanzivan i visokog inteziteta. Kadijevi} je. je bila potrebna mobilizacija u Srbiji i Vratio sam se na sednicu Predsedni{tva i obavestio ih o rezultatu. str. 382. 5. koji ne}e ni{ta dobro doneti ni Jugoslaviji ni onima koji su se odlu~ili na takvo politi~ko nasilje” (B. Za nametanje ofanzivnog rata. po Jovi}u. nego deo celog sistema Federacije. po njemu.158 iznio vi{e “razmi{ljanja i stavova o vojsci”. Vojska je. . i 8.Transformacija vojske mora da se vr{i onako kako se vr{i transformacija Jugoslavije” (Isto). 160 Isto.159 a posebno slu~ajeve u kojima vojska mora biti spremna za rat. o. Milo{evi} je. morala biti spremna za rat u sljede}im slu~ajevima : “1. dao “ocenu situacije”. poslije potpisivanja Sporazuma o prekidu vatre 1. “jer bi druga~ije i{li u poraz”. Rat je. O~ekivali su trijumf — da }u i ja i ostali iz Srbije i Crne Gore glasati protiv. 159 Isto. septembra i Memoranduma o evropskim posmatra~ima. naveo da mu je Gr~ki ministar vanjskih poslova iznio sli~ne ocjene (Isto).

Kadijevi} je tada govorio i o materijalnim resursima.Crnoj Gori. nav. Podvla|ivati Evropi sve {to bude predlagala (o~uvanje Jugoslavije. Nacionalni sastav JNA bi se u tom slu~aju morao dalje bitno menjati.163 Agresija na Republiku Hrvatsku je po~etkom septembra 1991. Evolucijom razgovora do}i }e do onoga {to nama odgovara. 164 S. Mesi}. S. nacionalnom sastavu JNA i dr.164 Predsjedni{tvo je 3.161 Polaze}i od ocjene da je za takve odluke potrebna “uskla|enost politike i propagande. 162 Isto. zatim Srba u Hrvatskoj. . septembra uzaludno zasjedalo u Beogradu. samopredeljenje naroda. dj. ratne rezerve /8. Ne treba da ulazimo u ‘crevca’ sa sitnim pitanjima nego da se dr`imo principa” (Isto). Evropska zajednica u Hagu usvojila je jo{ jednu deklaraciju o Jugoslaviji i donijela odluku da 7. septembra 161 Isto. {to je Jovi} u svojim memoarima zabilje`io : “Materijalni resursi su delimi~no ograni~eni. Sada imaju u Narodnoj banci Jugoslavije 60 mld.162 “[estorica” su primili k znanju Kadijevi}evu procjenu i prijedloge. Bosni i Hercegovini “i ne{to Makedonaca i Muslimana”. i pored Sporazuma o prekidu vatre. ^. s tim da se uskoro ponovo na|u i nastave “dalje razmatranje stanja i usmeravanje tokova doga|aja”. ravnopravna zajednica. str. jer }e Hrvati i Slovenci ostati tvrdoglavi na otcepljenju i iznervirati Evropu. din. na tom zajedni~kom sastanku tra`io da se donese takva odluka. Rat je eskalirao”). Na{ je koncept: Jugoslavija. 213-215. 391 . finansiranju.Sloveniju i Hrvatsku treba u EZ izlo`iti sukobu sa Evropom. str. efikasna dr`ava./. U Ratnom vazduhoplovstvu su ograni~ena ubojna sredstva i gorivo..). osobito u odnosu na ljude koji idu u rat”. novo ustavno re{enje i sl. Kadijevi} je. 163 Isto. bez eksperimenata.6 milijardi DM — prim. I bez toga se de{avaju svakog dana lomovi u porodicama i kod oficira. 383. Finansiranje bi moralo biti ratno.. nastavljena i poja~ana (Sporazum “nije osigurao mir.

odlu~ili smo u sklopu Konferencije uspostaviti Arbitra`nu komisiju. Mirovna konferencija o Jugoslaviji otpo~ela je s radom 7. a rezultat tog pregovaranja mora po{tivati interese svih koji tu `ive. 215-232. predsjednik SIV-a. 1. Na Ha{koj mirovnoj konferenciji o Jugoslaviji. rujna 1991. nego da je rije~ o okupaciji hrvatskih teritorija. Otvorenje dana{nje konferencije ozna~ava po~etak pregovaranja o budu}nosti Jugoslavije i njenih naroda. Evropa je. po Mesi}u. kao i Jugoslavije i njezinih republika. predstavnici Europske zajednice i zemalja ~lanica. ministri spoljnih poslova EZ-a. septembra u Hagu i odr`ana u nastavcima. Obe}avamo da }emo tra`iti mirno rje{enje zasnovano na na~elima i obvezama dogovorenim u okviru procesa KESS. str. U~esnici su u zajedni~kom saop{tenju izjavili : “Mi. koju su sazvale zemlje ~lanice EZ. 144). u cilju formiranja Velike Srbije (Isto. najve}a prijetnja srpskom narodu”. Evropske politi~ke kooperacije. Zajedni~ki nam je cilj da donesemo mir svima u Jugoslaviji i prona|emo trajna rje{enja. Da bismo to postigli.. Ponavljamo na{u vjernost Pari{koj povelji za gradnju nove Europe. predstavnici Evropske komisije. Usvojenu zajedni~ku izjavu potpisali su svi u~esnici. okupili smo se u Pala~i mira u Haagu 7. nav. koji treba upravljati svima nama. “Vjerovao” je “da nema armije u svijetu koja se bilo kada u istoriji na{la u nezavidnijem polo`aju od na{e. savezni sekretar za spoljne poslove. 213). str..”. kojom }e predsjedavati lord Karington. pravedna kad je rije~ o svim njihovim legitimnim strahovanjima i te`njama. Rotim. {est republi~kih predsjednika. u~vr{}enju i ja~anju demokracije kao jedinog sustava. sudjelovatelji otvaranja Konferencije o Jugoslaviji. Sve~ano objavljujemo svoju volju da u~inimo sve {to je u na{oj mo}i da konferencija o Jugoslaviji protekne u miru. u~estvovali su ~lanovi Predsjedni{tva SFRJ. str. u toj republici djeluje “’neonacizam’. Dogovoreno je da 12. uz nadzor prekida vatre i svih elemenata koji su za to potrebni i da se time pridonese mirnom rje{enju”. septembra po~ne sa radom Arbitra`na komisija (K. KESS-a i predsjedavaju}i lord Karington. shvatila da se u Hrvatskoj ne vodi rat hrvatskih Srba za njihova prava.165 165 Isto.. General Kadijevi} izjavljuje da je “re`im u Hrvatskoj fa{isti~ki”.sazovu Konferenciju o Jugoslaviji. pod predsjedni{tvom lorda Dejvida Karingtona. dj. Odlu~ni smo da nikada ne primamo promjene bilo kojih granica koje ne bi bile izvedene mirnim putom i sporazumno. knj. 392 . ostali smo bez dr`ave.

str.. Gore hrvatska sela u zapadnom Srijemu. septembra iz Zagreba. iz Vrlike. Gradi{ku. Gospi} i Oto~ac. 233-234). eksplozije potresaju Vukovar i Osijek. pa onda TO jedinice djeluju pod jedinstvenom komandom JNA ili uz njihovo znanje. gomilaju se na boji{tu kod Oku~ana. I rukovodstvo Amerike je. minobaca~i razaraju Novsku. Mesi} je 11.Krajem prve i po~etkom druge sedmice septembra agresija na Republiku Hrvatsku je poja~ana. str. . str. Stravi~no odjekuju vapaji iz Kru{eva i Oto~ca. ~ine}i i nad civilnim stanovni{tvom zlo~ine kakvi nisu zapam}eni niti za vrijeme II svjetskog rata. . po Mesi}u. iz prognani~kih zbjegova Lovin~ana. pouzdano znalo da rukovodstvo Srbije “tijesno sara|uje s JNA u osvajanju dijelova Hrvatske” (Isto. a Amerika je “duboko razo~arana degeneracijom politi~ke svijesti u Jugoslaviji i o`ivljavanjem najni`ih strasti u nacionalisti~kim politi~kim krugovima Srbije.. 233. a od 10. iz Baranje. vjerovatno Makedonija” (Isto. te im ni “ha{ka konferencija ne daje nade u uspjeh”. Ni spomena o realiziranju Sporazuma o primirju i povla~enju vojske u vojarne. iz Vukovara i Sarva{a... Milo{evi} je spreman pustiti Sloveniju i dio Hrvatske da se osamostale. ne samo Hrvatska.mobilizaciju Srba u TO izvr{ila je Armija ili je tolerirala tu mobilizaciju.. ali i Hrvatske i Slovenije”. u kome je.jedinice pod komadnom generala Nikole Uzelca iz I. 167 Isto. Svetoro~ana i Ri~i~ana.sve odmetni~ke skupine naoru`ala je JNA i pru`a im za{titu. 234).167 U nemogu}nosti da u neposrednom razgovoru i na sjednici Predsjedni{tva kontaktira Kadijevi}a. Nakon povratka iz Haga Mesi} je zatekao radni sto “prekriven izvje{}ima o ja~anju agresije: izvedeni su u~estali napadi na industrijsku zonu Siska.166 I Evropa je. pored ostalog. Lorens Iglberger (Lawrence Eagleburger) je izjavio kako “rukovodstvo Srbije ide na stvaranje velike Srbije. generalu uputio pismo. svje`e trupe. Uzaludne su i molitve Svetog Oca Pape za mir u Hrvatskoj i Jugoslaviji (Ivan Pavao II pozvao je osam stotina milijuna katolika da ustraju u mirotvornoj molitvi). rujna po~inju i napadi jugovojske na Karlovac” (Isto). str. Za “izvaninstitucionalno djelovanje” JNA Mesi} je naveo nekoliko primjera : “ . bila u {oku. ali pod uvjetom da u veliku Srbiju u|e Bosna i Hercegovina. vojne oblasti te{kim naoru`anjem sa teritorija BiH napadaju hrvatske gradove i naoru`anjem sa 393 . 237. 168 Isto. ukazao na izvaninstitucionalno djelovanje JNA.. s prisilno mobiliziranim ljudima u sastavu Banjalu~kog korpusa. dijelovi Hrvatske i.168 Za takvo djelovanje JNA 166 Isto.

. str. a jedinice koje su uz pomo} odmetni~kih skupina zauzele podru~je op}ine Beli Manastir da se s tog podru~ja povuku u roku od 72 sata.. koji su se “oteli” kontroli Vrhovne komande i djelovali po politi~kim upustvima rukovodstva Srbije. Dalmacija. nav. TO . jer za takovu mobilizaciju nema odluke Predsjedni{tva SFRJ — ostvarit }e se uvjeti za razrje{enje krize mirno i uz demokratski dijela svih relevantnih ~imbenika. 238-239.. odnosno generali Kadijevi} i Ad`i}. Vukovar i dr.general Aksentijevi} iz V. Lika)” — Isto. po Mesi}u. TO u Baranji i Srijemu izvr{eni su uz aktivnu podr{ku i pomo} JNA (JNA je zauzela Baranju i predala je ekstremnim skupinama koje sada {alju ultimatume Republici Hrvatskoj.. str. Vojni zapovjednici koji se oglu{e i ne izvr{e odluke Predsjedni{tva SFRJ o povla~enju Armije u vojarne sami se stavljaju izvan zakona. Mesi} je istoga dana izdao Naredbu o povla~enju vojske u kasarne u roku od 48 sati.JNA zauzela oda{ilja~e HTV-a za potrebe TV Beograda (Slavonija. dj. vojne oblasti sa cini~nim smije{kom iznosi na HTV-u da je povla~enje JNA u kasarne osobno mi{ljenje predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. To je nare|enje u cjelosti glasilo: “da se sve jedinice povuku u svoje vojarne u roku od 48 sati.” (S. od trenutka objave ove naredbe u sredstvima priop}avanja. . .. S obzirom da je vojno rukovodstvo uporno vr{ilo opstrukciju provo|enja odluka Vrhovne komande. . Svi vojni zapovjednici koji se oglu{e i ne izvr{e odluke Predsjedni{tva SFRJ o povla~enju Armije u vojarne sami se stavljaju izvan zakona. snosio SSNO i General{tab OS SFRJ. 238) Jovi} pi{e da je Mesi} “bez sednice Predsjedni{tva sam doneo ‘Naredbu’ da se vojska povu~e u kasarne”. nav. Tu Mesi}evu naredbu rukovodstvo Velikosrpskog pokreta 394 . a isti general izjavljuje predsjedniku Vlade BiH da }e tako biti dok se policijske snage Republike Hrvatske ne predaju (Kostajnica).glavnu je odgovornost. str. za kojim je zbog utvr|enih zlo~ina raspisana tjeralica. dj.. Povla~enjem jedinica JNA u vojarne i raspu{tanjem tzv.169 teritorija BiH napadaju hrvatske gradove i sela. Rotim. 237-238. str.JNA s teritorija BiH i Srbije te{kim artiljerijskim oru`jima i tenkovima razara hrvatske gradove i sela (Kostajnica. ~ime se grubo ogrije{io o zakone na koje se on i drugi starje{ine JNA vole pozivati. 147. a uz ~etnike potpisuje se i aktivni major JNA Borivoje Dobrokesa). Jedino povla~enjem Armije u vojarne mogu}e je osigurati djelovanje pravne dr`ave i svih njenih insitucija.).koja je nezakonito mobilizirana. general-major Aleksandar Vasiljevi} vojnim helikopterom prevezao u Knin kao narodnog heroja. 169 Isto.u BiH uhi}enog je Milana Marti}a. K. Mesi}. .ratni zlo~ini tzv. .

Sljede}eg dana general Kadijevi} je odgovorio Mesi}u (telefaksom. 306).Vojno rukovodstvo je odbilo izvr{iti Nare|enje predsjednika Predsjedni{tva SFRJ o povla~enju jedinica JNA u kasarne. Rotim.172 je. tvrdi Jovi}.. 186-187. dj. 395 .. 385). dj. B. priprema objavu rata vojsci. dj. nav. Me|utim. hrvatske snage su po~etkom septembra otpo~ele sa pritiskom na kasarne.. 241). Jovi}. Mamula..171 Dvanestog septembra odr`an je sastanak “[estorice” (“Nastavak sastanka u istom sastavu”.. nav.. Po{to se JNA oglu{ila na te zaklju~ke i nastavila sa agresijom. Pripadnici i jedinice JNA otvarali su vatru samo radi vlastite za{tite. str.. 172 B. tvrdio kako “JNA ne snosi odgovornost za ljudske `rtve i za razaranje. 383. dj.170 Time je JNA djelovala izvaninstitucionalno i prakti~no je izvr{ila vojni udar. sa oznakom “uru~iti odmah”. Jovi} je tra`io i insistirao da Mesi}. str. bez prethodne odluke Predsedni{tva SFRJ” (S. avgusta usvojio Zaklju~ke. Ustvari. Ocijenjeno je da }e Hrvati “pre isforsirati rat nego {to }e Konferencija uspeti”.. o kojima su pro{li put razgovarali. Rotim. te da se vojska “ne}e povu}i u kasarne”. 144-147..”. nav. vojska nema pravo da po{tuje inokosne odluke takve vrste”. Mesi}. nav. kao od 5. Smisao je da se lak{e objasni i opravda agresija Hrvatske na Vojsku. str. vojno rukovodstvo je odbacilo kao nezakonitu (D. septembra). predsjednik Predsjedni{tva SFRJ.. a neminovan rat ako se steknu uslovi”.. 171 K. 170 Isto. nav. U pismu je general u vi{e ta~aka. str. pi{e Jovi} (B. str. “[estorica” su odlu~ili da je za njih Mirovna konferencija “po`eljan i pravi put. izme|u ostalog.. Ako vojska ne ‘poslu{a’ proglasi}e je odmetnutom od vlasti i okupatorskom u Hrvatskoj. dj.. 239-241. Jovi}. Polaze}i od re~enog na pro{lom sastanku. istina na adresu Predsjedni{tva). Sabor Republike Hrvatske je 3. str. dj.. u kojima je iznio zahtjev da se JNA bez odlaganja povu~e s teritorije Republike Hrvatske. nav. JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA. ocijenilo “kao stvaranje razloga za napad na vojsku u Hrvatskoj. Marijan. septembra za povla~enje jedinica JNA u kasarne u roku od 48 sati. 147. str. Naredbu predsjednika Predsjedni{tva SFRJ Stipe Mesi}a od 11. “hitno sazove sjednicu Predsjedni{tva SFRJ radi razmatranja postupka predsednika Predsedni{tva SFRJ — izdavanje naredbe da se jedinice JNA povuku u kasarne. Taj Kadijevi}ev odgovor je objavljen u: K.. str.

