Sorgulama zamani

http://www.sorgulamazamani.com/article.php?id=165

Ön Seyfe Birey ve Psikoloji

Topluluğ umuz

Bağ lantı lar

İ letişim

Üye Ol

English

‫ﺗﻮﺭﮐﺠﻪ - ﻓﺎﺭﺳﯽ‬

Arama

Azerbaycan Milli Hökümetinin Qurulu şu ve Dil Politikası

Düşünce ve Felsefe Yazdır Geçimbilim/Ekonomi Huquq Politika Tarix ve Gelecek Toplumbilim/Sosyoloji Türklük Bilimi Gündem/Yorum İ zle Dinle Sanal Kitablı q M. RIZA HEYET mrheyet@yahoo.com Vardır Vardi Yoxdur Gönder Deyişmek Evez élemek Uçaq

Özet: 1945 yılında Güney Azerbaycan’da kurulan ve 1946 yılına kadar hayatını sürdüren “Azerbaycan Milli Hükümeti” dönemi, özellikle dilsel ve sosyo-kültürel açıdan Güney Azerbaycan Türkleri için hayatî bir öneme sahiptir. 1925 yılında siyasî iktidar mücadelesinde yenilgiye uğ rayan İ Türkleri, dil yasağı nı da beraberinde getiren ciddî bir ran Farslaştırma sürecine girmiş oldu. 15 yıldan uzun süren bu süreç, 1945 yılında başta Seyit Cafer Pişeverî olmak üzere, Azerbaycan politikacıları ve aydınlarının kurmuş olduğ u “Azerbaycan Millî Hükümeti” ile geçici olarak son buldu. Yaklaşık bir il süren bu inişli yokuşlu dönemde, “Milli Hükümet”in asimilasyon politikalarının izlerini silmeye ve Güney Azerbaycan Türklüğ üne yeni millî kimlik bilinci aşılamaya yönelik izlediğ i politika dikkat çekicidir. Azerbaycan Millî Hükümeti’nin Türk dili politikası, Türkçeye millî dil statüsü kazandırdı. Türkçe Azerbaycan’ın resmî dili oldu. Türkçenin işlevselliğ i; okulları, mahkemeleri ve tüm resmî organları kapsayacak şekilde genişlenirken, Azerbaycan’daki diğ er azınlık dillerinin korunmasına ve öğ retimine de olanak sağ landı. Onlarca Türkçe gazete ve dergi yayınlanmaya başladı. Bir yılın içinde yayınlanan Türkçe kitapların sayısı yüzü geçti. Türk dilinde tiyatro ve Azerbaycan müziğ i, Millî Hükümet tarafından resmen desteklendi. Azerbaycan şairler ve yazarlar cemiyeti kuruldu ve iki Azerbaycan arasındaki kültürel ilişkiler genişledi. Fakat 1946 yılında Azerbaycan Millî Hükümeti’nin yıkılması ve Azerbaycan’ın tekrar Pehlevî hakimiyetine tabi olması ile daha uzun süreyi kapsayan ikinci Farslaştırma süreci başlamış oldu. Azerbaycan Millî Hükümeti’nin Kuruluşu 1941-1945 yıllarını Pehlevî dönemi çerçevesinde ele almak doğ ru olmadığı gibi, 1945’te kurulan Azerbaycan Millî Hükümeti döneminden ayırmak da doğ ru değ ildir. Çünkü bilindiğ i üzere, AMH’nin kültürel ve toplumsal temeli aslında bu yıllarda atılmıştır. Dolayısıyla çalışmamızda 1941-1946 yılları, Azerbaycan Millî Hükümeti Dönemi başlığı altında incelenecektir. 1941 yılında İ ran’ın Müteffikler tarafından işgal edilmesiyle 1. Pehlevî dönemi de son bulmuş oldu. Almanlarla sıkı işbirliğ i içinde olan 1. Pehlevî hükümeti hiçbir direniş göstermeden işgalcılara teslim oldu ve ülkeyi 20 yıl diktatörlükle yöneten Rıza Ş ah yurt dışına sürgün edildi (Mecidi 2003: 216). Merkezî hükümetin zayıflamasından ve Sovyet ordusunun işgalinden dolayı Kuzeyli soydaşlarıyla tekrar görüşme ve işbirliğ i yapabilme imkânından faydalanan Güney Azerbaycan aydınları hiç gecikmeden Rıza Ş ahın Türklüğ e ve Azerbaycan’a karşı baskıcı ve ayrımcı politikasının izlerini silmek ve geçmişteki haksızlıları telâfi etmek amacıyla Türkçe kitap ve gazete yayınlamaya başladılar. Tabii ki, Rıza Ş ah döneminde yetişen, devletin resmî propagandalarının etkisiyle en azından zihinsel olarak öz benliğ ini unutan bir kuşağ a kısa bir zaman diliminde Türklük ve Azerbaycanlılık bilinci kazandırmak oldukça zor bir işti. Önce gönüllü, daha sonra ise zorunlu olarak asimilasyona maruz kalan Güney Azerbaycan halkı için Türkçe konuşma aracı olmaktan başka bir şey ifade etmiyordu. Azerbaycan ekonomik olarak zayıf durumdaydı. Bir yandan Rıza Ş ahın politikaları sonucunda eski ekonomik, siyasî ve kültürel gücünü kaybederek gerileme süreci içinde yaşayan Güney Azerbaycan, diğ er yandan da 2. Dünya Savaşının ve işgalcı Sovyet ordusunun beraberinde getirdiğ i sıkıntılara katlanmak zorunda kaldı (Muradi 2003: 310-315). Böyle bir durumda Azerbaycan’ı Fars şovenizminin getirdiğ i faciadan kurtarıp onun millî değ erlerine sâhip çıkmasını sağ lamak isteyen aydınların Sovyet rejiminin desteğ inden yararlanarak faaliyet yapmalarından başka çareleri kalmamıştı. Meseleye farklı bir açıdan bakıldığı nda, Güney Azerbaycan aydınlarının Sovyet ordusunun orayı terk etmesini bekleyip ondan sonra
Yola Çı xarken İ çtimaî ve fizikî mühitin xasiyetleri ile qarşılıqlı étkileşim içinde duyuşsal, düşünsel ve davranışsal olaraq techiz édilen, bilinclenen ve biçimlenen insan; çévresindeki olub-bitenleri alğı layabildiyi ve onlardan étkilendiyi ölçüde inciner ve seviner, xoşlanar ve nifret... ayrı lı ntı

Prof.Dr. M.Tağı Zehtabi Ş emsi tarixi 1302, 13.11.1923’de Ş ebister şeherinde dünyaya göz açan Mehemmed Teqi ZÉHTABİ 5-6 yaşından , beri mektebe gétme arzusunda olub. O, anasından icaze alaraq qız oğ lan qarışıq mektebi olan mehelledeki ibtidai mektebine gédir. Bir müddet burda elifbanı öyrenir ve o zaman her yérde tapılan ve meşhur olan nağı l ve dastan kitablarını (Esli ve Kerem, Xave... ayrı lı ntı
Arşiv

1. Son Dönemde İ ran-Türkiye İ lişkileri 2. Jean Paul Sartre Sempozyumu nsan-Çévre Felaketi 3. Bir İ Olaraq Urumiye Gölü’nün Quruma Süreci 4. Siyaset Kuramı Açısından Egemenlik ve Siyasal İ ktidar 5. Kimlik Kavramı Üzerine 6. Kitle Davranışı Kuramları 7. Elam, Kas ve Türk Kültürü Arasındaki Paralellikler ve Türk Kültürünün Eskiliğ i (1) 8. Dünya Anadili Gününde Bir Sivil İ taetsizlik Olaraq FARSCA ORUCU GÜNÜ 9. İ ran’da Alternatif Habercilik Denemeleri 10. İ nsan Haqları Évrensel Bildirgesi ve Günümüzdeki Bezi Sorunlar

1 of 14

5/2/2012 3:13 PM

görünen şu ki Güney Azerbaycan aydınları tarihte ilk kez olarak Türkçenin resmîleştirilmesi ve korunması için harekete geçmişlerdi. Fakat. İ Meclis seçimlerine katılarak Tebriz’de 12 aday arasından 2. Elmdust. Sosyoloji Bölümü) Bulgaristan Halk Cumhuriyeti’nde 1984. Bu partinin Tahran’da düzenlenen ikinci kurultayında ise Azerbaycan’dan katılan Ahmet Hüseyni adlı birisinin Farsça konuşma yapmaktan imtina etmesi üzerine kurultay başkanı mütercim çağı rmak zorunda kalmıştı (Muradi 2003: 327). Çavuşi. Pişeveri ise Azerbaycan gazetesinde şöyle yazıyordu: 2 of 14 5/2/2012 3:13 PM . Biz bütün gücümüzle ana dilimizin kullanımının okullarda ve devlet dairelerinde geniletilmesine çalışacağı z. Tûde Partisi bu konuda çok farkl düşünüyordu. Tandoğ an. kimin komünist olduğ unu söylemek mümkün değ ildi. Fakat.89 Yılları Arasında Ulusal Türk Azınlığı Üzerinde ‘Yeniden Doğ uş Süreci’ Adıyla Gerçekleştirilen Kırımlar Süreci Bağ lamında Belene Toplama Kampı (1985-86) Yér: KÖKSAV Merkezi. 1945’te Tebriz’e giderek Sovyet rejiminin desteğ iyle Azerbaycan Demokrat Fırkası’nı kurmayı başardı.. Fakat. Azerbaycan Demokrat Fırkası. Gülara Yenisey Arşiv KÖKSAV Cumartesi Konuşmaları Tarih: 04 Haziran 2011. Vildane ÖZKAN (Uludağ Üni. Sınır-İ ve çi Sınır-Dışı Sürgünlerin ve Belene Toplama Kampı’nın Mağ dur Tanığı Olmak Dr. Tûde Partisinin ilk eyalet kongresindeki Azerbaycanlı katılımcılar Türkçenin Azerbaycan’da ikinci resmî dil olması arzusunda bulunmuşlardır. Partinin önde gelen şahsiyetlerinden ve aslen Türk olan Taki Erâni güçlü merkezî bir devletin taraftarı olarak azınlıkların dillerinin yok edilmesi gerektiğ ini savunmaktaydı. Nankerâni. Ş ebüsteri ve Ş ems gibi Azerbaycanlılar tarafından Tebriz’de kurulan Azerbaycan Cemiyeti ve onun hemen ardından Pâdgan. olarak ran seçilmişti. Tûde Partisinin Azerbaycan kolu. Fars dilli değ il ve hiçbir zaman da olmamıştır. Azerbaycan Cemiyeti’nin organı olarak çıkan Azerbaycan gazetesi ilk sayılarından itibaren (1941) dil meselesini ele alarak şöyle yazıyordu: . Gülseren Sok: 13/9. Rahimi. Saat: 14:00-17:00 Düzenleyen: KÖK Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Vakfı Konu: Bulgaristan Halk Cumhuriyeti'nde “Yeniden Doğ uş Süreci” Adıyla Gerçekleştirilen Kırımlar Süreci ve Belene Toplama Kampı Konuşmacı lar: Belene Toplama Kampı Mağ duru Ş ükrü ALTAY Bulgaristan Halk Cumhuriyeti’nde Çeşitli Kırımların. 1941 yılından itibaren Azerbaycan Cemiyeti’nin organı olarak çıkan Azerbaycan gazetesi ADF’nın resmî organına çevrildi (Fawcett 1994: 55). Merzban. O. Pişeveri Tûde Partisinin kuruluşunda önemli rol oynadı. Hilal Nâsiri.. Meclisteki gelişmeler Pişeveri’nin güven oyu alamamasıyla sonuçlanınca Pişeveri Tûde Partisinden onu desteklemediğ i gerekçesiyle ayrılmak zorunda kaldı. Bizim dilimizi yok etmeğ e çalışanlar fikirlerini değ iştirmek zorundadır (Muradi 2003: 326).Sorgulama zamani http://www. Velâyi.sorgulamazamani. 1941’de Ahgeri.Azerbaycanlı. Mizani. Rıza Ş ahın hâkimiyetten düşürülmesinden sonra birçok siyasî parti gibi Komünist Tûde Partisi de faaliyete başladı. Azerbaycan Komünistleri ve Tûde Partisinin merkezî komitesi arasındaki ihtilâflar giderek artmaktaydı. Aslında bu ı partinin dil konusundaki politikası Pehlevî rejiminin dil politikasıyla örtüşmekteydi. Azerbaycan’ı İ ran’ın ölüm ve kalım meselesi olarak nitelendiren T. Pişeveri Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın kurucusu C. Bizim resmî ve ana dilimiz Azerbaycan dilidir.. Azerbaycanlılar Moğ olların devamlı saldırıları sonucunda unuttukları Farsçayı tekrar öğ renmek istiyorlar (Fawcett 1994: 71). Gelecekte Azerbaycan Millî Hükümetinin başbakanı sıfatıyla da göreceğ imiz C. İ ran'da Etnopolitik Hareketler 1922-2004 Dr. Hambarsuniyan ve Hacızade tarafından kurulan Azerbaycan Zehmetkeşleri Teşkilatı ciddî bir şekilde Eyalet ve Vilayet Encümenlerinin yeniden oluşturulması gerektiğ i fikrini savunuyorlardı.php?id=165 faaliyete başlaması gibi bir şansı söz konusu değ ildi. Bu problemlerin en önemlilerinden biri de dil meselesiydi. . Pişeveri 1943 yılında 14. Erâni’ye göre. Ankara 2011-06-04 Arşiv Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın kurucusu C. Bu gelişmeler ister istemez Azerbaycan aydınlarının büyük bir kısmının Sosyalizme yönelmesinde etkili olmuştur. Artık devletin bunu kabul etmesi gerekir. Gâderi.com/article. merkez komitesinden habersiz Azerbaycan Demokrat Fırkası’yla birleşti. 3 Eylül 1945’te yayınladığı bir beyanatla Azerbaycan Demokrat Fırkasının kuruluşunu resmen açıkladı. Daha önce Tahran’da Ajir gazetesini yayınlayan Pişeveri.Durum o kadar karışıktı ki kimin milliyetçi.

İ btidai Kilas Üçün (114 sayfa).Bizim dilimize ihanet eden ve onun zorla dayatıldığı nı söyleyenler bizim yeminli düşmanlarımızdır. çiftçilerin ihtiyaçlarının karşılanması. Ali Ş ebüsteri Meclis başkanlığı na seçildi. Bildiriye göre. Önce Farruh adlı birisini seçen merkezî hükümet. Azerbaycan halkının zengin dili. edebî ve toplumsal yazılar yer aldı.. 112. Dr. İ btidai Kilas Üçün (sırayla 82. H. Azerbaycan Demokrat Fırkasının organı olarak neşrini devam ettiren Azerbaycan gazetesinde siyasî. Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın (ADF) bu bildirisi Tahran’da büyük yankı buldu. Tebriz Üniversitesi tesis edildi. Dr. Millî Ş ura Meclisi ve Dışişleri Bakanlığı na gönderdi. ihracat amacıyla ticarî yolların yapılanması. büyük hayalleri gerçekleştiren Azerbaycan Millî Hükümeti köylerde 2000’den fazla. 5. Yahya Ş eyda ve birçok ünlü şair ilk Türkçe şiirlerini orada okudular. Selamullah Cavid İ çişleri bakanı.com/article. Bulûri. Mehtaş Ziraat bakanı. Tahran’ın aydınları bunu bilmelidir ki “Azerî” basit bir lehçe değ il. AMH bir yandan merkezî hükümetle müzakerelere devam ederken. Azerbaycan kentlerinin bayındırlığı . 183.sorgulamazamani. Pişeveri kendisi üstlendi (Muradi 2003: 369).. Coğ rafya. Uzun yıllar yasaklı ve sıkıntılı bir ortamda yaşadığı ndan dolayı Farsça şiir yazan Habip Sâhir’in Türkçe şiir yazması için güzel bir ortam yaratılmıştı. bazı yasa dışı vergilerin ortadan kaldırılması.php?id=165 . millî şuurun uyandırılmasına çalışılıyordu. Azerbaycan halkı Meşrutiyet anayasasındaki eyalet encümeni yasasını biraz genişleterek millî hükümet kurmayı amaçlamıştı. M. alınan kararları hayata geçirmekle görevlendirildi. Merkezî hükümet ise hemen Azerbaycan’a vali gönderme kararı aldı. Azerbaycan Millî Meclisinin ilk toplantısında gizli oylamayla M.. edebiyatı ve muhteşem tarihiyle ilgili bilgi verilerek. Veten Dili: Edebî Qerâet Kitabı. Meclisin bazı vekilleri bu fırkanın kuruluşunu anayasaya aykırı bulup Fırka kurucularının tutuklanmasını talep ettiler. İ Millî Meclisindeki Azerbaycanlı millet ran vekillerinin sayısının 20 kişiden toplam millet vekilleri sayısının üçte birine yükseltilmesi. Fakat. 6. Türkçenin ilk okullarda eğ itimi ve üçüncü sınıftan sonra Farsçanın da Türkçe ile birlikte okutulması. Bildiride Azerbaycan’ın özerkliğ i vurgulanarak onun İ ran’dan ayrılmayacağı . Güney Azerbaycan’da eşi benzeri görülmemiş hizmetler yapan. Biriya. 14. sanayi ve fabrikaların genişletilmesi. Dr. 244. 1. Gulamrıza İ lhami Maliye bakanı. Bu toplantılarda okunan şiirler toplanarak 1945’te “Ş airler Meclisi” adlı 80’den fazla şairin şiirini içeren bir antoloji şeklinde yayınlandı. alınan vergilerin yarısının Azerbaycan’a tahsis edilmesi gibi çok önemli hedefler ve talepler yer almaktaydı (Muradi 2003: 332). (Muradi 2003: 332). Demokrat Fırkası’nın itirazı üzere Ahmet Bayat’ı gönderdi. İ btidai Kilas Üçün (300 sayfa). Sahhaf ve Mahzun gibi şairler artık millî ve toplumsal konularda şiirler yazmaya başladılar. diğ er yandan da Azerbaycan’daki köklü refomlar gerçekleştiriyordu. Mehmet Biriya Maarif bakanı.. Balaş Azeroğ lu. Çalışma bakanlığı nı geçici olarak C. Kebiri Yol-Posta-Telgraf-Telefon bakanı. Kısa hayatına rağ men. Sâhir. Toplam 11 ay devam Azerbaycan Millî Hükümeti döneminde Azerbaycan Türkçesi Azerbaycan’ın resmî dili olarak okullarda okutulmaya başladı. Veten Dili: Edebî Qerâet Kitabı. H. Cafer Kavyani Halk Orduları bakanı. 5. Kurucular meclisi kurultayın sonunda hazırladığı bildiriyi Mehmet Rıza Pehlevî. Gazetede Azerbaycan’daki gelişmelele birlikte. millî üniversitenin tesisi. Atamalara göre. Yusuf Azîma Adliye bakanı. Rıza Resûli Ticaret ve Ekonomi bakanı olarak seçildi. onlar yenildiler ve bizim dilimiz hayatına devam etti. müzakerelerden sonuç alamayan ADF ise Azerbaycan Halk Kurultayında Azerbaycan Millî Meclisinin tesisine karar verdi. Güney ve Kuzey Azerbaycan şair ve yazarları uzun bir ayrılıktan sonra tekrar bir araya gelerek “Ş airler Meclisi” adı altında Güney Azerbaycan Yazarlar Birliğ ini kurdular. İ okullar için Ana lk Dili adlı altı ciltlik ders kitaplarının yanı sıra Ekâbir Üçün Ders Kitabı (64 sayfa). 300 sayfa) gibi Türkçe ders kitapları yayınlandı. Azerbaycan ziraat sisteminde önemli değ işiklikler yapıldı. Dışişleri bakanlığı nın olmaması Azerbaycan’ı İ ran’dan ayırmak istemediklerinin göstergesiydi. Eyalet ve Vilâyet Encümenlerinin tesisi. başka bir ülkeye ilhak edilmeyeceğ i de belirtilmişti. halkın içinde derin kökleri olan temiz bir dildir. Millî Meclis seçimleri yapılıp millî hükümet kuruluncaya kadar 39 kişiden oluşan “Millî Heyet” adlı bir grup. Bayat’ın Azerbaycan’a gitmesi hiçbir şeyi değ iştirmedi. Azerbaycan Demokrat Fırkası temsilcileriyle merkezî hükümet temsilcileri arasındaki ilk müzekere sonuca varmadan sona erdi ve Bayat Tahran’a dönmek zorunda kald Tahran’da ı. kentlerde ise 500’e yakın ilk ve orta okul tesis etti. Tebriz radyosu kurularak Türkçe yayın yapmaya başladı. Hüseyin Orengi Sağ lık bakanı. Muxteser Dünya Tarixi. İ btidai Kilas Üçün (64 sayfa).-6. 87.Sorgulama zamani http://www. Geçen asırlarda Azerbaycan düşmanları bizim güzel dilimizi susturmaya ve yok etmeğ e çalıştılar. Bildiride Türkçenin bütün okullarda zorunlu olarak okutulması görevi de Millî Heyet’e verilmiş. halka okuma yazma öğ retilmesi. onu engellemeye çalışanlar ise Azerbaycan halkının düşmanı olarak belirtilmişti (Muradi 2003: 345-347). Onlarca Türkçe gazete ve kitap yayınlanmaya 3 of 14 5/2/2012 3:13 PM . O zamana kadar daha çok hiciv şiirler yazan Ali Fıtret. ticaretin genişletilmesi. işsizlikle mücadele. Medine Gülgün. Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın ilk beyânnamesinde İ ran sınırları çerçevesinde Azerbaycan’ın özerkliğ i. Sehend. Millî Meclis aynı zamnda Cafer Pişeveri’yi başbakan olarak ilân etti ve diğ er bakanların da onun tarafından aynı günde atanması istendi.