ali za{to da svoje unutra{nje politi~ke potrebe podmiruju na na{u {tetu? Miteran je ubedio Milo{evi}a da treba da prihvati formiranje evropske arbitra`e koja }e ‘po{teno’ proceniti {ta se stvarno u Jugoslaviji de{ava i {ta treba da se radi” (Isto. 396 . Milo{evi} je 12.. str. 175 Isto.Istoga su dana general Kadijevi} i admiral Brovet razgovarali sa Ficrojem Meklejnom (Fitzroy Meclean . ukoliko navodno to ne bi moglo. Evolucija Miterana od jasne podr{ke Srbiji. govore}i o mogu}em rje{enju jugoslovenskog pitanja. obja{njeno je Milo{evi}u. podsti~u ih i poma`u. po Jovi}u. O budu}nosti Jugoslavije moralo bi se brzo odlu~iti. 384. na poziv Miterana (Francois Mitterand). posle ~aga bi bilo mnogo te`e iza}i iz haosa” (Isto). jer postoji opasnost od pro{irenja sukoba u BiH. Kadijevi} je. predsjednik Evropske konferencije o Jugoslaviji. To je klju~ njihove mo}i. “boravio u Parizu na poziv Miterana. septembra.”. Navode}i ~injenicu da se “o budu}nosti Jugoslavije” mora “brzo odlu~ivati”.175 gdje ga predsjednik Francuske ubijedio da prihvati 173 Isto. ako je imaju. koji je ubrzo uslijedio. Kadijevi} i Brovet su bili zadovoljni {to su obmanuli Meklejna i britanskog ambasadora (Isto). po Jovi}u bile : “Ukazano im je da se prekid vatre u Jugoslaviji ne}e lako posti}i ako oni ne zaustave Nemce. ukazalo na postojanje opasnosti “od pro{irenja sukoba na BiH”.izaslanik Velike Britanije pri Vrhovnom {tabu NOV i POJ u Drugom svjetskom ratu). poslije ~ega bi navodno “bilo mnogo te`e iza}i iz haosa”.174 To je bio javni nagovje{taj za njihov planirani osvaja~ki pohod na Bosnu. 174 Isto. deklarativno naveo da je najbolje — cjelovita Jugoslavija. koga je u Jugoslaviju poslao lord Karington. Verovatno. str. do priklanjanja drugim opcijama. pored poruke da se “prekid vatre u Jugoslaviji ne}e lako posti}i.173 Pri tome je namjerno “zaboravio” da pojasni {ta je i na koji je narod mislio pod formulacijom “i jo{ ko `eli”. i ambasadorom Velike Britanije. jeste u funkciji unutra{njih politi~kih potreba. Glavne poruke generala Kadijevi}a i admirala Broveta su. s tim {to nije ispustio da naglasi da. 384-385). Milo{evi} je.. onda mo`e — “su`ena” Jugoslavija: “Srbija i Crna Gora i jo{ ko `eli”. vojno rukovodstvo je. boravio u Parizu. koji uti~u na Hrvate.

vrlo verovatno }e se razviti u op{ti sukob”. 179 Isto. po Kadijevi}u. izdr`ljivost vojske i definitivno politi~ko rje{enje pitanja Srba u Hrvatskoj sudbinska pitanja”. Ta mobilizacija nije uspjela. ali i tome ima granice”. Prese}i Slavoniju pravcem Oku~ani — Pakrac — Daruvar. Stoga je. “otpo~ela sa oko 5. 4. jer. ukoliko rat “po~ne. te nije bio siguran “da bi bilo druga~ije i ako rat po~ne”. po ocjeni vojnog rukovodstva.formiranje evropske arbitra`e. Ukazuju}i na ta “sudbinska pitanja”. 386. Probiti se prema Jadranu na liniji Zadar — [ibenik — Split. koja je.000 ljudi”. kojima bi se priklju~ile one iz Slovenije. Jovi} navodi kako im u Evropskoj zajednici “uporno preporu~uju uzdr`ljivost. 2. Prese}i Zagreb s juga. pre svega Veljka Kadijevi}a. a Ante Markovi} je poku{ao da izvr{i rekonstrukciju Vlade. Izbiti na liniju Vinkovci — Osijek i spojiti se dolinom Drave sa vojskom od Daruvara. Prese}i Hercegovinu i Hrvatsku na liniji Mostar — Plo~e”. Istovremeno je ocijenio da je “i za jedno i za drugo klju~na ta~ka mobilizacija”. 177 Isto. trebalo raspolagati sa dovoljnim brojem `ive sile. po njemu. 385. Ne}emo to podr`ati” (Isto). 397 . 178 Isto. ali i kao `elju da smeni one koji mu se ne dopadaju. 5. po njemu. To je. bila neophodna mobilizacija.176 Za rukovodstvo Velikosrpskog pokreta (“i za politi~ko rukovodstvo Srbije i za JNA”) su “status. “izrezati” Hrvatsku i prisiliti je na kapitulaciju : “1. prema planu RAM. 3. bilo “veoma zabrinjavaju}e”. Insistirao je na dva paralelna procesa — pregovori o miru i spremanje za rat. Me|utim. Probiti se linijom Petrovac — Karlovac i spojiti se sa jedinicama iz tog rejona. pri ~emu je odziv bio pora`avaju}i — 25%. Poku{aj Ante Markovi}a da izvr{i rekonstrukciju Vlade “[estorica” su ocijenili “kao manevar za sopstvenu rehabilitaciju i u~vr{}ivanje polo`aja.179 176 Isto.178 Mobilizacijom novih jedinica trebalo je. str. str. general Kadijevi} je tada tvrdio da sa raspolo`ivim snagama nisu spremni za rat sa Hrvatskom.177 Za njihovu realizaciju je.

pitao “za{to nam treba op{ti sukob po dubini hrvatske teritorije?”181 U odgovoru na to i sli~na pitanja Jovi} tvrdi da nije imalo “mnogo razumevanja”. u Gospi}u je predata kasarna. JNA je dr`ala rejon Oku~ana. U isto~noj Slavoniji vojvo|anske brigade su se razbje`ale. zbog neuspjeha mobilizacije. septembra) najkriti~nije je bilo u Gra~acu i Krajini. 398 .granice Velike Srbije. pao je i garnizon Virovitica (sa 200 ljudi). jedinice i ustanove JNA u Hrvatskoj. po njemu. pitanje koje ga stalno okupiralo: da li je njima cilj da vojskom brane “nove granice naroda koji `ele da ostanu u Jugoslaviji” ili da sru{e hrvatsku vlast? On se. na izmaku su bile snage u Vara`dinu i Bjelovaru. garnizon u Slavonskom Brodu je zauzet. iako smo sto puta razgovarali da je to vi{e nerealno”. On je smatrao da “imamo sasvim dovoljno vojske ako iz Slovenije i Hrvatske sve snage povu~emo na budu}e granice”182 . jer je vojska “jo{ uvek opijena Jugoslavijom. str. a Teritorijalna odbrana je napustila podru~je koji je dr`ala. garnizon \akovo se predao bez borbe. po ko zna koji put”. korpus je postigao “dobre rezultate”. ali nije bilo “morala kod vojske”. garnizon Plo~e je zauzet. nije bilo. ugro`ena je i Korenica. od Rijeke do Splita svi su garnizoni bili ugro`eni.180 Jovi} je u razgovorima sa rukovodstvom Velikosrpskog pokreta ponovo postavljao. komande. U cjelini. Zauzeti su svi manji i jedan broj ve}ih garnizona i skladi{ta. na{le su se u izuzetno te{koj situaciji. preko koga su Hrvati mogli izvr{iti prodor prema Kninu. “klju~no pitanje. 181 Isto. “ali grad nije zauzet”. Sredinom i u drugoj polovini septembra (ta~nije 20.. situacija je za JNA bila povoljna za ofanzivna dejstva preko Oku~ana i Pakraca. 182 Isto. Stoga je trebalo oja~ati front vojskom. garnizon u Vukovaru je bio deblokiran. zauzeto je i oko 60 manjih objekata sa po 10-20 ljudi. Jastrebarsko i dr. gde je Slavoniju trebalo presje}i na dva dijela. 385. u okru`enju su bili Vinkovci i Na{ice. pored toga.Sredinom septembra 1991. Dalmacija je u cjelini bila odsje~ena (vojno). Pri 180 Isto. a okru`eni su Zagreb. a 9. koje tada zbog toga {to mobilizacija nije uspjela.

nav. Rotim. Mesi}. Marijan. 313. u kojoj je lideru SDS-a Bosne i Hercegovine (telefonom) naredio da stupi u vezu s generalom Uzelcem u Banjoj Luci. (Podgori~kim) korpusom. koji je.. (U`i~ki) korpus iz Srbije. K.. septembra 1991. Sljede}eg je dana Ante Markovi} zatra`io smjenu Veljka Kadijevi}a i Staneta Broveta zbog toga {to je Kadijevi} tajno i{ao u Moskvu na sastanak sa ministrom odbrane Jazovom i naru~io veliki broj helikoptera. str. Ratna mornarica OS SFRJ je 17. Anga`ovanjem Ratne mornarice i glavnine Ratnog vazduhoplovstva trebalo je blokirati Hrvatsku iz vazduha i sa mora. i Tu|mana. mehanizovanih i motorizovanih brigada kopnene vojske na vi{e pravaca ispresjecati Tu|manov “perec” i prisiliti ga na kapitulaciju. Vidi : str. sa ciljem da porazi Hrvatsku i izbije na granice zaplanirane Velike Srbije. {to je predstavljalo po~etak agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu. 185 D. 236-247. Na pravcu Mostar .183 U Igalu je 17. dj. s druge strane. da potpi{u primirje o potpunom prekidu vatre. s jedne. jer su je sami birali ” — neka im je”. u sadejstvu sa 2. na jugu Hrvatske su djelovale i dvije operativne grupe JNA. 184 S. str. 494-495 i 578-581. radi realizacije ratnog plana pod {ifrom “RAM”. za njega je bila “glupost. str.184 Velikosrpski pokret je istrajavao na realizaciji planirane operacije “RAM” visokog intenziteta. od druge polovine septembra 1991. Karington prisilio Milo{evi}a i Kadijevi}a. Zadra. nav.Split djelovao je 37. Istoga je dana Markovi} na sjednici SIV-a obavijestio o razgovoru Milo{evi}a i Karad`i}a. Jovi} je na kraju zaklju~io kako ih neodlu~nost vojske mo`e skupo ko{tati. okupirao isto~nu i srednju Hercegovinu. 399 .. Splita. Šibenika i Plo~a. dj. dj. nav. a jo{ manje je razumno da im mi obaramo vlast”. a upotrebom novih motorizovanih oklopnih. “Rasplinuti vojsku po Hrvatskoj”.tome se on bojao “da }e zbog toga biti jo{ mnogo nesporazuma i te{ko}a”. uvela pomorsku blokadu jadranskih luka i pru`ala vatrenu podršku djelovanju jedinica vojnopomorskih sektora i kopnene vojske s te`ištem u podru~ju gradova Dubrovnika. 142.185 Pored Ratne mornarice. septembra 1991. 183 Isto. aviona i raketnih sastava.

kao i iz Crne Gore prema Mostaru”.186 “[estorica” su 20. 386-387. prije svega.000 oficira”.189 186 Isto. naveo je “da bi momentalno morao da smeni 2. Isto~no od 37. korpusa djelovale su snage 2. a Kosti} Bulatovi}a). po njemu. Njihova djelovanja prema Dubrovniku koordinirala je Operativna grupa za ju`nu Hercegovinu i Dalmaciju. o velikom nepoverenju Srba i prema lojalnim nesrpskim oficirima. nedostatku motivacije. Milo{evi} mu je dobacio da ih smijeni. septembra. skoro izgubljeno”. Imaju}i to u vidu. bili “apsolutno nepotrebni”. zbog neuspjeha mobilizacije. Da bi “izbegao najgore”. odnosno 2. Jovi}. 24. dezerterstvu. S tim u vezi. koji su. dj. usljed ~ega je trebalo praviti “redukovani plan”. obrazlo`io rezultatom “oklevanja da se vojska povu~e na budu}e granice”. 387.Me|utim. 188 Isto. 187 B. o drami ljudi i porodica”. opasnosti od izdaje “jo{ uvek velikog broja Hrvata u vojsci.187 Jovi} je “lepu” informaciju o tome kako je u Bosni i Hercegovini “nastao otpor muslimana protiv vojske koja je krenula iz Srbije prema Krajini i Oku~anima. 189 Isto. 386. vojnopomorskog sektora Boka. on je postavio pitanje: “[ta }e nama {partanje po Hrvatskoj? Za{to nam je potrebna njena kapitulacija”. zbog slabog odziva rezervista zadatak 37. str. upla{en izglednim porazom.. str. {to je general jedva to podnose}i. govorio o porazu vojske. {to je bilo “veoma te{ko”. operativna grupa. str. 400 . (Podgori~kog) korpusa i 9. on je ocijenio kako }e “nam sada biti mnogo te`e da vodimo dalje akcije zbog ovako glupih poraza”. i djeluju}i “veoma zbunjeno. odnosno o porazima JNA u Hrvatskoj. Kadijevi} je. odgovorio kako je “lako pri~ati”. septembra nastavili razgovor u istom sastavu. te “da je trebalo i ranje”. Po njemu se “stvar svodi na to da izbavimo zarobljene vojnike po kasarnama” (Isto). General Ad`i} je obavijestio o “zauzimanju svih manjih i nekih ve}ih garnizona i skladi{ta na teritoriji Hrvatske”. korpusa je sveden na osiguranje aerodroma u Mostaru i zastrašivanje nesrpskog stanovništva.188 Na sastanku “[estorice” u okrnjenom sastavu (Kadijevi} nije doveo Ad`i}a. nav.

pri ~emu su se otvoreno zalagali za povla~enje JNA na etni~ke granice srpskog naroda. Nisu se slo`ili sa generalovom ocjenom da je vojska pred porazom ni da je mobilizacija toliko podbacila. Kadijevi} je ostao pri svom stavu. 192 Poslije odlaska Kadijevi}a i Branka Kosti}a.Kadijevi} je zatim zaklju~io kako }e vojska “izgubiti rat protiv Hrvatske ako se ne osigura motivacija i uspjeh mobilizacije”. srpski i crnogorski narod “a delom i muslimanski i makedonski”. trebalo je da postanu i granice koje JNA mo`e i mora braniti. 191 Isto. Jovi}a i Kadijevi}a. Me|utim. ^. te da je njegov “moral na nuli”. to se. “to tra`e i tako misle”.) to misle da srpsko — crnogorska vojska vodi rat sa Hrvatskom i da je porazi?!”191 Na kraju su se razi{li. str. Milo{evi} i Jovi} su ocijenili “da je Veljko izgubljen i da bi se vrlo rado izvukao na kukavi~ki na~in”. finansiranje. “ne spore}i da }e nastaviti borbu”.190 Dugo je trajala rasprava Milo{evi}a. rat i sve drugo. po njima. Me|utim. koji su Srbi. “lomila koplja” i u vezi sa formulisanjem ciljeva budu}eg anga`ovanja JNA. Jedan broj generala se. “stvarna domovina pripadnika JNA”. u postoje}em sukobu i sporenju”. 16. To su. po njemu. Te granice je trebalo da budu sjeverozapadne granice nove Jugoslavije (Profil. S.). nije moglo ostvariti “sa polulegalitetom Jugoslavije”.000 ljudi. Jugoslavija u tim granicama je. vojno rukovodstvo — prim. Naveo je da svi generali u General{tabu. br. Oni su pri tome postavili pitanje “kako oni (tj. iznose}i stavove i opredjeljenja novog ustrojstva JNA. osim jednog. Pojedinci su se zalagali za progla{avanje op{te mobilizacije i pokretanje vojne ofanzive kojom bi bio slomljen otpor hrvatskog re`ima na cijeloj teritoriji Republike Hrvatske. Me|utim. 108). Za 401 . u fazi raspleta jugoslovenske krize (septembar 1991. Milo{evi} i Jovi} nisu mogli prihvatiti zahtjev da se vojska li{i jugoslovenskog naziva i naslje|a zajedni~ke dr`ave. te su tvrdili da ne mogu i ne smiju ostati bez otad`bine. Stoga je insistirao da Srbija i Crna Gora treba da proglase vojsku svojom i preuzmu komandu. jer bi time Srbija i Crna Gora “potpuno izgubile sve prednosti. i politi~ke i vojne. po njima.192 190 Isto. najve}i broj generala bio je protiv toga. “sa ponovnim zahtevom da se po{tuje dogovor da vojska napu{ta teritorije gde nema Srba i da brani one gde se gra|ani izja{njavaju da `ele da ostanu u Jugoslaviji”. jer je Kadijevi} dobio 50. U vojnom rukovodstvu su se septembra 1991. Etni~ke granice tih naroda. zalagao da se JNA mora “~vrsto i jasno” osloniti na narode koji je prihvataju kao svoju.