Yurtlarda yerleştirilemeyenlere ise ev kiralamaları için para tahsis edildi. Her şikestem övladıdır bir müqeddes dileyin. hatıralarında şöyle yazıyor: “Eylül ayında sınav yoluyla bir grup öğ renciyi kabul ettik. Üniversitenin yeni açılmış kütüphanesine satın alınan veya hediye edilen kitaplar öğ rencilerin hizmetine sunuldu. Bir devletin belki 10 yılda yapabileceğ i reformlar halkın iradesiyle ve AMH tarafından 11 ayda hayata geçirildi (Heyet 2001: 264. Hükümet başkanlarının çoğ u Kuzey Azerbaycan’a sığı nmak zorunda kalarak ciddî bir direniş göstermeden Tebriz’i terkettiler. Gökdağ 2004: 53) ve en önemlisi yıllarca yasaklanan Azerbaycan Türkçesi resmî devlet dili statüsüne kadar yükseldi.sorgulamazamani. O sürede çıkan Türkçe kitap ve gazeteler evlerden toplatılarak meydanlarda yakıldı. Dé. Bayramzade 1989: 47. Dé onları héç duydu mu senin o daş üreyin? *** Tebietin ana qelbi qul doğ mamış insanı.. onları héç duydu mu senin o daş üreyin? Her geraylı perdesinde min ananın qelbi var. Tebriz Üniversitesi rektörü Nusretullah Cahanşahlu Afşar. Settar Han ve Bagır Han’ın heykelleri yaptırılarak Tebriz’in önemli yerlerine konuldu. Tahran ordusu AMH’nin taraftarlarını acımadan öldürdü..com/article.” Ayrıca. menim dilimdedir bayatılar.Cellad. 4 of 14 5/2/2012 3:13 PM . qoşmalar. Azerbaycan’ın maneviyatı bir kez daha ayaklar altında ezildi ve Türkçe yeniden yasaklandı. C.) Azerbaycan devlet bütçesi onaylanırken maarif ve kültür için ayrılan 6020120 tümene (Tümen ve Riyal İ ran’ın para birimleridir.Sorgulama zamani http://www. Qanlar ile yazılmışdır her azadlıq destanı. 1945-1947 eğ itim yılları için toplam 200 öğ rencinin üniversiteye girmiş olduğ u da bilinmektedir (Rahimli 2003: 96). AMH nihayet 1946 yılında Moskova’nın desteğ ini çekmesi ve Tahran ordusunun Güney Azerbaycan’a saldırısıyla düşürüldü. Azerbaycan tiyatrosu oluşturuldu.php?id=165 başladı. Her üreyin öz dünyası bir seadet arzular. Elli Tümen (Tümen ve Riyal İ ran'da kullanılan para birimlerinin adlarıdır. Pişeveri’nin bizzat denetimiyle caddeler asfalt edildi. Millî Hükümet bu bütçeden Azerbaycan Üniversitesinin tesisi için de yararlanm ıştır.) başbakan Pişeveri’nin önerisiyle 4 milyon tümenin ilave edilmesi AMH’nin Azerbaycan Türk kültürüne verdiğ i önemi göstermektedir. (Muradi 2003: 457-461) Azerbaycan’ın ünlü şairi Samet Vurgun “Yandırılan Kitaplar” adıyla Paris’te uluslar arası Barış Kurultayında (1952) okuduğ u itiraz şiirinde şu olayı güzel bir biçimde dünya kamu oyuna anlatmaya çalışmıştır: . Üniversitede öğ rencilere yemek ve başka şehirlerden gelenlere yurt verildi.

bu okullarda da Azerbaycan dilinin okutulması zorunludur. 3. okuma ve konuşmayı öğ renmek zorundalar. Devlet kararları. 5. Azerbaycan’da yaşamakta olan diğ er etnikler işlerini kendi dillerinde yapma hakkına sâhipler. Bu heyet Azerbaycan dilinde yazılan bütün ders kitaplarını inceledikten sonra sonucu 5 of 14 5/2/2012 3:13 PM . 7. 6. Pişeveri-Azerbaycan Millî Devletinin Başbakanı (Azerbaycan. Mahkemelerdeki bütün işlemler Azerbaycan diliyle yapılacak. resmî devlet dili olarak Azerbaycan dilini de kullanmalıdırlar. Azerbaycan dilinde yazma. 4. 4. resmî bildiriler. 12 Aralık 1945’te Azerbaycan Millî Kurultayında alınan ve Azerbaycan Maarif Bakanlığı tarafından açıklanan bu kararlar şöyledir: 1. Bu mesele yeni kurulmuş hükümet için o kadar önem taşımaktaydı ki. Bütün Azerbaycan daireleri. hatta Sovyetlerin desteğ iyle kurulmuş Komünist Tûde Partisinden farklı kılan en önemli özellik de bu olsa gerek. Azerbaycan Millî Hükümeti.Sorgulama zamani http://www. yâni Azerbaycan Millî Hükümeti’nin kurulduğ u tarihten tam 25 gün sonra dille ilgili 10 maddeli bir yasa yürürlüğ e girmiştir. Bu dilde yazılamayan defterler ve belgeler resmiyet taşımayacaktır. Bu kişilerin çalışma mesaisinden bir saat azaltılacaktır. Bugünden itibaren Azerbaycan Dili[1] Azerbaycan’ın resmî devlet dili ilân edilmiştir. Devlet dairelerinde çalışan ve başka dilde konuşan yabancılar. Dolayısıyla. Maddeler şöyledir: Azerbaycan Millî Hükümeti’nin Dille İ lgili Kararları 26 Aralık 1946’da. Azerbaycan dilinin okullarda eğ itimiyle ilgili kararları onaylamıştır. bu dili bilmeyenler için tercüman verilecektir. Okul öğ retmenlerinin de millî dilde eğ itimi kendilerine millî görev bilmeleri gerekir. Azerbaycan Millî Hükümetinin Türk Dili Politikası Azerbaycan Demokrat Fırkası kurulduğ u ilk günden itibaren Türkçenin Azerbaycan’da resmîleştirilmesi gerektiğ i konusunda açıklamalarda bulunmuştur. Azerbaycan Millî Hükümeti’nin aldığı ilk kararlardan biri de Türkçenin Azerbaycan’ın resmî devlet dili olarak ilân edilmesi olmuştur. 3. 2. Fakat. kendi okullarında kendi dillerinde eğ itim alabilirler. ticarî ve sosyal) Azerbaycan dilinin kullanılması zorunludur. Toplantı ve kurultaylardaki konuşmalar ve müzakereler Azerbaycan dilinde yapılmalıdır. halk ordularına verilen emirler ve yasa tasarıları kesinlikle Azerbaycan dilinde yazılmalıdır. yazılar ve resmî bildirilerde kendi dillerinin yanı sıra. Bütün kurumlarda (devlet. yâni Azerbaycan Millî Hükümeti’nin kurulduğ u tarihten tam 25 gün sonra dille ilgili yürürlüğ e konan 10 maddelik bir yasa şöyledir: Halkın devlet kurumlarıyla daha yakın ilişkide olabilmesi. özel. 9. Bütün millî ve devlet okullarında Azerbaycan dilinin öğ retimi için gereken hazırlıklar yapılsın. sayı 96) Bu maddelerin hazırlanmasında Azerbaycan Maarif Bakanlığı nın kararları esas alınmıştır. 10.php?id=165 Tebietin ana qelbi qul doğ mamış insanı (Heyet 2001: 266-268). halkın ihtiyaçlarının daha kolay tespit edilmesi ve dilimizin ve millî kültürümüzün gelişiminin sağ lanması amacıyla Azerbaycan Millî Hükümeti 16 Déy 1324 (26 Aralık 1946) tarihinde aşağı daki kararları onaylamıştır: 1. Azerbaycan’da yaşayan etnik azınlıklar. Pişeveri’ye göre. kurumları ve bakanlıkları arasındaki mektuplaşmalar Azerbaycan dilinde olmalıdır. 2. Ders kitaplarını hazırlayan heyet üyeleri erdemli ve deneyimli öğ retmenlerden oluşsun. Birinci maddenin uygulanması ve gereken millî ders kitaplarının hazırlanmsı için Azerbaycan Maarif Bakanlığı nın nezdinde “Ders Kitapları” bölümü açılsın. 8. Türk dili (o Azerbaycan dili diyor) Azerbaycanlılar için ölüm ve kalım meselesidir. Bu partiyi İ ran’daki diğ er partilerden. Başka bir dilde okuma yazması olan devlet memurları için Maarif Bakanlığı tarafından ilgili kurumlarda dil kursları açılacaktır.com/article. Fakat. Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın kurucusu ve Azerbaycan Millî Hükümetinin başbakanı C. 26 Aralık 1946’da.sorgulamazamani.

sorgulamazamani. tarih. matematik. hukuk. öğ retmenler.Sorgulama zamani http://www. Bütün müdürler. 9. coğ rafya ve diğ er alanlarda kitap hazırlasın. 5. 7. felsefe. Azerbaycan Devlet Üniversitesi başlangıçta tıp. 8. sayı 84). edebiyat. Pedagoji Fakültesi tarih. “Ders Kitapları” bölümüne deneyimli ve erdemli bir şahıs müdür seçilsin. 1941-1946’da Güney Azerbaycan’da yayınlanan 36 gazeteden yaklaşık 15’i Türkçe veya Türkçe-Farsça olmuştur. Maarif bakanlığı nı hoca seçilmesi ve Türkçe kitap hazırlanması ile görevlendirmişti (Azeri dergisi.com/article. sonbahar 2003:46) Azerbaycan Millî Hükümeti Döneminde Türkçe Bası Gazete ve Dergiler n: Rıza Ş ahın devrilmesinin ardından meydana gelen özgürlük sonucunda Güney Azerbaycan’da da onlarca gazete çıkmaya başladı. 6. sayı 1. Bütün millî ve devlet okulları müdürlerine emir verilmiştir ki. maarif memurları ve kültürsever insanlar millî dil ve kültürümüzün gelişmesinin temelini oluşturan yukarıdaki maddelerin uygulanmsı için harekete geçmelidirler. Azerbaycan’ın özerkliğ i ve millî şahsiyetlerin tanıtımı gibi konuları ele almıştır (Mecidi 2003: 217). Farsça gazeteler de dâhil toplam 26 gazete Azerbaycan Demokrat Fırkası. Hükümet. Azerbaycan Millî Hükümetinin en önemli faaliyetlerinden biri de Tebriz’de Azerbaycan Devlet Üniversitesinin tesisiydi. 10. “Ders Kitapları” bölümü beş gün içinde programı ve gereken bütçeyi belirleyip. onaylanması için Maarif Bakanlığı na teslim etsin. dil ve edebiyat. ders kitapları yayınlandığı andan itibaren. her sınıfa özgü dersliklerden yararlanarak anadilinde eğ itime başlatılsın. 6 of 14 5/2/2012 3:13 PM . “Ders Kitapları” bölümü. sınıflar için bütün ilmî ve teknik kitapları hazırlayıp yayınlatsın.php?id=165 Maarif Bakanlığı na bildirsin. ziraat ve pedagoji fakülteleriyle işe başlamıştır. fizik-matemetik ve tabii bölümlerinden oluşmaktaydı. fizik.-4. Azerbaycan Maarif Bakanı M. Biriya (Azerbaycan gazetesi. Millî Hükümet. “Ders Kitapları” bölümü yetkilileri bir ay içinde 1.

. Mecidi gazetenin ilk döneminin sadece Farsça çıktığı nı yazarken. milleti ve geleneğ i olan Azerbaycan. Mecidi 2003: 31). Ş ebüsteri ve başyazarlığı nı İ smail Ş ems yapmıştır. Azerbaycan gazetesinin Türk diline yönelik olumlu tutumu. “İ milleti” teriminin ran ise doğ ru olmadığı fikrini savunmaktadır.php?id=165 Azerbaycan Qezéti Azerbaycan Gazetesi Dönemin en önemli gazetesi olan Azerbaycan. âdet-ananelerini korumalı. kendi dili. Biz ilân ediyoruz ki. 1945’ten 1946 yılına kadar ise Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın organı olarak Tebriz’de yayınlanmıştır (Bkz.Her bir millet kendi millî dilini. ana dilini kullanma. Dolayısıyla da hiçbir dil İ ran 7 of 14 5/2/2012 3:13 PM . duygu. “millet. kendi işleri ve gelişimiyle bağ lı meseleleri kendisi idare etmelidir. Mustafayev onun Türk ve Fars dillerinde çıkmış olduğ unu belirtmektedir. bu dilde okullarda eğ itim alma ve kitap yayınlama hakkına sâhiptir (Mustafayev 2000: 113). gelenek ve arazî birliğ ine sâhip olan halka denir. gazetenin 24 Azer 1320 (1941) tarihli sayısında dil meselesi üzerine şöyle bir yazı yayınlanmıştır: . Ek 11). Nitekim.com/article.sorgulamazamani. dil.Sorgulama zamani http://www. V. Çünkü İ ran çokmilletli bir ülkedir.. Bu dönemde gazete haftada iki kez yayınlanmıştır (Rüstemova 1993: 7. 1945 yılına kadar Azerbaycan Cemiyeti’nin. Gazetenin birinci yayın döneminin müdürlüğ ünü A.” Bu özellikler Azerbaycan’da olduğ u hâlde. Gazete aynı zamanda Azerbaycanlıların bağı msız bir millet olduğ u. merkezî hükümet. Gazete yazarlarına göre. İ ran’da yoktur. İ ran’da ve Güney Azerbaycan’da demokratik bir hükümete destek verilmesi gibi konular yer almaktadır. Amerika ve İ ngiltere’nin ülkedeki politikalarının eleştirilmesi. Başka milletlerin onun diline ve diğ er işlerine karışması yasadışı ve özgürlüğ e aykırıdır. Azerbaycan-ı Demokrat adıyla çıktığı birinci dönemden itibaren dil meselesi ve Azerbaycan’ın halkın iradesiyle yönetilmesi gerektiğ i. M. onun ilk dönemde de iki dilde çıkmış olduğ u ihtimalini güçlendirmektedir.