196 Isto. nedjelja) “[estorica” su se u punom sastavu. Po njemu je taktika SAD. Jovi} je do{ao iz svog Nik{i}a. Svuda su iste parole i isti zahtevi. uklju~uju}i i jedan broj generala. SFRJ vi{e nije postojala. iz ~ega su proisticale ogromne posljedice. Njema~ke i Hrvatske “da se vo|enjem pregovora ide na razoru`anje JNA po svim osnovama”. u~vrsti zauzeta teritorija i obezbedi normalna komunikacija sa garnizonima. pobiti. za narod Baranje. Referi{u}i o stanju u vojsci. str. 194 Isto. 193 Isto./ za{to ih nije povukao. Slavonije i Zapadnog Srema. zastupnike takvih shvatanja septembra 1991. sru{iti. ili da se izvuku sa sada{njih lokacija. Zbog toga je jedan broj tog kadra.’. Tra`e da se Predsedni{tvo SFRJ. nisu bili jasni ciljevi za koje su se tada borili. na zahtjev Kadijevi}a.. a to je mogao”. Po njima se JNA morala ~vrsto “vezati za narod Krajine. Zamisao je da se upotrebom snaga iz dubine. ponovo sastali.193 General je iznio “ocenu situacije”. Ostalo je ne{to me{ovitih naselja. str. str. Da je mobilizacija uspela nijedan garnizon ne bi pao” (Isto. mobilisanih i aktivnih.. Kadijevi} je iznio sljede}e : “Postoji organizovan rad na razbijanju vojske. Izvla~e se jedan po jedan. Govorio je o stanju na rati{tu. u svojim memoarima zabilje`io: “Ne obja{njava /general Kadijevi} — prim.Deo garnizona iza fronta je u vrlo te{koj situaciji. kad smo mi govorili.Svi srpski krajevi u Hrvatskoj su oslobo|eni. vojnih i svih drugih mogu}ih aktivnosti”.” (Isto. 388). ^. 195 Isto. septembra. na nove granice. str. 109).. gdje je provodio vikend. smatrao da bi ciljevi za koje se JNA tada borila “morali da se kre}u u granicama za{tite etni~kih granica naroda” kome su pripadali i spa{avanje pripadnika JNA “izvan tih etni~kih granica kombinacijom politi~kih. U velikom dijelu armijskog kadra septembra 1991. me|u kojima i Vuka Obradovi}a.194 referisao o stanju u vojsci195 i procijenio kako su razgovori o mirnom rje{enju krize “bez izgleda na uspeh ukoliko ne uspe vojna opcija”. u VMA i u Gardijskoj brigadi. Sada je najaktivniji udar od strane srpskih opozicionih snaga. Nikakvi se argumenti ne uzimaju u obzir” (Isto). ~ime je JNA “ostala bez sopstvene dr`ave i na{la se u bezvazdu{nom prostoru” (Isto. 402 . S.^etiri dana kasnije (28. me|unarodnih.196 Pri tome je Kadijevi}. koje }e uskoro osloboditi. 108-109). gdje su “svi srpski krajevi u Hrvatskoj oslobo|eni”. o kojima je govorio Kadijevi}. . Jovi} je pitanje izvla~enja garnizona sa tada{njih lokacija. Nema se poverenja u Kadijevi}a i Broveta. S tim u vezi. Vrhovna komanda i vojska o~iste od izdajnika i da ostanu samo Srbi i Crnogorci. Tra`e se ljudi koji }e sve ‘o~istiti. U poslednja tri dana su poku{ana tri pu~a: u ratnom vazduhoplovstvu. 387-388.. Kadijevi} je naveo : “.

199 Isto. Fakti~ki. 200 Isto. po Kadijevi}evom mi{ljenju. zaklju~io da se njeno borbeno anga`ovanje “prakti~no svodi na za{titu srpskog naroda i onih koji `ele s njim da ostanu u istoj dr`avi”. 198 Isto. a tu srpsko-crnogorsku vojsku u poziciju ‘agresora’ na srpskim prostorima van Srbije”. po njemu. a ne}e u njoj da u~estvuju. Me|utim. Kadijevi}eva konstatacija da su se dogovorili da ostvaruju stalnu koordinaciju.197 Kadijevi} je na tom sastanku opet pokrenuo pitanje dr`ave. jer bi to “za budu}i rasplet jugoslovenske krize Srbiju i Crnu Goru vodilo u nepovoljnosti. nisu dozvoljavali da “izlaze” iz Jugoslavije. narodni poslanik u Skup{tini Srbije — prim. B. pa kritikuju {to akcije nema! Navodi brojne brigade koje odbijaju da idu u borbu” (Isto). Tra`e akciju. po njemu. Jovi} je prokomentarisao kako se vidi “da je deprimiran. “brzo razuveri ljude koji druga~ije misle. pa je koordinacija bila neadekvatna potrebama”. ranije je imao obi~aj da predla`e {ta treba ~initi. Ponovo je insistirao na ponudi koju je iznio i na pro{lom sastanku. J. koja je. to je.199 Rukovodstvu Velikosrpskog pokreta politi~ki razlozi. da se JNA preda Srbiji i Crnoj Gori.200 197 Isto. Spremnost Srba iz Srbije da se anga`uju u borbama u Hrvatskoj je nezadovoljavaju}a. Jovi} se “~udio” kako to Kadijevi} nije uva`avao. Verovatno iz jednog centra. on je predlo`io iznala`enje formule “da se JNA preda u ruke onim narodima koji `ele da ostanu u Jugoslaviji”. Mihalj Kertes /republi~ki funkcioner. mo`da bilo bolje. str.198 Do{lo se do procjene da je sa me|unarodnog stanovi{ta to lo{e. pi{e Jovi}. 389. Ne vodi se ra~una o okolnostima. 388-389. str./ je ~esto u kontaktima sa odre|enim ljudima iz JNA preko kojih se taj val intenzivira. O razgovorima koje je Kadijevi} vodio u okviru JNA. To je tipi~an primer specijalnog rata. “sa stanovi{ta volje srpskog naroda da se anga`uju u svojoj armiji”. Srbija i Crna Gora ”nemaju svoju vojsku”. Slu`ba vojne bezbednosti nije mogla da pohvata konce otkuda sve to dolazi. bolje re~eno razlozi “operativnog maskiranja” vo|enja operacija u ovom neobi~nom ratu. Misle da su sve to mogli br`e srediti. ali se isto tako brzo {iri nepoverenje prema njemu i Brovetu. Po{to. sumnja u Kertesa. Ka`e. ali je svako radio svoj posao.ocjenjuju}i dotada{nje anga`ovanje JNA na jugoslovenskim prostorima. “i bila. ali sada mo`e i presko~iti”. 403 .

404 . Sada se u Novom Sadu sprema jedna brigada. vo|en je o{tar razgovor. 203 Isto. Na Baniju i Kordun poslate su jo{ 2 brigade. .Mora se obezbediti da vojni obveznici budu vojska. posebno u vezi 201 Isto. govorio “o brojnim psiholo{kim traumama i problemima oficira i generala iz me{ovitih porodica i brakova”.203 Razmatraju}i.Mora se sve u~initi da se vojska stabilizuje i oja~a. ^. druga prema Karlovcu. Valjda se u glavi vratio na srpske granice” (Isto). . . a bez nje se ne mo`e. Prodor prema Pakracu je Hrvatskoj kost u grlu. da bi se kasnije uspelo u pregovorima. izrazio i li~nu spremnost “na svaki potez u op{tem cilju”202 i dao ocjenu situacije na rati{tu. Kadijevi} je iznio vi{e prijedloga. .Vinkovci i zauzeti Vukovar. I tamo je stanje stabilno. Tamo se snage HDZ mogu lako likvidirati. on je rekao : “ .U cilju ja~anja JNA. Izbi}e na liniju Osijek . a ne politi~ki problem vojske. jedna prema Petrinji. S tim u vezi. 202 Isto. Na sektoru Dubrovnik stanje je solidno.Mora se obezbediti novac za vojsku. Situaciju na rati{tu Kadijevi} je prikazao na sljede}i na~in : “Kninski korpus je oja~an i tamo je stanje dobro. Slavonija se sre|uje.Treba dalje vr{iti kadrovske promjene u vojsci” (Isto). zna~ilo da je Kadijevi} bio spreman i na ostavku “ako mu budemo zatra`ili”.Treba na}i na~ina da deo Predsedni{tva SFRJ /vjeran Milo{evi}u — prim. Tu njegovu ocjenu Jovi} je prokomentarisao tako {to je naveo da je general do tada govorio “da mu treba op{ta mobilizacija. str.Da taj deo Predsedni{tva SFRJ obelodani svoj odnos prema JNA i da donese potrebne odluke. S. Kadijevi} je tada ocijenio da je situacija na rati{tu povoljna. o kojima su se dogovorili. kao i Vojvo|ani. izri~ito tvrde}i “da je ova vojska sa jo{ mo`da dve brigade sasvim dovoljna da se potpuno izvr{i zadatak”. To je. po Jovi}u. Nemamo dovoljno pe{adije./ i formalno i fakti~ki preuzme rukovo|enje i komandovanje oru`anim snagama zemlje. kadrovske promjene u JNA. I sa tog sektora (granica Crne Gore i Hercegovine) Valjevci su pobegli. ali je pe{adija neophodna” (Isto. na zahtjev Jovi}a i Milo{evi}a. Kragujev~ani su pobegli.201 te pitao Milo{evi}a za{to “nikada nije javno istupio u korist vojske i mobilizacije”. drugu za Oku~ane) sve bi bilo u redu. . Ako bismo imali jo{ dve brigade (jednu za Knin. 389-390).

ali ima velikog kolebanja me|u rezervistima. zar misle da }e drugi da im brani zemlju” (Isto). Izvinjava se. General Ad`i} je obavijestio “o ‘raspu{tenosti’ krajinske vojske. To su ortodoksni srpski nacionalisti. Ne treba tako da razgovara{. ali ih nema na boji{tu. Za Slavoniju je trebalo mnogo vojske. Sli~no osipanje srpskih rezervnih jedinica odvija se svuda. ali su bili spre~eni ‘buka~ima’. Niko ne zna koliko ima ustanika i na koga mogu ra~unati. {to se mora odmah spre~iti. trebalo za Sloveniju 5000 ljudi. koji 204 Isto. To mi li~i ne samo na pravdanje.sa pitanjem poraza u Sloveniji. Odgovara mi ljutito: ‘To tra`e i pu~isti’.204 General Ad`i} je govorio o stanju na frontu. Zar da od 150. Ima pojava plja~ke van srpskih sela. Iz Lozni~ke brigade pobeglo je 400 ljudi. ukazuju}i i na zlo~ine.000 ljudi stalnog sastava JNA nije mogao da poja~a sastav u Sloveniju koliko mu treba. Jedino je uspe{no mobilisana III brigada iz Po`arevca.205 i u zaklju~ku iznio vi{e prijedloga. Veliki broj ih je na kazanu JNA. str. Slobodan upada: ‘Kadrovske promene su prvo pitanje’. Potrebno je hitno formirati {tab koji }e sve staviti pod kontrolu. Me|utim. Uzvra}am mu: ‘Pro{li put si mi rekao da treba da se smeni 2000 ljudi. nego i na bezrazlo`no prevaljivanje krivice na Srbiju” (Isto). U poku{aju Milo{evi}a da izbjegne konfrontaciju razgovarano je “o konsolidaciji u redovima JNA. Ka`em mu da to ne mo`e biti ta~no. Ona je izvukla iz blokade vinkova~ku jedinicu. kadrovskim promenama”. Pita se gde su Srbi Slavonci. 405 . Slabo se bore. Tvrdi da postoji organizovana delatnost za razbijanje srpskih jedinica. Izgubio je `ivce. U Lici je stanje lo{e. 205 Isto. Jedna elitna jedinica Gardijske divizije do`ivela je rasulo — ostala je bez vojske odlaskom regruta posle odslu`enja vojnog roka. Na Baniji je stanje i najbolje na frontu. Veljko ga prekida: ‘Za{to smo u Sloveniji izgubili? Nisu Srbi hteli da idu u Sloveniju’. Ka`e da je mnogo ra|eno. oni pe{adiju nemaju. 390. navodno. II mehanizovana brigada (Valjevci) kompletno je pobegla. po Jovi}u je bilo jasno “da vojska poku{ava da na nâs prenese odgovornost za sopstvene gre{ke i poraze” (Isto). Njemu je. O tome je Jovi} u svojim memoarima zabilje`io: “Tra`im od Veljka da nas obavesti da li se u Armiji vr{e kadrovske promene o kojima smo se dogovorili. a popuna rezervistima nije uspela. Sada u [idu stoji kompletna tehnika II motorizovane brigade bez vojske. nego da referi{e{ {ta je ura|eno’.

”.. nav. Navedene je zadatke. prete`no sa kontraudarima takti~kog zna~aja dok se potpuno ne ispolji agresija Hrvatske. str. General Ad`i} je zahtijevao : “1) Mora se obezbediti u~vr{}ivanje dostignute linije.206 Velikosrpsko rukovodstvo je krajem septembra i po~etkom oktobra 1991. U tom cilju ispresecati Hrvatsku na pravcima Gradi{ka . Najja~om grupacijom oklopno-mehanizovanih snaga osloboditi isto~nu Slavoniju. dj. ostvari “puno sadejstvo sa srpskim ustanicima u Srpskoj krajini”. Istovremeno jakim snagama iz rejona Herceg Novi Trebinje. dj. D.. bilo potrebno jo{ 15-18 brigada kopnene vojske — oklopnih. blokirati Dubrovnik sa kopna i izbiti u dolinu Neretve i na taj na~in sadejstvovati snagama koje nastupaju na pravcu Mostar . nav. 391. po Kadijevi}u. 2) Treba izvr{iti popunu jedinica dobrovoljcima. 406 .Virovitica. 307-313 i 318-319.Zadar. str. a zatim brzo nastaviti dejstvo na zapad. Kadijevi}. str. 4) Slavonija mora imati pe{adiju. Ideja manevara sadr`avala je sljede}e osnovne elemente : “ . pored ve} anga`ovanih snaga JNA. Knin . str. Mostar ..potpuno blokirati Hrvatsku iz vazduha i sa mora. .Karlovac Zagreb.Split. 134-135). .su imali za cilj da utvrde i kontroli{u zauzete polo`aje u Hrvatskoj. 134. 390-391). 3) Moraju se srediti jedinice srpskih ustanika i utvrditi polo`aji za odbranu dostignutih linija. uz intenzivno organizovanje i pripremanje srpskih ustanika u Hrvatskoj.Split. . u skladu sa glavnim idejama iz osnovne zamisli na kojima su razra|eni planovi upotrebe JNA na cijelom jugoslovenskom prostoru. mehanizovanih i pje{adijskih (V. odnosno ka granici Slovenije. spojiti se sa snagama u zapadnoj Slavoniji i produ`iti ka Zagrebu i Vara`dinu. Za tu operaciju je. jedinstvenom operativno-strategijskom napadnom operacijom poraziti hrvatsku vojsku i izvr{iti postavljene zadatke”. 207 V. porazi “hrvatsku vojsku potpuno ako situacija dozvoli. Marijan.207 Stoga se Velikosrpski 206 Isto. izvu}i preostale dijelove JNA iz Slovenije i nakon toga povu}i JNA iz Hrvatske.nakon dostizanja odre|enih objekata. sa ciljem da. i drugoj. nav.pravce napada glavnih snaga JNA {to neposrednije vezivati za osloba|anje srpskih krajeva u Hrvatskoj i garnizona JNA u dubini hrvatske teritorije. obezbjediti i dr`ati granicu Srpske krajine u Hrvatskoj. dj. trebalo izvr{avati u dvije etape: “u prvoj.. otpo~elo s planom udara na Hrvatsku. Kadijevi}.. posebno vode}i ra~una “da }e uloga srpskog naroda u Bosni i Hercegovini biti klju~na za budu}nost srpskog naroda u cjelini”. Biha} . koja }e kontrolisati oslobo|enu teritoriju” (Isto. str. omogu}i “dovr{enje izvla~enja preostalih djelova JNA iz Slovenije”.