“Muxtariyet Meselesi ve Encümen-i Eyaletî”. “İ ran”. sayıda C. AMH deneminde Türkçe tiyatroyla ilgili bilgilere Ekrem Rahimli’nin eserinde de rastlıyoruz. “Balkan Meselesinin Helli” (Farsça) (sayı 17). 6. “Hamı [herkes] Bilmelidir” (sayı 2). “Azerbaycan’ın Böyük Xalq ve Maarif Xâdimi (hizmetkârı) Rüşdiye”. Hoy’da ve Urmiye’de defalarca Üzeyir Hacıbeyov’un Meşedi İ bad. Azad Millet Gazetesi “Özgür millet” anlamına gelen Azad Millet gazetesi Azerbaycan Millî Hükümeti’nin kuruluşundan 73 gün sonra 5 İ sfend 1324 (24 Ş ubat 1946)’ten Azer 1325 (Aralık 1946)’e kadar Azerbaycan Millî Meclisinin organı olarak İ smail Ş ems’in müdürlüğ ünde Tebriz’de yayınlanmıştır. Hacıbeyov’un “O Olmasın. “Millet Bizimledir” (Farsça) (sayı 4). Gelin” (sayı 18). kültür ve kadınların toplumdaki sorunları Güney Azerbaycan millî tiyatrosunun esas konularını teşkil etmekteydi. “Hemişelik [daima] Yaşa Azerbaycan” (sayı 12). AMH’nin kuruluşundan önce Tebriz’de ilkel bir şekilde faaliyet gösteren “Azerbaycan”.sorgulamazamani.-97. 28 Mart 1946’da ise AMH’nin kararıyla Tebriz’de Azerbaycan Devlet Dram Tiyatrosu kuruldu (Rahimli 2003: 99-100). “Arşın Mal Alan”. sayı 7). “İ rtica Baş Qaldırdı”. 4 sayfada. “Böyük Belalardan Biri”. “Yéni Heyata Doğ ru” (sayı 13). “Ferrux’u Ne Üçün Gönderirler”. Cafer Cabbarlı’nın “Aydın”. “Birinci Kongremiz”. sayılar Ahmet Mûsevi. Ş ah Abbas ve Hurşid Bânu opera-tiyatrolarının gösteriye sunulduğ unu ve her defasında da halkın beğ enisini kazandığı nı öğ reniyoruz (Azerbaycan gazetesi. “Tebriz” ve “Hakikat” tiyatro grupları Kuzey Azerbaycan tiyatrocularının yardımıyla Azerbaycan millî tiyatrosunın temelini oluşturdular. Başyazıda Azerbaycan e Demokrat Fırkası’nın resmen faaliyete başlaması belirtilirken bu fırkanın İ ran’ın bağı msızlığı na inandıkları hâlde Azerbaycan halkının mukadderatının kendisi tarafından tayin edilmesi gerektiğ i de yazılmaktadır. Pişeveri ve ‘C’ imzasıyla Selamullah Cavid yazmıştır. 98. cehâlet ve mevhumatla mücadele.php?id=165 bağı msızlığı nın simgesi olamaz (Mustafayev 2000: 110-111). “Lenden (Londra) Encümenine Gönderilen Telgraf”. “Firqemizin Birinci Kongresi Münasibetiyle”. döneminin birinci sayısındaki “Fırkamız İş Başladı” adlı başyazısı imzasızdır.-151. sayılar Fethi Huşkenâbi ve 247.com/article. sayılar yayın kurulu. Azerbaycan Demokrat Fırkası’ndan sonra bu partinin resmî organına çevrilen Azerbaycan gazetesi. Oktay Eloğ lu ve C. sayılar ise İ smail Ş ems’in başyazarlığı nda yayınlanır. “Gül Azerbaycan” (sayı 11). “Oyan [uyan] Éy Azeristan Ehli” (sayı 13). Bu dönemde en çok oynanan tiyatroların başında Ü. Aynı sayıda Tebriz’in tiyatro oyuncularından Cevat Ş efizade imzalı bir yazıda Tebriz’de. “Ş erefli Azerbaycan’a” (sayı 17). “Haq ve Azadlıq [özgürlük]” (sayı 7). “Qezvin’de Yaşayan Azerbaycan Cavanlarının (gençlerinin) Qerarı” (sayı 18). Pişeveri’nin konuşmalarının özeti verilmektedir. 152. âli meqsedleri yazub şerh vérmek mümkündür. Leyli ve Mecnun. AMH’nin kararıyla Tebriz’de Azerbaycan Devlet Dram Tiyatrosu kuruldu (Rahimli 2003: 99-100). Azerbaycan gazetesinde “Firqemiz İ [ileri] Gédir”. Arşın Mal Alan. (sayı 11). Yazara göre. Rahimli’ye göre. 11: 1-2) Gazetenin 2. Mehmetkuluzade’nin bir çok dram eseri geliyordu. “Azerbaycan Demokrat Firqesi Üzvleri Bilmelidir” (sayı 12). S. “Oğ rular [hırsızlar] El-Qol Açıb Her Géce Bir Yana Gédir” (sayı 16).Sorgulama zamani http://www. “Erbap ve Reiyyet Meselesinin Helli”. ahlâk. “Millî Metbuat Yaratmaq Yolunda” (say ı 10). “Veten” (sayı 19) adlı şiirler yer almaktadır. “Gelin Dostlar. “Firdevsi”. Pişeveri “Fırkamızın Tarihî İş başlıklı yazısında i” Azerbaycan Demokrat Fırkası’na kısa bir süre içinde on binlerce yeni üyenin kayıt yaptırıp büyük bir güç oluşturduğ unu ve millî özgürlüğ ün temin edilmesi için onların özverisine ihtiyaç duyulduğ unu belirtmektedir.-288. Bu Olsun” veya başka adıyla “Meşedi İ bad”. 30. “Azerbaycan Bir Daha Aldanmayacaqdır” (Farsça) (sayı 15). Aynı sayıda “Rûznamemizin Dili” unvanı altında Türkçenin son derece zengin bir dil olduğ u ve halkın kanında ve yüreğ inde kök saldığı yazıldıktan sonra gazetenin bu dile daha çok önem vereceğ i belirtilmiştir. “Bizi Öz Hâlımıza Qoysunlar”. “İ ran’da Faşizmin Göstergeleri” (Farsça). sayı 1) Azerbaycan gazetesinin hemen hemen bütün sayılarında C. Millet ve vatan sevgisi. (Azerbaycan gazetesi. 43x28 cm boyutlarında haftada üç kez Türkçe çıkan bu 8 of 14 5/2/2012 3:13 PM . ikinci dönemine yine Ali Ş ebüsteri’nin müdürlüğ üyle başlar. “Almas”.” (Azerbaycan gazetesi. “Niye” (sayı 14). Baş yazıların büyük bir kısmını ‘P’ imzasıyla C.-246. “Yaşamaz” (sayı 10). “Od Gelini”. “Azerbaycan Öz Tarixî Vezifesini Unutmaz”. Gazetenin bu dönemdeki dili esasen Türkçedir. “Azerbaycan dili o qeder quvvetli ve onun serf ve nehv qaideleri o qeder möhkem ve tebiidir ki hetta onun içine vârid édilmiş Fars ve Ereb kelemeleri ixrac édilse bile onunla böyük fikirleri. “Azerbaycanlıları Tanıyın” (Farsça) (sayı 19) gibi makaleler ve “Veten Sévgisi” (sayı 6). “Bérlin Filmi” (sayı 16). “Azerbaycan Demokrat Firqesinin Umumî Yığı ncağı (toplantısı)” (sayı 14). “Eyâlet reli Encümeni”.

Azer Gazetesi Azer gazetesi Azerbaycan Demokrat Fırkasının Zencan kolunun organı olarak 30 Ocak 1946’da Menuçehr Sait Veziri tarafından Türkçe olarak yayınlanmıştır. Musa Mecidi ilk sayılarının 32x46 ve daha sonraki sayıların 42x28 cm boyutlarında olduğ unu yazar. Uzun 2002: 48). Rüstemova 1993: 11. Fakat. edebî ve yergisel konuları içermektedir. Ebu Torabiyan 1987. Azerbaycan’ın ünlü şahsiyetlerinin tanıtımı. Azerbaycan haberleri ve ilânlar oluşturmaktadır. Azerbaycan Ulduzu Gazetesi Azerbaycan Ulduzu’nun ilk sayısı 16 Aralık 1944 yılında Sétâré-yé Azerbaycan adıyla Fars ve Türk dillerinde Tebriz’de yayınlanmıştır. Ebu Torabiyan 1987. Gazeteyle ilgili fazla bilgi bulunmamaktadır. Ali Hilal Nâsiri’nin müdürlüğ ü ve başyazarlığı nda İ Tûde Partisinin İşiler ve Emekçiler Birliğ i’nin organı olarak çıkan ran ç gazete 6-8 sayfada. Celili 1996: 27. 32x42 cm boyutlarında olup sosyalist partiler ve Azerbaycan işçi ve emekçileriyle ilgili haberleri içermektedir. Urmiye Gazetesi Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın Urmiye kolunun organı olarak Urmiye’de Türkçe yayınlanmıştır. Uzun 2002: 75. Gazetenin siyasî haber ağı rlıklı olduğ u. diğ er kaynaklarda bu tarih 1943 olarak gösterilmiştir. 34x24 cm boyutlarında olup yıllık abonesi 180 ve tek sayı fiyatı 5 riyaldır. Celili 1996: 178. Baku’de çıkan 21 Azer dergisinde gazetenin ilk sayısının 1941’de çıkmış olabileceğ i söylense de. 1946 yılında Azerbaycan Millî Hükümetinin düşürülmesinden sonra kapatılmıştır (Mecidi 2003: 45. Uzun 2002: 73. Galebe Gazetesi Azerbaycan Millî Hükümeti Eğ itim Bakanı Mehmet Biriya’nın müdürlüğ ünde Azerbaycan İşiler ve Emekçiler Birliğ i’nin organı olarak çıkan Galebe gazetesinin ilk sayısı İ ç sfend 1324 (Mart 1946)’te Tebriz’de yayınlanmıştır. Gazetenin içeriğ ini Azerbaycan Millî Meclisinin kararları. Gazete Aralık 1945’e kadar Hâver-i Nev adı altında Farsça. iç ve dış haberler ve yorumlar ve devlet ilânlarına geniş yer verilmiştir. Rüstemova 1993: 150. Rüstemova 1993: 113). Gazete resimli ve siyah-beyaz olup toplam 116 sayı yayınlanmış. Enver Uzun’a göre. Yeni Şark. Azerbaycan Millî Hükümeti döneminde Azerbaycan Ulduzu adıyla yayınını devam ettiren gazetenin yazarlarından biri de ünlü gazeteci İ smail Ş ems’tir.Sorgulama zamani http://www. Ebu Torabiyan. Ebu Torabiyan 1987. 36x28 cm boyutlarında olup siyasî. Yeni Ş ark Gazetesi Yeni Şark gazetesinin ilk sayısı İ sfend 1322 (1943)’de İ Tûde Partisinin Azerbaycan ran kolunun organı olarak Mahmut Turabi’nin müdürlüğ ünde Tebriz’de yayınlanmıştır. Rüstemova 1993: 188. 2-4 sayfada. hem de ciddî ve eleştirel yazılar yer almaktadır. Bu dönemde çıkan diğ er Türkçe gazeteler gibi AMH’nin düşürülmesinin ardından kapatılmıştır (Mecidi 2003: 26. Millî Hükümetin düşürülmesinin ardından kapatılmıştır (Mecidi 2003: 103-104. AMH’nin kararları ve faaliyetlerini Zencan’a yansıttığı bilinmektedir. Gazete 4 sayfada. AMH’nin düşürülmesinden sonra kapanmak zorunda kalmıştır (Mecidi 2003: 140. Gazete. Gazetede hem mizah. Rüstemova 1993: 132-133. Uzun 2002: 47). Celili 1996: 57). Rüstemova 1993: 19. Celili ise gazetenin haftalık olduğ unu söyler (Mecidi 2003: 74. Azerbaycan’ın önemli meseleleri. Gazetenin dili Türkçedir. İ sayfası renkli ve resimli olan Medeniyet lk gazetesinni birinci sayısında Azerbaycan’ın ünlü mizah şairi Muciz Ş ebüsteri’nin şiiri yayınlanmıştır. Gazetenin ikinci döneminin 4. M. kadınların toplumsal faaliyetleri. sayısında Güvenlik Konseyi’nin İ ran’la ilgili müzakereleri. Uzun 2002: 55. gazetenin ilk kez 4 Behmen (24 Ocak) 1946’da çıktığı nı yazar. Enver Uzun gazetenin boyutlarını 34x47/5 olarak verirken. Celili 1996: 152-153).com/article. haftada iki kez ve toplam 25 sayı yayınlanmıştır. Uzun 2002: 109. 67. Celili 1996: 31). Gazetenin yayını Azerbaycan Millî Hükümetinin düşürülmesinden sonra durdurulmuştur (Mecidi 2003: 164. Azer 1324 (Aralık 1945)’ten Aralık 1946’ya kadar Yeni Şark adıyla Türkçe yayınlanmıştır.php?id=165 gazetede Azerbaycan Millî Meclisinin kararları. Celili 1996: 207-208).sorgulamazamani. Mecidi’ye göre ise ayn yılın ı Ş ehriver (Ağ ustos-Eylül) ayında çıkmıştır. Medeniyet Gazetesi Sovyet Kültür Evi tarafından Türkçe olarak Tebriz’de yayınlanan Medeniyet gazetesinin ilk sayısı Ebu Torabiyan’a göre Ferverdin (Mart-Nisan) 1946. şair Katran Tebrizi’nin hayatı ve Azerbaycan’ın komşu ülkelerle ilişkileri gibi konular ele alınmıştır (Mecidi 2003: 35-36. Ebu Torabiyan 1987. Vatan Yolunda Gazetesi 9 of 14 5/2/2012 3:13 PM . siyasî ve toplumsal özgürlükler.

Nedâ-i Gorgan Gazetesi Tûde Partisinin Gorgan komitesinin organı olarak Ahmet Kâsımî tarafından Gorgan kentinde Farsça ve Türkmen Türkçesiyle yayınlanmıştır. 1943-1944 yıllarında Tebriz’de varaklar hâlinde yayınlanmıştır. Edebiyat Sahifesi Gazetesi Mehmet Biriya’nın müdürlüğ ünde çıkan Edebiyat Sahifesi’nin çıkış tarihiyle ilgili kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Ş ahgeldi. vatan şiirleri ve bazı siyasî konularla ilgili bilgileri içermektedir (Mecidi 2003: 59. Tabatabai derginin toplam 12 sayı çıktığı nı söyler (Tabatabai 1999: 460). Kızıl Ordu’nun zaferleri.php?id=165 2.Sorgulama zamani http://www.com/article. Azerbaycan Millî Hükümeti Döneminde Kitap Yayı nı Azerbaycan Millî Hükümeti döneminde Türkçe gazete ve dergi yayınında olduğ u gibi Türkçe 10 of 14 5/2/2012 3:13 PM . Tabatabai 1999: 252.sorgulamazamani. H. Eylül 1946 yılında Azerbaycan Ş air ve Yazıcılar Cemiyeti tarafıdan Tebriz’de yayınlanmış sanat. Uzun 2002: 62). 22x36 cm boyutlarında olup Azerbaycan edebiyatı. Rüstemova gazetenin birinci sayısını elde ettiğ ini ve orada 1943 yılının belirtildiğ ini söyler. Uzun 2002: 59). Ayda üç kez yayınlanan bu gazete varaklarının içeriğ i adından da görüldüğ ü üzere Alman işgalçılarına ve faşizme karşı yazılardan oluşmuştur (Rüstemova 1993: 30-31). Rüstemova 1993: 128). 2. S. Uzun yanlış olarak gazetenin 1942’de çıktığı nı yazmıştır. beş yıl sonra Gulam Hüseyin Habibullahi’nin müdürlüğ ü ve Hasan Cevdet’in başyazarlığı nda tekrar yayına başlamıştır. Cevdet gazetesi ikinci dönemde Azerbaycan Demokrat Fırkasının Erdebil organı olarak Türk ve Fars dillerinde yayınlanmıştır. Rüstemova 1993: 80-81. Cevdet Gazetesi İ sayısı Mordad (Temmuz-Ağ ustos) 1927’de Erdebil’de Hasan Cevdet’in müdürlüğ ünde lk çıkan Cevdet gazetesi 1938’de kapatılmış. Cavanlar Gazetesi Azerbaycan Demokrat Fırkasının gençler kolunun organı olarak Tebriz’de Türkçe yayınlanmıştır. Dergi. M. Güney Azerbaycan Millî Meclisinin haberleri ve faşizm aleyhine sloganları içermektedir (Mecidi 2003: 186. Daha çok edebî-bedii içerikli yazıların bulunduğ u bu dergide ara sıra Farsça yazılara da yer verilmiştir. Dergi ortalama 60 sayfada ve 17x24 cm boyutlarında aylık olarak yayınlanmıştır (Celili 1996: 138. 42x29 cm boyutlarında olan gazete. GüneşDergisi Güneş dergisiyle ilgili sâdece “Azerbaycan Dövrü Metbuatı” kitabında kısa bilgi bulunmaktadır. Ebu Torabiyan 1987. Dünya Savaşı sırasında Sovyetler Birliğ i’nin Güney Azerbaycan’ı işgalinde Kızıl Ordu’nun desteğ iyle 1942-1946 yıllarında Tebriz’de Türk dilinde çıkarılan Vatan Yolunda gazetesinin redaktörlüğ ünü Kuzey Azerbaycanlı Ejderoğ lu. Gazetenin sâhibi Hasan Cevdet döneminin aydın şahsiyetlerinden olmuş. gazetenin 15. E. Dünya Savaşı haberleri. Ebu Torabiyan 1987). Cafer Handan ve Rıza Kuliyev yapmıştır. Nedâ-i Gorgan o dönemde Türkmenler tarafından kendi dillerinde çıkan az sayıda gazetelerdendir. Gazete Azerbaycan Millî Hükümetinin yıkılmasından sonra kapatılmıştır (Celili 1996: 92-93. toplum ve tarih içerikli bir mecmuadır (Rüstemova 1993: 214). Gazeteyle ilgili daha fazla bilgiye ulaşılamamıştır (Ebu Torabiyan 1987). tiyatro salonu ve kurşun matbaası tesis etmiştir. Rüstemova 1993: 76. Erdebil’de ilk kez kıraathâne. Ş afak Dergisi Sovyetler Birliğ i ile kültürel ilişki sağ layan İ Cemiyeti’nin Tebriz kolunun organı olarak ran yayınlanan Şafak dergisinin ilk sayısı Murdad (Temmuz-Ağ ustos) 1945’de Tebriz’de çıkmıştır. Celili 1996: 93. Enver Uzun kaynak göstermeden gazetenin çıkış tarihini 1941 yılı belirtirken. Celili 1996: 53. Gazete 2 sayfada. Uzun 2002: 59-60). Alman İş galçılarına Ölüm Rüstemova’nın verdiğ i bilgiye göre. Cavanlar haftalık gazetesinin ilk sayısı 25 Ordibeheşt (15 Mayıs) ve son sayısı Azer (Aralık) 1946’da çıkmıştır. 4 sayfada. Celili 1996: 204-205. Mecidi 2003: 94-95. Celili ise 1945’te çıktığı nı söylemektedir. Rüstemova 1993: 46. Kuzey Azerbaycan sanat ve bilim adamlarının tanıtımı. sosyalizm dünyasının savaş kahramanlarının tanıtımı. Gazete 1946 yılında kapatılmıştır (Mecidi 2003: 95. sayısını inceleyen. fakat o sayıda tarihin yazılmamış olduğ unu söyeleyen Musa Mecidi onun 1945-1946 yılında.