str..208 Na taj su na~in obezbijedili da. te “istovremeno pripremiti JNA za rat sa Hrvatskom kada ga Hrvatska otpo~ne protiv JNA”.) da: “Armija u ovom trenutku ne `eli ništa više osim da uspostavi kontrolu nad kriznim podru~jima. {to je za JNA bilo od vitalnog zna~aja”. 313-314). Ve}i broj oklopnomehanizovanih sastava ja~ine od ~ete do bataljona smjestiti {to bli`e 407 . zavisno od stepena borbene gotovosti jedinica i njene udaljenosti od pravca upotrebe” (Isto. Imati dvije vrste formacija. dj. po Kadijevi}u. vr{e “manevar i pokrete snagama JNA preko Bosne i Hercegovine. Marijan. 147. po Kadijevi}u. nav. 135-136). “napori JNA da i muslimanski dio rukovodstva Bosne i Hercegovine usmjeri ka novoj jugoslovenskoj dr`avi onih jugoslovenskih naroda koji to zaista ho}e nisu urodili plodom” (Isto). koji je okru`en i potpuno odsje~en od Hrvatske (D. str. oni su. bili veoma “velikodu{ni”. makar pojedincima koji su za novu Jugoslaviju” (Isto). oktobra “o~i{}ena” je Prevlaka.209 Poslije poraza u Sloveniji i u vrijeme prve faze oru`ane agresije na Republiku Hrvatsku Velikosrpski pokret je su`avao svoje ciljeve . Do 5. jer nikada nisu zatvarali “vrata za saradnju i sa ostalima. omogu}ilo da mobilizacija “u srpskim dijelovima” Bosne i Hercegovine “bude vrlo uspje{na” (Isto). Ti su manevri i pokreti. U prvim danima operacije general Kadijevi} je izjavio (5. a zatim je uslijedio pritisak na Dubrovnik. ali nigdje nisu zaustavljeni”..pokret posebno orijentisao na aktiviranje (srpske) pete kolone (“na konkretnu saradnju sa predstavnicima srpskog naroda)” u Bosni i Hercegovini i na saradnju “sa srpskim narodom u cjelini”. 127. za vrijeme izvo|enja agresije na Republiku Hrvatsku. I pored toga.210 Taj zadatak “odbrane” . 208 V. Tako je cilj JNA “u prvoj fazi oru`anih sukoba” u Hrvatskoj navodno bio “za{tititi srpski narod u Hrvatskoj od napada hrvatskih oru`anih formacija i omogu}iti mu da konsoliduje vojni~ko samoorganizovanje za odbranu”. str. oktobra 1991. 210 Isto. nav. Kadijevi}. U cilju realizacije tog postavljenog zadatka oja~ane su jedinice JNA “u Hrvatskoj i oko Hrvatske. izme|u ostalog. Napadna djelovanja na Dubrovnik po~ela su 1. oktobra 1991. ponegdje su ometani. pripremu mobilisanih ili demobilisanih jedinica kao i njihovo dovo|enje na planirane pravce upotrebe potrebno je 10-15 dana. po Kadijevi}u. zaštititi srpsko stanovništvo od progona i uništenja i oslobodi pripadnike JNA i ~lanove njihovih porodica”. 209 Isto. str. Rukovodstvo tog pokreta je to “moralo” u~initi po{to navodno. 307). “vr{eni sa pote{ko}ama. dj. a da “uslov za to jeste da se poraze ustaške snage” (Isto.na za{titu srpskog naroda i formiranje granica budu}e Jugoslavije.za mobilizaciju. To je.

^.213 Zadatak upotrebe JNA u narednoj fazi rata u Hrvatskoj je. 212 Isto. 214 Isto. ve} i vojno-strategijski vrlo bitno”. 211 Isto. da se nedvosmisleno vidi ko je napada~. tako da se mogu anga`ovati za ve}e intervencije” (Isto). generalnu zamisao i plan upotrebe. prije nego je pokrenula otvorena borbena dejstva protiv Republike Hrvatske. a ko branilac. 133. Navedene je zadatke trebalo izvr{avati u dvije etape: “Prvoj. tako da on bude vidljiv za sve. str. “Odbranu” srpskog naroda u Hrvatskoj JNA. 127 i 133. tako i po teritorijalnoj lokaciji”. imaju}i u vidu njen cilj. polaze}i od “izmijenjenog generalnog politi~kog cilja — stvaranja nove Jugoslavije od naroda koji to `ele”.214 mogu}im mjestima sukoba. ko name}e rat. a tek onda uzvratiti udarac”. 408 .211 {to je za Velikosrpski pokret bilo od izuzetnog zna~aja. prete`no sa kontraudarima takti~koga zna~aja dok se potpuno ne ispolji agresija Hrvatske. te navodno “pravedan i miran razlaz sa onim narodima koji ne `ele da ostanu u Jugoslaviji” “bio: za{tititi srpski narod u Hrvatskoj na na~in {to }e se svi krajevi sa ve}inskim srpskim stanovni{tvom osloboditi u svakom pogledu od prisustva hrvatske vojske i hrvatske vlasti. S. JNA je “morala prvo sa~ekati otvoreni napad./) poraziti hrvatsku vojsku i izvr{iti postavljene zadatke” (Isto). kako po unutra{njoj nacionalnoj i organizacionoj strukturi.srpskog naroda u Hrvatskoj JNA je u po~etku izvr{avala pod formom “spre~avanja me|unacionalnih sukoba”. uz intenzivno organizovanje i pripremanje srpskih ustanika u Hrvatskoj. 134. str. Me|utim. jedinstvenom operativno-strategijskom napadnom operacijom /operacija “RAM” — prim. 213 Isto. Odgovaraju}i broj oklopnomehanizovanih jedinica brigadnoga sastava i ja~ih. nije mogla vi{e izvr{avati na taj na~in. JNA povu}i iz Hrvatske. tako da mogu brzo intervenisati. str. ali tako da se prethodno obezbjedi izvr{enje prvoga zadatka. postaviti na odgovaraju}im punktovima u Hrvatskoj i oko Hrvatske. na cijelom jugoslovenskom prostoru vr{iti dalju transformaciju JNA u vojsku budu}e Jugoslavije. po njihovoj ocjeni “bilo ne samo politi~ki.212 To je. i drugoj.

u kojoj je bilo predvi|eno da se porazi Hrvatska vojska. mehanizovanih i pje{adijskih” (Isto. dok takvih akcija nije bilo u Hrvatskoj protiv hrvatske vojske. tako i u pore|enju sa veli~inom hrvatske vojske. odnosno. str. 136-137). dr Kosti} je 1. iako je ona izvr{ila op{tu mobilizaciju. Rje{enje toga problema uvjek je bilo i uvjek }e biti u rukama dr`ave koje tada. 216 Isto. ve} se to moralo izvoditi po~esno i u du`em vremenu”. isklju~ivo su uslovljeni neuspjehom mobilizacije i dezerterstvom. nedostatku snaga sa kojima se ra~unalo i koje objektivno nisu bile velike. sestara. majki. 137. neke koje su se i pokrenule. “ali dosta modifikovanu u odnosu na po~etni plan”. Razlog (“jedini i isklju~ivi”) modifikacije po~etnog plana te operacije je le`ao “u poluuspje{noj mobilizaciji i organizovanom dezerterstvu rezervnoga sastava JNA”. Grupisanje snaga JNA i njihovu upotrebu u prvoj etapi predvi|eno je “izvoditi tako da one budu u skladu sa planom napadne operativno-strategijske operacije predvi|ene za drugu etapu” (Isto). mirotvoraca. [ta vi{e oni su znali da je to zapravo jedini na~in da se onemogu}i JNA u izvr{enju njenih zadataka i zato su koncentrisali sve svoje napore i zajedni~ki ih koordinirali. O neuspjehu mobilizacije i dezerterstva Kadijevi} pi{e: “Svi problemi strategijske i operativne naravi prilikom izvo|enja operacije. nije bilo u mjeri koju ratno stanje zahtjeva.’ {irom Jugoslavije protiv JNA./ je izvedena sa smanjenim zahtjevima i sa neuporedivo vi{e te{ko}a i gubitaka nego {to bi ih ina~e bilo” (Isto. pored anga`ovanih snaga JNA u prvoj fazi. str. JNA je izvela. oktobra u Palati federacije okupio ve}i dio Predsjedni{tva (prisustvovali su i Tupurkovski Za jedinstvenu operativno-strategijsku napadnu operaciju i poraz hrvatske vojske bilo je. 135). To su neprijatelji svih boja.Operativno-strategijsku operaciju (modificirani RAM) protiv Hrvatske. S. Pored slabog odziva. na`alost. ^. No uprkos tome krupnom hendikepu. kako u pore|enju sa ukupnim mobilizacijskim mogu}nostima zemlje. pacifista itd.216 Nezakonito sazvav{i sjednicu.215 Zbog nedostatka planiranih snaga “nije bilo mogu}e izvesti operaciju u jednom zamahu i tako brzo poraziti glavninu hrvatske vojske koja je i ina~e broj~ano bila znatno ja~a od anga`ovanih jedinica JNA. 136. tako smanjene jedinice nisu se “dale pokretati prema pravcima i mjestima upotrebe. operacija /RAM — prim. 409 . potrebno “jo{ petnaest do osamnaest brigada kopnene vojske — oklopnih. naro~ito u pojedinim dijelovima zemlje. 215 Isto. str. pogotovo problemi vezani za vrijeme pristizanja potrebnih ili svje`ih snaga na pojedine pravce. spoljnji i unutra{nji dobro znali. Zato su istovremeno tekle razne akcije ‘roditelja. po generalu Kadijevi}u. po dolasku na front napu{tale su front”.

sa “zlosutnom i neuobi~ajenom najavom: ‘U radu sednice u~estvova}e i predstavnici [taba Vrhovne komande’.. po Mesi}u. nav. str. da Tupurkovski “svojom prisutno{}u nezakonito sazvanoj sjednici Predsjedni{tva legalizira vojni pu~ i omogu}uje Srbiji i JNA agresiju i razaranje. nav. nav. Naime. zajedno sa pozivom za sutra{nju sjednicu. da je. kako bi legalizovao protivustavno djelovanje vojnog rukovodstva. imalo je. nagla{avaju}i. D.. sazvao potpredsjednik. pora`avaju}e posljedice. Marijan. str. i pored toga {to se Tupurkovski “vi{e nijednom nije dao namamiti na ta kosti}evska nelegalna sastan~enja”. u no}i 30. 162-163. naveo da Bogi}evi} svojom prisutno{}u na sjednici Predsjedni{tva 1. nakon ~ega je Mesi} dobio “saop{tenje”. dj. U pismu Gligorovu on je protestvovao. 306.i Bogi}evi}). nezakonito. a ni rije~i o uobi~ajeno pozivanim predstavnicima Savezne skup{tine i SIV-a”. odnosno legalizovao vojni pu~.. 218 Isto.. Rotim. str.. Prisustvo Tupurkovskog i Bogi}evi}a toj sjednici... Zna li to prijateljski makedonski narod?” (Isto).217 Toj nelegalno sazvanoj sjednici prethodilo je javno izja{njavanje SSNO-a da je JNA u ratu protiv Hrvatske.. naime. izme|u ostalog. potpredsjednik Predsjedni{tva s nekim ~lanovima srpskog bloka sudjeluje u vojnom pu~u i namjerno poku{ava 410 . pored ostalog. Prvooktobarska sjednica je zavr{ena u kasnim poslijepodnevnim satima. oktobra 1991.. pored ostalog. 263. Mesi} pretpostavlja.. “presudno utjecalo armijsko okupiranje Bosne i Hercegovine. Sjednicu je.”. Mesi} je Tupurkovskog i Bogi}evi}a optu`io {to su prisustvovali toj sjednici Predsjedni{tva. str. a Bogi}evi} se jo{ jednom pojavio “u poku{aju da izlo`i cjelinu bosanskohercegova~kih problema izazvanih vojnim pristiskom na njegovu republiku.218 217 S. a potom — i on zauvijek odlazi iz Beograda”. Na to je Mesi} odmah reagovao tako {to je preko generalnog sekretara svim ~lanovima Predsjedni{tva poslao protest sljede}e sadr`ine: “. K. 262. ne po njihovim stavovima. U pismu Izetbegovi}u Mesi} je. nego zbog pukog prisustva prvolistopadskoj sjednici. boje}i se da }e Hrvatska blokadom kasarni do}i do te{kog oru`ja i moderne opreme. Mesi}. oktobra “omogu}uje legalizaciju vojnog pu~a” (Isto). septembra — 1. Naime. ilegalni [tab Vrhovne komande OS SFRJ je.. sa svim do sada u~injenim zlo~inima na teritoriji Republike Hrvatske. 262-263). str. dj. “Bi}e im. hrvatskom politi~kom i vojnom rukovodstvu uputilo ultimatum (“poslednje upozorenje”) da ”za svaki napadnuti i osvojeni objekat Jugoslovenske narodne armije — bi}e odmah uni{ten po jedan objekat od vitalnog zna~aja za Republiku Hrvatsku” i da za ”svaki napadnuti objekat i zauzeti garnizon — bi}e uni{teni vitalni objekti grada u kome se nalazi garnizon”. Govore}i o razlozima prisustva Tupurkovskog i Bogi}evi}a toj sjednici. pripisano usagla{avanje s potonjom odlukom skupine Kosti}i — Jovi} — Bajramovi} o uvo|enju ratnog stanja u Jugoslaviji” (Isto. dj.. na to.

u sadejstvu sa snagama JNA i Teritorijalne odbrane. str. Predsjedni{tvo SFRJ bi}e prisiljeno da danas naredi op{ti napad na Hrvatsku.. Na tom je sastanku sa premijerom \ukanovi}em i nekoliko vi{ih oficira JNA Bulatovi} tvrdio da je trideset hiljada “usta{a” napalo Crnu Goru.Predsjedni{tvo SFRJ (bez Mesi}a i Drnov{eka) na toj je sjednici ocijenilo “da je apsolutno neprihvatljivo povla~enje JNA sa teritorija na kojima `ive Srbi u Hrvatskoj. paragrafi 82-83 i 959.”. Moram jo{ jednom naglasiti da ista JNA. To je jutro emitirana izjava dr Kosti}a (II program Radio Beograda. te Bogi}evi}a. Tupurkovskog i Drnov{eka). nav. 264. 283. 263). 219 S. oktobra britanskoj TV mre`i “Sky News”): “Ukoliko rukovodstvo Hrvatske ne prihvati ultimatum Vrhovne komande Oru`anih snaga Jugoslavije. str. istoga dana Bulatovi} izdao nare|enje i o mobilizaciji specijalnih jedinica.. uklju~e u osvaja~ke borbene operacije na Dubrovanik i isto~nu Hercegovinu. 220 ICTY. jer bi ih to izlo`ilo fizi~koj likvidaciji”. data 1. Mesi}. koja tra`i da se njeno financiranje stavi na dnevni red. je 1. nav. Stavovi srpskog bloka u Predsjedni{tvu me ne ~ude. tenkovima na autocesti i blokadom zra~nog prometa onemogu}uje dolazak na sjednicu legalnom i legitimnom predsjedniku Predsjedni{tva SFRJ..220 U Kosti}evom kabinetu su 2. U tom je cilju. IT-02-54-T.219 Rukovodstvo Crne Gore. Za nezakonito djelovanje svatko }e ponijeti svoj dio odgovornosti” (S. oktobra bili samo Srbi i generali (bez predsjednika Mesi}a. treba da ostanu na teritorijama na kojima se sada nalaze. Predmet: Br. str. donijelo odluku o upotrebi svih “republi~kih resursa” u “osloba|anju” Dubrovnika. Mesi}. {to je bila la`. a potom }e se postupiti prema politi~kim odlukama i sporazumu koji bude postignut”. 221 Isto.221 nezakonitim manipuliranjem ishoditi odluke Predsjedni{tva.. na ~elu sa Momirom Bulatovi}em. Na sljede}em su sastanku Bulatovi} i drugi visoki crnogorski politi~ari raspravljali o kreiranju “Dubrova~ke Republike” i njenom prisajedinjenju pro{irenoj srpskoj dr`avi (Isto). ali me iznena|uje pristupanje vojnom pu~u gospodina Bogi}a Bogi}evi}a i Vasila Tupurkovskog. kako bi legalizirao nezakonite i neustavne odluke Armije. U svom intervjuu dr Kosti} je izjavio : 411 . dj. Stoga je smatralo “da sve vojne snage.. pored osiguranja ljudstva (oru`ane sile — jedinice Teritorijalne odbrane i rezervisti JNA) i logisti~ke podr{ke. dok se ne postigne politi~ko re{enje jugoslovenske krize. uz po{tovanje primirja. sa zadatkom da se. oktobra 1991. dj.

A za kasetne bombe nisam ni ~uo. To se odnosi i na Dubrovnik” (S. Zar je mogu}e da }e se netko drznuti i tu}i po Dubrovniku? KOSTI]: Pretpostavljam da nikome iz hrvatskih formacija ne}e pasti na pamet da na dubrova~koj tvr|avi ili bilo gdje drugdje postavlja artiljerijska. onda to realno predstavlja opasnost za Dubrovnik. da je Skup{tina blokirana. jer ste rekli da od saveznih ustanova funkcionira samo Predsjedni{tvo. je li Kadijevi} uhap{en. NOVINAR: Nije li time [tab vrhovne komande preuzeo ingerencije Predsjedni{tva? KOSTI]: Nije. SIV desetkovan. sa kojih bi ugro`avala ili vodila bitku s drugom stranom u sukobu. dj. ali ako neko tamo postavi mitraljesko gnijezdo. Dubrovnik je takav objekt. Sada se vatra pribli`ava Dubrovniku. Mislim.. NOVINAR: Sude}i po pona{anju ~elnika BiH. 412 ... I niste rekli. str. i da spasi vojsku ugro`enu u kasarnama. pa sad vi recite ko je kriv. kako uhap{en? NOVINAR: Po{tovani potpredsjedni~e Jugoslavije. mora neutralisati.. NOVINAR: Slava je prolazna.. je li. na jednom njihovom sastanku. KOSTI]: Nikome ne bi moglo pasti na pamet da ga|a u toranj jedne crkve. gdje treba da poslu`e razdvajanju me|unacionalno sukobljenih strana. KOSTI]: Te vijesti nisu doprle do mene. sa ostalom trojicom iz krnjeg Predsjedni{tva. KOSTI]: Nije uhap{en. Mesi}. ukoliko hrvatske oru`ane formacije budu koristile objekte Dubrovnika da bi sa njih. uni{teni. 264). Je li se o tome govorilo danas na Predsjedni{tvu. nav. onda se to mitraljesko gnijezdo. prema ovom ultimatumu. jer Mesi} ne predsjedava. dok ste zasjedali. trojica su o~ekivana. ili — kako vi ka`ete — posljednjoj opomeni [taba vrhovne komande Republici Hrvatskoj. pronijele su se vijesti da je Mesi} podnio ostavku.Nekoliko sedmica kasnije Kosti} je. proizilazi — nastavi li se blokada kasarni — da }e JNA razru{iti najva`nije objekte Hrvatske. ~ovjek je smrtan. danas su na njega ba~ene tri kasetne bombe.. [tab je donio odluku kakvu mo`e donijeti. i da je Kadijevi} uhap{en. razoreni su najbogatiji dijelovi Hrvatske. NOVINAR: Po{tovani potpredsjedni~e. E.. misle}i da bi tu bile za{ti}ene. a Dubrovnik bi trebao biti besmrtan. ga|ale drugu stranu. da vas osmorica u Predsjedni{tvu niste va`ni koliko Dubrovnik sla`ete li se? KOSTI]: Ne obra}ajte se samo na nas osmoricu. Ali. NOVINAR: Pitao sam o Predsjedni{tvu. NOVINAR: Danas. {to je on demantirao. postoji otpor prema va{em na~inu rada. i da anga`uje potrebne efektive u kriznim podru~jima. ta nije valjda Predsjedni{tvo dopustilo da Dubrovnik bude razoren? KOSTI]: O tome nije bilo govora. minobaca~ka ili druga oru|a. po{tovani potpredsjdni~e.. barem smo u to vjerovali. nego samo da je Dubrovnik bombardovan.. a u prisustvu Mesi}evog “. ali nisu do{li. jer je ranijim odlukama Predsjedni{tva [tab imao takva ovla{tenja..

svim snagama. Ad`i} i Brovet). oktobra. dj. dj.Branko.. str. sednice Predsedni{tva SFRJ od 1. oktobra stanje neposredne ratne opasnosti uopšte nije spominjano. nav. o ~emu je doma}a i me|unarodna javnost ve} obaveštena putem slu`benog saopštenja sa te sednice” (S. kako stoji u “saopštenju”. nav. Pozivao se na odluku sa sjednice od 1. D. 265. nav. str. pozivaju}i se na Ustav. Ta formulacija nije uvrštena u “saopštenju”. Na sjednici Predsjedništva od 1. “Predsedništvo odlu~uje ve}inom glasova prisutnih” i. kada su bili prisutni Tupurkovski i Bogi}evi}. str. 392-393. nav. Od vojnog rukovodstva (generala Kadijevi}a i Broveta) je tra`io da JNA “mora udariti frontalno. oktobra. S. nego iz nevolje: . odlu~ilo da od tada. u sadejstvu sa vojnim rukovodstvom (Kadijevi}. nema ljudi!” (Isto). Tek je na sastanku “~etvorke” odlu~eno da prva ta~ka dnevnog reda bude “dogovor o obezbe|enju kontinuiteta rada Predsedništva SFRJ na osnovu ocene Predsedništva sa 143. Marijan. nav. preuzev{i — 222 Isto. 413 . “ali ne iz razbora uvjetovanog humano{}u. tj. 268-269). u munjevitom naletu prodreti i u Zagreb!”. kada je Predsjedništvo s ve}inom prisutnih “jednoglasno ocenilo da smo suo~eni sa opasnoš}u opštegra|anskog rata i da se zemlja nalazi u stanju neposredne ratne opasnosti. Mesi}. dj. str. Jovi}. otvoreno ga krše}i. 223 B. dok su Mesi} i Drnov{ek ponavljali svoje poznate stavove. 265). Takvu taktiku osvajanja i razaranja Hrvatske Kadijevi} nije prihvatio na tom sastanku. Mamula. kada je “zahtev Armije za punim podizanjem bojeve gotovosti pravilno razumeo i podr`ao jedino Borisav Jovi}. a Vasil Tupurkovski je uobi~ajeno izvodio larpurlartisti~ke egzibicije” (Isto. proglasili neposrednu ratnu opasnost. U Kosti}evom saopštenju za javnost navedeno je da je to “jednoglasno ocenilo Predsedništvo SFRJ”.. oktobra. izjavio da }e Predsjedni{tvo narediti “op{ti napad na Hrvatsku”. B. str. nego je. niti u zapisniku sa te sjednice. S tim u vezi. 268. Riza Sapund`iu bio izgubljen. Vasi} — A. str. str. dj. 240-242. 3.savjetnika. samo iz dvije republike .iz Srbije i Crne Gore) je. “Predsedništvo SFRJ od nadle`nih saveznih organa informisano da je politi~ko-bezbednosna situacija u zemlji krajnje teška i dramati~na i da preti sveopšti gra|anski rat”. te niti u pozivu za sjednicu 3. oktobra. Vasovi}. O. Samo je bila dogovorena jedna ta~ka dnevnog reda: “Neka aktuelna pitanja iz oblasti opštenarodne odbrane”. Backovi} — M. beogradski komentator je izjavio da je “op{ti napad na Hrvatsku” trebalo narediti jo{ sredinom marta 1991. dj. str. nav.223 odnosno izvr{ili pu~. Mesi}.. 306.. dj.000 zeni~kih radnika. nemamo za to snage.222 Nepotpuno Predsjedni{tvo SFRJ (~etiri ~lana. na nelegalno sazvanoj sjednici 3... 360. Bogi} Bogi}evi} stalno ponavljao da to ne}e obezbediti pla}e za 23.

godine o postojanju neposredne ratne opasnosti i prelazak na rad Predsedništva SFRJ u uslovima postojanja neposredne ratne opasnosti” (Isto). nav. U dono{enju te odluke u~estvovalo je {est ~lanova Predsedni{tva. 269. koji su. Drnov{ek ve} dugo ne dolazi na sednice. po njemu. nav. ali ne i na osnovu odluke samog predsednika. a u poslednje vreme ni Stipe Mesi}. Mesi}. Verovatno je na njih izvr{en i uticaj sa strane” (B. oktobra mogla imati navedeni dnevni red. Mesi} ka`e da zbog saobra}ajnih zapreka na autoputu ne mo`e da doputuje! To nam je bio dobar povod da iskoristimo ustavnu mogu}nost da pre|emo na rad sa onolikim brojem ~lanova Predsedni{tva koji mo`e da do|e na sednicu. 392-393). sr. a tada radi u svakom sastavu koji je mogu}. po njemu. godine donelo odluku o dislociranju svih komandi. kako se onda mogao najavljivati takav dnevni red!” (Isto). {to smo odbacili. Oni su pristali da donesemo odluku o radu i uslovima neposredne ratne opasnosti. Poslovnik predvi|a da Predsedni{tvo radi u Beogradu.. jula 1991. 393). str. dj. dj. on zakazuje sednicu na Brionima. biti “prije toga donesene dvije odluke: (1) postoji neposredna ratna opasnost i (2) Predsjedništvo SFRJ prelazi na rad u uvjetima postojanja neposredne ratne opasnosti. Ako nije bilo takvih odluka. To je u~inio potpredsjednik Predsjedni{tva dr Branko Kosti}. Tupurkovski i Bogi}evi} ne prihvataju odr`avanje sednice bez Mesi}a kao predsednika i svaki na{ poku{aj da bilo {ta ozbiljnije odlu~imo dovode u pitanje. 224 S. str. po Mesi}u. a kad smo po~eli da je primenjujemo. je.. “puki falsifikat”. Mesi} se nalazi u Zagrebu. pristali na dono{enje pomenute odluke (Isto. predstavnika Slovenije224 i pru`ili podr{ku osvaja~kim oktobra 1991. Na na{e insistiranje da do|e u Beograd da bismo mogli da obavljamo svoju funkciju. Iz prava rukovo|enja i komandovanja OS SFRJ “jednoglasno” su isklju~ili dr Drnovšeka. uklju~uju}i i Bogi}evi}a i Tupurkovskog”. Odluku Predsjedni{tva o prelasku na rad u uslovima neposredne ratne opasnosti Jovi} je obrazlo`io na sljede}i na~in: “Pre dva dana smo doneli odluku da Predsedni{tvo SFRJ iza|e iz paralize koja mu je nametnuta bojkotom rada nekih ~lanova Predsedni{tva. Predsedni{tvo je donelo odluku da prelazi na rad u uslovima neposredne ratne opasnosti. jedinica i ustanova JNA 414 . povukli su se i odbili da u~estvuju u daljem radu Predsedni{tva. uklju~uju}i i Bogi}evi}a i Tupurkovskog. Promena bi mogla biti samo na osnovu odluke Predsedni{tva. “jer je Predsedništvo SFRJ. Jovi} otvoreno la`e. “morale su”.formalno i fakti~ki rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama SFRJ. a posebno kada tvrdi da je u dono{enju odluke o prelasku Predsjedni{tva SFRJ u uslovima neposredne ratne opasnosti u~estvovalo “{est ~lanova Predsedni{tva. 18. To je pravo krnje Predsjedništvo oduzelo dr Drnovšeku. Jovi}. Pozivanje na sjednicu Predsjedni{tva SFRJ od 1. Da bi sjednica od 3. oktobra 1991. uz saglasnost Republike Slovenije.

po{to “Srbija nije u ratu”. pri ~emu je tra`io spiskove “nesposobnih generala i pukovnika za hitno penzionisanje” (S. nav. kad su Kosti} i Jovi} izišli sa zahtjevom o povla~enju armije iz Slovenije” (Isto).226 to je predstavljalo dr`avni udar i definitivni nestanak SFRJ. Dr Branko Kosti}. 272-274 i 277. Milo{evi} se zalagao za djelimi~nu mobilizaciju i ka`njavanje dezertera. O tome Predsjedništvo SFRJ nijednom nije odlu~ilo.. str. 360. Marijan. 187-188 i 240-241. Vasovi}.. na ~elu sa Milo{evi}em. 227 Predsjedni{tvo SFRJ je odlukom o prelasku “na rad u uslovima neposredne ratne opasnosti” odlu~ivalo ve}inom glasova prisutnih ~lanova. odobravaju}i. str. To je za Milo{evi}a bilo od izuzetnog zna~aja. Vasi} — A. Citiraju}i tu odluku. Predsjedništvo je “prešlo na uslove rada za vreme neposredne ratne opasnosti” i time preuzelo na sebe odre|ene nadle`nosti Skup{tine SFRJ koja se. nav. u takvoj situaciji. kako bi odr`ao svoju “tezu” i time obmanjivao javnost da su Jugoslaviju razbili “secesionisti” (Slovenija i Hrvatska). nije mogla sastati. izme|u ostalog. 274. oktobra na sastanku u Hagu… i utvrdilo stavove za njegov nastup na tom sastanku” (Isto). preuzelo vlast u zemlji i time legalizovalo agresiju protiv Hrvatske. B. Austrije i Vatikana. koji je uzurpirao mjesto predsjednika. Biserko. D. Uz licemjerno zadr`avanje njenog naziva i naziva ve} srbizirane JNA. Milo{evi} je. str. Backovi} — M. 392-393. 227 Isto. “rad štaba Vrhovne komande oru`anih snaga u realizaciji odluka Predsedništva SFRJ u vezi sa mobilizacijom”. odbijao sprove|enje op{te mobilizacije.225 Na taj je na~in rukovodstvo Velikosrpskog pokreta (vojska zajedno sa srbijanskim rukovodstvom i srpsko-crnogorska ~etvorka . O. za koju nije donesena legitimna odluka. ~ime su ozakonili provedenu mobilizaciju. B. potpredsjednik Predsjedni{tva. na insistiranje generala Tomislava Simovi}a (ministra odbrane Republike Srbije). 306. Jovi}. Mamula.. nav.krnje Predsjedništvo s vojnim vrhom). 275 i 277. 415 . Istovremeno to je zna~ilo da mo`e raditi “u svakom sastavu koji je mogu}”. str. Krnje Predsjedništvo se tada “saglasilo da savezni sekretar za narodnu odbranu general armije Veljko Kadijevi} u~estvuje 4. i 18. nakon te odluke je deklarativno izjavio sa teritorije Republike Slovenije”. jer se za to navodno “jo{ nisu stekli uslovi”.mjerama i aktivnostima JNA. nav. 227).. 225 Isto. uz veliku podr{ku Njema~ke. 226 Milo{evi} je insistirao na imenu Jugoslavije (i dr`ave i vojske).. dj. dj. dj. 272. srpnja. jer je ra~unao da }e budu}a Jugoslavija (od 17 miliona) ostvariti kontinuitet sa SFRJ. dj. Mesi} je konstatovao: “Sasvim su druga~ije govorili 12. Umjesto op{te. nav. str. dj. str. str.

Na toj je Konferenciji u ime SFRJ u~estvovao i Budimir Lon~ar. 38). B. 4. oktobra.231 Krnje Predsjedni{tvo SFRJ od ~etiri ~lana (predstavnik Srbije — Jovi}. kao i ranije. Vojvodine . 306. Umjesto toga. str.230 Na konferenciji u Hagu.. dj.228 Ministri spoljnih poslova Evropske zajednice odluku Predsjedni{tva da radi u krnjem sastavu okarakterisali su neprihvatljivom. te je rad tog organa u krnjem sastavu bio neprihvatljiv.da “Predsjedni{tvo SFRJ ne}e koristiti vojnu silu da bi nametalo svoju volju bilo kom narodu u Jugoslaviji”.Sejdo Bajramovi}). Marijan (Isto). 313. oktobra 1991. str. drugom po brojnosti narodu (Hrvatima)”. jer je “upravo tada ve}ina vojnog potencijala JNA bila u funkciji nametanja volje politi~kog i vojnog vrhovni{tva najbrojnijeg naroda u SFRJ (Srba). Kadijevi}.. Marijan. obavio razgovor sa Lon~arom i sugerisao mu da sam podnese ostavku. zaklju~eno je da su odluke Predsjedni{tva da pre|e na rad u uslovima neposredne ratne opasnosti neustavne. nav. (posljednja sjednica Predsjedni{tva SFRJ u punom sastavu je. Branko Kosti} je 26. odr`ana 1. 229 S.) nije dolazio na sjednice... nav. 38. str.Jugoslav Kosti} i Kosova . Jovi}.. Naime.. {to je on odbio. str. dj. Mesi}. po Jovi}u. kao Milo{evi}ev eksponent.229 jer njegove odluke nisu bile ustavne. nisu `eljeli da priznaju. 393-394. 404). te Stipe Mesi}. Nema drugih mogu}nosti” (Isto. kao {to su to Janez Drnov{ek.. nav. 381-382 i 392). Kadijevi}. str. Tu je ocjenu Jovi} prokomentarisao na na~in da to “zna~i da }e oni na{e odluke ignorisati i smatrati nas nepostoje}im”. nav. Tupurkovski i Bogi}evi} nisu prihvatili odr`avanje sjednica bez Mesi}a kao predsjednika (B. dj. 230 B. 393. nav. Jovi}. V. vo|ena rasprava o Jugoslaviji. Zbog toga je Kadijevi} “zaklju~io” kako je “tako nastupilo vrijeme kada je Zapad gurao JNA na samostalno djelovanje” (V. gdje je. te predstavnici Crne Gore — dr Branko Kosti}. dj. nav. dj. 231 B. 393). Jovi}. s pravom pi{e D. str. po dogovoru. u okviru Organizacije ujedinjenih nacija. Jedan broj ~lanova Predsjedni{tva SFRJ od kraja avgusta i po~etka septembra 1991.. 416 . septembra 1991. dj. dj. str. str. situacija je bila sasvim suprotna. Jovi} je zatra`io “od slu`be analizu {ta bismo mogli u~initi” (Isto. {to je za Jovi}a bilo dovoljno da zaklju~i da ga “moramo smeniti. stalno su i u kontinuitetu. savezni sekretar za inostrane poslove. odr`avani ilegalni sastanci “[estorice”. kao posve bezna~ajne politi~ke li~nosti i od po~etka Milo{evi}eve 228 D. 393. str. koji se solidarisao sa takvim zaklju~kom. nav. Jovi}. kako su oni govorili “krnje ili ‘srpsko Predsjedni{tvo’”. Po{to je on srpskom rukovodstvu smetao. Me|utim. dj. str. nav.

Jovi}.marionete je. dj. 268. 234 S.. 313. dj. dj. je 4. tako|e.233 Ostalim ~lanovima Predsjedni{tva (4). nav. {tabova. str. a sve u funkciji ostvarivanja velike Srbije. pokušavalo zadr`ati legitimitet šefa dr`ave koja tada više nije postojala. 360-361...A. “a Predsjedni{tvo je bilo njegov kabinet za rukovo|enje i komandovanje Armijom koja ih je i dalje slijepo slu{ala”. manipulisao tim uzurpiranim tijelom kako bi. brodarima je isplovljavanje zabranjeno”. Mamula. str. nav. B.234 Velikosrpski agresor je napadao i Dubrovnik. nav. str. dj. Milo{evi} je. nap. Mesi}. Backovi} . 233 B.M. jedinica i ustanova oru`anih snaga koje obezbe|uju njihovu borbenu gotovost”. prije svega. 235 S. ostvarivao direktnu ili indirektnu kontrolu nad policijskim i vojnim snagama u Republici Srbiji i SFRJ (ICTY. nav. dj. Vasi} . nav. Srbiju i Crnu Goru su predstavljali Milo{evi} i Bulatovi}. dj. pored kontrole nad krnjim Predsjedni{tvom. imaju}i kontrolu i odlu~uju}i uticaj nad Krnjim Predsjedni{tvom i [tabom Vrhovne komande. 241. S. str.235 “^etvero~lana banda”. prema inostranstvu.. zahvaljuju}i. nav. oktobra uvela i opštu blokadu svih jadranskih luka. str. svojoj lociranosti i popunjenosti ve}inskim srpskim kadrovima. str. JNA (JRM) je 3. I sva ostala savezna tijela bila su.232 Van Srbije i Crne Gore niko u Jugoslaviji nije “slu{ao” nekakvo srpsko-crnogorsko Predsjedni{tvo.. onemogu}eno je da obavljaju funkcije. prije svega. Ni ribari nisu mogli na more”.. Mamula. nav.. Milo{evi} je. B. oktobra. paragrafi 99 i 956. uklju~uju}i i predsjednika. kako su novinari prozvali pu~isti~ki beogradski klan. Vasovi}. 246. “Aerodromi su zatvoreni. Mesi}. 47-48 i 313. u saradnji sa vojnim rukovodstvom. nakon prelaska na uslove rada za vrijeme neposredne ratne opasnosti i preuzimanje odre|enih ingerencija Skup{tine SFRJ donijela “Naredbu o delimi~noj mobilizaciji do nivoa popunjenosti komandi. IT-02-54-T. dj. ceste su presje~ene. davao legalitet potezima JNA i odr`avao privid me|unarodnopravnog subjektiviteta SFRJ. 393. s tim {to je Milo{evi} bio vo|a. Time je Hrvatska i na moru bila blokirana. IT-02-54-T. Predmet: Br. 417 . Mesi}. blokirana ponašanjem Srbije i Crne Gore. Predmet: Br. paragraf 99). str. 3. ICTY. Istoga je dana dr Kosti} potpisao Naredbu “o gubitku ~ina aktivnih vojnih lica zbog dezertiranja ili prelaska 232 O.

oktobra 1991. dj. 237 Isto. 391. 272-273. Razlog za taj “hitan razgovor” bila je informacija koju je Jovi} “hitno” dobio od Vlade Kova~evi}a. oni su porekli ha{ki dogovor o prekidu vatre. 239 Isto. 241 B.239 I “dva oka u glavi” su razroko gledala na opstanak Jugoslavije. s tvrdnjom da. Kadijevi}a i Milo{evi}a od 2.236 Tog je dana general Kadijevi}. nakon razgovora.241 odr`an sastanak 236 Isto. 277. da je na 418 . ali sve strane su se saglasile da }e se savezne snage povu}i iz Hrvatske u roku od mjesec dana” (Isto). Momir Bulatovi} (predsjednik Crne Gore) je u Hagu predlagao da se ravnopravno raspravlja o opstanku Jugoslavije i njenom me|unarodnopravnom ukidanju.238 Me|utim. po Mesi}u. odbio stavove Deklaracije o Jugoslaviji. str. reagovalo holandsko Ministarstvo spoljnih poslova.. Miloševi} i Kadijevi})... ~lana Glavnog odbora SPS. S tim u vezi. 273-274. str. Miloševi} i Kadijevi} su deklarativno dali saglasnost za “labavu zajednicu ili savez suverenih republika”. nav.237 U Hagu je 4. uz kontrolu me|unarodnih posmatra~a. str. str. 240. Iako su dozvoljavali mogu}nost da je u Hagu bilo govora o povla~enju vojske iz Hrvatske. “zaista. izjavio da }e sve u~initi da Hrvatsku baci na koljena i poraziti “usta{ke snage”. Na takvo tuma~enje dogovora javno je u ime Ministarskog vije}a Evropske zajednice. ni{ta nije potpisano. i Milo{evi} i Kadijevi} su insistirali na ostajanju JNA u dijelovima Hrvatske. Mamula. izme|u njega. 238 Isto. 240 B. oni su izjavljivali da }e JNA “ostati tamo gdje Armiju `ele. dj. iako o tome. str. str.iz JNA u paravojne jedinice”. potpisano još jedno primirje (Tu|man. koga je hitno tra`io Jovi}. oktobra. “nema ni rije~i u ha{kom dogovoru”. tvrde}i da “nije bilo govora o napu{tanju podru~ja u kojima `ive Srbi”. nav. ali se i usmeni dogovor smatra obavezuju}im. Jovi}. pa je neprihvatljiva izjava generala Kadijevi}a i priop}enje SSNO. 283. za nemijenjanje granica i premještanje i pregrupisanje JNA.. a `ele je u sve srpske oblasti u Hrvatskoj”.240 Petog oktobra je. Nikakav dokument nije potpisan. polaze}i od svojih shvatanja da je JNA ostala bez dr`ave. Milo{evi} je u svojstvu predsjednika Srbije.

Bolje da Vi to pitate predsednika Republike Srbije i dr`avno i politi~ko rukovodstvo Srbije. Mi bismo bez nje mo`da i mogli — formirali bismo svoju vojsku — a kako bi oni izmislili svoju dr`avu — nije jasno. Mo`da svi oni la`u nas i o nama stvarno tako misle. .000 ljudi) za kona~an uspeh”. I Milo{evi} se slo`io s tim. optu`iv{i Jovi}a i sastanku boraca I proleterske brigade penzionisani general Eugen Lebari} pitao generala Marka Negovanovi}a (~lana [taba Vrhovne komande za idejni rad) “otkud takvo dezerterstvo u vojsci i otpor mobilizaciji?” Na to je general odgovorio : “ .000 vojnika. a Jovi} je rekao: “da Negovanovi} to nije izmislio. Srbija i Crna Gora imaju 1.000 vojnih obveznika! Sve da mobili{emo!? A Hrvatska ima 200. Pri tome je tra`io da razrade “koncept mirovne inicijative kombinovan sa konceptom sile radi odvra}anja od rata i prelaska na politi~ko rje{enje”. na kome je Kadijevi} opet tra`io op{tu mobilizaciju “kao uslov za pobedu!” Vo|ena je duga rasprava. 242 Isto.500. s pravom se pitao Jovi} (Isto. odnosno zauzela jednu tre}inu Republike Hrvatske. nakon {to je JNA “oslobodila” “srpske” teritorije u Hrvatskoj. . na kojoj su se “skoro posva|ali”. S tim u vezi. * * * Proverio je i ka`e da Lebari} nije govorio istinu. 419 . Mo`da la`u Kadijevi}a.Za defetizam je kriva SPS i rukovodstvo Srbije koji su dozvolili da se tako ne{to de{ava. Me|utim.Osnovni je krivac srpska dr`ava i SPS jer se ne bore protiv neprijatelja JNA i dezerterstva u njoj” (Isto). generali Kadijevi} i Ad`i} bili su o~ajni. tra`e}i hitan sastanak. Pojeo vuk magarca” (Isto).242 Jovi} je energi~no bio protiv tog prijedloga. predlo`io novu taktiku — prelazak na politi~ko rje{nje.“[estorice” (bez Bulatovi}a koji je bio odsutan). . Nakon toga Jovi} je pozvao Kadijevi}a i Milo{evi}a.Oni si inicirali borbu srpskog naroda u Hrvatskoj a sada je ostavljaju na cedilu. Jovi} se ~udio. Vojska bez nas ne mo`e. str. on je. 391-392). a “sada tra`e op{tu mobilizaciju. Umjesto toga. da je samo izneo stav vojnog vrha i tra`im da se raspravimo: kako se tako ne{to mo`e iznositi u javnost. Pre{li smo preko toga. jer je vojno rukovodstvo “pre par dana” govorilo “da je dovoljno 6 brigada (30. Milo{evi} je tra`io od Kadijevi}a da odmah smijeni generala Negovanovi}a. [ta }e nam tolika vojska?”. Veljko obe}a da }e proveriti.

Jovi} pi{e: “Valjda se mora nekad pre}i na politi~ko re{enje”. Krnje Predsjedni{tvo SFRJ je 5. Naime. a da vojsku orijenti{u “na odbranu ve} oslobo|ene teritorije”. da bi bio nastavljen ”drugom prilikom u punom sastavu”. 275-276). u Predsjedni{tvu SFRJ bio je pripremljen popis s više hiljada imena — prijedlozi za odlikovanja “aktivnim vojnim licima i vojnicima za ispoljenu hrabrost i savesno izvršavanje zadataka”. bez odr`avanja sednice. 245 Isto. zaklju~ili su da moraju “pre}i u mirovnu ofanzivu. 420 . oktobra) Jovi} je tra`io hitan razgovor sa Milo{evi}em.245 Sljede}eg dana (6. nav. oktobra. donijelo “Naredbu o odre|ivanju teritorija na kojima postupaju vojni sudovi I stepena” (Isto. oktobra dijelila generalske epolete. a pripremati se za ratnu akciju ako drugog izlaza nema”. “~etvero~lana banda” je 5. Taj je popis od avgusta ~ekao potpis predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. 244 Isto. osvjedo~eni u zlo~inima — Ljubomir Baji} i Ratko Mladi} (S. Tako su “za izuzetan doprinos u izvršavanju borbenih zadataka” vanredno dobili generalske ambleme dotadašnji pukovnici. 246 Isto..246 243 Isto. u konsultacijama ~lanova Predsedni{tva”. ali i za unapre|enja u više ~inove”. “onako pau{alno. 277). a ne od generala. S tim u vezi. Tim prije. 392. Branko Kosti} se solidarisao s generalima. koja je odlu~ivala “ve}inom prisutnih na sednici”.243 Milo{evi} i Jovi} su negirali optu`be vojnog rukovodstva o ostavljanju srpskog naroda “na cedilu”. Mesi}. str. Kosti} je “jednoglasnom odlukom” svoje ~etvorke. “bez obzira {ta vojska misli”. str. Nisu mogli prihvatiti ratnu opciju “u meri koja nije potrebna” i da ginu za ono {to mogu pregovorima posti}i. Odlu~ili su da. str. prihvate zahtjev ministara Evropske zajednice o prekidu vatre. ovlašten da 7. sa ~ime se i Milo{evi} slo`io. ne vode}i ra~una o stvarnoj situaciji u Evropi i u Srbiji”. dj. Polaze}i od ocjene da Evropa jedva ~eka da ih ekonomski uni{ti i blokira. jer oni nisu “samoposluga” da udovoljavaju potrebama generala. oktobra potpiše ukaz o odlikovanjima “za izuzetno po`rtvovanje i izvršavanje borbenih zadataka. sa ciljem da kasarne u Hrvatskoj oslobode i deblokiraju bez `rtava. jer politika mora polaziti od njih. kako bi se sami (“u ~etiri oka”) dogovorili. tvrde}i da su “sve srpske teritorije oslobo|ene?”244 Razgovor je prekinut.Milo{evi}a da srpski narod ostavljaju “na cedilu”. “na predlog SSNO-a.

. Mesi}. opredeli}e se na vojnu akciju. nav. van Houten. str. Ozbiljno su uzdrmani na{om ofanzivom.. {to je dugo zahtevao”. pukovnik Imre Agoti} (~lan Glavnog sto`era Hrvatskih oru`anih snaga) i ambasador Dirk-Jan van Houten (Isto). 8. O “stanju u JNA” Kadijevi} je naglasio : “Glavne slabosti su opkoljeni garnizoni i nedostatak rezervne vojske. 251 Isto.248 Devetog oktobra odr`an je sastanak “[estorice” (u punom sastavu: Milo{evi}. Kadijevi} je iznio “procenu situacije i nove prijedloge za dalju akciju”. tada zamijenio ”izvla~enjem vojske”. 394. nav. str. str. oktobra 1991. koju je predstavljao ambasador D. O stanju u Hrvatskoj vojsci Kadijevi} je naveo: “Oni imaju 200. mo`da. Sporazum su. 248 S. Ako procene da bi na politi~kim razgovorima izgubili.250 stanje u JNA. Dobijaju oru`je iz inostranstva.247 U Zagrebu je. Istoga je dana Sabor Hrvatske jednoglasno potvrdio odluke donesene prije 3 mjeseca — Hrvatska je raskinula sve veze sa Jugoslavijom i postala slobodna. izme|u SSNO i Republike Hrvatske potpisan op{ti prekid vatre na teritoriji Republike Hrvatske (osmo primirje). K. a na vojnom polju dobili.000 ljudi pod oru`jem. mada bi oni. dr Branko Kosti}. Imaju jaku me|unarodnu podr{ku. dj. 280. Pristi`u im nove snage. 249 B. Stjepan Adami~ (zamjenik ministra odbrane Vlade Republike Hrvatske). Nema sumnje da }e ostati i pri vojnoj opciji” (Isto). bez obzira na sada{nje stanje. Jovi}. u skladu sa takvom odlukom. ako je prihvatio nove ciljeve). dj.Krnje (~etvero~alno) Predsjedni{tvo SFRJ je istoga dana. JNA nema dovoljno snage da potpuno porazi Hrvatsku vojsku. pali za 10 dana da ne postoji problem opkoljenih garnizona (Pitam se za{to to nisu u~inili dok garnizoni nisu bili opkoljeni i za{to mu se jo{ uvek vrzma u glavi ideja o tome da potpuno porazi Hrvatsku vojsku.249 stanje u Hrvatskoj vojsci. Deo rezervi na frontu mogao bi biti pokoleban u slu~aju du`eg zadr`avanja. nezavisna i suverena republika. Rotim. potpisali: general Andrija Ra{eta (predstavnik SSNO-a).“za{tita ugro`enog srpskog naroda u Hrvatskoj i izvla~enje vojske iz blokiranih kasarni”.251 247 Isto. nav. Ukazao je na njihove ciljeve (“na{e ciljeve”) . donijelo takvu odluku i ovlastilo vojsku da vodi pregovore o njenoj realizaciji. 169-170. dj. Jovi}.. 421 . Bulatovi} i generali Kadijevi} i Ad`i}). pod pokroviteljstvom Evropske zajednice. 250 Isto. u popodnevnim satima. Kadijevi} je “ru{enje hrvatskog rukovodstva. J.

s tim {to “u globalu nije bilo osporavanja.252 Me|u novim prijedlozima general je. O tome je Kadijevi} rekao sljede}e : “Ki~mu aktivnosti sastava JNA ~ine Srbi i oni su svuda izvrsni. kao i sa transformacijom unutar JNA” (Isto. Tamo gde su rezervisti bili u manjini u odnosu na aktivni sastav dobro su se borili. Glavni je problem gde su bili prete`no ili potpuno rezervisti. kombinovano. 395. ne}e se izdr`ati. 254 Isto.te politi~ku i psiholo{ku procjenu. c) Ve} sada pripremiti sve za op{tu mobilizaciju do koje mo`da ho}e. Nastavlja se be`anje sa fronta. Na dugu stazu }emo izgubiti. Ako ne budemo vojno spremni da branimo svoje ciljeve do`ive}emo poraz. 422 . Treba im staviti do znanja. Crnogorci i Hercegovci su odli~ni. a) Intenzivirati politi~ke razgovore i preko EZ i neposredno. srpski i vojvo|anski rezervisti su pru`ili veliki otpor dolasku u vojsku. 253 Isto. kako oficiri tako i vojnici. pored spremnosti za vojnu opciju “za ostvarivanje cilja i politi~kog raspleta”. 2) Izvesno je da vojna varijanta odbrane na dugu stazu na dostignutoj liniji borbe samo sa snagama sa kojima raspola`emo ne mo`e da se ostvari. str. a mo`da i ne}e do}i. koji se mogu posti}i i da se ne porazi Hrvatska vojska.254 Za ostvarivanje ciljeva. 252 Isto. Izlaz treba tra`iti u brzom politi~kom raspletu ili vojnoj akciji. nego samo da im se preti silom. sa mirovnom akcijom. d) Vojska }e nastaviti sa izvla~enjem jedinica iz okru`enih garnizona na osnovu sporazuma ili silom. To treba. general Kadijevi} je zaklju~io : “1) Moramo biti spremni za vojnu opciju za ostvarivanje cilja i politi~kog raspleta. Me|utim. vrlo jasno re}i. Bosanci i Kraji{nici osrednji” (Isto). izuzev uvek sporne op{te mobilizacije”. Zato treba i}i na intenziviranje vojnih i politi~kih mera. ako bude podvala u ovoj mirovnoj akciji. 394-395). U me|uvremenu nastaviti sa maksimalnim kori{}enjem delimi~ne mobilizacije.253 Navedene generalove procjene i prijedlozi nisu posebno komentarisani. b) Poku{ati da se kroz mirovnu akciju EZ u {to kra}em roku na|e re{enje mirnim putem i da se tako ostvare na{i ciljevi. S tim u vezi. ponovo insistirao na op{toj mobilizaciji. vojsci su potrebne ve}e snage od raspolo`ivih” (Isto). str. da }e Srbija i Crna Gora predlo`iti op{tu mobilizaciju i da }e Armija biti u stanju da osujeti svako za nas neprihvatljivo re{enje.

B.. str. Me|utim. te da }e JNA”ostati tamo gdje Armiju `ele.. nav. na drugim podru~jima Hrvatske (u zonama rata) JNA je gomilala nove trupe dovedene iz 255 B. 259 S. oko 100 vagona naoru`anja i municije (topova. Na to je vojno rukovodstvo pristalo da se JNA u tri naredna mjeseca povu~e iz Istre. gubila i ogromne koli~ine naoru`anja i municije. u Hrvatskoj “zarobili tri voza. “nije bilo govora o napuštanju podru~ja u kojima `ive Srbi”..257 U takvoj je situaciji JNA nastojala da. itd. “kao i sa transformacijom unutar JNA”. str.259 Van den Bruk je. jer joj je nedostajalo rezervne vojske.. nav. Mamula. 281 i 283. Tvrdili su da nisu ništa potpisali i da.JNA se u Hrvatskoj. nav. ponovo okupio predsjednike Tu|mana i Miloševi}a s generalom Kadijevi}em. prema Jovi}evim zabilje{kama od 27. dj. 394. uputio Kadijevi}u prijedloge o “uravnote`enoj šemi povla~enja federalne armije iz Hrvatske tokom prelaznog razdoblja”. nav. haubica. Zbog blokiranih garnizona JNA se nije mogla povu}i iz Hrvatske. Mamula. Naime. Jovi}. Jugoslovenskoj narodnoj armiji su. dj. stoje}i “pred dilemom i bez odluke: odlu~na op{ta vojna operacija ili povla~enje iz Hrvatske”. dj. nav. str. nav. dj. Mesi}. Jovi}. posebno od oktobra 1991. 257 Isto. JNA su bili potrebne “ve}e snage od raspolo`ivih“. gdje je. “na osnovu sporazuma ili silom”. 394. 228. Jovi}. 256 B.. dj. iako je bilo govora o povla~enju vojske iz Hrvatske. imaju}i u vidu takve stavove velikosrpskog politi~kog i vojnog rukovodstva. 187. oktobra 1991. 404. 423 .255 Da bi “potpuno” porazila Hrvatsku vojsku JNA tada nije imala “dovoljno snage”. u kojima govori o sastanku Krnjeg predsjedni{tva SFRJ u [tabu Vrhovne komande. izvu~e jedinice iz okru`enih garnizona.)” — B. a `ele je u dve srpske oblasti u Hrvatskoj”. Miloševi} i Kadijevi} su prihvatili odluku da se JNA u roku od trideset dana mora povu}i iz Hrvatske. pored nedostatka rezervne vojske..256 Druga “glavna” slabost JNA. bili su njeni opkoljeni garnizoni. gdje je zaklju~en novi (deseti) prekid vatre. str. oktobra 1991. Me|utim.258 U Hagu je Van den Bruk 10. str. dj. na{la u izuzetno te{kom polo`aju. pored ostalog. Miloševi} i Kadijevi} su to porekli. 258 B. str.

i 17. ali su. O tome Jovi} pi{e sljede}e: “U kancelariji kod Branka Kosti}a. te drugima. Rekao sam mu da bi to bilo najpodmukliji no` u le|a Srbiji i njenom rukovodstvu. str. {to je izazvalo pravi {ok kod Jovi}a i Milo{evi}a. Odlazim kod Slobodana Milo{evi}a da pripremimo stavove za Hag. Da dobro promisle {ta rade. jer Jugoslavija vi{e ne postoji!! Lepo boga mi. Ka`em mu da ne pri~a takve {ale. nav. str. oktobra odlu~ilo da ide u Hag. kada bude preveden tekst Karingtonovog plana. po istom pitanju. Iznerviran. Tada je dr Kosti} izjavio da }e Crna Gora podr`ati prijedlog lorda Karingtona. B. razbija srpski narod u vi{e dr`ava.260 Krnje Predsjedništvo kontinuirano je zasjedalo (ili za okruglim stolom ili “u telefonskim konsultacijama”). napustio sam njegovu kancelariju. On mi veoma ozbiljno ponovo isto potvr|uje. sa nevericom. Jovi}. pi{e Jovi} “samo odlu~ivanje o stavu” predvidjeli “za uve~e u 21 ~.Makedonije popunjavane srbijansko-crnogorskim rezervistima. On ne veruje. pred Jugoslavom Kosti}em i Sejdom Bajramovi}em. prosto ne veruju}i. utvrdivši da “EZ drsko” odustaje od uva`avanja njihovih odluka. ve} iz neprevedenog teksta bilo je jasno da je predlog neprihvatljiv. str. 261 Isto. 400.. Uo~i Druge plenarne sjednice Konferencije o Jugoslaviji u Hagu “~etvorka” je u dva dana (16. Krnje Predsjedni{tvo je na sjednici od 17. napadaju}i Hrvatsku. ka`e : “Crna Gora }e podr`ati predlog lorda Karingtona!!” Pogledam ga.. po njima. pri ~emu su izvršeni brojni zlo~ini. 424 . 284. Ina~e. ka`e da je Branko opet isto ponovio i jo{ rekao da }e on verovatno podneti ostavku na funkciju ~lana Predsedni{tva SFRJ. dj. odjednom ni pet-ni {est. da ga treba odbiti: rastura Jugoslaviju. 284-285. Jovi}. ostavlja Srbe u Hrvatskoj itd. Misli da su neozbiljni. itd. dj. kao i do tada). str. oktobra) više puta zasjedala. pred njegov odlazak u Titograd na sednicu Skup{tine Crne Gore. Branko meni.261 260 Isto. kao da se zafrkava. Odmah sam mu ispri~ao ove gluposti. 400). navode}i da su oni “vrhovna komanda” i da su njihovi stavovi jedino mjerodavni. Svi potezi Evropske zajednice su. nav. te su pisali pisma Van den Bruku i lordu Karingtonu.” (B. Za koji minut dolazi kod mene Jugoslav Kosti}. potpuno lišeno interesa za odsustvo predstavnika iz drugih republika i istovremeno ignorisano od Evropske zajednice i u funkciji Vrhovne komande (odluke u toj funkciji je pretresala i donosila “[estorka”. bili destruktivni.

kao {to oni misle. Kritikovali su {to se u Srbiji osipaju jedinice. primam Sajrusa Vensa. Razgovaralo se uglavnom o pravcima izlaska iz krize i realnim te{ko}ama u kojima se nalazimo. da ne dr`imo pod kontrolom {tampu. da ne treba tu|e da osvajamo. “Nema kraj sebe telefon. niti ga mi mo`emo preko no}i pokrenuti.30 sednica Predsedni{tva SFRJ o dokumentu Karingtona. da ne veruju u politi~ko re{enje ako ne sru{imo Tu|manovu vojsku i vlast. radio i televiziju. Uporan. bili {okirani {to mi ne}emo op{tu mobilizaciju nego pregovore. Predlagali su op{tu mobilizaciju. bar prema njihovom tuma~enju. a Gorba~ov nije hteo da obe}a ~ak da }e staviti veto u Savetu bezbednosti ako budu hteli da uvedu ekonomsku blokadu ili vojne mere. oktobra. Uzimam re~ i po~injem Branku: “Iako ste se vi u Crnoj Gori izjasnili pozitivno. sukob je unutar crnogorskog rukovodstva. ovde }emo vas preglasati…” Me|utim. Tek tada se javlja Momir Bulatovi}. Nije nam cilj obaranje hrvatske vlasti. smatrali su da to mo`e da se elimini{e jednim istupanjem Slobodana Milo{evi}a. Narod nije tako raspolo`en za rat. odnosno predsjedni{tava. Crnogorci su. izgleda.U prisustvu svih ~lanova Predsjedni{tva SFRJ i predsjednika republika. Crni stavovi. Dalje. onesposobljen je. mada je i on bio dosta “drven”. koja se ne mo`e lako preokrenuti jednim govorom. u sali je!” Zamislite! (a ne}e da se javi). *** Poku{avam da saznam od Branka u ~emu je stvar. 425 . [okirani smo. Mi se s tim nismo mogli saglasiti. da smo isuvi{e dozvolili opoziciji. Za nas je bitno da postignemo za srpski narod u Hrvatskoj slobodu i nezavisnost od Hrvata. Zna~i. nego Nema~ku i verovatno Evropu i SAD. Izlo`ili smo objektivnu situaciju u Srbiji. da treba da odr`avamo ravnote`u na terenu i vodimo politi~ke razgovore. odr`ana U nekoliko poku{aja da dobije na telefon Momira Bulatovi}a Slobodan ne uspeva. orijentacija na vojnu opciju treba da ima u vidu da sa druge strane imamo ne samo Hrvatsku. ne mo`e se ni{ta promeniti. niti osvajanje hrvatskih teritorija. Dobijamo telefaks stavova Crne Gore. u Hagu je 18. kako je do{lo do zaokreta. izaslanika generalnog sekretara OUN. On sve vezuje za sastanak koji je nekoliko dana ranije odr`an izme|u srpskog i crnogorskog rukovodstva. U 21. Crnogorci su bili izuzetno ratoborni. Sa na{e strane nije ni SSSR. Branko je imao isto mi{ljenje kao i ja. A {ta je bilo na tom sastanku? Bio sam u~esnik. Na{e je mi{ljenje da smo vojno za{titili teritorije srpskog naroda. Trudim se da s ~ovekom normalno razgovaram. Oko 20 ~. Tu ~injenicu moraju imati u vidu.

izjašnjavanje o tri ta~ke njihovog prijedloga : . *** Narod je zbunjen crnogorskim prihvatanjem rasturanja Jugoslavije. str. Nakon što je “pojasnio” da govori “u ime ~etiri ~lana Predsjedništva…”. 286-289. Jovi}. str. dj.hitno deblokiranje svih kasarni i vojnih objekata u Hrvatskoj. s tim da precizni termin utvrdi tripartitna grupa u Zagrebu. koja je jedino bila protiv. 24-26. 400-401). jer je znao “da Predsjedništvo kao takvo” tada nije postojalo. Jovi} i Bajramovi} napustili Konferenciju. Na plenarnoj sjednici Milo{evi} (predsjednik Nikada ne}u razumeti kako im je na{ stav da prihvatimo politi~ke pregovore poslu`io kao razlog da prihvate ultimatum EZ. Bulatovi} i Miloševi} su. te su Kosti}i.1996. BOSNA I HERCEGOVINA OD VANCEOVE MISIJE DO DAYTONSKOG SPORAZUMA (1991. podijeljen prisutnima na Konferenciji. Po tom je dokumentu prevazila`enje jugoslovenske krize uklju~ivalo sljede}e komponente : “a) Suverene i nezavisne republike sa me|unarodnim subjektivitetom za one republike koje to `ele. nakon {to je predhodno potpisano nare|enje o hitnom i bezuslovnom prekidu vatre. Mo`da }e Skup{tina Crne Gore. javno poku{ava da zaba{uri…” (B.bezuslovno obustavljanje vatre. str. To ne}e mo}i nikada da opravdaju. da poni{ti takav Bulatovi}ev stav. Prijedlog dokumenata o budu}em ure|enju jugoslovenskih dr`ava pro~itao je lord Karington. Karington je zaklju~io sjednicu s uvjerenjem da je. Karington je dr Kosti}u oduzeo rije~. Mi ne dramatizujemo doga|aje nadaju}i se pozitivnoj evoluciji. . koji je. izme|u ostalog. tra`e}i. On li~no. 263 K. .263 osim Srbije.. Karington je dr Kosti}a prekinuo da govori “u ime Predsjedništva SFRJ”. ostvaren neki sporazum i s prijedlogom “da tra`imo od radnih grupa da dalje razrade ono o ~emu smo se dogovorili”. za srpski narod u Republici Hrvatskoj tra`ili dobijanje specijalnog statusa.i evakuacija blokiranih kasarni i vojnih objekata u najkra}em mogu}em roku iz Hrvatske. Begi}. dj. Rije~ je o dokumentu pod nazivom “Okviri za generalno rje{enje jugoslovenske krize”.. Sarajevo 1997. koji }e biti garantovan od strane me|unarodne zajednice i biti demilitarizovan. 426 .262 Pet republika je prihvatilo ponu|eni dokument. ipak. da urade ono što mogu. Mesi}. najavljuju}i da }e se opet sastati.). nav. . nav. bez objašnjenja. 262 S. tako|e. ili narod Crne Gore.Druga plenarna sjednica Mirovne konferencije o Jugoslaviji posve}ena uspostavljanju dogovora izme|u šest republika.

427 . 264 Isto. Milo{evi} je u naknadnom obrazlo`enju svog stava naglasio da principi sporazuma za generalno rje{enje jugoslovenske krize zna~e ukidanje Jugoslavije. prihvatio haške dokumente “i ostavio Srbiju na cedilu. Skup{tina Srbije je na zatvorenoj sjednici (izme|u 18. uklju~uju}i Vukovar i Dubrovnik. str. nav. str. tvrdilo da “Mirovni Plan EZ-a za Jugoslaviju zna~i katastrofu i krvoproli}e”.. 24-26 i 31). u transformaciji “iz armije Jugoslavije koja nestaje u armiju Jugoslavije koja nastaje”. 290. str. Objavljena je Kadijevi}eva prijetnja da }e vojska “preduzeti odlu~na dejstva svim raspolo`ivim sredstvima” protiv Hrvatske i da }e. dj. nav. Mesi}.264 Velikosrpsko rukovodstvo je. nap. za razliku od Miloševi}a. 2). Ostalih pet republi~kih lidera su u na~elu prihvatili Okvir za generalno rje{enje krize (K. e) U sklopu globalnog rje{enja. str. str. oslonjena na Njema~ku. zalo`io za nastavak rada Konferencije i posebno za anga`ovanje Arbitra`ne komisije.).265 Odlu~na da u ratu protiv Hrvatske porazi “fašisti~ku Hrvatsku”. nav. nav.. 289-290. Begi}.. pored ljutnje na nedovoljno vjernog Bulatovi}a koji je. nav. a iznenadilo je i samu Evropu”.. Mesi}. {to je izazvalo brojne nedoumice. koja “po tre}i put u ovom vijeku napada našu zemlju”. pri ~emu su “u upotrebi i metode kojima je fašizam nastupao u Drugome svjetskome ratu”. dj. dj. smo}i snage “da porazi Hrvatsku”. 266 S. dala podr{ku Slobodanu Milo{evi}u i demonstrativno odbila “ha{ke materijale” (Isto. On se. govore}i o haškoj konferenciji. c) Sveobuhvatni sporazum uklju~uju}i i kontrolne mehanizme za za{titu prava ~ovjeka i specijalnog statusa za pojedine grupe i oblasti. pored toga. i 19. oktobra 1991.. jer se navodno “tamošnja vlast koristi obnovljenim. dj. S. u okviru njihovih postoje}ih granica. dj.Srbije) nije prihvatio taj dokument i predlo`io je dopune na~ela za generalno rje{enje jugoslovenske krize. priznavanje nezavisnosti onih republika koje to budu `eljele. Mesi}. str. JNA je krajem oktobra i kasnije razarala sve što joj je u Hrvatskoj bilo dostupno. osim ukoliko se ne postigne drugoja~iji sporazum” (Isto. 26. Jovi}. str. d) Evropsko anga`ovanje u slu~ajevima gdje je potrebno.266 b) Slobodna asocijacija republika sa me|unarodnim subjektivitetom kako je to predvi|eno ovim sporazumom. pa i još stravi~nije genocidnim metodama od onih iz Drugog svjetskog rata”. 293. B. 24). 265 S. 400.

vojne oblasti (general-potpukovnik @ivota Pani}) izdao je. Mesi}. oktobra 1991. str.. Rotim. oktobra 1991. 22./. 289). organizacijske i druge) za izvr{enje mobilizacije svih ratnih jedinica JNA u zoni odgovornosti”. pov. {tabova i jedinica 1. nav. Mesi}. VO. ^.). izdali Naredbe o prekidu vatre na teritoriji Republike Hrvatske i deblokadi svih kasarni i objekata pod kontrolom JNA na teritoriji Republike Hrvatske. oktobra 1991. Krnje predsjedništvo je. oktobra. — Komandama: 4. br. po ocjeni Borbe. br. pionirski alat. To nare|enje o mobilizaciji diktirao je Kadijevi}. S. Rotim. Nare|enje o izvr{enju svih potrebnih priprema “(vojno-stru~ne. str. nav. br. pored ostalog. str. 268 S.. dj. nav. ^. str. 22. nav. 170-171. On je tada najavio i transformaciju JNA “u oru`anu snagu Jugoslavije kakva }e se odr`ati” (S. oktobra. formacijsko naoru`anje i sleduju}e koli~ine municije”. za{titne maske. oktobra 1991. rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je preduzimalo mjere za osiguranje borbene spremnosti jedinica i pove}anje broja oru`ane `ive sile — mobilizacijom vojnih obveznika i jedinica. 22. na osnovu Naredbe “Predsjedni{tva” SFRJ od 4. dj. str. Sve komande i starje{ine su. i Nare|enja General{taba Oru`anih snaga SFRJ. nadle`ne komande i starje{ine su bili du`ni da hitno preduzmu op{te i posebne mjere na organizaciji i pripremi mobilizacije. u cilju preduzimanja odlu~ne akcije protiv Hrvatske./ i rezervne vojne starje{ine raspore|ene u te jedinice.269 267 K. 289. pov. na prijedlog i pod uticajem vojnog rukovodstva. 12/73-173. i pored toga. Komanda 1. Odmah je trebalo “izvr{iti pozivanje na obuku u ratne jedinice AVL /aktivna vojna lica — prim. dj. radi njihovog obu~avanja u izvr{avanju 428 . bili obavezni da za “celokupno ljudstvo (po mirnodopskoj i ratnoj formaciji)” blagovremeno pripreme i obezbijede “kompletnu vojnu opremu (uklju~uju}i i {lemove. pri ~emu je. 2-2814.. 161. korpusa i drugima. u skladu sa operativnim potrebama JNA”. inv. S. VO” /vojne oblasti — prim. str.268 Komandant 1. “ton njegovog generala bio izuzetno ratoboran”. 2732/1 od 21. “a radi pravovremenog preduzimanja mera obezbe|enja potrebnog stepena borbene gotovosti komandi.Franjo Tu|man i general Kadijevi} su 19..267 Me|utim. K. oktobar 1991. proglasilo “hitnu mobilizaciju vojnih obveznika i jedinica. kadrovske. u skladu sa odlukom Konferencije u Hagu od 18. dj. 269 AIIZ. i to samo “u delu zemlje koji `ele ostati u Jugoslaviji”. prve zavoje i dr. On je pri tome o{tro napao Evropsku zajednicu i posebno Njema~ku. Pored ostalih mjera.

nakon povratka iz Haga. ^. prije svega. ili }e on dati podr{ku zahtevu naroda da Crnogorci napuste front”. Mobilisati sve rezervne vojne starje{ine nivo — k-ta (komandanta . 272 Isto. nav. oktobra zatra`ilo od Kadijevi}a i njegovog ratnog štaba da se jedinice. str.) puka — brigade. 270 B. bataljona — diviziona. po Jovi}u. oktobra 1991. To. kod Slobodana Milo{evi}a je odr`an sastanak “[estorice”.prim S. kao i stare{ine na ostalim klju~nim du`nostima u jedinici za koje nadle`ne komande ocene da je to neophodno”. Mesi}. gdje je na Konferenciji prihvatio prijedlog lorda Karingtona. Tim je nare|enjem trebalo preduzeti i “potrebne mjere pokretanja krivi~nog i prekr{ajnog postupka protiv odgovornih lica zbog neizvr{avanja vojne obaveze” (Isto). str. nav. popunjene crnogorskim rezervistima. Bulatovi} je najavio i zatra`io povla~enje crnogorskih rezervista i iz okoline Dubrovnika. plja~kaju}i i pale}i. jer je uz njega bilo krnje (ratno) Predsjedništvo i posebno dr Kosti}.270 Vjerovatno pod pritiskom iz inostranstva i. S tim u vezi. Pozivanje je trebalo izvr{iti 23. vrate s ratišta u Hrvatskoj.dj. Kadijevi} nije reagovao na to. 24. uputio ultimatum vojsci. 429 . “sav zaprepa{}en”. 401-402. nije bilo “ni{ta drugo nego izdaja”. najavljenog tre}eg haškog zasjedanja. na kome je bio i Momir Bulatovi}. 18. 292. oktobra. Kadijevi} je 22. str. zahtijevaju}i od generala Kadijevi}a “da odmah vrati sa fronta iz Krajine brigadu Crnogoraca.271 Predsjedništvo Crne Gore je 24. 291.. oktobra izvela desant na Kupare i probila hrvatske polo`aje odbrane kod Dupca. “a obuku rezervnog sastava izvoditi u trajanju od 12 sati dnevno (sa stare{inama i mobilisanim RJ)”. Me|utim. dj. Jovi}. kako bi se izbjegle slabosti koje su do tada bile prisutne u mobilisanju ratnih jedinica. jer “Crna Gora nema pretenzija na Dubrovnik”. koji je na Konferenciji u Hagu. zvao Jovi}a i pro~itao mu ultimatum. i 25.Momir Bulatovi} je. oktobra. Mobilizaciju je trebalo izvr{iti selektivno..272 Poslije povratka iz Haga (izme|u 22. 271 S. JNA je. komandire ~eta — baterija i samostalnih vodova. oktobra). prihvatio prijedlog mobilizacije i komandovanju jedinicama pri izvr{avanju osnovnih borbenih zadataka.

Time je on. Jovi}. 400-402. str. stalno odla`u}i akciju.. ne tako kratkom periodu “na{e drame. Poku{avali smo da ‘za`murimo’. a kamoli poverenja” (Isto). 276 Isto. oktobar 1991. 402. tvrdi Jovi}. 430 . a ona je i to propustila. s ~im se i Jovi} slagao. Njegov je odgovor bio da nije problem u Momiru nego u nama. S tim u vezi. rekao sam da nam je uzalud da nastavljamo rad ako Momir. Nismo ga napadali.275 Kadijevi} je bio veoma neraspolo`en {to Srbija nije davala dovoljno rezervista za rat i {to Milo{evi} i Jovi} ne u~ine vi{e (politi~ki) protiv dezerterstva. ne promeni stav. postojalo je (u posljednjem. Jovi} je i podnio ostavku da vojsci dâ prazan prostor za akciju. 275 Isto.. O tom je sastanku Jovi} u svojim memoarima zabilje`io: “. zaklju~io: “Te{ko je sada da joj stalno ‘udovoljavamo’. Jovi} je poslije tog sastanka pozvao Milo{evi}a ku}i i “rekao mu da sastanci ovakve vrste nemaju vi{e smisla ako Momir ostane na svome”. Ali nismo mogli sa razli~itih stanovni{ta da na|emo isti jezik. itd. 277 Isto. Njihov se sukob i nepovjerenje manje osje}ao na sastancima “[estorice”.274 Izme|u Slobodana Milo{evi}a i vojske. Tu je bio i Momir Bulatovi}.) latentno nepovjerenje i skoro sukob. da ne vidimo ni{ta. Na svakom je sastanku poku{avao da naglasi kako rat mogu lako dobiti samo ako Milo{evi} i Jovi} to ho}e. te nije na|en “isti jezik”. koja je imala politi~ki karakter. 278 Isto.278 273 B. ignorisao i govorio Jovi}u: “Neka on gleda svoja posla. koji se mnogo trpao u politi~ka pitanja.277 Milo{evi} je malo zazirao od Kadijevi}a. a mnogo vi{e kada je jedan od njih bio sam sa Jovi}em. 274 Isto. Zato je svaku generalovu inicijativu. Nema vi{e ni tolerancije.lorda Karingtona.. Neka radi ono za{ta je zadu`en”. str. Milo{evi}a i Jovi}a fakti~ki optu`ivao. Negde pred kraj susreta. ‘Crnom Gorom oni upravljaju.276 Milo{evi} je. prije svega. imao ozbiljnu zamjerku vojsci {to ih je dovela u takvu situaciju. Jovi} je 25. a vojna nije rje{avao.273 Bulatovi} je i na tom sastanku ostao “na svome”. a da ona ni{ta ne radi”.” kako to pi{e Jovi} u svojim memoarima za 25. dj. oktobra 1991. {to je podr`ao i dr Branko Kosti}. ‘Oni ne}e da ratuju za nas’. generala Kadijevi}a. nav. a ne mi’.

403. ve} }e sa oru`jem direktno do}i u Beograd da se obra~unaju “sa onima koji su za to odgovorni”. Milo{evi} im je odgovorio da su ih “pomagali i kapom i {akom”. 280 Isto.Na posljednjem sastanku “[estorice” kod Milo{evi}a. ja }u da raspustim vojsku”. istupao sli~no Kadijevi}u. ne}e vi{e tamo boriti. Za taj sastanak Milo{evi} 25.281 Na jednom sastanku kod Milo{evi}a Kadijevi} se “toliko iznervirao da je rekao: ‘Ako ne}ete da prihvatite {to predla`em. Jovi} je 25. njemu ni{ta drugo ne ostaje nego da uzme pu{ku i da ide s njima da se li~no bori”. Po~eli su i da rade naopako i da kriju svoje gluposti od rukovodstva”. str. oktobra 1991. ako budu “ostavljeni na cedilu”.279 generali Kadijevi} i Ad`i} su ponovo direktno optu`ili Milo{evi}a i Jovi}a da Srbe u Hrvatskoj ostavljaju “na cedilu”. I {ta o sebi misli”. vidi se {ta u sebi misli.283 279 Isto. Tim prije. oktobra obavijestio Jovi}a o svom razgovoru sa predstavnicima zapadne Slavonije. tra`io je ve}i broj rezervista i govorio ako mu ne budu dali “jo{ rezervista. te da im je on rekao “da }e im se i on priklju~iti s pu{kom u ruci”. tvrdio da je bilo veliko pitanje “mo`e li se uspostaviti poverenje”. 431 . oktobra 1991. Iz novina saznajemo da je JNA sa Slovenijom zaklju~ila sporazum da tamo ostane tehnika. a nisi nadle`an da raspusti{ vojsku”. a da se vojnici vrate samo sa lakim naoru`anjem. Navode}i da se Kadijevi} izvinio. 283 Isto. 282 Isto. 281 Isto. Na takvu je informaciju Jovi} reagovao rekav{i: “To je zaista bezobrazluk”. jer su iz novina saznavali “koliko nam je gde zarobljeno tenkova i druge opreme. navodi: “mo`da }e zauvek biti poslednji”.280 Govore}i o tom nepovjerenju izme|u politi~kog i vojnog rukovodstva. po Jovi}u. te da }e to “~initi do kraja”... str. Jovi} je zaklju~io: “. 403. General Ad`i}. na {to mu je Jovi} o{tro odgovorio: “Mo`e{ samo da podnese{ ostavku. koji su mu navodno rekli da se. koji je.282 Kadijevi} je 25. uglavnom izme|u Milo{evi}a i generala Kadijevi}a.

/ 250.287 284 Isto. primjenjuju}i sva sredstva.286 ^etiri ~lana krnjeg Predsjedni{tva (Borisav Jovi}. planovima. Miloševi} je. 293. Nau~ili su godinama da nemaju tutora i da im se sve usvaja kako oni ka`u. ^. listopada. a Kadijevi} mobilizira nove snage”). str.000! Kako to. kao i 18. oktobra razgovor u [tabu Vrhovne komande. kad se na rati{tu ni{ta bitno nije promenilo?” (Isto)./ tra`i /general Kadijevi} — prim. Navode}i da mu je `ao što se nije odazvao pozivu da do|e u Hag. Jugoslav Kosti} i Sejdo Bajramovi}) vodili su 27. O tome Jovi} u svojim memoarima pi{e: “Od 200. gdje je bilo najmanje dvadeset generala i oko {est “ogromnih karti Jugoslavije sa rasporedom snaga. U vezi s tim. Karington je naveo kako je general uvijek govorio “da }e prihvatiti i poštovati svako dogovoreno politi~ko rješenje”./ ima JNA 70% su Srbi. ^. krajem oktobra — prim. oktobra — prim. 432 .000 rezervista da zavr{i rat za 15 dana (6 brigada. S.000 vojnika koliko danas /tj.000 rezervista 75% su Srbi.285 U Hagu je 25. Mesi}. oktobra odr`ano Tre}e zasjedanje Konferencije o Jugoslaviji. Jovi} pi{e: “Nije im bilo ni prijatno ni lako. mobilizaciji i dr. takti~kim zamislima”. oktobra. 287 B.284 S tim u vezi. regrutima. 25. a što je me|unarodna zajednica osudila…”. S. taktici. povla~enju vojske iz Slovenije. Pola od toga je ve} dobio. Od 100. str. dr Branko Kosti}. Danas /tj. 286 S. odlu~an u stavu da s vojskom riješi jugoslovensko pitanje. 404. dj. uklju~uju}i i silu. Ko dr`i te frontove po celoj Hrvatskoj ako to ne ~ine Srbi? Pre 10 dana tra`io je 30. on je naveo kako je iz Kadijevi}evih izjava “i po njegovom djelovanju jasno da se svrstao uz jednu stranu”. Rasprava je trajala ~etiri sata (od 12-16). a sada je to malo te`e”. Jovi}. Karington je bio nezadovoljan postupcima S