iyit [yiğ it] ömründe bir yol (s. Qorxaq günde yüz yol [kez] öler. Tebriz. Kitabın dördüncü cildi edinilememiştir. Ermeni şairlerinden Uhanes Gogasiyan’ın tanıtımı ve eserlerinden örnekler verilmiştir. 11 of 14 5/2/2012 3:13 PM . hem atasözleri ve deyimler. Kitabın devamında güneyli-kuzeyli Azerbaycan’ın büyük şair ve yazarları tanıtılmakta. Meliku’ş-Ş uara.Maarif Bakanlığı Tebriz. Bu bölüm kitabın 47. 114 s. Azerbaycan Millî Meclisi bizim ümid evimizdir. Metinler şiir ve düz yazı. Biz vetenimizi sévirik. Sebr ile halva pişer éy qora senden – beslesen atlas olar tut yarpağı ndan (s. En önemlisi ise ilk okullar için Vatan Dili adlı altı cilt ders kitabının yayınlanmasıdır. “Quşlar” adlı bir şiirin sonunda dört kelimenin anlamı verilmiştir: néçün: ne üçün. Meşkur 1996): Edebî Eserler (şiir ve nesir toplusu). Beşinci sınıf için hazırlanan 244 sayfalı ders kitabı Azerbaycan’ın ünlü şairi Aliekber Sabir’in tanıtımıyla başlar. Atasözleri ve deyimler 2. vatan ve ana dili sevgisiyle yazılmış şiir ve nesirlerinden örnekler verilmektedir.T. Qara günün ağ günü de var.). Atılan ox géri qayıtmaz [dönmez]. düşmenin bir ise çoxdur (s. bir nal bir atı. 9. yavuq: yaxın. Tebriz 1946. Azerbaycan Maarif bakanlığı nca hazırlanan bu kitapta kullanılan cümlelerin seçiminde de hassasiyet gösterilmiş. bölümü metin örneklerinden ibarettir. Veten Dili. Kitabın 2. Altıncı İ btidai Kilas Üçün. (s.com/article.y. Qomşuya umud olan şamsız [akşam yemeğ isiz. Millî Meclisimiz pâydar olacaq. hem de Azerbaycan’la ilgili bilgi verilmiştir. 59).aç] yatar. Hebibi Azas 1997.y. Maarif Bakanlığı . Kitap “21 Azer Bayramı” yazısıyla sona erir. Él gücü.sorgulamazamani. Vatan Dili dersliklerinin yanı sıra aşağı daki ders kitapları da Azerbaycan Millî Hükümetinin Maarif bakanlığı atarfından yayınlanmıştır: Ekâbir Üçün Ders Kitabı. 1946. Kürt şairlerinden Hejar Ş erefkendi. 45). edlle [adaletle] berbad olar (s. 86). Dostun min ise az. Muxteser Dünya Tarixi. 64 s. kısa hikâyeler veya bilmeceler şeklinde verilmiştir. 42). Çalışqan adam zerer çekmez (s. (s. İ kinci kitap “birinci ders günü” dersiyle başlar. Kitabın 164. Fars şair ve yazarlarından M. Dalıdan [arkadan] atılan daş topuğ a deyer (s. Bu bölümde Rus yazarlarından Maksim Gorki. 300 s. bir at bir merdi. Tek elden ses çıxmaz. 43). Kitabın birinci sınıf için hazırlanmış birinci cildin ilk bölümü ses ve harflerin öğ retimidir. 43). dersten itibaren derslerin sonunda ilgili sorular yazılır. sayfasından itibaren “Qonşu Xalqların Muasir Edebiyatı” başlıklı yeni bir bölüm başlar. Meşrutiyet inkılabının iki kahramanı olan Settar Han ve Bagır Han tanıtılır.Sorgulama zamani http://www. Atasözlerinin seçiminde de dikkat gösterildiğ ini örneklerden anlamak mümkündür: Ne tökeresen aşıva [yemeğ ine] o geler qaşığı va. sél gücü (s. 33). xasiyetini [huyunu] deyişmez. imânı da olmaz (s. Daha önce de söylendiğ i gibi. Coğ rafya. 39). Metinde Azerbaycan Millî Meclisinin kuruluş yıldönümü anlatıldıktan sonra şöyle yazıyor: Azerbaycan bizim eziz vetenimizdir. Maarif Bakanlığı . savuq: soyuq (s. Azerbaycan xalqı [veya xelqi] onun bayrağı kölgesinde hemişelik xoşbext [mutlu] yaşayacaqdır (s. Maarif Bakanlığı . bilmeceler ve sözlükle sona erir. ‫ ﺁﺕ‬ve ‫ﺁﺗﺎ‬kelimeleri örnek gösterilir ve çocuk ilk dersten itibaren cümle kurmayı ve yazmayı da öğ renir. Özü yıxılan ağ lamaz. Daha önceki dönemlerden farklı olarak Türkçe nesir de şiirin yanı sıra gelişme sürecine girmiştir. İ ders ‘‫ﺁ‬ lk ’ ve ‘‫ ’ ﺕ‬harflerinin yazılışıyla başlar. Zülmle abad olan. Vicdanı olmayanın. Örneğ in: Ş ehrimize hele çox mekteb lazımdır (s. Vatanla ilgili şiirler yayınlanır ve “az çoxa tâbédir” deyimiyle çocuklara demokrasi dersi verilir. Beş inci Kilas İ btidai Sınıf Üçün. bir merd bir éli qurtarar. Tebriz 1946. Güney Azerbaycan’da çıkan kitapların büyük kısmı ya tamamen Türkçe çıkmış. 46). 3. 1941. 38). kitapta da önemli yere sâhiptir: Bir mıx bir nalı. Üçüncü sınıf için hazırlanmış ders kitabında normal metinlerin yanı sıra hayvanların adları ve bazı belirgin özellikleriyle ilgili bilgi verilmektedir. (y. Qurd tükünü deyişer.php?id=165 kitap yayınında da patlama olmuştur. Men Azerbaycan’da yaşayıram. yoqsa: meğ er. sayfasına kadar devam eder. Zâkir Azerbaycan’ın böyük şairidir. 1941-1946 yıllarında Güney Azerbaycan’da özellikle Türkçe çıkan kitapların en önemlileri kronolojik olarak şunlardır (Musevi 1994. 64 s. Edebî Qeraet Kitabı. 65). Çocuklara resim çizme ve el işleri öğ retilir. Beş inci İ btidai Kilas üçün. 45). Tebriz 1946. 46). ya da Fars dilinde Azerbaycan’la ilgili olmuştur. Kitap masallar. sınıf ders kitabı toplam 112 sayfadır.

Nahar Ve’desi. Yabancı Dillerde Edebiyat Neşri.). Basın-yayında kullanılan Türkçe aslında Meşrutiyet dönemi Türkçesinin devamı değ ildi. (1946). (y. SKİ FEDAİ (1945). Buna benzer duruma İ İ ran slâm İ nkılâbından sonraki dönemde de rastlanmaktadır. SKİ 1945.). Tebriz. Vefa. 1946.. Tebriz. 1943. Pişeveri en güzel örnektir. SKİ OZARİHasan (1945). fakat genel olarak Güney Azerbaycan Türkçesinin bazı özellikleri görülmektedir. Azerbaycanlıların kendi dil ve kültürlerine kayıtsızlığı . (y. dergi ve kitap yayınlamaya başladılar. O dönemde parmak sayısı kadar çıkan Türkçe veya Türkçe-Farsça gazetelerin de ömrü çok kısa olduğ undan halkın üzerinde sürekli bir etkisi olmamıştır. Şairin Sesi. Tebriz.. 1943. Baku Divan-i Muciz Şebüsteri.. Ş airler Meclisi Yay. İ C Yay.. Türkçenin yasal olarak tamamen serbest olmasına rağ men. Şairler Meclisi. eskiden kullanılan Farsça tamlamalar en az düzeye düşürülmüştür. Kacarların hâkimiyeti İ ngilizlerin baskısıyla Rıza Ş aha devretmesi ve dolayısıyla aşırı Fars milliyetçiliğ inin güçlenmesi sonucunda Türkçe yasak bir dil hâline geldi. RÜSTEM Süleyman (1945). Baku Esasnâmé ve Nézamnâmé-yé Encomen-é Edebi-yé Azerbaycan /Azerbaycan Edebî Encümeni’nin Tüzüğ ü. Yaklaşık 15 yıl süren bu yasak dönemi 2. İ C Yay. AMH dönemi yazılı Türkçesinde ağı z özellikleri ortadan kalkmakta.y. İ ran-Sovyetler Birliğ i Kültürel İ lişkiler Cemiyeti (İ C) Yay. Türkçenin Azerbaycan için gerçekten ölüm ve kalım meselesi olduğ unu anlayan aydınlar.. resmî alanlarda hep Farsça kullanılmış ve Türkçe hayatını daha çok konuşma ve şiir sahalarında koruyabilmiştir. Tebriz SKİ EFENDİ YEV A. Kuzey Azerbaycan’da gelindiğ i noktadan başlayarak devam ettirdiler. Sehne Qrimi (Cavan [genç] aktiyorlara kömek [yardım]).. virgül işaretleri kullanılmış. Celil Memmed Kuluzade. Medeniyet Evi Yay.y. onlarca Türkçe gazete. İ C Yay. Divân-i Héyran Xanım. Nazal ‘n’ (ŋ ) yerini normal ‘n’ye bırakmıştır. var güçleriyle Türkçenin resmîleşmesi için çaba göstererek. Azerbaycan edebî dilini belli bir ölçüde öğ rendikten sonra Güney Azerbaycan’a dönerek gazetecilik ve yayıncılık faaliyetine başlamışlardır. Arap alfabesi bazı reformlar yapılarak Türkçeye daha uygun bir hâle getirilmiştir. Çünkü Azerbaycan Türkçesi İ ran’da yasaklandığı hâlde. ADF’nın kurucuları ve Güney Azerbaycan’da Türkçe gazete yazarlarının bir çoğ u bir süre Kuzey Azerbaycan’da yaşamış. Tebriz. Tebriz. Eskiden ‘i’ harfiyle gösterilen ‘é’ sesi için ‘ ‫ ‘ﺉ‬harfi kullanılmaya başlamış.y. Kuzey Azerbaycan’da gelişimini sürdürmekteydi ve Güney Azerbaycan aydınları Türkçeyi bıraktıkları yerden değ il (1925). tarın akordu ve makamlar. Dünya Savaşının İ ran’a sıçraması ve İ ran’ın Müttefikler tarafından işgal edilmesiyle sona erdi. Yabancı Dillerde Edebiyat Neşri. 1944.php?id=165 İ MAD M.sorgulamazamani. Tİ B.). 12 of 14 5/2/2012 3:13 PM . (y. M. Mehdi. ek olarak: kılavuz. 3.. Ders kitaplarında ‘‫ ’ﺉ‬harfinin kullanılmasına özen gösterildiğ i görülmektedir. Tebriz RIZA Resul (1946). AMH döneminde çıkan Türkçe kitap ve gazetelerin yanında Kuzey Azerbaycan Türklerinin yakından ve uzaktan rolü olmuş ve Kuzey Azerbaycan Türk edebî dilinin yaygınlaşmasında etkili olmuştur. Azerbaycan Millî Hükümeti Dönemi Türkçesinin Özellikleri Daha önceki bölümlerde de görüldüğ ü üzere Güney Azerbaycan’da Meşrutiyet dönemi ve Pehlevî öncesi Türkçesinin durumu pek de iç açıcı değ ildir. Tebriz.com/article. fakat bazen her ikisine de (alışkanlıktan olsa gerek) rastlamak mümkündür.y. AMH döneminde Türkçe bilinçli bir şekilde öğ renilmeğ e başlamış ve özellikle Kuzey Azerbaycan kaynaklarından faydalanılmıştır..y. 1945. Bu hususta AMH başbakanı ve Azerbaycan gazetesinin başyazarı C. Obaş dan Xoruzu /Sahur Horozu. bé zemimé-yé xodamûz ve terz-é kûk-é târ ve destgah-ha / Türkçe Şarkılar. Türkî Tesnifler. Cümlelerde nokta. Çemen Ârâ Yay. Tebriz.Sorgulama zamani http://www. 2. Tebriz. Güney Azerbaycan aydınları geçmişteki hatalarını telâfi etmek amacıyla faaliyete başladılar.y. Güney Azerbaycan aydınlarının bu konudaki başarıları şöyle açıklanabilir: 1. Bextiyarname. 1945.

İ Milli Kütüphanesi Yay. İ kinci örnek: Bir gün müellim şâgirdleri şeherden kenara gezmeye apardı. Müellimin tapşırığı ile şâgirdler muxtelif cür daşlar yığ dılar. Güz. Rahimli. Said (1996). siz tedris işizi ciddiyetle başa aparıb kâmil elaqe ile encâm-i vezife édirsiz. Bilig Dergisi. Burada o dönem Türkçesinin basın. Ebu Torabiyan. edeceyiz (Azerbaycan gazetesi. M. İ ran Hakim Dairelerinin Cenubi Azerbaycan Maarifi ve Medeniyeti sahasındaki iyaseti (1947-1978). Bakü. sayı 6). şairlerimiz. Azeri Dergisi. şahıs çokluğ unda -Ik eki yerine eskiden Azerbaycan Türkçesinde ve günümüz Türkiye Türkçesinde kullanılan -Iz ekinin kullanıldığı nı görüyoruz: göreceyiz (Azerbaycan gazetesi. Ahmet Yesevi Üniversitesi Yay. ‘ö’ sesi için kelime başında ‘‫ﺋﻮ‬ ’.Biriya Kaynak: (1945). cilt. Mustafayev..php?id=165 Arap. Tebriz. Celili. Here elindeki daşın rengini dédi. Azerbaycan Maarif ve Ovqaf Veziri. sayı 1). sayı 18). (2003). Tahran. Ekrem (2003). Azerbaycan Gazetesi. kelime ortasında ise ‘‫ ’ﺅ‬harfi seçilmiş ve ders kitaplarında uygulanmıştır. Hüseyin (1987). zerbülmeseller. Tarih-é Zeban ve Lehcéha-yé Torki / Türk Dili ve Lehçelerinin Tarihi. 3. Ankara. hikaye ve nağı llar vasitesiyle dünyanın en böyük dilleri ile reqabet ede biler. Rıza (2004). Buna göre Vizâret sizden bu vesile ile qedrdanlıq élir. L.com/article. (1945-1946). sınıf dersliğ i). Muradi. Ali (2003). Daşların rengini soruşdu. Gökdağ A. Tahran. inceliklerini toz topraq arasından çıqarıb temiz ve âli bir zerf içerisinde xalqa teqdim étmekden ibaretdir(Azerbaycan gazetesi. S. Tebriz. Çev. Peykan Yay. Samed (1989). Daşların be’zisi berk. Ettelaat Yay.. Tahran... (Vatan Dili. be’zisi boş idi. Xiyabani Medresesinin Müellimi. Dânéş name-yé Metbuat-é Azerbaycan / AZerbyacan Basını Bibliyografyası..Dilimiz xalqın yaratdığı dastanlar. Tahran. İ Türklerinde Kimlik Meselesi. Ovhadi yay. Köln. İ ran ve Ceng-é Serd / İ ran ve Soğ uk Savaş . Tahran. S. C. Kave Bayat. Cenubi Azerbaycan: Millî Şuur. Vidadi (2000). ran Fawcett. Ş âgirdler daşların muxtelif rengde olduqlarını da öyrendi. Bâzresi idâresinin vérdiyi guzarişe göre. Musa (2003). Bizim vezifemiz onu génişlendirmek.. onu muasir hala salmaq. 13 of 14 5/2/2012 3:13 PM .. ediblerimiz bu dil vasitesiyle öz éhsasatlarını ve öz hüner ve senetlerini vucuda getirib xalqın nezerini celb ede bilerler. Metbuât-é İ ran ez Şehriver 1320 tâ 1326 / Eylül 1941’den 1947’ye Kadar İ Basını. yayın ve resmî mektup ve belgelerdeki kullanışını göstermek amacıyla birkaç örnek vermek istiyoruz: Birinci örnek: . onun gözelliklerini. ran 30:51-84. Tarihçé ve Tahlil-é Rûznâmeha-yé Azerbaycan (1230-1380) / Azerbaycan Gazetelerinin Kısa Tarihi ve Analizi (1230-1380). Müellim şâgirdlerden daşın neye lazım olduğ unu soruşdu. Heyet. Müellim daşların berk-boşluğ unu yoxlatdırdı. Bayramzade. Cenubi Azerbaycan Tarihî Meseleleri. Mürtezevi Matbaası.Fars kökenli kelimelerin orijinal imlâsı korunmuştur. Cevat (2001). Elm Yay.. resmî mektuplar ve belgeler de Türkçe yazılmıştır.Sorgulama zamani http://www. 1. Güney Azerbaycan’da Millî Demokratik Harekat (1941-1946)... Motaleat-é Siyasi ve Beynolmelali Yay.. AMH döneminde yalnız kitap ve gazete değ il.Mehd-i Azadi yay. Pişeveri’nin yazılarında gelecek zaman 3. (1994). ran Tahran.. Heyet. Tebriz. 1-6.sorgulamazamani. Ez Zéndan-é Reza Han tâ Sadr-é Férgé-yé Démokrat-é Azerbaycan / Rıza Hanın Hapisanesinden Azerbaycan Demokrat Fırkasına Kadar. Mecidi. Vatan Dili Ders Kitabı. Üçüncü örnek: Agâ-yi Mehemmed Bâgir Hüseyni Eşheri.

Azerbaycan Dövri Metbuatı. © 2010 | Sorgulamazamani. S. Enver (2002). Azerbaycan İ limler Akademisi Yay.com Bütün telif haqları mehfuzdur.. Bakü.S.. (1999). Tabatabai.sorgulamazamani. Türk Ocağı Trabzon Ş ubesi yay..com/article. (1993). Güney Azerbaycan Basın Tarihi. Trabzon. Tahran. Uzun. Râhnéma-yé Metbuat-é İ ran (1925-1978) / İ ran Basın Kılavuzu (1925-1978). Yazdır Gönder geri dön Saytın en uyğ un görünümü üçün Firefox’ı yükleyebilersiniz. Merkez-é Motaleat ve Tahkikat-é Resâneha Yay.. Bakü. Rüstemova.php?id=165 MEQA Yay. 14 of 14 5/2/2012 3:13 PM . M.Sorgulama zamani http://www.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful