Η έννοια της ιδεολογίας

15

1
ΕΙΣΑΓΩΓΗ: H ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ Ι∆ΕΟΛΟΓΙΑΣ
Ο ρόλος των ιδεών
Τι είναι η ιδεολογία;
Αριστερά, κέντρο και δεξιά
Η άνοδος και η πτώση των ιδεολογιών

16

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

Όλοι οι άνθρωποι είµαστε κατά κάποιον τρόπο πολιτικοί στοχαστές. Είτε το
γνωρίζουµε είτε όχι, όλοι µας χρησιµοποιούµε πολιτικές ιδέες και έννοιες
κάθε φορά που εκφράζουµε τις απόψεις µας ή λέµε αυτό που σκεφτόµαστε. Η καθηµερινή γλώσσα βρίθει από όρους όπως «ελευθερία», «επιείκεια»,
«ισότητα», «δικαιοσύνη» και «δικαιώµατα». Παροµοίως, χρησιµοποιούµε
λέξεις όπως «συντηρητικό», «φιλελεύθερο», «σοσιαλιστικό», «κοµµουνιστικό», «φασιστικό», για να περιγράψουµε τις δικές µας απόψεις ή εκείνες
των άλλων ανθρώπων. Ωστόσο, τέτοιοι όροι, ενώ µας είναι οικείοι ή αποτελούν ακόµη και κοινοτοπίες, σπάνια χρησιµοποιούνται µε ακρίβεια ή µε
νοηµατική σαφήνεια. Για παράδειγµα, τι είναι «ισότητα»; Τι σηµαίνει όταν
λέµε ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι; Σηµαίνει άραγε ότι γεννιόνται ίσοι, ή
µήπως ότι πρέπει να αντιµετωπίζονται από την κοινωνία σα να είναι ίσοι;
Πρέπει να έχουν ίσα δικαιώµατα, ίσες ευκαιρίες, ίση πολιτική επιρροή και
ίσους µισθούς; Παροµοίως, λέξεις όπως «κοµµουνιστικό» ή «φασιστικό» συχνά χρησιµοποιούνται εσφαλµένα. Τι σηµαίνει να αποκαλέσουµε κάποιον
«φασίστα»; Τι αξίες και πεποιθήσεις έχουν οι φασίστες και γιατί τις έχουν;
Σε τι διαφέρουν οι απόψεις των κοµµουνιστών από εκείνες, ας πούµε, των
φιλελεύθερων, των συντηρητικών ή των σοσιαλιστών;
Σ’ αυτό το βιβλίο θα εξετάσουµε τις ουσιαστικές ιδέες και πεποιθήσεις
των κυριότερων πολιτικών ιδεολογιών. Πρέπει προηγουµένως να εγκύψουµε, ωστόσο, σε τρία προκαταρκτικά ζητήµατα. Πρώτον, τι ρόλο παίζουν στην
πολιτική οι ιδέες και οι θεωρίες; ∆εύτερον, ποια είναι η φύση των συστηµάτων πεποιθήσεων µέσα στα οποία έχουν αναπτυχθεί αυτές οι ιδέες και, υπό
µια έννοια, είναι συσκευασµένες; Με άλλα λόγια, τι είναι πολιτική ιδεολογία; Και, τρίτον, πόσο χρήσιµη είναι η συµβατική διάκριση µεταξύ αριστεράς
και δεξιάς στην ταξινόµηση αυτών των ιδεών και των ιδεολογιών;
Ο ρόλος των ιδεών
∆εν είναι καθολικά αποδεκτό ότι οι ιδέες και οι ιδεολογίες είναι σηµαντικά
πράγµατα. Μερικές φορές η πολιτική θεωρείται ότι δεν διαφέρει πολύ από
τη γυµνή πάλη για εξουσία. Αν αυτό αληθεύει, τότε οι πολιτικές ιδέες δεν
είναι παρά απλή προπαγάνδα, παιχνίδια µε τις λέξεις ή συνθήµατα σχεδιασµένα να αποφέρουν ψήφους ή να προσελκύσουν τη λαϊκή υποστήριξη.
Οι ιδέες και οι ιδεολογίες είναι λοιπόν, σύµφωνα µε αυτή την άποψη, απλά
κάποιες βιτρίνες που χρησιµοποιούνται για να συγκαλύψουν τις βαθύτερες
πραγµατικότητες της πολιτικής ζωής. Αυτή η θέση υποστηρίχτηκε από τον

Η έννοια της ιδεολογίας

17

συµπεριφορισµό, µια σχολή της ψυχολογίας που συνδέθηκε µε τον Oυώτσον (John B. Watson, 1878-1958) και τον Σκίννερ (B.F. Skinner, 1904-90).
Από την οπτική γωνία του συµπεριφορισµού, οι άνθρωποι δεν είναι τίποτα
περισσότερο από βιολογικές µηχανές, ρυθµισµένες να δρουν (ή, πιο σωστά,
να αντιδρούν) σε ορισµένα εξωτερικά ερεθίσµατα. Το σκεπτόµενο υποκείµενο, µαζί µε τις ιδέες, τις αξίες, τα αισθήµατα και τις προθέσεις του, απλά
είναι κάτι αδιάφορο. Μια πολύ παρόµοια άποψη απαντάται και στον «διαλεκτικό υλισµό», δηλαδή τη µορφή χυδαίου µαρξισµού που κυριάρχησε στο
πνευµατικό στερέωµα της Σοβιετικής Ένωσης και άλλων ορθόδοξων κοµµουνιστικών κρατών. Ο διαλεκτικός υλισµός υποστηρίζει ότι οι πολιτικές
ιδέες µπορούν να κατανοηθούν µόνο στο φως των οικονοµικών ή ταξικών
συµφερόντων, τα οποία εκφράζουν. Οι ιδέες έχουν «υλική βάση» και δεν
έχουν από µόνες τους κανένα νόηµα ούτε σηµασία. Οι ορθόδοξοι µαρξιστές
συνεπώς αναλύουν την πολιτική µε όρους κοινωνικών τάξεων και αντιµετωπίζουν τις πολιτικές ιδεολογίες σαν να µην ήταν αυτές τίποτε περισσότερο
από έκφραση των συµφερόντων συγκεκριµένων τάξεων.
Αλλά και το αντίθετο επιχείρηµα έχει χρησιµοποιηθεί επίσης. Για παράδειγµα, ο βρετανός οικονοµολόγος Κέυνς (John Maynard Keynes, βλ. Κεφάλαιο 2) υποστήριξε ότι ο κόσµος κυβερνάται κυρίως από τις ιδέες των
οικονοµολόγων και των πολιτικών φιλόσοφων. Όπως το έθεσε στις τελευταίες σελίδες της Γενικής Θεωρίας του:
Οι πρακτικοί άνθρωποι, που πιστεύουν ότι οι ίδιοι εξαιρούνται από τις επιδράσεις των διανοουµένων, συνήθως δεν είναι παρά σκλάβοι κάποιων νεκρών ήδη
οικονοµολόγων. Οι διάφοροι τρελοί που βρίσκονται στην εξουσία και ακούν φωνές από το πουθενά, στην πραγµατικότητα διυλίζουν την παραφροσύνη τους
από τα γραπτά κάποιου ελαφρώς παρωχηµένου ακαδηµαϊκού (Keynes [1936]
1963, σ. 383).

Μακράν του να απορρίπτει τις ιδέες ως εξαρτηµένα αντανακλαστικά, τα
οποία ρυθµίζονται από κάποιες περιστάσεις, η θέση του Κέυνς υπογραµµίζει
πως οι πεποιθήσεις και οι θεωρίες των ανθρώπων σε µεγάλο βαθµό τούς
παρέχουν τα κίνητρα της δράσης τους. Ο κόσµος σε τελική ανάλυση κυβερνάται από κάποιους «ελαφρώς παρωχηµένους ακαδηµαϊκούς». Μια τέτοια
άποψη επάγεται, για παράδειγµα, ότι ο σύγχρονος καπιταλισµός εν πολλοίς αναπτύχθηκε µέσα από την κλασική οικονοµία του Άνταµ Σµιθ (Adam

18

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

Smith, βλ. Κεφάλαιο 2) και του Ντέιβιντ Ρικάρντο (David Ricardo, 17721823), ή ότι ο σοβιετικός κοµµουνισµός διαµορφώθηκε ουσιαστικά από τα
κείµενα του Καρλ Μαρξ και του Βλαντιµίρ Ιλίτς Λένιν (βλ. Κεφάλαιο 4),
αλλά και ότι η ιστορία της ναζιστικής Γερµανίας µπορεί να κατανοηθεί µόνο
µε βάση τα δόγµατα που ανέπτυξε ο Χίτλερ στο Ο Αγών µου.
Στην πραγµατικότητα και οι δύο αυτές ερµηνείες της πολιτικής ζωής είναι µονοδιάστατες και ανεπαρκείς. Οι πολιτικές ιδέες δεν αποτελούν απλώς
παθητική αντανάκλαση κάποιων κατεστηµένων συµφερόντων ή προσωπικών φιλοδοξιών, αλλά έχουν τη δύναµη να εµπνέουν και να καθοδηγούν
την πολιτική δράση των ανθρώπων και έτσι να διαµορφώνουν την πραγµατική ζωή µιας κοινωνίας. Ταυτόχρονα, οι πολιτικές ιδέες δεν µας έρχονται
από το πουθενά ούτε πέφτουν από τον ουρανό όπως η βροχή. Όλες οι πολιτικές ιδέες διαµορφώνονται από τις κοινωνικές και ιστορικές περιστάσεις
µέσα στις οποίες αναπτύσσονται, καθώς και από τις πολιτικές φιλοδοξίες
τις οποίες υπηρετούν. Εντελώς απλά, η πολιτική θεωρία και η πολιτική πρακτική είναι αλληλένδετες. Κάθε αφήγηση της πολιτικής ζωής πρέπει λοιπόν,
για να είναι ισορροπηµένη και πειστική, να αναγνωρίζει τη σταθερή αλληλόδραση µεταξύ ιδεών και ιδεολογιών από τη µια µεριά και ιστορικών και
υλικών δυνάµεων από την άλλη.
Οι ιδέες και οι ιδεολογίες επηρεάζουν τη ζωή µας µε συγκεκριµένους
τρόπους. Καταρχάς, µας παρέχουν την οπτική µέσα από την οποία κατανοούµε και εξηγούµε τον κόσµο. Οι άνθρωποι δεν βλέπουν τον κόσµο όπως
αυτός είναι, αλλά όπως οι ίδιοι τον περιµένουν να είναι. Με άλλα λόγια,
τον βλέπουν µέσα από ένα πέπλο εδραιωµένων πεποιθήσεων, απόψεων και
εκ προοιµίου υποθέσεων. Είτε συνειδητά είτε ασύνειδα, ο καθένας µας προσυπογράφει ένα ορισµένο σύνολο πολιτικών πεποιθήσεων και αξιών που
καθοδηγούν και επηρεάζουν τη συµπεριφορά του. Οι πολιτικές ιδέες και οι
ιδεολογίες θέτουν στόχους που εµπνέουν την πολιτική µας δραστηριότητα.
Από αυτή τη σκοπιά, οι πολιτικοί υπόκεινται σε δύο διαφορετικές επιδράσεις. Χωρίς αµφιβολία, όλοι οι πολιτικοί επιθυµούν την εξουσία. Αυτό τούς
αναγκάζει να είναι πραγµατιστές (βλ. παρακάτω) και να υιοθετούν πολιτικές
και ιδέες που είναι εκλογικά δηµοφιλείς ή ευνοούνται από ισχυρές οµάδες,
όπως είναι ο επιχειρηµατικός κόσµος και ο στρατός. Ωστόσο, οι πολιτικοί
σπανίως αποζητούν την εξουσία απλώς και µόνο για την εξουσία. Έχουν και
οι ίδιοι κάποιες απόψεις, αξίες και πεποιθήσεις αναφορικά µε το τι πρέπει να
κάνουν µε αυτή την εξουσία όταν την αποκτούν.

Η έννοια της ιδεολογίας

19

Η εξισορρόπηση µεταξύ των πραγµατιστικών και των ιδεολογικών παραγόντων ποικίλλει από πολιτικό σε πολιτικό, καθώς επίσης και στις διάφορες
φάσεις της σταδιοδροµίας των πολιτικών. Μερικοί, όπως για παράδειγµα ο
Αδόλφος Χίτλερ (βλ. Κεφάλαιο 9), υπήρξαν ισχυρά ή ακόµη και φανατικά
προσηλωµένοι σε ένα σαφές σύνολο ιδεολογικών στόχων. Τα κείµενα του
Χίτλερ διαπνέονται από σφοδρό αντισηµιτισµό και πραγµατεύονται απροκάλυπτα την επιθυµία του να εγκαθιδρύσει µια ρατσιστική αυτοκρατορία
στην ανατολική Ευρώπη, η οποία να κυριαρχείται από τη Γερµανία. Οι µαρξιστές επαναστάτες αφετέρου, όπως ο Λένιν, αφοσιώθηκαν στο στόχο της
οικοδόµησης µιας αταξικής κοµµουνιστικής κοινωνίας. Ωστόσο, κανένας
πολιτικός δεν έχει την πολυτέλεια να τυφλώνεται από τις ιδεολογικές του
δοξασίες: πρέπει να κάνουν στρατηγικούς συµβιβασµούς, εφόσον θέλουν
να κερδίσουν και να διατηρήσουν την εξουσία. Αναµφίβολα οι αντισηµιτικές επιθέσεις κλιµακώθηκαν στη Γερµανία µετά τον διορισµό του Χίτλερ ως
καγκελάριου το 1933, αλλά µόνο την εποχή του πολέµου ο Χίτλερ αποδύθηκε στην πολιτική φυλετικής εξόντωσης, η οποία ήταν ανέκαθεν ο στόχος
του, όπως πίστευαν µερικοί. Χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση του Λένιν: παρά την απέχθειά του για τον καπιταλισµό, εισήγαγε το 1921 τη Νέα
Οικονοµική Πολιτική, η οποία επέτρεπε την επανεµφάνιση σε περιορισµένη
κλίµακα της ιδιωτικής πρωτοβουλίας στη Ρωσία. Άλλοι πολιτικοί, κυρίως
αλλά όχι αποκλειστικά στις ΗΠΑ, έχουν καταλήξει σχεδόν να θεωρούνται
πολιτικά εµπορεύµατα. Συσκευάζουν και πωλούν τους εαυτούς τους µε
βάση την εικόνα και προσωπικότητα που έχουν δηµιουργήσει, και δίνουν
ελάχιστη ή καµία προσοχή στις ιδέες ή στην πολιτική που επαγγέλλονται.
Ακόµη και αυτοί όµως δεν είναι απλά κάποιοι πραγµατιστές που αποδύονται αποκλειστικά στο κυνήγι της εξουσίας. Η σηµασία των ιδεών και των
αξιών στην πολιτική των ΗΠΑ συγκαλύπτεται από το γεγονός ότι τα δύο
µεγαλύτερα κόµµατα, οι Ρεπουµπλικάνοι και οι ∆ηµοκρατικοί, συµµερίζονται τους ίδιους ευρύτερους ιδεολογικούς στόχους. Οι περισσότεροι αµερικανοί πολιτικοί προσυπογράφουν αυτό που έχει αποκληθεί «αµερικανική
ιδεολογία», δηλαδή ένα σύνολο φιλελεύθερων καπιταλιστικών αξιών σχετικά µε τις αρετές της οικονοµίας της ελεύθερης αγοράς και του σεβασµού
στις αρχές που ενσωµατώνει το Σύνταγµα των Ηνωµένων Πολιτειών.
Οι πολιτικές ιδέες συµβάλλουν επίσης στη διαµόρφωση της φύσης των
πολιτικών συστηµάτων. Τα συστήµατα διακυβέρνησης ποικίλλουν σε µεγάλο βαθµό σ’ ολόκληρο τον κόσµο και συνδέονται πάντοτε µε ορισµένες

20

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

αξίες ή αρχές. Οι απόλυτες µοναρχίες στηρίζονταν σε κάποιες καθιερωµένες
θρησκευτικές απόψεις και κυρίως στο δόγµα της ελέω θεού δεσποτείας. Τα
πολιτικά συστήµατα στις περισσότερες σύγχρονες δυτικές χώρες είναι θεµελιωµένα επάνω σε ένα σύνολο φιλελεύθερων δηµοκρατικών αρχών. Τα
δυτικά κράτη τυπικά σέβονται τις ιδέες της περιορισµένης και συνταγµατικής διακυβέρνησης και επίσης πιστεύουν ότι η κυβέρνηση πρέπει να είναι
αντιπροσωπευτική και να βασίζεται σε τακτικές και ανταγωνιστικές εκλογές. Παροµοίως τα παραδοσιακά κοµµουνιστικά πολιτικά συστήµατα συµµορφώνονται προς τις αρχές του µαρξισµού-λενινισµού. Τα κοµµουνιστικά
κράτη κυριαρχούνται από ένα µόνο κόµµα, ένα κυβερνών Κοµµουνιστικό
Κόµµα, του οποίου η αυθεντία στηρίζεται στην εδραία πεποίθηση του Λένιν
ότι µόνον το κοµµουνιστικό κόµµα αντιπροσωπεύει τα συµφέροντα της εργατικής τάξης. Ακόµη και το γεγονός ότι ο κόσµος είναι κατακερµατισµένος
σε εθνικά κράτη και ότι η κυβερνητική εξουσία απαντάται συνήθως σε εθνικό επίπεδο αντανακλά την επίδραση κάποιων πολιτικών ιδεών –σ’ αυτή την
περίπτωση του εθνικισµού– και, πιο συγκεκριµένα, την αρχή του εθνικού
αυτοκαθορισµού.
Τέλος, οι πολιτικές ιδέες και οι ιδεολογίες µπορούν να λειτουργούν ως
µια µορφή κοινωνικού ιστού, ο οποίος παρέχει στις διάφορες κοινωνικές
οµάδες και εντέλει σε ολόκληρες τις κοινωνίες ένα ορισµένο σύνολο πεποιθήσεων και αξιών που τις συνέχουν. Οι πολιτικές ιδεολογίες συνήθως συνδέονται µε ορισµένες κοινωνικές τάξεις, για παράδειγµα ο φιλελευθερισµός
µε τις µεσαίες τάξεις, ο συντηρητισµός µε τη γαιοκτηµονική αριστοκρατία,
ο σοσιαλισµός µε την εργατική τάξη κοκ. Αυτές οι ιδέες αντικατοπτρίζουν
τις βιωµατικές εµπειρίες, τα συµφέροντα και τις φιλοδοξίες µιας ορισµένης
κοινωνικής τάξης και συνεπώς τήν βοηθούν να αναπτύξει ένα αίσθηµα ταυτότητας και αλληλεγγύης. Ωστόσο, οι ιδέες και οι ιδεολογίες µπορούν επίσης να συµβάλουν στη συνοχή µεταξύ διαφορετικών οµάδων και τάξεων
µέσα στην κοινωνία. Για παράδειγµα, στα περισσότερα δυτικά κράτη υπάρχει ένα ενοποιητικό θεµέλιο φιλελεύθερων δηµοκρατικών αξιών, ενώ στις
µουσουλµανικές χώρες το ισλάµ έχει καθιερώσει ένα κοινό σύνολο ηθικών
αρχών και δοξασιών. Εξασφαλίζοντας στην κοινωνία µια ενιαία πολιτική
παιδεία, οι πολιτικές ιδέες βοηθούν να εµπεδωθεί η τάξη και η πολιτική σταθερότητα.
Ένα ενοποιητικό σύνολο πολιτικών ιδεών και αξιών µπορεί να αναπτυχθεί µε φυσιολογικές διαδικασίες στους κόλπους της κοινωνίας. Ωστόσο,

Η έννοια της ιδεολογίας

21

µπορεί επίσης να επιβληθεί εκ των άνω, σε µια προσπάθεια κατασκευής
υπακοής και µε αυτό τον τρόπο να λειτουργεί ως µορφή κοινωνικού ελέγχου. Οι αξίες των οµάδων της ελίτ, όπως είναι οι πολιτικές και στρατιωτικές ηγεσίες, οι κρατικοί αξιωµατούχοι, οι γαιοκτήµονες και οι βιοµήχανοι,
µπορεί να αποκλίνουν σηµαντικά από εκείνες των µαζών. Οι άρχουσες ελίτ
µπορούν να χρησιµοποιούν ορισµένες πολιτικές ιδέες για να συγκρατήσουν
και να περιορίσουν την αντιπαράθεση, µέσα από µια διαδικασία ιδεολογικής χειραγώγησης. Αυτό φαίνεται καθαρότερα σε καθεστώτα που διέθεταν
«επίσηµες’ ιδεολογίες, όπως ήταν η ναζιστική Γερµανία και η Σοβιετική
Ένωση.. Και στις δυο αυτές περιπτώσεις, οι επίσηµες ή πολιτικά «φερέγγυες’ πεποιθήσεις, δηλαδή, εκείνες του εθνικοσοσιαλισµού και του µαρξισµού
λενινισµού αντίστοιχα, κυριάρχησαν στην πολιτική ζωή και σε όλους τους
κοινωνικούς θεσµούς, στην τέχνη, την κουλτούρα, την εκπαίδευση, τα µέσα
µαζικής ενηµέρωσης κοκ. Οι τυχόν αντίθετες απόψεις και πεποιθήσεις απλά
λογοκρίνονταν ή καταστέλλονταν. Κάποιοι πάντως ισχυρίζονται ότι µια
πιο εκλεπτυσµένη µορφή ιδεολογικής χειραγώγησης παρατηρείται σε όλες
τις κοινωνίες. Αυτό λόγου χάρη υποστηρίζει η µαρξιστική άποψη, η οποία
εξετάζεται στην επόµενη ενότητα, ότι η πολιτισµική παιδεία των καπιταλιστικών κοινωνιών κυριαρχείται από ιδέες, που εξυπηρετούν τα συµφέροντα
των οικονοµικά κυρίαρχων τάξεων.
Τι είναι η ιδεολογία;
Το βιβλίο µας αποτελεί πρωταρχικά µια µελέτη των πολιτικών ιδεολογιών
και όχι µια ανάλυση της φύσης της ιδεολογίας. Μεγάλη σύγχυση προκαλεί
το γεγονός ότι η «ιδεολογία» και οι «ιδεολογίες», αν και εµφανώς σχετίζονται, είναι εντελώς διαφορετικά αντικείµενα. Το να εξετάσουµε την έννοια της «ιδεολογίας» σηµαίνει να εξετάσουµε έναν ιδιαίτερο τύπο πολιτικής σκέψης, ο οποίος διακρίνεται από άλλους τύπους πολιτικής σκέψης,
λόγου χάρη την πολιτική επιστήµη ή την πολιτική φιλοσοφία. Το να µελετήσουµε λοιπόν την πολιτική ιδεολογία σηµαίνει να αναλύσουµε τη φύση,
το ρόλο και τη σηµασία αυτής της διανοητικής κατηγορίας, καθώς και να
στοχαστούµε επάνω σε ζητήµατα όπως ποια σύνολα πολιτικών ιδεών και
επιχειρηµάτων πρέπει να ταξινοµηθούν ως ιδεολογίες. Για παράδειγµα, είναι
η ιδεολογία αυτή καθαυτή απελευθερωτική ή καταπιεστική; Είναι αληθινή
ή ψεύτικη; Παροµοίως, είναι ο συντηρητισµός και ο εθνικισµός ιδεολογίες
υπό την ίδια έννοια που είναι ο φιλελευθερισµός και ο σοσιαλισµός; Από

22

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

την άλλη πλευρά, το να µελετήσουµε τις διάφορες «ιδεολογίες» σηµαίνει
να ασχοληθούµε µε την ανάλυση του περιεχοµένου αυτού του τύπου της
πολιτικής σκέψης, δηλαδή να ενδιαφερθούµε για τις ιδέες, τα δόγµατα και
τις θεωρίες που έχουν αναπτυχθεί από διάφορες ιδεολογικές παραδόσεις
και στο πλαίσιο των ίδιων παραδόσεων. Για παράδειγµα, τι έχει να µας πει
ο φιλελευθερισµός για την αξία της ελευθερίας; Γιατί οι σοσιαλιστές παραδοσιακά υποστηρίζουν την ισότητα; Πώς οι αναρχικοί υπερασπίζονται την
ιδέα της κοινωνίας χωρίς κράτος; Γιατί οι φασίστες θεωρούν την πάλη και
τον πόλεµο υγιή φαινόµενα; Για να εξετάσουµε τέτοια ζητήµατα «περιεχοµένου», ωστόσο, είναι αναγκαίο να στοχαστούµε πρώτα επάνω στον «τύπο»
της πολιτικής σκέψης, που πραγµατευόµαστε, δηλαδή την πολιτική ιδεολογία. Προτού συζητήσουµε τις χαρακτηριστικές ιδέες και τα δόγµατα των
λεγόµενων ιδεολογιών, χρειάζεται να σκεφτούµε, γιατί αυτές οι δέσµες ιδεών έχουν ταξινοµηθεί ως ιδεολογίες. Ακόµη πιο σηµαντικό, τι σηµαίνει για
εµάς τούτη η κατηγοριοποίηση; Τι µπορούµε, για παράδειγµα, να µάθουµε
για τον φιλελευθερισµό, τον σοσιαλισµό, τον φεµινισµό και τον φασισµό,
από το γεγονός ότι όλα αυτά τα πολιτικά ρεύµατα ταξινοµούνται ως ιδεολογίες;
Οι έννοιες της ιδεολογίας
Το πρώτο πρόβληµα, το οποίο αντιµετωπίζουµε σε κάθε συζήτηση για τη
φύση της ιδεολογίας, είναι ότι δεν έχουµε κανέναν γενικά αποδεκτό ορισµό του όρου, παρά µόνο πολλούς και αντίθετους ορισµούς. Όπως το έθεσε
ο Mακ Λέλλαν (McLellan, 1986, σ. 1) «η ιδεολογία είναι η πιο φευγαλέα
έννοια σε όλο το χώρο των κοινωνικών επιστηµών». Λίγοι πολιτικοί όροι
έχουν γίνει αντικείµενο τόσο πηγαίας και φορτισµένης αντιπαράθεσης.
Αυτό συνέβη για δύο λόγους. Καταρχάς, καθώς όλες οι έννοιες της ιδεολογίας αναγνωρίζουν ένα ορισµένο σύνδεσµο µεταξύ θεωρίας και πράξης,
τούτος ο όρος φέρνει στην επιφάνεια έντονες αντιπαραθέσεις, όπως αναφέραµε στην προηγούµενη ενότητα, για το ρόλο των ιδεών στην πολιτική
ζωή, καθώς και για τη σχέση µεταξύ πεποιθήσεων και ιδεών, από τη µια µεριά, και υλικής ζωής ή πολιτικής συµπεριφοράς από την άλλη. ∆εύτερον, η
έννοια της ιδεολογίας δεν µπόρεσε ποτέ να διαχωριστεί από την αδιάκοπη
πάλη ανάµεσα στις πολιτικές ιδεολογίες. Ο όρος ιδεολογία ανέκαθεν χρησιµοποιούνταν µε πολεµικό τρόπο, για την καταδίκη ή την κριτική κάποιων
αντιπάλων οµάδων ιδεών ή συστηµάτων πεποιθήσεων. Μια ουδέτερη και

Η έννοια της ιδεολογίας

23

φαινοµενικά αντικειµενική έννοια της ιδεολογίας δεν χρησιµοποιήθηκε ευρέως πριν από το δεύτερο µισό του εικοστού αιώνα, αλλά ακόµη και τότε
δεν έπαψαν να υπάρχουν διαφωνίες αναφορικά µε τον πολιτικό ρόλο και
την κοινωνική σηµασία της ιδεολογίας. Ορίστε µερικά από τα νοήµατα που
αποδόθηκαν κατά καιρούς στον όρο «ιδεολογία»:
 Ένα πολιτικό σύστηµα πεποιθήσεων.
 Ένα σύνολο πολιτικών ιδεών προσανατολισµένο στη δράση.
 Οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης.
 Η κοσµοθεώρηση µια συγκεκριµένης κοινωνικής τάξης ή κοινωνικής οµάδας.
 Ορισµένες πολιτικές ιδέες που ενσωµατώνουν ή αρθρώνουν ταξικά ή κοινωνικά συµφέροντα.
 Ιδέες που αναπαράγουν µια ψευδή συνείδηση στους εκµεταλλευόµενους
ή τους καταπιεσµένους.
 Ιδέες που εντάσσουν το άτοµο στο κοινωνικό του πλαίσιο και δηµιουργούν ένα αίσθηµα συλλογικής ταυτότητας.
 Ένα επίσηµα καθοσιωµένο σύνολο ιδεών, που χρησιµοποιείται για τη νοµιµοποίηση ενός πολιτικού συστήµατος ή καθεστώτος.
 Ένα πολιτικό δόγµα που καλύπτει όλες τις εκφάνσεις της ζωής και αξιώνει
να του αναγνωρίζεται το µονοπώλιο της αλήθειας.
 Ένα αφηρηµένο και σε µεγάλο βαθµό συστηµατοποιηµένο σύνολο πολιτικών ιδεών.
Η καταγωγή του όρου εντούτοις είναι σαφής. Η λέξη ιδεολογία πλάστηκε
την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης από τον Antoine Destutt de Tracy
(1754-1836) και χρησιµοποιήθηκε δηµοσίως για πρώτη φορά το 1796. Για
τον Τρασύ, η ideologie αναφερόταν σε µια νέα επιστήµη των ιδεών, δηλαδή,
κυριολεκτικά σε µια ιδεο-λογία. ∆ιαποτισµένος από τον ορθολογικό ζήλο
που διέκρινε τον ∆ιαφωτισµό, ο Τρασύ πίστευε ότι ήταν εφικτό να αποκαλυφθούν αντικειµενικά οι καταβολές των διάφορων ιδεών και διακήρυξε ότι
τούτη η νέα επιστήµη, δηλαδή η ιδεολογία, θα έφτανε κάποτε να απολαµβάνει το ίδιο κύρος µε τις ήδη καθιερωµένες επιστήµες, όπως ήταν η βιολογία και η ζωολογία. Επισηµαίνοντας µάλιστα ότι όλες οι µορφές θεωρητικής
έρευνας στηρίζονται σε κάποιες ιδέες, ο ντε Τρασύ διατύπωσε µια ακόµη
πιο τολµηρή άποψη, ότι δηλαδή η ιδεολογία τελικά θα αναγνωριζόταν ως η
βασίλισσα όλων των επιστηµών. Ωστόσο, παρά τις µεγάλες αυτές προσδο-

έτσι ώστε. που έχει στη διάθεσή της τα µέσα υλικής παραγωγής. που είναι η κυρίαρχη υλική δύναµη της κοινωνίας. όσο και µεταξύ ψεύδους και αλήθειας. εξηγούν σε µεγάλο βαθµό την προεξάρχουσα θέση που απολαµβάνει η έννοια της ιδεολογίας στη σύγχρονη κοινωνική και πολιτική σκέψη. είναι ζωτική για την κατανόηση της χρήσης του όρου «ιδεολογία» από τον Μαρξ. 1970.24 A. Από την άλλη πλευρά χαρακτήρισε τις δικές του ιδέες ως επιστηµονικές. καθώς και το ενδιαφέρον που επέδειξαν γι’ αυτόν οι µεταγενέστερες γενεές των µαρξιστών στοχαστών. Ο Μαρξ χρησιµοποίησε την ιδεολογία ως µια κριτική έννοια. Η χρήση του όρου από τον Μαρξ. Η τάξη. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες κίες. σ. η ιδεολογία συνδέεται εδώ µε το ταξικό σύστηµα. ελέγχει ταυτοχρόνως και τα µέσα πνευµατικής παραγωγής. αυτό το αρχικό νόηµα του όρου ελάχιστα επηρέασε τη µεταγενέστερη χρήση του. η ιδεολογία συνδέεται µε την εξαπάτηση και την παραπλάνηση· παράγει µια ψευδή ή εσφαλµένη άποψη για τον κόσµο. µιλώντας γενικά. Η ιδεολογία σταδιοδρόµησε ως κεντρικής σηµασίας πολιτικός όρος χάρη στη χρήση της στα κείµενα του Καρλ Μαρξ. το οποίο έγραψε από κοινού µε τον δια βίου συνεργάτη του Φρήντριχ Ένγκελς (1820-1895). Η µαρξική έννοια της ιδεολογίας (δηλαδή. που σκοπό είχε να αποκαλύψει µια διαδικασία συστηµατικής παραπλάνησης των ανθρώπων. δηλαδή εκείνο το φαινόµενο που ο Ένγκελς αποκάλεσε «ψευδή συνείδηση». ότι η διαστρέβλωση . ∆εύτερον. η τάξη. ακριβώς επειδή αυτές ήταν σχεδιασµένες έτσι ώστε να αποκαλύπτουν τις πραγµατικές λειτουργίες της ιστορίας και της κοινωνίας. µε τον τρόπο που χρησιµοποιείται από τον ίδιο τον Μαρξ) έχει αρκετά κρίσιµα χαρακτηριστικά. Άρα. η αντίθεση µεταξύ ιδεολογίας και επιστήµης. Ωστόσο. είναι ταυτοχρόνως και η κυρίαρχη πνευµατική της δύναµη. οι ιδέες εκείνων που δεν κατέχουν τα µέσα πνευµατικής παραγωγής να υπόκεινται σε αυτήν (Μarx and Engels. Πρώτον. Στο ίδιο έργο περιέχεται επίσης η καθαρότερη περιγραφή της άποψης του Μαρξ για την ιδεολογία: Οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης είναι σε κάθε εποχή οι κυρίαρχες ιδέες δηλαδή. Ο Μαρξ πίστευε. το νόηµα που είχε δώσει σε αυτή την έννοια ο Μαρξ ήταν πολύ διαφορετικό από εκείνο που δέχεται σήµερα η κρατούσα τάση της πολιτικής ανάλυσης. O Μαρξ χρησιµοποίησε τον όρο στον τίτλο του πρώιµου έργου του Η γερµανική ιδεολογία ([1846] 1970). 64).

µια ιδέα που ο Μαρξ απέδωσε µε την εικόνα του σκοτεινού θαλάµου (camera obscura). πράγµα που αντανακλά σε µεγάλο βαθµό το γεγονός ότι η βεβαιότητα του Μαρξ για την επικείµενη κατάρρευση του καπιταλισµού αποδείχτηκε υπερβολικά αισιόδοξη. Συγκαλύπτοντας τις αντιφάσεις επάνω στις οποίες στηρίζονται τόσο ο καπιταλισµός όσο και όλες οι ταξικές κοινωνίες. Η ιδεολογία στην κυριολεξία συγκροτεί τις «κυρίαρχες» ιδέες της εποχής. οι οποίες κατέχουν περιουσία. είναι προορισµένο όχι να εγκαθιδρύσει µια άλλη µορφή ταξικής κοινωνίας. η ιδεολογία βοηθά να αποκρυβεί από το προλεταριάτο η πραγµατικότητα της εκµετάλλευσης που η άρχουσα τάξη το αναγκάζει να υφίσταται. αποτελεί συνεπώς το κλασικό παράδειγµα ιδεολογίας. Τρίτον. η ιδεολογία αποτελεί εκδήλωση εξουσίας. ο Μαρξ αντιµετώπισε την ιδεολογία ως ένα προσωρινό φαινόµενο. το οποίο την δηµιουργεί. καθιερώνοντας την κοινοκτηµοσύνη του πλούτου. δηλαδή της ανάστροφης εικόνας του εξωτερικού κόσµου που παράγουν στο εσωτερικό τους η φωτογραφική µηχανή ή το ανθρώπινο µάτι. και µε αυτόν τον τρόπο στηρίζει ένα σύστηµα άνισης ταξικής εξουσίας.Η έννοια της ιδεολογίας 25 που αναπόφευκτα ενυπάρχει στην ιδεολογία πηγάζει από το γεγονός ότι η ιδεολογία αντανακλά τα συµφέροντα και την αντίληψη για την κοινωνία που έχει η κυρίαρχη τάξη. Το προλεταριάτο λοιπόν δεν χρειάζεται καµιά ιδεολογία. To ταξικό σύστηµα παρουσιάζεται εποµένως αντεστραµµένο από την ιδεολογία . Ακριβώς αυτό ώθησε τους µεταγενέστερους µαρξιστές να εστιάσουν την προσοχή τους στην ιδεολογία ως έναν από τους παράγοντες που εξηγούν την απροσδόκητη ανθεκτικότητα και προσαρµοστικότητα του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. που θα γίνει κατά την άποψη του Μαρξ ο «νεκροθάφτης» του καπιταλισµού. επειδή αυτό είναι η µόνη τάξη που δεν έχει ανάγκη από αυταπάτες. Το προλεταριάτο. Τέλος. Τα συµφέροντα του προλεταριάτου συµπίπτουν εποµένως µε εκείνα της κοινωνίας συνολικά. Η κυρίαρχη τάξη δεν θέλει να αναγνωρίσει πως είναι καταπιέστρια και άλλο τόσο ποθεί να συµφιλιώσει τους καταπιεζόµενους µε την ιδέα της καταπίεσής τους. που απεικονίζει ως αυτονόητα και πανανθρώπινα δικαιώµατα εκείνα που µπορούν να ασκηθούν µόνον από τις προνοµιούχες τάξεις. αλλά αντιθέτως να καταργήσει τελείως την ταξική ανισότητα. Οι µεταγενέστερες γενιές των µαρξιστών επέδειξαν σαφώς µεγαλύτερο ενδιαφέρον για την ιδεολογία απ’ ότι ο ίδιος ο Μαρξ. Η ιδεολογία θα συνεχίσει να υπάρχει µόνο στο βαθµό που επιβιώνει το ταξικό σύστηµα. Ο φιλελευθερισµός. Στο µεταξύ σηµειώθηκαν ωστόσο και σηµαντικές .

Καθώς το προλεταριάτο είναι υποδουλωµένο στην «ιδεολογία της αστικής τάξης». Η µαρξιστική θεωρία της ιδεολογίας έφθασε ίσως στο απόγειό της µε τον Aντόνιο Γκράµσι (Antonio Gramsci [1935] 1971). ο «επιστηµονικός σοσιαλισµός» (δηλαδή ο µαρξισµός) αναγνωρίστηκε τώρα ως µια µορφή προλεταριακής ιδεολογίας. ο όρος χάνει τις αρνητικές συνεκδοχές του. Η ιδεολογία δεν συνεπάγεται αναγκαστικά το ψεύδος και την παραπλάνηση. Αυτή η αστική ηγεµονία. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες µετατοπίσεις στο νόηµα του όρου. αλλά σ’ αυτό που ο ίδιος ονόµασε «ηγεµονία» των αστικών ιδεών και θεωριών. επέµενε ο Γκράµσι. αδυνατεί να εξασφαλίσει από µόνο του την ταξική του συνειδητοποίηση. ούτε αντιδιαστέλλεται πλέον από την επιστήµη. Στο Τι να Κάνουµε ([1902] 1988) ο Λένιν περιέγραψε τις ιδέες του προλεταριάτου ως «σοσιαλιστική ιδεολογία» – φράση που θα φαινόταν γελοία στον Μαρξ. Ωστόσο. O Γκράµσι υπογράµµισε σε πόσο µεγάλο βαθµό η ιδεολογία εµφιλοχωρεί σε κάθε επίπεδο της κοινωνίας – στις τέχνες και στα γράµµατα. Ήταν λοιπόν απαραίτητο να φτιαχτεί ένα «πρωτοπόρο» κόµµα για την καθοδήγηση των εργατικών µαζών. η ιδεολογία αναφέρεται στις χαρακτηριστικές ιδέες κάθε συγκεκριµένης κοινωνικής τάξης – ιδέες που προάγουν τα συµφέροντα αυτής της τάξης ανεξάρτητα από την ταξική της θέση. . εκείνος είχε πλήρη συνείδηση του ρόλου που έπαιζε η ιδεολογία στην υποστύλωση του καπιταλιστικού συστήµατος. αφού όλες οι τάξεις –το προλεταριάτο όσο και η αστική τάξη– διαθέτουν ιδεολογία. ενώ η έννοια της ιδεολογίας στον Λένιν ήταν ουσιαστικά ουδέτερη. Ο Γκράµσι ισχυρίστηκε ότι το καπιταλιστικό ταξικό σύστηµα δεν στηρίζεται απλά στην άνιση οικονοµική και πολιτική δύναµη των κοινωνικών τάξεων. µπορεί να αµφισβητηθεί µόνο στο πολιτικό και πνευµατικό επίπεδο. και υπό αυτή την έννοια η ιδεολογική ηγεµονία των αστών αναφέρεται στην ικανότητα των αστικών ιδεών να εκτοπίζουν τις αντίπαλες απόψεις και να αναδεικνύονται στην πραγµατικότητα σε κοινούς τόπους της εποχής τους. Ωστόσο. ισχυρίστηκε ο Λένιν. στο εκπαιδευτικό σύστηµα και στα µαζικά µέσα ενηµέρωσης. Ηγεµονία σηµαίνει καθοδήγηση ή κυριαρχία. Πράγµατι. στηριγµένης στις σοσιαλιστικές αρχές. Η πιο σηµαντική από αυτές ήταν ότι όλες οι τάξεις θεωρήθηκε ότι διαθέτουν ιδεολογίες. Για τον Λένιν και τους περισσότερους µαρξιστές του εικοστού αιώνα. δηλαδή µέσα από την εγκαθίδρυση µιας αντίπαλης «προλεταριακής ηγεµονίας». στην καθηµερινή γλώσσα και στη λαϊκή κουλτούρα. ώστε να πραγµατωθεί το επαναστατικό τους δυναµικό.26 A. αξίες και θεωρίες.

Αργότερα οι οπαδοί του ευρωκοµµουνισµού θεώρησαν ότι επέδρασε καταλυτικά στη σκέψη τους. ο Xέρµπερτ Mαρκούζε. που έγραψε µεταξύ του 1929 και του 1935. ο Μανχάιµ δε- . µιας οµάδας κυρίως γερµανών νεοµαρξιστών που διέφυγαν από τους ναζί και εγκαταστάθηκαν αργότερα στις ΗΠΑ. Στα Γράµµατα από τη Φυλακή (Gramsci. µε την θεωρία του για την ηγεµονία. Κατασκευάζοντας ψεύτικες ανάγκες και µετατρέποντας τους ανθρώπους σε αδηφάγους καταναλωτές. καθώς δηµιουργεί την εντύπωση της ελεύθερης συζήτησης και αντιπαράθεσης. συγκαλύπτει την έκταση στην οποία κυριαρχούν η πλύση εγκεφάλου και η ιδεολογική χειραγώγηση των ανθρώπων. Μια από τις πιο πρώιµες προσπάθειες για την κατασκευή µιας µη µαρξιστικής έννοιας της ιδεολογίας ανέλαβε ο γερµανός κοινωνιολόγος Kαρλ Mανχάιµ (Karl Mannheim. 1971). Όπως και ο Μαρξ.Η έννοια της ιδεολογίας 27 Αντόνιο Γκράµσι (Antonio Gramsci. ο Γκράµσι εντάχθηκε στις γραµµές του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος το 1913 και έγινε το 1921 γενικός γραµµατέας του νεοσύστατου Ιταλικού Κοµµουνιστικού Κόµµατος. αλλά ο ίδιος παρέµεινε σε ολόκληρη τη ζωή του λενινιστής και επαναστάτης. Γιος ενός ταπεινού δηµόσιου υπαλλήλου. ο οποίος αποτυπώνεται στην ικανότητα της ιδεολογίας της να χειραγωγεί τη σκέψη των ανθρώπων και να εµποδίζει την έκφραση των αντιπολιτευτικών απόψεων. 1893-1947). ο Γκράµσι προσπάθησε να αναστρέψει την έµφαση του ορθόδοξου µαρξισµoύ στους οικονοµικούς ή υλικούς παράγοντες. Η ικανότητα του καπιταλισµού να σταθεροποιείται κατασκευάζοντας τη νοµιµοποίησή του κίνησε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον της Σχολής της Φραγκφούρτης. 1891-1937) Ιταλός µαρξιστής και θεωρητικός της κοινωνικής σκέψης. 1964) ότι η αναπτυγµένη βιοµηχανική κοινωνία έχει αναπτύξει έναν «ολοκληρωτικό» χαρακτήρα. Σύµφωνα µε τον Μαρκούζε. ισχυρίστηκε στο έργο του Ο Μονοδιάστατος Άνθρωπος (Herbert Marcuse. αλλά φυλακίστηκε από τον Μουσολίνι το 1926 και παρέµεινε στα κάτεργα έως τον θάνατό του. τη σηµασία της πολιτικής και ιδεολογικής πάλης. ακόµη και η επιφανειακή ανεκτικότητα του φιλελεύθερου καπιταλισµού εξυπηρετεί έναν κατασταλτικό σκοπό επειδή. Εκλέχθηκε στο ιταλικό κοινοβούλιο το 1924. Η έµφασή του στην επαναστατική στράτευση και στην «αισιοδοξία της βούλησης» τον έκαναν επίσης αγαπητό στη νέα αριστερά της δεκαετίας του 1960. Το πιο ευρέως γνωστό µέλος τους. οι σύγχρονες κοινωνίες κατορθώνουν να παραλύσουν την κριτική σκέψη καλλιεργώντας την ευρεία εξάπλωση µιας αποβλακωτικής αφθονίας. Απορρίπτοντας κάθε µορφή «επιστηµονικού» ντετερµινισµού τόνισε.

εξυπηρετώντας πάντοτε τα συµφέροντα των καταπιεσµένων ή καθυποταγµένων οµάδων. σε αντίθεση µε τον Μαρξ. Υπό αυτή την έννοια ο µαρξισµός. ωστόσο. Ο Μανχάιµ διέκρινε περαιτέρω µεταξύ «επιµέρους» και «καθολικών» αντιλήψεων περί ιδεολογίας. και υπογράµµισαν πόσο µεγάλο ρόλο έπαιξαν οι «επίσηµες» ιδεολογίες σ την καταστολή της κριτικής συζήτησης και την προαγωγή . Σύµφωνα µε τον Μανχάιµ. Η µεταγενέστερη σταδιοδροµία της έννοιας της ιδεολογίας σηµαδεύτηκε βαθιά από την εµφάνιση των ολοκληρωτικών δικτατοριών. η αντικειµενικότητα εξαρτάται αυστηρά από τη διατήρηση µιας «κοινωνικά αδέσµευτης διανόησης». Υποστήριξε. Οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί ιδιαίτερα απεικόνισαν τα καθεστώτα που αναπτύχθηκαν στη φασιστική Ιταλία. µιας κοινωνίας ή ακόµη και µιας ιστορικής περιόδου. Στο έργο του Ιδεολογία και ουτοπία ([1929] 1960) ο Μανχάιµ απεικόνισε τις ιδεολογίες ως συστήµατα σκέψης που εξυπηρετούν την προάσπιση µιας συγκεκριµένης κοινωνικής τάξης πραγµάτων και σε γενικές γραµµές εκφράζουν τα συµφέροντα της εκάστοτε ισχυρής ή κυρίαρχης οµάδας. δηλαδή µιας τάξης διανοουµένων οι οποίοι είναι οι µόνοι άνθρωποι που µπορούν να ερευνούν την κοινωνική πραγµατικότητα µε αυστηρότητα και αµεροληψία. περιλαµβανοµένων των ουτοπιών. είναι εξιδανικευµένες αναπαραστάσεις του µέλλοντος και προβάλλουν την ανάγκη µιας ριζοσπαστικής κοινωνικής αλλαγής. τη ναζιστική Γερµανία και τη σταλινική Ρωσία ως ιστορικά καινοφανή και πρωτοφανώς καταπιεστικά συστήµατα διακυβέρνησης. «Επιµέρους» ιδεολογίες είναι οι ιδέες και πεποιθήσεις συγκεκριµένων ατόµων. ο φιλελεύθερος καπιταλισµός και ο ισλαµικός ζηλωτισµός µπορούν να θεωρηθούν ως «καθολικές» ιδεολογίες. επειδή το καθένα τους παρέχει µια µερική και αναγκαστικά ιδιοτελή άποψη για την κοινωνική πραγµατικότητα. προσπάθησε να απαλλάξει την ιδεολογία από τις αρνητικές της συνεπαγωγές.28 A. ότι δεν πρέπει να εγκαταλείψουµε εντελώς την προσπάθειά µας να ανακαλύψουµε την αντικειµενική αλήθεια. επειδή δεν έχουν δικά τους οικονοµικά συµφέροντα. είναι αναπόφευκτα παραµορφωτικά. O Μανχάιµ εντούτοις υποστήριξε ότι όλα τα ιδεολογικά συστήµατα. Οι ουτοπίες. από την άλλη πλευρά. κατά την περίοδο του Μεσοπολέµου. ενώ οι «καθολικές» ιδεολογίες εµπεριέχουν τη συνολική Weltanschauung («κοσµοθεώρηση») µιας ορισµένης κοινωνικής τάξης. και κατόπιν µε την κορύφωση των ιδεολογικών εντάσεων του Ψυχρού Πολέµου στις δεκαετίες του 1950 και του 1960. οµάδων ή κοµµάτων. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες χόταν ότι οι ιδέες των ανθρώπων διαµορφώνονται από τις κοινωνικές περιστάσεις αλλά.

µε κάποιες παγιωµένες ή δογµατικές πεποιθήσεις εντελώς αποµακρυσµένες από τη συνθετότητα του πραγµατικού κόσµου. οι ιδεολογίες εµφανίζονται ως αφηρηµένα συστήµατα σκέψης· συστάδες ιδεών που αναπόφευκτα απλουστεύουν και διαστρεβλώνουν την κοινωνική πραγµατικότητα. οι ιδεολογίες είναι «κλειστά» συστήµατα σκέψης τα οποία. αξιώνοντας το µονοπώλιο της αλήθειας. ειλικρινά. 1901-1990). Στο έργο του Ο ορθολογισµός στην πολιτική (Rationalism in Politics. καθώς βασίζεται στη θεµελιώδη προσήλωση στην ελευθερία. Οι συντηρητικοί εποµένως απορρίπτουν τον «ιδεολογικό» τύπο πολιτικής. 1906-1975). Από αυτή την οπτική γωνία. ο οποίος βασίζεται στις προσπάθειες αναµόρφωσης του κόσµου σύµφωνα µε κάποιο . την ανεκτικότητα και την πολλαπλότητα. Οι ιδεολογίες είναι λοιπόν «κοσµικές θρησκείες»· έχουν «ολοκληρωτικό» χαρακτήρα και λειτουργούν ως εργαλεία κοινωνικού ελέγχου. αφού αξιώνουν να εξηγήσουν πράγµατα που. η Άρεντ (Hannah Arendt. άρχισαν να χρησιµοποιούν τον όρο ιδεολογία µε πολύ στενή έννοια. Σύµφωνα µε αυτήν τη χρήση του όρου. Συγγραφείς πολύ διαφορετικοί µεταξύ τους. 1902-1994). o Τάλµον (J. Για παράδειγµα ο φιλελευθερισµός. Talmon) και ο Κρικ (Bernard Crick). δεν ανέχονται την ύπαρξη αντιτιθέµενων ιδεών και αντίπαλων πεποιθήσεων. 1945). Ο κόσµος θεωρείται δηλαδή ως απεριόριστα πολύπλοκος· ως κάτι που σε µεγάλο βαθµό υπερβαίνει την ικανότητα του ανθρώπινου νου να τον κατανοήσει. θεωρώντας τον φασισµό και τον κοµµουνισµό ως τα κυριότερα παραδείγµατα ιδεολογιών. 1962). Αυτή βασίζεται στην πάγια δυσπιστία των συντηρητικών για όλες τις αφηρηµένες αρχές και φιλοσοφίες. αποτελεί το σαφέστερο παράδειγµα ενός «ανοιχτού» συστήµατος σκέψης (Popper. Η ιδεολογία έτσι εξισώνεται µε τον δογµατισµό. Ο κυριότερος σύγχρονος υπέρµαχος αυτής της άποψης ήταν ο βρετανός πολιτικός φιλόσοφος Μάικλ Όουξοτ (Michael Oakeshott. είναι ακατανόητα. η οποία προέρχεται από την σκεπτικιστική στάση τους απέναντι στον ορθολογισµό και την πρόοδο. διασφαλίζοντας τη συµµόρφωση και την υποταγή των ανθρώπων. καθώς και οι θεωρητικοί «του τέλους της ιστορίας» που εξετάζονται στο Ενδέκατο Κεφάλαιο.L. Ωστόσο µε βάση αυτό το κριτήριο δεν αποτελούν ιδεολογίες όλα τα πολιτικά πιστεύω. όπως ο Πόππερ (Karl Popper. Μπορεί επίσης να ανιχνευτεί µια χαρακτηριστικά συντηρητική έννοια της ιδεολογίας.Η έννοια της ιδεολογίας 29 µιας στρατιωτικού τύπου πειθαρχίας. ο Όουξοτ διατύπωσε την περίφηµη πρόταση ότι «στην πολιτική δραστηριότητα οι άνθρωποι πλέουν σε ένα πέλαγος που δεν έχει ούτε τέλος ούτε πυθµένα».

1842-1910) και ο Tζων Nτιούη (John Dewey. δεν ισοδυναµεί µε την άνευ αρχών ευκαιριοθηρία.30 A. Όταν τις ορίζουµε έτσι. Αν και εξ ορισµού ο πραγµατιστικός τύπος πολιτικής είναι µη ιδεολογικοποιηµένος. δηλαδή µια στάση η οποία προσανατολίζεται όχι προς την ιδεολογία. εξηγούν και δικαιολογούν τους στόχους και τα µέσα της οργανωµένης κοινωνικής δράσης τους. 14). Ο πραγµατισµός υποστηρίζει ότι το νόηµα και η νοµιµοποίηση των διάφορων πεποιθήσεων πρέπει πάντοτε να κρίνονται από τις πρακτικές τους συνέπειες. οι συντηρητικοί υιοθετούσαν συνήθως αυτό που ο Όουξοτ ονόµαζε «παραδοσιακή στάση». καθώς αναδιατυπώθηκε σύµφωνα µε τις ανάγκες της συµβατικής κοινωνικής και πολιτικής ανάλυσης. για ό. ούτε απελευθερωτικές ούτε καταπιεστικές – αλλά µπορούν να είναι και όλα αυτά τα πράγµατα µαζί. 1859-1952). Ο Mαρτίν Zελιγκέρ (Martin Seliger. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Πραγµατισµός Ο πραγµατισµός αναφέρεται γενικά στο ενδιαφέρον µας για τις πρακτικές περιστάσεις µάλλον. αλλά προς µια πραγµατιστική αντίληψη του κόσµου και αναζητά τους ασφαλέστερους οδηγούς της ανθρώπινης συµπεριφοράς στην εµπειρία και την ιστορία. ανεξαρτήτως του αν µε αυτήν αποσκοπούν στο να διατηρήσουν. Ως φιλοσοφικό δόγµα είναι αλληλένδετος συνήθως µε τα ονόµατα φιλοσόφων όπως ο Oυίλιαµ Tζέηµς (William James. η ιδεολογία είναι ένα σύστηµα σκέψης προσανατολισµένο στη δράση. ο όρος ιδεολογία χρησιµοποιείται µε ευρύτερη έννοια. για παράδειγµα. Συνεπώς. ούτε αληθείς ούτε ψευδείς. 1976.τι µπορεί να επιτευχθεί στον πραγµατικό κόσµο παρά για ό. ωστόσο. Από τη δεκαετία του 1960. επειδή αυτές είναι άλµατα στο άγνωστο· αντιθέτως προτιµά τις βαθµιαίες προσαρµογές και. Ο πραγµατισµός προτείνει την προσεκτική εξέταση κάθε αλλαγής και απορρίπτει τις σαρωτικές µεταρρυθµίσεις και τις επαναστάσεις. σ. παρά για κάποιες θεωρητικές πεποιθήσεις· δηλαδή. ούτε ανοικτές ούτε κλειστές. µερικές φορές. Μέχρι να µολυνθούν από την έντονα ιδεολογικοποιηµένη πολιτική της Νέας ∆εξιάς. αποµακρύνοντας την πολιτική φόρτιση που κάποτε την συνόδευε. την εξελικτική πρόοδο. όρισε την ιδεολογία ως «ένα σύνολο ιδεών µε το οποίο οι άνθρωποι εκθέτουν. . να τροποποιήσουν. σύνολο αφηρηµένων αρχών ή προκατασκευασµένων θεωριών. η οποία εκλαµβάνει την ιδεολογία ως µια ουδέτερη και αντικειµενική έννοια. οι ιδεολογίες δεν είναι ούτε καλές ούτε κακές. να καταλύσουν ή να ανοικοδοµήσουν µια δεδοµένη κοινωνική τάξη πραγµάτων».τι πρέπει να επιτευχθεί σε έναν ιδεατό κόσµο.

Η έννοια της ιδεολογίας 31 Από τη σκοπιά της κοινωνικής επιστήµης. Οι φιλελεύθεροι ταξινοµούν µεταξύ των ιδεολογιών τον κοµµουνισµό και τον φασισµό. µας παρέχει ένα χρήσιµο και αναγκαίο σηµείο εκκίνησης. «κοσµοθεώρηση». θεώρησε τις φιλελεύθερες και τις συντηρητικές ιδέες ως ιδεολογικές. για παράδειγµα. Ο Μαρξ. αφού µπορεί να εφαρµοστεί σε όλους τους «ισµούς» – στον φιλελευθερισµό όσο και στον µαρξισµό. στον συντηρητισµό όσο και στον φασισµό κοκ. αλλά αρνούνται να δεχθούν ότι και ο φιλελευθερισµός είναι επίσης µια ιδεολογία. Ιδεολογία. Συγκεκριµένα. αλλά αντιλαµβάνονται τον συντηρητισµό απλά σαν «προδιάθεση». ποια είναι η σχέση µεταξύ ιδεολογίας και αλήθειας και. Ωστόσο. Σε αυτό το βιβλίο αντιλαµβανόµαστε την ιδεολογία ως ακολούθως: Η ιδεολογία είναι ένα λίγο ή πολύ συνεκτικό σύνολο ιδεών που παρέχει τη βάση για οργανωµένη πολιτική δράση. δεύτερον. Όλες οι ιδεολογίες λοιπόν (α) προσφέρουν µια εξήγηση της υπάρχουσας τάξης πραγµάτων. η οποία αποσκοπεί στο να διατηρηθεί. συνήθως υπό τη µορφή µιας «κοσµοθεώρησης». Το µειονέκτηµα κάθε αρνητικής έννοιας της ιδεολογίας είναι ότι γίνεται υπερβολικά περιοριστική. (β) παρέχουν το πρότυπο ενός επιθυµητού µέλλοντος. υπό ποια έννοια µπορεί η ιδεολογία να ιδωθεί ως µια µορφή εξουσίας. αλήθεια και εξουσία Κάθε σύντοµος ορισµός της ιδεολογίας ενδέχεται να γεννήσει περισσότερα ερωτήµατα από εκείνα που απαντά. Αν δηλαδή η ιδεολογία είναι εναλλάξιµη µε όρους όπως «σύστηµα πεποιθήσεων». τον µαρξισµό και τον φασισµό ως ιδεολογίες. δηλαδή. ένα όραµα της «καλής κοινωνίας». και (γ) σκιαγραφούν τον τρόπο µε τον οποίο µπορεί και πρέπει να επέλθει η πολιτική αλλαγή. αλλά έβλεπε τις δικές του ως επιστηµονικές. Οι παραδοσιακοί συντηρητικοί καταδικάζουν τον φιλελευθερισµό. ∆ύο προβλήµατα έχουν χωριστό ενδιαφέρον από αυτή τη σκοπιά: πρώτον. τότε γιατί να προφασιζόµαστε ότι έχει κάποιο ιδιαίτερο και διακριτό νόηµα. αποφορτίζοντας τον όρο αυτό από την πολιτική του σκευή µπορεί να τον κάνουµε τόσο άµορφο και γενικόλογο ώστε να χάσει εντελώς την κριτική αιχµή του. και η ουδέτερη έννοια της ιδεολογίας εµπεριέχει επίσης τους κινδύνους της. να τροποποιηθεί ή να ανατραπεί το υφιστάµενο σύστηµα εξουσίας. . «δόγµα» ή «πολιτική φιλοσοφία». η αξία της ιδεολογίας µε αυτή την ουδέτερη έννοια έγκειται στο ότι έτσι γίνεται περιεκτική. Εντούτοις.

Αυτό το δεδοµένο. στην πραγµατικότητα. ακόµη ευρύτερα. τονίζει ότι η πολυπλοκότητα της ιδεολογίας απορρέει από το γεγονός ότι αυτή δρασκελίζει τα παραδοσιακά όρια µεταξύ περιγραφικής και κανονιστικής σκέψης. λοιπόν. 1962). Εντούτοις. Πράγµατι. τους παρέχει µια γενική άποψη για τον κόσµο. τούτη η περιγραφική κατανόηση είναι βαθιά ριζωµένη σε ένα ορισµένο σύνολο κανονιστικών ή προτρεπτικών πεποιθήσεων. µας βοηθά να εξηγήσουµε τη σηµασία της ενσωµατωτικής δύναµης που κατέχει η ιδεολογία. Καθώς τα στοιχεία (α) και (β) παραπάνω συνδέονται µεταξύ τους. δηλαδή την ικανότητά της να «εντάσσει» τους ανθρώπους µέσα σε ένα ορισµένο κοινωνικό περιβάλλον. δογµάτων και θεωριών που µας βοηθούν να δοµήσουµε τη διαδικασία της πνευµατικής αναζήτησης. µε λίγα λόγια. οι οποίες αφορούν τόσο την επάρκεια των υφιστάµενων κοινωνικών διευθετήσεων όσο και τη φύση κάθε εναλλακτικής ή µελλοντικής κοινωνίας. Σε σχέση µε την πρώτη σύνθεση.32 A. µπορεί να ιδωθεί ως ένα σύνολο αρχών. δηλαδή τη συγχώνευση κατανόησης και στράτευσης. ο οποίος τους δείχνει µε ποιον τρόπο λειτουργεί η κοινωνία τους και. εφοδιάζουν τα άτοµα και τις οµάδες µε έναν διανοητικό χάρτη. επιφέρει µια διττή σύνθεση. The Structure of Scientific Revolutions. των συµπαθειών και του µίσους τους. Μια από τις συνέπειες αυτής της συγχώνευσης είναι ότι δεν µπορεί να γίνει σαφής διάκριση µεταξύ ιδεολογίας και επιστήµης. µε την έννοια που χρησιµοποιεί τον όρο ο Tόµας Kουν στο έργο του Η δοµή των επιστηµονικών επαναστάσεων (Thomas Kuhn. η ιδε- . Οι ιδεολογίες είναι περιγραφικές κατά το ότι. Υπό αυτό το πρίσµα θα µπορούσαµε να αντιµετωπίσουµε τις ιδεολογίες ως παραδείγµατα. τα «γεγονότα» στις ιδεολογίες τείνουν αναπόδραστα να συγχωνεύονται και να συγχέονται µε τις «αξίες». εφιστά την προσοχή µας σε ορισµένα σηµαντικά χαρακτηριστικά του φαινοµένου της ιδεολογίας. Η ιδεολογία έχει λοιπόν έντονα συναισθηµατικό χαρακτήρα: είναι ένα όχηµα έκφρασης των ελπίδων και των φόβων των ανθρώπων. για παράδειγµα. Μια ιδεολογία. αλλά και µεταξύ πολιτικής θεωρίας και πολιτικής πράξης. αφενός µεταξύ κατανόησης και στράτευσης και αφετέρου µεταξύ σκέψης και δράσης. Ωστόσο. Η ιδεολογία. αλλά ευθυγραµµίζεται µε τη χρήση του όρου «ιδεολογία» στις κοινωνικές επιστήµες. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Αυτός ο ορισµός δεν είναι πρωτότυπος. Συγκεκριµένα. η ιδεολογία καταλύει τη διάκριση µεταξύ «όντος» και «δέοντος». καθώς επίσης και ένα µέσο µε το οποίο οι άνθρωποι αρθρώνουν τις πεποιθήσεις και τις αντιλήψεις τους.

που αντανακλάται στη σύνδεση µεταξύ των στοιχείων (β) και (γ) τα οποία αναφέραµε παραπάνω. Στο θεµελιώδες επίπεδο. αξιωµατικών παραδοχών και υποθέσεων που πάντοτε µορφοποιούν αυτά που βλέπουµε και µε αυτό τον τρόπο αναπόφευκτα νοηµατοδοτούν τον κόσµο µας. Κεφάλαιο 2) και ο Φρήντριχ Χάγιεκ (βλ. Η δεύτερη σύνθεση. ωστόσο. της κυρίαρχης σήµερα τάσης της οικονοµικής επιστήµης. οι ιδεολογίες προσοµοιάζουν στις πολιτικές φιλοσοφίες κατά το ότι πραγµατεύονται ορισµένες αφηρηµένες ιδέες και θεωρίες και εποµένως οι θιασώτες τους µπορεί ενδεχοµένως να φαίνεται ότι εµπλέκονται σε αµερόληπτη έρευνα. Κεφάλαιο 2). 1976) επέστησε την προσοχή µας σε τούτο ακριβώς το σηµείο. µε άλλα λόγια αποτελεί τη γλώσσα του πολιτικού λόγου.Η έννοια της ιδεολογίας 33 ολογία συγκροτεί το πλαίσιο µέσα στο οποίο διεξάγεται η αναζήτηση της πολιτικής γνώσης. πολιτικές ρητορείες. οι οποίοι εργάστηκαν στο πλαίσιο συγκεκριµένων ιδεολογικών παραδόσεων και µάλιστα εισέφεραν καίρια στη δηµιουργία τους. Μολονότι ότι ο χαρακτηρισµός «ideologue» συνήθως προσάπτεται στους απλοϊκούς ή τους απροκάλυπτους υποστηρικτές ορισµένων ιδεολογιών. ουσιαστικά γίνεται αόρατη για εµάς. Η τάση µας να αρνούµαστε ότι οι δικές µας απόψεις είναι ιδεολογικές (ενώ συχνά κατηγορούµε τους άλλους ανθρώπους ότι διαπράττουν ακριβώς αυτό το αµάρτηµα) µπορεί να εξηγηθεί αν σκεφτούµε ότι η δική µας ιδεολογία. διακη- . Η ιδέα της ιδεολογίας ως πνευµατικού πλαισίου ή πολιτικής γλώσσας είναι επίσης σηµαντική επειδή τονίζει πόσο βαθιά η ιδεολογία δοµεί την ανθρώπινη νόηση. δηλαδή. Κεφάλαιο 3). οι ιδεολογίες παίρνουν τη µορφή κάποιων ευρείας απήχησης πολιτικών κινηµάτων. ο Τζων Στιούαρτ Μιλ (βλ. όπως τα ονόµασε. οι οποίες αναµφίβολα προέρχονται από τη φιλελεύθερη ιδεολογική παρακαταθήκη. στηρίζονται σε ορισµένες ατοµικιστικής και ορθολογιστικής υφής αξιωµατικές παραδοχές. ∆εν µπορούµε ή δεν θέλουµε να αναγνωρίσουµε ότι βλέπουµε πάντοτε τον κόσµο µας µέσα από ένα πέπλο θεωριών. τα οποία εµπλέκονται σε λαϊκές κινητοποιήσεις όσο και στην πάλη για την εξουσία. η συγχώνευση σκέψης και δράσης. µεγάλο µέρος της ακαδηµαϊκής πολιτικής επιστήµης και. υπάρχουν επίσης πολιτικοί φιλόσοφοι που χαίρουν εκτιµήσεως. Στο λειτουργικό επίπεδο. Για παράδειγµα. ακόµη σαφέστερα. δεν είναι λιγότερο σηµαντική. όπως ο Τζων Λοκ (βλ. καθώς µας παρέχει αυτές καθαυτές τις έννοιες µέσα από τις οποίες αντιλαµβανόµαστε τον κόσµο. διακρίνοντάς το «θεµελιώδες» από το «λειτουργικό» επίπεδο της ιδεολογίας. Η ιδεολογία υπό αυτή την αµφίεση µπορεί να εκδηλώνεται µέσα από συνθηµατολογικές. O Ζελιγκέρ (Seliger.

δηµιουργούν ακόµη µεγαλύτερη σύγχυση επειδή συχνά οι αντίπαλοι χρησιµοποιούν το ίδιο πολιτικό λεξιλόγιο και κάθε πλευρά επενδύει µε τα δικά της νοήµατα τους ίδιους όρους. κάθε ιδεολογία περικλείει ένα ευρύ φάσµα αποκλινουσών ή ακόµη και αντίπαλων παραδόσεων και οπτικών γωνιών.τι στο άλλο. «δηµοκρατία». του συντηρητικού εθνικισµού κοκ. την πολιτική της πράξης. 169) εντόπισε στις «ουσιωδώς διαµφισβητούµενες έννοιες» (essentially contested concepts). Ο φασισµός. τόσο µεταξύ των ιδεολογικών παραδόσεων όσο και στο εσωτερικό τους. Η αµοιβαδική µορφή τους προκύπτει εν µέρει από το γεγονός ότι οι ιδεολογίες δεν είναι ερµητικά κλειστά συστήµατα σκέψης· συνήθως αποτελούν ρευστά σύνολα ιδεών. και σε διάφορα σηµεία τους παρουσιάζουµε µέσα σε πλαίσιο µε επίτιτλο «Απόψεις για …». Ο αναρχισµός. Υπό αυτήν τη σκοπιά. . «δικαιοσύνη» και «ισότητα». από την άλλη πλευρά. αλληλεπικαλύπτονται µε άλλες ιδεολογίες και διαχέονται η µία µέσα στην άλλη. ανέκαθεν τόνιζε τους λειτουργικούς στόχους του και. όπως «ελευθερία». Ωστόσο. ιδίως από τα µέσα του εικοστού αιώνα. Επιπλέον. αλλά επίσης οδηγεί στην εµφάνιση κάθε λογής ιδεολογικών υβριδίων που παίρνουν µορφές όπως του φιλελεύθερου συντηρητισµού. Αυτό το φαινόµενο υπογραµµίζει το πρόβληµα που ο Γκάλι (W. επειδή αυτό που διακυβεύεται είναι η αληθινή φύση της διαµφισβητούµενης ιδεολογίας – ποιος είναι ο «πραγµατικός» σοσιαλισµός. όπως επίσης είναι πράγµατι και πολλοί άλλοι όροι τους οποίους εξετάζουµε σ’ αυτό εδώ το βιβλίο. Αυτές είναι κάποιες έννοιες για τις οποίες υπάρχει τόσο βαθιά διαµάχη. Gallie. Αυτό όχι µόνο ενθαρρύνει την ιδεολογική εξέλιξη. η έννοια της ιδεολογίας είναι «ουσιωδώς διαµφισβητούµενη». Τέτοιες συγκρούσεις. Συµβαίνει συχνά να είναι πιο εµπαθείς και αµείλικτες από τις διαµάχες µεταξύ των υποστηρικτών κάποιων αντίπαλων ιδεολογιών οι διαφωνίες µεταξύ θιασωτών της ίδιας ιδεολογίας. ώστε δεν µένουν περιθώρια να αναπτυχθεί κανένας γενικά καθιερωµένος ή κοινά αποδεκτός ορισµός. για παράδειγµα. Ενώ πάντως οι ιδεολογίες πρέπει οπωσδήποτε να προσανατολίζονται τόσο στις ιδέες όσο και στη δράση. B. του σοσιαλιστικού φεµινισµού. ορισµένες ιδεολογίες είναι αναµφίβολα ισχυρότερες στο ένα επίπεδο από ό. σ. ο «πραγµατικός» φιλελευθερισµός ή ο «πραγµατικός» αναρχισµός. αν θέλετε. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες ρύξεις πολιτικών κοµµάτων και κρατικές πολιτικές επιλογές.34 A. οι ιδεολογίες αναπόδραστα στερούνται τη σαφή µορφή και την εσωτερική συνοχή των πολιτικών φιλοσοφιών· είναι µόνο κατά προσέγγιση συνεκτικές. 1955-6. επιβιώνει κυρίως στο θεµελιώδες ή φιλοσοφικό επίπεδο.

το σχήµα και τη δοµή µιας ιδεολογίας µε όρους των κεντρικών εννοιών της. σ. χάνει την ταυτότητά της ή. απορροφάται από µια αντίπαλη ιδεολογία. που θα έβλεπε στις εργαζόµενες µάζες τον µοναδικό και οριστικό λυτρωτή της ανθρωπότητας. ακολουθώντας τον Mάικλ Φρήντεν (Michael Freeden. Για τον Μαρξ. ακολουθώντας τον Μαρξ. Έτσι µπορούµε να αναγνωρίσουµε και τον ατοµικισµό. το χωλ κοκ. µια κουζίνα παραµένει κουζίνα στο πέρασµα του χρόνου ακόµη και αν της προσθέσουµε κάποιες νέες συσκευές. ίσως. για παράδειγµα. Μια κουζίνα. η ιδεολογία ήταν αµείλικτος εχθρός της αλήθειας. µε τον ίδιο τρόπο που η διάταξη των επίπλων σε κάθε χώρο ενός σπιτιού µας διευκολύνει να ξεχωρίσουµε ποια είναι η κουζίνα.Η έννοια της ιδεολογίας 35 Είναι εµφανές. όπως αναγνώρισε ο Mανχάιµ. την ελευθερία και την ανθρώπινη ορθολογικότητα ως σύνδεσµους του κεντρικού πυρήνα των εννοιών του φιλελευθερισµού. δεν παύει να είναι κουζίνα απλώς και µόνο επειδή δεν έχει νεροχύτη ή µαγειρική εστία. προσκείµενων και περιφερειακών εννοιών. το να δεχθούµε. ωστόσο. είναι να υπογραµµίσουµε τη µορφολογία. Ωστόσο. λόγου χάρη ένα πλυντήριο πιάτων ή ένα φούρνο µικροκυµάτων. Ένας τρόπος για να αντιµετωπίσουµε αυτό το πρόβληµα. Παροµοίως. αλλά η ενδεχόµενη απουσία δύο από αυτές θα σήµαινε την εµφάνιση ενός νέου ιδεολογικού µορφώµατος. Η ψευδής συνείδηση ενυπάρχει στην ιδεολογία. ακόµη και η λύση που έδωσε . η κρεβατοκάµαρα. 75-91). Πρέπει να υπάρχει ένα σηµείο στο οποίο µια ιδεολογία. αν άρχιζε να εκθειάζει τη βία και τον πόλεµο. αφού αυτή αποτελεί ένα δηµιούργηµα της άρχουσας τάξης που έχει σκοπό να συγκαλύπτει την εκµετάλλευση και την καταπίεση. ότι η µη συνεκτικότητα και η αµορφία των ιδεολογιών πρέπει να έχουν και ένα όριο. Τι µας λέει αυτό για τη σχέση µεταξύ ιδεολογίας και αλήθειας. και δεν είναι ανάγκη να τις συναντήσουµε όλες για να εντάξουµε µια θεωρία ή ένα δόγµα σ’ αυτή την ιδεολογία. Θα µπορούσε άραγε ο φιλελευθερισµός να παραµείνει φιλελευθερισµός αν εγκατέλειπε την προσήλωσή του στην ελευθερία. όπως είδαµε προηγουµένως. Η απουσία οποιασδήποτε από αυτές τις έννοιες δεν θέτει υποχρεωτικά σε αµφισβήτηση τα φιλελεύθερα διαπιστευτήρια του τάδε ή του δείνα δόγµατος. εγκαταλείποντας µια ιδιαίτερα προσφιλή της αρχή ή υιοθετώντας µια µέχρι πρότινος χλευαζόµενη θεωρία. Ωστόσο. ότι το προλεταριάτο δεν έχει ανάγκη από αυταπάτες ή από ιδεολογία θα αποτελούσε µια υπερβολικά ροµαντική άποψη. 1996. Θα ήταν πλέον σοσιαλισµός ο σοσιαλισµός. Κάθε ιδεολογία χαρακτηρίζεται λοιπόν από ένα ορισµένο σύµπλεγµα κεντρικών.

36 A. Κανένας µας όµως δεν µπορεί να «αποδείξει» ότι µια ορισµένη θεωρία δικαιοσύνης είναι προτιµότερη από οποιαδήποτε άλλη. Σε έναν κόσµο ανταγωνιστικών αληθειών. Οι απόψεις όλων των ανθρώπων διαµορφώνονται. οι ιδεολογίες δίνουν προτεραιότητα σε ορισµένες αξίες σε σχέση µε κάποιες άλλες και περιβάλλουν µε νοµιµοποίηση κάποιες ιδι- . µε το οποίο να µπορούν να κριθούν οι ιδεολογίες. ο οποίος στήριξε τις ελπίδες του στους αδέσµευτους διανοούµενους.και ενώ η εκπαίδευσή τους µπορεί να τους δίνει την ικανότητα να υπερασπίζονται αυτές τις απόψεις µε περισσότερη ευφράδεια και πιο πειστικό τρόπο. όνειρα και φιλοδοξίες ου από τη φύση τους δεν επιδέχονται επιστηµονική ανάλυση. Σε τελική ανάλυση οι ιδεολογίες υιοθετούνται λιγότερο επειδή αντέχουν στην εξονυχιστική έρευνα και τη λογική ανάλυση και περισσότερο επειδή βοηθούν τα άτοµα. αξιών και θεωριών. 1995. η ιδεολογία εντέλει καταστρώνει τη δοµή της σκέψης και της δράσης µας. πάντοτε «εξετάζουµε την ιδεολογία ως συνοδοιπόροι. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες στο πρόβληµα ο ίδιος ο Μανχάιµ. συνειδητά ή ασύνειδα. τότε χάνουµε το ζωτικό δεδοµένο. σ. τις οµάδες και τις κοινωνίες να νοηµατοδοτούν τον κόσµο στον οποίο ζουν. Πράγµατι. περισσότερο από ότι θα µπορούσαν να ελεγχθούν µε κάποια χειρουργική επέµβαση οι αντίπαλες αντιλήψεις περί της ανθρώπινης φύσης. Εφοδιάζοντάς µας µε µια γλώσσα πολιτικού λόγου. 20). όταν λέµε ότι οι ιδεολογίες είναι είτε αληθείς είτε ψευδείς. όχι ως αντικειµενικοί παρατηρητές». δεν µας οδηγεί πολύ µακρύτερα. ώστε να αποδειχτεί µια για πάντα αν οι άνθρωποι έχουν τα τάδε δικαιώµατα ή τις δείνα θεµιτές αξιώσεις στην ελευθερία. από κάποιους ευρύτερης εµβέλειας κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες . Σύµφωνα µε τα λόγια του Άντριου Bίνσεντ (Andrew Vincent. ή ότι είναι από τη φύση τους εγωιστικά ή κοινωνικά όντα. ελάχιστα στοιχεία δείχνουν ότι αυτές οι πιο καλλιεργηµένες απόψεις είναι λιγότερο υποκειµενικές ή εµπαθείς. µε ένα σύνολο υποθέσεων και αξιωµατικών παραδοχών αναφορικά µε το πώς λειτουργεί και πώς πρέπει να λειτουργεί η κοινωνία. Εντούτοις. Ως ένα «καθεστώς της αλήθειας» άλλωστε η ιδεολογία συνδέεται πάντοτε µε την εξουσία. ότι ακριβώς αυτές οι ιδεολογίες ενσαρκώνουν για τους ανθρώπους αξίες. Αυτό σηµαίνει ότι δεν υπάρχει κανένα αντικειµενικό κριτήριο της αλήθειας. αναµφίβολα οι ιδεολογίες εµπεριέχουν την αξίωση ότι αποκαλύπτουν την αλήθεια και υπό αυτή την έννοια θα µπορούσαν να εκληφθούν ως «καθεστώτα αλήθειας» (regimes of truth).

Ο φιλελευθερισµός είναι η κλασική ιδεολογία της κυρίαρχης τάξης. Οι οικολόγοι τείνουν να θεωρούν όλα τα συµβατικά πολιτικά δόγµατα ως στοιχεία µιας ορισµένης υπερ-ιδεολογίας της εκβιοµηχάνισης. και τα κυριότερα παραδείγµατά της είναι ο κοµµουνισµός και ο φασισµός. χρησιµοποιώντας συχνά κίβδηλες προφάσεις επιστηµονικότητας. θέτουν αρχές και στόχους που οδηγούν στην καταπίεση ή είναι απλά ανεφάρµοστοι. Η ιδεολογία έτσι έχει µολυνθεί από τη σύνδεσή της µε τον αλαζονικό ανθρωπισµό και την οικονοµία της ανάπτυξης – ο φιλελευθερισµός και σοσιαλισµός είναι τα πιο φανερά παραδείγµατα της. Οι ιδεολογίες αποτελούν περίτεχνα συστήµατα σκέψης που είναι επικίνδυνα ή αφερέγγυα επειδή. Οι σοσιαλιστές. ξερή και διανοουµενίστικη µορφή πολιτικής αντίληψης που βασίζεται στον απλό ορθολογισµό αντί στο πάθος και τη βούληση. Οι κοσµικές ιδεολογίες αφετέρου απορρίπτονται. όντας αφαιρέσεις αποµακρυσµένες από την πραγµατικότητα. θεωρώντας την ως ένα ορισµένο πλέγµα ιδεών που χαρακτηρίζουν κάθε τάξη. Οι φασίστες συχνά απορρίπτουν την ιδεολογία σαν µια υπερβολικά συστηµατοποιηµένη. τούς παρέχουν το πρόγραµµα για έναν περιεκτικό κοινωνικό ανασχηµατισµό. Οι συντηρητικοί ανέκαθεν θεωρούσαν την ιδεολογία εκδήλωση της αλαζονείας του ορθολογισµού. ή ακόµη και ολοκληρωτική. 37 . Οι ζηλωτιστές (φονταµενταλιστές) αντιµετωπίζουν τα βασικά θρησκευτικά κείµενα ως ιδεολογίες εφόσον αυτά. Υπό αυτό το πρίσµα ο σοσιαλισµός και ο φιλελευθερισµός είναι εµφανώς ιδεολογικά κατασκευάσµατα. εκφράζοντας την εξ αποκαλύψεως αλήθεια. επειδή δεν θεµελιώνονται σε θρησκευτικές αρχές και εποµένως δεν έχουν κανένα ηθικό περιεχόµενο. περιλαµβανοµένης και της εργατικής τάξης. βλέπουν στην ιδεολογία ένα σώµα ιδεών που υποκρύπτει τις αντιφάσεις της ταξικής κοινωνίας. Η ιδεολογία είναι λοιπόν εγγενώς καταπιεστική. Οι ναζιστές προτιµούσαν να απεικονίζουν τις δικές τους ιδέες ως Weltanschauung ή «κοσµοθεώρηση» και όχι ως µια συστηµατική φιλοσοφία.Η έννοια της ιδεολογίας Απόψεις για την… ιδεολογία Οι φιλελεύθεροι. προάγοντας µε αυτό τον τρόπο την ψευδή συνείδηση και την πολιτική παθητικότητα των υποτελών τάξεων. ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέµου. το οποίο αξιώνει να του αναγνωριστεί το µονοπώλιο της αλήθειας. στο µέτρο που ακολουθούν τον Μαρξ. Αργότερα οι µαρξιστές υιοθέτησαν και µια ουδέτερη έννοια της ιδεολογίας. θεωρούσαν την ιδεολογία σαν ένα επίσηµα καθοσιωµένο σύστηµα πεποιθήσεων.

βοηθούν στη δηµιουργία σχέσεων µεταξύ των ατόµων και των οµάδων από τη µια µεριά και των ευρύτερων δοµών εξουσίας από την άλλη. ενώ οι ριζοσπάστες. της άκρας αριστεράς και της άκρας δεξιάς. δεξιά και κέντρο Πολλές προσπάθειες έχουν γίνει για την ταξινόµηση των πολιτικών ιδεών και ιδεολογιών και την αµοιβαία συσχέτισή τους. Οι ιδεολογίες συνεπώς παίζουν κρίσιµο ρόλο στη διατήρηση της κρατούσας δοµής εξουσίας. Όροι όπως «αριστερά» ή «δεξιά» χρησιµοποιούνται ευρέως για να συνοψίσουν τις πολιτικές πεποιθήσεις ή θέσεις ενός προσώπου. Αυτό είναι ένα γραµµικό φάσµα που τοποθετεί τις πολιτικές πεποιθήσεις σε κάποιο σηµείο µεταξύ δύο άκρων. Οι αριστοκράτες που υποστήριζαν τον βασιλιά κάθισαν τότε στα δεξιά του. ενώ και όταν αναφερόµαστε σε οµάδες ανθρώπων λέµε συνήθως «η αριστερά». Η πιο οικεία και σταθερά εδραιωµένη µέθοδος γι’ αυτό είναι η κατάταξή τους στην αριστερά ή τη δεξιά πλευρά του πολιτικού φάσµατος.38 A. είτε στην αποδυνάµωση ή την αµφισβήτησή της. καθώς οι ιδεολογίες µάς παρέχουν τους διανοητικούς χάρτες του κοινωνικού κόσµου. κάθισαν στα αριστερά του. απεικονίζοντάς την ως δίκαιη. όταν τονίζουν τις ανισότητες ή τις αδικίες που αυτή επάγεται και εφιστούν την προσοχή στις ελκυστικές πλευρές κάποιων εναλλακτικών δοµών εξουσίας. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες αίτερες θεωρίες ή νοηµατικά σύνολα. φυσική. ενώ ο όρος «αριστερός» συνεπαγόταν επαναστατικές ή εξισωτικές συµπάθειες. «η δεξιά» και «το κέντρο». Στη σύγχρονη πολιτική. ωστόσο. Επιπλέον. Οι περισσότεροι άνθρωποι θα αναγνώριζαν το φάσµα που απεικονίζεται στο Σχεδιάγραµµα 1.1. Υπάρχει επίσης ευρεία συµφωνία σχετικά µε το σε ποιά σηµεία κατά µήκος αυτού του φάσµατος τοποθετούνται οι διάφορες ιδέες και ιδεολογίες. η διάκριση µεταξύ αριστεράς και δεξιάς γίνεται όλο και περισσότερο πολύπλοκη και δεν αντανακλά πλέον µια απλή επιλογή µεταξύ επανάστασης και . Η προέλευση των όρων «αριστερά» και «δεξιά» ανατρέχει στη Γαλλική Επανάσταση και συγκεκριµένα στην πρώτη συνεδρίαση των Γενικών Τάξεων το 1789. Ο όρος «δεξιός» γρήγορα άρχισε να σηµαίνει τον αντιδραστικό ή τον φιλοµοναρχικό.τι άλλο. είναι πολύ δύσκολο να καταστήσουµε ακριβές τι σηµαίνει αυτό το φάσµα και πόσο χρήσιµο είναι για τον ορισµό και την περιγραφή των διάφορων πολιτικών απόψεων. Αν και µας είναι τόσο οικείο όµως. νόµιµη ή ό. Αριστερά. τα µέλη της Τρίτης Τάξης. Μια παρόµοια διάταξη των εδράνων ακολουθήθηκε και στις µεταγενέστερες γαλλικές εθνοσυνελεύσεις.

Το γραµµικό φάσµα συνήθως θεωρείται ότι αποτυπώνει κάποιες διαφορετικές πολιτικές αξίες ή αντίθετες απόψεις για την οικονοµική πολιτική. ή η άκρα αριστερά. πίστευαν ως πρόσφατα στην οικονοµία του κρατικού σχεδιασµού· οι σοσιαλιστές και οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι υπερασπίστηκαν τη µικτή οικονοµία και τις κυβερνητικές ρυθµίσεις· οι δεξιοί συντηρητικοί έµειναν προσηλωµένοι στην καπιταλιστική οικονοµία της ελεύθερης αγοράς και την ατοµική ιδιοκτησία. οι σοσιαλιστές και οι κοµµουνιστές έχουν κατά καιρούς αντισταθεί στην αλλαγή. Παροµοίως. Αυτό συνδέεται στενά µε τις διαφορετικές στάσεις απέναντι στην οικονοµία και ιδιαίτερα στην ιδιοκτησία του πλούτου. προσπαθούν να υπερασπιστούν το κράτος πρόνοιας και αντιτάχθηκαν στη µεταρρύθµιση ή την κατάργηση των οικονοµιών κεντρικού σχεδιασµού. Λόγου χάρη. το φάσµα αυτό µερικές φορές λέγεται ότι αντικατοπτρίζει διαφορετικές στάσεις απέναντι στην ισότητα. Με όρους αξιών. Κοµµουνισµός Σοσιαλισµός Φιλελευθερισµός Συντηρητισµός Φασισµός αντίδρασης. αν και οι δεξιές απόψεις είναι συχνά αντιδραστικές και κηρύσσουν την επιστροφή σε µια παλαιότερη και καλύτερη εποχή. περιλαµβάνουν εσωτερικές ασυνέπειες. Ευθύγραµµο φάσµα. ωστόσο. Για παράδειγµα. παρά το γεγονός ότι βρίσκονται στην άκρα δεξιά του φάσµατος. Επιπλέον δεν είναι σαφές σε ποιό σηµείο του γραµµικού φάσµατος πρέπει να τοποθετηθεί η αναρχία. Οι κοµµουνιστές.1. στην άκρα δεξιά. Για παράδειγµα. εντούτοις ο φασισµός. Οι δεξιοί συνήθως απορρίπτουν την ισότητα σαν στόχο ανεπιθύµητο είτε ανέφικτο. Οι αριστεροί είναι προσηλωµένοι στην αξία της ισότητας και είναι αισιόδοξοι αναφορικά µε την πιθανότητα της πραγµάτωσής της. αν και οι αριστερές απόψεις υπήρξαν συνήθως προοδευτικές ή επαναστατικές. Όλες οι ερµηνείες αυτού του είδους. τα φασιστικά καθεστώτα έχουν εφαρµόσει στην πράξη τη διαχείριση και τον έλεγχο ρτης οικονοµίας από το κράτος. .Η έννοια της ιδεολογίας 39 Σχεδιάγραµµα 1. έχει επίσης υπάρξει επαναστατικός και µάλιστα στην περίπτωση του ιταλικού φασισµού ενατένιζε θετικά το µέλλον.

Οι πολιτικές ιδεολογίες εντούτοις αποτελούν στην πραγµατικότητα υπερβολικά πολύπλοκες συζεύξεις πεποιθήσεων. ενώ ο φασισµός διακηρύσσει τη σηµασία της πειθαρχίας. αλλά η αντίθεσή τους σε όλες τις µορφές οικονοµικής διαχείρισης όσο και σε κάθε µορφή διακυβέρνησης ίσως υποδεικνύει ότι πρέπει να βρίσκονται στο άκρο δεξιό. του σοσιαλισµού και του συντηρητισµού (Σχεδιάγραµµα 1. από ορισµένες πλευρές η ναζιστική Γερµανία ήταν πολύ διαφορετική από τη σταλινική Ρωσία: για παράδειγµα ο καπιταλισµός άνθησε υπό τον Χίτλερ. Ο κοµµουνισµός εκθειάζει τις αρετές της συνεργασίας. για παράδειγµα. δηλαδή στον κοµµουνισµό και τον φασισµό. και διακρίνοντας και τα δύο από τις «δηµοκρατικές» δοξασίες του φιλελευθερισµού. προσπάθειες να σκιαγραφηθούν κάποια πιο εκλεπτυσµένα πολιτικά φάσµατα. τη κοινοκτηµοσύνης και της κατάργησης των τάξεων. τις οποίες κάθε είδος φάσµατος αναγκαστικά υπεραπλουστεύει. Ωστόσο. Το αδύνατο σηµείο του γραµµικού φάσµατος είναι ότι προσπαθεί να περιορίσει την πολιτική σε µια µόνο διάσταση και υποδηλώνει ότι οι πολιτικές απόψεις µπορούν να ταξινοµηθούν απλά σύµφωνα µε ένα κριτήριο. µερικές φορές επικρίνεται επειδή οι ιδεολογίες στις ακραίες εκφάνσεις τους. και αυτό το φάσµα έχει επικριθεί. που ενσωµατώνουν δύο ή περισσότερες διαστάσεις. οι αξίες τις οποίες υποστηρίζουν αυτές οι δυο ιδεολογίες διαφέρουν θεµελιωδώς.40 A. τουλάχιστον µέχρι τα τελευταία χρόνια του ∆εύτερου Παγκόσµιου Πολέµου. ενώ ξεριζώθηκε ταχύτατα και βάναυσα υπό τον Στάλιν. είτε αυτό είναι η στάση τους απέναντι στην αλλαγή ή η άποψή τους για την ισότητα ή η οικονοµική τους φιλοσοφία. Από αυτήν τη σκοπιά το πεταλοειδές φάσµα µπορεί ίσως να εκληφθεί ως ένα από τα προϊόντα της ιδεολογίας του Ψυχρού Πολέµου: µε άλλα .2). ένα εναλλακτικό πολιτικό φάσµα θα είχε το σχήµα πετάλου. Ιδιαίτερα. Οπωσδήποτε. η οποία κανονικά θα τους έθετε στο αριστερό άκρο του φάσµατος. Το γραµµικό φάσµα. Κεφάλαιο 7). υποδεικνύοντας ότι τα ακραία σηµεία στα αριστερά και τα δεξιά τείνουν να συγκλίνουν. της τάξης και της αγόγγυστης υπακοής. µολαταύτα. Κατά συνέπεια. αξιών και δογµάτων. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Οι αναρχικοί είναι σθεναρά προσηλωµένοι στην ιδέα της ισότητας. τα κοµµουνιστικά και φασιστικά καθεστώτα έχουν και τα δύο αναπτύξει κατασταλτικές και αυταρχικές µορφές πολιτικής διακυβέρνησης. Οι οµοιότητες µεταξύ κοµµουνισµού και φασισµού µπορεί να είναι φαινοµενικές µάλλον παρά πραγµατικές. παρουσιάζουν οµοιότητες. τις οποίες µερικοί µελετητές έχουν περιγράψει ως «ολοκληρωτικές» (βλ. Επίσης. Έχουν γίνει.

για παράδειγµα. Πράγµατι. Sense and Nonsense in Psychology. ως µια προσπάθεια καταδίκης του κοµµουνισµού. οι διαφορές µεταξύ ναζισµού και σταλινισµού φαίνονταν καθαρά µε την τοποθέτησή τους στα αντίθετα άκρα του άξονα αριστεράς-δεξιάς.Η έννοια της ιδεολογίας 41 Σχεδιάγραµµα 1. όλα τα φάσµατα τέτοιου είδους εγείρουν δυσκολίες επειδή τείνουν να απλοποιούν και να γενικεύουν πολύ πολύπλοκα σύνολα πολιτικών ιδεών. Ωστόσο. η εµφάνιση νέων πολιτικών ζητηµάτων όπως είναι ο φεµινισµός.3). Σ’ αυτή την περίπτωση.2. Ο Άυσενκ κράτησε το συµβατικό φάσµα αριστεράς-δεξιάς ως οριζόντιο άξόνα του φάσµατός του. 1994). Όπως τόνισε ο Γκίντενς (Giddens. ένα διαρκώς αυξανόµενο µέρος της βιβλιογραφίας υποστηρίζει την πλήρη εγκατάλειψη της διάκρισης µεταξύ αριστεράς και δεξιάς. Πεταλοειδές Φάσµα. 1964). Άλλο ένα φάσµα προτάθηκε από τον Xανς Άυσενκ στο Νους και Ανοησία στην Ψυχολογία (Hans Eysenck. Στην καλύτερη περίπτωση αποτελούν µια στενογραφική µέθοδο για να περιγραφούν πολιτικές ιδέες ή πεποιθήσεις και πρέπει πάντοτε να χρησιµοποιούνται µε προσοχή. Οι πολιτικές ιδέες µπορούσαν λοιπόν να τοποθετηθούν και στον άξονα δεξιάς-αριστεράς και στον άξονα «σκληρές»-«ήπιες». ενώ συνάµα µε τη σταθερή τοποθέτησή τους στα «σκληρά» άκρα του κάθετου άξονα τονίζονταν οι οµοιότητές τους (Σχεδιάγραµµα 1. τον φασισµό. αλλά πρόσθεσε έναν κάθετο άξονα. που µετρούσε τις πολιτικές στάσεις: στο ένα άκρο ήταν οι «σκληρές» ή αυταρχικές στάσεις και στο άλλο οι «ήπιες» ή δηµοκρατικές. καθώς τον εξισώνει µε τον «ολοκληρωτικό» του συνέταιρο. τα δικαιώµατα των . Κοµµουνισµός Φασισµός Συντηρητισµός Σοσιαλισµός Φιλελευθερισµός λόγια.

Περιστρέφεται γύρω από τις κυριότερες ιδεολογίες που κυριάρχησαν στην πολιτική ζωή κατά τη διάρκεια των τελευταίων δυο αιώνων και τις εξετάζει διαδοχικά. 1996) έχει υποστηρίξει ότι. Εντελώς αντίθετα. οδηγώντας προς µια κατάσταση στην οποία. οι όροι αυτοί απέχουν πολύ από το να µην έχουν θέση σε έναν κόσµο ο οποίος χαρακτηρίζεται από νέες µορφές κοινωνικής ανισότητας και διεύρυνσης των παγκόσµιων ανισοτήτων. Το κίνηµα των πράσινων το διατύπωσε αυτό ευθαρσώς. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες 42 Σχεδιάγραµµα 1. για παράδειγµα. οι συντηρητικοί ρέπουν προς τον ριζοσπαστισµό και την ιδεολογική πολιτική. Κάθε κεφάλαιο ξεκινά µε µια εισαγωγή. Η άνοδος και η πτώση των ιδεολογιών Αυτό το βιβλίο εξετάζει τις κύριες ιδέες και δόγµατα της σύγχρονης πολιτικής σκέψης.A. αλλά µπροστά». Η αποµάκρυνση από τις παλαιές ταξικές πολώσεις έχει επίσης προαγάγει αυτήν τη διαδικασία. Το δισδιάστατο φάσµα. ο Μπόµπιο (Norberto Bobbio. όπου επισκοπούµε την προέλευση και εξέλιξη της ιδεολογίας και εξετάζουµε τόσο την .3. υιοθετώντας συνθήµατα όπως «όχι αριστερά ούτε δεξιά. ενώ οι σοσιαλιστές εκδηλώνουν έναν ενθουσιασµό για τον ανταγωνισµό και την αγορά. ωστόσο. αφού η αριστερά και η δεξιά ουσιαστικά αντανακλούν διαφορετικές στάσεις απέναντι στην ισότητα. Εξουσία  Ναζισµός  Σταλινισµός  Νέα ∆εξιά Αριστερά  Σοσιαλδηµοκρατία ∆εξιά  Αναρχοκαπιταλισµός Ελευθερία ζώων και το περιβάλλον έχουν καταστήσει σε µεγάλο βαθµό περιττές τις συµβατικές ιδέες της αριστεράς και δεξιάς.

Οι επόµενες ενότητες αναλύουν τις αποκλίνουσες και µερικές φορές τις συγκρουόµενες παραδόσεις που έχουν κατά καιρούς εµφανιστεί στους κόλπους κάθε ιδεολογίας. στη συνέχεια «παγκόσµιες ιδεολογίες». Η κοινωνία ήταν προηγουµένως απλή και αγροτική. Αυτό οδήγησε στην εµφάνιση µιας καπιταλιστικής οικονοµίας ολοένα πιο προσανατολισµένης προς την αγορά. Μεταξύ του δέκατου έκτου και του δέκατου ένατου αιώνα. Η κοινωνική θέση κάθε ανθρώπου ήταν σταθερή και καθοριζόταν σε µεγάλο βαθµό από τις συνθήκες της γέννησής του· στην κορυφή βρισκόταν η αριστοκρατία των γαιοκτηµόνων και κάτω από αυτήν η µάζα των δουλοπάροικων ή των ελεύθερων αγροτών. Η πολιτική εξουσία βρισκόταν στα χέρια των απόλυτων µοναρχών που κυβερνούσαν σε συνεργασία µε τα ισχυρά γαιοκτηµονικά συµφέροντα. κατά την οποία τα τρόφιµα και άλλα αγαθά άρχισαν να παράγονται όχι µόνο για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες ενός συγκεκριµένου φέουδου ή χωριού. κυρίως λόγω της αντιαποικιοκρατικής πάλης στον αναπτυσσόµενο κόσµο και της επιθυµίας του για υλική και πολιτική πρόοδο. Η διαδικασία εκσυγχρονισµού στη ∆ύση. οι δοµές και οι βεβαιότητες της φεουδαρχικής ζωής κατέρρευσαν. που συνήθως εκλαµβάνονταν ως φυσικές. τον κεντρικό πυρήνα των αξιών. των αρχών και των θεωριών της. βασισµένη στο φεουδαρχικό σύστηµα. ήταν ταυτοχρόνως οικονοµική. Η θρησκεία κυριαρχούσε στην πνευµατική ζωή των φεουδαρχικών χρόνων. «ελέω Θεού». από την οποία προήλθαν όλες αυτές οι ιδεολογίες. Περί τα µέσα του δέκατου όγδοου αιώνα. «δυτικές ιδεολογίες». πολιτική και πολιτιστική. Η δεύτερη ενότητα εξετάζει τα κεντρικά ζητήµατα της ιδεολογίας. ωστόσο. Η πρώτη από αυτές ήταν η εµπορική επανάσταση. τους συντηρητικούς από τους φασίστες κοκ. Σε τέτοιες κοινωνίες οι άνθρωποι αντιλαµβάνονταν τη ζωή µε όρους σταθερών και αµετάβλητων σχέσεων. Οι ιδεολογίες που εξετάζουµε εδώ είναι. µε σηµείο εκκίνη- . Κάνοντας αυτό προσπαθεί να διακρίνει τους φιλελεύθερους από του σοσιαλιστές. Έγιναν. στην προέλευσή τους τουλάχιστον. δηλαδή αναδύθηκαν πρώτα στην Ευρώπη και τη βόρεια Αµερική ως συνέπεια της διαδικασίας του εκσυγχρονισµού. Το δικαίωµα του βασιλιά να κυβερνά σπανίως ετίθετο υπό αµφισβήτηση.Η έννοια της ιδεολογίας 43 ιστορική όσο και την κοινωνική της σηµασία. επειδή θεωρούνταν ότι αυτός είχε επιλεγεί από τον θεό και έτσι κυβερνούσε µε τη θεία χάρη. καθώς ήλθαν αντιµέτωπες µε µια σειρά από επαναστάσεις. ή εξετάζουν µε µεγαλύτερη λεπτοµέρεια θέµατα και ζητήµατα που υπήρξαν ιδιαίτερα κρίσιµα για αυτήν. αλλά για να πουληθούν στην αγορά. όπου η γη αποτελούσε την κύρια πηγή πλούτου.

στην οποία οι παραδοσιακές δεξιότητες και η χειρωνακτική εργασία βαθµιαία αντικαταστάθηκαν από πιο αποδοτικές και τεχνολογικά προηγµένες µεθόδους µηχανικής και εργοστασιακής παραγωγής. όπως επίσης και µια νέα τάξη βιοµηχανικών εργατών. Οι ιδέες του εθνικισµού. Οι κυριότερες ιδεολογίες που εξετάζονται στα Κεφάλαια 2 έως 4 –ο φιλελευθερισµός. σάρωσε τη µοναρχική απολυταρχία στο όνοµα των νεωτερικών ιδεών της ελευθερίας. Ο ∆ιαφωτισµός ήταν ένα πνευµατικό κίνηµα του δέκατου όγδοου αιώνα που αµφισβήτησε τις παραδοσιακές πεποιθήσεις στη θρησκεία. Οι συντηρητικοί. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες σης τη Βρετανία. Ενώ οι φιλελεύθεροι υποστήριξαν την ανάπτυξη του βιοµηχανικού καπιταλισµού. κυρίως από την εξάπλωση των ιδεών και αντιλήψεων του ∆ιαφωτισµού. βασισµένης σε υποτιθέµενες οικουµενικές αρχές όπως ήταν η δηµοκρατία και η ελευθερία. Αυτές οι κοινωνικές και οικονοµικές αναστατώσεις συνοδεύτηκαν από µια σειρά πολιτικών επαναστάσεων. Ανέδειξε νέους τρόπους στοχασµού για την κοινωνία και κατεξοχήν πρόσφερε την προοπτική µιας ανοδικής προόδου προς τα εµπρός. την πολιτική και γενικά τη µάθηση και προσπάθησε να εγκαθιδρύσει την κυριαρχία της επιστήµης και του ορθού λόγου. οι σοσιαλιστές ισχυρίστηκαν ότι ο καπιταλισµός ήταν απλώς άλλη µια ταξική κοινωνία. Αυτές οι πολιτικές και κοινωνικές αναστατώσεις συνοδεύτηκαν από πολιτισµικές αλλαγές. Αν και ο φιλελευθερισµός και ο σοσιαλισµός ήταν σαφέστατα και οι δύο τέκνα του ∆ιαφωτισµού. η Γαλλική Επανάσταση του 1789. πρότειναν εντελώς αντίθετες ερµηνείες της βιοµηχανικής κοινωνίας που τότε αναδυόταν. Αναπτύχθηκε µια ανερχόµενη µεσαία τάξη επιχειρηµατιών και βιοµηχάνων. θεµελιωµένη στην αδικία. της ισότητας και της αδελφοσύνης. Μέχρι τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα είχαν εµφανιστεί οι περισσότερες σύγχρονες πολιτικές ιδεολογίες. Η παραγωγική δυνατότητα της κοινωνίας επεκτάθηκε σε τεράστιο βαθµό και η κοινωνική διάταξη έγινε βαθµιαία πιο πολύπλοκη και ποικίλη. από τη µεριά τους. της αναρχίας και του φεµινισµού γεννήθηκαν . Η Αµερικανική Επανάσταση του 1776 ανέτρεψε τη βρετανική κυριαρχία και παρήγαγε ένα αβασίλευτο πολιτειακό σύστηµα βασισµένο σε οµοσπονδιακές και συνταγµατικές αρχές. Η πιο σηµαντική επανάσταση από όλες. ξεκίνησε η βιοµηχανική επανάσταση. προσπάθησαν να υπερασπιστούν και να στηρίξουν την παραδοσιακή κοινωνική τάξη. ο συντηρητισµός και ο σοσιαλισµός– αναπτύχθηκαν ως αντίπαλες απαντήσεις στη διαδικασία του εκσυγχρονισµού. Η Αγγλική Επανάσταση του δέκατου έβδοµου αιώνα αφαίρεσε από τον βασιλιά την απόλυτη εξουσία και οδήγησε στην εµφάνιση των πρώτων ιδεών συνταγµατικής διακυβέρνησης.44 A.

κατά τη δεκαετία του 1960 η νέα αριστερά επηρεάστηκε βαθύτατα από την εθνικοαπελευθερωτική πάλη στην Ασία. µε το ξέσπασµα της Γαλλικής Επανάστασης. Ταυτόχρονα οι δυτικές ιδεολογίες έχουν αναζωογονηθεί από την αυξανόµενη επίδραση των εξελίξεων στο χώρο που συνήθως αποκαλούνταν Τρίτος Κόσµος. η πολιτική ζωή του δέκατου ένατου αιώνα διαµορφώθηκε από την πάλη κατά της αποικιοκρατίας και από το µετέπειτα έργο της εθνικής ανοικοδόµησης. κοινωνικού και πολιτισµικού µετασχηµατισµού. ο οικολογισµός. ιδεολογίες όπως ο σοσιαλισµός και ο εθνικισµός. Παροµοίως. αλλά και ιδέες όπως η δηµοκρατία και η επανάσταση δεν έχουν διατηρήσει τα αρχικά τους νοήµατα. Για παράδειγµα. µερικοί θα ισχυρίζονταν ότι διήρκεσε διακόσια χρόνια και κορυφώθηκε µε την κατάρρευση του κοµµουνισµού στις επαναστάσεις του 1989 στην ανατολική Ευρώπη. έχει τις ρίζες της σ’ αυτή την αντίδραση του δέκατου ένατου αιώνα απέναντι στην εκβιοµηχάνιση. οι ιδεολογίες του αναπτυσσόµενου κόσµου ήταν µη δυτικές ή ακόµη και αντιδυτικές. την Αφρική και τη Λατινική Αµερική. Η επέκταση της αποικιακής διακυβέρνησης µεταξύ του 1870 και του 1914 έδωσε στις δυτικές ιδεολογίες παγκόσµια εµβέλεια. Στο µεγαλύτερο µέρος του αναπτυσσόµενου κόσµου. Σε άλλες περιπτώσεις. ο σύγχρονος οικολογισµός εµπνέεται από τη φιλοσοφία της µη βίας του Γκάντι όσο και από την αυτάρκεια της παραδοσιακής ζωής του ινδικού χωριού. Για παράδειγµα. και οι δύο στηρίχτηκαν εκτενώς σε ιδέες και δόγµατα του δέκατου ένατου αιώνα. καθώς και από τις θεωρίες του ανταρτοπόλεµου που ανέπτυξαν ο Μάο Τσε Τουνγκ και ο Τσε Γκεβάρα. Ακόµη και η πιο «µοντέρνα» ιδεολογία που εξετάζεται εδώ.Η έννοια της ιδεολογίας 45 επίσης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου πολιτικού. Ωστόσο. Οι δυτικές ιδέες έχουν στο µεταξύ επανερµηνευτεί και επανεφαρµοστεί σε πολύ διαφορετικές περιστάσεις και έχουν συνδεθεί µε πολύ διαφορετικούς πολιτικούς στόχους. για το οποίο χρησιµοποιήθηκαν γλώσσες που κληρονοµήθηκαν σε µεγάλο βαθµό από τη ∆ύση. Μολονότι ο φασισµός και ο σοβιετικός κοµµουνισµός δεν έκαναν την εµφάνισή τους πριν από τον Πρώτο Παγκόσµιο Πόλεµο. το οποίο τώρα ορθώνεται ως ο κύριος αντίπαλος του φιλελευθερισµού και του σοσιαλισµού σε πολλά µέρη της Αφρικής και της Ασίας. ο αφρικανικός και ο αραβικός σοσιαλισµός οφείλουν πολλά στις παραδοσιακές κοινωνικές και θρησκευτικές αξίες όσο και στα κλασικά σοσιαλιστικά δόγµατα. Η ιδέα του τέλους . πράγµα που αντανακλάται στην αυξανόµενη σηµασία του πολιτικού ισλάµ. Αν θεωρούσαµε ότι η εποχή των ιδεολογιών αρχίζει το 1789.

Η αποδυνάµωση της ταξικής και άλλων µορφών κοινωνικής αλληλεγγύης. άλλοι ανακοινώνουν την κατάρρευση ολόκληρου του προγράµµατος του ∆ιαφωτισµού και προσβλέπουν για τις µελλοντικές ιδεολογικές εξελίξεις σε πηγές όπως ο ισλαµικός ζηλωτισµός. ιδίως µέσα από την εξάπλωση του εθνικισµού και άλλων δογµάτων αποκλεισµού. ο χιλιασµός σηµαίνει κάθε δόγµα που υπόσχεται την αιφνίδια και πλήρη χειραφέτηση. Η επίδραση που θα έχουν τέτοιες προκλήσεις επάνω στις κύριες ιδεολογίες κάθε άλλο παρά βέβαιη είναι. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Χιλιασµός Ο χιλιασµός ήταν αρχικά η θρησκευτική πίστη στη µελλοντική χιλιόχρονη βασιλεία του θεού επί της γης. η οποία θα εγκαινιαζόταν µε τη ∆ευτέρα Παρουσία του Χριστού. καθώς και η παρακµή του σεβασµού απέναντι στην εξουσία. έχουν οδηγήσει σε µια διαδικασία εξατοµίκευσης. θέτοντας στο επίκεντρο του στοχασµού τις προοπτικές των ιδεολογιών κατά τον εικοστό πρώτο αιώνα. Για παράδειγµα. ενώ άλλοι βλέπουν µόνον την προοπτική της σύγκρουσης και της αιµατοχυσίας. Ο πολιτικός χιλιασµός είναι µια ορισµένη µορφή ουτοπικής σκέψης (βλ. Όταν αναφέρεται στην πολιτική. η οποία αντανακλάται στην ανηλεή αύξηση της εµπορευµατοποίησης και της τεχνολογικής αλλαγής. Η εµφάνιση ενός παγκόσµιου καπιταλισµού έχει καταλήξει σε µια εντατικοποιηµένη αγοραιοποίηση. Για παράδειγµα. Η τελική ενότητα κάθε κεφαλαίου προσπαθεί να ρίξει λίγο φως σε τέτοια ζητήµατα. οι διάφορες ιδεολογικές παραδόσεις αντιµετωπίζουν ένα τροµακτικό φάσµα νέων προκλήσεων. Κεφάλαιο 6). Ως τέτοια συνδέθηκε µε αυξηµένες προσµονές και µεγάλη θρησκευτική έξαρση. µερικοί σχολιαστές διατρανώνουν την πίστη τους σε µια µορφή χιλιασµού και ελπίζουν ότι ο νέος αιώνας θα φέρει διευρυµένη κατανόηση µεταξύ των ανθρώπων και βαθύτερη αρµονία. . της ιδεολογίας εξετάζεται στο τελευταίο κεφάλαιο. ∆εν χωρά αµφιβολία ωστόσο ότι καθώς πλησιάζει το τέλος της δεύτερης χιλιετίας. όπως και ορισµένα είδη εθνικισµού.46 A. η παγκοσµιοποίηση µειώνει τη σηµασία των πολιτικών και ιδεολογικών προγραµµάτων που χτίζονται γύρω από τις εθνικές ανάγκες. Παροµοίως. Η µαρξιστική πίστη σε µια αταξική κοµµουνιστική κοινωνία όσο και ο αναρχικός στόχος µιας αταξικής κοινωνίας µπορούν εξίσου να ιδωθούν ως παραδείγµατα χιλιασµού. ενώ µερικοί ήδη έχουν διακηρύξει την παγκόσµια νίκη της δυτικής φιλελεύθερης δηµοκρατίας. ο κοµφουκιανισµός ή ο βουδισµός. ιδιαίτερα την απελευθέρωση από την πολιτική καταπίεση και την κοινωνική αθλιότητα.

Μια καλή εισαγωγή στις συζητήσεις για τη φύση και τη σηµασία της ιδεολογίας. J. 1986). η οποία θεωρείται από πολλούς ότι αποτελεί την κλασική πραγµάτευση του θέµατος. Oxford: Clarendon Press 1996. Seliger. που δίνει ιδιαίτερη έµφαση στην εννοιολογική τους µορφολογία. Mass. UK and Cambridge. Ideology (Milton Keynes: Open University... M. Journal of Political Ideologies (Abington. 1976). USA: Carfax).B. Studies in the Theory of Ideology (Cambridge: Polity Press. Thompson.Η έννοια της ιδεολογίας Οδηγός για Περαιτέρω Μελέτη 47 Michael Freeden. 1984). αλλά αποτυπώνει ευρύ φάσµα ερευνητικών ενδιαφερόντων και είναι έγκυρο. . Ideologies and Political Theory: A Conceptual Approach.. Larrain. Αναλύει τη φύση της πολιτικής ιδεολογίας και εξετάζει συγκεκριµένες ιδεολογικές παραδόσεις· απαιτητικό. Μια εξέταση των κυριότερων ιδεολογιών. 1983).. Περιοδικό. το οποίο κυκλοφορεί από το 1996. Ideology and Politics (London: Allen & Unwin. Μια πολύ χρήσιµη ανάλυση της χρήσης της έννοιας της ιδεολογίας στους κόλπους της µαρξιστικής παράδοσης. Marxism and Ideology (London: Macmillan.. Μια ενδελεχής παρουσίαση της ιδεολογίας. Μια σαφής και σύντοµη αλλά και περιεκτική πραγµάτευση αυτής της πολύσηµης έννοιας. D. McLellan. J.

Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες .48 A.

Ο φιλελευθερισµός 49 2 O ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ Oι καταβολές και η εξέλιξη του φιλελευθερισµού Πρώτα το άτοµο! – τα κεντρικά µοτίβα του φιλελευθερισµού Φιλελευθερισµός και δηµοκρατία O κλασικός φιλελευθερισµός O νεότερος φιλελευθερισµός Ο φιλελευθερισµός τον εικοστό πρώτο αιώνα .

η πρώτη σαφώς Φιλελεύθερη κυβέρνηση σχηµατίστηκε όταν ο Γλάδστων (Gladstone) ανέλαβε την εξουσία το 1868. αλλά µε ποικίλο νοηµατικό περιεχόµενο. όπως όταν λέµε ότι κάποιος προσφέρει «ελεύθερα» στους καλεσµένους του κεράσµατα. Μολονότι οι Ουίγοι άρχισαν να αυτοαποκαλούνται Φιλελεύθεροι ήδη από τη δεκαετία του 1830. Η Αγγλική Επανάσταση του δέκατου έβδοµου αιώνα και η Αµερικανική και Γαλλική Επανάσταση των τελών του δέκατου όγδοου αιώνα ενσωµάτωσαν η καθεµιά τους στοιχεία τα οποία ήταν χαρακτηριστικά φιλελεύθερα. ανθρώπων που δεν ήταν δουλοπάροικοι ούτε δούλοι. τα συµφέροντα των οποίων έρχονταν σε σύγκρουση µε την κατεστηµένη εξουσία της απόλυτης µοναρχίας και της αριστοκρατίας που βασιζόταν στην έγγειο ιδιοκτησία. Οι φιλελεύθερες ιδέες προέκυψαν µέσα από την κατάρρευση της φεουδαρχίας στη Ευρώπη και την αντικατάστυασή της από την οικονοµία της ελεύθερης αγοράς και την καπιταλιστική κοινωνία. Ως τη δεκαετία του 1840 ο όρος είχε γίνει ευρέως αναγνωρίσιµος σε όλη την Ευρώπη. Από πολλές πλευρές ο φιλελευθερισµός εξέφρασε τότε τις φιλοδοξίες και βλέψεις των ανερχόµενων µεσαίων τάξεων. Το λατινικό επίθετο liber αναφερόταν σε µια τάξη ελεύθερων ανθρώπων – µε άλλα λόγια. στη Βρετανία υιοθετήθηκε µε πιο αργούς ρυθµούς. Οι φιλελεύθεροι αµφισβήτησαν την απόλυτη εξουσία της µοναρχίας. Ωστόσο. τότε σήµαινε ότι κάποιος ήταν ανοιχτός σε νέες ιδέες ή είχε ευρύτητα πνεύµατος. Οι φιλελεύθερες ιδέες ήταν ριζοσπαστικές: αποσκοπούσαν σε θεµελιώδεις µετασχηµατισµούς και. δηλαδή από τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα: για πρώτη φορά χρησιµοποιήθηκε στην Ισπανία το 1812. Ως δηλωτικός µιας πολιτικής ταυτότητας. ακόµη και σε επαναστατικές αλλαγές. ο όρος «φιλελευθερισµός» εµφανίστηκε πολύ αργότερα. αν και η λέξη «φιλελεύθερος» δεν χρησιµοποιούνταν εκείνη την περίοδο µε πολιτική έννοια. Όταν αναφερόταν σε κοινωνικές στάσεις. που θεωρητικά στηριζόταν στο δόγµα της . υποδηλώνοντας ένα συγκεκριµένο σύνολο πολιτικών ιδεών. κατά περιόδους. Σήµαινε επίσης τον γενναιόδωρο. στηρίχθηκε όµως σε ιδέες και θεωρίες που είχαν αναπτυχθεί κατά τη διάρκεια των προηγούµενων τριών αιώνων.50 A. Σταδιακά επίσης άρχισε να συνδέεται µε τις ιδέες της πολιτικής ελευθερίας και της επιλογής. Η συγκρότηση του φιλελευθερισµού σε συστηµατικό σώµα πολιτικών πεποιθήσεων µπορεί λοιπόν να µη συντελέστηκε πριν από το δέκατο ένατο αιώνα. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Oι καταβολές και η εξέλιξη του φιλελευθερισµού O όρος «φιλελεύθερος» βρίσκεται σε χρήση ήδη από τον δέκατο τέταρτο αιώνα.

«ελεύθερη» από κυβερνητικές παρεµβάσεις. Αποκρούοντας την απολυταρχία υπεραµύνθηκαν της συνταγµατικής και. αργότερα. Στις µη δυτικές χώρες όπου ο καπιταλισµός εδραιώθηκε επιτυχώς. επειδή η πολιτική τους παιδεία έδινε έµφαση στην κοινότητα µάλλον παρά στο άτοµο. αρχικά στη δυτική και στη συνέχεια. Ωστόσο. ιδιαίτερα ενόσω η πολιτική και οικονοµική ανάπτυξη προσδιοριζόταν ουσιαστικά µε δυτικούς όρους. σε τόσο µεγάλο βαθµό ώστε συνήθως χαρακτηρίζονται φιλελεύθερες δηµοκρατίες. της αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης. καθώς και την αδικία του φεουδαρχικού συστήµατος. για παράδειγµα.Ο φιλελευθερισµός 51 «ελέω Θεού δεσποτείας». λειτουργεί µε κίνητρο τις παραδοσιακές ιδέες του οµαδικού πνεύµατος και του καθήκοντος µάλλον παρά την επιδίωξη του ατοµικού συµφέροντος . Υποστήριξαν επίσης το κίνηµα υπέρ της ελευθερίας της θρησκευτικής συνείδησης και αµφισβήτησαν την αυθεντία της κατεστηµένης εκκλησίας. της Ασίας και της λατινικής Αµερικής. Ένα τέτοιο σύστηµα βιοµηχανικού καπιταλισµού αναπτύχθηκε πρώτα στη Βρετανία από τα µέσα του δέκατου όγδοου αιώνα και είχε πλήρως εδραιωθεί έως τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. Οι φιλελεύθεροι επέκριναν τα πολιτικά και οικονοµικά προνόµια της γαιοκτηµονικής αριστοκρατίας. στην οποία οι επιχειρήσεις θα είχαν την ευχέρεια να επιδιώκουν το κέρδος και τα έθνη θα ενθαρρύνονταν να καλλιεργούν ελεύθερα τις εµπορικές συναλλαγές µεταξύ τους. έτεινε να προσλάβει σωµατειακή µορφή και όχι ατοµικιστικό χαρακτήρα. στην ανατολική Ευρώπη. Τέτοια κράτη προσέφεραν γόνιµο έδαφος για την ανάπτυξη του σοσιαλισµού ή του εθνικισµού µάλλον. Κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα. Αυτά τα συστήµατα είναι συνταγ- . υπήρξαν µερικά αναπτυσσόµενα κράτη σε όλο τον κόσµο που κατόρθωσαν να αντισταθούν στα θέλγητρα του φιλελεύθερου καπιταλισµού. ο βιοµηχανικός καπιταλισµός άσκησε ισχυρή γοητεία στις αναπτυσσόµενες χώρες της Αφρικής. Ο δέκατος ένατος αιώνας ήταν από πολλές πλευρές ένας φιλελεύθερος αιώνας. παρά του δυτικού φιλελευθερισµού. Η ιαπωνική βιοµηχανία. Καθώς η εκβιοµηχάνιση εξαπλώθηκε σε όλες στις χώρες της ∆ύσης. Τα δυτικά πολιτικά συστήµατα έχουν όµως διαµορφωθεί µέσα από τις φιλελεύθερες ιδέες και αξίες. Οι φιλελεύθεροι υποστήριξαν µια οικονοµική τάξη πραγµάτων βασισµένη στην εκβιοµηχάνιση και την οικονοµία της αγοράς. οι φιλελεύθερες ιδέες επικράτησαν. στο πλαίσιο του οποίου η κοινωνική θέση καθοριζόταν από τον «συγκυριακό παράγοντα της γέννησης». Ακολούθως εξαπλώθηκε στη βόρεια Αµερική και όλη την Ευρώπη. βαθµιαία. όπως στην Ιαπωνία.

χρήσης και διάθεσης της ατοµικής ιδιοκτησίας– αποτελεί ουσιαστική εγγύηση της πολιτικής ελευθερίας. υπό την έννοια ότι η πολιτική εξουσία κατακτάται µε ανταγωνιστικές εκλογές. . φιλελεύθερα καθεστώτα δυτικού τύπου. για παράδειγµα. Οι µαρξιστές. υπό την έννοια ότι επιδιώκουν να περιορίσουν την εξουσία της κυβέρνησης και να διασφαλίσουν τις πολιτικές ελευθερίες των ανθρώπων. βλ. Στην πραγµατικότητα. ο φιλελευθερισµός έχει αναδειχθεί σε κυρίαρχη ιδεολογία της εκβιοµηχανισµένης ∆ύσης. Αυτό έχει υποστηριχθεί τόσο από επικριτές όσο και από υποστηρικτές του φιλελευθερισµού. Ιδέες όπως η ελευθερία του λόγου.52 A. Οι ίδιοι απεικονίζουν τον φιλελευθερισµό ως κλασικό παράδειγµα της «αστικής ιδεολογίας». των ιδιοκτητών των µέσων παραγωγής. έχοντας αναπτυχθεί πρώτα στη δυτική Ευρώπη και τη βόρεια Αµερική. Από την άλλη µεριά. Η Ινδία παραµένει η µεγαλύτερη φιλελεύθερη δηµοκρατία του κόσµου. διατείνονται ότι οι φιλελεύθερες ιδέες απλώς αντικατοπτρίζουν τα οικονοµικά συµφέροντα της «κυρίαρχης τάξης» στην καπιταλιστική κοινωνία. τα φιλελεύθερα δηµοκρατικά συστήµατα έχουν στο µεταξύ καταρρεύσει εν απουσία του βιοµηχανικού καπιταλισµού ή εξαιτίας της φύσης της εγχώριας πολιτικής παιδείας. Μερικοί πολιτικοί στοχαστές ισχυρίζονται µάλιστα ότι υπάρχει ένας αναγκαίος και αναπόφευκτος δεσµός µεταξύ φιλελευθερισµού και καπιταλισµού. Ο Xάγιεκ λοιπόν ισχυρίζεται ότι το φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολιτικό σύστηµα. το δικαίωµα κατοχής. µετά τις επαναστάσεις της περιόδου 1989-1991. οι οποίες αντλούνται όλες από τον φιλελευθερισµό. Απεναντίας η πολιτική παιδεία των περισσοτέρων δυτικών κοινωνιών είναι χτισµένη επάνω στα θεµέλια των φιλελεύθερων και καπιταλιστικών αξιών. ωστόσο. η ελευθερία της θρησκευτικής λατρείας και το δικαίωµα της ιδιοκτησίας. ρίζωσε αργότερα σε διάφορα µέρη του αναπτυσσόµενου κόσµου καθώς και στην ανατολική Ευρώπη. Αλλού. αλλά και ο σεβασµός απέναντι στις πολιτικές ελευθερίες. Είναι επίσης αντιπροσωπευτικά. µε κυµαινόµενο βέβαια βαθµό επιτυχίας. στοχαστές όπως ο Φρήντριχ Χάγιεκ (Friedrich Hayek. ώστε σπανίως απειλούνται ανοιχτά ή έστω και αµφισβητούνται. Η φιλελεύθερη δηµοκρατία. Κεφάλαιο 3) έχουν ισχυριστεί ότι η οικονοµική ελευθερία –δηλαδή. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες µατικά. Σε µερικές περιπτώσεις µε την απόκτηση της ανεξαρτησίας κληροδοτήθηκαν και στις αφρικανικές ή ασιατικές χώρες. είναι τόσο βαθιά ριζωµένες στη συλλογική συνείδηση των δυτικών κοινωνιών. µπορούν να αναπτυχθούν µόνο στο πλαίσιο της καπιταλιστικής οικονοµικής τάξης.

Έτσι ο φιλελευθερισµός έγινε όλο και περισσότερο συντηρητικός. η ιδεολογία της εκβιοµηχα- . υπό µια έννοια. η στέγαση. Πρώτα το άτοµο! – τα κεντρικά µοτίβα του φιλελευθερισµού Ο φιλελευθερισµός είναι λοιπόν. Ο χαρακτήρας του φιλελευθερισµού άλλαξε. Καµιά ιδεολογία δεν είναι εντελώς κλειστή ή µονολιθική. η οποία έχει τη µορφή της θεµελιακής προσήλωσης στην αξία της ατοµικής ελευθερίας και των αρχών που απορρέουν από τον φιλελευθερισµό. διεκδικώντας λιγότερο την αλλαγή και το µετασχηµατισµό και περισσότερο τη διατήρηση των κεκτηµένων –σε γενικές γραµµές φιλελεύθερων– θεσµών. οι συντάξεις και η παιδεία. Ως εκ τούτου. Οι ίδιες οι φιλελεύθερες ιδέες βέβαια δεν µπορούσαν να µείνουν αναλλοίωτες.καθώς οι βασικές του αρχές εφαρµόζονται σε διαρκώς µεταβαλλόµενες ιστορικές περιστάσεις. οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι έφτασαν να πιστεύουν ότι είναι ευθύνη της κυβέρνησης η παροχή υπηρεσιών κρατικής πρόνοιας όπως είναι η υγεία. καθώς οι «ανερχόµενες µεσαίες τάξεις» πέτυχαν στο µεταξύ την παγίωση της οικονοµικής και πολιτικής τους κυριαρχίας. ο φιλελευθερισµός έχει υποστεί αλλαγές --κάτι που είναι βέβαια κοινό χαρακτηριστικό όλων των πολιτικών ιδεολογιών -. Αυτό έκανε να αναπτυχθούν δύο χωριστές διανοητικές παραδόσεις στο πλαίσιο του φιλελευθερισµού. καθώς και η διαχείριση ή τουλάχιστον η ρύθµιση της οικονοµίας. µερικοί σχολιαστές έχουν υποστηρίξει ότι ο φιλελευθερισµός δεν αποτελεί µια συνεκτική ιδεολογία. οι οποίες συνήθως ονοµάζονται «κλασικός φιλελευθερισµός» και «σύγχρονος φιλελευθερισµός». Υπάρχει ωστόσο µια υποβόσκουσα συνοχή και ενότητα στην καρδιά της φιλελεύθερης σκέψης. Όλες περιλαµβάνουν ένα φάσµα απόψεων ή ακόµη και ανταγωνιστικών παραδόσεων. Η ριζοσπαστική. Ενώ οι πρώτοι φιλελεύθεροι ήθελαν η κυβέρνηση να παρεµβαίνει όσο το δυνατόν λιγότερο στη ζωή των πολιτών.Ο φιλελευθερισµός 53 Οι ιστορικές εξελίξεις του δέκατου ένατου και του εικοστού αιώνα ωστόσο επηρέασαν σαφώς το περιεχόµενο της φιλελεύθερης ιδεολογίας. εφόσον ασπάζεται αντιφατικές πεποιθήσεις κυρίως στο ζήτηµα του ρόλου που πρέπει να διαδραµατίζει το κράτος. ή ακόµη και επαναστατική αιχµή του φιλελευθερισµού εξασθενούσε µε κάθε πολιτική επιτυχία των φιλελεύθερων. Από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα και έπειτα. Από την άλλη µεριά. η πρόοδος της εκβιοµηχάνισης οδήγησε τους φιλελεύθερους να αµφισβητήσουν και σε µερικές περιπτώσεις να αναθεωρήσουν τις ιδέες του πρώιµου φιλελευθερισµού.

δηλαδή ως ένα σώµα κανόνων που διατυπώνουν τους όρους. όπως εκάστοτε την αντιλαµβάνονται. Τόσο δραστικά έχουν διαποτίσει οι φιλελεύθερες ιδέες την πολιτική. ωστόσο. ο φιλελευθερισµός πασχίζει να εγκαθιδρύσει τις συνθήκες στις οποίες τα άτοµα και οι οµάδες µπορούν να επιδιώξουν την αγαθή ζωή.54 A. µια τέτοια άποψη υποδηλώνει ότι οι ιδέες και οι αξίες του έχουν δυνητικά οικουµενική απήχηση. δεν χρειάζεται να φοβάται την ανοδική πορεία του φιλελευθερισµού. αφού ο φιλελευθερισµός µοιάζει να ταυτίζεται µε τον «δυτικό πολιτισµό» γενικά. Αυτή η τάση αντικατοπτρίζεται άλλωστε στην πεποίθηση ότι.τι θέλεις!». ώστε συχνά παραβλέπεται η πολιτική της σηµασία. ας πούµε. Στη φεουδαρχική περίοδο δεν ήταν όµως καθόλου διαδεδοµένη η ιδέα ότι τα άτοµα έχουν δικά τους συµφέροντα ή είναι φορείς κάποιων προσωπικών και µοναδικών ταυτοτήτων. ώστε δύσκολα µπορούµε να διακρίνουµε την επίδρασή τους. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες νισµένης ∆ύσης. Πράγµατι. δεν σηµαίνει ότι ο φιλελευθερισµός είναι απλώς µια φιλοσοφία του τύπου «κάνε ό. αλλά δεν επιτάσσει ούτε προσπαθεί ποτέ να προαγάγει κάποια συγκεκριµένη αντίληψη περί αγαθού. το «ορθό» προηγείται του «αγαθού». στη βάση των οποίων διεξάγεται η πολιτική και ιδεολογική αντιπαράθεση. Κανείς. Αυτό. την οικονοµική και την πολιτιστική µας ζωή. Απεικονίζοντας όµως τον φιλελευθερισµό ως ηθικά ουδέτερο δόγµα. Οι πιο σηµαντικές από αυτές είναι οι ακόλουθες: • Το άτοµο • Η ελευθερία • Ο ορθός λόγος • Η δικαιοσύνη • Η ανεκτικότητα Το άτοµο Η έννοια του ατόµου είναι τόσο οικεία στον σύγχρονο κόσµο. αφού οι φιλελεύθεροι αντιµετωπίζουν ισοδίκαια τα συµφέροντα όλων των µελών της κοινωνίας. H ηθική και ιδεολογική του στάση εκφράζεται στην προσήλωσή του προς ένα διακριτό σύνολο αξιών και πεποιθήσεων. Οι άνθρωποι γίνονταν µάλλον αντιληπτοί ως µέλη των κοινωνικών οµάδων στις . κατά τον φιλελευθερισµό. Ενώ αναµφίβολα ευνοεί την ανοιχτή κοινωνία. συνηθίζεται πλέον να απεικονίζουµε τον φιλελευθερισµό όχι απλά ως ιδεολογία αλλά ως µια «µετα-ιδεολογία». την αντιπαράθεση και τον αυτοκαθορισµό. ο φιλελευθερισµός χαρακτηρίζεται επίσης από µια ισχυρή ηθική παρότρυνση. Με άλλα λόγια.

µε την κατάρρευση της φεουδαρχίας τα άτοµα βρέθηκαν αντιµέτωπα µε ένα ευρύτερο φάσµα επιλογών και κοινωνικών δυνατοτήτων. Μόνο το άτοµο µπορούσε να κατέχει τέτοια δικαιώµατα και υπό αυτή την έννοια το άτοµο ήταν πιο σηµαντικό από οποιαδήποτε κοινωνική οµάδα. Ο «δουλοπάροικος». Αυτή η πίστη στην πρωταρχικότητα του ατόµου είναι το χαρακτηριστικό γνώρισµα της φιλελεύθερης ιδεολογίας και είχε σηµαντικές συνέπειες για τη φιλελεύθερη σκέψη. για παράδειγµα. ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία. έγινε «ελεύθερος άνθρωπος» και απόκτησε µια σχετική ικανότητα να επιλέγει ο ίδιος για λογαριασµό τίνος αφέντη θα εργάζεται ή ενδεχοµένως την ευκαιρία να εγκαταλείψει εντελώς τη δουλειά στο χωράφι και να αναζητήσει εργασία στις αναπτυσσόµενες πόλεις. να σκέφτονται τα ίδια για τον εαυτό τους και µάλιστα να σκέφτονται µε προσωπικούς όρους. Ωστόσο. µε την αντίληψή του για το άτοµο ως «αυτοσκοπό» και όχι απλά ως µέσο για την επίτευξη των σκοπών κάποιων άλλων ατόµων. του οποίου η οικογένεια ίσως ζούσε και εργαζόταν από αιώνες στο ίδιο κοµµάτι γης.Ο φιλελευθερισµός 55 οποίες ανήκαν: της οικογένειάς τους. λόγου χάρη εκείνα που όρισε ο Τζων Λοκ ως «ζωή. ένα νέο διανοητικό κλίµα ανέτειλε. εξέφρασε µια παρόµοια πεποίθηση για την ακεραιότητα και την ίση αξία όλων των ανθρώπινων όντων. Τούτες οι θεωρίες διακήρυσσαν ότι τα άτοµα ήταν προικισµένα µε µια δέσµη από θεόπεµπτα φυσικά δικαιώµατα. Οι θεωρητικοί των φυσικών δικαιωµάτων λοιπόν ισχυρίστηκαν ότι η κοινωνία έπρεπε να συγκροτηθεί µε τέτοιον τρόπο. του χωριού. Ο γερµανός φιλόσοφος Ιµµάνουελ Καντ (1724-1804). Καθώς έδυαν οι βεβαιότητες της φεουδαρχικής ζωής. Οι ορθολογικές και επιστηµονικές εξηγήσεις βαθµιαία εκτόπισαν τις παραδοσιακές θρησκευτικές θεωρίες και η κοινωνία όλο και περισσότερο γινόταν κατανοητή από τη σκοπιά του ανθρώπου ως ατόµου. Τα άτοµα θεωρήθηκε ότι διέθεταν ιδιότητες που τα διέκριναν ως πρόσωπα: καθένα είχε µια ιδιαίτερη αξία. Τούτη η άποψη . Αυτό ήταν εµφανές στην ανάπτυξη των θεωριών περί φυσικών δικαιωµάτων κατά τον δέκατο έβδοµο και τον δέκατο όγδοο αιώνα. Έκανε ορισµένους φιλελεύθερους να θεωρούν την κοινωνία απλώς ως µια συνάθροιση ατόµων. µέσα από µια διαδικασία που άλλαζε ανεπαίσθητα από τη µια γενιά στην άλλη. της τοπικής κοινότητας ή της κοινωνικής τους τάξης. καθένα από τα οποία προσπαθεί να ικανοποιήσει τις δικές του ανάγκες και συµφέροντα. ώστε να παρέχει προστασία στα ατοµικά συµφέροντα και τις ατοµικές ανάγκες. Ενθαρρύνθηκαν. Η ζωή και η ταυτότητά τους σε µεγάλο βαθµό καθορίζονταν από τον χαρακτήρα αυτών των οµάδων. ελευθερία και ιδιοκτησία».

δηλαδή ουσιαστικά ιδιοτελές και σε µεγάλο βαθµό αύταρκες. δίνοντας ηθική προτεραιότητα στα ατοµικά δικαιώµατα. Macpherson. ώστε να είναι επωφελής για το άτοµο. τις ατοµικές ανάγκες και τα ατοµικά συµφέροντα. αποδεχόµενοι τη σηµασία της κοινωνικής ευθύνης και του αλτρουισµού. Πράγµατι. 1973. Ο ηθικός ατοµικισµός. σ. Αντίθετα. µπορεί να µας οδηγήσει στην πεποίθηση ότι η ίδια η «κοινωνία» δεν υπάρχει καθαυτή. ότι όλες οι προτάσεις περί κοινωνίας πρέπει να διατυπώνονται µε όρους που ανάγονται στα άτοµα που την αποτελούν. αλλά είναι απλώς µια συνάθροιση από αυτάρκη άτοµα.56 A. Υπό τη µορφή του µεθοδολογικού ατοµικισµού υποδηλώνει ότι το άτοµο βρίσκεται στο επίκεντρο κάθε πολιτικής θεωρίας ή κοινωνικής εξήγησης – δηλαδή. πάνω και πέρα από οποιαδήποτε κοινωνική οµάδα και συλλογικό σώµα. Ένας τέτοιος ακραίος ατοµικισµός βασίζεται στην υπόθεση ότι το άτοµο είναι ον εγωιστικό. για τα οποία δεν οφείλει τίποτα στην κοινωνία». συνεπάγεται ότι η κοινωνία πρέπει να συγκροτείται µε τέτοιο τρόπο. Οι κλασικοί φιλελεύθεροι και η Νέα ∆εξιά ενστερνίζονται µια µορφή εγωιστικού ατοµικισµού. Οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι και οι σοσιαλιστές ωστόσο µετριάζουν αυτή την τάση. 199) χαρακτήρισε τον πρώιµο φιλελευθερισµό ως «κτητικό ατοµικισµό» επειδή. έχει αποκληθεί ατοµικιστική επειδή αντιλαµβάνεται τους ανθρώπους ως «αποµονωµένα άτοµα» µέσα στην κοινωνία. Είτε όµως αντιλαµβάνονται την ανθρώπινη φύση ως εγωιστική είτε ως αλτρουιστική. ορισµένοι µεταγενέστεροι φιλελεύθεροι ενστερνίζονται µια πιο αισιόδοξη αντίληψη για την ανθρώπινη φύση και µάλλον επικροτούν την άποψη ότι οι άνθρωποι υπέχουν κοινωνική ευθύνη ο ένας για τον άλλο και ιδίως για εκείνους τους άλλους που δεν µπορούν να φροντίσουν οι ίδιοι τους εαυτούς τους. η τάση αυτή έβλεπε το άτοµο ως «ιδιοκτήτη του προσώπου και των ικανοτήτων του. η οποία δίνει έµφαση στο ατοµικό συµφέρον και στην αυτοδυναµία του ατόµου. πάντως οι φιλελεύθεροι πάντοτε επιθυµούν να δηµιουργήσουν µια κοινωνία στην οποία κάθε άτοµο θα µπορεί να αναπτύξει στην πληρότητά τους όλες τις δυνατότητές του. . όπως ισχυρίσθηκε. από την άλλη µεριά. B. O Mακφέρσον (C. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Ατοµικισµός Ο ατοµικισµός είναι η πίστη στην υπέρτατη αξία του ατόµου.

δηλαδή δικαίωµα κακοµεταχείρισης των άλλων. [1859] 1972. O Mιλ δεν δέχεται την επιβολή κανενός περιορισµού στο άτοµο. Στο Περί Ελευθερίας o Τζων Στιούαρτ Μιλ (John Stuart Mill. Κεφάλαιο 3) επειδή αποδέχεται µόνον τους πλέον ελάχιστους περιορισµούς της ατοµικής ελευθερίας και µόνο για να παρεµποδίσει τη «βλάβη στους άλλους». Μεταγενέστεροι φιλελεύθεροι έχουν θεωρήσει την ελευθερία ως τη µόνη προϋπόθεση για να µπορέσουν η άνθρωποι να αναπτύξουν τις δεξιότητες και τα φυσικά τους χαρίσµατα. και των πράξεων που «αφορούν τους άλλους». των καταναλωτικών αγαθών που θα αγοράσουν κοκ. συνεπάγεται ότι οι νόµοι που εξαναγκάζουν τους οδηγούς αυτοκινήτων να φορούν ζώνες ασφαλείας ή τους µοτοσικλετιστές να φορούν κράνος είναι εξίσου απαράδεκτοι µε κάθε µορφή λογοκρισίας που θέτει όρια στο τι µπορεί ένα άτοµο να διαβάσει ή να ακούσει. βλ. οι φιλελεύθεροι δεν αποδέχονται ότι τα άτοµα δικαιούνται απόλυτη ελευθερία. τότε µπορεί να γίνει «ασυδοσία». Για τους πρώιµους φιλελεύθερους. Παρείχε επίσης στα άτοµα τη δυνατότητα να επιδιώξουν τα δικά τους συµφέροντα µέσα από την άσκηση της ελεύθερής τους επιλογής: επιλογής του τόπου κατοικίας τους. σε σχέση µε τις οποίες τα άτοµα πρέπει να απολαµβάνουν απόλυτη ελευθερία. Οι πιο ριζοσπάστες ελευ- . Η θέση του Μιλ είναι ελευθεριστική (libertarian. Η ατοµική ελευθερία (οι όροι liberty και freedom χρησιµοποιούνται εναλλακτικά) είναι για τους φιλελεύθερους η υπέρτατη πολιτική αξία και αποτελούν ποικιλοτρόπως τη συνεκτική αρχή στο εσωτερικό της φιλελεύθερης ιδεολογίας. Μια τέτοια θέση. ένα ουσιαστικό προαπαιτούµενο ώστε να µπορεί κανείς να υπάρξει πραγµατικά ως άνθρωπος. 73· βλ. ενάντια στη βούλησή του.Ο φιλελευθερισµός 57 H ελευθερία Η πίστη στην υπέρτατη αξία του ατόµου οδηγεί φυσιολογικά στην προσήλωση στην ατοµική ελευθερία. σ. ο οποίος θα αποσκοπούσε στο να το εµποδίσει να βλάψει από φυσική ή ηθική άποψη τον εαυτό του. είναι προκειµένου να αποφευχθεί κάποια βλάβη στους άλλους». η ελευθερία ήταν αντιληπτή ως φυσικό δικαίωµα. Αν η ελευθερία είναι απεριόριστη. για παράδειγµα. Προβαίνει στη σαφή διάκριση µεταξύ των πράξεων που «αφορούν τον εαυτό µας». καθώς και να πραγµατώσουν τις δυνατότητες της φύσης τους. Ωστόσο. σ’ αυτό το Κεφάλαιο) ισχυρίστηκε ότι «ο µόνος λόγος για τον οποίο µπορεί θεµιτά να ασκηθεί εξουσία επάνω σε οποιοδήποτε µέλος µιας πολιτισµένης κοινότητας. και παρακάτω. οι οποίες µπορούν να περιορίζουν την ελευθερία των άλλων ή να τους προκαλούν βλάβη. του εργοδότη τους.

Αυτήν ακριβώς την ιδέα εκφράζει ο σύγχρονος φιλελεύθερος στοχαστής Τζων Ρωλς (John Rawls. οικονοµολόγος και πολιτικός.58 A. προανάγγελλαν τις θεωρητικές τάσεις των φιλελεύθερων του εικοστού αιώνα. Στο δοκίµιό του «∆ύο έννοιες της ελευθερίας» ο Iζάια Mπέρλιν (Isaiah Berlin. Στη συνέχεια υπήρξε ιδρυτής και εκδότης της London Review και διατέλεσε βουλευτής. Το ποικίλο και πολυσύνθετο έργο του Μιλ στάθηκε κρίσιµης σηµασίας για την ανάπτυξη του φιλελευθερισµού. δεν συµφωνούν πάντοτε στο τι σηµαίνει ένα άτοµο να είναι «ελεύθερο». Μολονότι οι φιλελεύθεροι οµόφωνα επικροτούν την αξία της ελευθερίας. παρακάτω. από το 1865 έως το 1881. Αλλά τόσο η έµφασή του στην ποιότητα της ατοµικής ζωής. ώστε να µπορεί να δρα µε οποιοδήποτε τρόπο επιλέγει το ίδιο. βλ. καθώς και η συµπάθειά του για κινήµατα όπως για την επέκταση του δικαιώµατος ψήφου στις γυναίκες και αργότερα για τους εργατικούς συνεταιρισµούς. Μολονότι κάθε άτοµο δικαιούται απόλυτη κυριαρχία επάνω στο σώµα του και στο νου του. να υπεραµυνθούν του δικαιώµατος των ανθρώπων να κάνουν χρήση ναρκωτικών ουσιών. υπό την έννοια ότι βασίζεται στην απουσία εξωτερικών περιορισµών ή εξαναγκασµών επάνω στο άτοµο. τον θεωρητικό του ωφελιµισµού Τζέηµς Μιλ. ελεύθερο από εξωτερικές επεµβάσεις. επειδή γεφύρωσε ποικιλοτρόπως το χάσµα µεταξύ των κλασικών και των σύγχρονων φιλελεύθερων θεωριών. [1958] 1969) προέβη στη διάκριση µεταξύ της «αποθετικής» και της «θετικής» θεωρίας περί ελευθερίας. όπως ηρωίνης και κοκαΐνης. από . Οι πρώιµοι και οι κλασικοί φιλελεύθεροι πίστευαν ότι η ελευθερία συνίσταται στο να αφήνεται κάθε πρόσωπο µόνο του. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Tζων Στιούαρτ Mιλ (John Stuart Μill. Ο Mιλ υποβλήθηκε σε ένα έντονο και αυστηρό εκπαιδευτικό πρόγραµµα από τον πατέρα του. στο τρέχον κεφάλαιο) µε την αρχή ότι καθένας δικαιούται της ευρύτερης δυνατής ελευθερίας που είναι συµβατή µε µια παρόµοια ελευθερία για όλους. η οποία αποτυπώθηκε στην προσήλωσή του στην ιδέα της «ατοµικότητας». Αυτή η αντίληψη περί ελευθερίας είναι «αποθετική». Οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι. ξεκινώντας από την ίδια θεωρητική βάση. όλοι πρέπει να σέβονται το γεγονός ότι και κάθε άλλο άτοµο απολαµβάνει ίσα δικαιώµατα στην ελευθερία. και το οποίο τον οδήγησε σε µια πνευµατική κρίση στην ηλικία των είκοσι ετών. στην έδρα του Ουέστµινστερ. 1806-1873) Βρετανός φιλόσοφος. Η αντίθεσή του στις κοινοκτηµονικές τάσεις και παραδόσεις ήταν σθεναρά ριζωµένη στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. θεριστές µπορούν µάλιστα.

Κεντρικής σηµασίας στοχαστές του ∆ιαφωτισµού υπήρξαν ο Zαν Zακ Pουσώ (βλ. που είναι αναπόσπαστο µέρος του φιλελευθερισµού. ώστε να εγκαινιάσει την έλευση της «εποχής του ορθού λόγου». Κεντρικό µοτίβο του ∆ιαφωτισµού ήταν ο πόθος να απελευθερωθεί το ανθρώπινο γένος από τα δεσµά της προκατάληψης και της άγνοιας. Ο ορθολογισµός του ∆ιαφωτισµού επηρέασε τον φιλελευθερισµό µε πολλούς τρόπους. όπου χρειάζεται. έλκονται προς µια πιο «θετική» αντίληψη περί ελευθερίας. ο Ιµµάνουελ Καντ. ενσωµατώνει σ’ αυτή την ιδεολογία µια έντονη προδιάθεση ενάντια σε κάθε µορφή πατερναλισµού. έχουν την ικανότητα να καθορίζουν και να επιδιώκουν τα δικά τους βέλτιστα συµφέροντα. Στο βαθµό που τα ανθρώπινα όντα είναι πλάσµατα τα οποία στοχάζονται και σκέφτονται ορθολογικά. να είναι αυτόνοµος. η ελευθερία σήµαινε πολύ περισσότερα πράγµατα από το να είναι κανείς απλώς ελεύθερος από εξωτερικούς καταναγκασµούς: περιλάµβανε την ικανότητα των ανθρώπινων όντων να αναπτύσσουν την προσωπικότητά τους και να πετυχαίνουν τελικά την πραγµάτωση τους. η οποία ορίζεται από τον Mπέρλιν ως η ικανότητα να είναι κανείς κύριος του εαυτού του. Ο πατερναλισµός όχι µόνον εµποδίζει τα άτοµα να προβαίνουν στις δικές τους ηθικές επιλογές – και. να διδάσκονται από τα λάθη τους – αλλά δηµιουργεί . Ο ορθός λόγος Το φιλελεύθερο επιχείρηµα υπέρ της ελευθερίας είναι στενά συνυφασµένο µε την πίστη στον ορθό λόγο. Η έννοια του να είναι το άτοµο κύριος του εαυτού του απαιτεί να µπορεί να αναπτύξει τις δεξιότητες και τα φυσικά του χαρίσµατα. «Ωφελιµισµός»). στο ίδιο Κεφάλαιο. Κεφάλαιο 5).Ο φιλελευθερισµός 59 την άλλη µεριά. ο Άνταµ Σµιθ (βλ. Για τον Τζων Στιούαρτ Μιλ. Καταρχάς ενδυνάµωσε την πίστη του στο άτοµο και στην ελευθερία. να διευρύνει τον πνευµατικό του ορίζοντα και να εκπληρώνει τους στόχους του. για παράδειγµα. αλλά και οδήγησαν τους φιλελεύθερους στοχαστές να ασπαστούν πολύ διαφορετικές απόψεις. Αυτές οι αντίθετες αντιλήψεις περί ελευθερίας δεν έχουν απλώς αναζωπυρώσει την ακαδηµαϊκή αντιπαράθεση µέσα στο πλαίσιο του φιλελευθερισµού. Αυτό όµως σε καµία περίπτωση δεν σηµαίνει ότι τα άτοµα δεν σφάλλουν σε σχέση µε αυτά τα συµφέροντα. Ο φιλελευθερισµός είναι και παραµένει σε µεγάλο βαθµό µέρος του προγράµµατος του ∆ιαφωτισµού. στο ίδιο Κεφάλαιο. αναφορικά µε το ποια είναι η επιθυµητή σχέση µεταξύ ατόµου και κράτους. Αλλά η πίστη στον ορθό λόγο. «Οικονοµικός φιλελευθερισµός») και ο Τζέρεµυ Μπένθαµ (βλ.

υπό την έννοια της προσωπικής ανάπτυξης και της ανθρώπινης πραγµάτωσης. ιδίως οι «βαθείς οικολόγοι». Οι συντηρητικοί θεωρούν ότι η αποθετική ελευθερία αποτελεί απειλή για τον κοινωνικό ιστό και ανέκαθεν ενστερνίζονταν µια ασθενή αντίληψη περί ελευθερίας. αυτή θεωρείται πολλές φορές σαν «εσωτερική» ελευθερία. υποστηρίζει την αποθετική ελευθερία στην οικονοµική σφαίρα. η οποία νοείται ως απουσία καταναγκασµών ή ελευθερία επιλογής. Οι σοσιαλδηµοκράτες µάλιστα πλησιάζουν τον σύγχρονο φιλελευθερισµό. Αντίθετα από την πολιτική ελευθερία. ωστόσο. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες 60 Απόψεις για την… ελευθερία Οι φιλελεύθεροι δίνουν προτεραιότητα στην ελευθερία ως υπέρτατη ατοµικιστική αξία. αλλά ως ορθολογικά εµπρόθετη και κατευθυνόµενη επιλογή. δηλαδή κυρίως την ελεύθερη επιλογή στο χώρο της αγοράς. . σαν µια ενεργή ελευθερία πραγµάτωσης. σαν οικειοθελούς αναγνώρισης των καθηκόντων και των ευθυνών κάθε ατόµου. όχι απλώς υπό την έννοια της µη παρέµβασης άλλων στις υποθέσεις του προσώπου. Αντίθετα η «πραγµατική» ελευθερία σηµαίνει γι’ αυτούς την τυφλή υποταγή στην βούληση του ηγέτη και την απορρόφηση του ατόµου στην εθνική κοινότητα. οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι υπεραµύνονται της θετικής ελευθερίας. µια πνευµατική πληρότητα αλληλένδετη µε την υποταγή στη θρησκευτική αυθεντία. Ελευθερία σηµαίνει συµµόρφωση προς το εξ αποκαλύψεως θείο θέληµα. Η Νέα ∆εξιά. Οι φασίστες απορρίπτουν κάθε µορφή ατοµικής ελευθερίας σαν ανοησία. καθώς αντιµετωπίζουν την ελευθερία ως πραγµάτωση των ατοµικών δυνατοτήτων κάθε ανθρώπου. Η ελευθερία νοείται εδώ σαν επίτευξη της προσωπικής αυτονοµίας. Ενώ οι κλασικοί φιλελεύθεροι υποστηρίζουν την αποθετική ελευθερία. αντιµετωπίζουν την ελευθερία σαν επίτευξη της ενότητας και της πραγµάτωσης των ανθρώπων µέσω της απορρόφησης του προσωπικού τους εγώ στο οικοσύστηµα ή στο σύµπαν. Οι σοσιαλιστές αντιλαµβάνονται γενικά την ελευθερία µε θετικούς όρους: αναφέρονται στην πραγµάτωση της ανθρώπινης προσωπικότητας µέσα από την ελεύθερη δηµιουργική εργασία είτε τη συνεργατική κοινωνική αλληλόδραση. Οι οικολόγοι.A. Οι ζηλωτιστές βλέπουν την ελευθερία σαν εσωτερική πνευµατική ιδιότητα. Οι αναρχικοί θεωρούν την ελευθερία ως απόλυτη αξία και πιστεύουν ότι δεν µπορεί ποτέ να συµφιλιωθεί µε οποιαδήποτε µορφή πολιτικής εξουσίας.

καθώς και να επιλύουν τα προβλήµατα που τους παρουσιάζονται. ο ορθολογισµός είναι η πίστη ότι η γνώση πηγάζει από τον ορθό λόγο µάλλον. Πρόοδος στην κυριολεξία σηµαίνει κίνηση προς τα εµπρός. Ο ορθολογισµός έτσι χειραφετεί το ανθρώπινο είδος από το στενό εναγκαλισµό του µε το παρελθόν όσο και από το βάρος του εθίµου και της παράδοσης. Οι άνθρωποι µπορούν να βελτιωθούν αποκτώντας γνώση και εγκαταλείποντας την προκατάληψη και τη µισαλλοδοξία. παρά από την εµπειρία. Ενώ ο ορθολογισµός δεν υπαγορεύει τους σκοπούς της ανθρώπινης συµπεριφοράς. Μπορεί συγχρόνως να θεωρηθεί ζωτικό µέσο για την προαγωγή της προσωπικής ανάπτυξης του ατόµου και –αν επεκταθεί σε ευρεία κλίµακα– για την επίτευξη της ιστορικής και κοινωνικής βελτίωσης και ανόδου. . καθώς το απόθεµα της ανθρώπινης γνώσης και κατανόησης προοδευτικά αυξάνει. Ένα άλλο στοιχείο που έχει κληροδοτήσει ο ορθολογισµός στους φιλελεύθερους είναι η έντονη τάση τους να πιστεύουν στην πρόοδο. Η εκπαίδευση αποτελεί λοιπόν αγαθό καθαυτή.1 Ως γενική αρχή ωστόσο ο ορθολογισµός δίνει µεγάλη έµφαση στην ικανότητα των ανθρώπινων όντων να κατανοούν και να εξηγούν τον κόσµο τους.Ο φιλελευθερισµός 61 Ορθολογισµός Ο ορθολογισµός είναι η πεποίθηση ότι ο κόσµος έχει ορθολογική δοµή και ότι αυτή η δοµή µπορεί να αποκαλυφθεί µέσα από την άσκηση του ανθρώπινου λόγου και της κριτικής έρευνας. ενώ αποκρούει τη στήριξη στο έθιµο ή στην παράδοση. όσο και στα ανορθολογικά κίνητρα και ένστικτα. Συνδέεται µε την έµφαση στη συµπεριφορά που κατευθύνεται από αρχές και από τον ορθό λόγο. Ως φιλοσοφική θεωρία. η δύναµη του ορθού λόγου παρέχει στα ανθρώπινα όντα τη δυνατότητα να αναλάβουν την ευθύνη της δικής τους ζωής και να διαµορφώσουν µόνα τους το πεπρωµένο τους. αλλά και να συµβάλλουν στη βελτίωσή του. και έτσι έρχεται σε αντίθεση µε τον εµπειρισµό. Εν συντοµία. έκανε τους ανθρώπους ικανούς όχι µόνο να κατανοούν και να εξηγούν τον κόσµο τους. ιδίως µέσα από την επιστηµονική επανάσταση. επίσης τις προϋποθέσεις ώστε αυτοί που είναι επιφορτισµένοι µε την ευθύνη για τις πράξεις των άλλων να καταχρώνται τη θέση τους για να προαγάγουν τους δικούς τους στόχους. Αυτό επίσης εξηγεί τη χαρακτηριστική φιλελεύθερη έµφαση στην εκπαίδευση. Κάθε γενιά µπορεί να προχωρήσει πιο µακριά από την προηγούµενη. οπωσδήποτε προτείνει τρόπους για το πώς πρέπει να επιδιώκονται αυτοί οι σκοποί. Κατά τη φιλελεύθερη άποψη. η προαγωγή της γνώσης.

τότε όλοι . τα έθνη παλεύουν για την ασφάλειά τους ή για την απόκτηση στρατηγικών πλεονεκτηµάτων κοκ. Αν τα ανθρώπινα όντα αντιµετωπίζονται πρώτα απ’ όλα ως άτοµα. οι παροχές του κράτους προνοίας κοκ. αλλά αποδεσµεύει και παράλογες αιµοδιψείς ορέξεις. την αιµατοχυσία και το φόνο. Υπό µια πιο στενή έννοια η κοινωνική δικαιοσύνη αναφέρεται στην κατανοµή των υλικών αµοιβών και ευεργετηµάτων. στους κόλπους της κοινωνίας. είναι σηµαντικός επειδή υπογραµµίζει τη σηµασία της συζήτησης. Οι φιλελεύθεροι ενδεχοµένως πιστεύουν ότι η χρήση βίας νοµιµοποιείται στην περίπτωση της αυτοάµυνας είτε εναντίον της καταπίεσης. την αντιπαράθεση και τη διαπραγµάτευση. Επιπλέον. µολαταύτα. σπανίως υιοθετούν µια ουτοπική πίστη στην ιδανική ανθρώπινη συνύπαρξη. καθώς θεωρούν τους ανθρώπους ως πλάσµατα που καθοδηγούνται από τον ορθό λόγο. Ενώ οι φιλελεύθεροι είναι γενικά αισιόδοξοι για την ανθρώπινη φύση. η δικαιοσύνη σηµαίνει την απόδοση σε κάθε πρόσωπο αυτού που του «προσήκει». επειδή αναγνωρίζουν τη δύναµη της ιδιοτέλειας και του εγωισµού. H δικαιοσύνη Η δικαιοσύνη αναφέρεται σε ένα ιδιαίτερο είδος ηθικής κρίσης. Τα άτοµα µάχονται για την απόκτηση πόρων που σπανίζουν. η οποία κατεξοχήν σχετίζεται µε την απονοµή αµοιβών ή ποινών. για παράδειγµα. η ιατροφαρµακευτική περίθαλψη. της αντιπαράθεσης και της επιχειρηµατολογίας. η στέγαση. θεωρείται απαρέγκλιτα µια επιλογή έσχατης ανάγκης. Ο πόλεµος. τα κέρδη. Εν συντοµία. όπως είναι οι µισθοί. αλλά µόνον αφού ο ορθός λόγος και η διαλογική επιχειρηµατολογία θα έχουν πρώτα αποτύχει. Οι φιλελεύθεροι λοιπόν καταδικάζουν τη χρήση της βίας και της επιθετικότητας. To µεγάλο πλεονέκτηµα του ορθού λόγου είναι ότι παρέχει τη βάση επάνω στην οποία µπορούν να αξιολογηθούν οι αντίθετες αξιώσεις και απαιτήσεις: κατά πόσον αυτές «επιδέχονται» ανάλυσης. οι επιχειρήσεις ανταγωνίζονται για να αυξήσουν τα κέρδη τους. πόσο είναι «λογικές». επιπλέον. Η φιλελεύθερη προτίµηση είναι σαφής: τέτοιες συγκρούσεις πρέπει να διευθετούνται µέσα από τη συζήτηση. o ορθός λόγος υπογραµµίζει το κόστος της µη επίλυσης των διαφορών µε ειρηνικά µέσα – δηλαδή.62 A. Αναπόφευκτη έκβαση είναι η αντιπαλότητα και η σύγκρουση. καθώς και την επιθυµία της απόκτησης δύναµης ως αυτοσκοπό. µε τη βιαιοπραγία. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες O ορθός λόγος. Η φιλελεύθερη θεωρία της δικαιοσύνης βασίζεται σε µια σταθερή προσήλωση στην τυπική ισότητα. Η βία όχι µόνο σηµατοδοτεί την αποτυχία του ορθού λόγου.

Αξιοκρατική κοινωνία είναι αυτή. οι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι όλα τα άτοµα είναι προικισµένα µε ίσα δικαιώµατα. υπό αυτή την έννοια. όπου οι ανισότητες στον πλούτο και την κοινωνική θέση αντικατοπτρίζουν αποκλειστικά και µόνο την άνιση κατανοµή αξίας και δεξιοτήτων ανάµεσα στους ανθρώπους.αυτά είναι τα «φυσικά» ή «ανθρώπινα δικαιώµατα». Για παράδειγµα. µε τις οποίες προικίστηκαν από τη γέννησή τους. Οι φιλελεύθεροι πιστεύουν στην οικουµενικότητα. Τα άτοµα πρέπει να είναι «ίσα ενώπιον του νόµου» και µάλιστα πρέπει να απολαµβάνουν ίσα πολιτικά και αστικά δικαιώµατα. ή ίσως και καταβαράθρωσης. Οι φιλελεύθεροι πιστεύουν όµως ότι ορθό είναι να ανταµείβεται η αξία. Αυτό δεν σηµαίνει ότι πρέπει να υπάρχει απόλυτη ισότητα. Ισότητα.έχουν ίση ηθική αξία. οι πεποιθήσεις. Συνεπώς. όπως θα µπορούσε να είναι ο ανδρικός πληθυσµός. Κάθε άτοµο πρέπει να έχει τις ίδιες ευκαιρίες κοινωνικής ανέλιξης.Ο φιλελευθερισµός 63 δικαιούνται τα ίδια δικαιώµατα και τον ίδιο σεβασµό. οι φιλελεύθεροι αποδοκιµάζουν έντονα οποιαδήποτε κοινωνικά προνόµια ή πλεονεκτήµατα που απολαµβάνουν κάποιοι άνθρωποι. ∆ιαθέτουν διαφορετικά φυσικά χαρίσµατα και δεξιότητες και µερικοί επιθυµούν να εργαστούν σκληρότερα από άλλους. εφόσον η πρόσβαση σ’ αυτά αποκλείεται σε άλλους ανθρώπους στη βάση παραγόντων όπως το γένος. το χρώµα. Η ισότητα που προσυπογράφουν οι φιλελεύθεροι είναι η ισότητα ευκαιριών. Τα δικαιώµατα δεν πρέπει λοιπόν να προορίζονται για µια ιδιαίτερη κατηγορία προσώπων. για έναν φιλελεύθερο. επειδή οι άνθρωποι δεν γεννούνται ίσοι. πιστεύουν δηλαδή ότι όλα τα άτοµα έχουν κοινά ή οικουµενικά χαρακτηριστικά . Το παιχνίδι της ζωής. ή τουλάχιστον . ότι δηλαδή οι συνθήκες διαβίωσης και οι κοινωνικές περιστάσεις πρέπει να είναι οι ίδιες για όλους. σηµαίνει ότι όλα τα άτοµα πρέπει να έχουν ίσες ευκαιρίες να αναπτύξουν τις άνισες δεξιότητες και ικανότητές τους. η θρησκεία ή το κοινωνικό υπόβαθρο. οι χριστιανοί ή οι πλούσιοι. Οι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι η απόλυτη ισότητα δεν είναι επιθυµητή. οι λευκοί. η φυλή. πρέπει να παίζεται σε «επίπεδο γήπεδο». τα οποία απολαµβάνουν χάρη στην επίκοινη ανθρώπινη φύση τους . η ικανότητα και η προθυµία για εργασία – ή µάλλον θεωρούν ότι κάτι τέτοιο είναι απαραίτητο να συµβαίνει. Αυτή η πεποίθηση οδηγεί στην πίστη στην αξιοκρατία – η οποία µε κυριολεκτική έννοια σηµαίνει τη διακυβέρνηση εκ µέρους των ταλαντούχων και ικανών. προκειµένου να έχουν τα άτοµα κίνητρα ώστε να πραγµατώσουν τις δυνάµει ικανότητές τους και να αναπτύξουν τις δεξιότητες.

εν γνώσει των δυσκολιών να αποδο- . όπως είναι για παράδειγµα η τύχη ή η συγκυρία. αλλά σύµφωνα µε τα φυσικά τους χαρίσµατα και την προθυµία τους να εργαστούν. Ωστόσο. οι οποίες αποτελούν την πηγή της γνώσης. το χρώµα του δέρµατος ή τη θρησκεία τους. έχουν «κερδίσει» τον πλούτο τους και αξίζουν να ευηµερούν περισσότερο από τους οκνηρούς ή τους ανίκανους. ή ίσως σύµφωνα µε αυτό που ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ αποκάλεσε «το περιεχόµενο του χαρακτήρα τους». µολονότι και ο τελευταίος δεν είναι ανορθολογικός. αναγνωρίζοντας ότι κάποιος βαθµός οικονοµικής ανισότητας αποτελεί ουσιώδες κίνητρο ώστε να εργαζόµαστε. 3. Μια τέτοια κοινωνία είναι κοινωνικά δίκαιη. 2.Μ). επειδή πιστεύουν ότι ο περιορισµός του θα αντέβαινε στο δικαίωµα του ατόµου να διαθέτει την περιουσία του σύµφωνα µε την προσωπική του επιλογή και έτσι θα ισοδυναµούσε µε παραβίαση της ελευθερίας. όπως διαπιστώνουµε λόγου χάρη στη θεωρία του Λοκ (σ. Ο πλούτος λοιπόν πρέπει να αντανακλά την αξία των ανθρώπων. δηλαδή της γέννησης. ότι η οικονοµική ανισότητα νοµιµοποιείται µόνο αν λειτουργεί προς όφελος των φτωχότερων και των ασθενέστερων µελών της κοινωνίας. Συνεπώς ο Ρωλς κατέληξε ότι δίκαιη κοινωνία θα ήταν 1.64 A. οι περισσότεροι φιλελεύθεροι είναι έτοιµοι να τον δεχθούν. Ο όρος «fairness» αποδίδεται εδώ ως «ακριβοδικία». Οι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι η ιδιοκτησία κερδίζεται µε τη σκληρή εργασία και µε την άσκηση των ικανοτήτων κάθε ατόµου.τ. ο πλούτος δεν κερδίζεται µόνο µε τη σκληρή εργασία αλλά αποκτάται επίσης µέσω ενός τυχαίου γεγονότος.3 πράγµα που γι’ αυτόν σήµαινε ότι πρέπει να κατατείνει στην ισότητα. ∆ιατύπωσε την άποψη ότι η κοινωνική δικαιοσύνη πρέπει να νοείται ως «ακριβοδικία». ωστόσο. Αν και η ιδέα του κληρονοµικού πλουτισµού δεν συνάδει µε τις αυστηρά αξιοκρατικές αρχές. ο ορθολογισµός σηµαίνει τη νοησηαρχία και αφορά τις νοητικές λειτουργίες. επειδή τα άτοµα δεν κρίνονται µε βάση το γένος. οι φιλελεύθεροι στοχαστές έχουν µερικές φορές εκφράσει τη διαφωνία τους αναφορικά µε το πώς αυτή η αρχή της κοινωνικής δικαιοσύνης µπορεί να εφαρµοστεί στην πράξη. Υπό αυτή την έννοια έρχεται σε αντιπαράθεση µε τον εµπειρισµό. Ισχυρίστηκε. Εκείνοι που διαθέτουν περισσότερες ικανότητες ή έχουν εργαστεί σκληρότερα. Με τον τρόπο που τον χρησιµοποιεί εδώ ο συγγραφέας. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες βασίζονται σε παράγοντες που ξεπερνούν τον ανθρώπινο έλεγχο. Στο Μια θεωρία της δικαιοσύνης (1970)2 o Τζων Ρωλς αποδέχτηκε την ανάγκη να ανταµείβονται οι άνθρωποι ανάλογα µε την εργασία που παρέχουν. Ωστόσο. Η Θεωρία της δικαιοσύνης εκδόθηκε το 1971.

Εάν βεβαίως τα άτοµα είναι ίσα ενώπιον του νόθεί πιστά ο όρος στα ελληνικά. 4. στο πλαίσιο των οποίων κάθε άτοµο µπορεί να ευηµερήσει σύµφωνα µε την αξία του. υπό την έννοια ότι καθένας είναι ιδιοκτήτης του προσώπου του και των φυσικών του χαρισµάτων . στην οποία θα υπήρχε ανακατανοµή του πλούτου µέσα από κάποια µορφή κράτους προνοίας. στο πλαίσιο του φιλελευθερισµού αναφορικά µε τις απαραίτητες προϋποθέσεις της δίκαιης κοινωνίας. Αυτές οι τόσο διαφορετικές απόψεις περί κοινωνικής δικαιοσύνης αντανακλούν µια υφέρπουσα διαφωνία. είναι κοινωνικά δίκαιη. προκειµένου να θεµελιώσει την αρχή της αρχικής απόκτησης στο πλαίσιο της δικής του θεωρίας περί δικαιοσύνης (σ. Αυτοί οι κανόνες περιλαµβάνουν καταρχάς την απαίτηση. αλλά και του ίδιου του ορισµού της ελευθερίας στο πλαίσιο του νόµου από τον Λοκ (που παραθέτει παρακάτω ο συγγραφέας) είναι παρακινδυνευµένο να ερµηνεύσει κανείς τον Λοκ ως ελευθεριστή παρασυρµένος από το γεγονός ότι ο Νότσικ ανατρέχει στο µοντέλο της λοκιανής θεωρίας. Ο θεσµός της ιδιοκτησίας είναι θεµελιώδης. ότι ο σκληρός πυρήνας της επιχειρηµατολογίας του Νότσικ είναι η άσκηση της ατοµικής ελευθερίας σε βαθµό που ανατρέπει όλα τα προσχεδιασµένα πρότυπα κοινωνικής δικαιοσύνης. 5. προς όφελος των λιγότερο εύπορων. State and Utopia. Κεφάλαιο 3) στο Αναρχία. Το πρόβληµα µε την επιλογή του όρου «ακριβοδικία» είναι ότι το περιεχόµενο της αρχής ευνοεί κάποια στρώµατα σε σχέση µε άλλα (σ. Πρόκειται για παρωχηµένη θέση.τ. να µην έχει αποκτηθεί µέσω κλοπής ή παραβίασης των δικαιωµάτων των άλλων – αλλά και να έχει µεταβιβαστεί «δίκαια» από τον δικαιούχο στον άλλο.Μ. 1974).Μ). Ο Νότσικ λοιπόν ισχυρίστηκε ότι το δικαίωµα της ιδιοκτησίας δεν πρέπει ποτέ να παραβιάζεται στο όνοµα της κοινωνικής ισότητας και απέρριψε αυτήν καθαυτή την ιδέα της ανακατανοµής του πλούτου και µαζί της όλες τις µορφές της κοινωνικής πρόνοιας5.). των περιορισµών του φυσικού δικαίου. Μια πολύ διαφορετική αντίληψη περί κοινωνικής δικαιοσύνης έχει επεξεργαστεί ο Ρόµπερτ Νότσικ (βλ. η ιδιοκτησία να έχει αποκτηθεί «δίκαια» – πράγµα που σηµαίνει. Anarchy. όσο άνιση και αν είναι.4 Ο Νότσικ ισχυρίστηκε ότι οποιαδήποτε κατανοµή πλούτου. στο φως των ερευνών που έχουν γίνει τα τελευταία έτη για την αποκατάσταση της σκέψης του Λοκ στα ιστορικά της συµφραζόµενα. Οι ελευθεριστικές απόψεις του Νότσικ απηχούν εκείνες που ανέπτυξε ο Τζων Λοκ κατά τον δέκατο έβδοµο αιώνα.τ. Οι κλασικοί φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι η αντικατάσταση του φεουδαρχικού συστήµατος από την αγορά ή την καπιταλιστική κοινωνία δηµιούργησε τις κοινωνικές συνθήκες. Είναι αξιοσηµείωτο. κράτος και ουτοπία (Robert Nozick. ∆εδοµένου του ρόλου του θεού. µε την προϋπόθεση ότι έχουν τηρηθεί ορισµένοι διαδικαστικοί κανόνες.Ο φιλελευθερισµός 65 αυτή.

οι περισσότεροι άνθρωποι θα ευνοούσαν δύο βασικές αρχές: (α) ότι η ελευθερία κάθε προσώπου πρέπει να είναι συµβατή µε την ύπαρξη µιας αντίστοιχης ελευθερίας για όλους και (β) ότι η κοινωνική ανισότητα πρέπει να υπάρχει µόνο στο µέτρο που λειτουργεί προς όφελος των φτωχότερων µελών της κοινωνίας. αλλά θα υπερασπιστώ µέχρι θανάτου το δικαίωµά σου να το λες». Το κύριο έργο του Ρωλς. µε αυτό τον τρόπο. εγγυήσεις της . τότε απολαµβάνουν ίσες ευκαιρίες να ανελιχθούν ή όχι στην κοινωνική κλίµακα. στην επίτευξη µιας κοινωνικά δίκαιης κοινωνίας. οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι επικροτούν την κυβερνητική παρέµβαση στην κοινωνική και οικονοµική ζωή. θεωρείται το πιο σηµαντικό έργο πολιτικής φιλοσοφίας που γράφηκε στην αγγλική γλώσσα από την εποχή του ∆ευτέρου Παγκοσµίου Πολέµου και άσκησε καίρια επίδραση στη διαµόρφωση της σύγχρονης φιλελεύθερης και σοσιαλδηµοκρατικής σκέψης. Οι πολύτιµες πολιτικές ελευθερίες που στηρίζουν τα φιλελεύθερα δηµοκρατικά πολιτικά συστήµατα – η ελευθερία του λόγου. Ως συνέπεια. 1993). οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι ο αχαλίνωτος καπιταλισµός έχει οδηγήσει σε νέες µορφές κοινωνικής αδικίας. 1921) Αµερικανός πανεπιστηµιακός και πολιτικός φιλόσοφος. ή ακόµη και να χαιρετίσουµε την ηθική. πράγµατι. Η ιδέα της «δικαιοσύνης ως ακριβοδικίας» βασίζεται στην πεποίθηση ότι. Ο Ρωλς χρησιµοποίησε µια µορφή της θεωρίας του κοινωνικού συµβολαίου προκειµένου να συµφιλιώσει τον φιλελεύθερο ατοµικισµό µε τις αρχές της διανεµητικής και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Οι αξιώσεις οικουµενικής ισχύος των αρχών του αρχικού έργου του Ρωλς τροποποιήθηκαν πάντως ελαφρά στον νεότερο έργο του Πολιτικός φιλελευθερισµός (Political Liberalism. γεν. πολιτισµική και πολιτική ποικιλοµορφία. 1694-1778): «Απεχθάνοµαι αυτό που λες. µου. Οι φιλελεύθεροι συχνά απηχούν τα περίφηµα λόγια του Βολταίρου (Voltaire. Ανεκτικότητα Η φιλελεύθερη κοινωνική ηθική χαρακτηρίζεται σε µεγάλο βαθµό από την επιθυµία να αποδεχθούµε. οι οποίες ευνοούν µερικούς ανθρώπους και έχουν φέρει σε µειονεκτική θέση άλλους. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Τζων Ρωλς (John Rawls. της θρησκευτικής λατρείας κοκ – αποτελούν όλες. Αντιθέτως. 1971). όταν αυτή αποσκοπεί στην προαγωγή µεγαλύτερης ισότητας ευκαιριών και. αν ποτέ καλύπτονταν από ένα «πέπλο άγνοιας» (που θα παρεµπόδιζε τη γνώση της κοινωνικής µας θέσης και των περιστάσεών µας).66 A. Μια θεωρία της ∆ικαιοσύνης (A Theory of Justice. του συνεταιρίζεσθαι.

Ο φιλελευθερισµός 67 Πλουραλισµός Ο πλουραλισµός. ο πλουραλισµός µπορεί να σηµαίνει την ύπαρξη κοµµατικού ανταγωνισµού (πολιτικός πλουραλισµός). δηλαδή την ύπαρξη πολλών πραγµάτων. Η αρχή της ανεκτικότητας είναι η αξία. Ως τέτοια αποτελεί ταυτόχρονα ένα ηθικό ιδεώδες και µια κοινωνική αρχή. για τους φιλελεύθερους είναι ζήτηµα αρχής η αντίθεσή τους σε κάθε προσπάθεια παρεµπόδισης της ελεύθερης έκφρασης απόψεων στην κοινωνία. η οποία συνεπάγεται ότι η πρόσβαση των διάφορων οµάδων στα κυβερνητικά κλιµάκια διασφαλίζει την ευρεία δηµοκρατική ανταπόκριση των τελευταίων. ο πλουραλισµός συνήθως εµφανίζεται ως µια θεωρία της οµαδικής πολιτικής (group politics). Υπό µια πιο στενή έννοια. υπό την ευρύτερή του έννοια. ή την πολλαπλότητα ηθικών αξιών (ηθικός πλουραλισµός). συνήθως επειδή διασφαλίζει την ατοµική ελευθερία και προάγει την αντιπαράθεση. µε την εξάπλωση ενός αποχαυνωτικού και ισοπεδωτικού κοµφορµισµού. την προθυµία µας να επιτρέπουµε στους άλλους ανθρώπους να σκέπτονται. Αυτός είναι και ο λόγος που η δυτική φιλελεύθερη συνείδηση προσβλήθηκε τόσο βαθιά από τον φετφά. τη διαλεκτική συζήτηση και την καλύτερη κατανόηση. θα µπορούσε να καταργηθεί µόνο µέσω της πολιτικής καταπίεσης ή ίσως. Από τη µια µεριά . Ως περιγραφικός όρος. να µιλούν και να δρουν µε τρόπους που εµείς αποδοκιµάζουµε. αρχής της ανεκτικότητας. Ως τέτοια διατείνεται ότι η εξουσία δεν πρέπει να είναι συγκεντρωµένη στα χέρια µιας ελίτ ή µιας κυρίαρχης τάξης. Η ανεκτικότητα σηµαίνει τη µη παρέµβαση. είναι η πίστη ή η προσήλωση στην ποικιλοµορφία ή την πολλαπλότητα. Σ’ αυτήν του τη µορφή. Οι περισσότεροι σχολιαστές λοιπόν συµφωνούν ότι ο φιλελευθερισµός συµβαδίζει µε τον πλουραλισµό. Κεφάλαιο 10) καταδίκασε σε θάνατο τον βρετανό συγγραφέα Σάλµαν Ρασντί το 1989. ή θρησκευτική επιταγή. αφού θεωρούν την πολλαπλότητα αξιών. όπως µας προειδοποιούν οι φιλελεύθεροι. όταν δηµοσιεύτηκε το βιβλίο του τελευταίου Σατανικοί Στίχοι. µε τον οποίο ο αγιατολάχ Χοµεϊνί (β. την πολλαπλότητα πολιτισµικών πεποιθήσεων (πολιτιστικός πλουραλισµός) κοκ. ο πλουραλισµός αποτελεί µια θεωρία για την κατανοµή της πολιτικής εξουσίας. Από τη στιγµή που η ποικιλία στις διάφορες µορφές της κρίνεται ως φυσιολογική. απόψεων και συµφερόντων ως αφεαυτής αγαθό. στην οποία στηρίζεται η φιλελεύθερη προτίµηση για την ύπαρξη ποικίλων απόψεων και συµφερόντων στην κοινωνία. Ως κανονιστικός όρος υποδηλώνει ότι η ποικιλία αποτελεί υγιή και επιθυµητή κατάσταση στην κοινωνία. Έτσι. αλλά οφείλει να είναι ευρέως και οµοιόµορφα διασκορπισµένη µέσα στην κοινωνία.

68 A. όπως είναι ακριβώς η θρησκεία. αν είχε τη δύναµη να κάνει κάτι τέτοιο (Mill. Κανένας φιλελεύθερος ωστόσο δεν θα προσυπέγραφε την απεριόριστη ανεκτικότητα. σε µια προσπάθεια συγγραφέων όπως ο Τζων Μίλτων (John Milton. σ. τα οποία ανήκουν οπωσδήποτε στη σφαίρα δικαιοδοσίας του ατόµου. Ο Μιλ συνεπώς µπορούσε να ισχυριστεί τα ακόλουθα: Αν ολόκληρη η ανθρωπότητα. καθώς οι ορθές ιδέες αντικαθιστούν τις εσφαλµένες και η άγνοια σταδιακά εξαφανίζεται. «δεσποτισµού του εθίµου». αυτή δεν έχει δικαίωµα να αναµειγνύεται «στη µέριµνα για τις ψυχές των ανθρώπων». στο έργο του Περί ελευθερίας (Mill. Ο Μιλ επέστησε την προσοχή στο ότι η ανεκτικότητα απειλείται από την εξάπλωση της δηµοκρατίας καθώς και του. Ωστόσο η ανεκτικότητα είναι απαράγραπτη για την υγεία της κοινωνίας συνολικά. Η ανεκτικότητα πρέπει να επεκτείνεται σε όλα τα ζητήµατα που θεωρούνται ιδιωτικής φύσης. o Λοκ δεν ήθελε να επεκτείνει την αρχή της . ο Λοκ υποστήριξε την άποψη ότι αφού η αρµόζουσα λειτουργία της κυβέρνησης είναι να προστατεύει τη ζωή. Ο Τζων Στιούαρτ Μιλ. η ανεκτικότητα είναι πρωταρχικά εγγύηση της προσωπικής του αυτονοµίας και εποµένως προϋπόθεση της ατοµικής ηθικής καλλιέργειας. όπως τον απεκάλεσε. [1959] 1972. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες αποτυπώνει το ιδανικό της προσωπικής αυτονοµίας. εξέφρασε την άποψη ότι η ανεκτικότητα αποτελεί µια θεµελιώδους σηµασίας αρχή τόσο για το άτοµο όσο και για την κοινωνία. Το φιλελεύθερο επιχείρηµα υπέρ της ανεκτικότητας πρωτοδιατυπώθηκε κατά τον δέκατο έβδοµo αιώνα. ενώ από την άλλη θεσπίζει ένα σύνολο κανόνων για το πώς οι άνθρωποι πρέπει να συµπεριφέρονται ο ένας στον άλλο. Από την οπτική γωνία του ατόµου. 85). εκτός από έναν. είχε κάποια άποψη και µόνον ένα πρόσωπο είχε την αντίθετη άποψη. την ελευθερία και την ιδιοκτησία µας. Μόνον η ελεύθερη διακίνηση ιδεών οδηγεί στην ανάδειξη της «αλήθειας». On Liberty [1859] 1972). 1608-74) και o Τζων Λοκ να υπεραµυνθούν της θρησκευτικής ελευθερίας. Εδώ υπογραµµίζεται η ζωτική για τους φιλελεύθερους διάκριση µεταξύ «δηµόσιας» και «ιδιωτικής» σφαίρας. Για παράδειγµα. επειδή αυτά αφορούν ηθικά θέµατα. Στην Επιστολή περί ανεκτικότητας ([1689] 1963). ακόµη και τότε η ανθρωπότητα δεν θα νοµιµοποιούνταν να φιµώσει αυτό το πρόσωπο. περισσότερο από όσο θα νοµιµοποιούνταν το τελευταίο να φιµώσει την ανθρωπότητα.

Η συµπάθεια των φιλελεύθερων για την ανεκτικότητα και την ποικιλοµορφία συνδέεται επίσης µε την πίστη τους στην εξισορροπηµένη κοινωνία. θα σήµαινε πιθανότατα την κατάλυση της φιλελεύθερης ανεκτικότητας. Ενθαρρύνει επίσης τους φιλελεύθερους να πιστεύουν στην εξισορρόπηση των συµφερόντων µεταξύ των ανταγωνιστικών οµάδων ενός πολιτικού συστήµατος και τους προδιαθέτει ευµενώς στην πιθανότητα της ειρηνικής και αρµονικής συνύπαρξης των εθνών στο παγκόσµιο σύστηµα. ρατσιστικών απόψεων. Πιο συνηθισµένη περίπτωση είναι η ανεκτικότητα να αποκλείει τις απόψεις που είναι οι ίδιες µη ανεκτικές. Ενώ λοιπόν οι φιλελεύθεροι θα υπεραµύνονταν του δικαιώµατος των ισλαµιστών ζηλωτιστών να επικρίνουν το περιεχόµενο των Σατανικών Στίχων µπορούν. λιγότερες ώρες και καλύτερες συνθήκες εργασίας. κατά την άποψή του. τα συµφέροντα των εργατών και των εργοδοτών διαφέρουν: οι εργάτες θέλουν καλύτερες αµοιβές. ή νόµους που απαγορεύουν τα αντιδηµοκρατικά πολιτικά κόµµατα. στη βάση τού ότι η εξάπλωση τέτοιων απόψεων. Αυτή η έµφαση στην ποικιλία και την ανοχή έχει προκαλέσει ωστόσο και . η οποία δεν χρειάζεται να ρυθµίζεται από ανθρώπινες παρεµβάσεις. Για παράδειγµα. τα αντιµαχόµενα συµφέροντα συνάµα αλληλοσυµπληρώνονται: οι εργάτες χρειάζονται τις δουλειές και οι εργοδότες το εργατικό δυναµικό. πάντως οι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι υπάρχει µια βαθύτερη αρµονία ή ισορροπία µεταξύ αυτών των αντιµαχόµενων συµφερόντων. Αυτή η αρχή της εξισορρόπησης έχει επηρεάσει ποικιλοτρόπως τη φιλελεύθερη σκέψη. ή η επιτυχία τέτοιων κοµµάτων. Όσο και αν και τα άτοµα και οι κοινωνικές οµάδες προωθούν πολύ διαφορετικά συµφέροντα. Παρ’ όλα αυτά. Έτσι οι φιλελεύθεροι δέχονται να υποστηρίξουν νόµους που απαγορεύουν την έκφραση. και µολαταύτα να επικρατεί τελικά µια φυσική ισορροπία. ωστόσο. για παράδειγµα. Έχει κάνει κάποιους φιλελεύθερους να δεχτούν ότι στην οικονοµική ζωή τείνει να εµφανιστεί µια φυσική ισορροπία. να υποστηρίξουν τη δίωξη εκείνων που δηµόσια προσυπογράφουν τη θανατική καταδίκη του Σάλµαν Ράσντι. σε µια κοινωνία που δεν διχάζεται από θεµελιώδεις συγκρούσεις. Με άλλα λόγια κάθε οµάδα µπορεί να επιδιώκει το δικό της συµφέρον.Ο φιλελευθερισµός 69 ανεκτικότητας στους ρωµαιοκαθολικούς οι οποίοι. συνιστούσαν απειλή για την εθνική κυριαρχία καθώς είχαν δώσει όρκο υποταγής στον ξένο πάπα. ενώ οι οι εργοδότες επιθυµούν να αυξήσουν τα κέρδη τους καθηλώνοντας το κόστος παραγωγής –περιλαµβανοµένων και των µισθών – σε όσο πιο χαµηλό επίπεδο γίνεται.

την οποία εξετάζουµε στο τελευταίο τµήµα τούτου του κεφαλαίου. Φιλελευθερισµός και δηµοκρατία Το φιλελεύθερο κράτος Οι φιλελεύθεροι δεν πιστεύουν ότι µόνο µέσα από τις ελεύθερες πράξεις των ατόµων και των εθελοντικών ενώσεων θα αναπτυχθεί µια εξισορροπηµένη και ανεκτική κοινωνία. παραβλέποντας τα καθήκοντα ή τις ευθύνες που τους αναλογούν.70 A. στη βάση του ότι αυτός δεν επιδιώκει να επιβάλει κανένα ορισµένο σύνολο αξιών και πεποιθήσεων. αλλά απλώς θέλει να δηµιουργήσει τις συνθήκες µέσα στις οποίες άνθρωποι που έχουν διαφορετικές ηθικές και υλικές προτεραιότητες µπορούν να συµβιώσουν ειρηνικά και επωφελώς. Οι συντηρητικοί. ενέχει τον κίνδυνο να δηµιουργήσει µια κοινωνία χωρίς ηθικές δοµές και ανίκανη να περιστείλει την απληστία και τον εγωισµό. παραδείγµατος χάριν. να αρπάξουν την περιουσία τους ή ακόµη να τους µετατρέψουν σε δούλους. Οι φιλελεύθεροι φοβούνται ότι τα ελεύθερα άτοµα µπορεί να θελήσουν να εκµεταλλευτούν τους άλλους. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες αρκετές κριτικές. όταν κάτι τέτοιο αποβαίνει προς όφελός τους. Ο µόνος περιορισµός που τίθεται στην ποικιλοµορφία είναι η προϋπόθεση ότι κάθε πλευρά πρέπει να ανέχεται τις απόψεις και τις πράξεις των άλλων. ωστόσο. Τόσο οι φιλελεύθεροι όσο και οι επικριτές τους έχουν απεικονίσει τον φιλελευθερισµό ως ηθικά ουδέτερο σύστηµα ιδεών. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα αυτή η κριτική οδήγησε στην όλο και εντονότερη κοινοτιστική κριτική του φιλελεύθερου ατοµικισµού. Μπορεί λοιπόν να πει . Τα άτοµα έτσι καταλήγουν να αναγνωρίζουν µόνον τα δικά τους δικαιώµατα. Αυτό είναι το σηµείο στο οποίο διαφωνούν µε τους αναρχικούς. αν κάτι τέτοιο υπαγορεύουν τα συµφέροντά τους. Τα ίδια άτοµα µπορεί επίσης να αθετούν ή να αγνοούν τις συµβατικές τους υποχρεώσεις. Η θέση αυτή. καταδικάζουν τον φιλελευθερισµό στη βάση του ότι αυτός προάγει τον ηθικό και πολιτισµικό σχετικισµό. Υπό αυτή την έννοια ο φιλελευθερισµός παύει να αναφέρεται σε θεµελιώδεις αξίες. που πιστεύουν ότι τόσο οι νόµοι όσο και η κυβέρνηση είναι περιττοί. Υποστηρίζουν ότι εν απουσία των επιτακτικών αξιών είναι αδύνατη η εύτακτη και πολιτισµένη κοινωνική συµβίωση. δηλαδή σε αξίες που θεωρούνται επιτακτικές και βρίσκονται πέρα από κάθε αµφισβήτηση. Συνεπώς πάντοτε ελλοχεύει ο κίνδυνος η ελευθερία του ενός να συνεπάγεται την ασύδοτη κακοµεταχείριση του άλλου. Υπό αυτή την έννοια. η ανεκτικότητα θα µπορούσε να θεωρηθεί ως η µόνη θεµελιώδης αρχή του φιλελευθερισµού.

Οι πολιτικές του απόψεις αναπτύχθηκαν µε υπόβαθρο τα γεγονότα της Αγγλικής Επανάστασης. Η ελευθερία λοιπόν µπορεί να υφίσταται µόνον «υπό το κράτος του νόµου». «µοναχική. αλλά ταυτόχρονα και το ίδιο βρίσκεται υπό καθεστώς απειλής από κάθε άλλο µέλος της κοινωνίας. ισχυριζόταν ο ίδιος φιλόσοφος. φτωχική. «όπου δεν υπάρχει νόµος. Ο Λοκ ήταν συνεπής αντίπαλος της απολυταρχίας και συχνά απεικονίζεται ως ο φιλόσοφος της Ένδοξης Επανάστασης του 1688. που είναι ικανό να επιβάλλει περιορισµούς σε όλα τα άτοµα και στις οµάδες που υπάρχουν στην κοινωνία.Ο φιλελευθερισµός 71 Τζων Λοκ (John Locke. Γεννηµένος στο Σόµερσετ. κτηνώδης και σύντοµη». Έτσι συνήθως θεωρείται στοχαστής-κλειδί του πρώιµου φιλελευθερισµού. Οι φιλελεύθεροι ανέκαθεν πίστευαν ότι τέτοια προστασία µπορεί να προσφέρει µόνον το κυρίαρχο κράτος. Ο Χοµπς και ο Λοκ κατασκεύασαν µια εικόνα για το πως ήταν η ζωή προτού υπάρξουν κράτος και κυβέρνηση. ο Λοκ σπούδασε ιατρική στην Οξφόρδη προτού διοριστεί γραµµατέας του κόµη του Σάφτσµπερυ. Όπως το έθεσε o Λοκ. άθλια. σύµφωνα µε τα λόγια του Χοµπς. η οποία εγκαθίδρυσε τη συνταγµατική διακυβέρνηση. Μολονότι δεχόταν ότι από τη φύση τους οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι και ίσοι. εκεί δεν υπάρχει ούτε ελευθερία». άπληστα και επιδιώκουν την ισχύ. από την oποία και διαµορφώθηκαν. Η ελευθερία µας απαιτεί να περιορίζονται οι άλλοι ώστε να µην µπορούν να καταπατούν τη δική µας ελευθερία. και µε τη σειρά της η δική τους ελευθερία απαιτεί κι εκείνοι να διασφαλίζονται από εµάς. που αναπτύχθηκε από συγγραφείς του δέκατου έβδοµου αιώνα όπως ήταν ο Τόµας Χοµπς (Κεφάλαιο 3) και ο Τζων Λοκ και η οποία. η φυσική κατάσταση χαρακτηρίζεται από έναν ατέλειωτο πόλεµο όλων εναντίον όλων. Τα πιο σηµαντικά πολιτικά έργα του Λοκ είναι το Μια επιστολή περί ανεκτικότητας (1689) και ∆υο Πραγµατείες περί διακυβέρνησης (1690). στην οποία η ανθρώπινη ζωή είναι. 1632-1704) Άγγλος φιλόσοφος και πολιτικός. κατά τους φιλελεύθερους. Καθώς τα άτοµα είναι εγωιστικά. . σε µια υποτιθέµενη ακρατική κοινωνία την οποία αποκάλεσαν «φυσική κατάσταση». εξηγεί τις πολιτικές υποχρεώσεις του ατόµου προς το κράτος. Στο ίδιο εγχείρηµα στηρίζεται η θεωρία του κοινωνικού συµβολαίου. Εξαιτίας αυτής της κατάστασης. η προτεραιότητα που αναγνώριζε στα περιουσιακά δικαιώµατα δεν του επέτρεψε να ενστερνιστεί την πολιτική ισότητα ή τη δηµοκρατία υπό τη σύγχρονη έννοια. κανείς ότι κάθε άτοµο αποτελεί απειλή για τους άλλους.

ώστε να σέβονται και να υπακούουν την κυβέρνηση και το νόµο. ∆ιατυπώθηκε επίσης µε σαφήνεια από τον Τόµας Τζέφερσον (βλ. Το κράτος δηµιουργείται από τα άτοµα και για τα άτοµα· υπάρχει για να εξυπηρετεί τις ανάγκες και τα συµφέροντά τους. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες τα άτοµα ορθολογικά σκεπτόµενα πρέπει να συνήψαν µια συµφωνία ή ένα «κοινωνικό συµβόλαιο». ο Χοµπς και ο Λοκ επιθυµούσαν τα άτοµα να συµπεριφέρονται σαν να ήταν πραγµατικότητα το ιστορικό πλάσµα της φαντασίας που αποκαλούσαν φυσική κατάσταση. Η κυβέρνηση προέρχεται από τη συµφωνία ή τη συναίνεση των κυβερνωµένων. αλλά και η ίδια τους η ζωή. Η επιχειρηµατολογία του κοινωνικού συµβολαίου ενσωµατώνει αρκετές φιλελεύθερες στάσεις. O Χοµπς και ο Λοκ γνώριζαν πολύ καλά ότι αυτό το «συµβόλαιο» ήταν µια ιστορική µυθοπλασία. Όλα τα άτοµα θα αναγνώριζαν ότι ήταν προς το συµφέρον τους να θυσιάσουν ένα µέρος της ελευθερίας τους προκειµένου να εγκαταστήσουν ένα ορισµένο δικαιικό σύστηµα· ειδάλλως τα δικαιώµατά τους. θα βρίσκονταν διαρκώς υπό απειλή. δηλαδή πρέπει να είναι νόµιµη ή αποδεκτή στα µάτια όσων υπόκεινται σ’ αυτήν. τα κράτη σπάνια σχηµατίζονται µε τη ρητή συµφωνία των πολιτών που επιθυµούν να απαλλαγούν από τους κινδύνους της αναρχίας. χωρίς την οποία ήταν αδύνατη η εύτακτη και σταθερή ζωή. . Στην πραγµατικότητα. η οποία εκθρόνισε τον Ιάκωβο Β΄ και εγκαθίδρυσε στη Βρετανία µια συνταγµατική µοναρχία υπό τον Γουλιέλµο της Οράγγης. Αυτή η αρχή αναπτύχθηκε από τον Λοκ στις ∆υο Πραγµατείες περί διακυβέρνησης (Locke. Καταρχάς. τότε η κυβέρνηση δεν µπορεί να αθετήσει τους όρους του συµβολαίου. οι οποίες αφορούν ιδιαίτερα το κράτος και την πολιτική αυθεντία γενικότερα. τότε ο λαός έχει το δικαίωµα της εξέγερσης. υποδηλώνει ότι υπό µια έννοια η πολιτική εξουσία πηγάζει «από τα κάτω». ώστε να εγκαθιδρύσουν µια κυρίαρχη κυβέρνηση.72 A. Αν η κυβέρνηση βασίζεται σε ένα συµβόλαιο που συνάπτεται µεταξύ των κυβερνωµένων. Τούτο σηµαίνει ότι οι πολίτες δεν έχουν απόλυτη υποχρέωση να υπακούουν σε όλους τους νόµους ούτε να αποδέχονται οποιαδήποτε µορφή διακυβέρνησης. Η πολιτική εξουσία πρέπει λοιπόν να είναι νοµιµοποιηµένη. Ο σκοπός ωστόσο της επιχειρηµατολογίας περί κοινωνικού συµβολαίου είναι να υπογραµµίσει πόσο µεγάλη αξία έχει για το άτοµο το κυρίαρχο κράτος. Two Treatises on Government [1690] 1962) και χρησιµοποιήθηκε για να νοµιµοποιηθεί η Ένδοξη Επανάσταση του 1688. Με άλλα λόγια. δείχνοντας ευγνωµοσύνη για την ασφάλεια που µόνο ένα κυρίαρχο κράτος µπορούσε να τους παράσχει. Όταν η νοµιµοποίηση της κυβέρνησης παύει να ισχύει.

η οποία δηλώνει ότι.F. οι οποίοι χρησιµοποίησαν τις ίδιες εγελιανές ιδέες για να υπεραµυνθούν της ισχυρής και αυταρχικής κυβέρνησης. Στη Φιλοσοφία του δικαίου (Hegel. φυσικά. Για παράδειγµα. To κράτος είναι ένας χώρος «οικουµενικού αλτρουισµού» ο οποίος προάγει την αφοσίωση και την προσήλωση στα υψηλότερα εθνικά ιδανικά. Το κράτος δεν δηµιουργείται από µια προνοµιούχα ελίτ που επιθυµεί να εκµεταλλευτεί τις µάζες. αν κάποια άτοµα αθετήσουν τις συµβατικές τους υποχρεώσεις. όταν η κυβέρνηση γίνει απόλυτη δεσποτεία. Μερικοί φιλελεύθεροι ωστόσο αντιλαµβάνονται το κράτος ως κάτι περισσότερο από έναν διαιτητή έτοιµο να παρέµβει στην κοινωνία των πολιτών όποτε επαπειλείται διαµάχη ή αδικία. 1770-1831). Αυτό είναι ιδιαίτερα εµφανές στο έργο του γερµανού φιλόσοφου Γκέοργκ Χέγκελ (G. [1821] 1942) ο Χέγκελ ισχυρίστηκε ότι το κράτος αποτελεί µια ηθική ιδέα η οποία ενσαρκώνει τις συλλογικές προσδοκίες της κοινωνίας. τότε το κράτος εφαρµόζει «τους κανόνες του παιχνιδιού» και επιβάλλει τους όρους του συµβολαίου – µε την προϋπόθεση. η θεωρία του κοινωνικού συµβολαίου απεικονίζει το κράτος ως διαιτητή ή ουδέτερο επιδιαιτητή µέσα στην κοινωνία. αντιθέτως από την κοινωνία των πολιτών. διευκολύνοντας θεωρητικά τη στήριξη του κράτους προνοίας και της παρεµβατικής πολιτικής. τότε «ο λαός έχει δικαίωµα να την αλλάξει ή να την καταργήσει». Αυτή η πίστη στο κράτος ως θετικό αγαθό µάλλον παρά ως αναγκαίο κακό είχε ιδιαίτερα σηµαντικό αντίκτυπο στον νεοσύστατο σύγχρονο φιλελευθερισµό. Ακριβώς το αντίθετο έκαναν ωστόσο οι φασίστες. Το κράτος λοιπόν ενσαρκώνει τα συµφέροντα όλων των πολιτών του και δρα ως ουδέτερος διαιτητής όταν τα άτοµα ή οι οµάδες έρχονται σε σύγκρουση. ώστε ταύτισε την πρόοδο της κοινωνίας µε την ανάπτυξη του νεωτερικού κράτους. Ο Χέγκελ προχώρησε τόσο µακριά. που απορρέουν από τα συµβόλαια που συνήψαν µε άλλα άτοµα. Οι φιλελεύθεροι λοιπόν θεωρούν το κράτος ως έναν ουδέτερο διαιτητή ανάµεσα στα αντιµαχόµενα άτοµα και τις οµάδες µέσα στην κοινωνία. . που είναι ο χώρος του ατοµικισµού και του προσωπικού συµφέροντος.Ο φιλελευθερισµός 73 παρακάτω στο ίδιο κεφάλαιο) στην Αµερικανική ∆ιακήρυξη της Ανεξαρτησίας (1776). Hegel. αλλά µέσα από τη συµφωνία όλων των ανθρώπων.W. ∆εύτερον. Το ουσιώδες χαρακτηριστικό κάθε τέτοιου διαιτητή είναι ότι οι πράξεις του είναι αµερόληπτες και αντιµετωπίζονται ως τέτοιες. ότι κάθε µέρος συνήψε το συµβόλαιο εθελοντικά και εν πλήρη γνώσει των δεδοµένων. το οποίο περιέγραψε ως «πορεία του Θεού επί της γης».

Κατά τον εικοστό αιώνα. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Συνταγµατισµός Ο συνταγµατισµός. τότε έχει την τάση να εξελίσσεται σε δεσποτική ή δικτατορική. Κατά κανόνα εκφράζεται µε την υιοθέτηση συνταγµατικών ρυθµίσεων που κατατείνουν σ’ αυτόν το στόχο: πρόκειται κυρίως για το κωδικοποιηµένο γραπτό σύνταγµα. Ο πρώιµος φιλελευθερισµός αναπτύχθηκε σε πολύ µεγάλο βαθµό µέσα από την κριτική στην απολυταρχική διακυβέρνηση. έχουν επίσης έντονη επίγνωση των κινδύνων που αυτή περικλείει. οι φιλελεύθεροι άρχισαν εκ νέου να επαγρυπνούν για τους κινδύνους που είναι συµφυείς µε την κυβερνητική εξουσία. Αυτό ακριβώς δηλώνει η περίφηµη προειδοποίηση του Άκτον (Lord Acton): «Η εξουσία τείνει να διαφθείρει και η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα». τη διάκριση των εξουσιών. Ο συνταγµατισµός αποτελεί εποµένως µια µορφή του πολιτικού φιλελευθερισµού. Πράγµατι. Όλες οι κυβερνήσεις συνεπώς απειλούν να εξελιχθούν σε τυραννίες επί του ατόµου. Με την ευρύτερη έννοια. είναι η πρακτική της περιορισµένης διακυβέρνησης η οποία ακολουθεί τη θέσπιση σε ισχύ ενός συνταγµατικού κώδικα. τις διακηρύξεις δικαιωµάτων. Οι φιλελεύθεροι ανέκαθεν εξέφραζαν το φόβο τους για την αυθαίρετη διακυβέρνηση. µε την εµφάνιση των ολοκληρωτικών δικτατοριών και ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Μεσοπολέµου. ο συνταγµατισµός αναφέρεται σε ένα σύνολο πολιτικών αξιών και επιδιώξεων που κατοπτρίζουν την επιθυµία να προστατευθεί η ελευθερία µέσα από τη θέσπιση εσωτερικών και εξωτερικών ελέγχων στην κυβερνητική εξουσία. H συνταγµατική διακυβέρνηση Μολονότι οι φιλελεύθεροι είναι πεπεισµένοι για την ανάγκη της κυβέρνησης. Αυτή παρα- . Μπορεί να λεχθεί ότι έχουµε συνταγµατισµό υπό αυτή την έννοια όταν οι κυβερνητικοί θεσµοί και οι πολιτικές διαδικασίες περιορίζονται αποτελεσµατικά από τους συνταγµατικούς κανόνες. οι φιλελεύθεροι κατά κανόνα πιστεύουν ότι η πολιτική εξουσία ως τέτοια διαφθείρει. τη διαίρεση του νοµοθετικού σώµατος σε άνω και κάτω βουλή και τέλος το οµοσπονδιακό ή αποκεντρωτικό σύστηµα. οι φιλελεύθεροι επιδιώκουν την καθιέρωση της περιορισµένης διακυβέρνησης. υπό τη στενή του έννοια. Ως εκ τούτου. Όταν η πολιτική εξουσία µπορεί να ασκηθεί σύµφωνα µε τις προσωπικές ιδιοτροπίες ή τις προκαταλήψεις του κυβερνήτη. ενθαρρύνοντας αυτούς που την κατέχουν να υποτάσσουν ή να εκµεταλλεύονται εκείνους που δεν την κατέχουν.74 A. Η κυβέρνηση ασκεί κυρίαρχη εξουσία και εποµένως ενέχει µια µόνιµη απειλή για την ατοµική ελευθερία.

όλες οι φιλελεύθερες δηµοκρατίες. οι οποίοι κατανέµουν καθήκοντα. Σε πολλές περιπτώσεις υπάρχουν επίσης διακηρύξεις δικαιωµάτων. Εκεί όπου δεν υφίστανται γραπτά συντάγµατα. Καταρχάς οι εξουσίες των κυβερνητικών σωµάτων και των πολιτικών υπευθύνων µπορούν να περιοριστούν µε την εισαγωγή εξωτερικών και συνήθως νοµικής φύσης περιορισµών. «η εξουσία πρέπει να µπαίνει φραγµός στην εξουσία». περιέχει τους κανόνες που κυβερνούν την ίδια την κυβέρνηση. απαριθµούν ατοµικά δικαιώµατα και όλες µαζί αποκαλούνται «∆ιακήρυξη των ∆ικαιωµάτων». ∆εύτερον.Ο φιλελευθερισµός 75 δοσιακά εµπεριέχεται στην αρχή του συνταγµατισµού. Οι πρώτες δέκα τροποποιήσεις του συντάγµατος των Ηνωµένων Πολιτειών. διαθέτουν γραπτά συντάγµατα τα οποία κωδικοποιούν σε ένα ενιαίο κείµενο τις κύριες εξουσίες και ευθύνες των κυβερνητικών θεσµών. το Ισραήλ και τη Νέα Ζηλανδία. Οι συνταγµατικοί περιορισµοί της κυβέρνησης έχουν προσλάβει δυο µορφές. οι φιλελεύθεροι τονίζουν τη σηµασία της παλαιότερης νοµολογίας για τον έλεγχο της κυβερνητικής εξουσίας µέσα από την εφαρµογή της αρχής του κράτους δικαίου. όπως στη Βρετανία. δηλαδή του κράτους δικαίου. Αυτό στη Γερµανία του δέκατου ένατου αιώνα εκφράστηκε καθαρά µε την έννοια του Rechtsstaat. για παράδειγµα. αποτελεί το πρώτο τέτοιο κείµενο. Όλα τα φιλελεύθερα πολιτικά συστήµατα παρουσιάζουν µικρότερη ή µεγαλύτερη εσωτερική κατάτµηση. Για παράδειγµα. Το σύνταγµα είναι ένα σύνολο κανόνων. Μια παρόµοια «∆ιακήρυξη των ∆ικαιωµάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη» υιοθετήθηκε κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης (1789). που καταστρώθηκε το 1787. οι οποίες διασφαλίζουν τα ατοµικά δικαιώµατα ορίζοντας στο νοµικό επίπεδο τη σχέση µεταξύ ατόµων και κράτους. µε εξαίρεση τη Βρετανία. Το σύνταγµα των Ηνωµένων Πολιτειών. Ως τέτοιο. εξουσίες και αρµοδιότητες στους διάφορους κυβερνητικούς θεσµούς. 1689-1775). Τούτο µπορεί να επιτευχθεί αν εφαρµοστεί η αρχή της διάκρισης των εξουσιών που προτάθηκε από τον ίδιο . του κράτους που κυβερνάται από τον νόµο. ο συνταγµατισµός µπορεί να εφαρµοστεί µε την εισαγωγή εσωτερικών περιορισµών. οι οποίοι διαχέουν την πολιτική εξουσία µεταξύ πολλών θεσµών και δηµιουργούν έτσι ένα δίκτυο «φραγµών και ισορροπιών». Κατά συνέπεια. το σύνταγµα θέτει τα όρια της κυβερνητικής εξουσίας και ταυτόχρονα την περιορίζει κατά την άσκησή της. Όπως αποφάνθηκε ο γάλλος πολιτικός φιλόσοφος Μοντεσκιέ (Montesquieu. αλλά ούτε και διακηρύξεις δικαιωµάτων.

στο οποίο αναφέρεται. έτσι ώστε να εµποδίζεται οποιοδήποτε άτοµο ή µικρή οµάδα να αποκτήσει δικτατορική εξουσία. η δηµοκρατία είναι µια ουσιωδώς διαµφισβητούµενη έννοια: δεν υπάρχει κανένας κοινά αποδεκτός ή δεδοµέ- . Τα δικαστήρια ερµηνεύουν τον νόµο. για παράδειγµα. του Προέδρου. δηλαδή τόσο τα συνταγµατικά κείµενα όσο και τα νοµικά θέσµια. όπου ο δήµος σηµαίνει το «λαό». και του Ανωτάτου ∆ικαστηρίου. που είναι επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας. ως συναισθηµατική επιδοκιµασία κάποιου συνόλου ιδεών ή του συστήµατος διακυβέρνησης. η εκτελεστική και η δικαστική λειτουργία του κράτους θα πρέπει να ασκούνται από τρεις ανεξάρτητους θεσµούς. 1962. Αυτή σηµαίνει ότι η νοµοθετική. και έτσι επιβλέπουν τη συµπεριφορά της ίδιας της κυβέρνησης. Επιτυγχάνεται πιο αποτελεσµατικά µέσω της οµοσπονδιακής διακυβέρνησης. Αν όµως τα δικαστήρια ελέγχουν την εξουσία των νοµοθετικών και των εκτελεστικών οργάνων. Όπως και άλλες λέξεις µε κατάληξη «-κρατία» –αριστοκρατία. στο πλαίσιο της οποίας κάθε κυβερνητικό επίπεδο αναλαµβάνει ένα φάσµα εξουσιών. όπως αυτή λειτουργεί στις ΗΠΑ. γραφειοκρατία και άλλες – η δηµοκρατία προέρχεται από την ελληνική λέξη κράτος. Η δηµοκρατική εξουσία Η προέλευση του όρου «δηµοκρατία» µπορεί να ανιχνευθεί στην αρχαία Ελλάδα. Η δηµοκρατία λοιπόν σηµαίνει «τη διακυβέρνηση εκ µέρους του δήµου». το οποίο νοµοθετεί. Κατά τη διατύπωση του Mπέρναρντ Kρικ (Bernard Crick. σ. η δηµοκρατία κατέληξε σχεδόν να χρησιµοποιείται ως ζητωκραυγή. Στη χώρα αυτή επίσης εχει δοθεί ιδιαίτερη έµφαση στην αρχή της δικαστικής ανεξαρτησίας. αν και µε αυτόν τον όρο αρχικά εννοούσαν τους «φτωχούς» ή τους «πολλούς». Ένας παρόµοιος καταµερισµός εξουσιών υπάρχει επίσης µεταξύ της κεντρικής κυβέρνησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης στα περισσότερα φιλελεύθερα κράτη. τις οποίες καθορίζει και εγγυάται το σύνταγµα. 56) «η δηµοκρατία είναι ίσως η πιο ασυµµάζευτη λέξη στον κόσµο των δηµόσιων πραγµάτων». τον Καναδά. κινδυνεύει να καταστεί όρος κενός νοηµατικού περιεχοµένου. ακριβώς επειδή η δηµοκρατία είναι τόσο δηµοφιλής. βασίζεται στην αυστηρή διάκριση των εξουσιών µεταξύ του Κογκρέσου. που σηµαίνει εξουσία ή διακυβέρνηση. Με το να θεωρείται σχεδόν οικουµενικά ως «κάτι καλό». την Ινδία και τη Γερµανία. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ. τότε πρέπει να απολαµβάνουν τυπική ανεξαρτησία από αυτά και να είναι πολιτικά αµερόληπτα. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες τον Μοντεσκιέ. Στην πραγµατικότητα.76 A. Ωστόσο.

αδιαµεσολάβητη και αδιάλειπτη συµµετοχή των πολιτών στις κυβερνητικές ευθύνες. ο Αβραάµ Λίνκολν εκθείασε τις αρετές αυτού που ονόµασε «κυβέρνηση του λαού. αλλά συνυπάρχουν πολλοί ανταγωνιστικοί ορισµοί του. που είναι ωστόσο δηµόσια υπόλογοι. Οι φιλελεύθεροι αντιµετώπισαν µε ανάµεικτα συναισθήµατα τη δηµοκρατία. Στην προσφώνησή του στο Γκέτυσµπεργκ. Αφού στην άµεση ή συµµετοχική δηµοκρατία ο λαός στην κυριολεξία κυβερνά τον εαυτό του. Υπό αυτή την έννοια. Η αντιπροσωπευτική δηµοκρατία αποτελεί όµως µια περιορισµένη και έµµεση µορφή δηµοκρατίας. Ωστόσο το µειονέκτηµα της άµεσης δηµοκρατίας είναι ότι προσιδιάζει κυρίως σε σχετικά µικρές κοινότητες. Αυτή προέκυπτε από το γεγονός ότι «ο λαός» δεν αποτελούσε µια ενιαία . Η ίδια πρόθεση είναι εµφανής στη σύγχρονη πολιτική όταν γίνεται χρήση του θεσµού του δηµοψηφίσµατος. οι οποίοι θεωρούσαν τη δηµοκρατία ως ένα σύστηµα διακυβέρνησης από τις µάζες εις βάρος της σοφίας και της ιδιοκτησίας. από το λαό και για το λαό». Εναποθέτοντας λοιπόν την κυβέρνηση στα χέρια µια τάξης επαγγελµατιών πολιτικών. απηχούσαν τις ιδέες προγενέστερων πολιτικών στοχαστών. ουσιαστικά απαλείφεται η διάκριση µεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωµένων καθώς και µεταξύ κράτους και πολιτικής κοινωνίας. Η άµεση δηµοκρατία αντικατοπτρίζει την πρώτη· βασίζεται στην άµεση. η αντιπροσωπευτική δηµοκρατία προσεγγίζει το ιδανικό της κυβέρνησης για το λαό. το 1864. Τον δέκατο ένατο αιώνα συχνά την θεώρησαν απειλητική ή επικίνδυνη. αυτό σηµαίνει ότι υπάρχουν δυο εναλλακτικές µορφές διακυβέρνησης: κυβέρνηση από το λαό και κυβέρνηση για το λαό. πράγµα που σηµαίνει ότι η αντιπροσωπευτική δηµοκρατία γενικά θεωρείται ως η µόνη εφικτή µορφή δηµοκρατίας στις σύγχρονες συνθήκες. αλλά απλώς επιλέγουν αυτούς που θα την ασκήσουν για λογαριασµό τους. Είναι έµµεση επειδή οι πολίτες δεν ασκούν οι ίδιοι την εξουσία.Ο φιλελευθερισµός 77 νος ορισµός του όρου. Είναι περιορισµένη λόγω του ότι η πολιτική συµµετοχή περιορίζεται στην πράξη της εκλογής αντιπροσώπων κάθε λίγα χρόνια. όπως ήταν ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης. τη µεγαλύτερη επίδραση έχουν οι ορισµοί της άµεσης και της αντιπροσωπευτικής δηµοκρατίας. Η κύρια ανησυχία των φιλελεύθερων ήταν µήπως η δηµοκρατία µεταβαλλόταν σε εχθρό της ατοµικής ελευθερίας. Αυτό είχε κάποτε επιτευχθεί στην κλασική δηµοκρατία της αρχαίας Αθήνας και είχε πάρει τη µορφή της κυβέρνησης που ασκείται µέσα από µια συνέλευση στην οποία µαζικά συµµετέχουν οι πολίτες. ∆εδοµένου ότι όλες οι κυβερνήσεις είναι του λαού. Από αυτούς.

επιµένοντας στην υιοθέτηση του οµοσπονδιακού συστήµατος. της αρχής δηλαδή. Η ατοµική ελευθερία και τα δικαιώµατα των µειονοτήτων µπορούν έτσι να συνθλιβούν στο όνοµα του λαού. αλλά µάλλον ένα άθροισµα ατόµων και οµάδων µε διαφορετικές απόψεις και αντίθετα συµφέροντα. Όταν ανήλθε ωστόσο ο ίδιος την εξουσία. αλλά επίσης εξαιτίας της µορφής που παίρνει η πλειοψηφία στις νεωτερικές . Ο Mάντισον ισχυρίστηκε ότι η καλύτερη άµυνα κατά της πλειοψηφικής τυραννίας είναι ένα πλέγµα φραγµών και αντισταθµισµάτων. Το δόγµα του Μάντισον συνεπάγεται λοιπόν την ισχυρή έµφαση στους αµοιβαίους φραγµούς και τις εξισορροπήσεις των διάφορων πόλων εξουσίας. Ο Μάντισον ήταν κορυφαίος εκφραστής των αξιών του πλουραλισµού και της πολυκεντρικής κυβέρνησης. Τα πιο γνωστά του πολιτικά κείµενα είναι τα άρθρα του στον Οµοσπονδιακό (Τhe Federalist Papers. το 1787. Η «δηµοκρατική λύση» στη σύγκρουση είναι η προσφυγή στους αριθµούς και στην εφαρµογή του κανόνα της πλειοψηφίας. 1787-8). ως κύριο µέσο αναχαίτισης της τυραννίας. 1805-59) ως γνωστόν περιέγραψε ως «τυραννία της πλειοψηφίας». Οι φιλελεύθεροι έχουν εκφράσει έντονες επιφυλάξεις για τη δηµοκρατία. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Τζέηµς Μάντισον (James Madison. η δηµοκρατία καταλήγει να είναι η διακυβέρνηση του 51% – µια προοπτική την οποία ο Αλεξίς ντε Τοκβίλ (Alexis de Tocqueville. Ο Τζέηµς Μάντισον επεξεργάστηκε παρόµοιες απόψεις στην αµερικανική Συντακτική Εθνοσυνέλευση τη· Φιλαδέλφειας. Ο Mάντισον υπηρέτησε ως υπουργός Εξωτερικών (1801-9) στην κυβέρνηση του Τζέφερσον και αργότερα υπήρξε ο τέταρτος πρόεδρος των Ηνωµένων Πολιτειών (1809-17). οντότητα. που θα ευαισθητοποιούσε την κυβέρνηση στα αιτήµατα των ανταγωνιστικών µειονοτήτων και συγχρόνως θα διασφάλιζε τους ιδιοκτήτες από τις βλέψεις των πολλών που δεν διέθεταν ιδιοκτησία. ότι η βούληση της πλειονότητας πρέπει να επικρατεί επάνω σ’ εκείνη της µειονότητας.78 A. των δύο βουλών και της εδραίωσης της αµερικανικής κυβέρνησης στην οργανωτική διάκριση των εξουσιών. όχι απλώς ένεκα του κινδύνου της διακυβέρνησης από την πλειοψηφία. Συνέβαλε στη σύγκληση της Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης το 1778 και πρωτοστάτησε στην κατάστρωση του αµερικανικού συντάγµατος. Με άλλά λόγια. 1751-1836) Πρόεδρος των ΗΠΑ και πολιτικός στοχαστής. ο Μάντισον θέλησε να ισχυροποιήσει τις εξουσίες της εθνικής κυβέρνησης. που προπαγάνδιζαν την επικύρωση του συντάγµατος. Ο Μάντισον καταγόταν από τη Βιρτζίνια και υπήρξε ένθερµος υποστηρικτής του αµερικανικού εθνικισµού κατά το Πανηπειρωτικό Συνέδριο του 1774 και 1775.

ανάλογα µε το µορφωτικό τους επίπεδο και την κοινωνική τους θέση. ο Μιλ επέµενε ότι οι εκλεγµένοι πολιτικοί θα έπρεπε να εκφράζουν τις δικές τους απόψεις µάλλον. 1773-1836). O Γκάσσετ προειδοποίησε ότι η έλευση της µαζικής δηµοκρατίας οδηγούσε στην κατάρρευση του πολιτισµένου τρόπου ζωής και της ηθικής τάξης. Έτσι. Η πιο πρώιµη φιλελεύθερη νοµιµοποίηση της δηµοκρατίας ήταν ότι αυτή παρέχει δυνατότητες ελέγχου της κυβερνητικής εξουσίας. ενώ οι µορφωµένοι είναι σε θέση να χρησιµοποιήσουν τη σοφία και την εµπειρία τους για το καλό των άλλων. τρεις ή τέσσερις ψήφους. η πολιτική σοφία των ανθρώπων είναι άνισα κατανεµηµένη και σε µεγάλο βαθµό σχετίζεται µε την παιδεία τους. Οι αµόρφωτοι είναι πιο επιρρεπείς στο να ενεργούν σύµφωνα µε τα στενά ταξικά τους συµφέροντα. δηλαδή του οργάνου που ορίζει τους φόρους. Για τον Τζων Στιούαρτ Μιλ. τότε και αυτοί δικαιούνται να προστατεύουν τους εαυτούς τους µέσα από τον έλεγχο της σύνθεσης του νοµοθετικού σώµατος. Ο ισπανός κοινωνικός στοχαστής Ορτέγκα υ Γκάσσετ (Ortega y Gasset. Η ίδια ιδέα αναπτύχθηκε περαιτέρω ώσπου προσέλαβε τη µορφή του καθολικού δικαιώµατος ψήφου στους θεωρητικούς του ωφελιµισµού. ανοίγοντας το δρόµο στους αυταρχικούς κυβερνήτες που αναρριχούνταν στην εξουσία καλλιεργώντας τα πιο ευτελή ένστικτα των µαζών. Αν η κυβέρνηση µέσω της φορολόγησης διαθέτει την εξουσία να απαλλοτριώνει την ιδιοκτησία των πολιτών. παρά να αντικατοπτρίζουν τις αντιλήψεις εκείνων που τους εξέλεξαν – και έτσι πρότεινε ένα εκλογικό σύστηµα πολλαπλής ψήφου. υποστηρίζοντας ότι το δικαίωµα ψήφου έπρεπε να επεκταθεί στους ιδιοκτήτες. 1883-1955) εξέφρασε µε πιο δραµατικό τρόπο παρόµοιους φόβους στην Εξέγερση των Μαζών (1930). Ήδη από τον εικοστό αιώνα ωστόσο ένας αναλογικά µεγάλος αριθµός φιλελεύθερων άρχισε να βλέπει τη δηµοκρατία ως αρετή και αυτή η αλλαγή στάσης στηριζόταν σε µια ολόκληρη σειρά από επιχειρήµατα και θεωρητικές θέσεις. Με άλλα λόγια. λόγου χάρη. To ωφελι- .Ο φιλελευθερισµός 79 και βιοµηχανικές κοινωνίες. στο οποίο δεν θα είχαν δικαίωµα ψήφου οι αγράµµατοι ενώ οι υπόλοιποι θα δικαιούνταν µια. όπως ήταν ο Τζέρεµυ Μπένθαµ και o Τζέηµς Μιλ (James Mill. Κατά τον δέκατο έβδοµο αιώνα ο Τζων Λοκ ανέπτυξε σε περιορισµένη κλίµακα µια θεωρία της προστατευτικής δηµοκρατίας. η δηµοκρατία έφτασε έτσι να σηµαίνει τη «συναινετική διακυβέρνηση» και να λειτουργεί µέσα από το µηχανισµό της αντιπροσωπευτικής συνέλευσης. δύο. οι οποίοι έτσι θα µπορούσαν να υπερασπίσουν τα φυσικά τους δικαιώµατα απέναντι στην κυβέρνηση.

Αυτό είναι εµφανές στον δηµοκρατικό ελιτισµό του αυστριακού οικονοµολόγου και κοινωνιολόγου Ζόζεφ Σουµπέτερ (Joseph Schumpeter. Για τον Μιλ. οι φιλελεύθερες θεωρίες για τη δηµοκρατία τον εικοστό αιώνα είχαν την τάση να επικεντρώνονται λιγότερο στη συναίνεση και τη συµµετοχή και περισσότερο στην ανάγκη δηµιουργίας κοινωνικής συναίνεσης. Ωστόσο. ο Μιλ πίστευε ότι το δικαίωµα ψήφου έπρεπε να επεκταθεί σε όλους εκτός από τους τελείως αναλφάβητους – και. η δηµοκρατία αποτελεί µια εκπαιδευτική εµπειρία.80 A. αλλά απέκτησε µια φιλελεύθερη ερµηνεία στα γραπτά του Τζων Στιούαρτ Μιλ. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες µιστικό επιχείρηµα υπέρ της δηµοκρατίας βασίζεται στην ανάγκη προστασίας ή προαγωγής των ατοµικών συµφερόντων. πρότεινε να επεκταθεί και στις γυναίκες (ένα ριζοσπαστικό µέτρο για την εποχή του). Ο Μπένθαµ πίστευε ότι. Υπό µια έννοια ο Μιλ εκφράζει την αµφιθυµία της φιλελεύθερης στάσης απέναντι στη δηµοκρατία. η κύρια αρετή της δηµοκρατίας είναι ότι προάγει «την υψηλότερη και πιο αρµονική» ανάπτυξη των ανθρώπινων δυνατοτήτων. η προστατευτική δηµοκρατία αποσκοπεί στο να παράσχει στους πολίτες τη δυνατότητα να ζήσουν όπως οι ίδιοι επιλέγουν και έτσι τείνει να συνεθεί µε την ιδέα της ελάχιστης κυβερνητικής παρέµβασης. Η νοµιµοποίηση ωστόσο της δηµοκρατίας πάνω στη βάση της προστασίας που αυτή παρέχει στους ανθρώπους αποτελεί µια υπό αίρεση υπεράσπιση της δηµοκρατικής διακυβέρνησης. Σε τελική ανάλυση. στην πορεία. Ως εκ τούτου και µολονότι απέρριπτε την πολιτική ισότητα. Μια πιο ριζοσπαστική συνηγορία υπέρ της δηµοκρατίας σχετίζεται µε τις αρετές της πολιτικής συµµετοχής. ο µόνος τρόπος για την προώθηση της «µεγαλύτερης δυνατής ευδαιµονίας του µεγαλύτερου αριθµού ατόµων» είναι η καθολική ψηφοφορία (την οποία αντιλαµβάνονταν στις ηµέρες του ως αναγνώριση δικαιώµατος ψήφου στον ανδρικό πληθυσµό). Αυτή έχει συνδεθεί µε τις ιδέες του Ρουσώ. αλλά αν ποτέ η δηµοκρατία εκλείψει. ισχυροποιείται η αισθαντικότητά τους και επιτυγχάνεται ένα υψηλότερο επίπεδο προσωπικής ανάπτυξης. Μέσα από τη συµµετοχή στην πολιτική ζωή διευρύνεται ο πνευµατικός ορίζοντας των πολιτών. αφού όλα τα άτοµα αποζητούν την ηδονή και την αποφυγή του πόνου. τότε επικρατούν η αµάθεια και η κτηνωδία. Κοντολογίς. Επιπρόσθετα υπεραµύνθηκε των ισχυρών και ανεξάρτητων τοπικών εξουσιών. Το . 1883-1950). πιστεύοντας ότι αυτές θα διεύρυναν τις πιθανότητες των πολιτών να αναλάβουν τις ευθύνες µιας δηµόσιας θέσης. Όταν µένει αχαλίνωτη η δηµοκρατία οδηγεί στην τυραννία.

η γοητεία της δηµοκρατίας έγκειται στο ότι αποτελεί το µόνο σύστηµα διακυβέρνησης που είναι ικανό να διατηρήσει συνθήκες ισορροπίας στις πολυσύνθετες και ευµετάβλητες σύγχρονες κοινωνίες. Η πολυαρχία χαρακτηρίζεται από την απονοµή πολιτικών δικαιωµάτων σε ένα σχετικά υψηλό ποσοστό ενηλίκων. δηλαδή στην ιδέα ότι το άτοµο πρέπει να απολαµβάνει προστασίας από τις αυθαίρετες ενέργειες των κυβερνητικών οργάνων. Αν και αυτό το καθεστώς υστερεί κατά πολύ σε σχέση µε το κλασικό ιδεώδες της αυτοδιακυβέρνησης. ώστε να την διακρίνουν από τη διακυβέρνηση εκ µέρους όλων των πολιτών.Ο φιλελευθερισµός 81 «ρεαλιστικό» µοντέλο της δηµοκρατίας του Σουµπέτερ µπορεί να περιγραφεί περιληπτικά ως ακολούθως: Η δηµοκρατική µέθοδος είναι η θεσµική διευθέτηση για τη λήψη πολιτικών αποφάσεων. το φιλελεύθερο και το δηµοκρατικό. Το δηµοκρατικό της στοιχείο αφετέρου αντανακλά την πεποίθηση ότι οι κυβερνώντες κατά κάποιο τρόπο πρέπει να είναι υπόλογοι στο λαό και να ανταποκρίνονται στις ανάγκες του. 1976. όπως ο αµερικανός πολιτικός επιστήµονας Ρόµπερτ Νταλ (Robert Dahl. δεν µειώνεται µε κανένα τρόπο από αυτό: ο πολιτικός ανταγωνισµός δηµιουργεί µια πολιτική αγορά. Το φιλελεύθερο στοιχείο της φιλελεύθερης δηµοκρατίας είναι η πίστη στην περιορισµένη διακυβέρνηση. Τα φιλελεύθερα δηµοκρατικά πολιτικά συστήµατα έχουν λοιπόν υβριδικό χαρακτήρα: ενσωµατώνουν δυο διακριτά χαρακτηριστικά. 269) Όπως το έθεσε ο Σουµπέτερ. Οι θεωρητικοί του πλουραλισµού. ωστόσο. «η δηµοκρατία είναι η διακυβέρνηση εκ µέρους των πολιτικών». Σε συν- . εννοώντας µε αυτό τον όρο τη διακυβέρνηση εκ µέρους των πολλών. 1915) και ο Τσαρλς Λίντµπλοµ (Charles Lindblohm) χαρακτηρίζουν τα σύγχρονα δηµοκρατικά συστήµατα ως «πολυαρχίες». πάντως έχει το κρίσιµο πλεονέκτηµα πως αναγκάζει σε ικανοποιητικό βαθµό τους κυβερνώντες να ανταποκρίνονται στα αιτήµατα του λαού και να είναι υπόλογοι σ’ αυτόν. η οποία αναγκάζει τους πολιτικούς να λαµβάνουν υπόψη τα διάφορα συµφέροντα που λειτουργούν στην κοινωνία. Από αυτή την οπτική γωνία. σ. γ. Η σηµασία της. στο πλαίσιο της οποίας ορισµένα άτοµα αποκτούν την εξουσία να αποφασίζουν δυνάµει µιας ανταγωνιστικής πάλης για την ψήφο του λαού (Schumpeter. καθώς και από το δικαίωµα αυτών των πολιτών να αντιτίθενται στα κυβερνητικά στελέχη αποπέµποντάς τα µε την ψήφο τους.

την ανεκτικότητα απέναντι σε ένα ευρύ φάσµα αντιµαχόµενων πεποιθήσεων. παρά στα άλλα µέρη του κόσµου. από την ύπαρξη αυτόνοµων οµάδων και συµφερόντων και από τη λειτουργία της αγοράς ή την καπιταλιστική οργάνωση της οικονοµικής ζωής. η φιλελεύθερη δηµοκρατία χαρακτηρίζεται από τη σαφή διάκριση µεταξύ κράτους και κοινωνίας των πολιτών. δηλαδή δεν παρεµβαίνουν στη ζωή του ούτε το εξαναγκάζουν. Έτσι. Τρίτον. O κλασικός φιλελευθερισµός Ο κλασικός φιλελευθερισµός υπήρξε η πιο πρώιµη φιλελεύθερη παράδοση. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες δυασµό. Μια τέτοια αντίληψη περί ελευθερίας εγκαθιστά έναν σαφή διαχωρισµό µεταξύ κράτους και ατόµου. όπου η καπιταλιστική και η βιοµηχανική επανάσταση προσέλαβαν ιδιαίτερα προωθηµένη µορφή. ιδίως στη Βρετανία και τις ΗΠΑ. στο βαθµό που οι άλλοι το αφήνουν ήσυχο. Οι ιδέες του υπήρξαν ανέκαθεν πιο βαθιά ριζωµένες στις αγγλοσαξονικές χώρες.82 A. µια ψήφος· κάθε ψήφος έχει την ίδια αξία». ∆εύτερον. Πρώτον. Oι κλασικές φιλελεύθερες ιδέες έχουν προσλάβει διάφορες µορφές. Αυτή διατηρείται µέσα από εσωτερικούς και εξωτερικούς ελέγχους στην κυβερνητική εξουσία. Αυτά διασφαλίζονται από τον πολιτικό πλουραλισµό. οι οποίες διενεργούνται στη βάση της τυπικής πολιτικής ισότητας – «ένα πρόσωπο. Οι θέσεις πολιτικής ισχύος κατακτώνται µε την επιτυχή αναµέτρηση των υποψήφιων σε τακτικά διεξαγόµενες εκλογές. µπορεί . βασίζεται στον ανταγωνισµό και στην επιλογή εκ µέρους του εκλογικού σώµατος. τα στοιχεία αυτά δηµιουργούν ένα πρότυπο δηµοκρατίας που έχει τρία κεντρικά χαρακτηριστικά. ο κλασικός φιλελευθερισµός πολλές φορές αποκαλείται και «φιλελευθερισµός του δέκατου ένατου αιώνα». αλλά το κοινό τους χαρακτηριστικό είναι η πίστη τους στην αποθετική ελευθερία. συγκρουόµενων κοινωνικών φιλοσοφιών και αντιπάλων πολιτικών κινηµάτων και κοµµάτων. Οι κλασικές φιλελεύθερες ιδέες αναπτύχθηκαν κατά τη µετάβαση από τη φεουδαρχία στον καπιταλισµό και έφτασαν στο απόγειό τους κατά τη διάρκεια της πρώιµης βιοµηχανοποίησης του δέκατου ένατου αιώνα. η ελευθερία υπό αυτή την έννοια σηµαίνει την απουσία εξωτερικών καταναγκασµών επάνω στο άτοµο. η φιλελεύθερη δηµοκρατία αποτελεί µια έµµεση και αντιπροσωπευτική µορφή δηµοκρατίας. Το κράτος είναι καταπιεστικό: έχει εξουσία να τιµωρεί τους πολίτες. Όπως σηµειώσαµε προηγουµένως. Το άτοµο είναι ελεύθερο. Η κοιτίδα του κλασικού φιλελευθερισµού ήταν η Βρετανία.

Οι «σκούροι» πράσινοι εξαπολύουν µια συγκεκριµένη κριτική κατά της εκλογικής δηµοκρατίας. Ωστόσο οι σύγχρονοι σοσιαλδηµοκράτες είναι πλέον σθεναρά προσηλωµένοι στις φιλελεύθερες δηµοκρατικές δοµές. πρέπει πάντοτε να λειτουργεί στο συνταγµατικό πλαίσιο ώστε να παρεµποδίζεται η τυραννία της πλειοψηφίας. καθώς ο ηγέτης έχει το µονοπώλιο της ιδεολογικής σοφίας και µόνον αυτός είναι σε θέση να αρθρώσει τα πραγµατικά συµφέροντα του λαού. Οι φασίστες εναγκαλίζονται τις ιδέες της ολοκληρωτικής δηµοκρατίας.Ο φιλελευθερισµός Απόψεις για τη… δηµοκρατία Οι φιλελεύθεροι κατανοούν τη δηµοκρατία µε ατοµικιστικούς όρους. ο κοµµατικός και ο εκλογικός ανταγωνισµός ενσαρκώνουν απλώς τη διαφθορά και την παρακµή. ενώ συνάµα απέρριπτε τη φιλελεύθερη δηµοκρατία ως απλώς καπιταλιστική δηµοκρατία. η οποία βασιζόταν στη λαϊκή συµµετοχή και την επιθυµία να τεθεί η οικονοµική ζωή υπό δηµόσιο έλεγχο. πιστεύοντας ότι η γνήσια δηµοκρατία δεν είναι παρά µια απόλυτη δικτατορία. αλλά και επάνω στα άλλα είδη και στη φύση γενικά. Έτσι. Οι αναρχικοί υπεραµύνονται της άµεσης δηµοκρατίας και εξαίρουν την αδιάλειπτη λαϊκή συµµετοχή και τη ριζοσπαστική αποκέντρωση.αφού η δηµοκρατία ισοδυναµεί µε τη διεξαγωγή τακτικών και ανταγωνιστικών εκλογών. Οι οικολόγοι συχνά υποστηρίζουν τη ριζοσπαστική ή συµµετοχική δηµοκρατία. δηλαδή ως συναίνεση η οποία εκφράζεται µέσα από την κάλπη . αλλά µε την προϋπόθεση ότι αυτή θα προστατεύει την ιδιοκτησία και τους παραδοσιακούς θεσµούς από την απαίδευτη έκφραση της βούλησης «των πολλών». Οι συντηρητικοί ενστερνίζονται τη φιλελεύθερη δηµοκρατική αντίληψη περί διακυβέρνησης. 83 . Η Νέα ∆εξιά ωστόσο συνδέει την εκλογική δηµοκρατία µε τα προβλήµατα της υπερβολικής κυβέρνησης και της οικονοµικής στασιµότητας. Οι εκλογές ή η αντιπροσωπευτική δηµοκρατία είναι απλά ένα προσωπείο που προσπαθεί να συγκαλύψει την κυριαρχία των ελίτ και να συµφιλιώσει τις µάζες µε την καταπίεση την οποία υφίστανται. Παρά το γεγονός ότι η δηµοκρατία περιορίζει τις καταχρήσεις της εξουσίας. την οποία απεικονίζουν ως µέσο για την επιβολή των συµφερόντων των σηµερινών ανθρώπινων γενεών επάνω στις επόµενες γενεές (που δεν εκπροσωπούνται µε δικαίωµα ψήφου). Οι σοσιαλιστές ανέκαθεν επιδοκίµαζαν µια µορφή ριζοσπαστικής δηµοκρατίας.

ενώ το κράτος αποτελεί γι’ αυτούς το «βασίλειο του καταναγκασµού». µε τη µορφή του νεοκλασικού φιλελευθερισµού ή νεοφιλελευθερισµού. ελάχιστα θα χρειάζονταν τη συνδροµή του κράτους . κατά την παροµοίωση του Λοκ. ή και την ελευθερία τους. το οποίο. σε µεγάλο βαθµό αποτελεί αντίδραση στην αυξανόµενη κρατική ανάµειξη στην οικονο- . έστω και µε το κοινωνικό συµβόλαιο. σε ορισµένες περιπτώσεις να τους στερεί την ίδια τους τη ζωή επιβάλλοντας τη θανατική ποινή. οι ιδέες του οποίου έχουν πλέον µόνον ιστορικό ενδιαφέρον. Η δηµιουργία του κράτους. αφού η κοινωνία των πολιτών δεν µπορεί ποτέ να υπάρχει στην αρχέγονη «φυσική κατάσταση» της κοινωνίας. Υπήρχε τότε η πεποίθηση. Στα κυρίαρχα άτοµα εναποτίθενται όλες οι άλλες ευθύνες. ότι η έλευση του βιοµηχανικού καπιταλισµού είχε δηµιουργήσει τις κατάλληλες κοινωνικές συνθήκες ώστε τα άτοµα να επιδιώκουν τα δικά τους συµφέροντα και να αναλαµβάνουν την ευθύνη της δικής τους ζωής. Το κράτος. Είναι αναγκαίο επειδή τουλάχιστον εγκαθιδρύει την τάξη και την ασφάλεια και επιβάλλει την τήρηση των συµβατικών υποχρεώσεων. όσο αυτό είναι δυνατό. υπό την έννοια ότι επιβάλλει στην κοινωνία µια ορισµένη συλλογική βούληση και περιορίζει την ελευθερία και τις ευθύνες του ατόµου. στην καλύτερη περίπτωση. συνεπάγεται αναγκαστικά τη θυσία της ατοµικής ελευθερίας: το άτοµο δεν µπορεί πια να δράσει όπως το ίδιο θα επιθυµούσε. Στην πραγµατικότητα οι αρχές και οι θεωρίες του απέκτησαν αυξηµένη απήχηση κατά το δεύτερο ήµισυ του εικοστού αιώνα και η επίδρασή τους υπήρξε και πάλι µεγαλύτερη στη Βρετανία και τις ΗΠΑ. Το κράτος είναι συνάµα κακό. Η επιθυµία να περιοριστεί. Οι κλασικοί φιλελεύθεροι λοιπόν βλέπουν την κοινωνία των πολιτών ως το «βασίλειο της ελευθερίας». λειτουργεί σαν «νυχτοφύλακας». η συλλογική εξουσία της κυβέρνησης και έτσι να διευρυνθεί η σφαίρα της ιδιωτικής ευθύνης των ατόµων άσκησε ιδιαίτερη έλξη κατά τον δέκατο ένατο αιώνα. είναι ένα αναγκαίο κακό. Η σύγχρονη αναβίωση του κλασικού φιλελευθερισµού.84 A. Ο κλασικός φιλελευθερισµός ωστόσο δεν αποτελεί απλώς µια παρωχηµένη µορφή φιλελευθερισµού του δέκατου ένατου αιώνα. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες να τους αφαιρεί την περιουσία τους µε την επιβολή προστίµων. Αν τα άτοµα µπορούσαν σε µεγάλο βαθµό να στηριχτούν στις δικές τους δυνάµεις. Ο κλασικός φιλελευθερισµός χαρακτηρίζεται λοιπόν από την πίστη στο ελάχιστο κράτος. έχοντας τον περιορισµένο ρόλο να προστατεύει το ένα άτοµο από το άλλο. φυλακίζοντάς τους – και ακόµη. δηλαδή µόνο στο βαθµό που αυτό θα εγγυόταν τη στοιχειώδη δηµόσια ευταξία.

δικαιώµατα «αναπαλλοτρίωτα». Tα φυσικά δικαιώµατα Οι θεωρητικοί των φυσικών δικαιωµάτων του δέκατου έβδοµου και του δέκατου όγδοου αιώνα. αφού οι άνθρωποι τα κατέχουν δυνάµει του γεγονότος ότι είναι άνθρωποι και υπό αυτή την έννοια δεν µπορεί κανείς να τα καταστρατηγήσει. Έτσι τα φυσικά δικαιώµατα θεωρούνται ότι αποτελούν ουσιώδεις προϋποθέσεις για να υπάρξει κανείς πραγµατικά ως άνθρωπος. Για τον Λοκ υπήρχαν τρία τέτοια δικαιώµατα: «η ζωή.Ο φιλελευθερισµός 85 µική και κοινωνική ζωή. «αστικά» δικαιώµατα. αλλά µάλλον την θεώρησε δικαίωµα που είχε δηµιουργηθεί συµβατικά. η ελευθερία και η ιδιοκτησία». όπως στην περίπτωση των «συνδικαλιστικών δικαιωµάτων» ή στο «δικαίωµα του εθνικού αυτόκαθορισµού». πιστεύοντας ότι τα άτοµα προικίστηκαν µε αυτά από τη φύση ή το θεό. άσκησαν σηµαντική επίδραση στη διαµόρφωση της φιλελεύθερης ιδεολογίας. Τα άτοµα αξιώνουν ένα περίπλοκο συνονθύλευµα δικαιωµάτων. ∆ικαίωµα είναι η αξίωση. Η σύγχρονη πολιτική συζήτηση βρίθει από αναφορές στα «δικαιώµατα» και τις αξιώσεις των κατόχων τους. για . Επιπλέον. Τα δικαιώµατα που διεκδικούνται έτσι κυµαίνονται από την ελευθερία λόγου και θρησκευτικής λατρείας µέχρι το δικαίωµα στην εργασία και τη δωρεάν ιατροφαρµακευτική περίθαλψη. όπως ο Τζων Λοκ στην Αγγλία και ο Τόµας Τζέφερσον στην Αµερική. Είναι. «ανθρώπινα» δικαιώµατα. οι θεωρητικοί της οικολογίας προεκτείνουν την ιδέα των δικαιωµάτων και στα µη ανθρώπινα όντα .όταν αναφέρονται. ∆ικαιώµατα επίσης διεκδικούν και οµάδες ανθρώπων. σύµφωνα µε τα λόγια του Τζέφερσον. η οποία παρατηρήθηκε ιδίως κατά την πρώιµη µεταπολεµική περίοδο. δεν δέχθηκε ότι η ιδιοκτησία αποτελούσε φυσικό ή θεόσταλτο δικαίωµα. Αυτό ήταν πιο εµφανές σε σχέση µε τις ιδέες τις Νέας ∆εξιάς. ενώ η Ευρωπαϊκή Σύµβαση για τα Ανθρώπινα ∆ικαιώµατα θεσπίστηκε το 1953. Το 1948 ο ΟΗΕ υιοθέτησε την Οικουµενική ∆ιακήρυξη των ∆ικαιωµάτων του Ανθρώπου. «πολιτικά» δικαιώµατα κοκ. Στις ηµέρες µας είθισται τα τότε φυσικά δικαιώµατα να αποκαλούνται ανθρώπινα δικαιώµατα. Ο Τζέφερσον. στα «δικαιώµατα των ζώων» ή στα «δικαιώµατα του πλανήτη». τις οποίες εξετάζουµε στο Κεφάλαιο 3. Ο Λοκ και ο Τζέφερσον θεωρούσαν τα δικαιώµατα ως φυσικά. ότι κάποιος ή κάτι νοµιµοποιείται να ενεργήσει κατά ορισµένο τρόπο ή να του συµπεριφερθούν κατά ορισµένο τρόπο. αντίθετα. τα οποία περιγράφονται ποικιλοτρόπως ως «φυσικά» δικαιώµατα. για παράδειγµα.

ο Χοµπς υποστήριξε ότι µόνο µια ισχυρή κυβέρνηση και κατά προτίµηση µια µοναρχία θα µπορούσε να εδραιώσει την ευταξία και την ασφάλεια στην κοινωνία. την κατάργηση της δουλείας και τη µεγαλύτερη οικονοµική ισότητα. Η ιδέα των φυσικών ή ανθρώπινων δικαιωµάτων επηρέασε τη φιλελεύθερη σκέψη µε ποικίλους τρόπους. Όπως εξηγήσαµε νωρίτερα. γραµµένο κατά τη διάρκεια του Αγγλικού Εµφυλίου Πολέµου. στον Λεβιάθαν (Leviathan. από τους πρώιµους φιλελεύθερους. διακρίνει τους στοχαστές του αυταρχισµού. τη διευκόλυνση των ανθρώπων. Ωστόσο. Υπήρξε αντιπρόσωπος στο ∆εύτερο Πανηπειρωτικό Συνέδριο το 1775. ευνοώντας την επέκταση της δηµόσιας παιδείας. Το ειδικό βάρος. Υπηρέτησε ως πρώτος υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ (1789-94) και υπήρξε ο τρίτος κατά σειρά Πρόεδρος των Ηνωµένων Πολιτειών (1801-9). Εποµένως ο Χοµπς τοποθέτησε την ανάγκη της ευταξίας πιο ψηλά από την επιθυµία της ελευθερίας. 1743-1826) Πολιτικός και πολιτικός φιλόσοφος των ΗΠΑ. Ο Λοκ. Ο Τζέφερσον επεξεργάστηκε µια µορφή αγροτικής δηµοκρατίας µε στοιχεία αριστοκρατικής διακυβέρνησης.86 A. τόσο ο Χοµπς όσο και ο Λοκ πίστευαν ότι η κυβέρνηση εγκαθιδρύθηκε µέσα από ένα «κοινωνικό συµβόλαιο». όπως ήταν ο Τόµας Χοµπς. Προτιµούσε να περιβάλει τον βασιλιά µε κυρίαρχη ή απόλυτη εξουσία. όπως τον Τζων Λοκ. Ο πολίτης έπρεπε λοιπόν να αποδέχεται οποιαδήποτε µορφή διακυβέρνησης. γιατί ακόµη και η καταπιεστική κυβέρνηση ήταν καλύτερη από την ανυπαρξία κυβέρνησης. αλλά και στα δικαιώµατα των οµοσπονδιακών πολιτειών. Ο Τζέφερσον ήταν ο κύριος συντάκτης της Αµερικανικής ∆ιακήρυξης της Ανεξαρτησίας και συνέγραψε έναν τεράστιο αριθµό οµιλιών και επιστολών. [1631] 1968). ο Τζέφερσον ήταν ένας πλούσιος ιδιοκτήτης φυτειών στη Βιρτζίνια. καθώς και κυβερνήτης της Πολιτείας της Βιρτζίνιας την περίοδο 1779-81. Στις Ηνωµένες Πολιτείες ο «τζεφερσονισµός» σηµαίνει την αντίσταση στην ισχυρή κεντρική κυβέρνηση κι επίσης την έµφαση στην ελευθερία και την υπευθυνότητα του ατόµου. στην Αµερικανική ∆ιακήρυξη της Ανεξαρτησίας ενέταξε στα αναπαλλοτρίωτα δικαιώµατα «τη ζωή. την ελευθερία και την επιδίωξη της ευτυχίας». που αποδίδεται σε τέτοια δικαιώµατα. περιορισµένου κράτους και λαισέ φαιρ. από την άλλη µεριά. για παράδειγµα. Έτσι. Έτρεφε επίσης συµπάθεια για ορισµένες κοινωνικές µεταρρυθµίσεις. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Τόµας Τζέφερσον (Thomas Jefferson. παρά να διακινδυνεύσει την επιστροφή στη «φυσική κατάσταση». επιχειρηµατολόγησε εναντίον .

όπως πίστευε. O Τόµας Τζέφερσον εξέφρασε την ίδια θέση όταν ισχυρίστηκε. O ωφελιµισµός Οι θεωρίες των φυσικών δικαιωµάτων δεν ήταν το µόνο θεµέλιο του πρώιµου φιλελευθερισµού. ιδιαίτερα από τον Τζέρεµυ Μπένθαµ και τον Τζέηµς Μιλ. διατυπώθηκε στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. O Μπένθαµ θεώρησε την ιδέα των δικαιωµάτων ως «ανοησία» και χαρακτήριζε τα φυσικά δικαιώµατα «ανοησίες στηµένες σε καλαµοπόδαρα» (nonsense upon stilts). Η άσκηση της κυβερνητικής εξουσίας νοµιµοποιείται εφόσον περιορίζεται στην προστασία «της ζωής. η κυβέρνηση παραβιάζει τα δικαιώµατα των πολιτών. Αν. Η κυβέρνηση υπάρχει για να προστατεύει τα τρία βασικά δικαιώµατα στη «ζωή. ότι «καλύτερη κυβέρνηση είναι εκείνη που κυβερνά λιγότερο». όπως αυτά έχουν εκ των προτέρων οριστεί. Πρότεινε να αντικατασταθούν από µια ιδέα πιο επιστηµονική και αντικειµενική. η οποία άσκησε µεγάλη επίδραση. την αµυντική θωράκιση απέναντι στις εξωτερικές επιβουλές και την τήρηση των συµβατικών υποχρεώσεων των πολιτών. Συνεπώς. Επιπλέον. οι πολίτες πρέπει να σέβονται την κυβέρνηση και να υπακούν στο νόµο. Αντίθετα από τον Χοµπς. Εφόσον αυτά προστατεύονται από το κράτος. ωστόσο. την ελευθερία και την ιδιοκτησία». Όλα τα άλλα ζητήµατα και ευθύνες εναπόκεινται στην ιδιωτική σφαίρα των ατόµων. τότε και αυτοί µε τη σειρά τους έχουν δικαίωµα να εξεγερθούν. ότι δηλαδή τα άτοµα λειτουργούν µε κίνητρο το ατοµικό τους συµφέρον – και αυτό το συµφέρον µπορεί να οριστεί ως επιθυµία αφενός για ηδονή ή ευδαιµονία και αφετέρου για αποφυγή του . για τον Λοκ το συµβόλαιο µεταξύ κράτους και πολιτών είναι συγκεκριµένο και σαφώς οριοθετηµένο: σκοπός του είναι να προστατεύσει ένα σύνολο δικαιωµάτων. οι λειτουργίες των κυβερνήσεων δεν πρέπει να εκτείνονται πέρα από το ελάχιστο όριο που είναι αναγκαίο για τη διατήρηση της δηµόσιας τάξης και την προστασία της ιδιοκτησίας. της ελευθερίας και της ιδιοκτησίας».Ο φιλελευθερισµός 87 της αυθαίρετης ή ανεξέλεγκτης κυβέρνησης. Έκτοτε οι φιλελεύθεροι έχουν συχνά καταφύγει στην ιδέα των φυσικών δικαιωµάτων προκειµένου να νοµιµοποιήσουν τις λαϊκές εξεγέρσεις ενάντια στην τυραννία της κυβέρνησης. Μια εναλλακτική θεωρία περί ανθρώπινης φύσης. o Λοκ επιδοκίµασε την Αγγλική Επανάσταση του δέκατου έβδοµου αιώνα και επικρότησε την καθιέρωση της συνταγµατικής µοναρχίας το 1688. έναν αιώνα αργότερα.

σε πιο πλήρη µορφή. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Τζέρεµυ Μπένθαµ (Jeremy Bentham.88 A. που επέφερε πολλές µεταρρυθµίσεις στη δηµόσια διοίκηση. προς το τέλος της ζωής του. O Μπένθαµ και ο Μιλ ισχυρίστηκαν ότι τα άτοµα υπολογίζουν τις ποσότητες της ηδονής και του πόνου που ενδέχεται να παραγάγει κάθε πιθανή πράξη τους. Στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα στη Βρετανία µια οµάδα στοχαστών και συγγραφέων συγκεντρώθηκαν γύρω από τον Μπένθαµ. Ονοµάστηκαν φιλοσοφικοί ριζοσπάστες και πρότειναν µια σειρά . έτσι και «η µέγιστη ευτυχία για τον µεγαλύτερο δυνατό αριθµό ανθρώπων» µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως κριτήριο για να καθορίσει ποιες πολιτικές είναι επωφελείς για την κοινωνία συνολικά. τη διάρκειά τους κοκ. 1789). τις συνταγµατικές µεταρρυθµίσεις και. 1976) και. Οι άνθρωποι λοιπόν θεωρούνταν σαν άτοµα που µεγιστοποιούν την ωφελιµότητα (µεγιστοποιητές ωφελιµότητας. Οι ωφελιµιστικές πεποιθήσεις του Μπένθαµ αναπτύχθηκαν στο Σπάραγµα περί κυβερνήσεως (Fragment on Government. Οι ιδέες του Μπένθαµ συγκρότησαν τα θεωρητικά θεµέλια του φιλοσοφικού ριζοσπαστισµού. το νοµικό σύστηµα. κάθε πολιτικής επιλογής και κάθε θεσµού εξαρτάται από την τάση τους να προαγάγουν την ευτυχία. Ο Μπένθαµ επεξεργάστηκε µια. πόνου. και επιλέγουν την πράξη που τούς υπόσχεται τη µέγιστη ποσότητα ηδονής. στις Αρχές της ηθικής και της νοµοθεσίας (Principles of Morals and Legislation. 1748-1832) Βρετανός φιλόσοφος. Χρησιµοποιώντας την αρχή της «µέγιστης ευτυχίας» νοµιµοποίησε την οικονοµία του λαισέ φαιρ. την κυβέρνηση και την οικονοµία στη Βρετανία της βικτωριανής εποχής. µεταρρυθµιστής του νοµικού συστήµατος και πρωτεργάτης του ωφελιµισµού. δηλαδή τα οποία επιθυµούν να εισπράξουν τη µέγιστη δυνατή ηδονή και τον λιγότερο δυνατό πόνο ή δυστυχία. επιστηµονική εναλλακτική προοπτική στη θεωρία των φυσικών δικαιωµάτων. µε τη µορφή ενός ηθικού και φιλοσοφικού συστήµατος στηριγµένου στην πεποίθηση ότι τα ανθρώπινα όντα είναι πλάσµατα που ορθολογικά επιδιώκουν το ατοµικό τους συµφέρον ή τη µεγιστοποίηση της ωφελιµότητάς τους. utility maximizers). υποτίθεται. αν λάβουµε υπόψη την έντασή τους. την πολιτική δηµοκρατία. αφού σηµαίνει ότι η «ορθότητα» κάθε πράξης. Η αρχή της ωφελιµότητας είναι συνάµα µια ηθική αρχή. Οι θεωρητικοί του ωφελιµισµού πίστευαν ότι είναι δυνατή η ποσοτικοποίηση µε όρους ωφελιµότητας της ηδονής και του πόνου. Όπως κάθε άτοµο είναι σε θέση να υπολογίσει σε τι συνίσταται το ηθικό αγαθό µε κριτήριο την ποσότητα της ηδονής που θα αποφέρει µια πράξη.

ενεργούν µε τέτοιο τρόπο. Ιδιαίτερα συνέβαλαν στο να συγκροτηθεί µια ηθική φιλοσοφία. Αν λοιπόν κάθε άτοµο είναι ο µόνος κριτής εκείνων που του δίνουν ηδονή. το ενδιαφέρον του Μπένθαµ για τον «µεγαλύτερο αριθµό» εξηγεί επίσης γιατί στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα οι σοσιαλιστές στοχαστές βρήκαν ελκυστικές τις ωφελιµιστικές ιδέες. Η ωφελιµιστική αντίληψη των ανθρώπινων όντων ως πλασµάτων που ορθολογικά επιδιώκουν το ατοµικό τους συµφέρον υιοθετήθηκε από τις κατοπινές γενιές φιλελεύθερων στοχαστών. θεωρήθηκε ότι κάθε άτοµο είναι ικανό να αντιληφθεί τα δικά του βέλτιστα συµφέροντα. για παράδειγµα από το κράτος. Κανείς άλλος δεν µπορεί να κρίνει την ποιότητα ούτε την ποσότητα της ευτυχίας τους. Ωστόσο. πολιτικών και νοµικών µεταρρυθµίσεων µε βάση την αρχή της γενικής ωφελιµότητας. Έτσι λοιπόν. παρακάτω. οι ωφελιµιστικές ιδέες µπορούν επίσης να είναι αντιφιλελεύθερες. Από την άλλη µεριά.τι επιλέγουν. αυτή η εξίσωση µπορεί κάποτε να συνεπάγεται την τυραννία της πλειοψηφίας. αφού χρησιµοποιεί «την ευτυχία του µέγιστου αριθµού» ως κριτήριο του ηθικά ορθού και συνεπώς επιτρέπει στα συµφέροντα της πλειοψηφίας να υποσκελίσουν εκείνα της µειοψηφίας. Ο Μπένθαµ ισχυρίστηκε ότι η αρχή της ωφελιµότητας επιδέχεται εφαρµογής στην κοινωνία γενικά και όχι απλά στην ατοµική ανθρώπινη συµπεριφορά.Ο φιλελευθερισµός 89 κοινωνικών. Θεσµοί και νόµοι µπορούν να κριθούν µε γνώµονα «τη µέγιστη ευτυχία». τότε το άτοµο και µόνον αυτό µπορεί να καθορίσει τι είναι ηθικά ορθό. σε ό. πράγµα που δεν µπορεί να γίνει στο όνοµά του από καµιά πατερναλιστική εξουσία. Οι ωφελιµιστικές ιδέες άσκησαν σηµαντική επίδραση στον φιλελευθερισµό. οι φιλελεύθεροι φοβούνται ότι η αυστηρή εφαρµογή των µπενθαµικών αρχών µπορεί να οδηγήσει στην πλειοψηφική τυραννία. Αντιθέτως. Ο οικονοµικός φιλελευθερισµός Τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα και οι αρχές του δέκατου ένατου αιώνα η κλασική οικονοµική θεωρία αναπτύχθηκε στο έργο πολιτικών οικονοµολόγων όπως ο Άνταµ Σµιθ (βλ. οι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι κάθε άνθρωπος ξεχωριστά νοµιµοποιείται να επιδιώκει τα δικά του συµφέροντα και όχι µόνον όσοι τυχαίνει να συµπαρατάσσονται µε την πλειοψηφία. η οποία εξηγεί πώς και γιατί τα άτοµα ενεργούν όπως ενεργούν. Ωστόσο. Ο Μπένθαµ ισχυρίστηκε ότι τα άτοµα. ώστε να αποκοµίσουν ηδονή η ευτυχία. στο τρέχον κεφάλαιο) και ο Ντέ- . Επιπλέον.

και εισέφεραν τα µέγιστα στη συζήτηση για τον επιθυµητό ρόλο της κυβέρνησης στην κοινωνία των πολιτών. ή µεταξύ πωλητών και αγοραστών. Ο Σµιθ αντιλαµβανόταν την οικονοµία ως µια ενιαία αγορά. 1770-1976). υποστήριζαν την αντίθετη αρχή. Οι ιδέες του στηρίχτηκαν σε µεγάλο βαθµό σε φιλελεύθερες και ορθολογικές αξιωµατικές παραδοχές περί ανθρώπινης φύσης. σε µια προσπάθεια προαγωγής των εξαγωγών και περιορισµού των εισαγωγών. Οι σχέσεις λοιπόν µέσα στην αγορά µεταξύ εργοδοτών και εργατών.90 A. δηλαδή την ιδέα ότι οι άνθρωποι στοχεύουν στη µεγιστοποίηση της ωφελιµότητας υπό την έννοια της απόκτησης υλικών αγαθών. καθώς και στις Ηνωµένες Πολιτείες. αποσκοπώντας στην αναίρεση του µερκαντιλισµού. ότι η οικονοµία λειτουργεί καλύτερα όταν η κυβέρνηση την αφήνει στην ησυχία της. ενθάρρυνε τις κυβερνήσεις να παρεµβαίνουν στην οικονοµική ζωή. Τα οικονοµικά γραπτά του Σµιθ. Πράγµατι. τη δυνατότητα των εργατών να επιλέξουν τον εργοδότη τους και τη δυνατότητα των καταναλωτών να επιλέγουν τα αγαθά ή τις υπηρεσίες που θα αγοράσουν. προσπαθούν να αποκτήσουν και να καταναλώσουν πλούτο. έχοντας ως κίνητρα την ηδονή ή την ευδαιµονία. ενώ κάθε άτοµο προσανατολίζεται στο δικό του υλικό συµφέρον.και οι ιδέες της έκτοτε βρήκαν µεγαλύτερη και ενθουσιώδη απήχηση εκεί. η κλασική πολιτική θεωρία αναπτύχθηκε πρώτα στη Βρετανία . Ο µερκαντιλισµός. Όπως συνέβη µε πολλές άλλες πλευρές του πρώιµου φιλελευθερισµού. οι κλασικοί οικονοµολόγοι υπέθεσαν ότι τα άτοµα επιδιώκουν πάντοτε το ατοµικό υλικό τους συµφέρον και. Πίστευε ότι η αγορά λειτουργεί σύµφωνα µε τις επιθυµίες και αποφάσεις των ελεύθερων ατόµων. Η οικονοµική θεωρία βασίζεται σε µεγάλο βαθµό στην ιδέα του «οικονοµικού ανθρώπου». Η ελευθερία στο πλαίσιο της αγοράς σηµαίνει ελευθερία επιλογής: τη δυνατότητα των επιχειρηµατιών να επιλέξουν τα αγαθά που θα προσφέρουν στο κοινό. [1776] 1976) ήταν από πολλές πλευρές το πρώτο εγχειρίδιο οικονοµικής θεωρίας. η ίδια η οικονοµία εντέλει λειτουργεί σύµφωνα µε ένα σύνολο απρόσωπων πιέσεων –τις δυνά- . The Wealth of Nations. Η γοητευτική ιδέα της κλασικής οικονοµικής θεωρίας ήταν ότι. ότι είναι «µεγιστοποιητές της ωφελιµότητας». Ο Άνταµ Σµιθ έγραψε σε µια εποχή. η µάλλον ως µια σειρά από αλληλένδετες αγορές. O Πλούτος των εθνών του Σµιθ (Adam Smith. όπου οι κυβερνήσεις επέβαλλαν µεγάλης κλίµακας περιορισµούς στην οικονοµική δραστηριότητα. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες ιβιντ Ρικάρντο (David Ricardo. είναι εκούσιες και συµβατικές σχέσεις. η κυρίαρχη οικονοµική θεωρία του δέκατου έκτου και του δέκατου έβδοµου αιώνα.

Αφού δίδαξε στις έδρες της λογικής και στη συνέχεια της ηθικής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήµιο της Γλασκώβης. εργάτες και καταναλωτές. ο Σµιθ έγινε παιδαγωγός ενός δούκα. µεις της αγοράς– που τείνουν να προάγουν την οικονοµική ανάπτυξη και ευηµερία. 1759) ο Σµιθ ανέπτυξε µια θεωρία για τα κίνητρα της ανθρώπινης συµπεριφοράς. Αυτή η ιδέα της αυτορρυθµιζόµενης αγοράς αντανακλά τη φιλελεύθερη πεποίθηση για την ύπαρξη φυσικής αρµονίας µεταξύ των αντιτιθέµενων συµφερόντων στην κοινωνία.Ο φιλελευθερισµός 91 Άνταµ Σµιθ (Adam Smith. Το «αόρατο χέρι» χρησιµοποίησαν και µεταγενέστεροι οικονοµολόγοι για να εξηγήσουν µε ποιον τρόπο µπορούν να επιλυθούν από τους µηχανι- . κανένας παραγωγός δεν µπορεί να υπαγορεύσει την τιµή ενός προϊόντος – οι τιµές υπαγορεύονται από την αγορά. Εργοδότες. O Πλούτος των Εθνών (The Wealth of Nations. ο Σµιθ ήταν. Αυτές είναι οι δυνάµεις της προσφοράς και της ζήτησης. ενήµερος για τα όρια του λαισέ φαιρ. στην οποία προσπάθησε να συµφιλιώσει την ανθρώπινη τάση για το ατοµικό συµφέρον µε µια αντίληψη περί της εύτακτης κοινωνίας η οποία δεν χρειάζεται εξωτερικές ρυθµιστικές παρεµβάσεις για να συντηρηθεί. Η αγορά είναι λοιπόν ένας αυτορυθµιζόµενος µηχανισµός που δεν χρειάζεται εξωτερική καθοδήγηση. 1776). Το πιο φηµισµένο του έργο. πράγµα που του έδωσε τη δυνατότητα να επισκεφτεί τη Γαλλία και τη Γενεύη και να αναπτύξει τις οικονοµικές του θεωρίες. Μολονότι συχνά θεωρείται οπαδός της ελεύθερης αγοράς. µπορούν να έχουν κέρδη µόνον αν παράγουν αγαθά τα οποία οι καταναλωτές είναι πρόθυµοι να αγοράσουν. για παράδειγµα. Στη Θεωρία των ηθικών συναισθηµάτων (The Theory of Moral Sentiments. 1723-90) Οικονοµολόγος και φιλόσοφος από τη Σκωτία. Για παράδειγµα. Πρέπει να είναι ελεύθερη από κυβερνητικές παρεµβάσεις επειδή διευθύνεται από αυτό που ο Άνταµ Σµιθ αποκάλεσε το «αόρατο χέρι». ήταν η πρώτη συστηµατική προσπάθεια να εξηγηθεί η λειτουργία της οικονοµίας µε όρους αγοράς και έδινε έµφαση στη σηµασία του καταµερισµού της εργασίας. όλοι ενεργούν για την προώθηση των δικών τους συµφερόντων. θεωρείται συνήθως ως ο θεµελιωτής της «µελαγχολικής επιστήµης» της οικονοµικής. ωστόσο. δηλαδή από την ποσότητα των αγαθών που προσφέρονται προς πώληση και τον αριθµό των καταναλωτών που είναι πρόθυµοι να τα αγοράσουν. αλλά οι δυνάµεις της αγοράς διασφαλίζουν ότι αυτά τα συµφέροντα είναι συµβατά ανάµεσά τους: οι επιχειρήσεις.

Από την άλλη µεριά. Η σπατάλη και η αναποτελεσµατικότητα δεν είναι ανεκτές. πράγµα που σηµαίνει ότι προσελκύονται από τις αναπτυσσόµενες βιοµηχανίες και αποµακρύνονται από εκείνες που παρακµάζουν. Αν τα κέρδη είναι ασυνήθιστα υψηλά σε µια συγκεκριµένη επιχείρηση. έχουν ελαστικότητα. όπως και οι τιµές των υπολοίπων προϊόντων. Κατά συνέπεια. µε την προϋπόθεση ότι τα επίπεδα των µισθών. η ανεργία εµφανίζεται όταν υπάρχουν πιο πολλοί άνθρωποι που θέλουν να εργασθούν απ’ ό.τι διαθέσιµες θέσεις εργασίας: µε άλλα λόγια. οι δυνάµεις της αγοράς έχουν τη φυσική τάση να προάγουν µια δυναµική και αποδοτική οικονοµία. επειδή καθοδηγείται σταθερά από αυτές. το ενδεχόµενο των υπερβολικά υψηλών κερδών παρεµποδίζεται από τον ανταγωνισµό. Ο καταναλωτής είναι κυρίαρχος: οι εταιρείες για να παραµείνουν κερδοφόρες αναγκάζονται να εξακριβώνουν τις ανάγκες και τις επιθυµίες των καταναλωτών. Έφτασαν στο απόγειό τους µε το δόγµα του λαισέ φαιρ. Η ελεύθερη αγορά εξασφαλίζει επίσης την οικονοµική αποδοτικότητα. Οι οικονοµικοί πόροι κατευθύνονται λοιπόν προς την πιο επικερδή τους χρήση. Καθώς όµως πέφτουν οι µισθοί οι εργοδότες αποκτούν τη δυνατότητα να στρατολογήσουν περισσότερους εργάτες και έτσι η ανεργία µειώνεται. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες σµούς της αγοράς οικονοµικά προβλήµατα όπως η ανεργία. Η αγορά επίσης διαθέτει µεγάλη ευαισθησία ανταπόκρισης στις επιθυµίες των καταναλωτών. Κάθε εταιρεία πειθαρχεί στο κίνητρο του κέρδους. Για παράδειγµα. δηλαδή τους µισθούς. η οποία ανταποκρίνεται αυτόµατα σε κάθε αλλαγή της ζήτησης των καταναλωτών. Οι ιδέες της ελεύθερης αγοράς έγιναν οικονοµική ορθοδοξία στη Βρετανία και τις Ηνωµένες Πολιτείες κατά το δέκατο ένατο αιώνα. Αυτό εκφράζει την ιδέα ότι το κράτος δεν πρέπει να αναλαµβάνει κανέναν οικονοµικό ρόλο. αλλά αντιθέτως πρέπει απλώς να αφήνει την οικονοµία να λειτουργεί από µόνη της και . ώστε να µπορούν να τις ικανοποιούν. Έτσι. ο πληθωρισµός ή το έλλειµµα του ισοζύγιου πληρωµών. το οποίο κατά κυριολεξία σηµαίνει «αφήστε τους να κάνουν ό.τι θέλουν». οι δυνάµεις της αγοράς ρίχνουν τότε την «τιµή» της εργασίας.92 A. να αυξήσουν την προσφορά του παραγόµενου αγαθού ρίχνοντας εντέλει τις τιµές όσο και τα ποσοστά του κέρδους. µε αυτό τον τρόπο. το οποίο αναγκάζει τους παραγωγούς να κρατούν χαµηλά το κόστος των προϊόντων τους. Οι δυνάµεις λοιπόν της αγοράς µπορούν να απαλείψουν την ανεργία χωρίς την ανάγκη κυβερνητικής παρέµβασης. όταν η προσφορά εργασίας υπερβαίνει τη ζήτησή της. αυτό απλά ενθαρρύνει και άλλους παραγωγούς να δραστηριοποιηθούν στον ίδιο κλάδο και.

αλλά ισχυριζόταν ότι αυτή έπρεπει να συντελεστεί µέσα από «τις δικές τους . Αυτή η ιδέα εκφράστηκε παραστατικά στον τίτλο του βιβλίου του Σάµουελ Σµάιλς Αυτοβοήθεια (Samuel Smiles. Κοινωνικός δαρβινισµός Ένα από τα χαρακτηριστικά που διακρίνουν τον κλασικό φιλελευθερισµό είναι η στάση του απέναντι στη φτώχεια και την κοινωνική ισότητα. δηλαδή η προσήλωση στο ελεύθερο εµπόριο. η πίστη στην ελεύθερη αγορά αναβίωσε µε την κυβέρνηση Ρέιγκαν στις Ηνωµένες Πολιτείες και µε τις κυβερνήσεις Θάτσερ και Μέιτζορ στη Βρετανία.τι µπορούν µε τη δική τους ζωή. αποµακρύνοντας το «νεκρό χέρι» της κυβέρνησης από την οικονοµία µε την ελπίδα ότι έτσι θα ανέκαµπτε πλήρως η φυσική ζωτικότητα του µηχανισµού της αγοράς. Προς τα τέλη του εικοστού αιώνα. ενώ οι άλλοι. δηλαδή οι ανίκανοι και οι οκνηροί. Για παράδειγµα. 1804-1865) υπεραµύνθηκε της βελτίωσης των συνθηκών εργασίας για τις εργατικές τάξεις. Η ελεύθερη αγορά αποτελεί λοιπόν εγγύηση της κοινωνικής δικαιοσύνης. Οι ιδέες του λαισέ φαιρ επικράτησαν στη Βρετανία κατά το µεγαλύτερο µέρος του δέκατου ένατου αιώνα. Κάθε ατοµικιστικό πολιτικό πιστεύω τείνει να εξηγήσει τις κοινωνικές περιστάσεις µε όρους φυσικών χαρισµάτων και σκληρής εργασίας κάθε ανθρώπου χωριστά. καθώς αφήνει όλα τα άτοµα να επιδιώξουν τα δικά τους συµφέροντα. Self-Help [1859] 1986).Ο φιλελευθερισµός 93 να επιτρέπει στους επιχειρηµατίες να δρουν όπως αυτοί επιθυµούν. Οι ιδέες του λαισέ φαιρ αντιτίθενται σε όλες τις µορφές εργατικής νοµοθεσίας. Τέτοιες ιδέες περί ατοµικής ευθύνης υιοθετούσαν σε ευρεία κλίµακα οι υποστηρικτές του δόγµατος του λαισέ φαιρ κατά τον δέκατο ένατο αιώνα. το οποίο ξεκινά από το δοκιµασµένο γνωµικό «συν Αθηνά και χείρα κίνει». Τα άτοµα κάνουν ό. Αυτός ο οικονοµικός ατοµικισµός στηρίζεται συνήθως στην άποψη ότι η απεριόριστη επιδίωξη του κέρδους οδηγεί τελικά στο κοινό όφελος.τι θέλουν και ό. περιλαµβανοµένων των περιορισµών που αφορούν την εργασία των ανηλίκων. Αυτοί που έχουν την ικανότητα και την επιθυµία να εργαστούν θα ευηµερήσουν. συζητείται στο Κεφάλαιο 6 σε σχέση µε τον φιλελεύθερο διεθνισµό. το εργασιακό ωράριο και τις ρυθµίσεις των συνθηκών στους χώρους εργασίας. Η άλλη εκδήλωση του οικονοµικού φιλελευθερισµού. οι κυβερνήσεις προσδοκούσαν να προαγάγουν την οικονοµική αποδοτικότητα και ανάπτυξη. Και στις δύο περιπτώσεις. ενώ στις Ηνωµένες Πολιτείες δεν απειλήθηκαν σοβαρά µέχρι τη δεκαετία του 1930. ο βρετανός οικονοµολόγος και πολιτικός Pίτσαρντ Kόµπντεν (Richard Cobden. όχι.

παρά µόνο στον εαυτό σας». Μερικές από αυτές τις αλλαγές καθιστούν το είδος ικανό να επιβιώσει και να ευηµερήσει. Ο άνθρωπος εναντίον του κράτους (Man Versus the State. Οι ανισότητες πλούτου. 1809-82) στο έργο του Περί της καταγωγής των ειδών (On the Origin of Species. . Υπάρχει λοιπόν µια διαδικασία «φυσικής επιλογής». Άλλες πάλι µεταλλάξεις είναι λιγότερο ευνοϊκές και καθιστούν την επιβίωση πιο δύσκολη. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες προσπάθειες και τη στήριξη στις δικές τους δυνάµεις και όχι από το νόµο». O ∆αρβίνος παρουσίασε µια θεωρία περί εξέλιξης. Αυτοί που είναι από τη φύση τους πιο κατάλληλα προικισµένοι για να επιβιώσουν φθάνουν στην κορυφή της κοινωνικής ιεραρχίας. Oυίλιαµ Σάµνερ (William Sumner. ισχυρίστηκε ότι η διαδικασία της φυσικής επιλογής λειτουργεί εξίσου µέσα στην ανθρώπινη κοινωνία. 1840-1910). για παράδειγµα. Μια µεγάλη ποικιλία έµβιων ειδών έχουν κατορθώσει να αναπτυχθούν επάνω στη γη.94 A. πολύ σύντοµα άλλοι τις προέκτειναν στην κατασκευή κοινωνικών και πολιτικών θεωριών. Έτσι. ή ακόµη και αδύνατη. των ανέργων ή όσων µε οποιονδήποτε τρόπο µειονεκτούν αποτελεί ύβρη απέναντι στην ίδια τη φύση. κοινωνικής θέσης και πολιτικής ισχύος είναι λοιπόν φυσικές και αναπόφευκτες και δεν πρέπει να κάνει καµία προσπάθεια το κράτος να τις απαλείψει. [1859] 1972). η οποία κρίνει ποια είδη είναι κατάλληλα από τη φύση τους για επιβίωση και ποια δεν είναι. 1820-1904). ενώ οι λιγότερο προικισµένοι κατακρηµνίζονται. συντελούν δηλαδή στην επιβίωσή του. βρετανός φιλόσοφος και κοινωνικός στοχαστής. η κοινωνία απεικονίστηκε ως µια πάλη µεταξύ των ατόµων για την επιβίωση. αντλώντας έµπνευση από τις ιδέες που είχε νωρίτερα αναπτύξει ο βρετανός επιστήµονας Κάρολος ∆αρβίνος (Charles Darwin. Ο Σπένσερ. ενώ πολλά άλλα είδη έχουν εξαφανιστεί. η οποία επίσης χαρακτηρίζεται από την αρχή «της επιβίωσης του καταλληλότερου». υπεραµύνθηκε σθεναρά του δόγµατος του λαισέ φαιρ. Οι ιδέες για τη στήριξη του ατόµου στις δικές του δυνάµεις βρήκαν την πιο τολµηρή τους έκφραση στο βιβλίο του Χέρµπερτ Σπένσερ (Herbert Spencer. διατύπωσε ευθαρσώς αυτή την αρχή το 1884. Τις συµβούλευε λοιπόν: «µην προσβλέπετε στο Κοινοβούλιο. Ο Σπένσερ. Υποστήριξε ότι κάθε έµβιο είδος υφίσταται µια σειρά από τυχαίες φυσικές και διανοητικές αλλαγές ή µεταλλάξεις. η οποία εξηγούσε την ποικιλία των έµβιων ειδών επάνω στη γη. κάθε προσπάθεια υποστήριξης ή βοήθειας των φτωχών. Πράγµατι. Ο µαθητής του Σπένσερ. Ενώ ο ίδιος ο ∆αρβίνος εφήρµοσε αυτές τις ιδέες µόνο για την ερµηνεία του φυσικού κόσµου. [1884] 1940).

ο αµερικανικός φιλελευθερισµός έµεινε ανέπαφος µέχρι την ύφεση της δεκαετίας του 1930. της ανεργίας και των εξευτελιστικών συνθηκών διαβίωσης και απασχόλησης. Ο δαρβινικός κοινωνικός φιλελευθερισµός βρίσκεται λοιπόν σε έντονη αντίθεση µε την ιδέα της κοινωνικής πρόνοιας. Αν. Αυτές οι ιδέες δεν περιορίστηκαν µόνο στον δέκατο ένατο αιώνα. ενώ οι κυβερνήσεις της Θάτσερ και του Μέιτζορ στη Βρετανία εξαπέλυσαν τη δική τους επίθεση ενάντια στην «κουλτούρα της εξάρτησης». αλλά επέδρασαν και στη διαµόρφωση της σκέψης της Νέας ∆εξιάς. ωστόσο. έτσι και οι σύγχρονες φιλελεύθερες ιδέες σχετίζονται µε την περαιτέρω ανάπτυξη της εκβιοµηχάνισης. αλλά σε άλλες χώρες κάτι τέτοιο δεν συνέβη παρά µόνο πολύ αργότερα. Αν το κράτος παρέχει συντάξεις. που ολοφάνερα βρισκόταν διαρκώς σε µειονεκτική θέση λόγω των χαµηλών αµοιβών. τότε το άτοµο ενθαρρύνεται στην οκνηρότητα και παύει να διακατέχεται από αυτοσεβασµό. Η εκβιοµηχάνιση απέφερε σε µερικούς τεράστια πλούτη. τότε αισθάνονται αξιοπρεπείς και γίνονται παραγωγικά µέλη της κοινωνίας. Για παράδειγµα. βρίσκεται ακριβώς εκεί που του αξίζει». της φτώχειας. Σε αυτές τις ιστορικές περιστάσεις. επιδόµατα. την οποία πίστευαν ότι ενθάρρυνε το κράτος πρόνοιας. Όπως η ανάπτυξη του κλασικού φιλελευθερισµού ήταν στενά συνδεδεµένη µε την εµφάνιση του βιοµηχανικού καπιταλισµού κατά τον δέκατο ένατο αιώνα.Ο φιλελευθερισµός 95 όταν δήλωσε ότι «ο µέθυσος που κυλιέται στον βούρκο. οι άνθρωποι παροτρύνονται «να σταθούν στα πόδια τους». Ο νεότερος φιλελευθερισµός Ο νεότερος φιλελευθερισµός µερικές φορές αποκαλείται και «φιλελευθερισµός του εικοστού αιώνα». Επιπλέον. Αυτές οι εξελίξεις άσκησαν επίδραση επάνω στον βρετανικό φιλελευθερισµό από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. Η κυβέρνηση του Ρήγκαν στις Ηνωµένες Πολιτείες επιδίωξε να προαγάγει µια «ιδεολογία που ανακαλούσε εκείνη των πρωτοπόρων της Άγριας ∆ύσης» δίνοντας έµφαση στη στήριξη του ατόµου στις ικανότητές του και στο επιχειρηµατικό πνεύµα. η οποία εµφανίστηκε περί τα τέλη του εικοστού αιώνα. και προσπάθησαν να την αντικαταστήσουν µε µια αµερικανικού τύπου «επιχειρηµατική κουλτούρα». ήταν πολύ πιο δύσκολο πλέον να αγνοηθεί η κοινωνική ανισότητα µετά τη δηµιουργία µιας διογκούµενης βιοµηχανικής εργατικής τάξης. που . αλλά συνοδεύτηκε από την εξάπλωση των τενεκεδουπόλεων. της αµάθειας και των κάθε λογής ασθενειών. δωρεάν παιδεία και ιατροφαρµακευτική περίθαλψη.

επάνω στο σώµα του και στο πνεύµα του. [1859] 1972). H ατοµικότητα Οι ιδέες του Τζων Στιούαρτ Μιλ έχουν περιγραφεί ως «η καρδιά του φιλελευθερισµού». Κατά συνέπεια. γινόταν όλο και πιο δύσκολο για τους φιλελεύθερους να υποστηρίξουν την άποψη ότι η έλευση του καπιταλισµού έφερε τη γενική ευηµερία και την ελευθερία σε όλους. Το ελάχιστο κράτος της κλασικής θεωρίας ήταν εντελώς ακατάλληλο για να απαλύνει τις αδικίες και τις ανισότητες της κοινωνίας των πολιτών. 73). να είναι αυτόνοµα ή να επιτύχουν την αυτοπραγµάτωσή τους. 1972. εξέφρασε µια αντίληψη περί ελευθερίας που είναι ουσιαστικά αποθετική. οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι ετοιµάστηκαν να υποστηρίξουν την ανάπτυξη ενός παρεµβατικού κράτους. Πίστευε µε πάθος στην ατοµικότητα. αλλά συνάµα κοιτούν και µπροστά. αφού απεικονίζει την ελευθερία ως απουσία οποιωνδήποτε περιορισµών επάνω σε εκείνες τις πράξεις του ατόµου «που αφορούν τον εαυτό» του. το άτοµο είναι κυρίαρχο» (Mill. Όταν ο Μιλ υποστήριξε «Επάνω στον εαυτό του. αλλά όχι και επαρκής συνθήκη για την ελευθερία. η οποία καθιστά τα άτοµα ικανά να αναλάβουν τον έλεγχο της δικής τους ζωής. σ. πολλοί αναθεώρησαν την πρώιµη φιλελεύθερη προσδοκία. Ο Μιλ πίστευε ότι αυτή η απουσία περιορισµών είναι αναγκαία. Τα ενδιαφέροντα του Μιλ κυµαίνονται από την πολιτική οικονοµία ως την επέκταση του δικαιώµατος ψήφου στις γυναίκες. Ο ευρωπαϊκός ροµαντισµός άσκησε ισχυρές επιδράσεις επάνω στον Μιλ και συνάµα τον έκανε να θεωρήσει ρηχή και ελάχιστα πειστική την άποψη ότι τα άτοµα επιδιώκουν τη µεγιστοποίηση της ωφελιµότητας. Αυτό το έργο περιέχει µερικές από τις πιο ρωµαλέες φιλελεύθερες απόψεις υπέρ της ατοµικής ελευθερίας. Καθώς η ιδέα του οικονοµικού ατοµικισµού δεχόταν ολοένα οξύτερες επιθέσεις. ότι η απεριόριστη επιδίωξη του ατοµικού συµφέροντος θα µπορούσε ποτέ να δηµιουργήσει µια κοινωνικά δίκαιη κοινωνία. Θεωρούσε την ελευθερία δύναµη θετική και δηµιουργική. αλλά η µεγάλη συµβολή του στη σύγχρονη πολιτική σκέψη φαίνεται καθαρά στις ιδέες που ανέπτυξε στο δοκίµιο Περί Ελευθερίας (On Liberty. Συνεπώς. οι φιλελεύθεροι στοχάστηκαν ξανά τη στάση τους απέναντι στο κράτος. δηλαδή την ιδέα ότι όλα τα ανθρώπινα όντα είναι . Αυτό επειδή γεφύρωσαν το χάσµα µεταξύ κλασικού και σύγχρονου φιλελευθερισµού: οι ιδέες του ανατρέχουν στον πρώιµο δέκατο ένατο αιώνα. προς τον εικοστό αιώνα. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες συνεχώς άλλαζαν.96 A.

σύµφωνα µε την οποία οι άνθρωποι επιδιώκουν τη µεγιστοποίηση τη ωφελιµότητας έχοντας άξονα πάντοτε τον εαυτό τους και πρότεινε µια πιο αισιόδοξη αντίληψη για την ανθρώπινη φύση. να διευρύνουν τις γνώσεις τους και να εκλεπτύνουν την αισθαντικότητά τους. είχε οδηγήσει σε νέες µορφές ένδειας και αδικίας. Τα άτο- . Ο Μιλ διαφώνησε µε τον ωφελιµισµό του Μπένθαµ. A. O Γκρην πίστευε ότι η απεριόριστη επιδίωξη του κέρδους. Ωστόσο ο Μιλ δεν άντλησε το συµπέρασµα ότι το κράτος έπρεπε να επεµβαίνει και να καθοδηγεί τα άτοµα στην προσωπική τους βελτίωση και στην επίτευξη των «ανώτερων» ηδονών. T. Τέτοιοι ήταν ο Xόµπχαουζ (L. Ακολουθώντας τον Τζων Στιούαρτ Μιλ. Έτσι έθεσε τα θεµέλια για τη θετική θεωρία της ελευθερίας. από την άλλη πλευρά φοβόταν µήπως η κρατική εκπαίδευση σήµαινε απλά ότι όλοι θα ενστερνίζονταν πλέον τις ίδιες απόψεις και πεποιθήσεις. τα γραπτά του οποίου επέδρασαν σε µια ολόκληρη γενιά στοχαστών που έµειναν γνωστοί ως «οι νέοι φιλελεύθεροι» (new liberals). ενώ ενθάρρυνε τη διάδοση της εκπαίδευσης ως τον καλύτερο ίσως τρόπο για να µπορέσουν τα άτοµα να εκπληρώσουν τους στόχους τους. µε το έργο του βρετανού φιλόσοφου Γκρην (Τ. (1854-1940). της οποίας υπεραµυνόταν ο κλασικός φιλελευθερισµός. φοβόταν την εξάπλωση του κοµφορµισµού στην κοινωνία. Hobhouse.Ο φιλελευθερισµός 97 διακριτές οντότητες. Green. και µάλιστα µοναδικές. όπως και ο Τοκβίλ. στο βαθµό που ο τελευταίος πίστευε ότι οι πράξεις των ανθρώπων διακρίνονται µε κριτήριο την ποσότητα της ηδονής και του πόνου που επάγονται. Καταφανώς δεν ενδιαφερόταν για την απλή επιδίωξη της ηδονής. Η οικονοµική ελευθερία των λίγων είχε καταστρέψει τις ελπίδες ζωής των πολλών.Η. να καλλιεργήσουν τις φυσικές τους κλίσεις και ικανότητες. 1836-1882). οι οποίες αναπτύσσουν τον διανοητικό. αλλά για την προσωπική καλλιέργεια του ατόµου: όπως δήλωνε. ο Γκρην απέρριψε την πρώιµη φιλελεύθερη αντίληψη. ηθικό και πνευµατικό κόσµο του ατόµου. Για τον Μιλ υπήρχαν «ανώτερες» και «κατώτερες» ηδονές: ενδιαφερόταν λοιπόν για την προαγωγή εκείνων των ηδονών. Για παράδειγµα. H θετική ελευθερία Το πιο εµφανές ρήγµα στους κόλπους της πρώιµης φιλελεύθερης σκέψης σηµειώθηκε περί τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. θα προτιµούσε να είναι «ένας δύστυχος Σωκράτης παρά ένας ικανοποιηµένος ηλίθιος». 1864-1929) και ο Xόµπσον (J. Η αξία της ελευθερίας είναι ότι καθιστά τα άτοµα ικανά να αναπτυχθούν. και τούτο επειδή. Hobson.

η αποθετική ελευθερία θα νοµιµοποιούσε την ικανότητά τους να µισθώνουν την φθηνότερη δυνατή εργατική δύναµη . Αφορά σε µια ψυχική λειτουργία που κάνει το άτοµο να µπορεί να µπει στη θέση του άλλου. Ελευθερία είναι η ικανότητα του ατόµου να αναπτύσσεται και να καλλιεργεί την ατοµικότητά του. O αχαλίνωτος καπιταλισµός όµως δεν παρέχει σε κάθε άτοµο τις ίδιες ευκαιρίες πραγµάτωσης. Στην περίπτωση όµως των επιχειρήσεων. µου αρέσει). Τούτη η αντίληψη περί ανθρώπινης φύσης ήταν σαφώς επηρεασµένη από τις σοσιαλιστικές ιδέες και έδινε έµφαση στην κοινωνική και συνεργατική φύση του ανθρώπινου γένους. Η οικονοµική ελευθερία λοιπόν µπορεί να οδηγήσει στην εκµετάλλευση. Η ελευθερία επιλογής στην αγορά είναι συνεπώς µια ανεπαρκής αντίληψη περί ατοµικής ελευθερίας. ο οποίος δεν έχει το ίδιο νόηµα. να αποκτά δεξιότητες και γνώσεις και να εξασφαλίζει την προσωπική πλήρωσή του. Η εργατική τάξη. Πρόκειται για έναν φιλοσοφικό όρο. δηλαδή να συν . υστερεί µόνιµα. για παράδειγµα. Η αποθετική ελευθερία απλώς αποµακρύνει τους εξωτερικούς περιορισµούς επάνω στο άτοµο. όπως όταν λέµε ότι συµπαθώ κάποιον (δηλ. από τον οποίο θεωρήθηκε ως το πρόπλασµα ή βασικό προαπαιτούµενο της δηµιουργίας των ηθικών αντιλήψεων και χρησιµοποιήθηκε κυρίως για να αντικρουστεί η χοµπσιανή αντίληψη περί εγωιστικού ατόµου (ΣτΜ). ενώ αφετέρου οι εργοδότες έχουν συνήθως την πολυτέλεια να επιλέξουν ανάµεσα σε µεγάλο αριθµό διαθέσιµων εργατών. Κατά συνέπεια. παρέχοντάς του ελευθερία επιλογής. Το άτοµο υπέχει κοινωνικές και όχι µόνον ατοµικές ευθύνες – και έτσι συνδέεται µε τα άλλα άτοµα µε δεσµούς φροντίδας και εµπάθειας. .για παράδειγµα. να χρησιµοποιούν παιδιά αντί για ενήλικες ή γυναίκες αντί για άνδρες.98 A. Στη θέση της αποθετικής ελευθερίας ο Γκρην πρότεινε την ιδέα της θετικής ελευθερίας. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες µα.πάσχει. λόγω των µειονεκτηµά6. Οι εργάτες µερικές φορές εξαναγκάζονται να δεχτούν µια συγκεκριµένη απασχόληση επειδή οι µόνες εναλλακτικές τους επιλογές είναι η ένδεια και η λιµοκτονία. οι ιδέες του Γκρην έχουν περιγραφεί ως «σοσιαλιστικός φιλελευθερισµός». Υπήρξε κεντρική έννοια του Σκωτικού ∆ιαφωτισµού. Ο Γκρην ισχυρίστηκε ότι οι εργασιακές σχέσεις δεν συνάπτονται µεταξύ ελευθέρων και ίσων ατόµων. οι οποίες επιθυµούν να µεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους. σύµφωνα µε τον Γκρην. νοιώθουν συµπάθεια (sympathy)6 το ένα για το άλλο και να µπορούν να αναπτύξουν φιλάλληλα συναισθήµατα. Ο Γκρην αντέκρουσε επίσης την κλασική φιλελεύθερη ιδέα της ελευθερίας. Περιλαµβάνει την ικανότητα του να πραγµατώνει τις φυσικές του δυνατότητες.

Όταν. ώστε να διασφαλίσει τους απλούς ανθρώπους από τα κοινωνικά δεινά που απειλούν να καταρρακώσουν τη ζωή τους. οι οποίες αφορούσαν αυτήν τη φορά τα «πέντε γιγάντια δεινά»: ελευθερία από την ανάγκη. την αµάθεια. που έθεσε τα θεµέλια του κράτους προνοίας στη Βρετανία. Για τον Γκρην. Το κράτος δεν µπορεί να τα εξαναγκάσει να δρουν ηθικά. αλλά η θεµελιώδης προσήλωση στις ανάγκες και στα συµφέρο- . αλλά δεν τοποθετεί την κοινωνία πάνω από το άτοµο. Μολονότι αποµακρύνει τους εξωτερικούς περιορισµούς από το άτοµο. πάντως δεν ισοδυναµεί µε εγκατάλειψη των βασικών αρχών της φιλελεύθερης σκέψης. µέσα στις οποίες µπορούν ευκολότερα να προβούν σε πιο υπεύθυνες ηθικές επιλογές. Αυτή ακριβώς η αντίληψη της θετικής ελευθερίας βρήκε σηµαντική θέση στη φιλελεύθερη σκέψη του εικοστού αιώνα. οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι υποστηρίζουν ότι τούτοι οι στόχοι απαιτούν συλλογική δράση. οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι τείνουν να δουν το κράτος θετικά.Ο φιλελευθερισµός 99 των της ένδειας. Καθώς λοιπόν η κοινωνία της αγοράς δεν παρέχει στα άτοµα ίσες ευκαιρίες για να αναπτυχθούν και να καλλιεργηθούν. αλλά. την αθλιότητα και την ανεργία. υπό µία έννοια. υπεραµύνθηκε επίσης των θετικών ελευθεριών. ως εγγυητή της. Αν και αυτή η άποψη εµπεριέχει σαφώς µια αναθεώρηση των κλασικών φιλελεύθερων ιδεών. για παράδειγµα. στον Ατλαντικό Χάρτη του 1941. την ασθένεια. την οποία αναλαµβάνει η κυβέρνηση. ενώ απεναντίας η θετική ελευθερία αποσκοπεί στο να ενδυναµώσει το άτοµο. η αποθετική ελευθερία µπορεί να µη σηµαίνει τίποτα περισσότερο από την ελευθερία να πεθάνει κανείς της πείνας. Ο σύγχρονος φιλελευθερισµός προσεγγίζει τον σοσιαλισµό. ως ένα κράτος αρωγό. συµπεριέλαβαν την «ελευθερία από το φόβο» και την «ελευθερία από την ανάγκη». Η ισορροπία µεταξύ κράτους και ατόµου µεταβάλλεται στον σύγχρονο φιλελευθερισµό. της ανεργίας και της αµάθειας. ο Φραγκλίνος Ρούσβελτ και ο Ουίνστον Τσώρτσιλ περιέγραψαν τις «τέσσερις ελευθερίες» για τις οποίες πολέµησαν στον ∆εύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο. Η Έκθεση Μπέβεριτζ του 1942. η ελευθερία τελικά συνίστατο στο να δρουν τα άτοµα µε ηθικό τρόπο. µπορεί όµως να τούς εξασφαλίσει τις συνθήκες. που αναλαµβάνει ένα διαρκώς διευρυνόµενο φάσµα κοινωνικών και οικονοµικών ευθυνών. Αντίθετα από τους πρώιµους φιλελεύθερους. Ο Γκρην αντιλαµβανόταν το κράτος όχι απλά ως απειλή για την ατοµική ελευθερία. των ασθενειών. Επηρεασµένος από τον Χέγκελ o Γκρην πίστευε ότι το κράτος υπέχει κοινωνική ευθύνη για τους πολίτες του.

καθώς και. Οι κυβερνήσεις. ακόµη και από τους φασίστες. Αυτή ακριβώς η ευθύνη αντικατοπτρίζεται στη ανάπτυξη . ώστε οι τελευταίοι να µπορέσουν να αντεπεξέλθουν στη φτώχεια. από τους αγρότες. Η βασική διαφορά έγκειται όµως στην αναγνώριση. Στο πλαίσιο του φιλελευθερισµού. Αντιµετώπισαν επίσης την πίεση για κοινωνικές µεταρρυθµίσεις που ασκούνταν από τους βιοµηχανικούς εργάτες οι οποίοι πρόσφατα είχαν αποκτήσει δικαίωµα ψήφου. καθώς και σε πολλές αναπτυσσόµενες χώρες. επιδίωξαν να εξασφαλίσουν αποτελεσµατικότερη εθνική οικονοµία. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες ντα του ατόµου παραµένει. Οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι υποστηρίζουν το κράτος πρόνοιας µε βάση την αρχή των ίσων ευκαιριών. Έχει εκφραστεί µε διάφορους τρόπους από τους σοσιαλιστές. Αν το ελάχιστο κράτος ήταν χαρακτηριστικό του δέκατου ένατου αιώνα. δηλαδή προσπαθειών της κυβέρνησης να στηρίξει µε θεσµούς προνοίας τους πολίτες. σε µερικές περιπτώσεις. πιο υγιές εργατικό δυναµικό και ισχυρότερο στρατό. ότι τα άτοµα πρέπει να βοηθηθούν προκειµένου να βοηθήσουν τον εαυτό τους. Αν τυχόν ορισµένα άτοµα ή οµάδες βρίσκονται σε µειονεκτική θέση λόγω των κοινωνικών περιστάσεων. Η έµφαση λοιπόν του σύγχρονου φιλελευθερισµού δίνεται στην κεντρική ιδέα. Οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι συµµερίζονται την κλασική φιλελεύθερη προτίµηση για τη στήριξη των ατόµων στις δικές τους δυνάµεις. ώστε αυτά να αναλαµβάνουν την ευθύνη της δικής τους ζωής. για παράδειγµα. το επιχείρηµα υπέρ της κοινωνικής πρόνοιας προτείνεται πάντως από τους σύγχρονους φιλελεύθερους – σε έντονη αντίθεση µε τους κλασικούς φιλελεύθερους.100 A. ότι αυτό µπορεί να συµβεί µόνο αν συντρέχουν οι κατάλληλες κοινωνικές συνθήκες. την αρρώστια και την αµάθεια. τους φιλελεύθερους. Αυτό συνέβη εξαιτίας ενός πλήθους ιστορικών και ιδεολογικών παραγόντων. σε µερικές περιπτώσεις. κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα το σύγχρονο κράτος έχει µετατραπεί σε κράτος πρόνοιας. τους φεµινιστές και τις φεµινίστριες και. Η πολιτική υποστήριξη του κράτους πρόνοιας δεν υπήρξε προνόµιο καµιάς ιδεολογίας. οι οποίοι εκθείαζαν τις αρετές τις αυτοβοήθειας και της ατοµικής ευθύνης. O κοινωνικός φιλελευθερισµός Ο εικοστός αιώνας γνώρισε τη διόγκωση του κρατικού παρεµβατισµού στα περισσότερα δυτικά κράτη. τότε το κράτος έχει την κοινωνική ευθύνη να περιορίσει ή να εξαλείψει τα µειονεκτήµατα που αντιµετωπίζουν. τους συντηρητικούς. Συνήθως αυτός ο παρεµβατισµός πήρε τη µορφή της κοινωνικής πρόνοιας.

ενώ στην ίδια χώρα το Προοδευτικό Συντηρητικό Κόµµα (Progressive Conservative Party) υπερασπίζεται σήµερα την ατοµική υπευθυνότητα και την ελεύθερη επιχειρηµατική δράση. ακολούθησε την Έκθεση Μπέβεριτζ. η οποία εισήγαγε συντάξεις γήρατος και ένα περιορισµένο σύστηµα ιατροφαρµακευτικής περίθαλψης και ασφάλισης για τους ανέργους. Αυτά τα δικαιώµατα συγκροτούν µια «ιδιωτική σφαίρα». η οποία πρέπει να µένει απαραβίαστη από την κυβέρνηση. Το Φιλελεύθερο Κόµµα (Liberal Party) παραµένει ως σήµερα ένα σύγχρονο φιλελεύθερο κόµµα προσηλωµένο στις αρχές της κοινωνικής πρόνοιας. ωστόσο. Μια τέτοια επέκταση των ευθυνών της κυβέρνησης δεν επάγεται ωστόσο τη συρρίκνωση των ατοµικών δικαιωµάτων.Ο φιλελευθερισµός 101 των θεσµών του κράτους πρόνοιας. από τη φιλελεύθερη κυβέρνηση του Άσκουιθ. Τα δικαιώµατα του κράτους προνοίας. αλλά µάλλον τη διεύρυνσή τους. συνιστούν θετικά δικαιώµατα. αφού δεν µπορούν να ικανοποιηθούν παρά µόνο µε θετικές ενέργειες του κράτους. Στη διάρκεια του εικοστού αιώνα τα φιλελεύθερα κόµµατα και οι φιλελεύθερες κυβερνήσεις συνήθως υποστήριζαν την κοινωνική πρόνοια. Η Έκθεση Μπέβεριτζ υποσχόταν να δηµιουργήσει ένα περιεκτικό σύστηµα κοινωνικής ασφάλισης. Οι κλασικοί φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι τα µόνα δικαιώµατα τα οποία νόµιµα έχουν τα άτοµα είναι τα αποθετικά δικαιώµατα. όπως είναι οι ελευθερίες του λόγου. εκείνα δηλαδή που συναρτώνται µε τον περιορισµό της κρατικής εξουσίας. Όταν µετά τον ∆εύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο η εργατική κυβέρνηση του Άττλη διεύρυνε το κράτος πρόνοιας. που θα κάλυπτε όλες τους πολίτες «από την κούνια ως τον τάφο». Οι πολίτες εξασφαλίζουν ένα φάσµα κοινωνικών δικαιωµάτων ή δικαιωµάτων προνοίας. το δικαίωµα στην παιδεία και το δικαίωµα στην αξιοπρεπή στέγαση. Το Φιλελεύθερο Κόµµα του Καναδά έχει επίσης αποδυθεί σε µια εκστρατεία για την υιοθέτηση της κοινωνικής πρόνοιας για όλους. δηλαδή ένα σχέδιο που επεξεργάστηκε ο θιασώτης του σύγχρονου φιλελευθερισµού Oυίλιαµ Mπέβεριτζ (William Beveridge. της θρησκευτικής λατρείας και της δηµόσιας συνάθροισης. των υπηρεσιών της υγείας και της παιδείας. όπως είναι το δικαίωµα στην εργασία. δηλαδή µέσα από δηµόσιες παροχές συντάξεων κι επιδοµάτων και. ενδεχοµένως. Στις Ηνωµένες Πολιτείες το φιλελεύθερο κράτος πρόνοιας αναπτύχθηκε . Τα θεµέλια του κράτους πρόνοιας τέθηκαν στη Βρετανία πριν από τον Πρώτο Παγκόσµιο Πόλεµο. 1879-1963). Αυτά αφορούν συνήθως τις πατροπαράδοτες αστικές ελευθερίες.

και έφτασε στο απόγειό του τη δεκαετία του 1960. Ο φιλελευθερισµός του Νιου Ντηλ επέζησε του θανάτου του Ρούσβελτ. οι οποίοι είχαν χαµηλούς µισθούς. Αυτό για µια ακόµη φορά συνεπαγόταν την απόρριψη της κλασικής φιλελεύθερης σκέψης και ιδίως της πίστης στην αυτορυθµιζόµενη ελεύθερη αγορά και στο δόγµα του λαισέ φαιρ. των ηλικιωµένων. υψηλό ποσοστό ανεργίας και κακές συνθήκες στέγασης. Η εγκατάλειψη του λαισέ φαιρ ήρθε καθώς οι βιοµηχανικές καπιταλιστικές κοινωνίες γίνονταν όλο και πιο πολύπλοκες και . η αρχή των ευνοϊκών διακρίσεων χρησιµοποιήθηκε ευρέως από τη δεκαετία του 1960 και µετά για να διευρύνει τις κοινωνικές ευκαιρίες που προσφέρονταν στους µαύρους. των παιδιών. Θα µπορούσε εξίσου να χρησιµοποηθεί για να αντισταθµιστούν κοινωνικά µειονεκτήµατα που προκύπτουν λόγω γένους ή ηλικίας. το 1945. δεν συνδέεται κατ’ ανάγκην µε φυλετικούς παράγοντες. η οποία ονοµάστηκε «affirmative action»· σύµφωνα µε αυτήν ορισµένα άτοµα και οµάδες δικαιούνται ιδιαίτερης φροντίδας ως αποζηµίωση για την κοινωνικά δυσµενή θέση τους. Για παράδειγµα. Χάρη στην φιλελεύθερη προσήλωση στην αρχή των ίσων ευκαιριών αναπτύχθηκε στις Ηνωµένες Πολιτείες η ιδέα της λήψης µέτρων υπέρ των ασθενέστερων. Έτσι οι µαύροι µαθητές στις Ηνωµένες Πολιτείες αποκτούν συχνά πρόσβαση στην ανώτερη παιδεία. Νέα Συµφωνία) του Ρούσβελτ εγκαινιάστηκαν µέτρα για την ανακούφιση των ανέργων. πέρα από τις παροχές κοινωνικής πρόνοιας. Το δεύτερο από αυτά τα προγράµµατα επικεντρώθηκε στην αναγνώριση πολιτικών δικαιωµάτων στους µαύρους των ΗΠΑ. ακόµη και αν έχουν λιγότερα προσόντα από τους λευκούς συνυποψήφιους τους.102 A. φυσικά. προσπάθησαν επίσης να προαγάγουν την ευηµερία των χωρών τους µέσα από την κατάλληλη διαχείριση των οικονοµιών τους. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες τη δεκαετία του 1930. των χηρών και των τυφλών. µε την πολιτική του «Νέου Συνόρου» (New Frontier) του Τζων Κέννεντυ και του προγράµµατος της «Μεγάλης Κοινωνίας» (Great Society) του Λίντον Τζόνσον. Οι ιδέες του οικονοµικού ατοµικισµού και της αυτοβοήθειας παρέµειναν κυρίαρχες επί µεγάλο διάστηµα τον εικοστό αιώνα. ή για τα πρόσωπα µε ειδικές ανάγκες. κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Φραγκλίνου Ρούσβελτ. καθώς και στην αντιµετώπιση της ένδειας και τις εξαθλίωσης στα αστικά κέντρα. αλλά µε το Νιου Ντηλ (New Deal. O κεϋνσιανισµός Οι δυτικές κυβερνήσεις του εικοστού αιώνα. Η αρχή των ευνοϊκών διακρίσεων.

ενώ διατηρείται υψηλή όσο τα µισθολογικά επίπεδα είναι ανελαστικά. για να χάσουν έτσι τις δουλειές τους». Αν οι άνθρωποι έχουν λιγότερα χρήµατα στις τσέπες τους για να ξοδέψουν. οδήγησε σε υψηλά επίπεδα ανεργίας όλο τον βιοµηχανικά ανεπτυγµένο κόσµο. Κατά τον Κέυνς. Συνεπώς η ελεύθερη αγορά µπορεί να καταλήγει µε σπειροειδείς κινήσεις στην ύφεση και να είναι ανίκανη να ανακάµψει από µόνη της. καθώς και µεγάλο µέρος του αναπτυσσόµενου κόσµου. H Mεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του 1930. Αντίθετα απ’ ότι είχε συµβεί στους προηγούµενους οικονοµικούς κύκλους. Interest and Money [1936] 1963) ο Κέυνς επιτέθηκε στην κλασική οικονοµική σκέψη και απέρριψε την πίστη της στην αυτορυθµιζόµενη αγορά. Αυτές οι παρεµβατικές πολιτικές σε µεγάλο βαθµό καθοδηγήθηκαν από το έργο του Tζων Mαίηναρντ Kέυνς. οι εργάτες «επιδιώκουν την αύξηση των µισθών τους. Στη Γενική θεωρία της απασχόλησης. οι κυβερνήσεις µπορούν να «διαχειριστούν» τις οικονοµίες τους επηρεάζοντας το επίπεδο της συνολικής ενεργού ζήτησης. O Κέυνς. Οι κρατικές δαπάνες αποτελούν πράγµατι µια τονωτική «ένεση» ενεργού ζήτη- . που πυροδοτήθηκε από το κραχ της Ουώλ Στρητ το 1929. όπως πράγµατι και σε όλα τα άλλα οικονοµικά προβλήµατα. η Μεγάλη Ύφεση δεν έληξε µε καµιά «φυσική» ανάκαµψη των οικονοµικών µεγεθών. τότε οι εταιρείες θα παράγουν λιγότερα αγαθά. µε αποτέλεσµα η ανεργία να συνεχίσει την ανοδική της πορεία. καθορίζεται από τη συνολικό µέγεθος της ζήτησης –δηλαδή τη συνολική ενεργή ζήτηση– που υπάρχει στην οικονοµία. τότε µειώνεται επίσης και η αγοραστική δύναµη στην οικονοµία και µαζί µε αυτήν η συνολική ζήτηση. ισχυρίστηκε ότι το επίπεδο της οικονοµικής δραστηριότητας. Οι κλασικοί οικονοµολόγοι είχαν υποστηρίξει ότι υπήρχε πάντοτε µια «λύση της αγοράς» στο πρόβληµα της ανεργίας. Σύµφωνα µε αυτή την άποψη. συνήθως λόγω των πιέσεων που ασκούν τα συνδικάτα. Μετά τον ∆εύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο ουσιαστικά όλα τα δυτικά κράτη υιοθέτησαν πολιτικές οικονοµικού παρεµβατισµού. σε µια προσπάθεια να εµποδίσουν την επιστροφή της ανεργίας στα προπολεµικά επίπεδα. ∆ιατύπωσε τη θέση. ωστόσο. ότι όταν µειώνεται το επίπεδο των µισθών. και κατά συνέπεια της απασχόλησης. η ανεργία µειώνεται όταν οι µισθοί αφεθούν να πέσουν αρκετά. Αυτή υπήρξε η πιο δραµατική ένδειξη της αποτυχίας της ελεύθερης αγοράς.Ο φιλελευθερισµός 103 πιο κατάφωρα ανίσχυρες να εγγυηθούν αυτόµατα την γενική ευηµερία. του τόκου και του χρήµατος (John Maynard Keynes. Αυτό ακριβώς πίστευε ο Kέυνς ότι είχε συµβεί τη δεκαετία του 1930. Σύµφωνα µε αυτούς. General Theory of Employment.

προάγει την ευηµερία και την αρµονία της κοινωνίας των πολιτών. Η κεϋνσιανή διαχείριση της ζήτησης υπόσχεται εποµένως να παράσχει στις κυβερνήσεις την ικανότητα να ρυθµίσουν τα επίπεδα απασχόλησης και ανάπτυξης. Αν και ο Κέυνς ήταν αντίπαλος της οικονοµίας της ελεύθερης αγοράς. που τονίζει την «οικονοµική αναρχία» του καπιταλισµού του λαισέ φαιρ. το κύριο µέληµά του ήταν πώς θα έκανε τον καπιταλισµό να δουλέψει. Η επιβολή φορολογίας. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Tζων Mαίηναρντ Kέυνς (John Maynard Keynes. ώστε να µη χρειαστεί µια σοσιαλιστική εναλλακτική λύση. Οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι η διαχείριση της οικονοµίας. Η ανεργία λοιπόν δεν µπορεί να αντιµετωπιστεί από το αόρατο χέρι του καπιταλισµού. καθώς οι εργάτες στον κατασκευαστικό κλάδο. είτε αυξάνοντας τις δηµόσιες δαπάνες είτε µειώνοντας τους φόρους. από την άλλη µεριά. Απλά υποστήριξε . αλλά µε τις κυβερνητικές παρεµβάσεις· στην προκειµένη περίπτωση µε την υιοθέτηση ελλειµµατικού προϋπολογισµού. µε πολλούς τρόπους υπήρξε ο σωτήρας του. για παράδειγµα. του τόκου και του χρήµατος (General Theory of Employment. Χτίζοντας ένα σχολείο η κυβέρνηση δηµιουργεί θέσεις απασχόλησης οικοδόµων όσο και ζήτηση για οικοδοµικά υλικά. παρόµοια µε την κοινωνική πρόνοια. σηµαίνει την «απόσυρση» πόρων από την οικονοµία. 1883-1946) Βρετανός οικονοµολόγος. καθώς περιορίζει την ενεργό ζήτηση και αποθαρρύνει την οικονοµική δραστηριότητα. Αυτό ο Κέυνς το αποκάλεσε «πολλαπλασιαστικό αποτέλεσµα». Στο κύριο έργο του. ο Κέυνς πρότεινε η κυβέρνηση να δηµιουργεί αυξηµένη ενεργό ζήτηση στην οικονοµία. Ο Κέυνς δεν αντιτάχθηκε στον καπιταλισµό· πράγµατι. η οποία θα λειτουργεί σε µεγάλο βαθµό µέσα από τον έλεγχο της αποταµίευσης και της επένδυσης. η οποία ίδρυσε το ∆ιεθνές Νοµισµατικό Ταµείο το 1944. αποκτούν τα χρήµατα για να αγοράσουν περισσότερα αγαθά. Υπεραµύνθηκε του διευρυµένου οικονοµικού ρόλου της κυβέρνησης µε τη µορφή της «διαχείρισης της ζήτησης». ο Κέυνς ανέπτυξε την κριτική της νεοκλασικής οικονοµικής θεωρίας. σης στην οικονοµία. Γενική θεωρία της απασχόλησης. και έτσι να εξασφαλίσουν τη γενική ευηµερία. Σε περιόδους αυξηµένης ανεργίας. πράγµα που σηµαίνει ότι η κυβέρνηση κυριολεκτικά «ξοδεύει χρήµατα που δεν έχει». Interest and Money [1936] 1963). Οι συνέπειες διαχέονται κυµατιστά σε ολόκληρη την οικονοµία.104 A. Ο Κέυνς υπήρξε σύµβουλος του βρετανού πρωθυπουργού Λόυδ Τζωρτζ (Lloyd George) στην Ειρηνευτική Συνδιάσκεψη των Παρισίων το 1919 και αργότερα ηγήθηκε της βρετανικής αποστολής στη Συνδιάσκεψη του Μπρέτον Γουντς.

οι οποίες αναθέρµαναν τη συµπάθεια για τις θεωρίες της κλασικής πολιτικής οικονοµίας. κατά τη διάρκεια της πολεµικής προετοιµασίας. είχαν ως αποτέλεσµα µια πολύ µικρή µόνο πτώση της ανεργίας. Η πρώτη. Ωστόσο. στον ισοσκελισµένο προϋπολογισµό και η επακόλουθη άρνησή του να επιτρέψει την αύξηση των κυβερνητικών δαπανών για τα προγράµµατα δηµοσίων έργων πέρα από τα φορολογικά έσοδα. όπου η ανεργία υποδιπλασιάστηκε µέσα σε δεκαοχτώ µήνες µετά τον διορισµό του Χίτλερ ως καγκελάριου. ωστόσο. αντλώντας υποστήριξη από τα συντηρητικά. εκτοπίζοντας την παλαιότερη πίστη της στο λαισέ φαιρ. δηλαδή την ιστορικά άνευ προηγουµένου περίοδο οικονοµικής ανάπτυξης των δεκαετιών του 1950 και του 1960. Ο κεϋνσιανισµός έµεινε ουσιαστικά χωρίς αντίπαλο στην βιοµηχανική ∆ύση µέχρι την επανεµφάνιση των οικονοµικών δυσκολιών της δεκαετίας του 1970. Παρ’ όλα αυτά οι . Αυτό ήταν κυρίως εµφανές στη Γερµανία. προσπάθεια να εφαρµοστούν οι ιδέες του Κέυνς αναλήφθηκε στις Ηνωµένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια του Νιου Ντηλ του Ρούσβελτ. κατά την οποία. τα οποία µε τη σειρά τους εµπόδιζαν την οικονοµική ανάπτυξη. τροφοδοτώντας τις δηµόσιες δαπάνες ο κεϋνσιανισµός θεωρήθηκε υπεύθυνος για τα σταθερά υψηλά επίπεδα πληθωρισµού. Η προσήλωση του Ρούσβελτ. ιδιαίτερα την πλήρη απασχόληση. προς τις µονεταριστικές προτεραιότητες. αν και περιορισµένη. παρά µε οποιαδήποτε συνειδητή προσπάθεια να αντιµετωπισθεί η ανεργία. ώστε να προωθήσουν την οικονοµική τους ανασυγκρότηση κατά τη µεταπολεµική περίοδο και να σχεδιάσουν τη µελλοντική τους ανάπτυξη. µε το τέλος του ∆ευτέρου Παγκοσµίου Πολέµου οι κεϋνσιανές ιδέες καθιερώθηκαν ευρέως ως οικονοµική ορθοδοξία στη ∆ύση. Ο κεϋνσιανισµός απέσπασε τον έπαινο ότι υπήρξε το κλειδί για τη «µακρά άνθηση». το 1933. Ουσιαστικά.Ο φιλελευθερισµός 105 ότι η απεριόριστη ιδιωτική επιχειρηµατική πρωτοβουλία δεν µπορεί να λειτουργήσει στις περίπλοκες βιοµηχανικές κοινωνίες. τουλάχιστον οι δυτικές χώρες. Πράγµατι. Αυτή έφερε µια µετατόπιση από τις κεϋνσιανές προτεραιότητες. τα σοσιαλιστικά όσο και τα φιλελεύθερα κόµµατα. κυρίως την επίτευξη χαµηλού ή και µηδενικού πληθωρισµού. πέτυχαν µια πρωτοφανή εξάπλωση της αφθονίας. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου οι κεϋνσιανές ιδέες επικράτησαν. Η ανεργία λοιπόν της περιόδου του Μεσοπολέµου αντιµετωπίστηκε µε µια µορφή αθέµιτου κεϋνσιανισµού. Στην πραγµατικότητα η Μεγάλη Ύφεση έληξε µε την απότοµη ύψωση των κρατικών δαπανών εξαιτίας των αυξηµένων εξοπλισµών. όλες οι χώρες υιοθέτησαν την ιδέα της διαχείρισης της οικονοµίας από το κράτος.

Είτε αυτή η συνεχιζόµενη διαδικασία αντανακλά την εµφανή ανωτερότητα του φιλελευθερισµού σε σχέση µε τους ιδεολογικούς του αντίπαλους (όπως διατείνονται οι θεωρητικοί του «τέλους της ιστορίας»). και αυτός επίσης κατέρρευσε θεαµατικά µε τις επαναστάσεις της ανατολικής Ευρώπης την περίοδο 1989-91. ή νεοκεϋνσιανισµό. εξαπλώνεται αδήριτα σε ολόκληρο τον πλανήτη. εστίαση των επιχειρηµατιών στα βραχυπρόθεσµα κέρδη και κοινωνικό κατακερµατισµό ή αποσάθρωση. του τέλους της ιστορίας ως τέτοιας: δηλαδή του έσχατου σηµείου ιδεολογικής εξέλιξης της ανθρωπότητας και της παγκοσµιοποίησης της δυτικής φιλελεύθερης δηµοκρατίας ως οριστικής µορφής της ανθρώπινης διακυβέρνησης». Ενώ ο νεοκεϋνσιανισµός αναγνώριζε ότι ο αρχικός κεϋνσιανισµός των δεκαετιών του 1950 και του 1960 είχε γίνει ανεφάρµοστος λόγω της παγκοσµιοποίησης. η µορφή του προσεχούς µέλλοντος φαίνε- . σε συνδυασµό µε την οικονοµία της αγοράς η οποία κυριαρχεί στην πολιτική και κοινωνική ανάπτυξη της ∆ύσης από τον δέκατο ένατο αιώνα. Αυτή η άποψη αρθρώθηκε µε αξιοµνηµόνευτο τρόπο από τον αµερικανό θεωρητικό Φράνσις Φουκουγιάµα (Francis Fukuyama.106 A. o οποίος διακήρυξε πως «είµαστε µάρτυρες . σηµατοδότησε συνάµα την εκ νέου συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι ο ανεξέλεγκτος καπιταλισµός τείνει να επιφέρει χαµηλό επίπεδο επενδύσεων. 1989).. η οποία περιλάµβανε την εξάπλωση του πολυκοµµατικού συστήµατος και τον αυξανόµενο ενθουσιασµό για τις µεταρρυθµίσεις υπέρ της οικονοµίας της αγοράς. είτε είναι συνέπεια της εµφάνισης ενός παγκόσµιου καπιταλιστικού συστήµατος που κυριαρχείται από πολυεθνικές εταιρείες (όπως προειδοποιούν οι κάθε λογής επικριτές του). το 1945. Στην Αφρική. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες κεϋνσιανές ιδέες αναβίωσαν έκτοτε στη «νέα» πολιτική οικονοµία. υποσκάπτοντας έτσι τις ίδιες τις ιδέες του κεντρικού σχεδιασµού και του κρατικού παρεµβατισµού. ο οποίος αναπτύχθηκε εξαιτίας της αποτυχίας της επανάστασης της ελεύθερης αγοράς. Μετά την κατάρρευση του φασισµού. να αναστρέψει τη µακροπρόθεσµη οικονοµική παρακµή. Στοιχεία προς επίρρωση αυτής της θέσης είναι εύκολο να βρεθούν.. κατά τη δεκαετία του 1980. η κύρια εναλλακτική πρόταση στον δυτικό φιλελευθερισµό ήταν ο κοµµουνισµός σοβιετικού τύπου. Το φιλελεύθερο µοντέλο αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης. Ωστόσο. την Ασία και τη λατινική Αµερική δροµολογήθηκε µια διαδικασία «εκδηµοκρατισµού». O φιλελευθερισµός τον εικοστό πρώτο αιώνα Ο εικοστός αιώνας µοιάζει να λήγει µε τον παγκόσµιο θρίαµβο του φιλελευθερισµού.

το οποίο µπορεί να οδηγήσει κυριολεκτικά στην κοινωνική αποσύνθεση γιατί τα άτοµα. απορρίπτουν τον ατοµικισµό ως επιπόλαια θεωρία. µακροπρόθεσµα. Εσωτερικά. Υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι µε το τέλος της διπολικής παγκόσµιας τάξης που κυριάρχησε στη σύγκρουση µεταξύ καπιταλιστικής ∆ύσης και κοµµουνιστικής Ανατολής απελευθερώθηκαν. Αυτή όµως δηµιουργεί ένα ηθικό κενό. καθώς παραµένει προσηλωµένος στην πεποίθηση ότι κάθε άτοµο πρέπει να επιδιώκει τη δική του ευδαιµονία όπως το ίδιο την αντιλαµβάνεται. Το µειονέκτηµα του φιλελευθερισµού. επειδή διατείνεται ότι το πρόσωπο είναι «αδέσµευτο» (unencumbered) και αντλεί τη ταυτότητά του εξολοκλήρου από τον εαυτό του. νέες µη φιλελεύθερες πολιτικές δυνάµεις. ενδιαφέρονται µόνο για τα ιδιοτελή τους συµφέροντα και τα δικά τους δικαιώµατα. ο φιλελευθερισµός αντιµετωπίζει την κριτική στοχαστών που ανακαλύπτουν ξανά τη σηµασία της κοινότητας. Κατά την άποψή τους. τις βεβαιότητες και την ασφάλεια που υπόσχεται. παρά από το κοινωνικό. 1982). Στην ανατολική Ευρώπη ο αναδυόµενος εθνικισµός. του οποίου η πολιτική απήχηση βασίζεται στην ωµή ισχύ. Η εξωτερική πρόκληση προς τον φιλελευθερισµό προέρχεται από τον µη δυτικό κόσµο. Επιπλέον. το ιστορικό και το πολιτισµικό του πλαίσιο. καθώς όλες οι κοινωνίες. τούτη η αίσθηση του φιλελεύθερου θριάµβου µάλλον πρέπει να µετριαστεί από την αναγνώριση των νέων προκλήσεων. µέσα στην ίδια τη δυτική κοινωνία. έστω και µε διαφορετικούς ρυθµούς. αυτός ο εθνικισµός συνδέεται πιο . O Άλασνταιρ Mακιντάιρ (Alasdair MacIntyre.Ο φιλελευθερισµός 107 ται προκαθορισµένη. που δέχεται το φιλελεύθερο στρατόπεδο. έχει συχνά αποδειχτεί πιο ελκυστικός από τον επαµφοτερίζοντα φιλελευθερισµό. Έτσι λοιπόν. αφού δεν δεσµεύονται από κοινωνικά καθήκοντα ή ηθικές ευθύνες. Οι οικονοµικές και πολιτικές διαφορές θα µειώνονται προοδευτικά. για παράδειγµα. Ωστόσο. 1981) και ο Mάικλ Σάντελ (Michael Sandel. είναι η αδυναµία του να κατασκευάσει «µια πολιτική για το κοινό αγαθό». Αυτοί οι θεωρητικοί του κοινοτισµού αµφισβητούν ιδίως τις συνέπειες του φιλελεύθερου ατοµικισµού. η φιλελεύθερη κοινωνία ίσως απολέσει την πολιτισµική της σκευή προσπαθώντας να ελέγξει τον αχαλίνωτο εγωισµό των ατόµων είτε να προαγάγει τη συνεργασία και τη συλλογική τους προσπάθεια. εσωτερικών και εξωτερικών. το οποίο τονίζει αυτή η θεωρία. παράλληλα µε την άνοδο της φιλελεύθερης δηµοκρατίας. το πρόσωπο γίνεται καλύτερα αντιληπτό ως «εγκοιτωµένο» (embedded) στις υπάρχουσες κοινωνικές πρακτικές και σχέσεις. θα συγκλίνουν προς ένα ουσιαστικά φιλελεύθερο µοντέλο ανάπτυξης.

Κεφάλαιο 10). O Τζων Γκραίη (John Gray. Καθήκον του φιλελευθερισµού. Πράγµατι. ακριβώς λόγω της ικανότητάς του να προσφέρει στους ανθρώπους µια µη δυτική. το πολυκοµµατικό σύστηµα. όπως είναι λόγου χάρη ο θρησκευτικός ζηλωτισµός. παρά µε τα φιλελεύθερα ιδανικά. είναι τι πρόκειται να συµβεί στην περίπτωση που τα άτοµα ασπάζονται συστήµατα αξιών και κοσµοθεωρητικές απόψεις. ∆ιάφορες µορφές ζηλωτισµού (βλ. προοπτική. αντί να τείνουν προς έναν ενιαίο φιλελεύθερο κόσµο. το πολιτικό ισλάµ έχει περισσότερες πιθανότητες από τον φιλελευθερισµό να επικρατήσει στο µεγαλύτερο µέρος του αναπτυσσόµενου κόσµου. έχουν επίσης αναδυθεί στο χώρο της Μέσης Ανατολής και σε µέρη της Αφρικής και της Ασίας. µε λίγα λόγια. αυτές δεν έχουν θεµελιωθεί στη βάση φιλελεύθερων αξιών και θεσµών. Το ισλάµ.108 A. Αυτό το πρόγραµµα στηριζόταν στην υπόθεση ότι ένα σύνολο οικουµενικά εφαρµόσιµων ορθολογικών αρχών µπορεί να προσφέρει τις προϋποθέσεις που θα επιτρέψουν στα άτοµα να επιδιώκουν ασύµµετρους µεταξύ τους (incommensurable) τελικούς σκοπούς. ωστόσο. Η αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση. όπως είναι ο αυτοκαθορισµός και η υπερηφάνεια που απορρέει από τη συµµετοχή στα κοινά και την ένταξη σε µια πολιτική κοινότητα. που απαιτούν την κατασκευή . Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες συχνά µε την εθνική καθαρότητα και τον αυταρχισµό. Επιπλέον. είναι να κατασκευάσει θεσµούς που καθιστούν δυνατή την επιτυχία αυτού του στόχου. είχαν σχεδιαστεί έτσι ώστε να επιτρέπουν στα άτοµα να επιδιώκουν την ευδαιµονία µε τον δικό τους τρόπο. Οι πολιτικές εξελίξεις κατά τον εικοστό πρώτο αιώνα θα µπορούσαν να χαρακτηρίζονται από µια αυξανόµενη ιδεολογική ποικιλία. του οποίου στοιχείο αποτελούσε ανέκαθεν ο φιλελευθερισµός. οι οποίες βρίσκονται στον αντίποδα του φιλελεύθερου πολιτισµού. Το πρόβληµα που ο φιλελευθερισµός έχει να αντιµετωπίσει. ο κοµφουκιανισµός ή ακόµη και ο αυταρχικός εθνικισµός µπορεί να αποδειχτούν ανθεκτικοί αντίπαλοι του δυτικού φιλελευθερισµού. και στην πραγµατικότητα αντιδυτική. η οικονοµία της αγοράς κοκ. Για παράδειγµα. χωρίς αυτό να διασαλεύει την κοινωνική τάξη και συνύπαρξη. η οικονοµική άνοδος της ανατολικής Ασίας µπορεί να οφείλει περισσότερα στην ικανότητα του κοµφουκιανισµού να διατηρεί την κοινωνική σταθερότητα. παρά στην επίδραση των φιλελεύθερων ιδεών όπως είναι ο ανταγωνισµός και η ατοµική προσπάθεια. 1995a) ισχυρίστηκε ότι αυτή η προοπτική πηγάζει από µια βαθύτερη αιτία: την ουσιαστική κατάρρευση του προγράµµατος του ∆ιαφωτισµού. ακόµη κι εκεί όπου έχουν εδραιωθεί επιτυχηµένες οικονοµίες της αγοράς.

που πρέπει αυτός να υποστεί για να βρουν εφαρµογή οι φιλελεύθερες αξίες στις νέες ιστορικές πραγµατικότητες. de. B. Μια προσιτή εισαγωγή στην έννοια και τη φύση της φιλελεύθερης δηµοκρατίας. 1997).. 1988). Ramsay. 1984). η οποία περιέχει και µια συζήτηση για τον µεταφιλελευθερισµό. 2nd edn (Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf. Understanding Liberal Democracy.. A. Μια ευρείας κλίµακας αφήγηση για τα φιλελεύθερα δόγµατα. J. Ideology and the Market (London: Paladin. η οποία εξετάζει τα επιχειρήµατα υπέρ και κατά αυτού του καθεστώτος. Bellamy. Gray. Μια κλασική µελέτη για την εξέλιξη των φιλελεύθερων ιδεών και κινηµάτων. Ruggiero. M. Holden. A. Μια βαθυστόχαστη και προσιτή αφήγηση της φιλελεύθερης θεωρίας και πρακτικής µέσα από µια ποικιλία κριτικών προοπτικών. The Rise and Decline of Western Liberalism (Oxford: Basil Blackwell.. Liberalism.. Μια βαθυστόχαστη και προσιτή αφήγηση της φιλελεύθερης σκέψης και της εξέλιξης των φιλελεύθερων ιδεών... 2nd edn (Milton Κέυνς: Open University Press. What’s Wrong with Liberalism? A Radical Critique of Liberal Political Philosophy (London: Leicester University Press. . η οποία επικεντρώνεται στις αναγκαίες τροποποιήσεις. Μια σύντοµη και όχι χωρίς κριτικές προεκτάσεις εισαγωγή στον φιλελευθερισµό ως πολιτική θεωρία της νεωτερικότητας. Liberalism and Modern Society: An Historical Argument (Cambridge: Polity Press. 1993). η οποία τονίζει τον ατοµικιστικό χαρακτήρα τους.Ο φιλελευθερισµός 109 µη φιλελεύθερων θεσµών για να λειτουργήσουν. G. Hall. Ο Γκρέυ λοιπόν πρότεινε. The History of European Liberalism (Boston: Beacon. Liberalism: Politics. Οδηγός για Περαιτέρω Μελέτη Ablaster. 1959). που γράφτηκε το 1925 αλλά αξίζει ακόµη και σήµερα κανείς να την συµβουλευτεί. 1995). ότι καθώς βαθαίνει η πολιτική και πολιτιστική ποικιλία. η ισχύς του οποίου έγκειται στο ότι αποδέχεται ως εξίσου νόµιµες τις φιλελεύθερες και τις µη φιλελεύθερες αξίες και θεσµούς. R. Μια ανάλυση της εξέλιξης του φιλελευθερισµού. σε καλλιεπές ύφος. 1992). σε αληθινό κληρονόµο του φιλελευθερισµού θα αναδειχτεί ο πλουραλισµός. J.

Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες .110 A.

Ο συντηρητισµός 111 3 O ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΣΜΟΣ Oι καταβολές και η εξέλιξη του συντηρητισµού Η επιθυµία του συντηρείν – τα κεντρικά µοτίβα του συντηρητισµού O αυταρχικός συντηρητισµός O πατερναλιστικός συντηρητισµός O ελευθεριστικός συντηρητισµός Η Νέα ∆εξιά Ο συντηρητισµός τον εικοστό πρώτο αιώνα .

Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Oι καταβολές και η εξέλιξη του συντηρητισµού Στην καθηµερινή µας γλώσσα ο όρος «συντηρητισµός» έχει ποικίλο νοηµατικό περιεχόµενο. Τέτοιες πραγµατιστικές αρχές επηρέασαν και τα συντηρητικά κόµµατα που ιδρύθηκαν σε άλλες χώρες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας. η οποία βαλλόταν από όλες τις πλευρές όλο και πιο καταιγιστικά. Μπορεί να σηµαίνει τη µετριοπαθή ή προσεκτική συµπεριφορά. αλλά µάλλον τη συνετή προθυµία «να αλλάζουµε τα πράγµατα για να τα συντηρήσουµε». [1790] 1968). του σοσιαλισµού και του εθνικισµού. υιοθέτησε τον τίτλο Προοδευτικό Συντηρητικό Κόµµα (Progressive Conservative Party) ακριβώς για να αποστασιοποιηθεί από τις αντιδραστικές ιδέες. Ο «συντηρητισµός» χρησιµοποιήθηκε πρώτη φορά για να περιγράψει µια διακριτή πολιτική ιδεολογία στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. Reflections on the Revolution in France. για παράδειγµα. Κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα τα δυτικά κράτη µεταµορφώθηκαν υπό την πίεση των δυνάµεων που είχε απελευθερώσει η εκβιοµηχάνιση και οι οποίες αντικατοπτρίζονται στην ανάπτυξη του φιλελευθερισµού. Το Καναδικό Συντηρητικό Κόµµα (Canadian Conservative Party). . Ο βρετανικός συντηρητισµός. Κατά τον δέκατο ένατο αιώνα οι βρετανοί συντηρητικοί υπεραµύνονταν µιας πολιτικής και κοινωνικής τάξης που είχε ήδη υποστεί θεµελιώδεις αλλαγές. Μια από τις πιο πρώιµες και ίσως η κλασική διατύπωση των συντηρητικών αρχών περιέχεται στους Στοχασµούς για την Επανάσταση στη Γαλλία του Έντµουντ Μπερκ (Edmund Burke. ή το φόβο ή την άρνηση προς κάθε αλλαγή. έργο στο οποίο ο συγγραφέας εκφράζει βαθιά οδύνη για την επαναστατική ανατροπή του Παλαιού Καθεστώτος (ancien régime) πού είχε συντελεστεί το προηγούµενο έτος. Οι ιδέες του αναπτύχθηκαν ως αντίδραση στις ραγδαίες πολιτικές και οικονοµικές αλλαγές που ποικιλοτρόπως είχαν εγκαινιαστεί από τη Γαλλική Επανάσταση του 1789. Η συντηρητική σκέψη ποίκιλλε σε µεγάλο βαθµό καθώς προσπαθούσε να προσαρµοζοστεί στις υφιστάµενες παραδόσεις και στους εθνικούς πολιτισµούς.112 A. ιδιαίτερα µε την κατάλυση της απόλυτης µοναρχίας από την Αγγλική Επανάσταση του δέκατου έβδοµου αιώνα. Ενώ αυτές οι ιδεολογίες όµως ευαγγελίζονταν τη µεταρρύθµιση και κατά καιρούς υποστήριζαν την επανάσταση. ο συντηρητισµός υπεραµυνόταν της παραδοσιακής κοινωνικής ευταξίας. λόγου χάρη. αφοµοίωσε σε µεγάλο βαθµό τις ιδέες του Μπερκ ο οποίος δεν υποστήριζε την τυφλή αντίσταση σε κάθε αλλαγή. έναν συµβατικό ή ακόµη και κονφορµιστικό τρόπο ζωής.

ιδιαίτερα από τους ∆ηµοκρατικούς του νότου και από την πτέρυγα του Ρεπουµπλικανικού κόµµατος που βρισκόταν υπό την επιρροή του γερουσιαστή Mπάρυ Γκολντουώτερ κατά τη δεκαετία του 1960. Ταυτόχρονα όµως προσπαθεί να διατηρήσει τις παραδοσιακές ιαπωνικές αξίες και έθιµα και εποµένως υποστηρίζει κάποιες χαρακτηριστικά συντηρητικές αρχές. Οι Ηνωµένες Πολιτείες σχηµατίστηκαν µέσα από τη νίκη ενός αντιαποικιοκρατικού πολέµου ενάντια στο βρετανικό στέµµα. όπως τη νοµιµοφρο- . από την άλλη µεριά. έχουν επηρεαστεί σχετικά λίγο από τις συντηρητικές ιδέες. αλλά αυτά σπανίως έχουν υιοθετήσει συγκεκριµένα συντηρητικά επιχειρήµατα και αξίες. στην Ασία και στη λατινική Αµερική αναπτύχθηκαν πολιτικά κινήµατα τα οποία προσπάθησαν να αντισταθούν στην αλλαγή και να συντηρήσουν τους παραδοσιακούς τρόπους ζωής. Το σύστηµα διακυβέρνηση και η πολιτική παιδεία των ΗΠΑ αντανακλούν βαθιά ριζωµένες φιλελεύθερες και προοδευτικές αξίες. Εξαίρεση αποτελεί ίσως το Φιλελεύθερο ∆ηµοκρατικό Κόµµα. το οποίο κυριαρχεί στην πολιτική σκηνή της Ιαπωνίας από το 1955. όπου µερικές αυταρχικές µοναρχίες διατηρήθηκαν κατά το µεγαλύτερο µέρος του δέκατου ένατου αιώνα. είναι πιο δύσκολο να διακρίνουµε τα στοιχεία του πολιτικού συντηρητισµού πέρα από την Ευρώπη και τη βόρεια Αµερική. Μόνο µε το σχηµατισµό των χριστιανοδηµοκρατικών κοµµάτων. σε τέτοιο βαθµό ώστε οι πολιτικοί των δύο µεγάλων κοµµάτων – των Ρεπουµπλικάνων και των ∆ηµοκρατικών – συνήθως δυσανασχετούν όταν χαρακτηρίζονται «συντηρητικοί». αναπτύχθηκε µια πολύ διαφορετική και αυταρχική µορφή συντηρητισµού. και η οποία τις δεκαετίες του 1970 και 1980 στήριξε τον Ρόναλντ Ρήγκαν πρώτα ως κυβερνήτη της Καλιφόρνιας και στη συνέχεια ως πρόεδρο το 1981-1988. Το Φιλελεύθερο ∆ηµοκρατικό Κόµµα έχει στενούς δεσµούς µε τα επιχειρηµατικά συµφέροντα και επιδιώκει σταθερά την προαγωγή ενός υγιούς ιδιωτικού τοµέα στην οικονοµία.Ο συντηρητισµός 113 Στην ηπειρωτική Ευρώπη. µετά τον ∆εύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο. Μόνον από τη δεκαετία του 1960 και εφεξής έχουν εκφραστεί απροκάλυπτα συντηρητικές ιδέες από στελέχη και των δύο κοµµάτων. Καθώς η συντηρητική ιδεολογία προέκυψε ως αντίδραση στη Γαλλική Επανάσταση και στη διαδικασία εκσυγχρονισµού της ∆ύσης. οι συντηρητικοί της ηπειρωτικής Ευρώπης και ιδίως της Γερµανίας και της Ιταλίας αποδέχθηκαν πλήρως την πολιτική δηµοκρατία και την κοινωνική µεταρρύθµιση. η οποία απέναντι στο αναδυόµενο µεταρρυθµιστικό κύµα υπερασπίστηκε τη µοναρχία και τις άκαµπτες αυταρχικές αξίες. Οι ΗΠΑ. Στην Αφρική.

εγκαθίδρυσαν καθεστώτα που βασίζονταν σε µια ισχυρή κεντρική εξουσία. αλλά κινητοποίησαν επίσης τη µαζική λαϊκή υποστήριξη σε θέµατα όπως ο εθνικισµός. Ο συντηρητισµός ανθεί λοιπόν επειδή αποφεύγει να προσδεθεί σε οποιοδήποτε σταθερό σύστηµα ιδεών. Σε άλλες χώρες ο συντηρητισµός έχει παρουσιάσει έναν έκδηλα αυταρχικό χαρακτήρα. Ενώ η Νέα ∆εξιά αµφισβητεί τις παραδοσιακές απόψεις του συντηρητισµού σε ζητήµατα οικονοµικής πολιτικής. όπως την πίστη στην ευταξία. την εξουσία και την πειθαρχία – από ορισµένες πλευρές µάλιστα. µε τη δεξιά να ανακτά τη δύναµή της σε αρκετές χώρες. δείχνει επίσης ιδιαίτερα µεγάλη προσαρµοστικότητα. Όπως συµβαίνει µε όλες τις πολιτικές ιδεολογίες. τις έχει δυναµώσει.114 A. Οι ιδέες της Νέας ∆εξιάς αντλούν όµως την έµπνευσή τους από την οικονοµία της ελεύθερης αγοράς και από αυτή την άποψη φέρνουν στην επιφάνεια τα βαθιά ρήγµατα που υπάρχουν στους κόλπους του συντηρητισµού. Ενώ ο συντηρητισµός έχει µικρότερες διανοητικές αξιώσεις από τις άλλες πολιτικές ιδεολογίες. της ∆ανίας και της Βρετανίας. η οικονοµική πρόοδος και η προάσπιση των παραδοσιακών αξιών. οι οποίες εφάρµοσαν ένα ασυνήθιστα ριζοσπαστικό και ιδεολογικό είδος συντηρητισµού. Επιπλέον ο ενθουσιασµός της Νέας ∆εξιάς για την ελεύθερη αγορά δείχνει σε πόσο µεγάλο βαθµό ο συντηρητισµός έχει στο µεταξύ επηρεαστεί από τις φιλελεύθερες ιδέες. Τον δέκατο ένατο αιώνα ήταν στενά συνδεδεµένος µε την αυταρχική προάσπιση της µοναρχίας και της αριστοκρατίας. γεν. Ο Περόν στην Αργεντινή και ο Χοµεϊνί (βλ. στο ίδιο κεφάλαιο). Από αυτή την άποψη ιδιαίτερα εξέχουσα θέση κατείχαν οι κυβερνήσεις της Θάτσερ και του διαδόχου της Μέητζορ στη Βρετανία. ο αµερικανός οικονοµολόγος και θιασώτης της οικονοµίας της ελεύθερης αγοράς Μίλτων Φρήντµαν (Milton Friedman. παρακάτω. καθώς και του Ρήγκαν στις ΗΠΑ. του Καναδά. Για παράδειγµα. για παράδειγµα. το καθήκον και την ιεραρχία. της κοινώς αποκαλούµενης «Νέας ∆εξιάς». Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες σύνη. Η αξιόλογη αναβίωσή του έγινε εµφανής από τη δεκαετία του 1970. Μερικοί µελετητές διερωτώνται µάλιστα κατά πόσον ο ρηγκανισµός ή ο θατσερισµός ανήκουν στη συντηρητική ιδεολογία. δεν παύει ωστόσο να αποτελεί µέρος του. που επιβίωσε στον αναπτυσσόµενο κόσµο µε τη . ή ίσως ακριβώς γι’ αυτόν το λόγο. 1912) περιέγραψε την Μάργκαρετ Θάτσερ σαν «φιλελεύθερη του δέκατου ένατου αιώνα» µάλλον παρά ως «Τόρυ» (βλ. ο συντηρητισµός περιέχει λοιπόν ένα ολόκληρο φάσµα παραδόσεων. Kεφάλαιο 10) στο Ιράν. Καταρχάς δεν έχει εγκαταλείψει τις παραδοσιακά συντηρητικές κοινωνικές αρχές. περιλαµβανοµένων της Γερµανίας.

οι κοµµουνιστές της Σοβιετικής Ένωσης που αντιτάχθηκαν στην διάλυση της κολεκτιβιστικής οικονοµίας. παρακάτω. αλλά σίγουρα όχι όσον αφορά τις πολιτικές τους αρχές. αλλά αυτό που διακρίνει τους συντηρητικούς από τους οπαδούς των αντίπαλων πολιτικών πεποιθήσεων είναι ο χαρακτηριστικός τρόπος µε τον οποίο υποστηρίζουν αυτήν τη θέση. Για παράδειγµα. τότε θα αποτελούσε µια απλή πολιτική στάση µάλλον παρά µια ιδεολογία. Οι τελευταίοι συχνά προτιµούν να χαρακτηρίζουν τις πεποιθήσεις τους σαν µια «πνευµατική στάση» η «κοινό νου». αφού σκοπός του είναι απλά να διακηρύσσει την αντίσταση στην αλλαγή ή τουλάχιστον να την αντιµετωπίζει µε καχυποψία. Ωστόσο. σε αντιδιαστολή προς κάθε «-ισµό» ή ιδεολογία. Η σηµασία της Νέας ∆εξιάς είναι ότι προσπάθησε να αναζωογονήσει την εκλογική απήχηση του συντηρητισµού αναπροσαρµόζοντας την ισορροπία µεταξύ αυτών των δύο παραδόσεων προς όφελος του ελευθερισµού (βλ. στο ίδιο κεφάλαιο). για πα- . µπορούν από κοινού να ταξινοµηθούν ως συντηρητικοί µε βάση τις ενέργειές τους. Ο Xιού Σέσιλ (Lord Hugh Cecil. ο συντηρητισµός απεικονίζεται ως µια αρνητική φιλοσοφία. αλλά σίγουρα δεν µπορεί να ειπωθεί ότι διαθέτουν κάποιο συντηρητικό πολιτικό πιστεύω. ακολουθώντας τον ελευθερισµό. Η επιθυµία της αντίστασης στην αλλαγή µπορεί να αποτελεί ένα σταθερό µοτίβο στους κόλπους του συντηρητισµού. Για παράδειγµα. Πράγµατι. πως όταν περιγράφουµε τον συντηρητισµό ως ιδεολογία κινδυνεύουµε να εκνευρίσουµε τους ίδιους τους συντηρητικούς. υποστηρίζεται συχνά ότι οι συντηρητικοί ξέρουν καλύτερα τι απορρίπτουν παρά τι προτιµούν. Ένα δεύτερο πρόβληµα είναι. 1912). αν ο συντηρητισµός δεν σήµαινε παρά µόνο τη δουλική υπεράσπιση της καθεστηκυίας τάξης. πολλοί άνθρωποι ή οµάδες µπορούν να θεωρηθούν «συντηρητικοί» µε την έννοια ότι ανθίστανται στην αλλαγή. Υπό αυτή την έννοια. καθώς και οι σοσιαλιστές που υπερασπίζονται στη ∆ύση τις κατακτήσεις του κράτους προνοίας ή της εθνικοποιηµένης βιοµηχανίας. Κατά τον εικοστό αιώνα οι συντηρητικοί της ∆ύσης χωρίζονται σε αυτούς που υποστηρίζουν τον πατερναλιστικό κρατικό παρεµβατισµό και εκείνους που. Η επιθυµία του συντηρείν – τα κεντρικά µοτίβα του συντηρητισµού Ο χαρακτήρας της συντηρητικής ιδεολογίας προκάλεσε ιδιαίτερα έντονες συζητήσεις και αντιπαραθέσεις. είναι προσηλωµένοι στην ανεξέλεγκτη ελεύθερη αγορά.Ο συντηρητισµός 115 µορφή των αυταρχικών λαϊκιστικών κινηµάτων.

Οι φιλελεύθεροι. Εποµένως ορθά θα τον περιγράφαµε ως ιδεολογία. Ένα κεντρικό µοτίβο που επανέρχεται στη συντηρητική σκέψη είναι η υπεράσπιση της παράδοσης. Όπως συζητήσαµε στο Πρώτο Κεφάλαιο. Ο συντηρητισµός δεν είναι απλός πραγµατισµός (βλ.στην προκειµένη περίπτωση στην πίστη τους στους περιορισµούς του ορθολογισµού των ανθρώπινων όντων. ενώ οι συντηρητικοί προτιµούν να στηρίζουν τη σκέψη τους σε εµπειρικά και ιστορικά δεδοµένα µάλλον παρά σε αφηρηµένες αρχές. η επιθυµία να διατηρηθούν τα έθιµα και οι θεσµοί που έχουν εκάστοτε καθιερωθεί. Kεφάλαιο 1) ούτε απλή ευκαιριοθηρία. Οι αντίπαλοί τους επίσης τονίζουν το ίδιο χαρακτηριστικό του συντηρητισµού. τόσο οι συντηρητικοί όσο και οι επικριτές τους αγνοούν κατ’ αυτό τον τρόπο τη βαρύτητα και το εύρος των θεωριών που υποστηρίζουν τον συντηρητικό «κοινό νου». Οι πιο σηµαντικές από τις κεντρικές του πεποιθήσεις είναι οι ακόλουθες: • Η παράδοση • Η ανθρώπινη ατέλεια • Η οργανική κοινωνία • Η εξουσία • Η ιδιοκτησία H παράδοση Οι συντηρητικοί τάσσονται κατά της αλλαγής επικαλούµενοι µια σειρά από λόγους. περιέγραψε τον συντηρητισµό σαν «µια φυσική προδιάθεση του ανθρώπινου νου». Για παράδειγµα. αλλά ανάλογα µε το βαθµό που ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τα συµφέροντα των ατόµων. αντιθέτως. Θεµελιώνεται σε ένα συγκεκριµένο σύνολο πολιτικών πεποιθήσεων που αφορούν τα ανθρώπινα όντα. καθώς και η απέχθειά του για την ορθολογική σκέψη. απεικονίζοντάς τον µερικές φορές σαν απλή και ανερµάτιστη απολογία των συµφερόντων της κυρίαρχης τάξης ή ελίτ. Άλλοι έχουν υποστηρίξει ότι αυτό που διακρίνει τον συντηρητισµό είναι η έµφασή του στην ιστορία και στην εµπειρία.116 A. ισχυρίζονται ότι οι κοινωνικοί θεσµοί δεν πρέπει να αποτιµούνται ανάλογα µε την αρχαιότητά τους. αυτή καθαυτή η προτίµησή τους βασίζεται πάνω σε συγκεκριµένες πεποιθήσεις . Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες ράδειγµα. Ωστόσο. Αν κάποιος θεσµός δεν εκπληρώ- . όπως είναι και ο φιλελευθερισµός και ο σοσιαλισµός. τις κοινωνίες στις οποίες αυτά ζουν και τη σηµασία ενός ευδιάκριτου συνόλου πολιτικών αξιών. οι συντηρητικοί κατά κανόνα απορρίπτουν την «πολιτική αρχών» και αντίθετα υιοθετούν µια πολιτική στάση που υποστηρίζει τις υφιστάµενες παραδόσεις.

Ο Μπερκ µπορούσε να πιστεύει ότι ο θεσµός της µοναρχίας µας είχε δοθεί από το θεό. όπως επίσης τον αποκαλούσε. Αν πιστεύουµε ότι ο θεός. Από τον δέκατο όγδοο αιώνα όµως γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο να υποστηριχθεί ότι η παράδοση αντανακλά τη θεία βούληση. σε πολλές χώρες οι φιλελεύθεροι έχουν καταλήξει στο συµπέρασµα ότι στον σύγχρονο κόσµο η µοναρχία είναι θεσµός περιττός και πρέπει να καταργηθεί. τότε πρέπει να µεταρρυθµιστεί ή ίσως και να καταργηθεί. λόγου χάρη οι ελεύθερες εκλογές και το καθολικό ανδρικό δικαίωµα ψήφου. Για παράδειγµα. Ο Μπερκ. πίστευε ότι η κοινωνία σχηµατίστηκε από τον «νόµο του ∆ηµιουργού µας» ή πάντως τον «φυσικό νόµο». τότε έρχονται σε σύγκρουση µε τη βούληση του θεού και µάλλον χειροτερεύουν παρά βελτιώνουν τις τύχες της ανθρωπότητας. διαφωνούν έντονα. σύµφωνα . Η Νέα ∆εξιά των ΗΠΑ. έχει επηρεαστεί βαθιά από το κίνηµα των «αναγεννηµένων» χριστιανών. ο ∆ηµιουργός. και αυτό για µια σειρά από λόγους. έχει δώσει στον κόσµο τη µορφή του. οι οποίοι πιστεύουν ότι οι επιθυµίες του θεού έχουν αποκαλυφθεί στην ανθρωπότητα σαν οι αλήθειες που µας παρουσιάζει η κυριολεξία ερµηνεία των θρησκευτικών κειµένων. Αν τυχόν τα ανθρώπινα όντα παρέµβουν στην τάξη του κόσµου. ωστόσο. Πιστεύουν ότι τα έθιµα και οι θεσµοί πρέπει να συντηρούνται ακριβώς επειδή έχουν κατορθώσει να επιβιώσουν µέσα στην ιστορική τους διαδροµή. οι παλιές παραδόσεις αντικαθίσταντο από νέες και αυτές οι νέες παραδόσεις. Οι ισλαµιστές ζηλωτιστές στα διάφορα µέρη της Μέσης Ανατολής και της βόρειας Αφρικής βασίζουν παροµοίως τις πεποιθήσεις τους στο νόµο της σαρίας. Αλλά καθώς η πορεία της ιστορικής αλλαγής επιταχυνόταν. επειδή ο θεσµός αυτός είχε εγκαθιδρυθεί από πολύ παλιά και ήταν ακόµη και τότε οικουµενικά σχεδόν αποδεκτός. τότε τα παραδοσιακά έθιµα και οι κοινωνικές πρακτικές θα πρέπει να θεωρούνται «θεόσταλτα». σύµφωνα µε τον οποίο οι µοιχαλίδες πρέπει να λιθοβολούνται µέχρι θανάτου. Ωστόσο. Για µερικούς συντηρητικούς τούτο το συµπέρασµα αντανακλά µια θρησκευτική πίστη. για παράδειγµα. Οι συντηρητικοί. Οι εκστρατείες του κινήµατος αυτού εναντίον του δικαιώµατος της έκτρωσης και υπέρ της επαναφοράς της σχολικής προσευχής στηρίζονται σε τελική ανάλυση σε µια ορισµένη ερµηνευτική προσέγγιση του ιερού κειµένου της Βίβλου. εµφανίζονταν να έχουν σαφώς ανθρώπινη προέλευση αντί να είναι υπό οποιαδήποτε έννοια «θεόσταλτες».Ο συντηρητισµός 117 νει αυτό τον όρο. για παράδειγµα. η θρησκευτικών καταβολών αντίρρηση στην αλλαγή παραµένει ζωντανή στις τάξεις των σύγχρονων ζηλωτιστών.

επειδή αυτή προσφέρει στο άτοµο µια αίσθηση ταυτότητας. για παράδειγµα. Η ιδέα της παράδοσης αντανακλά µια σχεδόν δαρβινική πεποίθηση. το κατόρθωσαν επειδή αποδείχθηκαν λειτουργικοί και πολύτιµοι. Οι συντηρητικοί επίσης λατρεύουν την παράδοση. είναι πράγµατα οικεία και καθησυχαστικά. Τα εδραιωµένα έθιµα και οι πρακτικές είναι αυτά που το άτοµο αναγνωρίζει. περιέγραψε την κοινωνία ως έναν συνεταιρισµό µεταξύ «των ζωντανών. είναι ταξίδι στο άγνωστο. µε µια ιστορική αίσθηση του ποιοι είναι. Οι συντηρητικοί της Βρετανίας. Τη σχέση µεταξύ συντηρητισµού και θρησκευτικού ζηλωτισµού συζητούµε πιο διεξοδικά στο Κεφάλαιο 10. Είναι η δηµοκρατία των νεκρών. Η παράδοση λοιπόν συνίσταται σε κάτι περισσότερο από το ότι κάποιοι πολιτικοί θεσµοί άντεξαν στη δοκιµασία .118 A. να αναγνωρίζεται δικαίωµα ψήφου στην πιο αφανή από όλες τις τάξεις: στους προγόνους µας. έχει λειτουργικότητα. για παράδειγµα. αλλά και των επερχόµενων.» Η παράδοση υπό αυτή την έννοια αντανακλά τη συσσωρευµένη σοφία του παρελθόντος. Ο Μπερκ. Η παράδοση εφοδιάζει ωστόσο τους ανθρώπους µε το αίσθηµα ότι έχουν «ρίζες». Η αλλαγή. συνδέει τους ανθρώπους µε το παρελθόν και τους εφοδιάζει µε ένα αίσθηµα ταυτότητας.K. για παράδειγµα. ότι εκείνοι οι θεσµοί και τα έθιµα που έχουν επιβιώσει. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες µε τα λόγια του Αλλάχ που αποκαλύφθηκαν στο Κοράνιο. Έχουν εδραιωθεί µέσα από µια διαδικασία «φυσικής επιλογής» και έχουν αποδείξει την ικανότητά τους να επιβιώνουν. Chesterton) εξέφρασε την ίδια ιδέα ως εξής: «Παράδοση σηµαίνει. Η παράδοση αρνείται να υποταχθεί στην αλαζονική ολιγαρχία εκείνων που απλώς τυχαίνει να στέκονται σήµερα όρθιοι στα δυο τους πόδια. Οι θεσµοί και οι πρακτικές του παρελθόντος έχουν υποστεί τη «δοκιµασία του χρόνου» και άντεξαν – και συνεπώς πρέπει να συντηρούνται προς όφελος της παρούσας γενιάς. Ο θεσµός της µοναρχίας. από την άλλη µεριά. Οι περισσότεροι συντηρητικοί. Ο βρετανός συγγραφές και δοκιµιογράφος Tσέστερτον (G. των νεκρών και εκείνων που δεν έχουν ακόµη γεννηθεί». υποστηρίζουν ότι ο θεσµός της µοναρχίας πρέπει να διατηρηθεί επειδή ενσαρκώνει τη σοφία της ιστορικής εµπειρίας. ωστόσο. µας δηµιουργεί αβεβαιότητα και ανασφάλεια απειλώντας έτσι την ευτυχία µας. Το στέµµα ιδιαίτερα έχει παράσχει στο Ηνωµένο Βασίλειο (δηλαδή τη Βρετανία) µια εστία εθνικής αφοσίωσης και σεβασµού που βρίσκεται «υπεράνω» της κοµµατικής πολιτικής· εντελώς απλά. υποστηρίζουν την παράδοση χωρίς να χρειάζονται να επικαλεστούν τη θεϊκή προέλευσή της.

σπάνια προάγει το αγαθό. τα ανθρώπινα όντα θεωρούνται πλάσµατα εξαρτηµένα και ψυ- . Στην πιο ακραία τους µορφή. του χρόνου. Η ιδέα της ανθρώπινης ατέλειας µπορεί να σηµαίνει πολλά πράγµατα. την οποία παρουσίασε στους Στοχασµούς πάνω στην επανάσταση στη Γαλλία (Reflections on the Revolution in France. όπως ήταν η ελευθερία. Kεφάλαιο 2) και θεωρούσε τις δυνάµεις της αγοράς ως «φυσικό νόµο». Καταρχάς. δεχόταν ότι η γαλλική µοναρχία ήταν εν µέρει υπεύθυνη για τη µοίρα της. Ωστόσο. στην καλύτερη των περιπτώσεων. Ως ουίγος αντιµετώπισε ευνοϊκά την Αµερικανική Επανάσταση του 1776. ο Μπερκ θεωρείται συχνά ο πατέρας της αγγλοαµερικανικής συντηρητικής παράδοσης. η ισότητα και η αδελφότητα. ιδεαλιστικά όνειρα και αντιθέτως βασίζουν τις θεωρίες τους στην πεποίθηση ότι τα ανθρώπινα όντα είναι και δεν µπορούν παρά να είναι ατελή. 1729-1797) Βρετανός πολιτικός και πολιτικός στοχαστής. µολονότι µπορεί να αποτρέψει το κακό. Ο Μπερκ είχε µια απαισιόδοξη αντίληψη για την κυβέρνηση. γεννηµένος στο ∆ουβλίνο. ή ότι µπορούν να γίνουν καλύτερα αν οι κοινωνικές συνθήκες βελτιωθούν. αλλά απέκτησε τη φήµη του ως συντηρητικού µέσα από την αδιάλλακτη κριτική της Γαλλικής Επανάστασης του 1789. H ανθρώπινη ατέλεια Από πολλές πλευρές ο συντηρητισµός είναι µια «φιλοσοφία της ανθρώπινης ατέλειας» (O’Sullivan. Οι συντηρητικοί απορρίπτουν όµως αυτές τις ιδέες ως. Περικλείει όλα εκείνα τα έθιµα και τις κοινωνικές πρακτικές που µας είναι οικείες και µας δηµιουργούν το αίσθηµα της ασφάλειας και του ανήκειν – και που κυµαίνονται από την εµµονή να φορούν παραδοσιακές τηβέννους και περούκες οι δικαστές µέχρι τις εκστρατείες για τη διατήρηση του παραδοσιακού χρωµατισµού των ταχυδροµικών κιβωτίων ή των τηλεφωνικών θαλάµων. στην παράδοση και στην ιστορία. Υποστήριζε αντίθετα ότι η σοφία ενυπάρχει σε µεγάλο βαθµό στην εµπειρία. Άλλες ιδεολογίες υποθέτουν ότι τα ανθρώπινα όντα είναι από τη φύση τους «καλά». τέτοιες απόψεις είναι ουτοπικές και οραµατίζονται τη βελτιωσιµότητα του ανθρώπινου είδους και τη δηµιουργία µιας ιδανικής κοινωνίας. 1790). Υποστήριξε επίσης την κλασική πολιτική οικονοµία του Άνταµ Σµιθ (βλ. 1976). αναγνωρίζοντας ότι αυτή. Ο Μπερκ αντιτάχθηκε πεισµατικά στην προσπάθεια ανάπλασης της γαλλικής πολιτικής ζωής σύµφωνα µε οποιεσδήποτε αφηρηµένες αρχές.Ο συντηρητισµός 119 Έντµουντ Μπερκ (Edmund Burke. καθώς είχε πεισµατικά αρνηθεί να «αλλάξει ώστε να συντηρηθεί».

Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες χολογικά περιορισµένα. Οι έννοιες του «νόµου» και της «ευταξί- . Έλκονται ψυχολογικά από το ασφαλές και το οικείο και πάνω από όλα αναζητούν τη σιγουριά που δίνει το «να γνωρίζεις τη θέση σου». λόγου χάρη της φτώχειας ή της ανισότητας. αν συνοδεύεται από τη βεβαιότητα ότι θα εφαρµοστεί µε αυστηρότητα. Μερικοί συντηρητικοί στηρίζουν αυτή την πεποίθηση στη θρησκευτική τους πίστη στο δόγµα του προπατορικού αµαρτήµατος. Το µόνο αποτελεσµατικό µέσο αποτροπής είναι ο νόµος. Για τους συντηρητικούς. απηχώντας τις απόψεις του Τόµας Χοµπς. οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι οι αιτίες της βρίσκονται ριζωµένες στο κάθε άτοµο. Η ελευθερία. διέπεται από επιχειρηµατικό πνεύµα και «µεγιστοποιεί την ωφελιµότητα». για αυτό και οι συντηρητικοί συχνά υπερασπίζονται τον αυστηρό ποινικό κολασµό . Η πεποίθηση ότι τα άτοµα επιθυµούν την ασφάλεια και θέλουν να νιώθουν ότι κάπου ανήκουν έκανε τους συντηρητικούς να τονίζουν τη σηµασία της κοινωνικής ευταξίας και να είναι καχύποπτοι απέναντι στα θέλγητρα της ελευθερίας. οι άνθρωποι φοβούνται την αποµόνωση και την αστάθεια. και οπωσδήποτε ελάχιστα τελειοποιήσιµο. ο ρόλος του νόµου δεν είναι να προασπίζει την ελευθερία αλλά να διατηρεί την ευταξία. Συχνά οι συντηρητικοί. Τα ανθρώπινα πλάσµατα θεωρούνται ότι είναι ηθικά ατελή. Η έκνοµη συµπεριφορά αποθαρρύνεται µόνο µε το φόβο της τιµωρίας. όπως την είχαν σκιαγραφήσει οι πρώιµοι φιλελεύθεροι. τις σωµατικές τιµωρίες και ακόµη και τη θανατική ποινή. Οι συντηρητικοί προσυπογράφουν µια απαισιόδοξη ή και χοµπσιανή αντίληψη για την ανθρώπινη φύση. Ένα τέτοιο πορτραίτο της ανθρώπινης φύσης είναι πολύ διαφορετικό από την εικόνα του ανθρώπου που στηρίζεται στις δικές του δυνάµεις. Κατά την άποψη των συντηρητικών. θυσιάζουν πρόθυµα την ελευθερία για χάρη της κοινωνικής ευταξίας.120 A. από την άλλη µεριά. Οι άνθρωποι πειθαναγκάζονται να συµπεριφερθούν πολιτισµένα µόνο αν τους απαγορευθεί να εκφράζουν τις βίαιες και αντικοινωνικές τους παρορµήσεις. Η ευταξία διασφαλίζει µια ανθρώπινη ζωή σταθερή και προβλέψιµη. Θεωρούν ότι ο άνθρωπος είναι εγγενώς εγωιστικό και άπληστο ον. που παρέχει ασφάλεια σε έναν αβέβαιο κόσµο. αναγκάζει τα άτοµα να κάνουν επιλογές και εγκυµονεί την αλλαγή και την αβεβαιότητα. Ενώ άλλες πολιτικές φιλοσοφίες ανιχνεύουν την προέλευση της ανήθικης ή εγκληµατικής συµπεριφοράς στην κοινωνία.τις µακροχρόνιες φυλακίσεις. αλλά αποτελεί µάλλον συνέπεια των φυσικών ενστίκτων και ορέξεων των ανθρώπων. Το έγκληµα δεν είναι προϊόν κάποιων κοινωνικών συνθηκών.

Οι συντηρητικοί προτιµούν να βασίζουν τις ιδέες τους στην εµπειρία και στην ιστορία· υιοθετούν µια προσεκτική. υπεραµύνονται των µεταρρυθµίσεων ή ακόµη και της επανάστασης. πιστεύοντας ότι τα ανθρώπινα όντα είναι ικανά να κατανοήσουν τον κόσµο και εποµένως µπορούν να δουν µε ποιόν τρόπο µπορεί αυτός να βελτιωθεί. Ο Χοµπς. υπερασπίστηκε την απολυταρχική διακυβέρνηση ως τη µόνη εναλλακτική λύση στην αναρχία και στην αταξία και διατύπωσε την άποψη ότι οι πολίτες οφείλουν απεριόριστη υποταγή στο κράτος. Οι µεγαλόστοµες πολιτικές αρχές. Ο πολιτικός κόσµος. η οποία. Γράφοντας στην εποχή αβεβαιότητας και πολιτικής αναταραχής που ακολούθησε την Αγγλική Επανάσταση. προσλήφθηκε παιδαγωγός του διαδόχου του βρετανικού θρόνου και έζησε υπό την προστασία της αριστοκρατικής οικογένειας των Kάβεντις. ας» συνδέονται τόσο στενά στον συντηρητικό νου. 1588-1679) Άγγλος πολιτικός φιλόσοφος. τα οποία οι ίδιοι πιστεύουν ότι είναι ακατανόητα. γιος κατώτερου κληρικού που αργότερα εγκατέλειψε την οικογένειά του. Τα γραπτά του. ώστε σχεδόν συγχέονται σε µια και την αυτή έννοια. κατά τη διατύπωση του βρετανού πολιτικού φιλόσοφου Mάικλ Όουξοτ (Michael Oakeshott. Αυτό µας εξηγεί και για ποιο λόγο οι συντηρητικοί αντιµετωπίζουν τόσο καχύποπτα τις αφηρηµένες ιδέες και τα συστήµατα σκέψης που διατείνονται ότι κατανοούν πράγµατα. o Λεβιάθαν (Leviathan. ωστόσο. Οι ορθολογιστικές ιδεολογίες. Οι συντηρητικοί θεωρούν επίσης ότι οι διανοητικές δυνάµεις της ανθρωπότητας είναι περιορισµένες. Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι αυτός ο ορθολογισµός (βλ. 1901-1990) είναι «ένα πέλαγος που δεν έχει ούτε τέλος ούτε πυθµένα». όπως . απλούστατα. παρακάτω. Πιστεύουν ότι ο κόσµος είναι.Ο συντηρητισµός 121 Τόµας Χοµπς (Thomas Hobbes. απογοήτευσε τους υποστηρικτές της θεωρίας της ελέω θεού µοναρχίας. Το κλασικό του έργο. 1651). όπως ο φιλελευθερισµός και ο σοσιαλισµός. ο Χοµπς υπήρξε ο πρώτος στοχαστής µετά τον Αριστοτέλη που ανέπτυξε µια περιεκτική θεωρία της φύσης και της ανθρώπινης συµπεριφοράς. Kεφάλαιο 2) είναι µια στάση αλαζονική και πλανηµένη. µε την ατοµικιστική τους µεθοδολογία και τη χρήση της θεωρίας του κοινωνικού συµβολαίου προοιωνίζονταν τον πρώιµο φιλελευθερισµό. αποφεύγοντας όσο µπορούν τις δογµατικές πεποιθήσεις. Με αυτό τον τρόπο ο Χοµπς επεξεργάστηκε µια ορθολογική υπεράσπιση του αυταρχισµού (βλ. στο ίδιο κεφάλαιο). µετριοπαθή και πάνω από όλα πραγµατιστική προσέγγιση του κόσµου. πολύ περίπλοκος για να µπορέσει ο ανθρώπινος λόγος να τον συλλάβει πλήρως.

Για τον ίδιο λόγο οι συντηρητικοί ισχυρίζονται ότι οι µεταρρυθµίσεις και οι επαναστάσεις αντί να βελτιώσουν τα πράγµατα συχνά φέρνουν περισσότερο πόνο και δυστυχία. να έχουν «ρίζες» στην κοινωνία. ισχυρίστηκε ότι «δεν υπάρχει αυτό το πράγµα που λέγεται κοινωνία. διάκεινται επίσης ευµενώς προς αυτή την άποψη. υπάρχουν µόνον τα άτοµα και οι οικογένειές τους». που βασίζεται στην πρόφαση ότι τα άτοµα στηρίζονται. και πάντοτε πρέπει να διασφαλίζουµε ότι. Κατά συνέπεια. ή θέλουν να στηρίζονται. που καθένα στοχεύει στην επιδίωξη του δικού του συµφέροντος. H οργανική κοινωνία Η συντηρητική αντίληψη περί κοινωνίας είναι πολύ διαφορετική από τη φιλελεύθερη. Έχουν λόγου χάρη επανειληµµένα τονίσει ότι η Γαλλική και η Ρωσική Επανάσταση δεν κατέληξαν παρά µόνο σε νέες µορφές τροµοκρατίας και καταπίεσης. το να µην κάνεις τίποτε µπορεί να είναι προτιµότερο από το να κάνεις κάτι. οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι τα ανθρώπινα όντα είναι στην πραγµατικότητα εξαρτηµένες υπάρξεις. Οι κοινωνικές οµάδες και ενώσεις είναι λοιπόν «συµβατικές». η «ισότητα» και η «κοινωνική δικαιοσύνη» γίνονται πολύ επικίνδυνες αν τυχόν θεωρήσουµε ότι µας παρέχουν κάποιο σχέδιο για τη µεταρρύθµιση ή την ανάπλαση του κόσµου. πιστεύουν ότι αυτή είναι µια ατοµιστική εικόνα της κοινωνίας. ∆εν υπάρχουν και ούτε µπορούν να υπάρξουν έξω από την κοινωνία. αλλά είναι µέρος των κοινωνικών οµάδων µέσα στις οποίες ανατρέφεται: οικογένεια. συνεργάτες ή συνάδελφοι. Οι συντηρητικοί ελευθεριστές. αλλά αντιθέτως έχουν απεγνωσµένη ανάγκη να ανήκουν κάπου. στις δικές τους δυνάµεις. οι παραδοσιακοί . Η πρωθυπουργός της Βρετανίας Mάργκαρετ Θάτσερ. που αποζητούν την ασφάλεια. Για τον συντηρητικό. που ελκύονται από τις φιλελεύθερες ιδέες της ελεύθερης αγοράς. Το άτοµο δεν µπορεί να υπάρξει χωριστά από την κοινωνία. παρέα. για παράδειγµα. τοπική κοινότητα ή ακόµη και το έθνος. Οι παραδοσιακοί συντηρητικοί. οι οποίες πολύ απείχαν από τα ουτοπικά οράµατα που είχαν εµπνεύσει τους ίδιους τους επαναστάτες.122 A. Οι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι η ανθρώπινη κοινωνία προκύπτει από τις ελεύθερες πράξεις των ατόµων. «η θεραπεία δεν θα αποδειχθεί χειρότερη από την ασθένεια». αφού συγκροτούνται σε εθελοντική βάση. από την άλλη µεριά. Αυτές οι οµάδες νοηµατοδοτούν την ατοµική ζωή και της παρέχουν ασφάλεια. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες «τα δικαιώµατα του ανθρώπου». όπως είπε ο Όουξοτ. Όπως εξηγήσαµε νωρίτερα όµως.

Ελάχιστα τονίζουν τη διαµορφωτική επίδραση των κοινωνικών και ιστορικών συνθηκών. Θεωρούν ότι οι άνθρωποι είτε έχουν µια ισχυρή προδιάθεση για κοινωνική. το οικείο. Οι αναρχικοί αντιλαµβάνονται την ανθρώπινη φύση µε ιδιαίτερα αισιόδοξους όρους. και µε φιλειρηνικό πνεύµα. Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι οι τα ανθρώπινα όντα ουσιαστικά είναι πλάσµατα περιορισµένα. των οποίων οι ικανότητες και η συµπεριφορά διαµορφώνονται περισσότερο από την ανατροφή. Η ενδιάθετη τάση των ανθρώπων για συνεργασία. ιδιαίτερα µέσα από την παιδεία. Οι άνθρωποι είναι ιδιοτελή όντα που στηρίζονται στις δικές τους δυνάµεις. είτε θεωρούν ότι οι άνθρωποι επιδιώκουν βασικά το ατοµικό τους συµφέρον. Οι φασίστες πιστεύουν ότι οι άνθρωποι κυβερνώνται από τη βούληση και από άλλα µη ορθολογικά κίνητρα. ωστόσο. και κυρίως από τη βαθιά αίσθηση του ότι ανήκουν σε µια ορισµένη κοινότητα . και ιδιαίτερα από τη δηµιουργική τους εργασία. παρά από τη φύση. Αν και οι µάζες είναι πλασµένες για να υπηρετούν και να υπακούουν τους ηγέτες. όντας απολύτως ικανοί να διατηρούν την ευταξία µέσα από τη συλλογική τους προσπάθεια. Η σηµερινή Νέα ∆εξιά ωστόσο εγκολπώνεται µια ορισµένη µορφή εγωιστικού ατοµικισµού. Οι φεµινίστριες και οι φεµινιστές συνήθως πιστεύουν ότι οι άντρες και οι γυναίκες συµµερίζονται µια κοινή ανθρώπινη φύση. . υποστηρίζουν ότι οι άντρες έχουν γενετική προδιάθεση προς την κυριαρχία και τη σκληρότητα.στο έθνος ή τη φυλή. πάντως τα µέλη της ελίτ της εθνικής κοινότητας έχουν την ικανότητα της προσωπικής αναβάπτισης ώστε να µπορούν να µεταµορφωθούν σε «νέους ανθρώπους» µε την αφοσίωσή τους στην εθνική η στη φυλετική υπόθεση. Oι σοσιαλιστές θεωρούν τους ανθρώπους ως ουσιαστικά κοινωνικά όντα. ενώ οι γυναίκες έχουν προικοδοτηθεί από τη φύση µε τις αρετές της συµπόνιας και της δηµιουργικότητας. αλλά κυβερνώνται επίσης από τον ορθό λόγο και µπορούν να αναπτύξουν την προσωπικότητά τους. Η ανθρώπινη ορθολογικότητα δεν µας παρέχει ασφαλείς βάσεις και η ηθική διαφθορά λανθάνει µέσα σε κάθε άτοµο. που αναζητούν την ασφάλεια και προσελκύονται από το γνωστό. Οι «αποσχιστικές» φεµινίστριες. το δοκιµασµένο και ελεγµένο. αλλά πάντως διαπνέονται από τον ορθό λόγο. κοινωνικότητα και ορθολογικότητα σηµαίνει ότι υφίστανται σηµαντικές προοπτικές για τη βελτίωση και για την προσωπική ανάπτυξη καθενός. που είναι εγγενείς σε κάθε άτοµο.Ο συντηρητισµός 123 Απόψεις για την…ανθρώπινη φύση Οι φιλελεύθεροι θεωρούν την ανθρώπινη φύση ως ένα σύνολο έµφυτων ιδιοτήτων. ενώ οι διαφορές γένους τους επιβάλλονται από πολιτισµικούς ή κοινωνικούς παράγοντες. οµαδική και συνεργατική συµπεριφορά.

Είναι ανόητο να πούµε ότι τα παιδιά έχουν συναινέσει µέσω κάποιου «συµβολαίου» να συνδεθούν µε την οικογένειά τους. η οποία απαιτεί το άτοµο να «αφήνεται στην ησυχία του». Το να ενεργεί το παιδί όπως πρέπει και να συµµορφώνεται προς τις υποδείξεις των γονέων του σηµαίνει ότι ενεργεί ελεύθερα. σαν ένας οργανισµός του οποίου τα µέρη συνεργάζονται. Πράγµατι. η απληστία και ο εγωισµός συνεπώς αντικατοπτρίζουν την έκταση στην οποία οι άνθρωποι έχουν αποξενωθεί από την ολοκληρωµένη ενότητα της ζωής και εποµένως από την ίδια τους την αληθινή φύση. οι πνεύµονες και το συκώτι. Η κοινωνία προκύπτει από τη φυσική αναγκαιότητα. όπως ακριβώς κάνουν στον ανθρώπινο οργανισµό ο εγκέφαλος. Η ανθρώπινη ολοκλήρωση απαιτεί λοιπόν την επιστροφή στη φύση. Η κοινωνία προϋπάρχει του ατόµου και το βοηθάει να σχηµατίσει το χαρακτήρα και την προσωπικότητά του. Ελευθερία σηµαίνει «να κάνεις το καθήκον σου». Απλά µεγαλώνουν µέσα στους κόλπους της. Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι µια κοινωνία όπου τα άτοµα γνωρίζουν µόνον τα δικαιώµατά τους και όχι τα καθήκοντά τους είναι µια ατοµιστική κοινωνία χωρίς ρίζες. η εκκλησία. Η οικογένεια. τα οποία αναγνωρίζουν την αξία αυτών των δεσµών. ο πιο βασικός και πιο σηµαντικός κοινωνικός θεσµός. οι δεσµοί του καθήκοντος και της υποχρέωσης είναι που συνέχουν την κοινωνία.124 A. βλέπουν την ανθρώπινη φύση ως µέρος του ευρύτερου οικοσυστήµατος ή ακόµη και ως κοµάτι του ίδιου του φυσικού κόσµου. Οι συντηρητικοί θεωρούν λοιπόν ότι οι κοινωνικές οµάδες σχηµατίζονται µε «φυσικό» τρόπο µάλλον παρά µέσα από κάποια µορφή συνειδητού ή εθελοντικού συµβολαίου. οι επιχειρήσεις. αναπτύσσεται µέσα από την απλή ανάγκη να φέρουµε στον κόσµο παιδιά και να τα αναθρέψουµε. Κάθε µέρος αυτής της οργανικής κοινωνίας –η οικογένεια. η καρδιά. Ο υλισµός. αναγνωρίζοντας τις υποχρεώσεις του. Ελευθερία σηµαίνει µάλλον την πρόθυµη αποδοχή των κοινωνικών υποχρεώσεων και δεσµών από τα άτοµα. συντηρητικοί αρνούνται να συλλάβουν την ελευθερία µε όρους «αποθετικής ελευθερίας». Για παράδειγµα. οι γονείς που νουθετούν τα παιδιά τους για το πώς πρέπει αυτά να συµπεριφέρονται. ιδιαίτερα οι «βαθείς» οικολόγοι. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Οι οικολόγοι. ανατρέφονται και καθοδηγούνται από αυτήν. δεν περιορίζουν την ελευθερία τους. Η κοινωνία γίνεται λοιπόν αντιληπτή από τους συντηρητικούς σαν µια οντότητα ζωντανή. η κυβέρνηση και τα υπόλοιπα – επιτελεί ένα συγκεκριµένο . αλλά αντιθέτως τους παρέχουν καθοδήγηση προς όφελος των ίδιων των παιδιών.

όπως πιστεύουν οι φιλελεύθεροι. να την ξαναφτιάξουν και να τη βελτιώσουν κατά βούληση. το αρχέτυπο όλων των άλλων κοινωνικών θεσµών. Η κοινωνία λοιπόν δεν είναι καµιά «µηχανή». την οποία κατασκευάζουν κάποια ορθολογικά άτοµα και µπορούν να την επισκευάσουν. αλλά και ως το βασικό συνεκτικό υλικό της κοινωνίας. Η οικογένεια παρέχει σε όλα τα µέλη της. Κατά συνέπεια. ασφάλεια και επίσης διδάσκει στα άτοµα την αξία του καθήκοντος και την ανάγκη του σεβασµού προς τους άλλους. και ότι έναν τέτοιο ηθικό συνεκτικό ιστό παρέχει στην κοινωνία η θρησκεία. Η οικογένεια είναι ο θεµελιώδης θεσµός της κοινωνίας και συνάµα. µια από τις χαρακτηριστικές θεµατικές της σύγχρονης συντηρητικής σκέψης είναι η «υπεράσπιση της οικογένειας» και η ανάγκη να επιστρέψουµε στις «οικογενειακές αξίες» ώστε να αποκρούσουµε τη διπλή απειλή της ανεκτικότητας και του υλισµού. Οι συντηρητικοί θεωρούν λοιπόν ότι η υγιής οικογενειακή ζωή είναι ουσιώδης για τη σταθερότητα της κοινωνίας. Ο συντηρητισµός διαφέρει επίσης από άλλες πολιτικές ιδεολογίες επειδή τονίζει την κοινωνική αξία της θρησκείας. να ενισχύεται. Η οικογένεια δεν έχει σχεδιαστεί από κανέναν κοινωνικό ή πολιτικό στοχαστή. όπως είναι η αγάπη. και ιδιαίτερα στα παιδιά. αν είναι αναγκαίο.Ο συντηρητισµός 125 ρόλο στη διατήρηση του συνόλου και της «υγείας» της κοινωνίας. το στοργικό ενδιαφέρον και η υπευθυνότητα. αναπτύσσεται µια στενή σχέση µεταξύ συντηρητισµού και θρησκείας. από πολλές απόψεις. έστω και αν η σχέση µεταξύ αυτών των δύο θεσµών δοκιµάστηκε έντονα όταν οι κυβερνήσεις Θάτσερ και Μέητζορ υιοθέτησαν τις αρχές της ελεύθερης αγοράς. Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι όλες οι κοινωνίες χρειάζονται να διατηρούν τη συνοχή τους µέσα από ένα σύνολο αξιών και πεποιθήσεων το οποίο συµµερίζονται όλα τα µέλη τους. Η θρησκεία µπορεί να θεωρηθεί όχι µόνον ως πνευµατικό φαινόµενο. Πράγµατι. . αλλά είναι προϊόν των «φυσιολογικών» κοινωνικών παρορµήσεων. Η οικογένεια πρέπει λοιπόν να προστατεύεται και. Τα χριστιανοδηµοκρατικά κόµµατα σ’ όλη την ηπειρωτική Ευρώπη προάγουν ανοιχτά τις αρετές της χριστιανικής πίστης και το Ιταλικό Χριστιανοδηµοκρατικό Κόµµα απολαµβάνει ιδιαίτερα στενές σχέσεις µε το Βατικανό. Αν η κοινωνία έχει φύση οργανική. Στην Αγγλία η αγγλικανική εκκλησία περιγράφεται συνήθως ως «το Συντηρητικό Κόµµα σε ώρα προσευχής». αυτό σηµαίνει πως η δοµή της και οι θεσµοί της έχουν διαµορφωθεί από φυσικές δυνάµεις και εποµένως ο ιστός της πρέπει να συντηρείται µε σεβασµό από τα άτοµα που ζουν στους κόλπους της.

Αν η ηθική αποτελεί ζήτηµα προσωπικής επιλογής. όπως και οι οικογένειες. συχνά νοµιµοποιούνται από τους συντηρητικούς ακριβώς επάνω σ’ αυτήν τη βάση. Τα έθνη. ιστορία. στο βαθµό που συντελούν στη «σύσφιξη των κοινωνικών δεσµών». η κοινωνία έχει το δικαίωµα της αυτοπροστασίας. επειδή αναζητούν την ασφάλεια και την αίσθηση ότι κάπου ανήκουν. Κατά την άποψή τους. Ο πατριωτισµός (βλ. σχηµατίζονται µε τρόπο φυσικό. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Οι συντηρητικοί δεν είναι καθόλου πρόθυµοι να αφήσουν τα ηθικά ζητήµατα την κρίση του ατόµου. Οι συντηρητικές εκστρατείες εναντίον της άφιξης µεταναστών ξεκινούν ακριβώς από τέτοιες πεποιθήσεις. όχι απλά προσωπική προτίµηση. αυτά που παρακολουθούν οι άνθρωποι στην τηλεόραση ή διαβάζουν στα βιβλία και στις εφηµερίδες πρέπει να υπόκεινται στην καθοδήγηση των νόµων. Ταυτοχρόνως. οι ελευθεριστές σαν τον Τζων Στιούαρτ Μιλ (βλ. αν τυχόν παραστεί ανάγκη. Ένας άλλος κοινωνικός θεσµός τον οποίο οι συντηρητικοί αντιµετωπίζουν µε ιδιαίτερο σεβασµό είναι το έθνος. Μέτρα που οι φιλελεύθεροι θα απέκρουαν. µε την προσφυγή στην ισχύ του νόµου. Kεφάλαιο 2). Αυτό µπορεί να επιτευχθεί µε την καλλιέργεια του σεβασµού προς τη θρησκεία και την εκκλησία. τότε ολόκληρο το ηθικό οικοδόµηµα της κοινωνίας τίθεται υπό αµφισβήτηση – και µαζί του.126 A. όπως στην περίπτωση του Ήνοχ Πάουελ (Εnoch Powell) περί . και το ασκεί προάγοντας ένα σύνολο πεποιθήσεων και αξιών που όλοι συµµερίζονται. αλλά και. κατά τους συντηρητικούς. Ο Μπερκ ήταν ανάµεσα στους πρώτους που υποστήριξαν ότι τέτοια ανορθολογικά αισθήµατα και προκαταλήψεις είναι συµπεριφορές φυσιολογικές και µάλιστα εποικοδοµητικές. όπως προτείνουν. αφού η κοινωνία πρέπει να προστατεύεται από την ανηθικότητα. Φτιάχνονται δηλαδή από τη φυσική έλξη που αναπτύσσεται µεταξύ ανθρώπων οι οποίοι έχουν κοινή γλώσσα. Η ηθική είναι λοιπόν κοινωνικό ζήτηµα. τα θεµέλια επάνω στα οποία εδράζεται η κοινωνική τάξη. Οι συντηρητικοί ισχυρίζονται ότι οι άνθρωποι έλκονται προς τους άλλους ανθρώπους µε τους οποίους έχουν οµοιότητες. Συνεπώς. για παράδειγµα η απαγόρευση της βλασφηµίας ή η επιβολή λογοκρισίας. Kεφάλαιο 5) είναι συνεπώς ένα ένστικτο φυσιολογικό και υγιές. Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι ο νόµος δεν πρέπει µόνο να διατηρεί τη δηµόσια ευταξία. για παράδειγµα. πολιτισµό και παραδόσεις. αλλά και να υπερασπίζεται και να υποστηρίζει ορισµένες ηθικές αρχές. καθώς οι άνθρωποι που προέρχονται από ξένους πολιτισµούς µπορεί να θέσουν σε κίνδυνο την κοινωνική συνοχή. η καχυποψία ή ακόµη και η προκατάληψη απέναντι στους ξένους είναι επίσης φυσιολογική.

Οι εθνικιστές βλέπουν την κοινωνία µε όρους πολιτισµικής ή εθνοτικής ιδιαιτερότητας. Οι αναρχικοί πιστεύουν ότι η κοινωνία χαρακτηρίζεται από αυθόρµητη και φυσική αρµονία. αλλά µόνον όσοι εκπληρώνουν ορισµένα αυστηρά εθνικά ή φυλετικά κριτήρια. Κατ’ αυτούς. η κοινωνία χαρακτηρίζεται από τις επίκοινες αξίες και πεποιθήσεις της. . Η Νέα ∆εξιά. ωστόσο. Οι συντηρητικοί βλέπουν την κοινωνία ως ενιαίο οργανισµό. της εξουσίας και της επίκοινης ηθικής. Οι µαρξιστές πιστεύουν ότι η κοινωνία χαρακτηρίζεται από την ταξική πάλη και ισχυρίζονται ότι µόνο µια αταξική κοινωνία µπορεί να είναι σταθερή και συνεκτική.Ο συντηρητισµός 127 Απόψεις για την… κοινωνία Οι φιλελεύθεροι δεν θεωρούν την κοινωνία ως αυθύπαρκτη οντότητα. Οι φεµινίστριες και οι φεµινιστές αντιλαµβάνονται την κοινωνία ως πατριαρχικό θεσµό που χαρακτηρίζεται από την τεχνητή διάκριση µεταξύ «δηµόσιας» και «ιδιωτικής» σφαίρας της ζωής. Εποµένως. µια ορισµένη υποστηρίζει µια µορφή φιλελεύθερου ατοµισµού. ωστόσο. µια ζωντανή οντότητα. Οι σοσιαλιστές αντιλαµβάνονται παραδοσιακά την κοινωνία µε όρους άνισης ταξικής δύναµης. αλλά ως συνάθροιση ατόµων. Οι φασίστες θεωρούν την κοινωνία ως ένα ενιαίο οργανικό όλο. οι οποίες σε τελική ανάλυση είναι ριζωµένες στην κοινή εθνική ταυτότητα. Η κοινωνία µπορεί λοιπόν να θεωρηθεί ως οργανωµένη υποκρισία. που ενδιαφέρονται να προαγάγουν το ατοµικό τους συµφέρον. µέλη της κοινωνίας δεν µπορούν να γίνουν όλοι. πράγµα που σηµαίνει ότι η ατοµική ύπαρξη δεν έχει νόηµα εκτός αν είναι αφιερωµένη στο κοινό αντί στο προσωπικό καλό. Ωστόσο. Αυτό ενδεχοµένως σηµαίνει ότι οι πολυεθνικές κοινωνίες είναι εγγενώς ασταθείς. οι οποίες παράγονται από την ύπαρξη της πολιτικής εξουσίας και της οικονοµικής ανισότητας. η κοινωνική σύγκρουση και δυσαρµονία αποτελούν σαφώς µη φυσιολογικές καταστάσεις. η κοινωνία υπάρχει έξω και πέρα από το άτοµο και υπό αυτή την έννοια προηγείται του ατόµου· συντηρεί τη συνοχή της µέσα από τους δεσµούς της παράδοσης. Στο βαθµό που υπάρχει η κοινωνία σχηµατίζεται µέσα από εθελοντικές και συµβατικές συµφωνίες µεταξύ των ανθρώπων. Θεωρούν ότι οι οικονοµικές και περιουσιακές διακρίσεις είναι πιο θεµελιώδεις και ουσιαστικές από οποιονδήποτε ευρύτερο κοινωνικό δεσµό. η οποία αποσκοπεί στο να επιβάλει και να εµπεδώσει το ανδροκρατικό σύστηµα. στην κοινωνία µια γενική εξισορρόπηση των ατοµικών συµφερόντων η οποία τείνει στην προαγωγή της αρµονίας και της ισορροπίας. Εποµένως. Έχουµε. βασισµένη στη φυσική ανθρώπινη προδιάθεση για συνεργασία και κοινωνικότητα.

Kεφάλαιο 2). τον οποίο προκάλεσαν οι τάσεις για πολιτική και οικονοµική ενότητα µέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. γιατί δεν µπορεί υπό καµία έννοια να λεχθεί ότι τα παιδιά έχουν ποτέ συµφωνήσει να κυβερνώνται. Κατά τη φιλελεύθερη θεωρία. Θεωρούν ότι δεν υπάρχει καµιά οικουµενική ανθρώπινη φύση. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες τα τέλη της δεκαετίας του 1960. από την ανάγκη να εξασφαλιστεί η φροντίδα των παιδιών. µια κοινή ανθρώπινη ταυτότητα. Η εξουσία αναπτύσσεται από φυσική αναγκαιότητα – στην προκειµένη περίπτωση. η εξουσία εγκαθιδρύεται από τα άτοµα και για το δικό τους όφελος. Είναι σαφές. ότι η εξουσία πηγάζει από ένα συµβόλαιο µεταξύ ελεύθερων ατόµων. να κοιµούνται σε λογικές ώρες και τα παρόµοια. όπως άλλωστε και η ίδια η κοινωνία. ο οποίος προειδοποιούσε ότι αν αυξανόταν το µεταναστευτικό κύµα των µαύρων προς τη Βρετανία θα προκαλούσε αυξανόµενη εχθρότητα στη φιλοξενούσα λευκή κοινότητα και ίσως ρατσιστικές βιαιοπραγίες. καθεµιά από τις οποίες επιζητεί να διατηρήσει τον διακριτό και µοναδικό χαρακτήρα της και φυσιολογικά τρέφει καχυποψία για τις προθέσεις και τη συµπεριφορά των άλλων εθνοτήτων. Αντιθέτως. οι συντηρητικοί αµφισβητούν ακόµη και αυτή την ίδια την ιδέα της πολυπολιτισµικής ή πολυφυλετικής κοινωνίας. ότι οι συντηρητικοί δεν συµµερίζονται τις διεθνιστικές πεποιθήσεις των φιλελεύθερων και των σοσιαλιστών. δηµιουργείται µέσα από µια φυσιολογική διαδικασία.128 A. επειδή απλούστατα τα ίδια τα παιδιά δεν γνωρίζουν ποιο είναι το καλό τους. ∆εν προέρχεται ούτε µπορεί ποτέ να προέλθει από «εκ των κάτω». Αυτό έχει γίνει εµφανές στη ανάπτυξη του λεγόµενου ευρωσκεπτικισµού στους κόλπους του βρετανικού Συντηρητικού Κόµµατος. Η εξουσία θεωρείται ότι είναι ριζωµένη στην ίδια τη φύση της κοινωνίας . Οι γονείς έχουν εξουσία επάνω στα παιδιά τους κι ελέγχουν ουσιαστικά όλες τις πλευρές της ζωής των τελευταίων κατά τη νεαρή τους ηλικία χωρίς να µεσολαβεί κανένα συµβόλαιο ή συµφωνία. όπου µετέχουν όλοι. να τρέφονται υγιεινά. Ενώ οι φιλελεύθεροι ευνοούν τον κοινωνικό και πολιτισµικό πλουραλισµό (βλ. αλλά αντιθέτως η ανθρωπότητα δεν είναι παρά ένα σύνολο χωριστών εθνοτήτων. οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι η εξουσία. Οι συντηρητικοί δεν δέχονται την φιλελεύθερη άποψη. να προφυλαχθούν από τους κινδύνους. H εξουσία Μια ακόµη θεµατική που χαρακτηρίζει τον συντηρητισµό είναι η έµφαση την οποία δίνει στη σηµασία της εξουσίας. Μια τέτοια εξουσία µπορεί να επιβληθεί µόνον «εκ των άνω».

αλλά από τη φυσική ευθύνη που η ίδια η εξουσία συνεπάγεται. Η ηγεσία είναι ζωτικό συστατικό κάθε κοινωνίας. Ακριβώς όπως ο εγκέφαλος. Οι συντηρητικοί της προδηµοκρατικής περιόδου. αλλά όχι και το δικαίωµα να τα µεταχειρίζονται όπως θέλουν. σύµφωνα µε την οποία τα άτοµα ανέρχονται ή υποβιβάζονται στην κοινωνική ζωή ανάλογα µε τις ικανότητές τους και µε την επιθυµία τους να εργαστούν. Στα σχολεία η εξουσία ασκείται από τον δάσκαλο. υποστήριξη και την ασφάλεια να γνωρίζει «τη θέση του» και το τι περιµένουν οι άλλοι από αυτόν. ότι οι άνθρωποι γεννιούνται άνισοι. όπως και οι φιλελεύθεροι. αλλά δεν νοµιµοποιεί τον γονέα να ασελγήσει επάνω στο παιδί ούτε να το πουλήσει ως δούλο. ωστόσο. Για τους φιλελεύθερους. Η πειθαρχία δεν σηµαίνει απλά τυφλή υπακοή. να καθοδηγεί και. η καρδιά και το συκώτι επιτελούν όλα πολύ διαφορετικές λειτουργίες µέσα στο σώµα. ωστόσο. όπως ο Μπερκ. Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι η εξουσία είναι αναγκαία και ωφέλιµη. αυτό οδηγεί σε µια πίστη στην αξιοκρατία. αλλά τον πρόθυµο και υγιή σεβασµό στην εξουσία. Οι αυταρχικοί συντηρητικοί προχωρούν ένα βήµα παραπέρα και απεικονίζουν την εξουσία ως απόλυτη και ανεπίδεκτη αµφισβήτησης. Οι περισσότεροι συντηρητικοί. υπό την έννοια ότι τα φυσικά χαρίσµατα και οι δεξιότητες είναι άνισα κατανεµηµένες µεταξύ των ανθρώπων. Αυτό κάνει τους συντηρητικούς να δίνουν ιδιαίτερη έµφαση στην ηγεσία και την πειθαρχία. αν τυχόν χρειαστεί. αφού καθένας χρειάζεται καθοδήγηση. Η εξουσία αντιπαρατίθεται λοιπόν στον ξεριζωµό και στην ανοµία. αφού σηµαίνει την ικανότητα να κατευθύνει κανείς τους άλλους και να τους εµπνέει. να τιµωρεί τα παιδιά του. πιστεύουν ότι η εξουσία πρέπει να ασκείται µέσα σε κάποια όρια και ότι αυτά τα όρια δεν επιβάλλονται από κανένα τεχνητό συµβόλαιο. Οι συντηρητικοί από παράδοση πιστεύουν όµως ότι η ανισότητα είναι ακόµη πιο βαθιά ριζωµένη: αποτελεί αναπόφευκτο χαρακτηριστικό της οργανικής κοινωνίας και όχι απλό αποτέλεσµα κάποιων ατοµικών διαφορών. Η εξουσία του γονέα αντανακλά την υποχρέωσή του να ανατρέφει. στους χώρους εργασίας από τον εργοδότη και στην κοινωνία εν γένει από την κυβέρνηση. έτσι και οι διάφορες τάξεις και οι οµάδες που συγκροτούν την κοινωνία διαθέτουν . Θεωρούν. Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι η φυσική δοµή της κοινωνίας είναι ιεραρχική και κατά συνέπεια απορρίπτουν το αίτηµα της κοινωνικής ισότητας. Οι γονείς πρέπει να έχουν εξουσία επάνω στα παιδιά τους. µπορούσαν έτσι να ενστερνιστούν την ιδέα της «φυσικής αριστοκρατίας».Ο συντηρητισµός 129 και σε όλους τους κοινωνικούς µας θεσµούς.

είναι φυσική αναγκαιότητα και ασκείται προς όφελος των πολιτών. ή έστω και απλώς καλύτερους». οι πολίτες θεωρούνται σαν παιδιά µιας οικογένειας: χρειάζονται καθοδήγηση και πειθαρχία. όταν τόνιζε ότι η κυβέρνηση «δεν σχεδιάστηκε για να κάνει τους ανθρώπους καλούς. Επιπλέον. Κατά κάποιον τρόπο. η οποία απεικονίζει την κυβέρνηση σαν την πατρική µορφή της κοινωνίας. στον συντηρητισµό υπάρχει µια ισχυρή πατερναλιστική παράδοση. Η δηµόσια ευταξία και το ηθικό οικοδόµηµα της κοινωνίας πρέπει να υποστηρίζονται από ένα σαφές και εφαρµόσιµο σύνολο νόµων. . Η γνήσια κοινωνική ισότητα είναι λοιπόν µύθος· στην πραγµατικότητα υπάρχει φυσική ανισότητα πλούτου και κοινωνικής θέσης. πρέπει να υπάρχουν εκείνοι που βγαίνουν από το σπίτι για να εργαστούν και εκείνες που µένουν µέσα για να αναθρέψουν τα παιδιά. Αυτό σηµαίνει ότι η εξουσία του κράτους. που νοµιµοποιείται από µια αντίστοιχη ανισότητα στην ανάληψη των κοινωνικών ευθυνών. Τα µέλη της εργατικής τάξης µπορεί να µην απολαµβάνουν το επίπεδο ζωής των εργοδοτών τους και να έχουν λιγότερες ευκαιρίες από αυτούς. Η κυβέρνηση πρέπει να είναι περιορισµένη. Πρέπει να υπάρχουν ηγέτες και πρέπει να υπάρχουν και οπαδοί· πρέπει να υπάρχουν διευθυντικά στελέχη και πρέπει να υπάρχουν και εργάτες· και στο κάτω κάτω. Παρ’ όλα αυτά οι συντηρητικοί σπεύδουν επίσης να µας προειδοποιήσουν για τους κινδύνους κατάχρησης της κρατικής εξουσίας. Η πολιτική πρέπει να περιορίζεται στο κεντρικό της έργο της συνδιαλλαγής των ατόµων και οµάδων που συγκρούονται και δεν πρέπει να ασχολείται µε το τι είναι ηθικά σωστό ή λάθος.130 A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες επίσης τους δικούς ιδιαίτερους ρόλους. Οι συντηρητικοί συνήθως απορρίπτουν το κλασικό φιλελεύθερο µοντέλο του ελάχιστου κράτους και τάσσονται υπέρ του ισχυρού κράτους. Για να αποτραπούν οι παρεκτροπές χρειάζεται ένα σύστηµα ποινικής καταστολής που να επιβάλλεται από το κράτος. O Mάικλ Όουξοτ εξέφραζε την τυπική συντηρητική άποψη περί πολιτικής ως δραστηριότητας περιορισµένης εµβελείας. υπό την έννοια ότι δεν µπορεί και δεν πρέπει να προσπαθεί να αλλάξει τους ανθρώπους. αλλά ταυτόχρονα δεν φορτώνονται στους ώµους τους την ευθύνη για την επιβίωση και την ασφάλεια πολλών άλλων ανθρώπων. όπως και του πατέρα µέσα στην οικογένεια. Η υπεράσπιση της εξουσίας από τους συντηρητικούς επηρεάζει επίσης τη στάση τους απέναντι στο κράτος. Οι πολίτες πρέπει να µάθουν να γνωρίζουν τα καθήκοντα και τις υποχρεώσεις τους και όχι απλά τα δικαιώµατά τους.

Η περιουσία. η προσεκτική διαχείριση του χρήµατος – αποτελεί αρετή καθαυτή και εποµένως προσπαθούν να ενθαρρύνουν την ιδιωτική αποταµίευση. Ωστόσο. Αυτό το δόγµα προσελκύει επίσης για όσους συντηρητικούς θεωρούν την ικανότητα συσσώρευσης πλούτου σηµαντικό οικονοµικό κίνητρο. Οι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι η ιδιοκτησία των ανθρώπων αντικατοπτρίζει την αξία τους: εκείνοι που εργάζονται σκληρά και διαθέτουν φυσικά χαρίσµατα αξίζει να αποκτήσουν πλούτο και θα τον αποκτήσουν.Ο συντηρητισµός 131 H ιδιοκτησία Η ιδιοκτησία έχει βαθιά και ενίοτε σχεδόν µυστικιστική σηµασία για τους συντηρητικούς. Υπό αυτή την έννοια. είτε πρόκειται για την ιδιοκτησία ενός σπιτιού είτε για τραπεζικές αποταµιεύσεις αποτελεί για το άτοµο πηγή προστασίας. καθώς και τις σαρωτικές ιδιωτικοποιήσεις των δηµόσιων επιχειρήσεων . Συνήθως συνειδητοποιούν επίσης ότι η περιουσία πρέπει να προστατεύεται από την αταξία και την παρανοµία. οι συντηρητικοί πιστεύουν επίσης ότι η ιδιοκτησία συναρτάται µε ένα φάσµα ψυχολογικών και κοινωνικών πλεονεκτηµάτων. Οι συντηρητικοί πιστεύουν λοιπόν ότι η οικονοµία – δηλαδή. Εκείνοι που κατέχουν και απολαµβάνουν την περιουσία τους είναι πιο πιθανό να σεβαστούν και την περιουσία των άλλων. Στη Βρετανία τη δεκαετία του 1980 η κυβέρνηση της Θάτσερ προσπάθησε να ενθαρρύνει τον «λαϊκό καπιταλισµό» νοµοθετώντας την εκποίηση σε ιδιώτες των δηµοτικής ιδιοκτησίας κατοικιών. Αυτή η ιδέα αντανακλάται στην επιθυµία των συντηρητικών κοµµάτων να δηµιουργήσουν «δηµοκρατίες ιδιοκτητών». τις επενδύσεις και την απόκτηση περιουσιακών στοιχείων.µια πολιτική που συνεχίστηκε και από την κυβέρνηση Mέητζορ κατά τη δεκαετία του 1990. της εξουσίας και της κοινωνικής ευταξίας. τους εξασφαλίζει κάτι στο οποίο «µπορούν να στηριχτούν». Η περιουσία προάγει επίσης ένα ολόκληρο φάσµα σηµαντικών κοινωνικών αξιών. Οι ιδιοκτήτες λοιπόν έχουν επενδυµένα συµφέροντα στην κοινωνία και εποµένως έχουν συµφέρον για τη διατήρηση του νόµου και της τάξης. Η περιουσία συνεπώς «κερδίζεται». η περιουσία δίνει στους ανθρώπους µια αίσθηση εµπιστοσύνης και βεβαιότητας. Σε έναν αβέβαιο και απρόβλεπτο κόσµο. µας παρέχει ασφάλεια. η ιδιοκτησία µπορεί να προάγει τις θεωρούµενες ως «συντηρητικές αξίες» του σεβασµού στο νόµο. Ένας βαθύτερος και πιο προσωπικής υφής λόγος για τον οποίο οι συντηρητικοί υποστηρίζουν την ιδιοκτησία. Για παράδειγµα. είναι ότι αυτή µπορεί κατά κάποιον τρόπο να θεωρηθεί προέκταση της προσωπικότητας του ατόµου. Οι άνθρω- .

επειδή απειλεί να δηµιουργήσει µια κοινωνία άψυχη και απρόσωπη. Το σπίτι είναι το βαθύτερα προσωπικό και οικείο περιουσιακό αγαθό. ∆ιακοσµείται και οργανώνεται σύµφωνα µε το γούστο και τις ανάγκες του ιδιοκτήτη. τότε η ελευθερία των επιχειρηµατιών πρέπει να περιοριστεί. Τα δικαιώµατα του ατόµου πρέπει να εξισορροπούνται µε την ευηµερία της κοινωνίας ή του έθνους. Μεγάλο µέρος της – η γη. Για αυτόν το λόγο οι συντηρητικοί τονίζουν ότι η διάρρηξη είναι έγκληµα ιδιαίτερα απεχθές: τα θύµατά της υποφέρουν όχι µόνο από τη απώλεια ή την καταστροφή αυτών που κατέχουν. Η κατοχή αγαθών δεν σηµαίνει απλά πως έχουµε κάποια υλικά αντικείµενα. όταν αντιτάχθηκε στην πολιτική ιδιωτικοποιήσεων της κυβέρνησης Θάτσερ και την περιέγραψε σαν «ξεπούληµα των οικογενειακών ασηµικών µας». τα κτίρια. αλλά έχει επίσης σηµασία για την κοινωνία. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες ποι «πραγµατώνουν» τον εαυτό τους στην ιδιοκτησία τους ή ακόµη και τον προβάλλουν σ’ αυτήν. περιλαµβανοµένων και των ιδιοκτησιακών. ∆εν συµφωνούν ότι το άτοµο έχει απόλυτο δικαίωµα να χρησιµοποιεί την ιδιοκτησία του κατά βούληση. ωστόσο. ή ένα αυτοκίνητο για να µετακινούµαστε – αλλά αντανακλά και κάτι από την προσωπικότητα και το χαρακτήρα του ιδιοκτήτη. αλλά και από την αίσθηση ότι έχει βιαστεί η ίδια η προσωπικότητά τους. Επιπλέον. η περιουσία δεν είναι απλά δηµιούργηµα της παρούσας γενιάς. υπό αυτή την έννοια. Ενώ οι ελευθεριστές συντηρητικοί υποστηρίζουν µια ουσιαστικά φιλελεύθερη άποψη για την ιδιοκτησία. που αξίζουν επειδή µας είναι χρήσιµα –ένα σπίτι για να µας προφυλάσσει από το κρύο και τη βροχή. οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι αν το εθνικό συµφέρον εξυπηρετείται από την κυβερνητική παρέµβαση στην οικονοµία.132 A. απλός θεµατοφύλακας του εθνικού πλούτου και έχει καθήκον να τον διατηρεί και να τον προστατεύει προς όφελος των µελλοντικών γενεών. Η ιδιοκτησία δεν είναι ζήτηµα που αφορά µόνον το άτοµο. µοιάζει στους συντηρητικούς ιδιαίτερα αποκρουστική. Η πρόταση µερικών σοσιαλιστών. Για παράδειγµα. Η παρούσα γενιά είναι. δεν θέλουν να πάνε τόσο µακριά όσο οι φιλελεύθεροι θιασώτες του λαισέ φαιρ. να «κοινωνικοποιηθεί» η ιδιοκτησία και να κατέχεται συλλογικά και όχι από ιδιώτες. τα έργα τέχνης – µας έχουν κληροδοτηθεί από τις προηγούµενες γενιές. . πάντως οι περισσότεροι συντηρητικοί ισχυρίζονται ότι όλα τα δικαιώµατα. Ο συντηρητικός πρωθυπουργός της Βρετανίας Χάρολντ Μακµίλλαν εξέφρασε ακριβώς µια τέτοια θέση τη δεκαετία του 1980. συνεπάγονται και κάποιες υποχρεώσεις. και συνεπώς αντανακλά την προσωπικότητά του. Οι συντηρητικοί.

όπως πίστευε. Εντούτοις. αλλά αντιθέτως από τον Μπερκ επιθυµούσε την παλινόρθωση της κληρονοµικής απόλυτης µοναρχίας. Ήταν αντιδραστικός και εντελώς αντίθετος σε οποιαδήποτε µεταρρύθµιση του Παλαιού Kαθεστώτος. Η πολιτική του φιλοσοφία βασιζόταν στην πρόθυµη και πλήρη υποταγή των υπηκόων στον «αυθέντη». O ντε Μαιστρ ήταν δριµύς επικριτής της Γαλλικής Επανάστασης. Η επανάσταση ή και απλώς η µεταρρύθµιση θα χαλάρωναν όµως τους δεσµούς που συνέχουν τους ανθρώπους και θα τους έσπρωχναν στον κατήφορο του χάους και της καταπίεσης. η οποία εντοπίζεται στο πρόσωπο του πάπα και πρέπει αυτή να µας κυβερνά. που πρότεινε η κυβέρνηση να ανατεθεί σε µια µικρή τάξη φιλόσοφων βασιλέων. Στο Περί του πάπα (Du Pape. Το κεντρικό του µέληµα λοιπόν ήταν η διατήρηση της ευταξίας. επειδή θα στηριζόταν στην ανώτερη σοφία και γνώση που θα διέθεταν. κατεξοχήν στην ηπειρωτική Ευρώπη. Καθ’ όλη τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα. και µολονότι οι σύγχρονοι συντηρητικοί σπεύδουν να επιδείξουν την προσήλωσή τους στις δηµοκρατικές και ιδίως τις φιλελεύθερες δηµοκρατικές αρχές. 1753-1821). των οποίων η εξουσία θα ήταν απόλυτη και αδιαµφισβήτητη. η οποία ευνοεί την αυταρχική διακυβέρνηση. επειδή αν ποτέ η καθεστηκυία αρχή τεθεί υπό αµφισβήτηση θα επακολουθήσει αφάνταστα µεγαλύτερη δυστυχία. για να έχουν οι άνθρωποι ασφάλεια. η οποία θα θρυµµατιζόταν ή θα κατέρρεε αν δεν συγκρατούσαν τη συνοχή της «ο θρόνος και η Αγία Τράπεζα». λίγοι σύγχρονοι συντηρητικοί δέχονται ότι οι απόψεις τους είναι αυταρχικές. Ο ντε Μαιστρ πίστευε βαθιά στην οργανική κοινωνία. οι συντηρητικοί της ηπειρωτικής Ευρώπης έµειναν πιστοί στις αυστηρές και ιεραρχικές αξίες της αυταρχικής διακυβέρνησης και διόλου δεν κλονίστηκαν από τις ολοένα εντονότερες διαµαρτυρίες των φιλελεύθερων. η οποία ήταν απαραίτητη. Οφείλουµε λοιπόν πάντοτε υπακοή ακόµη και στον πιο βάναυσο κυβερνήτη.Ο συντηρητισµός 133 O αυταρχικός συντηρητισµός Ενώ όλοι οι συντηρητικοί διατείνονται ότι σέβονται την έννοια της εξουσίας. 1817) o ντε Μαιστρ προχώρησε ακόµη παραπέρα και υποστήριξε ότι πέρα και πάνω από τις επίγειες µοναρχίες υπάρχει µια ανώτατη πνευµατική εξουσία. των εθνικιστών και των σοσι- . Τούτη η αυταρχική παράδοση ανατρέχει ως τον Πλάτωνα. στο εσωτερικό του συντηρητισµού υπάρχει και µια άλλη παράδοση. το οποίο είχε ανατραπεί το 1789. τους Φύλακες. Την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης ο κύριος υποστηρικτής της αυταρχικής διακυβέρνησης ήταν ο γάλλος πολιτικός στοχαστής Zοζέφ ντε Mαιστρ (Joseph de Maistre.

η οποία σχετίζεται µε τον µοναρχικό απολυταρχισµό. δηλαδή όταν η εξουσία ασκείται επάνω στον πληθυσµό αδιαφορώντας για την συγκατάθεσή του. του φιλελευθερισµού και του σοσιαλισµού. περιλαµβανοµένου του εθνικισµού. αλλά ο Bίσµαρκ. Ο αυταρχισµός εποµένως διαφέρει από τη συνηθισµένη εξουσία. να εξαλείψει κάθε διάκριση µεταξύ κράτους και κοινωνίας. αλλά επίσης και µια επίθεση στα θρησκευτικά δόγµατά της µε την εµφάνιση των εκκοσµικευτικών πολιτικών ιδεολογιών. Με την ιταλική ενοποίηση η παποσύνη υπέστη όχι µόνον την απώλεια της κοσµικής της εξουσίας που οδήγησε τον πάπα Πίο Θ’ να αυτοχαρακτηριστεί «φυλακισµένος στο Βατικανό». Στη Γερµανία. ισότητα και αδελφότητα». την «ελευθερία. Η απροθυ- . της διακυβέρνησης «εκ των άνω». όταν βρέθηκε αντιµέτωπος µε την απώλεια των παπικών κτήσεων και της ίδιας της Ρώµης. Η εξουσία στηρίζεται συνήθως στη νοµιµοποίηση και υπό αυτή την έννοια πηγάζει «εκ των κάτω». ως «πλάνες της δύστυχης εποχής µας» και το 1870. εξέδωσε το έδικτο για το παπικό αλάθητο. Ωστόσο ο αυταρχισµός διακρίνεται συνήθως από τον ολοκληρωτισµό (βλ. Τα αυταρχικά καθεστώτα λοιπόν µπορεί να επιδεικνύουν ανοχή σε ένα σηµαντικό φάσµα οικονοµικών. Το 1864 ο πάπας καταδίκασε συλλήβδην όλες τις ριζοσπαστικές και προοδευτικές ιδέες. ή να επιτρέψουν να αναπτυχθούν κοινοβουλευτικοί θεσµοί. Πουθενά ο αυταρχισµός δεν ρίζωσε βαθύτερα από ό. που εντάχθηκαν στο ιταλικό κράτος. της απολυταρχίας και του έθνους» στις αξίες που είχαν εµπνεύσει τη Γαλλική Επανάσταση. θρησκευτικών και άλλων ελευθεριών. όπου ο τσάρος Νικόλαος Α’ (1825-55) αντιπαρέθεσε τις αρχές της «ορθοδοξίας.τι στη Ρωσία. Επίσης. Οι αυταρχικοί στοχαστές βασίζουν όµως τις απόψεις τους είτε στην πίστη στη σοφία των κατεστηµένων ηγετών είτε στην ιδέα ότι η κοινωνική τάξη διατηρείται µόνο µε την τυφλή υπακοή. ο αυταρχισµός παρέµεινε ιδιαίτερα ισχυρός στις καθολικές χώρες. πάλι. ή η πρακτική εφαρµογή. φρόντισε να παραµείνει αυτή κενός τύπος. αλιστών. καγκελάριος του Ράιχ από το 1871 έως το 1890. αποσκοπεί στην καταστολή της αντιπολίτευσης και στην κατάλυση της πολιτικής ελευθερίας µάλλον παρά στον πιο ριζοσπαστικό στόχο που θέτει ο ολοκληρωτισµός. Kεφάλαιο 7). Οι διάδοχοι του Νικόλαου αρνήθηκαν πεισµατικά να δεχτούν συνταγµατικούς περιορισµούς στην εξουσία τους. Η πρακτική της διακυβέρνησης «εκ των άνω». Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Αυταρχισµός Ο αυταρχισµός είναι η πίστη. αναπτύχθηκε η συνταγµατική διακυβέρνηση.134 A. µε τις παραδοσιακές δικτατορίες και µε τις περισσότερες µορφές στρατοκρατικών καθεστώτων.

Βάσισε. Ο βοναπαρτισµός έχει εµφανείς παραλληλίες µε τον σύγχρονο περονισµό. στους «γυµνόστηθους» όπως ο ίδιος ο Περόν του αποκαλούσε. δικτάτορας της Αργεντινής από το 1946 έως το 1955. Την επαύριο του Πρώτου Παγκόσµιου Πολέµου. Αυτό συνέβη στη Γαλλία. Kεφάλαιο 10) στο µέτρο που διαµόρφωνε την πολιτική του σύµφωνα µε τα ένστικτα και τους πόθους του απλού λαού. την πολιτική του υποστήριξη όχι στα συµφέροντα των παραδοσιακών ελίτ. τα συντηρητικά και αυταρχικά καθεστώτα προσέβλεψαν στην υποστήριξη των µαζών οι οποίες είχαν πρόσφατα αποκτήσει δικαίωµα ψήφου. . Ο αυταρχικός λαϊκισµός δεν έχει. βρίσκοντας απήχηση στους µικρούς αγρότες που αποτελούσαν το µεγαλύτερο µέρος του γαλλικού εκλογικού σώµατος. παρέχοντας υποστήριξη και αναγνώριση στα ανερχόµενα φασιστικά κινήµατα. Σε άλλες περιπτώσεις. της ευταξίας και της εθνικής ενότητας. Ο Λουδοβίκος Ναπολέων κατόρθωσε τότε να εκλεγεί πρόεδρος και αργότερα αυτοανακηρύχτηκε Αυτοκράτορας Ναπολέων Γ’. ωστόσο. τα αυταρχικά και λαϊκιστικά καθεστώτα προσπαθούν να κινητοποιήσουν την ενεργή υποστήριξη του κοινού. κυρίως µε εκλογές. και βασίζουν χαρακτηριστικά την απήχησή τους σε ένα δυναµικό µίγµα εθνικισµού και εκσυγχρονισµού. δηµοψηφίσµατα ή µαζικές συγκεντρώσεις. Το περονικό καθεστώς ήταν λαϊκιστικό (βλ. Το καθεστώς του Ναπολέοντα. Παρόµοια καθεστώτα αναπτύχθηκαν σε περιοχές της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. αλλά στις εξαθλιωµένες µάζες των φτωχών. για παράδειγµα. ένα είδος δηµοψηφισµατικής δικτατορίας που γνωρίσαµε συνηθέστερα στον εικοστό αιώνα. και συγκεκριµένα συντάχθηκε µε τη λαϊκή αγανάκτηση απέναντι στον «γιάνκικο Ιµπεριαλισµό» και µε τη γενική επιθυµία για οικονοµική και κοινωνική πρόοδο. Ο Χουάν Περόν. που συνήθως καταστέλλουν όλες τις µορφές πολιτικής δραστηριότητας. διακήρυσσε τις γνωστές αυταρχικές αρχές της υπακοής. ωστόσο. οι συντηρητικές ελίτ στην Ιταλία και τη Γερµανία βοήθησαν να ανατραπεί η κοινοβουλευτική δηµοκρατία και να ανέβουν στην εξουσία ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ. όπως είναι κυρίως η Ισλαµική ∆ηµοκρατία του Χοµεϊνί στο Ιράν. σαφή πολιτικό χαρακτήρα.Ο συντηρητισµός 135 µία των ηπειρωτικών συντηρητικών να συµφιλιωθούν µε κάθε µεταρρύθµιση και µε την δηµοκρατική διακυβέρνηση συνεχίστηκε αδιάλλακτη και στον εικοστό αιώνα. Αντιθέτως από τις στρατιωτικές δικτατορίες. όπου το καθολικό δικαίωµα ψήφου για τον ανδρικό πληθυσµό καθιερώθηκε το 1848. συγχώνευσε τον αυταρχισµό µε την υπόσχεση της οικονοµικής ευηµερίας και της κοινωνικής µεταρρύθµισης.

όπως ήταν εκείνο του Περόν. Οι πραγµατιστές συντηρητικοί δεν υποστηρίζουν κατ’ αρχήν ούτε το άτοµο ούτε το κράτος. Ο συντηρητισµός του Μπερκ χαρακτηρίζεται από ένα προσεκτικό. µε το να κινητοποιούν τη λαϊκή υποστήριξη υπέρ µιας δικτατορικής κυβέρνησης τα αυταρχικά λαϊκιστικά καθεστώτα. ενώ άλλα.136 A. είτε επαναστατικές είναι αυτές είτε αντιδραστικές. 285). η εξουσία. «Ένα κράτος ανίκανο να δεχτεί κάποιες αλλαγές». και αντανακλά µια καχυποψία απέναντι σε όλες τις σταθερές αρχές. η ευταξία. εναγκαλίζονται σοσιαλιστικές ή ακόµη και µαρξιστικές αρχές. . «είναι ανίκανο και να συντηρηθεί» (Burke. Μια τέτοια θέση σπάνια νοµιµοποιεί τις δραµατικές ή ριζοσπαστικές αλλαγές. ιδιαίτερα στην Αφρική. Στην πραγµατικότητα. σ. O πατερναλιστικός συντηρητισµός Ενώ οι συντηρητικοί της ηπειρωτικής Ευρώπης υιοθέτησαν µια στάση ασυµβίβαστης αντίστασης στην αλλαγή. «ο σοφός Συντηρητικός αλαφροπατάει». τις οποίες περισσότερο από όλες λατρεύουν οι συντηρητικοί – η παράδοση. Ο λαϊκισµός διακηρύσσει ότι οι αντιλήψεις και οι πόθοι των µαζών. µερικά από αυτά τα καθεστώτα. όποιοι και αν είναι αυτοί. η ιδιοκτησία και οι παρόµοιες – είναι ασφαλείς µόνο αν η πολιτική διαµορφώνεται υπό το πρίσµα των εκάστοτε πρακτικών περιστάσεων και της υφιστάµενης εµπειρίας. αποτελούν τον µόνο θεµιτό οδηγό για τους πολιτικούς ηγέτες. παρουσιάζουν χαρακτηριστικά που συνδέονται πιο στενά µε το φασισµό παρά µε το συντηρητισµό. αλλά είναι έτοιµοι να υποστηρίξουν είτε το ένα είτε το άλλο. Το µάθηµα που ο Μπερκ άντλησε από τη Γαλλική Επανάσταση ήταν ότι ορισµένες αλλαγές µπορεί να είναι φυσιολογικές και αναπόφευκτες. όπως στο Ιραν του Χοµεϊνί. µε βάση τον Έντµουντ Μπερκ αναπτύχθηκε µια πιο ελαστική και τελικά πιο επιτυχής αγγλοαµερικανική παράδοση. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Ενώ ο εθνικισµός είναι συνηθισµένο συστατικό στοιχείο της ιδεολογικής του απήχησης. ή πιο συχνά να συστήσουν µια εξισορρόπηση µεταξύ των δύο. µετριοπαθές και πραγµατιστικό ύφος. [1790] 1975. Ωστόσο. είναι συντηρητικά ή αντιδραστικά. Οι αξίες. ισχυρίστηκε. η µεταρρυθµιστική τάση του συντηρητισµού συνδέεται στενά µε την επιβίωση των νεοφεουδαρχικών πατερναλιστικών αξιών κατά τον δέκατο ένατο και εικοστό αιώνα. 1978). αλλά υιοθετεί τη φρόνιµη προθυµία «να αλλάξουµε ώστε να συντηρήσουµε». οπότε δεν πρέπει να τους προβάλλεται αντίσταση. ανάλογα µε το «τι είναι πιο λειτουργικό». Όπως το έθεσε ο Ίαν Γκίλµουρ (Ian Gilmour.

δηλαδή στην υποχρέωση της αριστοκρατίας να ζει έντιµα και γενναιόδωρα. αναχαιτίζοντας το επαναστατικό ρεύµα. Τέτοιες ιδέες . Η µεταρρύθµιση λοιπόν ήταν πράγµα λογικό επειδή. ο Ντισραέλι επικαλούνταν επίσης τις ηθικές αξίες. O Ντισραέλι έγραφε µε φόντο την αυξανόµενη εκβιοµηχάνιση. Οι επαναστάσεις που ξέσπασαν στην Ευρώπη το 1830 και το 1848 έµοιαζαν να επιβεβαιώνουν αυτή την άποψη. 1844). Με αυτό τον τρόπο ο Ντισραέλι τόνιζε την παραδοσιακή συντηρητική πίστη. τα οποία έγραψε προτού αναλάβει πρωθυπουργικές ευθύνες.Ο συντηρητισµός 137 Ο συντηρητισµός του ενός έθνους Η πατερναλιστική συντηρητική παράδοση συχνά σχετίζεται µε τον Ντισραέλι (Benjamin Disraeli. υποστηρίζοντας ότι ο πλούτος και τα προνόµια συνεπάγονται κοινωνικές υποχρεώσεις και ιδιαίτερα την ευθύνη για τους φτωχούς ή τους λιγότερο εύπορους. βασίστηκε λοιπόν σε ένα συνδυασµό συνετής φρόνησης και ηθικών αρχών. σε έντονη αντίθεση µε τον ακραίο ατοµικισµό που κυριαρχούσε τότε στο Φιλελεύθερο Κόµµα. που ανήκει στην καλύτερη συντηρητική παράδοση. Σ’ αυτά τόνιζε την αρχή της κοινωνικής υποχρέωσης. βρετανό πρωθυπουργό το 1868 και ξανά µεταξύ του 1874 και 1880. ότι η κοινωνική συνοχή συγκρατείται χάρη στην αποδοχή του καθήκοντος και των υποχρεώσεων. όπως έκανε άλλωστε και ο βασιλιάς για ολόκληρο το έθνος. το Σύµπιλ (Sybil. Η επιχειρηµατολογία του Ντισραέλι. Ο Ντισραέλι ανέπτυξε την πολιτική του φιλοσοφία σε δύο µυθιστορήµατα. 1845) και το Καίνιγκσµπαϋ (Koenigsby. αλλά να αποτυπωθούν στις κοινωνικές µεταρρυθµίσεις ενός όλο και πιο εκβιοµηχανισµένου κόσµου. Φοβόταν ότι µια φτωχή και καταπιεσµένη εργατική τάξη δεν θα δεχόταν πάντοτε παθητικά την εξαθλιωσή της. Οι πλούσιοι και οι ισχυροί πρέπει να αναλάβουν το βάρος της κοινωνικής ευθύνης. θα εξυπηρετούσε σε τελική ανάλυση τα συµφέροντα των πλούσιων. Αυτές οι ιδέες βασίζονταν στην φεουδαρχική αρχή της noblesse oblige. που δεν είναι στην πραγµατικότητα παρά τίµηµα των προνοµίων τους. Ο Ντισραέλι σύστησε να µην εγκαταλειφθούν αυτές οι υποχρεώσεις. την οικονοµική ανισότητα και την επαναστατική αναταραχή που έπλητταν την ηπειρωτική Ευρώπή. Ο Ντισραέλι τόνισε όµως ότι η αυξανόµενη κοινωνική ανισότητα περιέχει και το σπόρο της επανάστασης. 1804 .1881). Επέστησε την προσοχή του κοινού στον κίνδυνο να χωριστεί η Βρετανία σε «δυο έθνη: τους Πλούσιους και τους Φτωχούς». Από την άλλη µεριά. Για παράδειγµα. η αριστοκρατία των γαιοκτηµόνων αξίωνε πως ασκούσε πατρική µέριµνα για τους αγρότες της.

Παρόµοιες ιδέες υποστήριξε επίσης ο Tζόζεφ Tσάµπερλαιν (Joseph Chamberlain). Αυτό ακριβώς θα µπορούσε να πετύχει το Συντηρητικό Κόµµα κερδίζοντας. Ο Τσάµπερλαιν έγινε διάσηµος το 1875. Οι πραγµατιστικές και µεταρρυθµιστικές ιδέες ήταν επίσης εµφανείς στη . ιεραρχικές και πατερναλιστικές αξίες. η οποία για πρώτη φορά έδωσε δικαίωµα ψήφου στην εργατική τάξη. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες αντιπροσώπευε λοιπόν το σύνθηµα του «ενιαίου έθνους». Οι ιδέες του Ντισραέλι άσκησαν σηµαντική επίδραση στον συντηρητισµό και εισέφεραν στη ριζοσπαστική και µεταρρυθµιστική παράδοση που ακόµη και σήµερα αποτυπώνει τα πραγµατιστικά ένστικτα των συντηρητικών όσο και την αίσθησή τους για το κοινωνικό τους χρέος. όταν ως δήµαρχος του Μπέρµιµγχαµ πρωτοστάτησε σε ένα ριζοσπαστικό πρόγραµµα εκκαθάρισης των φτωχογειτονιών και αστικής ανάπλασης. Ο Ντισραέλι ως πρωθυπουργός επέβαλε τη ∆εύτερη Εκλογική Μεταρρύθµιση του 1867. Στη Βρετανία αυτές οι ιδέες παρέχουν τη βάση του αποκαλούµενου «συντηρητισµού του ενιαίου έθνους». Οι ιδέες του Ντισραέλι υιοθετήθηκαν κατά τον δέκατο ένατο αιώνα από τον Pάντολφ Tσώρτσιλ (Randolph Churchill) µε τη µορφή του «δηµοκρατικού τορισµού». η οποία πίστευε ότι θα απέφερε στη Βρετανία διπλωµατικά όσο και κοινωνικά οφέλη. Ο Τσάµπερλαιν έκανε επίσης εκστρατεία υπέρ της «δασµολογικής µεταρρύθµισης». οι ίδιοι δασµοί θα απέδιδαν πόρους στην κυβέρνηση. οι υποστηρικτές του οποίου συχνά αυτοχαρακτηρίζονται ως «Τόρυ». του οποίου οι Ενωτικοί Φιλελεύθεροι διέρρηξαν τη σχέση τους µε τον Γλάδστωνα όταν απέκρουσαν την αυτονοµία της Ιρλανδίας και ενσωµατώθηκαν στο Συντηρητικό Κόµµα κατά τη δεκαετία του 1890. Επιπλέον. Σε µια εποχή διεύρυνσης της πολιτικής δηµοκρατίας. θέλοντας να τονίσουν την προσήλωσή τους στις προβιοµηχανικές. µε τη συνέχιση της πολιτικής των κοινωνικών µεταρρυθµίσεων του Ντισραέλι. η Βουλή των Λόρδων και η εκκλησία – ευρύτερη κοινωνική υποστήριξη. ο Τσώρτσιλ τόνισε την ανάγκη να εξασφαλίσουν οι παραδοσιακοί θεσµοί – για παράδειγµα η µοναρχία. οι οποίοι θα µπορούσαν να διατεθούν για κοινωνικές µεταρρυθµίσεις. Ήλπιζε ότι η επιβολή δασµολογικών φραγµών στις εισαγωγές ολόκληρης της Αυτοκρατορίας από τρίτες χώρες –η «αυτοκρατορική προτίµηση»– θα δυνάµωνε τους δεσµούς της Βρετανίας µε την αυτοκρατορία της και µε αυτό τον τρόπο θα ενίσχυε την οικονοµική και στρατηγική της θέση. καθώς και τις κοινωνικές µεταρρυθµίσεις που βελτίωσαν τις συνθήκες στέγασης και υγιεινής των φτωχότερων.138 A. τις ψήφους της εργατικής τάξης.

τον οποίο συνέδεε µε την επανάσταση και την τροµοκρατία. και στη Βρετανία η λέξη «τόρυ» ακόµη χρησιµοποιείται (ίσως παραπλανητικά) ως συνώνυµο του οπαδού των Συντηρητικών. η παράδοση των Τόρυ είναι επιδεκτική στις ιδέες του κράτους πρόνοιας και των µεταρρυθµίσεων. τον έβλεπε ως ένα τρόπο χρηµατοδότησης της κοινωνικής πρόνοιας. Τα χαρακτηριστικά του γνωρίσµατα είναι η πίστη στην ιεραρχία. O ίδιος όρος στις προεπαναστατικές ΗΠΑ σήµαινε την αφοσίωση στο βρετανικό στέµµα. Στα µέσα του δέκατου ένατου αιώνα το βρετανικό Συντηρητικό Κόµµα προέκυψε µέσα από τους Τόρυ. αλλά αντικατοπτρίζει επίσης τη νεοφεουδαρχική αίσθηση πατερναλιστικού καθήκοντος που ήταν βαθιά ριζωµένη στην αριστοκρατία των γαιοκτηµόνων. Το γεγονός ότι και ο Bίσµαρκ και ο Τσάµπερλαιν υποστήριζαν τον προ- . από τους οποίους και προερχόταν και ο ίδιος. µε την προϋπόθεση ότι αυτοί εξυπηρετούν την υπόθεση της κοινωνικής συνέχειας. το οποίο περιλάµβανε ένα σύστηµα νοσοκοµειακής περίθαλψης.Ο συντηρητισµός 139 Τορισµός Η λέξη «τόρυ» (tory) χρησιµοποιούνταν τον δέκατό όγδοο αιώνα στη Βρετανία για να υποδηλώσει εκείνη την κοινοβουλευτική φατρία. στην παράδοση. Από το 1879 υποστήριζε επίσης τον προστατευτισµό. Ο συντηρητισµός του ενιαίου έθνους µπορεί λοιπόν να ιδωθεί ως µια µορφή «τορισµού κοινωνικής ευηµερίας» ή «δηµοκρατικού τορισµού». Προσπάθησε λοιπόν να αποκρούσει τη «σοσιαλιστική απειλή» µέσα από ένα συνδυασµό καταπίεσης – λόγου χάρη απαγόρευσε τις σοσιαλιστικές συγκεντρώσεις και εφηµερίδες – και κοινωνικής µεταρρύθµισης. Ωστόσο. Ενώ ο «υψηλός τορισµός» (high Toryism) αρθρώνει µια νεοφεουδαρχική εµπιστοσύνη στην κυρίαρχη τάξη και µια προδηµοκρατική πίστη στους καθιερωµένους θεσµούς. που έχει χαρακτηριστεί ως «κρατικός σοσιαλισµός» αποσκοπούσε στο να αποκόψει την εργατική τάξη από την επανάσταση. Ο Bίσµαρκ φοβόταν ιδιαίτερα την ανάπτυξη του σοσιαλισµού. εν µέρει επειδή και αυτός. έστω και περιορισµένο. των Γιούνγκερ (Junker). κράτος πρόνοιας στον κόσµο. ο τορισµός θα έπρεπε µάλλον να θεωρηθεί ως µια διακριτή ιδεολογική στάση µέσα στον ευρύτερο συντηρητικό χώρο. στο καθήκον και στην οργανική αντίληψη της κοινωνίας. Το πείραµα του Βίσµαρκ. η οποία (αντίθετα από τους ουίγους) υποστήριζε τη µοναρχική εξουσία και την αγγλικανική εκκλησία και εκπροσωπούσε τη γαιοκτηµονική αριστοκρατία. πληρωµένων αδειών ασθενείας για τους εργαζοµένους και συντάξεων για τους ηλικιωµένους. ασφάλισης κατά των ατυχηµάτων. Γερµανία του δέκατου ένατου αιώνα υπό τον καγκελάριο Bίσµαρκ. Κατά τη δεκαετία του 1880 η Γερµανία οικοδόµησε το πρώτο. όπως και ο Τσάµπερλαιν.

Αντιθέτως οι συντηρητικοί. Ούτε το ελεύθερο εµπόριο ούτε ο προστατευτισµός είναι λοιπόν προτιµητέος για λόγους αρχής. αναλόγως του τι πιστεύουν ότι εξυπηρετεί το εθνικό συµφέρον στη δεδοµένη συγκυρία. η ύφεση και η υψηλή ανεργία της δεκαετίας του 1930 ενίσχυσαν την ιδέα ότι η οικονοµική πολιτική δεν πρέπει απλά να επαφίεται στην αγορά. Στη Βρετανία. µιας περιοχής που µαστιζόταν από την ανεργία. Εκείνη την περίοδο o Mακµίλλαν ήταν βουλευτής του Στόκτον. που προσπαθούσε να ισορροπήσει µεταξύ του άκρατου ατοµικισµού και του αφόρητου κολεκτιβισµού. οι συντηρητικές κυβερνήσεις σε διάφορα µέρη του κόσµου άρχισαν να παραδέχονται ότι το κράτος δεν πρέπει µόνο να παρέχει κοινωνική πρόνοια. Οι συντηρητικοί. υπεραµύνθηκε αυτού που αποκάλεσε «σχεδιασµένο καπιταλισµό». Ο µέσος δρόµος Κατά την περίοδο µετά το 1945. αλλά και να «διευθύνει» την οικονοµία. σ. αλλά και µε τα κίνητρα και την πρωτοβουλία της ιδιωτικής επιχείρησης» (Harold Macmillan. Τα συντηρητικά κόµµατα αναζήτησαν αυτό που θεωρούσαν ως µη ιδεολογικό «µέσο δρόµο» ανάµεσα στα δύο άκρα του φιλελεύθερου λαισέ φαιρ και του σοσιαλιστικού κρατικού σχεδιασµού. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες στατευτισµό µάλλον παρά το ελεύθερο εµπόριο αντανακλά thn πραγµατιστική toyw στάση απέναντι στην οικονοµική πολιτική. Στον Μέσο δρόµο ο Χάρολντ Μακµίλλαν. Ο συντηρητισµός ήταν λοιπόν ο δρόµος της µετριοπάθειας. Η φιλελεύθερη επιχειρηµατολογία υπέρ του ελεύθερου εµπορίου βασίζεται σε ένα συνδυασµό οικονοµικής θεωρίας και πολιτικών αρχών. που διατέλεσε πρωθυπουργός από το 1957 έως το 1963. όπως και οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι.140 A. ασπάστηκαν λοιπόν τον κεϋνσιανισµό. προτιµούν «αυτό που λειτουργεί» στις εκάστοτε δεδοµένες περιστάσεις. καθώς είναι συνήθως επιφυλακτικοί απέναντι στις συστηµατικές θεωρίες και τις αφηρηµένες αρχές. 185). αλλά µάλλον για διαφορετικούς λόγους. The Middle Way [1938] 1966. ενώ ο ίδιος χαρακτηριζόταν από την προνοµιακή κοινωνική θέση και το αίσθηµα ηθικής υποχρέωσης που συ- . που συνδυάζει την κρατική ιδιοκτησία µε τη ρύθµιση ή τον έλεγχο από το κράτος συγκεκριµένων πλευρών της οικονοµικής δραστηριότητας. τον οποίο περιέγραψε ως «ένα µεικτό σύστηµα. Κάθε µία από αυτές τις πολιτικές επιλογές µπορεί να υποστηριχτεί από τους συντηρητικούς. Την ίδια πραγµατιστική στάση υιοθετούν οι συντηρητικοί και όταν έχουν να διαλέξουν ανάµεσα στον κρατικό παρεµβατισµό και την οικονοµία της ελεύθερης αγοράς.

Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των µεταρρυθµίσεων ήταν η επέκταση του κρατικού παρεµβατισµού στην κοινωνική και οικονοµική ζωή. οι συντηρητικοί αποδέχθηκαν τις ίδιες µεταρρυθµίσεις ένεκα του πατερναλισµού τους. της οποίας κύριοι αρχιτέκτονες ήταν οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι. των ετών 1945-1951. Ο κρατικός παρεµβατισµός δεν επιδίωκε να εξαλείψει την ιεραρχία και την εξουσία. Ενώ η κυβέρνηση του Εργατικού Κόµµατος πίστευε ότι ο παρεµβατισµός αποσκοπούσε στο να προαγάγει την κοινωνική ισότητα. παραπάνω. τη µικτή οικονοµία που επιτεύχθηκε µε την εθνικοποίηση µεγάλων βιοµηχανικών τοµέων. Butler). τις οποίες υπεράσπιζε η παράδοση του ενιαίου έθνους. Συντηρητικού υπουργού Οικονοµικών κατά τη δεκαετία του 1950. Την εποµένη του ∆εύτερου Παγκοσµίου Πολέµου. Προτού αυτό επιστρέψει στην εξουσία. Τη δεκαετία του 1950 οι πατερναλιστικές αξίες κυριάρχησαν στο βρετανικό Συντηρητικό Κόµµα. είχε αποδεχθεί τις µεγάλες και ριζοσπαστικές µεταρρυθµίσεις που θέσπισε η κυβέρνηση των Εργατικών του Άτλη (Clement Attlee). Η νέα µορφή συντηρητισµού ήταν προσηλωµένη στην πολιτική δηµοκρατία και επηρεασµένη από τις πατερναλιστικές κοινωνικές παραδό- . στο ∆εύτερο Κεφάλαιο) και ο Μπέβεριτζ.Ο συντηρητισµός 141 χνά διακρίνουν τους πατερναλιστές συντηρητικούς του «ενιαίου έθνους». ο πατερναλισµός των τόρυ σταδιακά περιθωριοποιήθηκε καθώς κέρδιζαν έδαφος στους κόλπους του βρετανικού συντηρητισµού οι ιδέες της Νέας ∆εξιάς. και συνεπώς να οικοδοµήσει τον σοσιαλισµό. το 1979. η οποία περιλάµβανε τη δηµιουργία του Εθνικού Συστήµατος Υγείας. αλλά µάλλον να προαγάγει τις αξίες της ευσπλαχνίας και της ηθικής υποχρέωσης. προκατόχου του στο Yπουργείο Oικονοµικών και ηγέτη του Εργατικού Κόµµατος το 1955-1961. το 1950.A. µετά το διορισµό της Μάργκαρετ Θάτσερ στην πρωθυπουργία. ο Κέυνς (βλ. Ωστόσο. καθώς και τη σηµαντική επέκταση του κράτους πρόνοιας. Παρεµβατικές πολιτικές υιοθέτησαν µετά το 1945 και τα χριστιανοδηµοκρατικά κόµµατα. οι συντηρητικοί της ηπειρωτικής Ευρώπης εγκατέλειψαν τις αυταρχικές τους πεποιθήσεις. Οι συντηρητικοί συνεπώς αποδέχθηκαν τη µεταπολεµική «σοσιαλδηµοκρατική» συναίνεση. Αυτές οι µεταρρυθµίσεις περιελάµβαναν την επίτευξη πλήρους απασχόλησης µέσα από τη υιοθέτηση κεϋνσιανών οικονοµικών µεθόδων. και του Γκάιτσκελ (Hugh Gaitskell). Κατά τη δεκαετία του 1950 η πολιτική του Συντηρητικού και του Εργατικού Κόµµατος συνέκλιναν σε τέτοια έκταση ώστε εφευρέθηκε ο όρος «Butskellism» για να υπογραµµίσει την οµοιότητα απόψεων µεταξύ του Mπάτλερ (R.

υποστήριξαν τη συνταγµατική διακυβέρνηση. πρωτοστάτησε στην εδραίωση της «κοινωνικής οικονοµίας της αγοράς». εκ µέρους του κόµµατος αυτού. Κοινωνική οικονοµία της αγοράς είναι η οικονοµία που δοµείται επάνω στις αρχές της αγοράς και είναι σε µεγάλο βαθµό ελεύθερη από τον κυβερνητικό έλεγχο. Ιδεολογικά ευνοεί µια µάλλον ορθόδοξη κυβερνητική οικονοµική πολιτική. Παρά τη ραγδαία οι- . την πολιτική δηµοκρατία και την κοινωνική µεταρρύθµιση. Η προτεσταντική κοινωνική θεωρία έχει συχνά συνδεθεί µε την ανάδυση του καπιταλισµού. αλλά λειτουργεί στο πλαίσιο µιας κοινωνίας της οποίας η συνοχή διατηρείται από ένα ολοκληρωµένο σύστηµα κοινωνικής πρόνοιας και από αποτελεσµατικές δηµόσιες υπηρεσίες. αλλά από άλλες πλευρές το κόµµα αυτό µπορεί να θεωρηθεί ένα πατερναλιστικό συντηρητικό κόµµα. Ωστόσο. για παράδειγµα. το 1955. Στην Ιαπωνία επίσης το Φιλελεύθερο ∆ηµοκρατικό Κόµµα κυριαρχεί στην κυβέρνηση από την ίδρυσή του. και παρά την σταθερή προσήλωση του παπισµού στον αυταρχισµό. Το Προοδευτικό Συντηρητικό Κόµµα (Progressive Conservative Party. Το όνοµα «Φιλελεύθερο ∆ηµοκρατικό» υιοθετήθηκε για να υπογραµµίσει την αποδοχή. ως σήµερα. ζητώντας λιγότερη ανάµιξη του κράτους στα κοινωνικά ζητήµατα από ότι το Φιλελεύθερο Κόµµα. τα καθολικά κόµµατα. PCP) στον Καναδά περιλαµβάνει επίσης απόψεις µε διάφορες αποχρώσεις. Η αγορά εποµένως δεν είναι εδώ αυτοσκοπός. Κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα και στις αρχές του εικοστού. του δηµοκρατικού συντάγµατος που επιβλήθηκε στην Ιαπωνία µετά την ήττα της στον πόλεµο το 1945. όπως ήταν το Κόµµα του Κέντρου στη Γερµανία. η οποία άσκησε εκτεταµένη επίδραση σε µεγάλο µέρος της ηπειρωτικής Ευρώπης. η διαφορά µεταξύ των δύο µεγάλων κοµµάτων του Καναδά είναι περισσότερο ζήτηµα έµφασης παρά αρχής: Οι πολιτικές επιλογές του PCP καθορίζονται συνήθως από την πολιτική σκοπιµότητα. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες σεις του καθολικισµού. Η Χριστιανοδηµοκρατική Ένωση στη Γερµανία. Μετά το 1945 η ίδια καθολική κοινωνική ηθική αποτυπώθηκε στην προθυµία των χριστιανοδηµοκρατικών κοµµάτων να εναγκαλιστούν της κεϋνσιανές αρχές του κράτους πρόνοιας. από ζητήµατα τοπικού ενδιαφέροντος και από τις πρακτικές του ανάγκες µάλλον παρά από την ιδεολογία του. αλλά µάλλον ένα µέσο δηµιουργίας πλούτου για την επίτευξη ευρύτερων κοινωνικών στόχων. Αντιθέτως.142 A. η καθολική κοινωνική θεωρία παραδοσιακά επικεντρώνεται στην κοινωνική οµάδα µάλλον παρά στο άτοµο και τονίζει την αρµονία συµφερόντων µεταξύ των κοινωνικών τάξεων. επειδή εκθειάζει τη σκληρή εργασία και την ατοµική ευθύνη.

η οποία βασίζεται σε αξίες όπως η εξουσία και το καθήκον. Η ελεύθερη αγορά δεν είναι µόνον οικονοµικά αποδοτική και δίκαιη. όπως της οργανικής κοινωνίας. συντηρητική κοινωνική φιλοσοφία. Η ελευθεριστική παράδοση υπήρξε ισχυρότερη σε εκείνες τις χώρες όπου οι κλασικές φιλελεύθερες ιδέες είχαν τη µέγιστη επίδραση. την «αγάπη του κέρδους». Kεφάλαιο 2). Η ιαπωνική κυβέρνηση και ιδιαίτερα το υπουργείο Οικονοµικών υπήρξε ο αρχιτέκτονας του ιαπωνικού «οικονοµικού θαύµατος». αφού η Νέα ∆εξιά έχει «απαγάγει» τον συντηρητισµό για να τον προσδέσει στον κλασικό φιλελευθερισµό. Αυτό είναι εµφανές στο έργο του Έντµουντ Μπερκ. πίστευε ο Μπερκ. ο οποίος ήταν από πολλές πλευρές ιδρυτής του παραδοσιακού συντηρητισµού αλλά και θερµός υποστηρικτής της φιλελεύθερης οικονοµικής του Άνταµ Σµιθ (βλ. που . Ωστόσο κάποια φιλελεύθερα δόγµατα. αλλά είναι επίσης φυσική και αναγκαία. και ιδίως αυτά που αφορούν την ελεύθερη αγορά. προσπαθεί να συντηρήσει το σεβασµό προς τον ιαπωνικό πολιτισµό και τις παραδόσεις. δηλαδή και πάλι στη Βρετανία και τις ΗΠΑ. έχουν προωθηθεί από συντηρητικούς ήδη από τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα και θα µπορούσε να λεχθεί ότι συγκροτούν µια αντίπαλη παράδοση στον συντηρητικό πατερναλισµό. O ελευθεριστικός συντηρητισµός Ενώ ο συντηρητισµός επικαλείται κατά κόρον ορισµένες προβιοµηχανικές ιδέες. Η ιαπωνική κυβέρνηση συνεργάζεται στενά µε τους κύριους επιχειρηµατικούς οµίλους στη στόχευση των εξαγωγών και στο σχεδιασµό της επενδυτικής πολιτικής. και οπωσδήποτε δεν αφήνει τέτοιες αποφάσεις στο «αόρατο χέρι» του καπιταλισµού. Οι ελευθεριστές συντηρητικοί δεν έχουν απλά προσηλυτιστεί στον φιλελευθερισµό. Ήδη από τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα. Αυτό µερικές φορές θεωρείται ως εξέλιξη του ύστερου εικοστού αιώνα. η ιδεολογία του έχει επίσης επηρεαστεί από φιλελεύθερες ιδέες και ιδίως από τις ιδέες του κλασικού φιλελευθερισµού. Είναι «φυσική» επειδή αντανακλά την επιθυµία για πλούτο. αλλά πιστεύουν ότι η φιλελεύθερη οικονοµία είναι συµβατή µε µια πιο παραδοσιακή.Ο συντηρητισµός 143 κονοµική ανάπτυξη της µεταπολεµικής περιόδου. Πρόκειται για ιδέες ελευθεριστικές επειδή υπεραµύνονται της µέγιστης δυνατής οικονοµικής ελευθερίας και της ελάχιστης δυνατής κρατικής ρύθµισης της κοινωνικής ζωής. της ιεραρχίας και του καθήκοντος. ο Μπερκ εξέφρασε ισχυρή προτίµηση για το ελεύθερο εµπόριο και για την ανταγωνιστική αυτορυθµιζόµενη οικονοµία της αγοράς στο εσωτερικό της χώρας.

καθώς οι ιδέες της ελεύθερης αγοράς. καθώς και παρόµοιες τάσεις σε άλλα µέρη του κόσµου . ως αντίδραση στον αυξανόµενο κυβερνητικό παρεµβατισµό στην κοινωνική και οικονοµική ζωή. Η Βρετανική Συνταγµατική Ένωση (British Constitutional Association. Dicey). στο τέλος του δέκατου όγδοου αιώνα. Αποκρούοντας τις πατερναλιστικές ιδέες που είχαν εξαπλωθεί στους κόλπους του Συντηρητικού Κόµµατος. βρέθηκαν υπό αυξανόµενη πίεση από το 1970 και µετά.V. «η κρατική βοήθεια σκοτώνει την αυτοβοήθεια». Όπως είπε παραφράζοντας τον Σάµουελ Σµάιλς ο επιφανής συνταγµατολόγος της BCA Nτικέυ (A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες αποτελεί µέρος της ανθρώπινης φύσης.144 A. που υποστηριζόταν σε µεγάλο βαθµό από τους Συντηρητικούς. Η υποστήριξη στις ελευθεριστικές απόψεις αυξήθηκε περί την καµπή του εικοστού αιώνα. ακριβώς όπως τη µοναρχία και την εκκλησία. η BCA υπεραµύνθηκε του άκρατου λαισέ φαιρ. 1820-1903). ∆εν διέκρινε καµία ένταση µεταξύ της υποστήριξης που προσέφερε στην ελεύθερη αγορά και της υπεράσπισης που προσέφερε στην παραδοσιακή κοινωνική τάξη πραγµάτων. αλλά τόνισε ότι οι άνθρωποι θα υπέφεραν ακόµη περισσότερο αν τυχόν διαταρασσόταν «η φυσική πορεία των πραγµάτων». Οι αξίες του ενός έθνους. BCA. ανάρµοστες. που είχαν κυριαρχήσει στον βρετανικό συντηρητισµό κατά τη δεκαετία του 1950. αντικατέστησαν την κεϋνσιανή ορθοδοξία. Η περαιτέρω επέκταση του κράτους προνοίας µετά το 1945 προκάλεσε για µια ακόµη φορά έναν ελευθεριστικό αντίκτυπο στους κόλπους του βρετανικού συντηρητισµού. ανάξιες ανδρός και συχνά εντελώς ανθυγιεινές». Μπορούσε συνεπώς να υπερασπιστεί την καπιταλιστική ελεύθερη αγορά στη βάση της παράδοσης. επηρεασµένη έντονα από τον κοινωνικό δαρβινισµό του Χέµπερτ Σπένσερ (Herbert Spencer. Οι νόµοι της αγοράς είναι συνεπώς «φυσικοί νόµοι». απεικονίστηκε ως «ο νέος Κανούτος» λόγω της αντίθεσής της στο πρόγραµµα κοινωνικής πρόνοιας που είχε εγκαινιαστεί από τη Φιλελεύθερη κυβέρνηση του Άσκουϊθ. 1905-18). Ο Μπερκ δεχόταν πράγµατι ότι οι συνθήκες εργασίας για τους πολλούς είναι «ταπεινωτικές. που εκπορεύονταν από θεωρητικούς οικονοµολόγους όπως ο Φρήντριχ Χάγιεκ και ο Μίλτον Φρήντµαν. επειδή πίστευε ότι η παραδοσιακή τάξη πραγµάτων στη Βρετανία είχε πάψει κιόλας. λόγω της κυριαρχίας των πατερναλιστικών ιδεών του Ντισραέλι. να είναι φεουδαρχική και είχε αρχίσει αντιθέτως να µετατρέπεται σε καπιταλιστική. Αυτή την τάση. Κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα οι υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς είχαν περιθωριοποιηθεί στους κόλπους του βρετανικού Συντηρητικού Κόµµατος. αλλά ποτέ δεν εξέλιπαν εντελώς.

ωστόσο. και όχι απλώς την οικονοµική ευθύνη. The Constitution of Liberty. 1804-1865) και ο Τζων Στιούαρτ Μιλ ανέθεταν πρόθυµα την κοινωνική και ηθική ευθύνη. συνεπείς φιλελεύθεροι. επειδή πιστεύει ότι οι ηθικές αποφάσεις πρέπει να επαφίενται στο άτοµο. Ο φιλελευθερισµός διακρίνεται από τον συντηρητισµό και επίσης. θεωρώντας συνήθως το κράτος σαν την κύρια απειλή εναντίον της ελευθερίας. στα χέρια του ατόµου. 1960). Οι ελευθεριστές συντηρητικοί δεν είναι. όπως τόνισε ο Χάγιεκ στο Σύνταγµα της ελευθερίας (Ηayek. Οι δύο περισσότερο γνωστές ελευθεριστικές παραδόσεις έχουν τις ρίζες τους στην ιδέα των ατοµικών δικαιωµάτων (όπως συµβαίνει µε τον Nότσικ. (ΣτΜ). Ο ελευθερισµός διακρίνεται µερικές φορές από τον φιλελευθερισµό επειδή ο δεύτερος. ακόµη και οι ελευθεριστές συντηρητικοί. παρακάτω στο ίδιο κεφάλαιο). θα τις εξετάσουµε λεπτοµερέστερα παρακάτω. όπως είναι η εξουσία. Οι ελευθεριστές επιζητούν να µεγιστοποιήσουν το πεδίο της ατοµικής ελευθερίας και να ελαχιστοποιήσουν το εύρος της δηµόσιας εξουσίας. ακόµη και ορισµένοι σοσιαλιστές έχουν επίσης εναγκαλιστεί τον ελευθερισµό. και για αυτό αποκαλούν µερικές φορές τον εαυτό τους ως «minarchist». όπως ο Ρίτσαρντ Κόµπντεν (Richard Cobden. βλ. έχουν µια H λέξη δεν έχει νόηµα σε ελληνική µετάφραση. και για αυτόν βλ. Οι συντηρητικοί όµως. από τον σοσιαλισµό. Ωστόσο. Αποτελείται από το πρώτο µέρος της λέξης ελάχιστο (δηλαδή ελάχιστο κράτος) και το δεύτερο µέρος της λέξης αναρχικός (minimum – anarchist).Ο συντηρητισµός 145 Ελευθερισµός Ο όρος ελευθερισµός (ή λιµπερταριανισµός. . εκτός αν αυτό συµπεριφέρεται µε τρόπο που απειλεί άλλους ανθρώπους. Ωστόσο. αλλά είναι λιγότερο πρόθυµοι να εναποθέσουν την κοινωνική και ηθική ευθύνη (και όχι απλά την οικονοµική ευθύνη) στα χέρια του ατόµου. Οι πρώιµοι φιλελεύθεροι. Πιστεύουν στον οικονοµικό ατοµικισµό και στο «να απαλλαγούν οι επιχειρήσεις από το ζυγό της κυβέρνησης». libertarianism) αναφέρεται σε ένα φάσµα θεωριών που δίνουν αυστηρή προτεραιότητα στην ελευθερία (την οποία αντιλαµβάνονται µε αποθετικούς όρους) σε σχέση µε τις άλλες αξίες. αρνείται να αποδώσει προτεραιότητα στην ελευθερία σε σχέση µε την ευταξία. ακόµη και στην κλασική του εκδοχή. σε σχέση µε τη Νέα ∆εξιά. διαφέρει από τον αναρχισµό στο ότι οι ελευθεριστές γενικά αναγνωρίζουν την ανάγκη για ένα ελάχιστο κράτος νυχτοφύλακα. παρακάτω στο ίδιο κεφάλαιο) και στα οικονοµικά δόγµατα του λαισέ φαιρ (όπως συµβαίνει µε τον Χάγιεκ. η παράδοση και η ισότητα. Το άτοµο συνεπώς χρειάζεται όσο το δυνατόν λιγότερο καθοδήγηση από το κράτος.

Τα κατάλοιπα του αυταρχικού συντηρητισµού κατέρρευσαν µε την ανατροπή των δικτατοριών της Πορτογαλίας και Ισπανίας. Οι δυνάµεις της αγοράς ρυθµίζουν και ελέγχουν την οικονοµική και κοινωνική δραστηριότητα. Πράγµατι. ώστε αυτό να διατηρεί τη δηµόσια τάξη και να διασφαλίζει το σεβασµό στην εξουσία. άλλοι προσελκύονται προς αυτήν ευελπιστώντας ότι ακριβώς αυτή µπορεί να επιβάλει την «ευταξία της αγοράς». Απαιτούν την ύπαρξη ενός ισχυρού κράτους. µπορούν να αποτρέψουν τους εργάτες από το να ασκούν πιέσεις για µισθολογικές αυξήσεις. Για παράδειγµα. ωστόσο. τη «µεγάλη ώθηση». η αγορά µπορεί να θεωρηθεί εργαλείο που διατηρεί την κοινωνική σταθερότητα και λειτουργεί παράλληλα µε τις πιο εµφανείς µορφές καταναγκασµού. κυριαρχούσαν µεταξύ των συντηρητικών του δυτικού κόσµου πραγµατιστικές και πατερναλιστικές ιδέες. τη δεκαετία του 1970. όπως είναι η αστυνοµία και τα δικαστήρια. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες µάλλον απαισιόδοξη αντίληψη για την ανθρώπινη φύση. αµφισβητώντας άµεσα την κεϋνσιανή ορθοδοξία του κράτους πρόνοιας.146 A. ορισµένοι συντηρητικοί προσελκύονται από αυτήν επειδή την θεωρούν εργαλείο κοινωνικής πειθάρχησης. Αυτές . καθώς θα συντηρείται από τους απρόσωπους «φυσικούς νόµους» µάλλον παρά από το καθοδηγητικό χέρι της πολιτικής εξουσίας. Ενώ µερικοί συντηρητικοί φοβούνται ότι ο καπιταλισµός της αγοράς. που έµοιαζε να επιβεβαιώνει την επιτυχία του «διευθυνόµενου καπιταλισµού». Κατά τη δεκαετία του 1970. από ορισµένες απόψεις οι ελευθεριστές συντηρητικοί στρέφονται προς τις θεωρίες της οικονοµίας της ελεύθερης αγοράς ακριβώς επειδή αυτές υπόσχονται να εξασφαλίσουν την κοινωνική ευταξία. Εποµένως. ένα σύνολο πιο ριζοσπαστικών ιδεών αναπτύχθηκε στους κόλπους του συντηρητισµού. µπορεί να διαρρήξει την κοινωνική συνοχή. απειλώντας τους µε το φάσµα της ανεργίας. καθώς προκαλεί τη διαρκή ανανέωση και τον ακατάπαυστο ανταγωνισµό. µετά το 1945 έφτασαν να εναγκαλιστούν µια κεϋνσιανού τύπου κοινωνική δηµοκρατία και το κράτος πρόνοιας. Ενώ οι φιλελεύθεροι πιστεύουν στην οικονοµία της αγοράς επειδή αυτή διαφυλάσσει την ατοµική ελευθερία και την ελευθερία επιλογής. Η Νέα ∆εξιά Κατά την πρώιµη µεταπολεµική περίοδο. Όπως ακριβώς οι συντηρητικοί είχαν καταλήξει να αποδεχθούν την πολιτική δηµοκρατία κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα. Η ίδια τάση εδραιώθηκε χάρη στη ραγδαία και παρατεταµένη οικονοµική ανάπτυξη των µεταπολεµικών χρόνων.

Αυτοί οι όροι. ∆ύο κύριες θεµατικές µπορούν. Η «Νέα ∆εξιά» είναι ένας χαλαρός όρος και έχει χρησιµοποιηθεί για να περιγράψει ιδέες που κυµαίνονται από την απαίτηση να µειωθεί η φορολογία µέχρι τις εκκλήσεις για επιβολή περισσότερης λογοκρισίας στην τηλεόραση και στον κινηµατογράφο. ιδιαίτερα στη Γαλλία και στη Γερµανία. της εξουσίας και της πειθαρχίας. αλλά είχαν ευρύτερη επιρροή στα δυτικού τύπου κράτη σε όλο τον πλανήτη. επειδή έχουν χρησιµοποιηθεί για να δηλώσουν το έντονα προσωπικό πολιτικό ύφος της Μάργκαρετ Θάτσερ και του Ρόναλντ Ρήγκαν όσο και τις ιδέες τις οποίες επικαλούνταν αυτοί οι πολιτικοί. και άσκησαν επίσης επίδραση στην ηπειρωτική Ευρώπη. ή ακόµη και τις εκστρατείες εναντίον της µετανάστευσης ή υπέρ του υποχρεωτικού επαναπατρισµού των µεταναστών. Αυτό το συστατικό στοιχείο της Νέας ∆εξιάς µπορεί να χαρακτηριστεί ως η φιλελεύθερη Νέα ∆εξιά. Σηµαντικότερος ήταν ίσως ότι η ανάκαµψη της οικονοµίας κατά τη µετα- . 1984) ότι δεν έχει καµία θέση στους κόλπους του συντηρητισµού η προσήλωση στην ελεύθερη αγορά ως ζήτηµα αρχής. να ανιχνευτούν στο εσωτερικό της. υποστήριξαν. Από την άλλη µεριά. τόσο τη φιλελεύθερη όσο και τη συντηρητική Νέα ∆εξιά. Οι δύο κυβερνήσεις που επηρεάστηκαν πιο εµφανώς από τις ιδέες της Νέας ∆εξιάς. Ο «Θατσερισµός» στη Βρετανία και ο «Ρηγκανισµός» στις ΗΠΑ ήταν οι µορφές που προσέλαβαν οι ιδέες της Νέας ∆εξιάς σ’ αυτές τις δύο χώρες. ωστόσο. Η δεύτερη θεµατική επίσης επικαλείται ιδέες του δέκατου ένατου αιώνα. Τέτοιες ιδέες συγκροτούν τη συντηρητική Νέα ∆εξιά. ή νεοφιλελευθερισµός. οι κυβερνήσεις του Ρήγκαν και της Θάτσερ. αλλά προτιµά εκείνες του παραδοσιακού συντηρητισµού και ιδιαίτερα την προάσπιση της ευταξίας. µπορεί να είναι παραπλανητικοί. The Meaning of Conservatism. ένας επιφανής βρετανός νεοσυντηρητικός. ωστόσο. είναι σαφές ότι οι νεοφιλελεύθερες και οι νεοσυντηρητικές απόψεις συχνά συµπίπτουν. Οι ιδέες της Νέας ∆εξιάς ήταν προϊόν ποικίλων ιστορικών παραγόντων.Ο συντηρητισµός 147 οι ιδέες της Νέας ∆εξιάς είχαν τη µεγαλύτερή τους άνθιση στη Βρετανία και τις ΗΠΑ. ισχυρίστηκε στο Νόηµα του συντηρητισµού (Roger Scruton. αν και σε διαφορετικό βαθµό. Η πρώτη είναι η υποστήριξη στην κλασική φιλελεύθερη οικονοµία και ιδιαίτερα στις αναβιωµένες ιδέες της ελεύθερης αγοράς του Άνταµ Σµιθ. ή τον νεοσυντηρητισµό. Αυτό δεν σηµαίνει ότι όλοι οι στοχαστές ή πολιτικοί που αποδέχονται τις ιδέες της Νέας ∆εξιάς πρεσβεύουν ταυτόχρονα νεοφιλελεύθερες ή νεοσυντηρητικές απόψεις: Για παράδειγµα o Ρότζερ Σκράτον.

Οι συντηρητικοί φοβήθηκαν ότι αυτή οδηγούσε στη διπλή µάστιγα αφενός της λεγόµενης «ανεκτικότητας» και αφετέρου της φηµολογούµενης εξάρτησης των ανθρώπων από το κράτος πρόνοιας. ορισµένοι διεθνούς φύσης παράγοντες ενδυνάµωσαν τα εθνικιστικά συναισθήµατα στους κόλπους του συντηρητισµού και αύξησαν τη φοβία του προς τον κοµµουνισµό. O νεοφιλελευθερισµός ∆εν χωρά αµφιβολία ότι οι φιλελεύθερες πλευρές του στοχασµού της Νέας ∆εξιάς προέρχονται από τον κλασικό µάλλον παρά από τον σύγχρονο φιλελευθερισµό. Ο συντηρητισµός στις ΗΠΑ έλαβε σηµαντική ώθηση όταν στρατολόγησε αρκετούς πρώην φιλελεύθερους διανοουµένους. λόγου χάρη. καλό· δηµόσιο. ενώ η οικονοµία της Βρετανίας είχε παρακµάσει σε αξιοσηµείωτο βαθµό. αισθάνονταν όλο και περισσότερο τον ανταγωνισµό από την ανασυγκροτηµένες οικονοµίες της Ιαπωνίας και της Γερµανίας. ιδίως από την εξάπλωση της φιλελεύθερης κοινωνικής φιλοσοφίας. κακό».148 A. µε την αυξανόµενη ανεργία να συµβαδίζει µε τον υψηλό πληθωρισµό – ένα φαινόµενο. που οι οικονοµολόγοι αποκάλεσαν στασιµοπληθωρισµό. ιδιαίτερα σε σχέση µε τις οικονοµίες των χωρών που είχαν συστήσει την Ευρωπαϊκή Κοινότητα το 1957. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες πολεµική περίοδο κατέληξε στην ύφεση των αρχών της δεκαετίας του 1970. Στη Βρετανία ανησυχούσαν για την απώλεια του κύρους της µεγάλης δύναµης και αισθάνονταν να απειλείται η ίδια η κρατική κυριαρχία. Υπό αυτές τις περιστάσεις. Η αναβίωση των οικονοµικών προβληµάτων είχε µεγαλύτερη επίδραση σε εκείνες τις χώρες που βίωναν µια σχετική παρακµή. υπό την ηγεσία των Κρίστολ (Irving Kristol) και Ποντχόρετς (Norman Podhoretz). οι κεϋνσιανές ιδέες της οικονοµικής διαχείρισης δέχθηκαν σηµαντική πίεση από τη δεξιά. Οι ΗΠΑ. Η Νέα ∆εξιά των ΗΠΑ είχε τροµοκρατηθεί από την υποτιθέµενη στρατιωτική ισχύ της Σοβιετικής Ένωσης και την καταρράκωση του εθνικού γοήτρου στο Βιετνάµ και το Ιράν. ζήτηµα που τέθηκε µε την ένταξη της χώρας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα το 1973. Το κράτος θεωρείται ως χώρος του καταναγκασµού και της ανελευθερίας· ο κολεκτιβισµός περιορίζει την ατοµική πρωτοβουλία και . οι οποίοι αναδείχθηκαν σε αµείλικτους επικριτές του «εκτεταµένου κράτους». Αυτή έχει αφοριστικά διατυπωθεί ως «ιδιωτικό. Η σκέψη της Νέας ∆εξιάς επηρεάστηκε επίσης από κοινωνικούς παράγοντες. καθώς και ότι ισοδυναµούν µε µια αναδιατύπωση της επιχειρηµατολογίας υπέρ του ελάχιστου κράτους. Τέλος. Η φιλελεύθερη Νέα ∆εξιά είναι λοιπόν αντικρατιστική.

Τα άτοµα πρέπει να ενθαρρύνονται ώστε να στηρίζονται στις δικές τους δυνάµεις και να κάνουν ορθολογικές επιλογές προς το δικό τους συµφέρον. όσο ευγενείς και αν είναι οι προθέσεις της. Όταν επανεµφανίστηκαν στις δυτικές οικονοµίες η ανεργία και ο πληθωρισµός. Ο Xάγιεκ και ο Φρήντµαν. Τόνισαν πόσο ελάχιστα αποδοτικές ήταν οι κεντρικά σχεδιασµένες οικονοµίες της Σοβιετικής Ένωσης και της Ανατολικής Ευρώπης. ως ο µηχανισµός µέσω του οποίου η τελική συνισταµένη των ατοµικών επιλογών µπορεί να µας οδηγήσει στην πρόοδο και στο γενικό όφελος. αξίζουν όλη την εµπιστοσύνη µας το άτοµο και η αγορά. είναι ότι δρα σαν κεντρικό νευρικό σύστηµα της οικονοµίας. Αντιθέτως. έχει απαρεγκλίτως καταστροφική επίδραση στα ανθρώπινα πράγµατα. ο Xάγιεκ και ο Φρήντµαν ισχυρίστηκαν ότι το κράτος ήταν πάντοτε ο πρόξενος των οικο- . ∆εσπόζουσα θεµατική σ’ αυτό το αντικρατιστικό δόγµα είναι η ιδεολογική προσήλωση στην ελεύθερη αγορά. όπως αυτές επανήλθαν στο έργο σύγχρονων οικονοµολόγων. απέκτησαν νέα αξιοπιστία κατά τη δεκαετία του 1970. Η κυβέρνηση. σχετικά µε το κατά πόσον µπορεί η κυβέρνηση να επιλύει τα οικονοµικά προβλήµατα. 1772-1823). λόγου χάρη του Φρήντριχ Xάγιεκ και του Μίλτον Φρήντµαν. Η φιλελεύθερη Να ∆εξιά προσπαθεί λοιπόν να εδραιώσει µέσα στους κόλπους της συντηρητικής ιδεολογίας την επικράτηση των φιλελεύθερων ιδεών σε σχέση µε τις πατερναλιστικές. που είχαν εγκαταλειφθεί προς όφελος του κεϋνσιανισµού στις αρχές του εικοστού αιώνα. Η αγορά αξίζει κάθε σεβασµό. Η Νέα ∆εξιά έχει αναστήσει τις κλασικές οικονοµικές θεωρίες του Άνταµ Σµιθ και του Ρικάρντο (David Ricardo. συναρµόζοντας την προσφορά αγαθών και υπηρεσιών µε τη ζήτησή τους. Η αρετή της αγοράς. Κατανέµοντας τους πόρους στην πιο επικερδή τους χρήση διασφαλίζει ότι ικανοποιούνται οι ανάγκες του καταναλωτή. από την άλλη µεριά. επιτέθηκαν σ’ αυτήν καθαυτή την ιδέα της «διευθυνόµενης» ή «σχεδιασµένης» οικονοµίας. κατά τη δεκαετία του 1970.Ο συντηρητισµός 149 υποσκάπτει τον αυτοσεβασµό των ανθρώπων. υπερβολικά δύσκολο για να διεκπεραιωθεί επιτυχώς από οποιοδήποτε οµάδα κρατικών γραφειοκρατών. λόγου χάρη. υποστηρίζοντας ότι το έργο του καταµερισµού των πόρων σε µια σύνθετη βιοµηχανική οικονοµία είναι. ∆ηµιουργήθηκαν συνεπώς αµφιβολίες. Οι κυβερνήσεις δυσκολεύονταν όλο και περισσότερο να δηµιουργήσουν οικονοµική σταθερότητα και διαρκή ανάπτυξη. Αναπόφευκτα αποτελέσµατα της κολεκτιβοποίησης ήταν οι ελλείψεις ζωτικών αγαθών και η δηµιουργία «ουρών» για την προµήθεια βασικών ειδών πρώτης ανάγκης. απλούστατα. Οι ιδέες της ελεύθερης αγοράς.

Η λύση του Κέυνς στο πρόβληµα της ανεργίας ήταν οι κυβερνήσεις να «διαχειρίζονται τη ζήτηση» δηµιουργώντας έλλειµµα στον κρατικό προϋπολογισµό: η κυβέρνηση πρέπει να «εµβάλλει» περισσότερα χρήµατα στην οικονοµία. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες νοµικών προβληµάτων µάλλον παρά ο γιατρός τους. η οποία καθίσταται δυνατή χάρη στην ύπαρξη του χρήµατος που λειτουργεί ως εύχρηστο µέσο ανταλλαγής. οικονοµικά προβλήµατα. δηλαδή. και ότι οι προσπάθειες του κράτους να εξαλείψει εντελώς την ανεργία. από όσα «αποσύρει» µέσα από τη φορολογία. Έδωσε ιδιαίτερη έµφαση στην «πλευρά της ζήτησης» της οικονοµίας. αν και καλοπροαίρετης. επειδή η αξία του κυµαίνεται κατά απρόβλεπτο τρόπο. ωστόσο. Η εναλλακτική λύση στην υιοθέτηση του χρήµατος. Ο Kέυνς είχε υποστηρίξει ότι οι καπιταλιστικές οικονοµίες δεν είναι αυτορυθµιζόµενες. ισχυρίστηκε ότι υπάρχει πάντοτε ένα «φυσικό ποσοστό ανεργίας» το οποίο αδυνατεί η κυβέρνηση να επηρεάσει. Οι ιδέες του Τζων Μαίηναρντ Κέυνς συµπεριλαµβάνονταν στους κύριους στόχους των επικρίσεων της Νέας ∆εξιάς. δυσχεραίνει τις ανταλλαγές αφού κάνει δύσκολο να καθοριστούν οι σχετικές αξίες των διαφόρων αγαθών. Το κράτος αγνοούσε όλο και περισσότερο τις δυνάµεις της αγοράς.150 A. Μια υγιής οικονοµία της αγοράς λοιπόν απαιτεί το χρήµα να έχει υγιή και σταθερή αξία. είχαν απλώς φέρει άλλα. ότι ο κρατικός παρεµβατισµός ήταν αναγκαίος και ευκταίος. η ίδια ποσότητα χρήµατος αγοράζει λιγότερα αγαθά. οι οικονοµολόγοι της ελεύθερης αγοράς ενδιαφέρονται περισσότερο για το πρόβληµα του πληθωρισµού. τότε αποθαρρύνονται από την ανάληψη των εµπορικών ή οικονοµικών δραστηριοτήτων. Η οικονοµία της αγοράς βασίζεται στη διαδικασία των αγορών και των πωλήσεων. υιοθετώντας κεϋνσιανές τεχνικές. µέσα από τις δηµόσιες δαπάνες. εξαιτίας της εσφαλµένης. Ενώ ο κεϋνσιανισµός στηρίζεται στην πίστη ότι η ανεργία είναι το πιο σοβαρό από όλα τα οικονοµικά προβλήµατα. δηλαδή στο χρήµα. Αν όµως οι άνθρωποι χάσουν την εµπιστοσύνη τους στο µέσο ανταλλαγής. και ακόµη πιο καταστροφικά. πιστεύοντας ότι το επίπεδο της οικονοµικής δραστηριότητας και απασχόλησης ορίζεται από τη «συνολική ενεργό ζήτηση» που παρουσιάζεται κάθε φορά στην οικονοµία. το σύστηµα του αντιπραγµατισµού (η ανταλλαγή αγαθών µε αγαθά). Στην πιο ακραία περίπτωση – δηλαδή στο φαινόµενο του υπερπληθωρισµού – η αξία του χρήµατος . η οποία οδηγεί σε πτώση της αξίας του χρήµατος – δηλαδή. πεποίθησης. Ο πληθωρισµός είναι η αύξηση του γενικού επιπέδου των τιµών. Ο Μίλτον Φρήντµαν.

ο Xάγιεκ πίστευε σταθερά στον ατοµικισµό και στην ευταξία της αγοράς και ήταν αµείλικτος επικριτής του σοσιαλισµού. όπως λόγου χάρη συνέβη στην οικονοµική κρίση της Γερµανίας το 1923.Ο συντηρητισµός 151 Φρήντριχ φον Xάγιεκ (Friedrich von Hayek. 1948) ήταν ένα πρωτοπόρο έργο. µειώνεται µε δραµατικούς ρυθµούς. µειώνοντας ή ακόµη και απαλείφοντας εντελώς τον πληθωρισµό. Αν η προσφορά χρήµατος αυξάνει πιο γρήγορα από τον όγκο των αγαθών και υπηρεσιών που προσφέρονται στην οικονοµία. Legislation and Liberty. Ο Xάγιεκ δίδαξε στη London School of Economics και στα πανεπιστήµια του Σικάγου. ασκήσει πληθωριστικές πιέσεις στην αγορά και έτσι δηµιούργησαν το φαινόµενο του στασιµοπληθωρισµού κατά τη δεκαετία του 1970. Εξέφρασαν την άποψη ότι οι κυβερνήσεις που ακολουθούσαν κεϋνσιανή πολιτική είχαν. ότι το εκάστοτε επίπεδο των τιµών καθορίζεται από την ποσότητα του χρήµατος που κυκλοφορεί στην οικονοµία. 1899-1992) Αυστριακός οικονοµολόγος και πολιτικός φιλόσοφος. του Φράιµπουργκ και του Σάλτσµπουργκ. Κατοπινά έργα όπως το Σύνταγµα της ελευθερίας (The Constitution of Liberty. Ο δρόµος προς τη δουλεία (The Road to Serfdom. Kεφάλαιο 2). Με άλλα λόγια. δηλαδή. Το 1974 κέρδισε το βραβείο Νόµπελ για τις οικονοµικές επιστήµες. νοµοθεσία και ελευθερία (Law. Ο Xάγιεκ όσο και ο Φρήντµαν έδωσαν µεγάλη έµφαση στην ιδέα του «υγιούς χρήµατος» και υποστήριξαν ότι η κύρια οικονοµική ευθύνη της κυβέρνησης είναι να διασφαλίζει τη χρηµατοπιστωτική σταθερότητα της οικονοµίας της αγοράς. Αυτό ακριβώς πιστεύουν οι µονεταριστές ότι ήταν το αποτέλεσµα της κεϋνσιανής πολιτικής. που επιτέθηκε στο οικονοµικό παρεµβατισµό ως προάγγελο του ολοκληρωτισµού. Αυξάνουν δηλαδή την προσφορά χρήµατος και µ’ αυτό τον τρόπο . Όταν τα κράτη επιτρέπουν οι δαπάνες τους να υπερβαίνουν τα φορολογικά έσοδα. Εκφραστής της αποκαλούµενης Αυστριακής Σχολής. όπως ήλπιζε ο Xάγιεκ. Αυτό ακριβώς το φαινόµενο εξηγούσε η θεωρία του µονεταρισµού προτείνοντας την ιδέα της προσφοράς χρήµατος. 1979) υποστήριξαν µια τροποποιηµένη µορφή παραδοσιοκρατίας και µια αγγλοαµερικανική εκδοχή συνταγµατισµού (βλ. χωρίς να το γνωρίζουν. Τα γραπτά του Xάγιεκ είχαν σηµαντική επίδραση στην ανάδυση της Νέας ∆εξιάς. τότε η αξία του χρήµατος πέφτει και η τιµή των αγαθών ανεβαίνει. ο πληθωρισµός εµφανίζεται όταν «πάρα πολύ χρήµα κυνηγά πολύ λίγα αγαθά». τότε στην πραγµατικότητα «τυπώνουν πληθωριστικό χρήµα». ώσπου εξαφανίζεται εντελώς και η οικονοµία επιστρέφει στο σύστηµα του αντιπραγµατισµού. 1960) και το Νόµος.

Ο Ρήγκαν εισήγαγε τις πιο θεαµατικές περικοπές στη φορολόγηση των φυσικών προσώπων όσο και των εταιριών που γνώρισαν ποτέ οι ΗΠΑ (µολονότι ο διάδοχός του. Η κεϋνσιανή πολιτική επιβαρύνει τους παραγωγούς µε υψηλά επίπεδα φορολόγησης και πολύπλοκες κρατικές ρυθµίσεις της οικονοµίας. Η οικονοµική πολιτική των κυβερνήσεων Ρήγκαν και Θάτσερ κατά τη δεκαετία του 1980 καθοδηγήθηκε ακριβώς από αυτές τις µονεταριστικές θεωρίες της ελεύθερης αγοράς. ο Τζωρτζ Μπους. Η Νέα ∆εξιά επιτέθηκε επίσης στη µεικτή οικονοµία. παρ’ όλα αυτά. αφού ως το 1988 ο φόρος εισοδήµατος στην υψηλότερη κλίµακα µειώθηκε από 83 σε 40 τοις εκατό. Αυτό σηµαίνει ότι οι κυβερνήσεις προσπαθούν να δηµιουργήσουν συνθήκες. Οι φόροι αποθαρρύνουν την επιχειρηµατική πρωτοβουλία και καταπατούν τα περιουσιακά δικαιώµατα. Η «οικονοµική της προσφοράς» ήταν το κύριο χαρακτηριστικό της οικονοµικής θεωρίας που αποκλήθηκε «Ρηγκανοµία» (Reagonomics) στις ΗΠΑ. δεν κατόρθωσε να τηρήσει την υπόσχεσή του «όχι νέοι φόροι»). τόνισαν την ανάγκη µείωσης του πληθωρισµού µε τον περιορισµό των δηµόσιων δαπανών.152 A. Οµοίως. να επηρεάσουν πράγµατι θετικά το «φυσικό ποσοστό» της ανεργίας. να επιβληθεί µια συνταγµατική τροποποίηση η οποία να υποχρεώνει τις κυβερνήσεις να έχουν ισοσκελισµένο προϋπολογισµό. Έτσι δηµιουργήθηκαν οι µεικτές οικονοµίες που αποτελούνταν από έναν «δηµόσιο τοµέα». οι οποίες να ενθαρρύνουν τους παραγωγούς να παράγουν µάλλον παρά τους καταναλωτές να καταναλώνουν. δηλαδή από οικονοµικούς κλάδους που ανήκαν στο . Αντί να εστιάζουν την προσοχή τους στην «πλευρά της ζήτησης». Επί κυβερνήσεως Θάτσερ στη Βρετανία τα επίπεδα άµεσης φορολογίας προοδευτικά µειώθηκαν σχεδόν στα επίπεδα των ΗΠΑ. πιστεύοντας ότι αυτό ήταν ένα πρόβληµα που µπορούσε να λυθεί µόνον από την αγορά. οι οικονοµολόγοι της αγοράς κηρύσσουν την «οικονοµική της προσφοράς» (supply-side economics). Και οι δυο αυτές κυβερνήσεις επέτρεψαν τη ραγδαία άνοδο της ανεργίας τη δεκαετία του 1980. Μετά το 1945 πολλές δυτικές κυβερνήσεις εθνικοποίησαν τις βασικές τους βιοµηχανίες. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες πυροδοτούν τον πληθωρισµό χωρίς. προσπαθώντας να διευκολύνουν την κρατική διεύθυνση των οικονοµιών τους. Οι οικονοµολόγοι της ελεύθερης αγοράς πιστεύουν επίσης ότι οι υψηλές κρατικές δαπάνες που συνεπάγεται η κεϋνσιανή πολιτική του κράτους πρόνοιας ζηµιώνουν τη λειτουργία της οικονοµίας εξακοντίζοντας στα ύψη τη φορολοία. Στις ΗΠΑ ο Ρήγκαν υποστήριξε την ιδέα του Μίλτον Φρήντµαν.

Στη χώρα αυτή υπήρχαν πολλοί ανεξάρτητοι ρυθµιστικοί φορείς. όπου ποτέ δεν αναπτύχθηκε η µεικτή οικονοµία. Ο δρόµος προς τη δουλεία. Υπό τη Θάτσερ και τον Mέητζορ στη Βρετανία και. υπό τον Σιράκ στη Γαλλία. Οι εθνικοποιηµένες βιοµηχανίες επικρίνονταν ως εγγενώς µη αποδοτικές επειδή. Επιπλέον. αντίθετα από τις ιδιωτικές εταιρείες. οι κυβερνήσεις αυτές προώθησαν µια πολιτική ιδιωτικοποίησης. η πίεση της Νέας ∆εξιάς επικεντρώθηκε στην απάλειψη των κρατικών ρυθµιστικών παρεµβάσεων στον ιδιωτικό τοµέα (deregulation). ενώ ο Μίλτον Φρήντµαν παρουσίασε τη φιλελεύ- . ακόµη και αν ο τελευταίος στελεχώνεται από ικανούς και εργατικούς δηµόσιους λειτουργούς. Η Νέα ∆εξιά υποστήριζε ότι ο δηµόσιος τοµέας ανέχεται τη σπατάλη και την έλλειψη αποδοτικότητας επειδή ο φορολογούµενος πληρώνει πάντοτε το λογαριασµό. Η ιδέα της ελευθερίας είναι το µοτίβο που διαρκώς επανέρχεται στα κείµενα του νεοφιλελευθερισµού: Ο Xάγιεκ ονόµασε την κριτική του στην αυξανόµενη κρατική εξουσία. σε όλους αυτούς τους φορείς διορίστηκε προσωπικό που έτρεφε µεγαλύτερη συµπάθεια για την ελεύθερη αγορά παρά για την ιδέα της κυβερνητικής ρύθµισης. η οποία µετέφερε βιοµηχανίες όπως οι τηλεπικοινωνίες. Η φιλελεύθερη Νέα ∆εξιά δεν είναι αντικρατιστική µόνον επειδή επικαλείται την αποτελεσµατικότητα και την ευελιξία της ιδιωτικής οικονοµίας. η Υπηρεσία Περιβαλλοντικής Προστασίας (Environmental Protection Agency) υπέστη περικοπές της τάξης του 50% στον προϋπολογισµό της. το 1944. που είχαν συσταθεί από το Κογκρέσο περί τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα και είχαν πολλαπλασιαστεί κατά τη δεκαετία του 1960 µε σκοπό να επιβάλλουν στις ιδιωτικές επιχειρήσεις ρυθµιστικούς κανόνες που να προάγουν το δηµόσιο συµφέρον. αλλά και από θέση πολιτικής αρχής της και κατεξοχήν εξαιτίας της προσήλωσής της στην ατοµική ελευθερία. Η κυβέρνηση Ρήγκαν πίστευε ότι τέτοιοι φορείς διατάρασσαν την αποδοτικότητα της ιδιωτικής οικονοµίας και υποστήριξε ότι ο ίδιος ο µηχανισµός της αγοράς αποτελεί καλύτερη εγγύηση του δηµόσιου συµφέροντος από οποιονδήποτε κρατικό φορέα. Συνεπώς. η χρηµατοδότηση αυτών των φορέων µειώθηκε δραµατικά κατά την περίοδο Ρήγκαν. σε κάποιο βαθµό. δεν πειθαρχούσαν στο κίνητρο του κέρδους. Η Νέα ∆εξιά επιθυµούσε να αντιστρέψει αυτή την πορεία. δίπλα σε έναν «ιδιωτικό τοµέα» από βιοµηχανίες που ανήκαν σε ιδιώτες. η ύδρευση. το φυσικό αέριο και η ηλεκτροδότηση από τον δηµόσιο στον ιδιωτικό τοµέα της οικονοµίας.Ο συντηρητισµός 153 κράτος. Στις ΗΠΑ. Για παράδειγµα.

Στην ακραία εκδοχή τους. 1995) εξήγησε την κοινωνική στέρηση στις ΗΠΑ µε όρους εγγενούς βιολογικής κατωτερότητας. Μια τέτοια θεωρία αναβιώνει σαφώς τη διάκριση µεταξύ «αναξιοπαθούντων» και «µη αναξιοπαθούντων φτωχών». την πρωτοβουλία και το επιχειρηµατικό πνεύµα των ανθρώπων. οι ελευθεριστές και ακόµη και τα αναρχικά στοιχεία της Νέας ∆εξιάς είναι η αποθετική ελευθερία: η απαλλαγή του ατόµου από κάθε εξωτερικό περιορισµό. περιλαµβανοµένων της απονοµής δικαιοσύνης και της δηµόσιας τάξης. . 1980). Στο Χάνοντας έδαφος o Τσαρλς Μάρρεη (Charles Murray. επειδή υπονοµεύει την ανεξαρτησία. Ο Νότσικ (Robert Nozick. Από αυτή την οπτική. Καθώς η συλλογική ισχύς της κυβέρνησης θεωρείται ως η κύρια απειλή για το άτοµο.Richard Herrnstein. Κατά τον εικοστό αιώνα. Το κράτος πρόνοιας αποτελεί λοιπόν την αιτία και όχι τη θεραπεία της κοινωνικής υστέρησης. ιδιαίτερα των µαύρων. η ελευθερία µπορεί να διασφαλιστεί µόνο µε την «αναδίπλωση του κράτους». αλλά ακόµη και εκείνες τις «ελάχιστες» λειτουργίες που οι κλασικοί φιλελεύθεροι θεωρούν αναγκαίες. Losing Ground. Ο Μάρρεη µάλιστα προχώρησε ακόµη παραπέρα και στην Κωδωνοειδή καµπύλη (Charles Murray . Η κριτική του κράτους πρόνοιας από τη Νέα ∆εξιά έχει πάρει ριζοσπαστική τροπή στις ΗΠΑ. που αξιώνει να προστατεύσει τους πολίτες του από τις απειλές της ένδειας και της ανεργίας και από άλλα κοινωνικά δεινά. H Νέα ∆εξιά ισχυρίζεται ότι υπεραµύνεται της ελευθερίας απέναντι στον «υφέρποντα κολεκτιβισµό». The Bell Curve. η πρόνοια είναι ζήτηµα ατοµικής ευθύνης και δεν εµπίπτει στις κοινωνικές αρµοδιότητες του κράτους. το κράτος επεκτάθηκε λάθρα και εξελίχθηκε στο κράτος πρόνοιας. Η Μάργκαρετ Θάτσερ εξέφρασε παραστατικά αυτή την ιδέα διακηρύσσοντας ότι «δεν υπάρχει το πράγµα που ονοµάζουµε κοινωνία» (there is no such thing as society).154 A. 1984) υποστήριξε ότι η το κράτος πρόνοιας δηµιουργεί µια «κουλτούρα εξάρτησης». 1962) και Ελεύθεροι να επιλέξουµε (Free to Choose. Η ελευθερία που υπερασπίζονται οι φιλελεύθεροι. πρέπει να εξασφαλίζονται από την αγορά. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες θερη οικονοµική σκέψη του µε τίτλους όπως Καπιταλισµός και ελευθερία (Capitalism and Freedom. αυτές οι ιδέες οδηγούν προς την κατεύθυνση του αναρχοκαπιταλισµού. Η άποψη αυτή ζητά να στερήσει από την κυβέρνηση όχι µόνον τον οικονοµικό της ρόλο. ωστόσο. τον οποίο θα συζητήσουµε στο έβδοµο κεφάλαιο και ο οποίος πιστεύει ότι όλα τα αγαθά και οι υπηρεσίες. 1974) καταδίκασε όλες τις πολιτικές πρόνοιας και ανακατανοµής του εισοδήµατος ως παραβίαση των περιουσιακών δικαιωµάτων.

η οποία συνοδεύεται από αυστηρή προσωπική ευθύνη. Η οικονοµική ελευθερία πρέπει. γεν. δεν τρέφουν καµία συµπάθεια για τη συντηρητική θεωρία περί κοινωνίας. Η θεωρία περί δικαιοσύνης του Nότσικ. 1808-87) και ο Βενιαµίν Τάκερ (Benjamin Tucker. Κατά τη δεκαετία αυτή. αναπτύχθηκε ως απάντηση στις ιδέες του Tζων Pωλς (βλ. κράτος και ουτοπία (Anarchy. ενώ η σκέψη του έχει σαφώς επηρεαστεί από τους αµερικανούς ατοµικιστές του δέκατου ένατου αιώνα. όπως ήταν ο Λύσανδρος Σπούνερ (Lysander Spooner. να αµφισβητούν και να επικρίνουν τα συµβατικά ηθικά και κοινωνικά κριτήρια. η αυξανόµενη αφθονία της µεταπολεµικής περιόδου έκανε τους ανθρώπους. Ο Νότσικ ανέπτυξε µια µορφή ελευθερισµού συναφούς µε εκείνον του Λοκ. State. που βασίζεται στην αρχή των δικαιωµάτων.Ο συντηρητισµός 155 Ρόµπερτ Νότσικ (Robert Nozick. Ο διττός χαρακτήρας του θατσερισµού στη Βρετανία συνοψίστηκε από τον Άντριου Γκαµπλ (Andrew Gamble. 1938) Αµερικανός πανεπιστηµιακός και πολιτικός φιλόσοφος. Ο νεοσυντηρητισµός είναι από µερικές πλευρές αντίδραση στην «ανεκτική δεκαετία του 1960». ωστόσο. και ιδιαίτερα τους νέους. Ισχυρίστηκε ότι τα περιουσιακά δικαιώµατα είναι απαραβίαστα εάν έχουν αποκτηθεί ή µεταβιβαστεί από το ένα πρόσωπο στο άλλο µε δίκαιο τρόπο. ενώ υποσκάπτει το αίτηµα της κοινωνικής πρόνοιας και της ανακατανοµής του πλούτου. Το κύριο έργο του. όπως ο Nότσικ και οι αναρχοκαπιταλιστές. να εξισορροπείται µε την ανάγκη για κοινωνική ευταξία. O νεοσυντηρητισµός Οι συνεπείς ελευθεριστές. Αναρχία. Αυτό επιτρέπει λοιπόν στη Νέα ∆εξιά να υπερασπίζεται την επέκταση της ελευθερίας στα οικονοµικά ζητήµατα και συγχρόνως να ζητά την παλινόρθωση της εξουσίας στην κοινωνική ζωή. 1854-1939). έχει ευρέως αναγνωριστεί ως ένα από τα σηµαντικότερα έργα της σύγχρονης πολιτικής φιλοσοφίας και έχει επηρεάσει σε βάθος τις θεωρίες και τις πεποιθήσεις της Νέας ∆εξιάς. πολλοί υποστηρικτές της οικονοµικής θεωρίας της Νέας ∆εξιάς εκφράζουν επίσης βαθύτατα συντηρητικές κοινωνικές απόψεις. Οι εκδηλώσεις αυτού του µεταϋλισµού ήταν εµφανείς στην άνθηση της «αντικουλτού- . Αυτή η θέση συνεπάγεται την υποστήριξη του ελάχιστου κράτους και της ελάχιστης φορολόγησης. Ωστόσο. Kεφάλαιο 2). την κατανοούν µε ουσιαστικά οικονοµικούς όρους: ελευθερία σηµαίνει επιλογή στην οικονοµική ζωή. and Utopia. 1988) ως προσήλωση «στην ελεύθερη οικονοµία και στο ισχυρό κράτος». Μολονότι υποστηρίζουν την ελευθερία. 1974).

των πορειών για τα πολιτικά δικαιώµατα. είναι ηθικά απαράδεκτη. Πολλές από αυτές συνδέονταν µε το κίνηµα των «αναγεννηµένων χριστιανών».156 A. των εκδηλώσεων διαµαρτυρίας για τον Πόλεµο του Βιετνάµ. Η Ηθική Πλειοψηφία (Moral Majority). Ο Nτέηβιντ Έντγκαρ (David Edgar. 1988) είχε υποστηρίξει ότι η συντηρητική Νέα ∆εξιά προέκρινε το «αγαθό» από την «ελευθερία». Η έκτρωση ισοδυναµεί µε κάθε άλλο είδος φόνου. ο προγαµιαίος έρωτας και. η διδασκαλία των δαρβινικών εξελικτικών θεωριών αντί για τη βιβλική εκδοχή της «δηµι- . Οι νεοσυντηρητικοί διακρίνουν διπλό κίνδυνο στην ανεκτικότητα. του φεµινισµού και του περιβαλλοντικού ακτιβισµού. η πορνογραφία. που ιδρύθηκε από τον τηλεευαγγελιστή Tζέρυ Φάλουελ (Jerry Falwell) το 1979 και στηρίχτηκε από τον Ρόναλντ Ρήγκαν και από ισχυρούς γερουσιαστές του Νότου όπως τον Tζέσσε Xελµς (Jessie Helms). Κατά τη δεκαετία του 1980 και εν µέρει τη δεκαετία του 1990. Η οµοφυλοφιλία. Παρόµοιες οµάδες. λειτούργησε ως η οργάνωση που ένωνε αυτό το κίνηµα. καθώς και στην ανάπτυξη ενός ποικίλου φάσµατος πολιτικών κινηµάτων. η µεγαλύτερη ενεργητικότητά της αφιερώθηκε στην εκστρατεία κατά της έκτρωσης και ιδίως στην προσπάθεια να ανατραπεί η απόφαση του Ανώτατου ∆ικαστηρίου των ΗΠΑ του 1973 (Υπόθεση Roe εναντίον Wade). τουλάχιστον στις ΗΠΑ. ιδιαίτερα στις ΗΠΑ. απλούστατα. αναδύθηκαν στη Βρετανία και σε άλλες δυτικές χώρες. Η Νέα ∆εξιά θεώρησε όλες αυτές τις εξελίξεις ως απόδειξη της κατάρρευσης των παραδοσιακών ηθικών αξιών. περιλαµβανοµένων του φοιτητικού ριζοσπαστισµού. ενώ διάφορες οργανώσεις στις ΗΠΑ. που αυτοχαρακτηρίζονται «υπέρ της ζωής». Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες ρας» των νέων. η οποία νοµιµοποιούσε τις εκτρώσεις. όπως η Ηθική Πλειοψηφία (Moral Majority). γιατί αυτή η πράξη. οι οποίες εξέφρασαν αγωνία για την παρακµή των «παραδοσιακών αξιών». Κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 εµφανίστηκαν διάφορες οµάδες στις ΗΠΑ. αποδύθηκαν σε µια εκστρατεία για την επιστροφή στις «οικογενειακές αξίες». η ελευθερία να επιλέγει κανείς τις δικές του ηθικές αξίες ή τον τρόπο ζωής µπορεί να οδηγήσει στην επιλογή ανήθικων ή «κακών» απόψεων. η Θάτσερ στη Βρετανία διακήρυξε την υποστήριξή της στις «βικτωριανές αξίες». η οποία τόνιζε την προσωπική επιλογή σε ζητήµατα ηθικής και τρόπου ζωής. Ισχυρίζονται ότι οι γυναίκες δεν πρέπει να έχουν το δικαίωµα στην έκτρωση. Αντιµέτωπη µε την ανεκτικότητα. Καταρχάς. και στην ουσία συγκρότησαν µια «χριστιανική Νέα ∆εξιά». Υπάρχει µάλιστα ένα σηµαντικό θρησκευτικό στοιχείο στη συντηρητική Νέα ∆εξιά.

Καθώς ο σεβασµός για την εξουσία καταρρέει. την αµφισβήτηση της εξουσίας. και στην κοινωνία συνολικά από ένα σύστηµα «νόµου και ευταξίας». στην εργασία από τον εργοδότη. ωστόσο. Επίσης. Η ανεκτική κοινωνία είναι λοιπόν φυτώριο αντικοινωνικής συµπεριφοράς. τότε τα παιδιά δεν θα ανατραφούν µε ορθές ηθικές αρχές ούτε µε σεβασµό για τους µεγαλύτερούς τους. Οι νεοσυντηρητικοί ισχυρίζονται ότι αυτό είναι άλλωστε εµφανές στο αυξανόµενο κύµα παραβατικότητας και εγκληµατικότητας από τη δεκαετία του 1960. ο ηθικός πλουραλισµός είναι υγιής. ή ακόµη και ενθαρρύνοντας. και από την άλλη οι ποι- . Θεωρείται ότι από τη φύση της είναι ιεραρχική: τα παιδιά πρέπει να υπακούν. Η Νέα ∆εξιά συνεπώς υποστηρίζει την αποκατάσταση της εξουσίας. νοείται εδώ µε αυστηρά παραδοσιακούς όρους. για έναν νεοσυντηρητικό είναι βαθιά επικίνδυνος γιατί υποσκάπτει τη συνοχή της κοινωνίας. αλλά ότι µπορεί απλώς να επιλέξουν διαφορετικές ηθικές στάσεις. Οι άνθρωποι χρειάζονται και θέλουν να ξέρουν πού στέκονται και τι αναµένεται από αυτούς. που δεν παρέχει ούτε καθοδήγηση ούτε υποστήριξη στα άτοµα και στις οικογένειές τους. Η ανεκτική κοινωνία είναι κοινωνία χωρίς ηθικά πρότυπα και ενιαία ηθικά κριτήρια. τότε είναι αδύνατο να διατηρηθούν τα πολιτισµένα κριτήρια συµπεριφοράς.Ο συντηρητισµός 157 ουργίας». Είναι µια «έρηµος χωρίς µονοπάτια». να σέβονται και να πειθαρχούν στους γονείς τους. παιδικής παραβατικότητας και εγκληµατικότητας. Ο δεύτερος κίνδυνος της ανεκτικότητας δεν είναι τόσο ότι οι άνθρωποι µπορεί να υιοθετούν εσφαλµένες ηθικές αρχές ή τρόπους ζωής. επειδή προάγει την ποικιλία και την ορθολογική αντιπαράθεση: απεναντίας. συνάµα κλιµακώνονται η αταξία και η αστάθεια. Αν τυχόν εξασθενήσουν ποτέ αυτές οι εξουσιαστικές σχέσεις. Η «οικογένεια». Αυτή την ασφάλεια παρέχει η άσκηση της εξουσίας στην οικογένεια από τον πατέρα. στο σχολείο από το δάσκαλο. καθώς και από στη γενική παρακµή του γοήτρου της εξουσίας. αυτή η οικογένεια είναι από τη φύση της πατριαρχική: ο σύζυγος κερδίζει τον επιούσιο και η γυναίκα φροντίζει το σπίτι. Με αυτό τον τρόπο από τη µια µεριά εκφράζεται η αποστροφή της κοινωνίας προς την εγκληµατικότητα. Αυτό αποτυπώνεται πρώτα πρώτα στην έκκλησή της για επιστροφή στις «οικογενειακές αξίες». έχουν επίσης στηλιτευτεί ως ηθικά «κακά». Η κοινωνική ευταξία µπορεί επίσης να ενισχυθεί αν γίνει πιο αυστηρή η ποινική καταστολή. Για έναν φιλελεύθερο. Η ανεκτικότητα όµως υποσκάπτει τις ρίζες της εξουσίας επιτρέποντας. Αν τα άτοµα κάνουν απλά ότι τους αρέσει.

Κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 αυτή η απειλή προερχόταν από τη Σοβιετική Ενωση. από την οποία µόνον η κυβέρνηση µπορεί να µας προστατεύσει. οι βανδαλισµοί. Κατά τη διάρκεια της µεγάλης απεργίας των µεταλλωρύχων. η Νέα ∆εξιά διαισθάνθηκε µια εντεινόµενη απειλή και από τον «εξωτερικό εχθρό». Παροµοίως. 1983). η Νέα ∆εξιά γενικά υποστηρίζει το ισχυρό κράτος. ότι η ευταξία και η κοινωνική σταθερότητα απειλούνται όλο και περισσότερο. αποθαρρύνοντας την εγκληµατική συµπεριφορά όχι µόνον των παραβατών αλλά και των άλλων προσώπων. Πέρα από τα όρια της οικονοµικής σφαίρας. έντονου σοκ» ενώ κατά τη δεκαετία του 1990. Ταυτόχρονα. Στη Βρετανία ο µέντορας των πολιτισµικών σπουδών (cultural studies) Στιούαρτ Xωλ (Stuart Hall) ερµήνευσε τον θατσερισµό ως µια µορφή «αυταρχικού λαϊκισµού». Ως τα τέλη της δεκαετίας του 1980. υποστηρίχτηκαν η υποχρεωτική επιβολή ποινών εγκλεισµού και τα «στρατόπεδα εργασίας» αµερικανικού τύπου για τους νεαρούς παραβάτες. η Θάτσερ αποκαλούσε τους συνδικαλιστές «εσωτερικό εχθρό». Στις ΗΠΑ οι νεοσυντηρητικοί αποδύθηκαν στην εκστρατεία υπέρ της επαναφοράς της θανατικής ποινής. από τον οποίο το έθνος έπρεπε να προστατευτεί. το 1984-1985. η θανατική ποινή είχε ξαναρχίσει να επιβάλλεται στις περισσότερες πολιτείες. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες νές λειτουργούν αποτρεπτικά. η Νέα ∆εξιά διακρινόταν από τον αδιάλλακτο αντικοµµουνισµό .158 A. η οποία είχε καταργηθεί από το Ανώτατο ∆ικαστήριο κατά τη δεκαετία του 1960 ως «σκληρή και ασυνήθιστη τιµωρία». υπό τον Mέητζορ. Στη Βρετανία κατά τη δεκαετία του 1980 εγκαινιάστηκε στα αναµορφωτήρια ένα καθεστώς «σύντοµου. Τέτοιες απόψεις όµως. η Νέα ∆εξιά των ΗΠΑ έχει αποδυθεί σε µια εκστρατεία για τη διατήρηση του δικαιώµατος της οπλοφορίας όπως αυτό θεσπίστηκε στη ∆εύτερη Συνταγµατική Τροποποίηση των ΗΠΑ. H επιχειρηµατολογία της Νέας ∆εξιάς για ισχυρότερο κράτος πηγάζει από την πεποίθησή της. έρχονται σε έντονη αντίθεση µε τον εκθειασµό της πρωτοβουλίας και του επιχειρηµατικού πνεύµατος στην οικονοµία. Οι νεοσυντηρητικοί φοβούνται ότι η αύξηση της εγκληµατικότητας. την ο οποία ο Ρόναλντ Ρήγκαν έβλεπε ως την «αυτοκρατορία του κακού». οι συγκεντρώσεις διαµαρτυρίας και οι απεργίες γενικά συνιστούν απειλή για τη δηµόσια τάξη. για την ανάγκη τάξης και πειθαρχίας στην κοινωνία. που αντανακλά και απηχεί τη διάχυτη λαϊκή ανησυχία σχετικά µε τη χαλάρωση των ηθικών φραγµών και την αποδυνάµωση της εξουσίας στην κοινωνία (Hall and Jacques.

Στη Βρετανία επίσης η κυβέρνηση της Θάτσερ συνδέθηκε µε τον αναδυόµενο εθνικισµό και ιδίως µετά τη νικηφόρο έκβαση της αναµέτρησης µε την Αργεντινή. 1992) απεικόνισε τον θατσερισµό στη Βρετανία ως µια ηθική σταυροφορία. που πραγµατοποιήθηκαν την ίδια δεκαετία. ο Λετουίν (Letwin. Συνδεόταν επίσης µε ό. υπογράµµιζε την ανησυχία για την κρίση της εθνικής ταυτότητας. Η διαρκώς εντονότερη εχθρότητα µέσα στους κόλπους του Συντηρητικού Κόµµατος απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση αντανακλούσε τους φόβους για την απώλεια της εθνικής κυριαρχίας. Οι αµερικανοί ιθύνοντες έλπιζαν ότι η στρατιωτική τους εισβολή στο νησί Γρενάδα και ο βοµβαρδισµός της Λιβύης. το 1979. εξηγώντας ότι στο πλαίσιο της διευρυνόµενης κοινωνικής ανισότητας και της ελάττωσης των κρατικών παροχών υπάρχει ολοένα µεγαλύτερη ανάγκη για την αστυνόµευση του συστήµατος της αγοράς και για την επιβολή της κοινωνικής και πολιτικής εξουσίας. H ανάλυση του Γκαµπλ (Gamble. αλλά επίσης. θα υπογράµµιζαν την αποφασιστικότητα των ΗΠΑ να χρησιµοποιήσουν την στρατιωτική ισχύ τους. στο Κεφάλαιο 5. Μολαταύτα. 1988) τονίζει τις καίριες πολιτικές διασυνδέσεις µεταξύ της «ελεύθερης αγοράς» και του «ισχυρού κράτους». Ο βαθµός. ωστόσο.Ο συντηρητισµός 159 της. ίδιοι οι θεωρητικοί της Νέας ∆εξιάς ισχυρίζονται ότι ο νεοφιλελευθερισµός και ο συντηρητισµός είναι συµβατοί σε ένα βαθύτερο ιδεολογικό επίπεδο. στον οποίο ο νεοσυντηρητισµός είναι συµβατός µε τον νεοφιλελευθερισµό αποτελεί πηγή σηµαντικών αντιπαραθέσεων. στον Πόλεµο των Φώλκλαντ το 1982. και από την ταπεινωτική σύλληψη των αµερικανών οµήρων στο Ιράν. στο µέτρο που χαρακτηρίζεται από αποµονωτισµό και τάσεις αποκλειστικότητας.τι η Νέα ∆εξιά θεωρούσε ως αποδυνάµωση των εθνικών δεσµών και ταυτοτήτων. ο οποίος στη Βρετανία όσο και στις ΗΠΑ αποτυπώθηκε στην κατακόρυφη αύξηση των στρατιωτικών δαπανών. Ο συντηρητικός εθνικισµός εξετάζεται πληρέστερα παρακάτω. ωστόσο. Ο Ρήγκαν επιδίωξε να αναζωπυρώσει την αµερικανική εθνική υπερηφάνεια που είχε υποστεί βαρύ πλήγµα από την άδοξη αποχώρηση των ΗΠΑ από το Βιετνάµ. το 1975. προσηλωµένη σε ένα σύνολο λεγόµενων «ρωµαλέων αξιών» – υπερο- . Αυτή η τάση. Οι στρατιωτικοί εξοπλισµοί της δεκαετίας του 1980 αποσκοπούσαν να παλινορθώσουν την αµερικανική κυριαρχία στην παγκόσµια σκηνή. Για παράδειγµα. Ο ευρωσκεπτικισµός αποτελεί εποµένως µια τυπική συντηρητική µορφή εθνικισµού. και σε ένα βαθύτερο επίπεδο. στο εσωτερικό του νεοσυντηρητισµού εκδηλώθηκε ακόµη σαφέστερα στην ανάπτυξη του «ευρωσκεπτικισµού» κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990.

160

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

χή, αυτάρκεια, ενεργητικότητα, πνευµατική ανεξαρτησία, νοµιµοφροσύνη
και πυγµή – οι οποίες, στην οικονοµική ζωή απαιτούν την αναδίπλωση του
κράτους, αλλά στην κοινωνική ζωή συνεπάγονται µεγαλύτερη παρέµβαση
για την διατήρηση του νόµου και της τάξης, την υποστήριξη των εθνικών
ιδεωδών και την ισχυροποίηση της άµυνας. Για τον Oυίλετς (Willetts, 1992),
η καταφανής ένταση στο εσωτερικό της Νέας ∆εξιάς δεν αντικατοπτρίζει
τίποτε περισσότερο από το θεµελιώδες και αδιάλειπτο ενδιαφέρον του συντηρητισµού να επιτύχει µια ισορροπία ανάµεσα στην προσήλωσή του στο
άτοµο αφενός και στην κοινότητα αφετέρου.
Παρ’ όλα αυτά, είναι δύσκολο να θεωρήσουµε τη Νέα ∆εξιά ως εντελώς
συνεκτικό χώρο, είτε µε ιδεολογικούς είτε µε πολιτικούς όρους. Ο νεοφιλελευθερισµός πρεσβεύει αξίες όπως η ελευθερία, η επιλογή, τα δικαιώµατα
και ο ανταγωνισµός, οι οποίες είναι ριζωµένες σε µια ορισµένη αντίληψη για
την ανθρώπινη φύση που τονίζει τον ρωµαλέο ατοµικισµό και τη στήριξη
στις προσωπικές δυνάµεις του καθενός. Οι πρωτοπόροι του νεοσυντηρητισµού αποδίδουν αξία σε αρχές όπως η εξουσία, η πειθαρχία, ο σεβασµός και
το καθήκον, οι οποίες στηρίζονται σε µια άλλη αντίληψη για την ανθρώπινη φύση που την θεωρεί εύθραυστη, επιρρεπή στο σφάλµα και κοινωνικά
εξαρτηµένη. Από πολιτική άποψη, αυτή η ένταση εκδηλώνεται στην τάση
του νεοφιλελευθερισµού να απελευθερώνει δυνάµεις και πιέσεις, οι οποίες
έρχονται σε άµεση αντίθεση µε τις βαθύτερες ελπίδες του νεοσυντηρητισµού. Για παράδειγµα, ο αµείλικτος δυναµισµός του ανεξέλεγκτου καπιταλισµού προκαλεί εντάσεις στην κοινωνική συνοχή και αποδυναµώνει την
πίστη στην εξουσία των καθιερωµένων αξιών και των παραδοσιακών θεσµών. Παροµοίως, καθώς οι αγορές δεν σέβονται εθνικά σύνορα, ο συνεπής
νεοφιλελευθερισµός συντελεί στο να υποσκάπτεται το έθνος ως σηµαντική
οικονοµική και πολιτική οντότητα.
Ο συντηρητισµός τον εικοστό πρώτο αιώνα
Στα τέλη του εικοστού αιώνα, σε µεγάλο βαθµό οι συντηρητικοί αισθάνονται αισιοδοξία, αν όχι ένα υπέρµετρο αίσθηµα θριάµβου. Ο συντηρητισµός
µοιάζει να έχει επιτύχει την ανατροπή της «κρατικιστικής» τάσης, που χαρακτήριζε τη διακυβέρνηση των δυτικών χωρών κατά το µεγαλύτερο µέρος του
εικοστού αιώνα και ιδίως µετά το 1945, καθώς και την καθιέρωση µιας εναλλακτικής τάσης υπερ της αγοράς. Ωστόσο, το µεγαλύτερο ίσως επίτευγµα
του συντηρητισµού ήταν η νίκη του επί του κυριότερού του αντιπάλου, του

Ο συντηρητισµός

161

σοσιαλισµού. Οι κοινοβουλευτικοί σοσιαλιστές σε κάθε λογής κράτη, από
τη Νέα Ζηλανδία και την Αυστραλία ως την Ισπανία, τη Σουηδία και τη Βρετανία, ολοένα περισσότερο επιδιώκουν να διατηρήσουν την εκλογική τους
αξιοπιστία ασπαζόµενοι τις αξίες και τη φιλοσοφία της οικονοµίας της αγοράς και συµφωνώντας ότι δεν υφίσταται οικονοµικά βιώσιµη εναλλακτική
λύση στον καπιταλισµό. Η κατάρρευση του κοµµουνισµού στην ανατολική
Ευρώπη και αλλού προκάλεσε, τουλάχιστον αρχικά, µε τον πιο δραµατικό
τρόπο την άνθηση των παραδοσιοκρατικών πολιτικών δογµάτων όσο και
των δογµάτων της ελεύθερης αγοράς. Επιπλέον, η συνεισφορά του συντηρητισµού σε αυτή τη διαδικασία έγκειται σε µεγάλο βαθµό στην ικανότητά
του να ανανεώνεται ως ιδεολογικό πρόγραµµα. Αποστασιοποιούµενος από
τα οργανισµικά, ιεραρχικά και αντιιδεολογικά ένστικτά του, ο συντηρητισµός, µεταµφιεσµένος σε Νέα ∆εξιά, ευθυγραµµίστηκε µε τον ατοµικισµό
της αγοράς και µε τον κοινωνικό αυταρχισµό. Μολονότι η «ηρωϊκή» φάση
της Νέας ∆εξιάς, που συνδέεται µε µορφές όπως η Θάτσερ και ο Ρήγκαν και
µε τη µάχη ενάντια στο «κράτος νηπιαγωγό» µπορεί να έχει παρέλθει, για
να δώσει τη θέση της στη «διαχειριστική» φάση, πάντως αυτό δεν πρέπει
να συγκαλύψει το γεγονός ότι οι αξίες τις αγοράς έχουν πλέον γίνει αποδεκτές από όλο το φάσµα της συντηρητικής παράταξης. Έχοντας αποκηρύξει
τα «σοσιαλιστικά λάθη» του κεντρικού σχεδιασµού και του καπιταλισµού
του κράτους πρόνοιας του εικοστού αιώνα, η κρατική πολιτική του εικοστού
πρώτου αιώνα µοιάζει έτοιµη να κυριαρχηθεί από το «νέο» συντηρητικό µίγµα ελεύθερης αγοράς και ισχυρού κράτους.
Ωστόσο, ο συντηρητισµός έχει επίσης να αντιµετωπίσει αρκετές προκλήσεις. Μια από αυτές είναι ότι αυτή καθαυτή η κατάρρευση του σοσιαλισµού
δηµιουργεί ορισµένα προβλήµατα. Καθώς προχωρούσε ο εικοστός αιώνας,
ο συντηρητισµός όλο και περισσότερο αποκτούσε ταυτότητα µέσα από την
αντιπάθειά του προς το σοσιαλισµό. Ίσως αυτή να ήταν η πραγµατική σηµασία της εµφάνισης των ιδεών και αξιών της Νέας ∆εξιάς. Ωστόσο, αν ο συντηρητισµός έχει πλέον καταστεί µια κριτική προς τον κεντρικό σχεδιασµό
και τη διεύθυνση της οικονοµίας, ποιος θα είναι ο ρόλος του όταν αυτά θα
έχουν εξαφανιστεί; Με άλλα λόγια, πως θα µπορούσε ο συντηρητισµός να
έχει κάτι σηµαντικό να πει σε µια µετασοσιαλιστική εποχή;
Ένα επιπλέον πρόβληµα πηγάζει από τη µακροπρόθεσµη βιωσιµότητα
της φιλοσοφίας της ελεύθερης αγοράς. Η πίστη στην ελεύθερη αγορά είναι
ιστορικά και πολιτιστικά περιορισµένη. Ο ενθουσιασµός για τον ανεξέλε-

162

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

γκτο καπιταλισµό υπήρξε σε µεγάλο βαθµό αγγλοαµερικανικό φαινόµενο.
κορυφώθηκε κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα, οπότε συνδέθηκε
µε τον κλασικό φιλελευθερισµό και αναβίωσε περί τα τέλη του εικοστού
αιώνα µε τη µορφή της Νέας ∆εξιάς. Η «αναδίπλωση του κράτους» από την
οικονοµική ζωή µπορεί να οξύνει τα κίνητρα της οικονοµικής δραστηριότητας, να εντείνει τον ανταγωνισµό και να προάγει το επιχειρηµατικό πνεύµα,
αλλά αργά ή γρήγορα γίνονται εµφανή τα µειονεκτήµατά της, όπως είναι
ιδίως η λογική του βραχυπρόθεσµου κέρδους, οι χαµηλές επενδύσεις, η διεύρυνση της ανισότητας και του κοινωνικού αποκλεισµού. Όπως ακριβώς
οι φιλελεύθεροι κατέληξαν κάποτε να αναγνωρίσουν ότι η ελεύθερη αγορά
οδηγεί σε οικονοµικό αδιέξοδο, έτσι και οι συντηρητικοί τον εικοστό πρώτο
αιώνα ίσως χρειαστεί να µάθουν το ίδιο µάθηµα.
Τις προοπτικές του συντηρητισµού επίσης πλήττει, ειρωνικά, ότι οι νεοφιλελεύθερες οικονοµικές θεωρίες δεν συµφωνούν µε τις αξίες µε τις οποίες
έχει ιστορικά συνδεθεί η συντηρητική ιδεολογία, ούτε µε τα κοινωνικά συµφέροντα και τους εκλογικούς συνασπισµούς που έχουν στο παρελθόν στηρίξει τα συντηρητικά κόµµατα. Οι ριζοσπαστικές πολιτικές της ελεύθερης
αγοράς δηµιουργούν ελευθερία για όλους, η οποία ενδυναµώνει την ιδιοτελή και εγωιστική συµπεριφορά και προάγει τον ακατάπαυστο ανταγωνισµό,
την κοινωνική ρευστότητα και την αστάθεια. Η νεοφιλελεύθερη ουτοπία
είναι, σε τελική ανάλυση, µια κοινωνία άκρως ατοµικιστική και ακατάσχετα
δυναµική. Ένας τέτοιος δυναµισµός, ωστόσο, µπορεί να επιτευχθεί µόνον εις
βάρος της παράδοσης, της συνέχειας και της οργανικής ευταξίας. Αποτελεί
επιπλέον µια προοπτική ελάχιστα ελκυστική για τις παραδοσιακές ελίτ και
τους υποστηρικτές των κατεστηµένων θεσµών.
Ωστόσο, παρ’ όλα τα οικονοµικά και ιδεολογικά µειονεκτήµατα της
ελεύθερης αγοράς, οι συντηρητικοί ίσως διαπιστώσουν ότι είναι πιο δύσκολο να παροπλίσουν τον νεοφιλελευθερισµό από όσο ήταν αρχικά να τον
ασπαστούν. Ενώ η υιοθέτηση των αρχών της Νέας ∆εξιάς µπορεί να αποτελούσε ουσιαστικά µια πραγµατιστική απάντηση στη φθίνουσα εκλογική
πελατεία και στα πολιτικά αδιέξοδα του συντηρητισµού, οι ίδιες αρχές της
δηµιούργησαν παράλληλα ένα χαρακτηριστικά µη συντηρητικό πάθος για
ζητήµατα αρχών και καθιέρωσαν ένα αδιάψευστα ιδεολογικό ύφος πολιτικής. Αυτό είχε ως αναπόδραστη συνέπεια µια µεγαλύτερη διανοητική ακαµψία. Οι συντηρητικοί, µε άλλα λόγια, µπορεί πλέον να µην «ταξιδεύουν µε
ελαφριές ιδεολογικές αποσκευές». Ο κίνδυνος είναι ότι, ενώ στο παρελθόν ο

Ο συντηρητισµός

163

συντηρητισµός αντιµετώπιζε µικρή εσωτερική αντίδραση στις προσπάθειές
του να ανανεωθεί ως βιώσιµο ιδεολογικό πρόγραµµα, στο µέλλον µπορεί να
συµβεί το αντίθετο.
Οδηγός για Περαιτέρω Μελέτη

Barry, N. P., The New Right, (London: Croom Helm, 1987). Μια ενδελεχής και περιεκτική εισαγωγή για την εµφάνιση της Νέας ∆εξιάς και των κυριότερων ιδεών
και δογµάτων της.
Eatwell, R. και O’Sullinvan N. (eds.), The Nature of the Right: European and Amrican
Politics and Political Thought since 1789, (London: Printer, 1989). Μια έγκυρη
και στοχαστική συλλογή µελετών, από διαφορετικές προσεγγίσεις, της δεξιάς
σκέψης και των ποικίλων συντηρητικών και δεξιών παραδόσεων.
Gamble, A., The Free Economy and the Strong State, (London: Macmillan, 1988). Μια
διερεύνηση, που άσκησε µεγάλη επίδραση, του προγράµµατος της Νέας ∆εξιάς,
η οποία επικεντρώνεται στο φαινόµενο του θατσερισµού στη Βρετανία.
Honderich, Τ., Conservatism, (London: Hamish Hamilton, 1991). Μια πρωτότυπη
και ρωµαλέα επικριτική αφήγηση της συντηρητικής σκέψης, µε συστηµατική
ανάπτυξη της επιχειρηµατολογίας της. ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα µελέτη.
O’Sullivan, Ν., (Conservatism, London: Dent; New York: St Martin’s, 1976). Η κλασική παρουσίαση του συντηρητισµού, η οποία δίνει ιδιαίτερη έµφαση στο χαρακτήρα του ως «φιλοσοφίας της ανθρώπινης ατέλειας».
Scruton, R., The Meaning of Conservatism (Basingstoke: Macmillan, 1984). Μια µελέτη σε ωραίο ύφος που απροκάλυπτα διάκειται ευµενώς προς τη συντηρητική
παράδοση και αναπτύσσει τη δική της άποψη γι’ αυτήν.

164

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

Ο σοσιαλισµός

165

4
O ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ
Oι καταβολές και η εξέλιξη του σοσιαλισµού
Κανείς άνθρωπος δεν είναι νησί – κεντρικά µοτίβα του σοσιαλισµού
∆ρόµοι προς το σοσιαλισµό
O κοµµουνισµός
H σοσιαλδηµοκρατία
Ο σοσιαλισµός τον εικοστό πρώτo αιώνα

166

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

Oι καταβολές και η εξέλιξη του σοσιαλισµού
Ο όρος «σοσιαλιστής» προέρχεται από το λατινικό ρήµα sociare που σηµαίνει ενώνω ή µοιράζοµαι. Η πιο πρώιµη γνωστή χρήση του εντοπίζεται το
1827, σε ένα τεύχος του βρετανικού Συνεργατικού Περιοδικού (Co-operative
Magazine). Στις αρχές της δεκαετίας του 1830 οι οπαδοί του Ρόµπερτ Όουεν
(Robert Owen, 1771-1858) στη Βρετανία και του Σαιν Σιµόν (Saint Simon,
1760-1825) στη Γαλλία είχαν αρχίσει να ονοµάζουν τις πεποιθήσεις τους
«σοσιαλισµό» και ως τη δεκαετία του 1840 ο όρος είχε γίνει οικείος σε µια
σειρά από εκβιοµηχανισµένες χώρες, κυρίως στη Γαλλία, στο Βέλγιο και στα
γερµανικά κράτη.
Ο σοσιαλισµός είναι η ευρύτερη από όλες τις πολιτικές ιδεολογίες και περιλαµβάνει ένα εκπληκτικό φάσµα θεωριών και παραδόσεων. Πολλοί προτιµούν να αναφέρονται σε «σοσιαλισµούς» µάλλον παρά απλά στον «σοσιαλισµό», αφού την ίδια ιδεολογική κληρονοµιά διεκδικούν οµάδες εντελώς
διαφορετικές µεταξύ τους, όπως οι κοµµουνιστές επαναστάτες, οι αφρικανοί εθνικιστές, οι δυτικοί σοσιαλδηµοκράτες ή ακόµη και κάποιοι φασίστες,
ιδίως οι εθνικοσοσιαλιστές. Στην προσπάθειά τους να εγκαθιδρύσουν τον
«αληθινό» σοσιαλισµό ήταν σύνηθες φαινόµενο αυτές οι παραδόσεις να
αντιµετωπίζουν πιο εχθρικά η µια την άλλη παρά τις άλλες ιδεολογίες. Αυτή
η σύγχυση οφείλεται στο ότι ο σοσιαλισµός κατόρθωσε να εδραιωθεί ως
µείζων πολιτική δύναµη σε κάθε γωνιά του πλανήτη, µε εξαίρεση τη βόρεια Αµερική. Καθώς οι σοσιαλιστικές ιδέες εξαπλώθηκαν, αναπλάστηκαν
και µερικές φορές µεταµορφώθηκαν από τις πολύ διαφορετικές κοινωνικές,
πολιτιστικές και ιστορικές δυνάµεις τις οποίες συνάντησαν στην ανατολική
Ευρώπη, την Ασία, την Αφρική και τη λατινική Αµερική.
Μολονότι µερικές φορές οι σοσιαλιστές ανάγουν τις πνευµατικές τους
καταβολές στην Πολιτεία του Πλάτωνα ή στην Ουτοπία του Mορ (Thomas
More, Utopia, 1516), οι απαρχές του σοσιαλισµού, όπως άλλωστε και του
φιλελευθερισµού και του συντηρητισµού, εντοπίζονται στον δέκατο ένατο
αιώνα. O σοσιαλισµός δηµιουργήθηκε ως αντίδραση στις κοινωνικές και
οικονοµικές συνθήκες που κυριάρχησαν στην Ευρώπη µε την άνοδο του βιοµηχανικού καπιταλισµού. Η γένεση των σοσιαλιστικών ιδεών συνδέθηκε
στενά µε την ανάπτυξη µιας νέας αλλά διογκούµενης τάξης βιοµηχανικών
εργατών, οι οποίοι υπέφεραν από την ένδεια και την εξαθλίωση που τόσο
συχνά χαρακτήριζαν την πρώιµη φάση της εκβιοµηχάνισης.
Ο χαρακτήρας του πρώιµου σοσιαλισµού επηρεάστηκε λοιπόν από τις

Ο σοσιαλισµός

167

σκληρές και συχνά απάνθρωπες συνθήκες, στις οποίες ζούσε και εργαζόταν
η βιοµηχανική εργατική τάξη. H πολιτική του λαισέ φαιρ, που ακολουθούνταν στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, παρείχε τη δυνατότητα στους
εργοστασιάρχες να ορίζουν κατά βούληση τους µισθούς και τις συνθήκες
εργασίας. Οι µισθοί κυµαίνονταν µονίµως σε χαµηλά επίπεδα, η παιδική και
γυναικεία εργασία ήταν καθεστώς, το καθηµερινό ωράριο εργασίας συχνά
διαρκούσε δώδεκα ώρες και η απειλή της ανεργίας καραδοκούσε σε µόνιµη βάση. Επιπλέον, η νεοπαγής εργατική τάξη ήταν αποπροσανατολισµένη,
καθώς αποτελούνταν σε µεγάλο βαθµό από πρώτης γενιάς αστικοποιηµένο
πληθυσµό, που δεν είχε καµιά εξοικείωση µε τις συνθήκες της βιοµηχανικής
ζωής και εργασίας και ήταν σχεδόν εντελώς στερηµένος από κοινωνικούς
θεσµούς που θα µπορούσαν να δώσουν στη ζωή του σταθερότητα ή νόηµα.
Ως αποτέλεσµα, οι πρώιµοι σοσιαλιστές επιζήτησαν συχνά ριζοσπαστικές, ή
ακόµη και επαναστατικές λύσεις απέναντι στον βιοµηχανικό καπιταλισµό.
Για παράδειγµα, ο Σαρλ Φουριέ (Charles Fourier, 1772-1837) στη Γαλλία
και ο Ρόµπερτ Όουεν στη Βρετανία υποστήριξαν την ίδρυση ουτοπικών κοινοτήτων µε βάση τις αρχές της συνεργασίας και της αγάπης µάλλον παρά
του ανταγωνισµού και της απληστίας. Οι γερµανοί Καρλ Μαρξ (Karl Marx,
βλ. παρακάτω, στο ίδιο κεφάλαιο) και Φρήντριχ Ένγκελς (Friedrich Engels,
1820-95) ανέπτυξαν πιο σύνθετες συστηµατικές θεωρίες, οι οποίες αξίωναν
ότι αποκάλυπταν τους «νόµους της ιστορίας» και διακήρυσσαν ότι η επαναστατική ανατροπή του καπιταλισµού ήταν αναπόφευκτη.
Περί τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα ο χαρακτήρας του σοσιαλισµού
µεταµορφώθηκε παράλληλα µε τη σταδιακή βελτίωση των βιοτικών συνθηκών της εργατικής τάξης. Η ανάπτυξη των συνδικάτων, των πολιτικών κοµµάτων της εργατικής τάξης και των αθλητικών και κοινωνικών συλλόγων
συντέλεσαν στη δηµιουργία µεγαλύτερης οικονοµικής ασφάλειας και στην
ενσωµάτωση της εργατικής τάξης στη βιοµηχανική κοινωνία. Στις αναπτυγµένες βιοµηχανικές κοινωνίες της δυτικής Ευρώπης γινόταν όλο και πιο δύσκολο να θεωρείται η εργατική τάξη επαναστατική δύναµη. Τα σοσιαλιστικά
κόµµατα υιοθέτησαν σιγά σιγά νοµιµόφρονες και συνταγµατικές τακτικές,
καθώς µάλιστα ενθαρρύνονταν από τη βαθµιαία επέκταση του εκλογικού
δικαιώµατος στον ανδρικό πληθυσµό της εργατικής τάξης. Έως τον Πρώτο
Παγκόσµιο Πόλεµο, ο σοσιαλιστικός κόσµος είχε σαφώς διαιρεθεί µεταξύ
των σοσιαλιστικών κοµµάτων που επιδίωκαν την κατάληψη της εξουσίας
µε εκλογές και διακήρυσσαν τη µεταρρύθµιση, και εκείνων, που βρίσκο-

168

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

νταν συνήθως στις πιο οπισθοδροµικές χώρες όπως στη Ρωσία, τα οποία
επέµεναν στην ανάγκη της επανάστασης. Η Ρωσική Επανάσταση του 1917
εδραίωσε αυτή τη διάσπαση: Οι επαναστάτες σοσιαλιστές, ακολουθώντας
το παράδειγµα του Λένιν (βλ. παρακάτω, στο ίδιο κεφάλαιο) και των Μπολσεβίκων, συνήθως υιοθέτησαν τον χαρακτηρισµό «κοµµουνιστές», ενώ οι
µεταρρυθµιστές σοσιαλιστές διατήρησαν το όνοµα «σοσιαλιστές» ή «σοσιαλδηµοκράτες».
Ο εικοστός αιώνας είδε όµως να εξαπλώνονται οι σοσιαλιστικές ιδέες
και στις χώρες της Αφρικής, της Ασίας και της λατινικής Αµερικής, που είχαν ελάχιστη ή και µηδαµινή εµπειρία του βιοµηχανικού καπιταλισµού. Ο
σοσιαλισµός σ’ αυτές τις χώρες αναπτύχθηκε συχνά µέσα από την αντιαποικιοκρατική µάλλον παρά την ταξική πάλη. Η ιδέα της ταξικής εκµετάλλευσης αντικαταστάθηκε από την ιδέα της αποικιοκρατικής καταπίεσης, παρέχοντας έτσι τη δυνατότητα της συγχώνευσης σοσιαλισµού και εθνικισµού,
την οποία εξετάζουµε εκτενέστερα στο Πέµπτο Kεφάλαιο. Το µπολσεβικικό
µοντέλο υιοθετήθηκε στην Κίνα, που έγινε κοµµουνιστική µετά την επανάσταση του 1949, και εξαπλώθηκε στη συνέχεια στη Βόρεια Κορέα, στο
Βιετνάµ, στην Καµπότζη και στο Λάος. Αλλού εφαρµόστηκαν πιο µετριοπαθείς µορφές σοσιαλισµού, για παράδειγµα από το Κόµµα του Κογκρέσου (Congress Party), το οποίο κυβέρνησε την Ινδία κατά το µεγαλύτερο
µέρος της ανεξαρτησίας της µετά το 1947. ∆ιακριτές µορφές αφρικανικού
και αραβικού σοσιαλισµού έχουν επίσης αναπτυχθεί υπό την επίδραση των
παραδοσιακών κοινοτιστικών αξιών της φυλής ή τις ηθικές αρχές του ισλάµ
αντίστοιχα. Στη νότια και την κεντρική Αµερική, πάλι, οι σοσιαλιστές επαναστάτες κήρυξαν πόλεµο στις στρατιωτικές δικτατορίες, τις οποίες συχνά
θεωρούσαν υπηρέτες των συµφερόντων του αµερικανικού ιµπεριαλισµού.
Το καθεστώς του Φιντέλ Κάστρο, που πήρε την εξουσία µε την Κουβανική
Επανάσταση του 1959, ανέπτυξε στενούς δεσµούς µε τη Σοβιετική Ένωση,
ενώ οι αντάρτες των Σαντινίστας, οι οποίοι επικράτησαν στη Νικαράγουα
το 1979, την οδήγησαν στον όµιλο των αδέσµευτων χωρών. Στη Χιλή το
1970 ο Σαλβαδόρ Aλιέντε (Salvador Allende) έγινε ο πρώτος παγκοσµίως
µαρξιστής αρχηγός κράτους που εκλέχθηκε δηµοκρατικά, αλλά ανατράπηκε
και δολοφονήθηκε στο πραξικόπηµα του 1973 που πραγµατοποιήθηκε µε
την υποστήριξη των µυστικών υπηρεσιών των HΠA.
Περί τα τέλη του εικοστού αιώνα ο σοσιαλισµός υπέστη όµως αλλεπάλληλες θεαµατικές ήττες, που οδήγησαν πολλούς στο να διακηρύξουν το «τέ-

µε διαφορετικούς τρόπους. αν και δεν µπορεί να αµφισβητηθεί ο ιστορικός δεσµός µεταξύ σοσιαλισµού και οργανωµένου εργατικού κινήµατος. Ο σοσιαλισµός. Η πιο δραµατική από αυτές ήταν. Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί – τα κεντρικά µοτίβα του σοσιαλισµού Μια από τις µεγαλύτερες δυσκολίες στην ανάλυση του σοσιαλισµού είναι ότι αυτός ο όρος νοείται τουλάχιστον µε τρεις διαφορετικούς τρόπους.Ο σοσιαλισµός 169 λος του σοσιαλισµού». αλλά ως ένα µέσο για να χαλιναγωγήσουν τον καπιταλισµό προς την επίτευξη κάποιων ευρύτερων κοινωνικών στόχων. Στην τελευταία ενότητα αυτού του κεφαλαίου θα επισκοπήσουµε τις διάφορες προκλήσεις που αντιµετωπίζει ο σύγχρονος σοσιαλισµός και θα εξετάσουµε αν έχει πλέον µέλλον ως διακριτή ιδεολογία. Ωστόσο. ωστόσο. Ο σοσιαλισµός αποτελεί έτσι στην πραγµατικότητα µια µορφή «εργατισµού». φυσικά. στοιχεία και από τα δύο αυτά συστήµατα. καθώς όλες οι µορφές της οικονοµίας αναµειγνύουν. Ο δεύτερος τρόπος για να δούµε τον σοσιαλισµό είναι ως ένα εργαλείο του εργατικού κινήµατος. Από µια ορισµένη οπτική γωνία. στις επαναστάσεις της περιόδου 1989-1991. Πράγµατι. Η επιλογή. η σηµασία του σοσιαλισµού εξαρτάται από τις τύχες του παγκόσµιου κινήµατος της εργατικής τάξης. οι σύγχρονοι σοσιαλιστές τείνουν να βλέπουν τον σοσιαλισµό όχι τόσο ως εναλλακτικό σύστηµα στον καπιταλισµό. εκπροσωπεί τα συµφέροντα της εργατικής τάξης και παρέχει ένα πρόγραµµα. οι σοσιαλιστικές ιδέες έχουν συνδεθεί . Ωστόσο. Από αυτήν τη σκοπιά. ο σοσιαλισµός παρουσιάζεται ως ένα οικονοµικό πρότυπο που συνήθως συνδέεται µε κάποια µορφή κολεκτιβισµού και σχεδιασµού. Ο σοσιαλισµός υπό αυτή την έννοια σηµαίνει ένα σύστηµα εναλλακτικό στον καπιταλισµό και η επιλογή µεταξύ αυτών των δύο θεµελιωδώς διαφορετικών παραγωγικών συστηµάτων παρουσιάζεται ως το πιο κρίσιµο από όλα τα οικονοµικά ζητήµατα. η κατάρρευση του κοµµουνισµού στην ανατολική Ευρώπη. µεταξύ «καθαρού σοσιαλισµού» και «καθαρού καπιταλισµού» υπήρξε ανέκαθεν µια αυταπάτη. από αυτή την άποψη. ακόµη και αυτές οι αρχές αµφισβητήθηκαν. αντί οι σοσιαλιστές έκτοτε να συσπειρωθούν γύρω από τις αρχές της δυτικής σοσιαλδηµοκρατίας. µέσα από το οποίο οι εργάτες µπορούν να κατακτήσουν την πολιτική ή την οικονοµική εξουσία. καθώς τα κοινοβουλευτικά σοσιαλιστικά κόµµατα σε πολλά µέρη του κόσµου εναγκαλίστηκαν ιδέες και πολιτικές που συνηθέστερα συνδέονται µε τον φιλελευθερισµό ή ακόµη και µε τον συντηρητισµό.

δηλαδή ως ένα πολιτικό πιστεύω ή ιδεολογία. Εποµένως οι άνθρωποι είναι «σύντροφοι». .170 A. την προθυµία και την ικανότητά τους να επιδιώκουν τους σκοπούς τους µε τη συνεργασία αντί να αποδύονται σε προσπάθειες για την ικανοποίηση των εγωιστικών τους συµφερόντων. «αδερφοί» ή «αδερφές». στο µέτρο που τονίζει την ικανότητα των ανθρώπων για συλλογική δράση. ο σοσιαλισµός ενστερνίζεται ένα όραµα όπου όλες οι ανθρώπινες υπάρξεις ενώνονται ως κοινωνικά πλάσµατα. Γι’ αυτόν το λόγο. Οι πιο σηµαντικές από αυτές είναι οι ακόλουθες: • Η κοινότητα • Η συνεργασία • Η ισότητα • Η ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών • Η κοινοκτηµοσύνη H κοινότητα Κατά βάθος. εµείς θα επισκοπήσουµε τον σοσιαλισµό σ’ αυτό το βιβλίο µε µια τρίτη ευρύτερη έννοια. πρόθυµα θα επαναλάµβαναν τα λόγια του άγγλου µεταφυσικού ποιητή του δέκατου όγδοου αιώνα Tζων Nτον (John Donne): Κανένας µας δεν στέκει σαν ξέχωρο νησί όλοι κοµάτια είµαστε της ανθρώπινης ηπείρου. που συνδέονται µεταξύ τους µε τους δεσµούς της ανθρωπιάς η οποία µας χαρακτηρίζει όλους. θραύσµατα µιας κοινής στεριάς … κάθε θάνατος µε πονά. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες και µε άλλες κατηγορίες εργαζοµένων. στην Ανθρωπότητα ανήκω ποτέ σου µη ρωτάς λοιπόν για ποιόν χτυπά η καµπάνα για σένα πάντοτε χτυπά. για παράδειγµα. που χαρακτηρίζεται από ένα ιδιαίτερο σύµπλεγµα ιδεών και θεωριών. που µπορούν να αντεπεξέλθουν στα κοινωνικά και οικονοµικά τους προβλήµατα αξιοποιώντας τις δυνατότητες που τους δίνει η κοινότητα µάλλον παρά αποκλειστικά η δική τους ατοµική προσπάθεια. Πρόκειται λοιπόν για ένα κολεκτιβιστικό όραµα. ή ακόµη και µε ορισµένες πολιτικές και γραφειοκρατικές ελίτ. όπως µε τους ειδικευµένους τεχνίτες ή τον αγροτικό πληθυσµό. Οι περισσότεροι σοσιαλιστές.

ο οποίος είναι προσανατολισµένος αποκλειστικά στην επιδίωξη του κέρδους. Οι σοσιαλιστές. Ενώ οι φιλελεύθεροι κάνουν σαφή διάκριση µεταξύ «ατόµου» και «κοινωνίας». Αυτά τα χαρακτηριστικά προκύπτουν από µια κοινωνία που ενθαρρύνει και ανταµείβει την εγωιστική και κτητική συµπεριφορά. υλιστική ή επιθετική συµπεριφορά ρυθµίζεται από κοινωνικά µάλλον. µας µαθαίνονται από την κοινωνία. κατά βάθος. αλλά και τα ίδια δεν µπορούν ποτέ να συλλάβουν αλλιώς τον εαυτό τους. οι σοσιαλιστές πιστεύουν λοιπόν ότι το άτοµο είναι αδιαχώριστο από την κοινωνία. Πιστεύουν µάλλον ότι η ανθρώπινη φύση είναι «εύπλαστη» και διαµορφώνεται από τις εκάστοτε εµπειρίες και τις περιστάσεις της κοινωνικής ζωής.Ο σοσιαλισµός 171 Οι σοσιαλιστές δέχονται πολύ λιγότερο πρόθυµα από τους φιλελεύθερους ή τους συντηρητικούς ότι η ανθρώπινη φύση είναι ορισµένη από τη γέννησή µας και δεν αλλάζει. Κάθε άτοµο από τη στιγµή της γέννησής του – και ίσως ακόµη ενώ βρίσκεται στη µήτρα – υπόκειται σε εµπειρίες που διαπλάθουν και ρυθµίζουν την προσωπικότητά του. στην οποία οι άνθρωποι . Η ριζοσπαστική αιχµή του σοσιαλισµού δεν απορρέει όµως από το ενδιαφέρον του για το τι λογής φύση έχουν οι άνθρωποι. οι σοσιαλιστές συντάσσονται αποφασιστικά µε την πλευρά της ανατροφής. από το γεγονός ότι στεκόµαστε όρθιοι στα δυο µας πόδια ως τη γλώσσα που µιλάµε. θεωρούν ότι η εγωιστική. Οι άνθρωποι δεν είναι εκ φύσεως όντα που επιθυµούν να µεγιστοποιούν την ωφελιµότητα. Αυτήν ακριβώς την κριτική απευθύνουν παραδοσιακά οι σοσιαλιστές στον καπιταλισµό. Οι φιλελεύθεροι και οι συντηρητικοί ισχυρίζονται συχνά ότι. από την άλλη µεριά. Η συµπεριφορά των ανθρώπων λοιπόν µας διαφωτίζει περισσότερο για την κοινωνία µέσα στην οποία ζουν και έχουν ανατραφεί. παρά για οποιαδήποτε δήθεν αµετάβλητη ή αιώνια ανθρώπινη φύση. Στη µακροχρόνια φιλοσοφική αντιπαράθεση για το αν καθορίζει την ανθρώπινη συµπεριφορά η «ανατροφή» ή η «φύση». Μόνο µέσα από στις κοινωνικές οµάδες στις οποίες ανήκουν µπορoύµε να συλλάβουµε τα άτοµα. Είναι παράλογο να τα θεωρούµε χωριστά ή αδέσµευτα «άτοµα». κτητική. αλλά ενθαρρύνονται να δρουν κατ’ αυτό τον τρόπο από το µηχανισµό της καπιταλιστικής αγοράς. Όλες οι ανθρώπινες ικανότητες και ιδιότητες. παρά από φυσικά αίτια. Αυτό έκανε τους σοσιαλιστές στο να αναπτύξουν ουτοπικά οράµατα για µια καλύτερη κοινωνία. αλλά για το τι έχουν αυτοί τη δυνατότητα να γίνουν. Τα ανθρώπινα πλάσµατα δεν είναι αυτάρκη ούτε αυτοδύναµα. οι άνθρωποι είναι ιδιοτελείς κι εγωιστές.

Ο Μπακούνιν (βλ. Με αυτό τον τρόπο περιέγραφε τις δικές του απόψεις περί «φυλετικού σοσιαλισµού». θα µπορούσαν να επιτύχουν τη γνήσια χειραφέτηση και την ολοκλήρωσή τους ως µέλη µιας κοινότητας. Ο Σαρλ Φουριέ ενθάρρυνε την ίδρυση πρότυπων κοινοτήτων. Όπως τόνισε ο Nυερέρε (Julius Nyerere). Μερικές φορές επίσης ο όρος συνδέεται µε την ιδέα του κράτους ως µηχανισµού µέσα από τον οποίο προάγονται τα συλλογικά συµφέροντα. που τις ονόµασε «φαλαγγιστήρια» (ή «φαλανστήρια». «έθνη». Αυτός ήταν ο στόχος των ουτοπικών σοσιαλιστών του δέκατου ένατου αιώνα. στην πραγµατικότητα. Το πιο γνωστό κοινοβιακό πείραµα µε διάρκεια υπήρξε το σύστηµα των κιµπούτς . Στη ∆ύση. κάθε µια από τις οποίες περιλάµβανε χίλια οκτακόσια µέλη. υποστηρίζοντας ότι τα συλλογικά συµφέροντα πρέπει να υπερισχύουν των ατοµικών. Κεφάλαιο 6) και άλλοι αναρχικοί ως κολεκτιβισµό εννοούσαν τις αυτοκυβερνώµενες ενώσεις ελεύθερων ατόµων. Oι αφρικανοί και ασιάτες σοσιαλιστές συχνά τονίζουν ότι οι παραδοσιακές προβιοµηχανικές κοινωνίες ανέκαθεν έδιναν έµφαση στη σηµασία της κοινωνικής ζωής και στην αξία της κοινότητας. «φυλές» ή ο. Ο Ρόµπερτ Όουεν επίσης ίδρυσε µια σειρά πειραµατικές κοινότητες. που επιβίωσε από το1824 ως το 1829. δεν έχουµε περισσότερο ανάγκη να προσηλυτιστούµε στον σοσιαλισµό από όσο έχουµε ανάγκη να διδαχθούµε τη δηµοκρατία». ο σοσιαλισµός προσπαθεί να διατηρήσει τις παραδοσιακές κοινωνικές αξίες µπροστά στην πρόκληση του δυτικού ατοµικισµού. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Ο κολεκτιβισµός (συλλογικότητα) H πίστη στη συλλογικότητα υπό την ευρεία της έννοια σηµαίνει ότι η συλλογική ανθρώπινη προσπάθεια έχει µεγαλύτερη πρακτική και ηθική αξία από ότι η ατοµική προσπάθεια. Αντανακλά έτσι την ιδέα ότι η ανθρώπινη φύση έχει έναν ορισµένο κοινωνικό πυρήνα και συνεπάγεται ότι οι κοινωνικές οµάδες. πρόεδρος της Τανζανίας από το 1964 έως το 1985. η κοινωνική διάσταση της ζωής όφειλε να «ανακτηθεί» έπειτα από αρκετές γενιές βιοµηχανικού καπιταλισµού. οι οποίοι οργάνωσαν πειράµατα κοινοβιακής ζωής. Άλλοι αντιµετώπισαν τον κολεκτιβισµό αυστηρά ως το αντίθετο του ατοµικισµού (βλ.τιδήποτε άλλο. αποτελούν µεστές νοηµατοδοτηµένες πολιτικές οντότητες. Κεφάλαιο 2). είτε πρόκειται για «τάξεις». ωστόσο. «Εµείς στην Αφρική. όπως του Φουριέ και του Όουεν. Σ’ αυτές τις συνθήκες.172 A. falanstères). στην Ινδιάνα των ΗΠΑ. θέλοντας να δείξει ότι η διόγκωση των κρατικών αρµοδιοτήτων σηµατοδοτεί την πρόοδο της συλλογικότητας. Ωστόσο ο όρος κολεκτιβισµός ή συλλογικότητα δεν χρησιµοποιείται µε συνέπεια. η πιο γνωστή από τις οποίες ήταν η Νέα Αρµονία.

για τον οποίο η ανθρωπότητα κατόρθωσε να επιβιώσει και να ευηµερήσει. είναι προτιµότερη τόσο από ηθική όσο και από οικονοµική σκοπιά. Η συνεργασία. πιστεύουν ότι ο ανταγωνισµός δηµιουργεί αντιθέσεις µεταξύ των ατόµων. Κατά συνέπεια. συνήθως αγροτικών. αναπτύσσουν δεσµούς συµπάθειας. Ο ρώσος αναρχικός Πιότρ Κροπότκιν (βλ. ο καπιταλισµός ανταµείβει τα άτοµα ανάλογα µε την εργασία τους: όσο σκληρότερα εργαστούν. Το ηθικό κίνητρο. ή όσο πιο πολλές δεξιότητες αναπτύξουν. H συνεργασία Οι σοσιαλιστές πιστεύουν ότι αν οι άνθρωποι είναι κοινωνικά ζώα. Τα άτοµα που συνεργάζονται αντί να βρίσκονται αντιµέτωπα µεταξύ τους. ενώ άλλο 5% ζει σε ένα λιγότερο αυστηρό σύστηµα συνεταιρισµού. ήταν η δυνατότητά της για «αλληλοβοήθεια». Στη θεωρία. ωστόσο. Κεφάλαιο 6). και είναι υγιές στο βαθµό που ενθαρρύνει τα άτοµα να εργάζονται σκληρότερα και να αναπτύσσουν όποιες δεξιότητες και ικανότητες ενδεχοµένως διαθέτουν. Οι σοσιαλιστές πιστεύουν ότι οι άνθρωποι µπορούν να εµφορούνται από ηθικά και όχι µόνον από υλικά κίνητρα. ο ανταγωνισµός καλλιεργεί µόνον ένα περιορισµένο φάσµα κοινωνικών προδιαθέσεων και αντιθέτως προάγει τον εγωισµό και την επιθετικότητα. Το πρώτο κιµπούτς ιδρύθηκε το 1909 και σήµερα το 3% των ισραηλινών πολιτών ζουν σε κιµπούτς. Είναι φυσιολογικό. φροντίδας και στοργής. καθώς τα ενθαρρύνει να αρνούνται ή να αγνοούν την κοινωνική υπόσταση της ανθρώπινης φύσης τους. τα µoσάβ. αντίθετα από εκείνες των µεµονωµένων ατόµων. τόσο µεγαλύτερη θα είναι και η ανταµοιβή τους. που αποτελούν συλλογική ιδιοκτησία των µελών τους και διοικούνται από τα ίδια. Επιπλέον. το οποίο συνίσταται σε ένα συνεργατικό σύστηµα εποικισµών. για να εργαστούν οι άνθρωποι . υποστήριξε ότι ο κύριος λόγος. οι ενέργειες της κοινότητας µπορούν να χαλιναγωγηθούν. για παράδειγµα. τότε η φυσική σχέση µεταξύ τους είναι η συνεργασία µάλλον παρά ο ανταγωνισµός. Οι φιλελεύθεροι και οι συντηρητικοί θεωρούν τον ανταγωνισµό µεταξύ των ανθρώπων ως φαινόµενο φυσιολογικό και από µια ορισµένη σκοπιά υγιές. είτε αυτά είναι ότι τρέχουν γρηγορότερα από τους άλλους. ωστόσο.Ο σοσιαλισµός 173 στο Ισραήλ. επειδή οι άνθρωποι θέλουν πάντοτε να προάγουν το δικό τους συµφέρον. παρά να την αποδέχονται. είτε παίρνουν υψηλότερους βαθµούς στις εξετάσεις είτε εργάζονται σκληρότερα από τους συναδέλφους τους. Τα άτοµα πρέπει λοιπόν να ανταµείβονται για τα προσωπικά τους επιτεύγµατα. Οι σοσιαλιστές. από την άλλη µεριά.

επιµένουν. στην ανάγκη ενός είδους εξισορρόπησης µεταξύ υλικών και ηθικών κινήτρων. οι σοσιαλιστές υποστηρίζουν ότι σηµαντικό κίνητρο για την οικονοµική ανάπτυξη είναι ότι αυτή συντελεί στη χρηµατοδότηση της κοινωνικής πρόνοιας στα φτωχότερα και πιο τρωτά κοινωνικά στρώµατα. πάλι. Οι «Πρωτοπόροι του Ρότσντεηλ» (Rochdale Pioneers) ίδρυσαν ένα κατάστηµα γενικού εµπορίου 1844 και το παράδειγµά τους σύντοµα ακολουθήθηκε σε όλη τη βιοµηχανική Αγγλία και Σκοτία. Αυτές οι εταιρείες αγόραζαν αγαθά σε µεγάλες ποσότητες και τα πουλούσαν φθηνά στα µέλη τους. Οι φιλελεύθεροι. απαντώνται συχνά σε µέρη της βόρειας Ισπανίας και της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Οι συνεταιρισµοί παραγωγών. Οι κολεκτιβιστικές αγροτικές µονάδες στη Σοβιετική Ένωση (κολχόζ) προορίζονταν επίσης να λειτουργούν συνεργατικά και αυτοδιαχειριστικά. Η ισότητα είναι η πολιτική αξία που διακρίνει πιο καθαρά τον σοσιαλισµό από τις αντίπαλες ιδεολογίες και ιδιαίτερα από τον φιλελευθερισµό και τον συντηρητισµό. H ισότητα Η προσήλωση στην ισότητα είναι από πολλές πλευρές το καθοριστικό χαρακτηριστικό της σοσιαλιστικής ιδεολογίας. Στη Βρετανία οι συνεργατικές εταιρείες εµφανίστηκαν από τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. που ήθελαν να αντικαταστήσουν την ανταγωνιστική και ιεραρχική δοµή των επιχειρήσεων οι οποίες άνθησαν στο καπιταλιστικό καθεστώς. Για παράδειγµα.174 A. H σοσιαλιστική προσήλωση στη συνεργασία ευνόησε την ανάπτυξη συνεργατικών επιχειρήσεων. Μολονότι ελάχιστοι σύγχρονοι δηµοκράτες σοσιαλιστές θα υποστήριζαν την πλήρη κατάργηση των υλικών κινήτρων. Οι συνεταιρισµοί παραγωγών όσο και καταναλωτών προσπάθησαν λοιπόν να χαλιναγωγήσουν τις οµαδικές ενέργειες προς την κατεύθυνση του αµοιβαίου οφέλους. . Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι η κοινωνία είναι από τη φύση της ιεραρχική και συνεπώς απορρίπτουν την ιδέα της κοινωνικής ισότητας ως παράλογη. όπου η οικονοµία είναι οργανωµένη σύµφωνα µε την αρχή της εργατικής αυτοδιαχείρισης. ωστόσο. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες είναι η επιθυµία τους να συνεισφέρουν στο κοινό καλό. µολονότι στην πράξη κινήθηκαν στο πλαίσιο ενός άκαµπτου συστήµατος σχεδιασµού και ελέγχονταν συνήθως από τους τοπικούς κοµµατικούς ηγέτες. που προέρχονταν από την εργατική τάξη. που αναπτύσσεται µέσα από τη συµπάθεια ή την αίσθηση ευθύνης για τους συνανθρώπους τους. που αποτελούν ιδιοκτησία των εργαζοµένων και από αυτούς διευθύνονται.

Εξισωτική κοινωνία. παρά της άνισης προικοδότησής τους από τη φύση. Συνεπώς. ∆εν έχουν την αφελή πεποίθηση ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίδιοι και απαράλλαχτοι. και όχι µόνον τα προνοµιούχα. η απόδοσή τους αντανακλά συνήθως κοινωνικούς µάλλον παράγοντες. Αντιθέτως. για παράδειγµα. καθώς βασίζεται σε πολύ µεγάλο βαθµό στα συγκυριακά δεδοµένα της γέννησης. Για παράδειγµα. αλλά δεν βλέπουν για ποιο λόγο αυτή θα έπρεπε να µας οδηγήσει στην κοινωνική και οικονοµική ισότητα. Η ισό- . οι σοσιαλιστές δεν σπεύδουν να εξηγήσουν την ανισότητα του πλούτου µε βάση τις διαφορετικές έµφυτες ικανότητες των ατόµων. Η κοινωνική ανισότητα δεν είναι µόνον άδικη. ωστόσο. αλλά την εννοούν στη βάση του ότι όλα τα άτοµα έχουν ίση ηθική αξία και συνεπώς εγείρουν θεµιτές αξιώσεις για ίσα δικαιώµατα και σεβασµό. Οι σοσιαλιστές πιστεύουν ότι όπως ακριβώς ο καπιταλισµός υποθάλπτει την ανταγωνιστική και εγωιστική συµπεριφορά. είναι προσηλωµένοι στην ισότητα. Γεννιούνται.Ο σοσιαλισµός 175 απεναντίας. και τέλος τον διαθέσιµο χώρο και χρόνο για µελέτη. η κοινωνική ισότητα µας φαίνεται εφικτή όσο και επιθυµητή. θα µπορέσουν να αναπτύξουν τις ικανότητές τους στο έπακρο. Ωστόσο. Από τη στιγµή που συνειδητοποιούµε ότι οι ατοµικές διαφορές παράγονται κοινωνικά. την δυσαρέσκεια και τις κοινωνικές διακρίσεις. παρ’ όλες τις ενδεχόµενες φυσικές διαφορές των µαθητών ως προς την ακαδηµαϊκή τους ικανότητα. οι σοσιαλιστές πιστεύουν ότι οι πιο σηµαντικές µορφές ανθρώπινης ανισότητας είναι αποτέλεσµα της άνισης αντιµετώπισης των ανθρώπων από την κοινωνία µάλλον. δεν σηµαίνει να παίρνουν όλοι οι µαθητές τον ίδιο βαθµό στα µαθηµατικά. την ποιότητα της διδασκαλίας. µε πολύ διαφορετικές κλίσεις και δεξιότητες και εποµένως δικαιούνται να ανταµείβονται αντίστοιχα: αυτοί που εργάζονται σκληρά και έχουν ικανότητες αξίζουν να είναι πλουσιότεροι από εκείνους που δεν τις έχουν ή δεν εργάζονται το ίδιο σκληρά. η ανθρώπινη ανισότητα σε µεγάλο βαθµό αντικατοπτρίζει την άνιση δοµή της κοινωνίας. την ενθάρρυνση και υποστήριξη εκ µέρους της οικογένειας. Οι σοσιαλιστές απαιτούν την κοινωνική ισότητα ως ουσιαστική εγγύηση ότι όλα τα άτοµα. οι σοσιαλιστές δεν θεωρούν ότι αρκεί να δίνονται στα άτοµα ίσες ευκαιρίες να αναπτύξουν τις άνισες δεξιότητες ή τα ταλέντα τους. µε ολόιδιες ικανότητες και δεξιότητες. Οι φιλελεύθεροι λοιπόν ευνοούν την αρχή της ισότητας ευκαιριών. τη διαθεσιµότητα πόρων όπως βιβλιοθηκών και βιβλίων. όπως την πρόσβαση που έχουν σε καλά σχολεία. αλλά υποθάλπτει την αντιπαλότητα.

Το πιο ακραίο ίσως παράδειγµα σοσιαλιστικής προσήλωσης στον εξισωτισµό ήταν η Κίνα κατά την περίοδο της επονοµαζόµενης Πολιτιστικής Επανάστασης. Οι σοσιαλδηµοκράτες. µε άλλα λόγια. µε την διεύρυνση του κράτους πρόνοιας ή µε την εισαγωγή ενός συστήµατος προοδευτικής φορολογίας. Πιστεύουν ότι η ανισότητα δεν αποτυπώνει την άνιση ιδιοκτησία του πλούτου. προσπαθούν να τιθασεύσουν µάλλον τον καπιταλισµό παρά να τον καταργήσουν. η ισότητα θα µπορούσε να επιτευχθεί µόνο µε την πλήρη κατάργηση της ατοµικής ιδιοκτησίας και τη δηµιουργία µιας αταξικής κοινωνίας. Οι σοσιαλδηµοκράτες εποµένως υπεραµύνονται µιας µεγαλύτερης διανεµητικής ισότητας και όχι της απόλυτης ισότητας. Οι µισθολογικές διακρίσεις καταργήθηκαν και ακόµη και τα ανταγωνιστικά σπορ. όπως το ποδόσφαιρο. αλλά το γεγονός ότι ο πλούτος κατανέµεται άνισα στην κοινωνία λόγω των µεγάλων εισοδηµατικών διαφορών. Οι µαρξιστές πιστεύουν ότι η ανισότητα πηγάζει από την ύπαρξη της ατοµικής ιδιοκτησίας. απαγορεύτηκαν. Ενώ οι σοσιαλιστές συµφωνούν ότι η κοινωνική και οικονοµική ισότητα αποτελεί αρετή. Κατά την άποψή τους. επιτρέπει στους ανθρώπους να εργάζονται από κοινού και αρµονικά: η ισότητα είναι το ουσιαστικό θεµέλιο της γνήσιας κοινότητας. και του άκληρου προλεταριάτου. Για τον Μαρξ. αλλά χρειάζεται κάτι λιγότερο ριζοσπαστικό. η ισότητα πρέπει να επέλθει µε την ανακατανοµή του πλούτου από τους πλούσιους στους φτωχούς – για παράδειγµα. διαφωνούν αναφορικά µε το ποια είναι η ενδεδειγµένη της έκταση. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες τητα. Ένας στρατός από «Ερυθροφρουρούς» επιτέθηκε στους «συνοδοιπόρους του καπιταλισµού» που διέκρινε στους κόλπους των κρατικών υπηρεσιών. στα σχολεία. ∆εν χρειάζεται συνεπώς να καταργηθεί εντελώς η ατοµική ιδιοκτησία. από την άλλη µεριά. δηλαδή απλά να κατανεµηθεί πιο εξισωτικά µέσα στην κοινωνία. ο κινέζος ηγέτης Μάο Τσε Τουνγκ (1893-1976) εξαπέλυσε µια ριζοσπαστική εκστρατεία ενάντια στα προνόµια και την ανισότητα. η οποία προκαλεί άνιση κατανοµή της οικονοµικής ισχύος µεταξύ της αστικής τάξης. που κατέχει τα µέσα παραγωγής. όταν επιτευχθεί απόλυτη ισότητα. και τους καθαίρεσε. για παράδειγµα. ωστόσο.176 A. . Η κοινωνική ισότητα θα εγκαθιδρυθεί όταν ο παραγωγικός πλούτος θα αποτελεί κοινό κτήµα όλων. Φοβούµενος ότι η Κινεζική Επανάσταση κινδύνευε να ακολουθήσει «καπιταλιστική πορεία» και να τεθεί υπό την επιρροή δεξιών στοιχείων. στα πανεπιστήµια και σ’ αυτό το ίδιο το Κοµµουνιστικό Κόµµα. το 1966-1969.

εφόσον αποκλείουν τα συµφέροντα όλων των οργανισµών και πλασµάτων που δεν ανήκουν στο ανθρώπινο είδος. την οποία αντιλαµβάνονται ως ίσο και απόλυτο δικαίωµα όλων των ανθρώπων στην προσωπική αυτονοµία. Οι φασίστες πιστεύουν ότι η ανθρωπότητα χαρακτηρίζεται από ριζική ανισότητα. κι εποµένως θεωρούν ότι όλες οι µορφές πολιτικής ανισότητας ισοδυναµούν µε καταπίεση. Οι αναρχικοί δίνουν ιδιαίτερη έµφαση στην πολιτική ισότητα. καθώς επίσης και την ισότητα ευκαιριών� αλλά η κοινωνική ισότητα θεωρείται πως µάλλον έχει αντίτιµο την απώλεια της ελευθερίας και την επιβάρυνση των προικισµένων από τη φύση ατόµων. η κοινωνική ισότητα – είτε στη σχετική. Οι σοσιαλιστές θεωρούν την ισότητα θεµελιώδη αξία. Μόνον αυτή µπορεί να εγκαθιδρύσει τη δικαιοσύνη και να διευρύνει την ελευθερία µε τη θετική της έννοια. Αυτό συνεπάγεται την τυπική ισότητα µεταξύ τους. η Νέα ∆εξιά εκδηλώνει µια έντονα ατοµικιστική πίστη στην ισότητα ευκαιριών.Ο σοσιαλισµός 177 Αντιλήψεις για την… Ισότητα Οι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι οι άνθρωποι «γεννιούνται» ίσοι. Οι οπαδοί του ριζοσπαστικού φεµινισµού ωστόσο υποστηρίζουν ότι η απαίτηση για ισότητα µπορεί απλά να οδηγήσει τις γυναίκες στην «ταύτισή τους µε το αρσενικό». υπό την έννοια ότι όλοι έχουν ίση ηθική αξία. είτε στην απόλυτή της έννοια – θεωρείται ουσιώδης για την διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και της αδελφοσύνης. που επιτυγχάνεται µέσα από τη συλλογική ιδιοκτησία του παραγωγικού πλούτου. Οι οικολόγοι προάγουν την ιδέα της βιοκεντρικής ισότητας. ενώ αφετέρου τονίζει τα οικονοµικά οφέλη της υλικής ανισότητας. κυρίως νοµική και πολιτική ισότητα. η έµφαση στο έθνος ή στη φυλή συνεπάγεται ότι όλα τα µέλη τους είναι ίσα. υπό την έννοια των ίσων δικαιωµάτων. . τόσο µεταξύ ηγετών και οπαδών όσο και ανάµεσα στα διάφορα έθνη ή φυλές του κόσµου. Οι αναρχοκοµµουνιστές πιστεύουν στην απόλυτη κοινωνική ισότητα. η οποία τονίζει ότι όλες οι µορφές ζωής έχουν ίσα δικαιώµατα «να ζήσουν και να ανθίσουν». Οι συµβατικές έννοιες της ισότητας αντιµετωπίζονται έτσι ως ανθρωποκεντρικές. ίσων ευκαιριών ή ίσων κοινωνικών εκβάσεων ανεξαρτήτως γένους. Παρ’ όλα αυτά. Οι συντηρητικοί εκ παραδόσεως θεωρούν την κοινωνία ως φυσικά ιεραρχηµένη και εποµένως απορρίπτουν την ισότητα ως στόχο αφηρηµένο και ανέφικτο. Μολονότι ορισµένες τάσεις της σοσιαλδηµοκρατίας µετατοπίζονται προς την κατεύθυνση της φιλελεύθερης άποψης. Ωστόσο. τουλάχιστον όσον αφορά τον σκληρό πυρήνα της κοινωνικής τους ταυτότητας. Οι φεµινιστές και οι φεµινίστριες εκλαµβάνουν την ισότητα πρώτιστα ως ισότητα των δύο φύλων.

σε έντονη αντίθεση µε τον φιλελευθερισµό. Αφού τέτοιου εί- . θρησκείας ή κοινωνικού υποβάθρου. συντροφικότητα και αγάπη. αφορούν όλους τους ανθρώπους ανεξαρτήτως γένους.178 A. όπως είναι το φαγητό. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Oι ανάγκες του ανθρώπου Οι εξισωτικές τάσεις του σοσιαλισµού συνδέονται σταθερά µε ορισµένες θεωρίες περί ορθής κατανοµής των υλικών απολαβών ή ανταµοιβών στην κοινωνία. οι σοσιαλιστές δεν θεωρούν την ελευθερία και την ισότητα ως αλληλοσυγκρουόµενες αρχές. Οι φιλελεύθεροι ισχυρίζονται γενικά. είτε µας αρέσει είτε όχι. οι σοσιαλιστές θεωρούν τις ανάγκες ως «βασικό στοιχείο» για τα ανθρώπινα όντα. εφόσον εκλαµβάνει την ελευθερία ως ανθρώπινη ολοκλήρωση ή αυτοπραγµάτωση. Για τους σοσιαλιστές. η οποία πολλές φορές εκλαµβάνεται ως η σοσιαλιστική θεωρία της δικαιοσύνης. εθνικότητας. οι ανάγκες είναι αντικειµενικές και οικουµενικές. Η «ανάγκη» είναι κάτι που µας είναι αναγκαίο. καθώς και την ικανοποίηση που πηγάζει από τη δηµιουργική εργασία. είναι ότι αυτή θίγει τις πιο θεµελιώδεις απαιτήσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. µε βάση τη φυσική ανισότητα των ανθρώπων. Οι συντηρητικοί. τέτοια ζητήµατα καθορίζονται από το τυχαίο γεγονός της γέννησης. αντιθέτως. από τη µεριά τους. απαιτεί την ικανοποίησή της και δεν είναι απλά µια επιπόλαιη επιθυµία ή ένα παροδικό καπρίτσιο. Οι ανάγκες των ανθρώπων διαφέρουν και από τις θελήσεις και από τις προτιµήσεις τους. ότι τέτοιες ανταµοιβές πρέπει να κατανέµονται ανάλογα µε τις ατοµικές ικανότητες: το τι δικαιούται κανείς πρέπει να αντανακλά τα ταλέντα του και την προθυµία του για εργασία. αλλά επίσης και µια κλίµακα υψηλότερων αναγκών. που διαµορφώνεται από κοινωνικούς και πολιτισµικούς παράγοντες. συνήθως αρνούνται να εφαρµόσουν οποιεσδήποτε ηθικές αρχές στο ζήτηµα της κατανοµής των υλικών αγαθών. προτιµώντας να υποστηρίζουν ότι. Η σοσιαλιστική άποψη για την ελευθερία είναι χαρακτηριστικά θετική. αυτό σηµαίνει όχι µόνο την ικανοποίηση των βασικών βιολογικών αναγκών των ανθρώπων. Αυτό επίσης µας εξηγεί γιατί. καθώς και την ικανοποίησή τους ως θεµέλιο της ολοκληρωµένης ανθρώπινης ύπαρξης. που περιλαµβάνει την ανάγκη για φιλία. Γι’ αυτόν το λόγο. Οι θεωρίες που βασίζονται στην έννοια του δικαιώµατος τείνουν να νοµιµοποιούν την υλική ανισότητα. Αυτό που κάνει ελκυστική µια θεωρία κοινωνικής δικαιοσύνης βασισµένη στην έννοια της ανάγκης. το νερό ή η στέγαση. τείνουν να υποστηρίζουν ότι οι υλικές απολαβές πρέπει να κατανέµονται µε κριτήριο την ανάγκη των ανθρώπων – µια ιδέα. Ενώ οι «επιθυµίες» αποτελούν ζήτηµα προσωπικής κρίσης. Οι σοσιαλιστές.

Θα ήταν. Από την σοσιαλιστική οπτική. Μια θεωρία της δικαιοσύνης µε βάση την ιδέα της ανθρώπινης ανάγκης δεν οδηγεί. Ο Μαρξ δέχτηκε ότι οι καπιταλιστικές πρακτικές δεν θα µπορούσαν να εξαλειφθούν µέσα σε µια νύκτα και ότι πολλές από αυτές. Ενώ οι σοσιαλι- . αν εκλάβουµε την ανάγκη ως κριτήριο. οι υλικοί πόροι σαφώς πρέπει να κατανέµονται έτσι ώστε να ικανοποιούν τουλάχιστον τις βασικές ανάγκες κάθε προσώπου. για παράδειγµα τα υλικά κίνητρα. τότε η µόνη θεµιτή βάση για την κατανοµή της ιατροφαρµακευτικής περίθαλψης είναι η ασθένεια. Για παράδειγµα. αφού µερικές φορές οι ίδιες οι ανάγκες των ανθρώπων µπορεί να είναι άνισες. Οι ασθενείς πρέπει να λαµβάνουν αναλογικά µεγαλύτερο µέρος των κοινωνικών πόρων από ό. θα επιζούσαν για κάποιο διάστηµα στη σοσιαλιστική κοινωνία. συνεπώς. ωστόσο. ο ίδιος ο Μαρξ έκανε διάκριση µεταξύ της διανεµητικής αρχής που θα εφαρµόζεται στον πλήρη κοµµουνισµό και εκείνης που θα έπρεπε να υιοθετηθεί σε µια µεταβατική «σοσιαλιστική» κοινωνία. στον καθένα ανάλογα µε τις ανάγκες του!».τι οι υγιείς. βρίσκει εφαρµογή µόνο σε µια µελλοντική κοινωνία που θα έχει τέτοια υλική αφθονία. εσφαλµένο να αναγάγουµε τις σοσιαλιστικές αντιλήψεις περί κοινωνικής δικαιοσύνης σε µια απλουστευτική θεωρία της ικανοποίησης των αναγκών. Οι σύγχρονοι σοσιαλδηµοκράτες συγκλίνουν µε αυτή την άποψη εφόσον πιστεύουν ότι η ικανοποίηση των αναγκών είναι ένας µόνον από τους διάφορους σκοπούς της κατανοµής των υλικών πόρων και ότι η σηµασία της οριοθετείται σε µεγάλο βαθµό στην προσπάθεια εξάλειψης της φτώχειας. σύµφωνα µε τον Μαρξ. Για παράδειγµα. ότι στον σοσιαλισµό η ανταµοιβή κάθε εργαζόµενου θα είναι ανάλογη µε την ατοµική του συνεισφορά και ότι αυτή θα κυµαίνεται ανάλογα µε τις φυσικές και πνευµατικές ικανότητες του. απλά επειδή είναι ασθενείς. Αναγνώρισε. ωστόσο. πάντοτε στην ισοκατανοµή των πόρων.Ο σοσιαλισµός 179 δους ανάγκες είναι ίδιες για όλο τον κόσµο. Μπορεί να λεχθεί ότι το κριτήριο της ανάγκης είναι η βάση για την κοµµουνιστική αρχή της δικαιοσύνης επειδή. Η πιο περίφηµη επιγραµµατική διατύπωση µιας θεωρίας περί κοινωνικής δικαιοσύνης µε βάση την ανάγκη βρίσκεται στη φράση του Μαρξ. η παρόρµηση προς την ισότητα είναι κατ’ ουσίαν ένα µέσο για τη διεύρυνση της ελευθερίας. ώστε τα ζητήµατα κατανοµής του πλούτου να είναι σχεδόν ανύπαρκτα. Η «σοσιαλιστική» αρχή της δικαιοσύνης λοιπόν είναι «στον καθένα ανάλογα µε την εργασία του». συνεπώς. ότι µια πλήρως κοµµουνιστική κοινωνία θα χαράξει στο λάβαρό της το σύνθηµα: «Από τον καθένα ανάλογα µε τις ικανότητές του.

Αυτή η στάση απέναντι στην ιδιοκτησία διαχωρίζει τον σοσιαλισµό τόσο από τον φιλελευθερισµό όσο και από τον συντηρητισµό. ή να ζουν µέσα στο φόβο. που θα µπορούσαν να τους αλλάξουν τη ζωή. Οι σοσιαλιστές επικρίνουν την ιδιωτική ιδιοκτησία για αρκετούς λόγους. η ιδέα ότι οι ανάγκες ενός προσώπου συνιστούν µια ηθική επιταγή µε αποδέκτη κάποια άλλα πρόσωπα. τα έπιπλα ή ακόµη και τα σπίτια. H κοινοκτηµοσύνη Οι σοσιαλιστές συχνά ανιχνεύουν τις απαρχές του ανταγωνισµού και της ανισότητας στο θεσµό της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. οι σοσιαλιστές πιστεύουν ότι η ιδιοκτησία εκτρέφει τη φιλοκτηµοσύνη. πράγµα που κάνει την ιδέα των οικουµενικών «ανθρωπίνων αναγκών» άνευ νοήµατος. άστεγοι ή άρρωστοι. Η ατοµική ιδιοκτησία ενθαρρύνει τους ανθρώπους να είναι υλιστές. πάντως αυτές προσδιορίζονται από ιστορικούς. όχι των ιδιωτών. Ωστόσο. βασίζεται σε ορισµένες ηθικές και φιλοσοφικές αξιωµατικές παραδοχές που δεν συµµερίζονται ο φιλελευθερισµός ή ο συντηρητισµός. όπως η υγεία και η διατροφή. η ίδια η ιδιοκτησία είναι άδικη: ο πλούτος παράγεται από τη συλλογική προσπάθεια της ανθρώπινης εργασίας και πρέπει συνεπώς να αποτελεί ιδιοκτησία της κοινότητας. κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες. ενώ εκείνοι που διαθέ- . Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες στές µπορούν να δεχθούν ως κίνητρο για εργασία τη συσσώρευση πλούτου πέρα από την κάλυψη των αναγκαίων. Οι φιλελεύθεροι συχνά υποστηρίζουν ότι η ανακατανοµή του πλούτου για την ικανοποίηση των αναγκών των φτωχών απλώς καταστρατηγεί τα δικαιώµατα των πλουσίων.180 A. Καταρχάς. όπως ακριβώς και την ιδέα των οικουµενικών «ανθρωπίνων δικαιωµάτων». παρά την κατοχή προσωπικών αντικειµένων όπως είναι τα ενδύµατα. διψασµένοι. Οι συντηρητικοί αφετέρου τονίζουν ότι αν υπάρχουν ανάγκες των ανθρώπων. η οποία τα προτρέπει τα να παραιτηθούν από τις δικές τους υλικές απολαβές. φυσιολογικό και πρέπον. Εκείνοι που κατέχουν περιουσία επιθυµούν να αποκτήσουν περισσότερη. ∆εύτερον. που θεωρούν την ιδιοκτησία ως κάτι το δεδοµένο. µε τον οποίο συνήθως εννοούν την ιδιοποίηση από ορισµένους ιδιώτες του παραγωγικού πλούτου ή του «κεφαλαίου» µάλλον. πάντως θεωρούν κατάφωρα ανήθικη την αποτυχία µιας κοινωνίας να καλύψει τις βασικές ανάγκες των ανθρώπων. να πιστεύουν ότι η ανθρώπινη ευτυχία ή πληρότητα µπορεί να πραγµατωθεί µέσα από την επιδίωξη του πλούτου. Είναι συνεπώς ανήθικο να ανεχόµαστε να υπάρχουν οπουδήποτε στον κόσµο άνθρωποι πεινασµένοι. όταν µάλιστα υπάρχουν διαθέσιµοι πόροι.

όταν η «δεύτερη επανάσταση» του Στάλιν εγκαθίδρυσε µια οικονοµία κεντρικού σχεδιασµού. Τέλος. επειδή βασιζόταν στον ορθολογικό σχεδιασµό και όχι στην ανεξέλεγκτη επιδίωξη του κέρδους. Οι σοσιαλδηµοκράτες επίσης βρίσκουν ελκυστική την ιδέα. οι εθνικοποιήσεις στη ∆ύση εφαρµόστηκαν πιο επιλεκτικά. δηλαδή µε την επέκταση του άµεσου κρατικού ελέγχου επάνω στην οικονοµία. η Κυβέρνηση . Όταν ο Λένιν και οι µπολσεβίκοι κατέλαβαν την εξουσία στη Ρωσία. Οι σοσιαλιστές λοιπόν υποστηρίζουν ότι ο θεσµός της ατοµικής ιδιοκτησίας πρέπει είτε να καταργηθεί είτε να αντικατασταθεί µε την κοινοκτηµοσύνη του παραγωγικού πλούτου ή. η ιδιοκτησία προκαλεί διχόνοιες και υποθάλπτει συγκρούσεις µέσα στην κοινωνία – για παράδειγµα.Ο σοσιαλισµός 181 τουν ελάχιστο ή καθόλου πλούτο ονειρεύονται κάποτε να τον αποκτήσουν. Στη Βρετανία. λίγα πράγµατα για το πώς θα µπορούσε αυτός ο στόχος να επιτευχθεί στην πράξη. Η Σοβιετική Ένωση ανέπτυξε λοιπόν µια µορφή κρατικού σοσιαλισµού. Όλες οι επιχειρήσεις στη Σοβιετική Ένωση διευθύνονταν από ένα εκτεταµένο δίκτυο κυβερνητικών υπουργείων και σχεδιαστικών συµβουλευτικών επιτροπών. που έθεταν στόχους για το ύψος της παραγωγής. αλλά τη δηµιουργία µιας µικτής οικονοµίας. ωστόσο. πιο µετριοπαθώς. για παράδειγµα. Είπε. ή αυτό που το σοβιετικό σύνταγµα περιέγραφε ως «σοσιαλιστική κρατική ιδιοκτησία». εργοδοτών και υπαλλήλων ή απλά πλουσίων και φτωχών. πίστευαν ότι ο σοσιαλισµός θα µπορούσε να οικοδοµηθεί µε τις εθνικοποιήσεις. Η «κοινοκτηµοσύνη» κατέληξε να σηµαίνει την κρατική ιδιοκτησία. Αυτή η διαδικασία δεν ολοκληρώθηκε πριν από τη δεκαετία του 1930. ένα σύστηµα κρατικού κολεκτιβισµού. το 1917. Πίστευαν ότι ένα τέτοιο σύστηµα ήταν πιο αποδοτικό από τον καπιταλισµό. καθόριζαν το ύψος των τιµών και έλεγχαν όλες τις συναλλαγές. ότι το δικαίωµα στην ιδιοκτησία πρέπει να εξισορροπείται µε τα συµφέροντα της κοινότητας. µε στόχο όχι τον πλήρη κρατικό κολεκτιβισµό. Πίστευε σαφώς ότι η ιδιοκτησία πρέπει να αποτελεί συλλογική ιδιοκτησία και να χρησιµοποιείται προς όφελος ολόκληρης της ανθρωπότητας. Ο Καρλ Μαρξ οραµατίστηκε την κατάργηση της ατοµικής ιδιοκτησίας και εποµένως τη δηµιουργία µια αταξικής κοµµουνιστικής κοινωνίας στη θέση του καπιταλισµού. Ωστόσο. µεταξύ ιδιοκτητών και εργατών. το κράτος να είναι το εργαλείο µέσα από το οποίο ο πλούτος να γίνει συλλογική ιδιοκτησία και η οικονοµία να λειτουργήσει µε ορθολογικό σχεδιασµό. στην οποία µερικές βιοµηχανικές µονάδες θα παρέµεναν σε ιδιώτες ενώ άλλες θα ανήκαν στο δηµόσιο.

για το καπιταλιστικό οικονοµικό καθεστώς που βασίζεται στην ιδιοκτησία. ενώ οι αναρχοκοµµουνιστές ασπάζονται την κοινοκτηµοσύνη και τη µικρής κλίµακας αυτοδιαχείριση. Η οικονοµία πρέπει συνεπώς να υποταχθεί στην οικολογία και το κίνητρο του κέρδους µε κάθε τίµηµα πρέπει να αντικατασταθεί από το ενδιαφέρον για την αειφόρο ανάπτυξη και τη διατήρηση µιας αρµονικής σχέσης µεταξύ ανθρωπότητας και φύσης. Αυτός εκφράζεται συχνά µέσα από τις ιδέες του κορπορατισµού. ωστόσο. Οι φασίστες έχουν αναζητήσει έναν τρίτο δρόµο µεταξύ καπιταλισµού και κοµµουνισµού. στον ανταγωνισµό και στα υλικά κίνητρα. Οι συντηρητικοί δείχνουν σαφή προτίµηση προς την ιδιωτική πρωτοβουλία αλλά έχουν παραδοσιακά ευνοήσει έναν πραγµατιστικό αν και περιορισµένο παρεµβατισµό. ασπάζεται τον εντελώς ανεξέλεγκτο καπιταλισµό. Ωστόσο. . η οποία στον ορθόδοξο κοµµουνισµό εκφράστηκε µε τον κρατικό κολεκτιβισµό και τον κεντρικό σχεδιασµό. πιστεύοντας ότι η οικονοµία της αγοράς είναι καλός υπηρέτης. που υποτίθεται ότι ενώνει κεφαλαίο και εργασία σε ένα οργανικό όλο. Ωστόσο.182 A. Οι οικολόγοι καταδικάζουν την καπιταλιστική οικονοµία όσο και τον κρατικό κολεκτιβισµό για την αναπτυξιακή εµµονή τους και για την αδιαφορία προς το περιβάλλον που δείχνουν αυτά τα συστήµατα. οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι αναγνωρίζουν τα όρια της οικονοµίας της αγοράς και αποδέχονται την περιορισµένη διαχείριση της οικονοµίας από το κράτος. φοβούµενοι το χάος του λαισέ φαιρ και τη συνακόλουθη απειλή για την κοινωνική σταθερότητα. ενώ οι κλασικοί φιλελεύθεροι ευνοούν τον καπιταλισµό τύπου λαισέ φαιρ. Οι αναρχικοί απορρίπτουν κάθε µορφή οικονοµικού ελέγχου ή διεύθυνσης. Ο σχεδιασµός και η εθνικοποίηση υποστηρίζονται ως προσπάθειες να υποταχθεί το κέρδος στις (υποτιθέµενες) ανάγκες του έθνους ή της φυλής. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Αντιλήψεις για την … οικονοµία Οι φιλελεύθεροι βλέπουν στην οικονοµία ένα ζωτικό κοµµάτι της κοινωνίας των πολιτών και εκφράζουν ισχυρή προτίµηση για την οικονοµία της αγοράς. Παρ’ όλα αυτά οι σοσιαλδηµοκράτες υποστηρίζουν το κράτος πρόνοιας ή τον νοµοθετικά ρυθµιζόµενο καπιταλισµό. Οι σοσιαλιστές της µαρξιστικής παράδοσης έχουν εκφράσει την προτίµησή τους για την κοινοκτηµοσύνη και την απόλυτη κοινωνική ισότητα. οι αναρχοκαπιταλιστές υποστηρίζουν µια οικονοµία της αγοράς χωρίς κανέναν κρατικό φραγµό. αλλά κακός κύριος. Η Νέα ∆εξιά. Με άλλα λόγια.

οι οποίοι κατά καιρούς εξέφρασαν πολύ διαφορετικές αντιλήψεις για το πώς πρέπει να είναι η σοσιαλιστική κοινωνία. οι σύγχρονοι σοσιαλδηµοκράτες τείνουν όλο και περισσότερο να θεωρούν την πολιτική των εθνικοποιήσεων περιττή και αντιθέτως επιδεικνύουν ενθουσιασµό για µια «δυναµική οικονοµία της αγοράς». Ωστόσο. εθνικοποίησε τα επονοµαζόµενα «στρατηγικά υψώµατα» της οικονοµίας: τις µεγάλες βιοµηχανίες όπως τα ανθρακωρυχεία. την εθνικοποίηση και το σχεδιασµό. προέβλεψε το «µαρασµό» του κράτους και οπωσδήποτε δεν οραµατίστηκε τα εξεζητηµένα γραφειοκρατικά συστήµατα κεντρικού σχεδιασµού. για παράδειγµα. Μολονότι ο σοσιαλισµός έχει συχνά συνδεθεί µε την κρατική ιδιοκτησία. στις οποίες οι άνθρωποι θα εργάζονταν συνεργατικά και αρµονικά. η οποία έγινε το κύριο χαρακτηριστικό γνώρισµα του γιουγκοσλαβικού σοσιαλιστικού µοντέλου µετά το 1948. ηλεκτροδότησης και φυσικού αερίου. των δεκαετιών του 1980 και 1990.Ο σοσιαλισµός 183 των Εργατικών την περίοδο 1945-1954. οραµατίστηκαν µια αταξική κοινωνία αποτελούµενη σε µεγάλο βαθµό από αυτάρκεις κοινότητες. υπάρχουν αρκετοί ανταγωνιστικοί ορι- . καθώς και τις µονάδες παραγωγής χάλυβα. Η κυβέρνηση ήλπιζε ότι ελέγχοντας αυτές τις βιοµηχανίες θα µπορούσε να ρυθµίζει ολόκληρη την οικονοµία χωρίς την ανάγκη µιας πλήρους κολεκτιβοποίησης. Άλλοι σοσιαλιστές έχουν µείνει πιστοί στο στόχο της κοινοκτηµοσύνης. Πράγµατι. Ο ίδιος ο Μαρξ. αλλά πιστεύουν ότι θα µπορούσε να επιτευχθεί χωρίς τη διεύρυνση των εξουσιών του κράτους. πάντως στο εσωτερικό του υπάρχει επίσης και µια ελευθεριστική παράδοση. Οι αναρχοκοµµουνιστές. που αναπτύχθηκαν στα κοµµουνιστικά κράτη τον εικοστό αιώνα. όπως ο Πιότρ Κροπότκιν. αυτή η επιλεκτική προσήλωση στην κοινή ή δηµόσια ιδιοκτησία υπήρξε ένα από τα πρώτα θύµατα του επονοµαζόµενου «νέου» αναθεωρητικού ρεύµατος. Επηρεασµένοι από την εικόνα των µη αποδοτικών και ατελέσφορων για τις ανάγκες της αγοράς εθνικοποιηµένων βιοµηχανιών. Το πρώτο από αυτά αφορά τους σκοπούς ή στόχους τους οποίους θέτουν οι σοσιαλιστές. Άλλοι σοσιαλιστές έχουν υποστηρίξει την ιδέα της «εργατικής» αυτοδιαχείρισης. Οι µικρές αυτοδιαχειριζόµενες κοινότητες έχουν συχνά θεωρηθεί πιο κατάλληλες µονάδες κοινοκτηµοσύνης από το κράτος. ∆ρόµοι προς το σοσιαλισµό Οι ανταγωνιστικές παραδόσεις και τάσεις στους κόλπους του σοσιαλισµού διακρίνονται µε βάση δύο µεγάλα ζητήµατα. του Κλέµεντ Άττλη.

ωστόσο. όταν µια αποφασισµένη και πειθαρχηµένη οµάδα επαναστατών. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς. ∆εύτερον. δεν έλαβε χώρα παρά µόνον το 1917. Αυτό το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του σοσιαλισµού για τα µέσα της κοινωνικής αλλαγής αποτελεί απόρροια του ότι αυτός αναπτύχθηκε ως µια ριζοσπαστική ή επαναστατική ιδεολογία. δηλαδή τον βιοµηχανικό καπιταλισµό στη ∆ύση και την αποικιοκρατία στον αναπτυσσόµενο κόσµο. µε τους διάφορους «δρόµους» που µπορούν να µας οδηγήσουν στον σοσιαλισµό. στην οποία οι ταξικά συνειδητοποιηµένες εργατικές µάζες θα εξεγείρονταν για να ανατρέψουν τον καπιταλισµό.184 A. από την άλλη µεριά. Με άλλα λόγια. για τη µεταρρύθµιση ή την ανατροπή της υφιστάµενης κοινωνίας. Αποτελεί ζήτηµα κρίσιµης σηµασίας ποιον ακριβώς «δρόµο προς τον σοσιαλισµό» επιλέγουν. υπό την ηγεσία του Λένιν και των µπολσεβίκων. . Η πρώτη επιτυχής σοσιαλιστική επανάσταση. O επαναστατικός σοσιαλισµός Πολλοί πρώιµοι σοσιαλιστές πίστευαν ότι ο σοσιαλισµός θα µπορούσε µόνο να εισαχθεί µε την επαναστατική ανατροπή του υφιστάµενου πολιτικού συστήµατος και δέχονταν ότι η βία θα ήταν αναπόφευκτο χαρακτηριστικό γνώρισµα µιας τέτοιας επανάστασης. Οι σοσιαλιστές ενδιαφέρονται συνεπώς για την αλλαγή. Η επανάσταση των µπολσεβίκων λειτούργησε ποικιλοτρόπως ως πρότυπο για τις επόµενες γενιές σοσιαλιστών επαναστατών. οραµατίστηκαν µια «προλεταριακή επανάσταση». Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες σµοί του «σοσιαλισµού». η οποία επέκρινε την κοινωνία της. Ένας από τους πιο πρώιµους υποστηρικτές της επανάστασης ήταν ο γάλλος σοσιαλιστής Aύγουστος Mπλανκί (August Blanqui. συχνά είναι πολύ δύσκολο να διακρίνουµε µεταξύ «µέσων» και «σκοπών». οι οποίοι θα σχεδίαζαν και θα έθεταν σε εφαρµογή το σχέδιο για την επαναστατική κατάληψη της εξουσίας. αφού αυτός καθορίζει το χαρακτήρα του σοσιαλιστικού κινήµατος και επηρεάζει την εκάστοτε µορφή του σοσιαλισµού. Αυτές οι διχογνωµίες θα είναι το αντικείµενο της συζήτησής µας στις επόµενες δύο ενότητες αυτού του κεφαλαίου. που πρότεινε το σχηµατισµό µια µικρής σπείρας αφοσιωµένων συνωµοτών. Η φύση του σοσιαλισµού κατά τον εικοστό αιώνα επηρεάστηκε βαθύτατα από την επιλογή µεταξύ του επαναστατικού και του εξελικτικού δρόµου για την επίτευξή του. 1805-81). κατέλαβε την εξουσία στη Ρωσία µε πραξικόπηµα µάλλον παρά µε κάποια λαϊκή εξέγερση. οι σοσιαλιστές διαφωνούν σχετικά µε το ποια είναι τα κατάλληλα µέσα για την επίτευξη αυτών των στόχων.

οι επαναστάτες σοσιαλιστές πιστεύουν ότι το κράτος είναι φορέας ταξικής καταπίεσης.Ο σοσιαλισµός 185 Τον δέκατο ένατο αιώνα οι επαναστατικές τακτικές ήταν ελκυστικές για τους σοσιαλιστές. ωστόσο. αναπόδραστα τοποθετηµένο υπέρ του κεφαλαίου. δηλαδή οι µικροί αγρότες. Η πολιτική µεταρρύθµιση και η βαθµιαία αλλαγή του σαφώς δεν έχουν νόηµα. καθώς οι εργαζόµενες µάζες πλήττονταν από ανείπωτη φτώχεια και εκτεταµένη ανεργία. κυριαρχούνταν από αριστοκράτες γαιοκτήµονες. που δρα υπέρ των συµφερόντων του «κεφαλαίου» και εναντίον των συµφερόντων των «εργαζοµένων». δεν είναι απλό αίτηµα τακτικής για τους σοσιαλιστές. για παράδειγµα. αλλά αντανακλά επίσης την ανάλυσή τους για το κράτος και για τη λειτουργία του. ότι «το καθολικό εκλογικό δικαίωµα σηµαίνει αντεπανάσταση». Όπου διατηρήθηκαν αυταρχικές µοναρχίες κατά τον δέκατο ένατο αιώνα. για δύο λόγους. ήταν πολιτικά συντηρητική. έγραφε µε φόντο εξεγέρσεις και επαναστάσεις σε πολλά µέρη της ηπείρου. Το προλεταριάτο δεν έχει άλλη λύση: για να οικοδοµήσει τον σοσιαλισµό. οι εργατικές τάξεις τότε διέθεταν ελάχιστα εναλλακτικά µέσα πολιτικής επιρροής. Η επανάσταση. ∆εύτερον. που δεν είχαν εκλογικά δικαιώµατα. Στις εξαιρετικές περιπτώσεις όπου είχε εισαχθεί το καθολικό εκλογικό δικαίωµα για τον ανδρικό πληθυσµό. Πρώτον. Όταν ο Μαρξ έγραφε το 1848 ότι «Ένα φάντασµα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη – το φάντασµα του κοµµουνισµού». Οι µαρξιστές. Για τις εργατικές µάζες. πιστεύουν ότι η πολιτική εξουσία αντανακλά συγκεκριµένα ταξικά συµφέροντα: το κράτος είναι ένα «αστικό κράτος». Όπου είχε αναπτυχθεί η συνταγµατική και αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση. αυτό αφορούσε κυρίως αγροτικές και βαθιά θρησκευόµενες χώρες. Πράγµατι. η µόνη ρεαλιστική προοπτική εγκαθίδρυσης του σοσιαλισµού ήταν µέσα από µια πολιτική επανάσταση. όπως στη Ρωσία. τα πρώιµα στάδια της βιοµηχανοποίησης παρήγαν κατάφωρη αδικία. όπως στη Γαλλία µετά το 1848. πρέπει . Ενώ οι φιλελεύθεροι πιστεύουν ότι το κράτος είναι ουδέτερο και ανταποκρίνεται εξίσου στα συµφέροντα όλων των πολιτών. Σε τέτοιες περιπτώσεις ο γάλλος αναρχικός Προυντόν (βλ. σχεδόν παντού ήταν αποκλεισµένες από την πολιτική ζωή. ενεργώντας προς όφελος του κοινού καλού. το δικαίωµα ψήφου συνήθως περιοριζόταν στις µεσαίες τάξεις πού είχαν τις απαιτούµενες περιουσιακές προϋποθέσεις. Ο καπιταλισµός θεωρούνταν ως ένα σύστηµα ωµής καταπίεσης και εκµετάλλευσης και πιστευόταν ότι η εργατική τάξη βρισκόταν στα πρόθυρα της επανάστασης. όπου η πλειοψηφία του εκλογικού σώµατος. Κεφάλαιο 6) προειδοποίησε.

. διοικητές της αστυνοµίας και άλλοι – στελεχώνεται κυρίως από τα προνοµιούχα κοινωνικά στρώµατα και άρα προσπαθεί να υπεραµυνθεί του καπιταλισµού. µερικές φορές. δηλαδή µια προσωρινή περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας η επανάσταση θα έπρεπε να προστατευθεί από τον κίνδυνο της αντεπανάστασης των αστών. Η ταξική µεροληψία του σύγχρονου κράτους ήταν αναντίρρητη κατά την περίοδο που η εργατική τάξη αποκλειόταν από το εκλογικό δικαίωµα και δεν είχε πολιτική επιρροή. The State in Capitalist Society. το προσωπικό του κράτους – δηµόσιοι υπάλληλοι. ποιο µέλος της κυρίαρχης τάξης θα καταπιέζει και θα συνθλίβει το λαό µέσα από το κοινοβούλιο». Ωστόσο. 54). Τελικά όµως. ότι ο ρόλος του κράτους είναι να υποστηρίζει το κοινωνικό σύστηµα µέσα στο οποίο αυτό λειτουργεί. 1969). µαρξιστές όπως ο Νίκος Πουλαντζάς έχουν ισχυριστεί. Η κοινοβουλευτική δηµοκρατία είναι λοιπόν απλό προσωπείο που συγκαλύπτει την πραγµατικότητα της ταξικής κυριαρχίας: δεν είναι παρά µια «αστική δηµοκρατία». καθώς ο σοσιαλισµός θα εδραιωνόταν. «H πραγµατική ουσία του αστικού κοινοβουλευτισµού». είναι «να αποφασίζει κάθε λίγα χρόνια. όπως την αποκάλεσε. των οποίων η ιδιοκτησία θα είχε απαλλοτριωθεί. και αυτοί δέχονται πως η ταξική του µεροληψία συνεχίζεται. 1968). σ. το κράτος θα «µαραινόταν». όπως υποστήριξε ο Pαλφ Mίλιµπαντ στο έργο του Το Κράτος στην Καπιταλιστική Κοινωνία (Ralph Milliband. Πρώτα από όλα. Ο Λένιν ήταν ο πιο αµετάπειστος υπέρµαχος αυτής της άποψης και της συνεχιζόµενης ανάγκης για επανάσταση. οι επαναστάτες σοσιαλιστές πιστεύουν ότι το «αστικό κράτος» κατά βάθος δεν έχει µεταρρυθµιστεί ακόµη και µετά την έλευση της πολιτικής δηµοκρατίας. πράγµα που σηµαίνει –ασχέτως του ποιο κόµµα βρίσκεται στην εξουσία– τη διατήρηση του καπιταλιστικού συστήµατος (Poulantzas. Ωστόσο. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες πρώτα να ανατρέψει το καπιταλιστικό κράτος µε µια πολιτική επανάσταση. οι κυβερνήσεις συνήθως κρίνονται από το βαθµό στον οποίο µπορούν να διατηρήσουν την ανάπτυξη και την οικονοµική ευηµερία – και αυτό τις αναγκάζει να εξυπηρετούν τα συµφέροντα των επιχειρήσεων και της βιοµηχανίας. δικαστές. Τέλος. ∆εύτερον. Οι σύγχρονοι µαρξιστές τείνουν να αναθεωρήσουν αυτή την απλουστευτική θεωρία περί κράτους και να δεχτούν ότι. διακήρυξε στο Κράτος και επανάσταση (Lenin [1917] 1964. το κράτος µπορεί να απολαµβάνει «σχετική αυτονοµία» από το ταξικό σύστηµα. Ο Μαρξ πίστευε ότι µετά από αυτή την επανάσταση θα επακολουθούσε η «δικτατορία του προλεταριάτου».186 A. αφού στην αταξική κοινωνία δεν θα υπήρχε καµιά ανάγκη ταξικής καταπίεσης.

Ο Φανόν πίστευε ότι τα χρόνια της αποικιακής διακυβέρνησης είχαν γεννήσει ένα παραλυτικό αίσθηµα κατωτερότητας και αδυναµίας στους µαύρους λαούς της Αφρικής.Ο σοσιαλισµός 187 Στο δεύτερο µισό του εικοστού αιώνα. τέθηκε επικεφαλής ανταρτικών οµάδων σε διάφορα µέρη της λατινικής Αµερικής. Οι µισθοί και το επίπεδο ζωής είχαν αρχίσει να αναβαθµίζονται. Αυτό τουλάχιστον συνέβη στις αναπτυγµένες καπιταλιστικές χώρες της δυτικής και της κεντρικής Ευρώπης. το 1962. Κατά τη µεταπολεµική περίοδο πολλά εθνικά απελευθερωτικά κινήµατα ασπάστηκαν την ιδέα της «ένοπλης πάλης». πιστεύοντας ότι η αποικιακή διακυβέρνηση δεν µπορούσε να γίνει αντικείµενο διαπραγµάτευσης ούτε να καταργηθεί µε εκλογές. η πίστη στην επανάσταση ήταν πιο εµφανής µεταξύ των σοσιαλιστών του αναπτυσσόµενου κόσµου. Η εθνική ενότητα του Βιετνάµ επιτεύχθηκε το 1975. του κόµµατος Kουοµιντάνγκ. διοίκησε τα επαναστατικά στρατεύµατα στην Κουβανική Επανάσταση του 1959. εν µέρει εξαιτίας της αποικιακής διείσδυσης στην Αφρική . Ο ίδιος ο καπιταλισµός είχε ωριµάσει και έως τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα η εργατική τάξη των πόλεων είχε απολέσει τον επαναστατικό της χαρακτήρα και είχε ενσωµατωθεί στην κοινωνία. Παρόµοιοι επαναστατικοί αγώνες σηµειώθηκαν στην Αφρική – για παράδειγµα. αλλά και ψυχολογικά επιθυµητό χαρακτηριστικό της αντιαποικιοκρατικής πάλης. ο ενθουσιασµός για τη λαϊκή εξέγερση συρρικνωνόταν καθώς προχωρούσε ο δέκατος ένατος αιώνας. που θα µπορούσε να εξαλειφθεί µόνο µέσα από την εµπειρία της επανάστασης και της αιµατοχυσίας. Στην Ασία. η Κινεζική Επανάσταση του 1949 αποτελούσε την κορύφωση µιας µακρόχρονης στρατιωτικής εκστρατείας εναντίον της Ιαπωνίας όσο και κατά των κινέζων εθνικιστών. µετά από έναν παρατεταµένο πόλεµο ενάντια στη Γαλλία και κατόπιν εναντίον των ΗΠΑ. O εξελικτικός σοσιαλισµός Μολονότι οι πρώιµοι σοσιαλιστές υποστήριξαν την ιδέα της επανάστασης. 1925-1961) υποστήριξε. το 1967. Μάλιστα. ο Τσε Γκεβάρα. ο αµείλικτος πόλεµος µέσα από τον οποίο η Αλγερία τελικά πέτυχε την ανεξαρτησία της από τη Γαλλία. η οποία ανέτρεψε το καθεστώς Μπατίστα που στήριζαν οι ΗΠΑ και έφερε στην εξουσία τον Φιντέλ Κάστρο. Υπό το πρίσµα της αλγερινής εµπειρίας. ο θεωρητικός της επανάστασης Φραντς Φανόν (Frantz Fanon. ότι η βίαιη εξέγερση δεν ήταν µόνον πολιτική αναγκαιότητα. ο αργεντινός επαναστάτης. Μέχρι το θάνατό του. στο έργο του Της γης οι κολασµένοι ([1961] 1965).

Είναι αξιοσηµείωτο. που τελούσαν υπό την ηγεσία της Mπέατρις και του Σιντνεϋ Oυέµπ (Beatrice και Sidney Webb. η βαθµιαία ανάπτυξη της πολιτικής δηµοκρατίας οδήγησε στην επέκταση του εκλογικού δικαιώµατος στις εργατικές τάξεις. δρόµος προς τον σοσιαλισµό. Επιπλέον. ενώ και ο Ένγκελς επιδοκίµασε κατηγορηµατικά τις εκλογικές τακτικές προς τις οποίες στρεφόταν το Γερµανικό Σοσιαλδηµοκρατικό Κόµµα (SPD). Τα επαναστατικά δόγµατα συνήθως συνέχισαν να κυριαρχούν σε χώρες οικονοµικά και πολιτικά καθυστερηµένες. περιλάµβαναν διάσηµους διανοούµενους. ο οποίος είχε γίνει περίφηµος για την υποµονετική και αναβλητική αµυντική τακτική µε την οποία νίκησε τα κατακτητικά στρατεύµατα του καρχηδόνιου Αννίβα. ∆έχτηκαν λοιπόν τη φιλελεύθερη θεωρία του . Πήραν το όνοµά τους από τον ρωµαίο στρατηγό Φάβιο Μάξιµο (Fabius Maximus Cunctator). όπως ήταν η Ρωσία. ή «δηµοκρατικός». που σχηµατίστηκε το 1884. στη Βρετανία εκλογικό δικαίωµα είχαν ελάχιστοι άνδρες της εργατικής τάξης ως το 1867. Η εργατική τάξη είχε ήδη αρχίσει να αναπτύσσει πλήθος θεσµούς –συλλόγους εργαζοµένων. αντί να προετοιµάζει βίαιη επανάσταση. λόγου χάρη. θα ανταγωνιζόταν τα καθιερωµένα κοινοβουλευτικά κόµµατα για την κατάκτηση της εξουσίας. Η πολιτική δράση απαιτούσε τη δηµιουργία ενός σοσιαλιστικού κόµµατος το οποίο. για παράδειγµα. G. οι µαρξιστικές ιδέες είχαν µικρή µόνον επίδραση και οι σοσιαλιστές επηρεάστηκαν περισσότερο από τη Φαβιανή Εταιρεία (Fabian Society). Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες και την Ασία µετά το 1875. Κατά την άποψη των φαβιανών. Wells). συνδικάτα.188 A. όπως τον Tζωρτζ Mπέρναρντ Σω (George Bernard Shaw) και τον Xέρµπερτ Tζωρτζ Oυέλς (H. πολιτικά κόµµατα και άλλους – που προστάτευαν τα συµφέροντά της αλλά και εξέτρεφαν ένα αίσθηµα ασφάλειας και ενσωµάτωσης στη βιοµηχανική κοινωνία. Για παράδειγµα. Ο αριθµός τους διευρύνθηκε το 1884. ότι προς το τέλος της ζωής του ο ίδιος ο Μαρξ εξέτασε την πιθανότητα ειρηνικής µετάβασης στον σοσιαλισµό στις αναπτυγµένες καπιταλιστικές χώρες της δυτικής Ευρώπης. Οι φαβιανοί. Στη Βρετανία. 1858-1943 και 1859-1947). µέσα από µια παρόµοια διαδικασία ο σοσιαλισµός θα αναπτυσσόταν φυσιολογικά και ειρηνικά στους κόλπους του φιλελεύθερου καπιταλισµού. ώσπου το 1918 θεσπίστηκε το καθολικό δικαίωµα ψήφου για τους άνδρες και περιορισµένο δικαίωµα ψήφου για τις γυναίκες. Το συνδυαστικό αποτέλεσµα αυτών των µεταρρυθµίσεων ήταν να ατονήσει το ενδιαφέρον των σοσιαλιστών για τη βίαιη εξέγερση και να πεισθούν ότι υπήρχε επίσης ο εναλλακτικός εξελικτικός.

όπως οι πολιτικοί όλων των κοµµάτων. 1825-1864). του οποίου ο Εξελικτικός σοσιαλισµός (1898) περιείχε την πρώτη περιεκτική αναθεώρηση της µαρξιστικής σκέψης. βλ. το 1918. Πίστευαν επίσης ότι ορισµένες οµάδες της ελίτ. Ο Μπερνστάιν ήταν λοιπόν σε µεγάλο βαθµό ένας πραγµατιστής. Οι φαβιανές ιδέες άσκησαν επίσης επίδραση στο Σοσιαλδηµοκρατικό Κόµµα Γερµανίας (Sozialdemokratische Partei Deutschlands. Αυτές οι οµάδες της ελίτ θα «διαποτίζονταν» από τις σοσιαλιστικές ιδέες επειδή θα αναγνώριζαν ότι ο σοσιαλισµός είναι ηθικά ανώτερος από τον καπιταλισµό. για την οποία πίστευε ότι καθιστούσε περιττή την επανάσταση. Κεφάλαιο 4). υπό την επίδραση των ιδεών του Λασάλ (Ferdinard Lassalle. στη θέση της µαρξιστικής πίστης ότι το κράτος είναι φορέας ταξικής καταπίεσης. η οποία θα εισαγόταν µε πρωτοβουλία ενός καλοπροαίρετου κράτους. Η σοσιαλιστική οικονοµία. στην πράξη υιοθέτησε. για παράδειγµα. Παρόµοιες ιδέες αναπτύχθηκαν σε µεγαλύτερο βάθος από τον Έντουαρντ Mπερνστάιν (Eduard Bernsein.Ο σοσιαλισµός 189 κράτους ως ουδέτερου επιδιαιτητή. Η εργατική τάξη µπορούσε να χρησιµοποιήσει την κάλπη για να εισαγάγει τον σοσιαλισµό. οι επιστήµονες και οι ακαδηµαϊκοί θα µπορούσαν να µεταστραφούν στο σοσιαλισµό µέσα από την κατάλληλη διαπαιδαγώγηση. ο σκοπός δεν είναι τίποτε». Το SPD γρήγορα αναδείχθηκε στο µεγαλύτερο σοσιαλιστικό κόµµα της Ευρώπης και το 1912 ήταν ήδη το µεγαλύτερο κόµµα του γερµανικού κοινοβουλίου. Μολονότι στη θεωρία παρέµενε προσηλωµένο σε µια µαρξιστική στρατηγική. SPD). Ο Μπερνστάιν εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα από την ανάπτυξη του δηµοκρατικού κράτους. Οι Ουέµπ είχαν ενεργό ανάµιξη στη δηµιουργία του βρετανικού Εργατικού Κόµµατος και συνέβαλαν στη σύνταξη του καταστατικού του. Οι εξελικτικές αρχές του κοινοβουλευτικού σοσιαλισµού κυριάρχησαν στα πολιτικά κόµµατα της εργατικής τάξης που ξεπήδησαν περί την καµπή . που ιδρύθηκε το 1875. ο οποίος έτσι θα αναπτυσσόταν ως µια εξελικτική προέκταση του καπιταλισµού. θα µπορούσε να αποφύγει τις καταλυτικές συνέπειες της ταξικής σύγκρουσης και της ένδειας. Ο Λασάλ είχε υποστηρίξει ότι η επέκταση της πολιτικής δηµοκρατίας θα επέτρεπε στο κράτος να ανταποκριθεί στα συµφέροντα της εργατικής τάξης και οραµατίστηκε την εγκαθίδρυση του σοσιαλισµού µέσα από µια βαθµιαία διαδικασία κοινωνικής µεταρρύθµισης. του οποίου το αγαπηµένο απόφθεγµα ήταν «το κίνηµα είναι τα πάντα. µια µεταρρυθµιστική προσέγγιση. καθώς βασίζεται στις βιβλικές αρχές και είναι πιο ορθολογικός και αποδοτικός.

το αντίστοιχό του γαλλικό το 1905 κοκ. από την άλλη µεριά. Τα κοµµουνιστικά κόµµατα. το βρετανικό Εργατικό Κόµµα το 1900. ο οποίος προώθησε µεταρρυθµιστικές τακτικές. Τα πρώτα χρόνια του εικοστού αιώνα όµως η ∆εύτερη ∆ιεθνής διασπάστηκε εξαιτίας των διαφωνιών µεταξύ των επαναστατικών σοσιαλιστών. Είναι πράγµατι αναπόφευκτες οι βαθµιαίες µεταρρυθµίσεις. το Ιταλικό Σοσιαλιστικό Κόµµα το 1892. το ιταλικό και το γαλλικό. 1854-1938) στη Γερµανία. έµειναν πιστά στις τακτικές της εξέγερσης. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες του εικοστού αιώνα: Το αυστραλιανό Εργατικό Κόµµα ιδρύθηκε το 1891. υιοθέτησαν νόµιµες και εκλογικές µεθόδους και διακήρυξαν την προσήλωσή τους στον «δηµοκρατικό σοσιαλισµό». Με την υιοθέτηση των ανταγωνιστικών κοµµατικών συστηµάτων. Με το τέλος του Πρώτου Παγκόσµιου Πολέµου βαθύ ρήγµα είχε δηµιουργηθεί µεταξύ των σοσιαλιστικών και των κοµµουνιστικών κινηµάτων. Η εµφάνιση της πολιτικής δηµοκρατίας. τα κοµµουνιστικά κόµµατα στη Σοβιετική Ένωση και την Ανατολική Ευρώπη. Κατά τη δεκαετία του 1970 τα δυτικά κοµµουνιστικά κόµµατα. η διάκριση µεταξύ εξελικτικού σοσιαλισµού και επαναστατικού κοµµουνισµού έγινε όλο και περισσότερο πιο ασαφής. στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα. ανταγωνιστικού πολιτικού συστήµατος. Τα σοσιαλιστικά κόµµατα εναγκαλίστηκαν έναν κοινοβουλευτικό δρόµο προς το σοσιαλισµό. ήταν προσηλωµένος στην προώθηση ενός δηµοκρατικού δρόµου προς τον κοµµουνισµό και στη διατήρηση ενός ανοιχτού.190 A. τις οποίες ο Λένιν και οι µπολσεβίκοι είχαν υιοθετήσει µε επιτυχία το 1917. αποποιήθηκαν επισήµως τη βίαιη επανάσταση και ενστερνίστηκαν τον κοινοβουλευτισµό. αποδέχτηκαν τη θεµελιώδη αρχή του εξελικτικού σοσιαλισµού. εξαπέλυσε ένα κύµα αισιοδοξίας σε ολόκλη- . ωστόσο. Ο «ευρωκοµµουνισµός». Τα κοσµοϊστορικά γεγονότα του 1989 οδήγησαν στην κατάρρευση της µονοκοµµατικής κοµµουνιστικής διακυβέρνησης σ’ ολόκληρη την Ανατολική Ευρώπη και στην εγκαθίδρυση ενός συστήµατος πολιτικού πλουραλισµού και εκλογικής δηµοκρατίας. που σχηµατίστηκαν την εποµένη της Ρωσικής Επανάστασης. ότι η πολιτική εξουσία µπορεί να κατακτηθεί και να διατηρηθεί µόνο µέσα από την επιτυχία στην ανταγωνιστική πάλη των κοµµάτων για τη λαϊκή ψήφο. και άλλων σοσιαλιστών ηγετών. που ήταν το προϊόν αυτής της διαδικασίας. Περί τα τέλη του εικοστού αιώνα. όπως ήταν ο Λένιν. καθοδηγούµενα από το ισπανικό. όπως ο θεωρητικός του SPD Καρλ Kάουτσκι (Karl Kautsky.

άλλά και έκανε αυτή τη διαδικασία να φαίνεται αναπόφευκτη. ο Μαρξ πρόβλεψε την αναπόφευκτη ανατροπή της καπιταλιστικής κοινωνίας µέσα από την προλεταριακή επανάσταση. Τέταρτον.Ο σοσιαλισµός 191 ρο το σοσιαλιστικό κίνηµα – που αποτυπώθηκε. πως ο σοσιαλισµός ήταν η φυσική «εστία» της εργατικής τάξης. Καθώς θα αποκαλυπτόταν ότι ο καπιταλισµός είναι ένα σύστηµα ταξικής εκµετάλλευσης. Τα σοσιαλιστικά κόµµατα βρέθηκαν κατά περιόδους στην εξουσία ουσιαστικά σε όλες τις φιλελεύθερες δηµοκρατίες. Οι σοσιαλιστές πίστευαν ότι η πολιτική δηµοκρατία θα περιέβαλλε µε εξουσία την εργατική τάξη. ∆εύτερον. ενώ ο Μαρξ πίστευε ότι κινητήρας της ιστορίας ήταν οι ακαταµάχητες δυνάµεις της ταξικής σύγκρουσης. στη φαβιανή προφητεία της «αναπόφευκτης βαθµιαίας εξέλιξης». Τρίτον. τα οποία τους προσέφεραν την προοπτική της κοινωνικής δικαιοσύνης και χειραφέτησης. οι καταπιεσµένοι εργαζόµενοι θα στρέφονταν φυσιολογικά προς τα σοσιαλιστικά κόµµατα. H ιδέα ότι η νίκη του σοσιαλισµού ήταν αναπόφευκτη δεν ήταν νέα. Μερικοί µάλιστα υποστηρίζουν ότι ο δηµοκρατικός σοσιαλισµός θεµελιώνεται επάνω σε µια αντίφαση: για να µπορέσουν να απαντήσουν επιτυχώς στις εκλογικές πιέσεις. Για παράδειγµα. Η αριθµητική υπεροχή της εργατικής τάξης συνεπώς θα εγγυούνταν την εκλογική επιτυχία των σοσιαλιστικών κοµµάτων. πως η πολιτική ισότητα στην πράξη θα λειτουργούσε προς το συµφέρον της πλειοψηφίας. Την επίτευξη της πολιτικής ισότητας σύντοµα θα ακολουθούσε η καθιέρωση της κοινωνικής ισότητας. Ωστόσο. για παράδειγµα. οι εξελικτικοί σοσιαλιστές υπογράµµιζαν τη λογική της δηµοκρατικής διαδικασίας καθαυτής. Με αυτό τον τρόπο η πολιτική δηµοκρατία όχι µόνον άφηνε ανοιχτό το ενδεχόµενο της ειρηνικής επίτευξης του σοσιαλισµού. η οποία ήταν σαφώς η πιο πολυάριθµη τάξη σε κάθε βιοµηχανική κοινωνία. Αυτές οι αισιόδοξες προσδοκίες. Η αισιοδοξία τους στηριζόταν σε ορισµένες παραδοχές. δεν επαληθεύθηκαν στην πραγµατικότητα. ωστόσο. Πρώτον. δηλαδή εκείνης που καθορίζει την έκβαση των εκλογών. πως η προοδευτική επέκταση του δικαιώµατος ψήφου θα οδηγούσε τελικά στην καθιέρωση του καθολικού εκλογικού δικαιώµατος για τους ενήλικες και εποµένως στην πολιτική ισότητα. µε εξαίρεση εκείνες της βόρειας . οι σοσιαλιστές αναγκάστηκαν να αναθεωρήσουν ή να «βάλουν νερό» στις ιδεολογικές τους πεποιθήσεις. δέχονταν πως µετά την άνοδό τους στην εξουσία τα σοσιαλιστικά κόµµατα θα κατόρθωναν να φέρουν εις πέρας τον θεµελιακό µετασχηµατισµό ολόκληρης της κοινωνίας µέσα από µια διαδικασία µεταρρύθµισης.

ενώ το ίδιο ποσοστό απέσπασε το ισπανικό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόµµα το 1982. Το σουηδικό Σοσιαλδηµοκρατικό Εργατικό Κόµµα (SAP) ήταν. η παραµονή τους στην εξουσία δεν ήταν ασφαλής. οι οποίες αφορούσαν συνήθως τον έλεγχο της οικονοµίας και το κράτος πρόνοιας. The Culture of Containment. το πιο επιτυχηµένο. έχοντας παραµείνει αδιάκοπα στην εξουσία. και οι συνδυασµένοι ψήφοι των κοµµουνιστών και σοσιαλιστών στην Ιταλία το 1976 ανήλθαν στο 44%. µόνο του ή ως κυριότερος εταίρος σε ευρύτερους συνασπισµούς. 1992) επέστησε την προσοχή στην εµφάνιση στις σύγχρονες κοινωνίες. έχει δώσει τη θέση της σε µια διαρκώς αυξανόµενη «νέα» εργατική τάξη. που αποτελείται από εξειδικευµένους εργάτες οι οποίοι συνήθως αµείβονται καλύτερα και εργάζονται σε ακµάζουσες ελαφρές βιοµηχανίες. K. συνηθισµένη στην πειθαρχηµένη χειρωνακτική εργασία της βαριάς βιοµηχανίας. ωστόσο. αν και αυτά τα κόµµατα χωρίς αµφιβολία εισήγαγαν σηµαντικές κοινωνικές µεταρρυθµίσεις όταν βρέθηκαν στην εξουσία. Τα σοσιαλιστικά κόµµατα εκ παραδόσεως εστίαζαν την εκλογική τους απήχηση στους χειρώνακτες εργάτες των πόλεων. Εξακολουθεί να ισχύει καταρχάς ότι η εργατική τάξη αποτελεί την πλειοψηφία του εκλογικού σώµατος στις ανεπτυγµένες καπιταλιστικές χώρες. δεν καταργήθηκε.192 A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Αµερικής. σίγουρα δεν πρωτοστάτησαν σε θεµελιώδεις µετασχηµατισµούς. έχει όλο και περισσότερο τεχνολογικό χαρακτήρα. Το SPD στη Γερµανία πήρε το 46% των ψήφων το 1972. µιας «ικανοποιηµένης πλειοψηφίας» που έχει συντηρητικές τάσεις λόγω της υλικής ευηµερίας της και της οικονοµικής της ασφάλειας. υπό αυτή την έννοια. σε επιχειρήσεις παροχής υπηρεσιών ή στον τουρισµό. Αν η υποστήριξη της εργατικής τάξης δεν παρέχει πλέον στα πολιτικά κόµµατα την προοπτική της εκλογικής . ακόµη και το SAP µόνο µια φορά κατάφερε να αποσπάσει το 50% της λαϊκής ψήφου (το 1968). εκτός από δύο χρόνια. Ωστόσο. Η «παραδοσιακή» εργατική τάξη. τουλάχιστον µεταξύ των πολιτικά ενεργών µελών τους. Ο δηµοκρατικός σοσιαλισµός στην πραγµατικότητα αντιµετώπισε προβλήµατα που δεν είχαν φανταστεί οι θεµελιωτές του. Το βρετανικό Εργατικό Κόµµα πέτυχε τη µεγαλύτερη λαϊκή υποστήριξη (49%) το 1951. Στην καλύτερη περίπτωση ο καπιταλισµός µεταρρυθµίστηκε. Επιπλέον. Ο σύγχρονος καπιταλισµός. απαιτώντας εξειδικευµένη τεχνικά εργατική δύναµη µε λίγη χειρωνακτική εργασία. Ωστόσο. µεταξύ του 1951 και του 1993. Στην Κουλτούρα της ικανοποίησης ο Γκαλµπραίηθ (J. τους αναλώσιµους βιοµηχανικούς παρίες των καπιταλιστικών κοινωνιών. Galbraith.

αλλά και τις πιέσεις που δηµιούργησε η οικονοµική παγκοσµιοποίηση. σε µια προσπάθεια να προσελκύσουν µια εργατική τάξη που απολάµβανε συνθήκες αυξανόµενης ευµάρειας. σε σχέση µε την αλλοίωση του χαρακτήρα της σοσιαλδηµοκρατίας. Για παράδειγµα. Έπειτα. εµποδίζοντας την εργατική τάξη να συλλάβει την πραγµατικότητα της δικής της εκµετάλλευσης. Και οι δυο αυτές επιλογές απαιτούν όµως από τα σοσιαλιστικά κόµµατα να τροποποιήσουν τις ιδεολογικές τους στρατεύσεις ώστε να γίνουν ελκυστικά σε ψηφοφόρους που δεν θεωρούν ότι ο σοσιαλισµός προασπίζει τα συµφέροντά τους.Ο σοσιαλισµός 193 πλειοψηφίας. ο Λένιν διακήρυξε ότι χωρίς την καθοδήγηση ενός επαναστατικού κόµµατος η εργατική τάξη δεν µπορούσε να επιτύχει παρά µόνο µια «συνδικαλιστική συνείδηση». Κατά τη δεκαετία του 1950 τα σοσιαλιστικά κόµµατα. ιδιαίτερα κατά τη µακρά οικονοµική άνθηση της µεταπολεµικής περιόδου. Οι αριστεροί σοσιαλιστές. παρά µε εγχειρήµατα αναδιάρθρωσης της κοινωνικής δοµής του καπιταλισµού. ο σοσιαλισµός τείνει πλέον να συνδεθεί µε προσπάθειες εύρυθµης λειτουργίας της οικονοµίας της αγοράς µάλλον. ισχυρίζονται ότι ο καπιταλισµός υποστηρίζεται από µια διαδικασία ιδεολογικής χειραγώγησης. που έφερε αυξανόµενη αφθονία σε όλες τις τάξεις των δυτικών κοινωνιών. διστάζουν να δεχτούν ότι η εργατική τάξη έχει εγκαταλείψει τον ζηλωτιστικό σοσιαλισµό. καθώς τα σοσιαλιστικά κόµµατα προσπαθούσαν εκ νέου να αντιµετωπίσουν τις αλλαγές στην ταξική δοµή του καπιταλισµού. την επιθυµία βελτίωσης των υλικών όρων διαβίωσης της µέσα στο καπιταλιστικό σύστηµα. . εκφράζει πράγµατι ο σοσιαλισµός γνήσια τα συµφέροντα της εργατικής τάξης. Η «αστική ιδεολογία» διαποτίζει την κοινωνία. αυτά αναγκάζονται να βρουν υποστηρικτές σε άλλες κοινωνικές τάξεις ή να συµµετέχουν σε συνασπισµούς εξουσίας µε άλλα κόµµατα που εκπροσωπούν τις µεσαίες τάξεις. για παράδειγµα. αλλά όχι πλήρη «ταξική συνείδηση». Μια παρόµοια διαδικασία έλαβε χώρα κατά τις δεκαετίες του 1980 και 1990. αναθεώρησαν την πολιτική τους. ή να µπορούν να συνεργάζονται µε κόµµατα που υποστηρίζουν τον καπιταλισµό. που ήταν κάποτε στρατευµένα στη θεµελιακή αλλαγή. Πράγµατι. οι οποίες να αντανακλούν τα δικά της συµφέροντα. Αυτές τις µετατοπίσεις εξετάζουµε διεξοδικότερα αργότερα. Πιστεύουν µάλλον ότι η εργατική τάξη έχει απολέσει την ικανότητα να διαµορφώνει ανεξάρτητες πολιτικές κρίσεις. Οι µαρξιστές. από την άλλη µεριά. Τα σοσιαλιστικά κόµµατα αναγνωρίζουν την ικανότητα του καπιταλισµού «να δίνει ψωµί» στους ανθρώπους.

Μολονότι τα µέσα ενηµέρωσης στις καπιταλιστικές χώρες απολαµβάνουν συνήθως ανεξαρτησίας από την κυβέρνηση. µπορούν πράγµατι τα σοσιαλιστικά κόµµατα να φέρουν εις πέρας σοσιαλιστικές µεταρρυθµίσεις. Με άλλα λόγια. Επιπλέον. αλλά δεν κυβερνά: της αρκεί να άρχει επάνω στην ίδια την κυβέρνηση». Το 1902. βρίσκονται αντιµέτωπα µε θωρακισµένα συµφέροντα στο κράτος και στην κοινωνία. περιλαµβανοµένων της Γαλλίας. της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας. ο αριστερός εργατικός Τόνυ Μπεν (Tony Benn. αλλά έχει παρόµοιο κοινωνικό υπόβαθρο µε τους επιχειρηµατίες. . ο Καρλ Κάουτσκυ υποστήριξε ότι «η καπιταλιστική τάξη άρχει. 1983) αποκάλεσε «κρατικό σύστηµα» –της δηµόσιας διοίκησης. Οι εκλεγµένες κυβερνήσεις λειτουργούν στο πλαίσιο αυτού που ο Mίλιµπαντ (Milliband. κυρίως επειδή η ιδιοκτησία των εφηµερίδων βρίσκεται στα χέρια ελάχιστων ισχυρών ατόµων ή µεγάλων πολυεθνικών εταιριών. ακόµη και αν πάρουν την εξουσία µε την ψήφο του λαού. 1980) υποστήριξε ότι τα µέσα ενηµέρωσης στη Βρετανία και σε άλλες καπιταλιστικές χώρες διακατέχονται από αντισοσιαλιστικές προκαταλήψεις. υπάρχει ο κίνδυνος να κερδίζουν τις εκλογές χωρίς τελικά να παίρνουν την εξουσία. οι σοσιαλιστές αρνούνται έντονα ότι αυτό αποδεικνύει ότι είναι πολιτικά αµερόληπτα. µολονότι τα δηµοκρατικά σοσιαλιστικά κόµµατα συχνά σχηµατίζουν εκλεγµένες κυβερνήσεις. των δικαστηρίων. Τέλος. αλλά και µε µια διαδικασία «ιδεολογικής ηγεµονίας». της Ισπανίας. Αυτές οι οµάδες είναι φορείς ταξικών προκαταλήψεων και µπορούν να ανασχέσουν ή τουλάχιστον να αµβλύνουν κάθε ριζοσπαστική σοσιαλιστική πολιτική. Τα σοσιαλιστικά κόµµατα έχουν µέχρι στιγµής σχηµατίσει µονοκοµµατικές κυβερνήσεις σε αρκετές δυτικές χώρες. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Ο Γκράµσι (βλ. οι εκλεγµένες κυβερνήσεις οποιασδήποτε ιδεολογικής τάσης πρέπει να σέβονται τη δύναµη των µεγάλων επιχειρήσεων. της Bρετανίας.194 A. οι οποίες αποτελούν τον κύριο εργοδότη και επενδυτή της οικονοµίας καθώς επίσης και τον ισχυρότερο χρηµατοδότη των κοµµάτων. της αστυνοµίας. Για παράδειγµα. Από τη στιγµή όµως που εκλέγονται. Επικρίνεται επίσης ο ρόλος των µέσων ενηµέρωσης στη διαµόρφωση των απόψεων και αξιών του εκλογικού σώµατος. του στρατού– το ανώτερο προσωπικό του οποίου δεν εκλέγεται. Κεφάλαιο 1) τόνισε ότι η αστική τάξη κυριαρχεί στον καπιταλισµό όχι µόνο µέσα από την οικονοµική της δύναµη.

αντιµετωπίζεται µερικές φορές ως το πρώτο έργο της µαρξιστικής ορθοδοξίας και τονίζει την ανάγκη αυθεντικής ερµηνείας του έργου του Μαρξ. ο όρος «κοµµουνισµός» αναφέρεται σε ένα πολιτικό κίνηµα που στοχεύει να εγκαθιδρύσει. γραµµένο το 1876. Ωστόσο. Στοχαστές πολύ διαφορετικοί µεταξύ τους όπως ο Πλάτωνας και ο Τόµας Μορ µπορεί να λεχθεί ότι ασπάστηκαν ένα τέτοιο κοµµουνιστικό ιδεώδες. Το Aντι-Ντύρινγκ του Ένγκελς. Τρίτον. όταν ζούσε ακόµη ο Μαρξ. Ήταν προϊόν της προσπάθειας κυρίως του Ένγκελς. Πρώτον. η χρήση του στην πολιτική αντιπαράθεση δηµιουργεί σύγχυση. αναφέρεται σε µια µελλοντική κοινωνία βασισµένη στην κοινοκτηµοσύνη του πλούτου και. για παράδειγµα στη Σοβιετική Ένωση. Σ’ αυτή την ενότητα θα προσπαθήσουµε να περιλάβουµε όλους αυτούς τους ορισµούς. αρχικά τουλάχιστον. ∆εύτερον. στην κοινοτική οργάνωση της κοινωνικής ύπαρξης. που να καλύπτει τις ανάγκες του αναπτυσσόµενου σοσιαλιστικού κινήµατος. εξετάζοντας τόσο τη θεωρία όσο και την πρακτική του µαρξισµού. στην ανατολική Ευρώπη. ο «µαρξισµός» ως κωδικοποιηµένο σύστηµα σκέψης εµφανίστηκε µόνο µετά το θάνατο του Μαρξ. είχαν ως πρότυπό τους τους ρώσους µπολσεβίκους. την Κίνα. Ο κοµµουνισµός κατέληξε λοιπόν να σηµαίνει τον «υπαρκτό σοσιαλισµό». Αυτό το κίνηµα εµφανίστηκε µετά τον Πρώτο Παγκόσµιο Πόλεµο µε το σχηµατισµό κοµµουνιστικών κοµµάτων που. Υπό την αυστηρή έννοια.τι ο κοµµουνισµός. συνεργάτη του Μαρξ σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. και ο όρος µαρξισµός δεν παρουσιάζει λιγότερες δυσκολίες από ό. µια κοµµουνιστική κοινωνία. κι επίσης του γερµανού σοσιαλιστή ηγέτη Καρλ Κάουτσκυ και του ρώσου θεωρητικού Γκιόργκι Πλεχάνωφ (1856-1918). Ωστόσο. αν και ο όρος συνδέεται πιο συχνά µε τα κείµενα του Μαρξ και του Ένγκελς. πιθανά. που συχνά απεικονίζεται ως «διαλεκτικός υλισµός» (όρος που εισήγαγε ο Πλεχάνωφ και τον . Αυτός ο ορθόδοξος µαρξισµός. ο οποίος µερικές φορές εµφανίζεται ως ο ορθόδοξος κοµµουνισµός. στηριγµένο στην επαναστατική δυναµική της εργατικής τάξης. την Κούβα και αλλού.Ο σοσιαλισµός 195 O κοµµουνισµός Ο όρος «κοµµουνισµός» ανάγεται στις µυστικές επαναστατικές εταιρείες του Παρισιού. ο ίδιος όρος άρχισε έπειτα να χρησιµοποιείται για να περιγράψει τα καθεστώτα που εγκαθίδρυσαν τα κοµµουνιστικά κόµµατα όταν πήραν την εξουσία. να συµπυκνώσουν τις ιδέες και θεωρίες του Μαρξ σε µια συστηµατική και περιεκτική θεώρηση του κόσµου. το 1883. επειδή έχει τουλάχιστον τρεις διαφορετικές σηµασίες. στα µέσα της δεκαετίας του 1830.

τον Φουριέ και τον Όουεν. Το ζήτηµα. Πρόκειται. Αλλά υπό ποια έννοια πίστευε ο Μαρξ ότι το έργο του ήταν επιστηµονικό. περιπλέκεται περαιτέρω από την ευρύτητα και πολυπλοκότητα των κειµένων του ίδιου του Μαρξ. οι φιλόσοφοι έχουν µόνον ερµηνεύσει τον κόσµο µε διάφορους τρόπους. ωστόσο. Είναι ωστόσο σαφές. Επέκρινε τους πρώιµους σοσιαλιστές στοχαστές. Πράγµατι η εκλεπτυσµένη πολυπλοκότητα των κειµένων του Μαρξ πηγάζει εν µέρει από την απροθυµία του να διαχωρίσει τη θεωρία από την πράξη. έγκειται σε µια ορισµένη φιλοσοφία της ιστορίας. Επίσης. αλλά και από την πεποίθησή του. γίνεται διάκριση µεταξύ των πρώιµων και των κατοπινών του κειµένων. Ο Μαρξ έβλεπε λοιπόν το έργο του ως µια θεωρία της κοινωνίας και συνάµα ως ένα σοσιαλιστικό πολιτικό πρόγραµµα.196 A. ότι ο ίδιος ο Μαρξ πίστευε πως είχε αναπτύξει ένα νέο είδος σοσιαλισµού. O κλασικός µαρξισµός Φιλοσοφία Ο πυρήνας του κλασικού µαρξισµού. Μερικοί. Χωρίς αµφιβολία. η οποία εξηγεί γιατί ο καπιταλισµός είναι καταδικασµένος να εξαφανιστεί και γιατί ο σοσιαλισµός προορίζεται να τον αντικαταστήσει. παρά να διατυπώσει µια ουσιαστικά ηθική καταδίκη του καπιταλισµού. όπως τον Σαιν Σιµόν. αυτός ο «χυδαίος» µαρξισµός απέδωσε περισσότερη βαρύτητα στις µηχανιστικές θεωρίες και στην ιδέα της ιστορικής αναγκαιότητας από ό. δηλαδή του µαρξισµού του ίδιου του Μαρξ. βλέπουν τον Μαρξ ως οικονοµικό ντετερµινιστή. ότι καθώς τα ανθρώπινα όντα µεταµορφώνουν τον κόσµο τους συντελούν στη µεταµόρφωση και του ίδιου του εαυτού τους. για παράδειγµα. καθώς και από τη δυσκολία να ανιχνευθεί ο «µαρξισµός του Μαρξ». υπό την έννοια ότι ενδιαφερόταν πρωτίστως να αποκαλύψει τη φύση την κοινωνικής και ιστορικής εξέλιξης. ο οποίος ήταν επιστηµονικός.τι τα ίδια τα κείµενα του Μαρξ. µε το επιχείρηµα ότι ο σοσιαλισµός τους θεµελιωνόταν στην επιθυµία ενός ολοκληρωτικού κοινωνικού µετασχηµατισµού που δεν συνδεόταν µε την αναγκαιότητα της . Σύµφωνα µε τα λόγια του Μαρξ στις «Θέσεις για τον Φώυερµπαχ» (Marx and Engels [1845] 1968): «Ως τώρα. το ζήτηµα είναι πώς να τον αλλάξουµε». Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες οποίο δεν χρησιµοποίησε ποτέ ο Μαρξ) αποτέλεσε αργότερα το θεµέλιο του σοβιετικού κοµµουνισµού. ωστόσο. για µια αρκετά ιδιότυπη φιλοσοφία. ενώ άλλοι τον ανακηρύσσουν ανθρωπιστή σοσιαλιστή. η οποία µερικές φορές παρουσιάζεται ως διάκριση µεταξύ του «νεαρού Μαρξ» και του «ώριµου Μαρξ». ως «ουτοπικούς».

στέγη και τα παρόµοια. καλλιτεχνικές και άλλες πλευρές της ζωής µπορούν να εξηγηθούν πρωταρχικά µε αναφορά στους οικονοµικούς παράγοντες. ο καπιταλισµός και ο σοσιαλισµός. 17701831). ήταν µια σαφής ένδειξη αυτής της µεταµόρφωσης. W. ή ιστορικό υλισµό. µε τα λόγια του ίδιου του Μαρξ. Αυτό που έκανε την προσέγγιση του Μαρξ διαφορετική από εκείνες των άλλων κοινωνικών στοχαστών. πολιτισµικές. ο Μαρξ έδωσε σ’ αυτήν τη θεωρία την πιο συνοπτική της έκφραση. ο ίδιος ο Μαρξ προέβη σε µια κοπιώδη εµπειρική ανάλυση της ιστορικής διαδικασίας και της κοινωνίας. ήταν ότι υιοθέτησε ό. Κοντολογίς. Απορρίπτοντας τον ιδεαλισµό του γερµανού φιλόσοφου Χέγκελ (G. ότι ο Μαρξ είχε αποκαλύψει τους «νόµους» της ιστορικής και κοινωνικής εξέλιξης. Αν και η ακριβής φύση της σχέσης µεταξύ βάσης και υπερδοµής έχει γίνει θέµα εκτεταµένης θεωρητικής αντιπαράθεσης. Hegel. νερό. Στον πρόλογο της Συµβολής στην Κριτική της Πολιτικής Οικονοµίας. µια διαδικασία αλληλόδρασης µεταξύ ανταγωνι- . Ο Μαρξ συχνά υπήρξε επικριτής του Χέγκελ. µε ή χωρίς τη βοήθεια του Μαρξ. ο Μαρξ υποστήριξε ότι θεµελιώδεις σε όλες τις µορφές της κοινωνικής και ιστορικής εξέλιξης είναι οι υλικές συνθήκες. δηλαδή το πραγµατικό θεµέλιο της κοινωνίας. ο οποίος πίστευε ότι η ιστορία σήµαινε την εκτύλιξη του λεγόµενου «παγκόσµιου πνεύµατος». ότι κινητήρια δύναµη της ιστορικής αλλαγής είναι η διαλεκτική – δηλαδή. Έτσι αντανακλούσε την πεποίθηση. ελπίζοντας µε αυτό τον τρόπο να κατανοήσει σε βάθος τη φύση των µελλοντικών εξελίξεων. Εφόσον οι άνθρωποι δεν µπορούν να επιβιώσουν χωρίς τροφή. ο τρόπος µε τον οποίο αυτά παράγονται ρυθµίζει όλες τις άλλες πλευρές της ζωής τους. πάντως αυτή η διάκριση οδήγησε οπωσδήποτε τον Μαρξ στο συµπέρασµα ότι οι πολιτικές. που έγραψε το 1859. θρησκευτικές. Αυτή η «βάση» ουσιαστικά συνίσταται στον «τρόπο παραγωγής» ή το οικονοµικό σύστηµα – όπως είναι η φεουδαρχία. ότι η παραγωγή των µέσων συντήρησης των ανθρώπων είναι η πιο σηµαντική από όλες τις δραστηριότητές τους. Ωστόσο. αλλά ασπάστηκε την πεποίθηση του τελευταίου. F. νοµικές.Ο σοσιαλισµός 197 ταξικής πάλης και της επανάστασης. Αντίθετα. «το κοινωνικό είναι καθορίζει τη συνείδηση». Η διακήρυξη του Ένγκελς. υποστηρίζοντας ότι η κοινωνική συνείδηση και η «νοµική και πολιτική υπερδοµή» αντανακλούν την «οικονοµική βάση».τι ο Ένγκελς αποκαλούσε «υλιστική αντίληψη της ιστορίας». ο µαρξισµός ως προσπάθεια κατανόησης της ιστορικής εξέλιξης εν καιρώ µεταµορφώθηκε στον µαρξισµό ως σώµα επιστηµονικών αληθειών που απέκτησαν κύρος θρησκευτικών θεσφάτων.

καθένα από τα οποία χαρακτηριζόταν από ιδιαίτερη οικονοµική δοµή και ταξικό σύστηµα. αυτό εξηγούσε την κίνηση του «παγκόσµιου πνεύµατος» προς την αυτοπραγµάτωσή του. µέσα από τη σύγκρουση µεταξύ µιας θέσης και της αντίπαλης δύναµης. Ο Μαρξ υιοθέτησε συνάµα µια τελεολογική θεωρία της ιστορίας. 1885 και 1894). οικονοµολόγος και πολιτικός στοχαστής· απεικονίζεται συνήθως ως ο θεµελιωτής του κοµµουνισµού του εικοστού αιώνα. ο Μαρξ πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του ως δραστήριος επαναστάτης και συγγραφέας. Στο επίκεντρό του βρίσκεται µια κριτική του καπιταλισµού. Αυτή η ιδέα επέτρεψε στον Μαρξ να χωρίσει την ιστορία σε µια σειρά από στάδια. Η σύγκρουση µεταξύ καπιταλισµού και προλεταριάτου θα οδηγήσει συνεπώς σε ένα υψηλότερο στάδιο εξέλιξης – στην εγκαθίδρυση µιας σοσιαλιστικής και τελικά µιας κοµµουνιστικής κοινωνίας. Ο καπιταλισµός είναι καταδικασµένος επειδή ενσωµατώνει τη δική του αντίθεση. Το κλασικό του έργο είναι το τρίτοµο Κεφάλαιο (Das Kapital. Αυτή η σύγκρουση παρήγε σε ένα υψηλότερο επίπεδο µια σύνθεση. ζώντας κυρίως στο Λονδίνο µε την υποστήριξη του φίλου και συνεργάτη σ’ όλη του τη ζωή. Μετά από µια σύντοµη σταδιοδροµία καθηγητή και δηµοσιογράφου. στικών δυνάµεων. Φρήντριχ Ένγκελς. Το έργο του Μαρξ προήλθε από µια σύνθεση της εγελιανής φιλοσοφίας. δηλαδή το προλεταριάτο. που υποστήριζε ότι η κοινωνική εξέλιξη αναπόφευκτα θα κορυφωνόταν µε την εγκαθίδρυση του κοµµουνισµού. σύµφωνα µε τα λόγια του Ένγκελς «αναποδογύρισε τον Χέγκελ» επενδύοντας αυτή την εγελιανή διαλεκτική µε µια υλιστική ερµηνεία. που µε τη σειρά της συγκροτούσε τη νέα θέση. η οποία οδηγεί σε ένα υψηλότερο στάδιο εξέλιξης. της αντίθεσης. στο οποίο ο Μαρξ διέκρινε τον «νεκροθάφτη του καπιταλισµού». Για τον Χέγκελ. 1867. Στην πραγµατικότητα η πρόοδος είναι συνέπεια µιας εσωτερικής σύγκρουσης. 1818-83) Γερµανός φιλόσοφος. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Καρλ Μαρξ (Karl Marx.198 A. Στη Γερµανική Ιδεολογία ([1846] 1970) ο Μαρξ . Ο Μαρξ όµως. ενώ το πιο γνωστό και βατό έργο του είναι το Κοµµουνιστικό Μανιφέστο (1848). που επισηµαίνει τη µεταβατική φύση αυτού του συστήµατος εστιάζοντας στην ανισότητα που προκαλεί και στην αστάθειά του. της βρετανικής πολιτικής οικονοµίας και του γαλλικού σοσιαλισµού. την οποία αργότερα αµφισβητούσε µια νέα αντίθεση. Ο Μαρξ εξήγησε την ιστορική αλλαγή προστρέχοντας στις εσωτερικές αντιφάσεις που ενυπάρχουν σε κάθε τρόπο παραγωγής και οι οποίες πηγάζουν από την παρουσία της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

των εργασιακών διαδικασιών και τα παρόµοια. (2) τη δουλοκτητική κοινωνία. που χαρακτηριζόταν από τον ανταγωνισµό µεταξύ φεουδαρχών και δουλοπάροικων και (4) τον καπιταλισµό. αγαθά προς πώληση µε σκοπό το κέρδος. που κυριαρχείται από την πάλη µεταξύ της αστικής τάξης και του προλεταριάτου. δηλαδή. δηλαδή µιας αταξικής κοινωνίας βασισµένης στην κοινοκτηµοσύνη του παραγωγικού πλούτου. Επιπλέον. για τον Μαρξ. η οποία περιλάµβανε τις κλασικές ή αρχαίες κοινωνίες και χαρακτηριζόταν από σύγκρουση µεταξύ κύριου και δούλου. Με την εγκαθίδρυση του κοµµουνισµού. ακολουθώντας τον Χέγκελ. ικανότητες και δεξιότητες µέσα από την εµπειρία της ελεύθερης δηµιουργικής εργασίας. της τεχνολογίας. αφού οι περισσότεροι αναγκάζονται να εργάζονται υπό την επίβλεψη επιστατών ή διευθυντών. αλλά για να φτιάξου «εµπορεύµατα». Κάθε ιστορικό στάδιο ωστόσο σηµατοδοτεί µια πρόοδο σε σχέση µε το προηγούµενο κατά το ότι επιφέρει µια περαιτέρω ανάπτυξη των «παραγωγικών δυνάµεων»: του µηχανολογικού εξοπλισµού. το µεγαλύτερο µέρος της κριτικής που ασκεί στον καπιταλισµό στηρίζεται την ιδέα της αλλοτρίωσης. Αλλοτρίωση σηµαίνει ότι ο καπιταλισµός αποµακρύνει τους ανθρώπους από τη γνήσια ή ουσιαστική φύση τους.Ο σοσιαλισµός 199 ανίχνευσε τέσσερα τέτοια στάδια: (1) τον πρωτόγονο κοµµουνισµό ή τη φυλετική κοινωνία. Ο καπιταλισµός. Η ανθρώπινη ιστορία ήταν πάντοτε µια αέναη πάλη µεταξύ καταπιεζόµενου και καταπιεστή. η εργασία στον καπιταλισµό παύει να έχει κοινωνικό χαρακτήρα: τα άτοµα ενθαρρύνονται να είναι ιδιοτελή και έτσι αποξενώνονται από τους συνανθρώπους τους. (3) τη φεουδαρχία. αποξενώνει τους ανθρώπους από το προϊόν της εργασίας τους: δεν εργάζονται για να παραγάγουν αυτό που οι ίδιοι έχουν ανάγκη ή τους είναι χρήσιµο. εκµεταλλευόµενου και εκµεταλλευτή. στην οποία η σπάνη των υλικών αγαθών αποτελούσε την κύρια πηγή σύγκρουσης. ως σύστηµα παραγωγής προσανατολισµένο στην ανταλλαγή. Τέ- . ώστε να µην ενσωµατώνει πλέον αντιφάσεις ή ανταγωνισµούς στο εσωτερικό της. Ωστόσο. από την ικανότητά τους να αναπτύσσουν γνώσεις. το οποίο θα ερχόταν όταν η κοινωνία θα οικοδοµούνταν µε τέτοιο τρόπο. η «προϊστορία της ανθρωπότητας» θα έφτανε στο τέλος της. Οικονοµία Στα πρώιµα έργα του Μαρξ. o Μαρξ οραµατίστηκε επίσης το τέλος της ιστορίας. Αποξενώνονται επίσης από την ίδια τη διαδικασία της εργασίας τους. σήµαινε την έλευση του κοµµουνισµού. Αυτό.

Η ίδια η εργασία καταλήγει να είναι απλό εµπόρευµα και η απασχόλησή τους γίνεται µια αποπροσωποποιηµένη δραστηριότητα. οι οποίες για να ζήσουν αναγκάζονται να πουλήσουν την εργατική τους δύναµη και έτσι µπορούν να θεωρηθούν ως «µισθωτοί σκλάβοι». Ωστόσο. ωστόσο. που αποτιµούν την αξία των αγαθών µε βάση την τιµή . ο Μαρξ δεν χρησιµοποίησε την τάξη µε την πιο συµβατική της έννοια. και ειδικότερα µε βάση τη σχέση των ανθρώπων µε την ιδιοκτησία «των µέσων παραγωγής» ή του παραγωγικού πλούτου. όπως γίνεται για παράδειγµα στον διαχωρισµό µεταξύ της εργατικής τάξης (των λεγόµενων «µπλε γιακάδων») και των «ασπρογιακάδων» της µεσαίας τάξης. Ο Μαρξ πίστευε ότι η καπιταλιστική κοινωνία διαιρούνταν όλο και περισσότερο ανάµεσα σε «δύο µεγάλες τάξεις. Όρισε µάλλον την τάξη µε όρους οικονοµικής δύναµης. Κρίσιµη σηµασία έχει ότι ο Μαρξ πίστευε. η ανάλυση του ταξικού συστήµατος µας παρέχει το κλειδί για την κατανόηση ολόκληρης της ιστορικής διαδικασίας και µάλιστα µας επιτρέπει προβλέψεις για τη µελλοντική εξέλιξη του καπιταλισµού: σύµφωνα µε τα περίφηµα λόγια του Κοµµουνιστικού Μανιφέστου. οι εργάτες αποξενώνονται και από τον ίδιο τους τον εαυτό. για να δηλώσει τις επαγγελµατικές οµάδες που διακρίνονται µεταξύ τους στη βάση κριτηρίων όπως η κοινωνική τους θέση και η εισοδηµατική τους κλίµακα. ότι η σχέση µεταξύ τάξεων είναι µια σχέση ασυµφιλίωτου ανταγωνισµού. αφού η υποτελής τάξη αναγκαστικά και συστηµατικά γίνεται αντικείµενο εκµετάλλευσης από την «κυρίαρχη τάξη».» Οι κύριοι φορείς της ιστορικής αλλαγής είναι οι τάξεις µάλλον. ο καπιταλισµός αναλύεται πιο συχνά µε όρους ταξικής σύγκρουσης και εκµετάλλευσης. «Η ιστορία όλων των κοινωνιών µέχρι σήµερα είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων. Στο µεταγενέστερο έργο του Μαρξ. παρά τα άτοµα. Η αστική τάξη αποτελεί την τάξη των καπιταλιστών και ζει από την ιδιοκτησία του παραγωγικού πλούτου. το προλεταριάτο συγκροτείται από τις µάζες που δεν έχουν ιδιοκτησία. Για τον Μαρξ και τους µεταγενέστερους µαρξιστές. τα κόµµατα ή οποιαδήποτε άλλα κινήµατα.200 A. Αυτό το εξήγησε επικαλούµενος την ιδέα της «υπεραξίας». αντί να είναι µια δηµιουργική διαδικασία που τους ολοκληρώνει ως ανθρώπους. Η έννοια της κοινωνικής τάξης υποδηλώνει µια οµάδα ανθρώπων που έχουν την ίδια οικονοµική θέση και συνεπώς συµµερίζονται παρόµοιες εργασιακές και κοινωνικές εµπειρίες. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες λος. Αντίθετα από τους συµβατικούς οικονοµολόγους. που στέκονται αντιµέτωπες η µια απέναντι στην άλλη: την αστική τάξη και το προλεταριάτο».

που θα αποµακρύνει την άρχουσα ελίτ ή θα ανατρέψει τον κρατικό µηχανισµό. αλλά µια κοινωνική επανάσταση. Πολιτική Η πιο σηµαντική πρόβλεψη του Μαρξ ήταν ότι ο καπιταλισµός µοιραία θα ανατραπεί από µια προλεταριακή επανάσταση. Αυτή δεν θα είναι απλά µια πολιτική επανάσταση. 1632-1704). την οποία καθορίζουν οι δυνάµεις της αγοράς. Οι µονοπωλιακές τάσεις του κεφαλαίου. ο Μαρξ. Ιδιαίτερα επέστησε την προσοχή στην τάση του καπιταλισµού να διέρχεται από βαθιές οικονοµικές κρίσεις. είτε είναι σφιχτοχέρηδες ή γενναιόδωροι προς τους εργάτες οι συγκεκριµένοι εργοδότες. η εποχή της κοινωνικής επανάστασης θα άρχιζε όταν το ταξικό σύστηµα. θα γίνονταν εµπόδιο στην περαιτέρω ανάπτυξη των παραγωγικών τεχνικών και βελτιώσεων. Ο Μαρξ δεν ήθελε µόνο να υπογραµµίσει την εγγενή αστάθεια του καπιταλισµού. Κάθε κρίση ήταν πιο σοβαρή από την προηγούµενη. ο οποίος στηρίζεται την αγεφύρωτη σύγκρουση µεταξύ των τάξεων. αλλά και να αναλύσει τη φύση της καπιταλιστικής εξέλιξης. ακολουθώντας παλαιότερους θεωρητικούς όπως τον Λοκ (John Locke. η συσσώρευσή του σε όλο και λιγότερα χέρια και η απορρόφηση όλων των άλλων τάξεων από τις γραµµές του προλεταριάτου θα προξενούσαν περαιτέρω εντάσεις. Οι εργατικές µάζες. θα αποτελούσαν εν τέλει τη συντριπτική πλειοψηφία σε κάθε καπιταλιστική κοινωνία. των αποκαλούµενων παραγωγικών δυνάµεων. επειδή. υιοθέτησε την εργασιακή θεωρία της αξίας. Η δίψα του καπιταλισµού για κέρδος µπορεί να ικανοποιηθεί µόνο µε την απόσπαση της «υπεραξίας» που παράγουν οι εργάτες. Η οικονοµική εκµετάλλευση είναι λοιπόν βασική στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και λειτουργεί πάντοτε. σύµφωνα µε τους υπολογισµούς του Μαρξ. Αυτή δεχόταν ότι η αξία ενός αγαθού αντανακλά την ποσότητα εργασίας που έχει δαπανηθεί για την παραγωγή του. δηλαδή µε την πληρωµή τους µε µισθό µικρότερο από την αξία που δηµιουργεί η εργασία τους.Ο σοσιαλισµός 201 τους. θύµατα της εκµετάλλευσης κι ενωµένες µέσα από το κοινό οικονοµικό τους συµφέρον. Αυτές προέρχονταν κυρίως από τις κυκλικές κρίσεις υπερπαραγωγής. που θα εγκαθιδρύσει έναν νέο τρόπο παραγωγής και θα κορυφωθεί στην επίτευξη του πλήρους κοµµουνισµού. Προέβλεπε πως µια τέτοια επανάσταση θα ξεσπούσε πρώτα στις πιο ώριµες καπιταλι- . που βύθιζαν την οικονοµία σε ύφεση και προκαλούσαν ανεργία και εξαθλίωση στην εργατική τάξη. το ποσοστό κέρδους µακροπρόθεσµα έπεφτε. «οι παραγωγικές σχέσεις». Κατά την άποψη του Μαρξ.

στην πραγµατικότητα.202 A. το κράτος ενδεχοµένως µπορεί να απολαµβάνει αυτό που χαρακτηρίζεται «σχετική αυτονοµία» από την κυρίαρχη τάξη. η επανάσταση θα ήταν µια αυθόρµητη πράξη της προλεταριακής τάξης. [1852] 1968). µε στόχο τη διαιώνιση του ταξικού συστήµατος. Με την εντατικοποίηση των ταξικών ανταγωνισµών. αλλά θα έπαιρνε τις τύχες της στα δικά της χέρια. η επανάσταση δεν θα καθοριζόταν απλά από την εξέλιξη των αντικειµενικών συνθηκών. το προλεταριάτο θα αναγνώριζε το κεντρικό δεδοµένο της εκµετάλλευσης από την οποία υπέφερε και θα µετατρεπόταν σε επαναστατική δύναµη: σε µια τάξη «δι εαυτόν». Αρχικός στόχος τούτης της επανάστασης θα ήταν να καταλάβει το αστικό κράτος. ∆υο διακριτές θεωρίες του κράτους µπορούν όµως να ανιχνευτούν στα κείµενα του Μαρξ. αναλαµβάνοντας ως πρωταρχικό ρόλο του εκείνον του µεσολαβητή µεταξύ των ανταγωνιστικών τάξεων. Επρόκειτο για την «επαναστατική δικτατορία του προλεταριάτου». που ασκεί η οικονοµικά κυρίαρχη τάξη. . Από αυτή την οπτική γωνία. για παράδειγµα. το προλεταριάτο δεν έχει άλλη λύση: για να νικήσει τον καπιταλισµό πρέπει να ανατρέψει τον κρατικό µηχανισµό που τον στηρίζει. Όσο θα διατηρούνταν οι ταξικοί ανταγωνισµοί θα διαρκούσε το µεταβατικό εξελικτικό στάδιο του «σοσιαλισµού». Χρειάζονταν επίσης ένα υποκειµενικό στοιχείο. Σε κάθε περίπτωση. δεν χρειαζόταν εξωτερική καθοδήγηση. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες στικές χώρες. το κράτος σαφώς εξαρτάται από την κοινωνία και δεν είναι τίποτε περισσότερο από ένα εργαλείο καταπίεσης. ότι «η εκτελεστική εξουσία στο σύγχρονο κράτος δεν είναι παρά µια επιτροπή διαχείρισης των κοινών συµφερόντων της αστικής τάξης».και αυτό σήµαινε ότι η επανάσταση θα πραγµατοποιούνταν όταν τόσο οι αντικειµενικές όσο και οι υποκειµενικές συνθήκες θα ήταν «ώριµες». Σύµφωνα µε αυτήν. στη Γερµανία. Υπό αυτή την έννοια. όπου οι παραγωγικές δυνάµεις είχαν φτάσει πλέον στα όρια του καπιταλιστικού συστήµατος. Ο Μαρξ αναγνώρισε όµως ότι δεν µπορούσε να είναι άµεση η µετάβαση από τον καπιταλισµό στον κοµµουνισµό. Μια δεύτερη θεωρία για το κράτος – πιο σύνθετη και εξεζητηµένη – θεµελιώνεται στην ∆εκάτη Ογδόη Μπρυµαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη (Marx and Engels. τη Γαλλία και τη Βρετανία. η οποία. το οποίο θα τους παρείχε ένα «ταξικά συνειδητοποιηµένο» προλεταριάτο . δηλαδή η οποία θα ενεργούσε για τον ίδιο τον εαυτό της και όχι προς όφελος άλλων. ωστόσο. Η πρώτη εκφράζεται στον γνωστό αφορισµό του Κοµµουνιστικού Μανιφέστου. Παρ’ όλα αυτά. το Βέλγιο.

από τη στιγµή που το ταξικό σύστηµα θα είχε καταργηθεί.Ο σοσιαλισµός 203 όπως την απεκάλεσε ο Μαρξ – στην ουσία. το κράτος θα έχανε το λόγο της ύπαρξής του. που σκοπό θα είχε να διασφαλίσει τις κατακτήσεις της επανάστασης εµποδίζοντας την αντεπανάσταση της αστικής τάξης. όπως η Ρωσία και η Κίνα και όχι. Η επακόλουθη κοµµουνιστική κοινωνία συνεπώς θα ήταν ακρατική και συνάµα αταξική – και θα επέτρεπε να αντικατασταθεί το σύστηµα της εµπορευµατικής παραγωγής µε ένα σύστηµα προσανατολισµένο στην ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών. για ένα προλεταριακό κράτος. Καθώς ήταν οι πρώτοι επιτυχηµένοι επαναστάτες. η κοµµουνιστική διακυβέρνηση κατά τον εικοστό αιώνα απέκλινε αισθητά από το ουτοπικό όραµα που είχε αναπτύξει ο Μαρξ τον δέκατο ένατο αιώνα. της οποίας η ιδιοκτησία θα είχε απαλλοτριωθεί. ότι «η ελεύθερη ανάπτυξη του καθενός είναι προϋπόθεση για την ελεύθερη ανάπτυξη όλων». ωστόσο. Σ’ αυτήν τη διαδικασία ο κλασικός µαρξισµός αναθεωρήθηκε και προεκτάθηκε σε σηµαντικό βαθµό. Τα κοµµουνιστικά καθεστώτα που εγκαθίδρυσαν διαµορφώθηκαν τόσο από τις ιστορικές περιστάσεις και τους κάθε λογής πρακτικούς παράγοντες όσο και από διάφορα ιδεολογικά πρότυπα. Ο ορθόδοξος κοµµουνισµός ∆εν χωρά αµφιβολία ότι τα κοµµουνιστικά κόµµατα που αναπτύχθηκαν τον εικοστό αιώνα θεµελιώθηκαν στις θεωρίες και πεποιθήσεις των Μαρξ και Ένγκελς. Το Κόµµα των Μπολσεβίκων. όπως είχε προβλέψει ο Μαρξ. στις αναπτυγµένες καπιταλιστικές χώρες της δυτικής Ευρώπης. µε την ανάδυση του πλήρους κοµµουνισµού. Για πρώτη φορά οι άνθρωποι θα µπορούσαν οι ίδιοι να καθορίσουν το πεπρωµένο τους και να πραγµατώσουν πλήρως όλες τις δυνατότητές τους – µια ιδέα που αντανακλάται στη ρήση του Μαρξ. Κατά συνέπεια. Αναγκάστηκαν. στην προσπάθειά τους να κατακτήσουν την πολιτική εξουσία και να εδραιώσουν τον κοµµουνισµό. επίσης να αναπροσαρµόσουν τις ιδέες αυτές. Ωστόσο. υπό την ηγεσία του Βλαντιµίρ Ίλιτς Λένιν. καθώς οι ταξικοί ανταγωνισµοί θα άρχιζαν να εξασθενούν. τα κοµµουνιστικά κόµµατα ήλθαν στην εξουσία σε καθυστερηµένες. Επιπλέον. Η εικόνα του κοµµουνισµού κατά τον εικοστό αιώνα κυριαρχήθηκε από τη Ρωσική Επανάσταση και τις συνέπειές της. κατέλαβε πραξικοπηµατικά την εξουσία τον Οκτώβριο του 1917 και το επόµενο έτος µετονοµάστηκε σε Κοµµουνιστικό Κόµµα. σε µεγάλο βαθµό αγροτικές χώρες. το κράτος θα «µαραινόταν» – δηλαδή. οι ηγέτες των µπολσεβίκων απολάµβαναν αναντίρρητο κύρος µέσα στους .

η οποία ανάγκαζε τους αντικαθεστωτικούς να αυτοεξορίζονται είτε να οργανώνονται σε συνωµοτικές οµάδες µε αυστηρή πειθαρχία. είχαν συνειδητά ως πρότυπό τους τη δοµή της Σοβιετικής Ένωσης. Κεφάλαιο 5) διατύπωσε τη θεωρία της διαρκούς επανάστασης. δηλαδή πιστοί στον τσάρο. η Ρωσία ήταν µια οικονοµικά καθυστερηµένη χώρα: η συντριπτική πλειοψηφία των ρώσων ζούσε ακόµη καλλιεργώντας τη γη ενώ το προλεταριάτο των πόλεων ήταν µικρό και ελάχιστα καλλιεργηµένο. Έτσι. µε την ελπίδα ότι έτσι θα διέφευγαν τη σύλληψη και τη φυλάκιση. Τέλος. ενώ οι ιδέες του µαρξισµού-λενινισµού αποτέλεσαν την κυρίαρχη ιδεολογία του κοµµουνιστικού κόσµου. οι ορθόδοξοι µαρξιστές. βρέθηκαν αντιµέτωποι µε εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς. το µπολσεβίκικο κοµµουνιστικό πρότυπο όφειλε πολλά στις συγκεκριµένες ιστορικές συνθήκες της Ρωσίας του 1917. Το αστικό στάδιο εξέλιξης θα µπορούσε λοιπόν να παρακαµφθεί και η Ρωσία να κινηθεί άµεσα προς τη σοσιαλιστική επανάσταση. το 1906. διεξήγαν τον εσωτερικό πόλεµο µέχρι το 1921 και µάλιστα υποστηρίζονταν από ξένα στρατεύµατα – από τη Βρετανία. από τη στιγµή που ήλθαν στην εξουσία οι µπολσεβίκοι. η ανάπτυξη της Ρωσίας ήταν «άνιση» και η αστική της τάξη δεν ήταν αρκετά ισχυρή ώστε να εγκαθιδρύσει µια σταθερή καπιταλιστική κοινωνία. Τα κοµµουνιστικά κόµµατα που σχηµατίστηκαν αλλού αποδέχτηκαν την ιδεολογική κηδεµονία της Μόσχας και εντάχθηκαν στην Κοµµουνιστική ∆ιεθνή. καθώς και στην Κίνα το 1949 και στην Κούβα το 1959. Πράγµατι. «Λευκοί» στρατοί. Κατά συνέπεια. που ιδρύθηκε το 1919. ή Κοµιντέρν.204 A. η πολιτική ζωή στη Ρωσία είχε µείνει ατροφική µέσα στην καταπιεστική και αυταρχική τσαρική διακυβέρνηση. ενώ ήταν ώριµη για την αστική επανάσταση. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες κόλπους του κοµµουνιστικού κόσµου τουλάχιστον µέχρι τη δεκαετία του 1950. Κατά την άποψη του Τρότσκι. για παράδειγµα τα µέλη του Κόµµατος των Μενσεβίκων. απείχε πολλά χρόνια από τη σοσιαλιστική. Καταρχάς. καθοδηγούµενη από το µικρό αλλά ισχυρό προλεταριάτο της. η επίτευξη του σοσιαλισµού στη Ρωσία παρουσιάστηκε ως άµεση προοπτική. το νεοπαγές κοµµουνιστικό καθεστώς εξοικειώθηκε τότε µε . Τα κοµµουνιστικά καθεστώτα που εγκαθιδρύθηκαν στην ανατολική Ευρώπη µετά το 1945. τη Γαλλία. ο σοβιετικός κοµµουνισµός έγινε το κυρίαρχο µοντέλο της κοµµουνιστικής διακυβέρνησης. Ωστόσο. τις Ηνωµένες Πολιτείες και την Ιαπωνία. Μόνον όταν ο Τρότσκι (βλ. ∆εύτερον. πίστευαν ότι η Ρωσία βρισκόταν στο φεουδαρχικό στάδιο ανάπτυξης και.

η εξουσία έπρεπε να κατακτηθεί µε ένοπλη εξέγερση – σύµφωνα µε την προτροπή του Λένιν. Αντιθέτως. Ανίκανοι να κατανοήσουν τη µαρξιστική ανάλυση. προσπαθούσαν να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής . Οι ιδέες του αντανακλούσαν το πρωταρχικό του ενδιαφέρον για τα προβλήµατα της κατάκτησης της εξουσίας και της εγκαθίδρυσης µιας κοµµουνιστικής µορφής διακυβέρνησης. του Λένιν και του Στάλιν (βλ. να υπάρξει µια µεταβατική δικτατορία του προλεταριάτου µεταξύ της ανατροπής του καπιταλισµού και της επίτευξης του «πλήρους κοµµουνισµού». O λενινισµός Ο σοβιετικός κοµµουνισµός διαµορφώθηκε επίσης από την αποφασιστική προσωπική συµβολή των δυο πρώτων µπολσεβίκων ηγετών. ο συνδυασµός της οικονοµικής καθυστέρησης και της πολιτικής αστάθειας ανάγκασε το νέο «προλεταριακό κράτος» να γίνεται όλο και περισσότερο συγκεντρωτικό και ισχυρό. Έµεινε πιστός στην ιδέα της επανάστασης. παρακάτω. οι εργάτες δεν µπορούσαν να αναγνωρίσουν ότι ο πραγµατικός τους εχθρός ήταν το ίδιο το καπιταλιστικό σύστηµα και. Η επανάσταση έπρεπε να προστατευτεί από την πιθανότητα της αντεπανάστασης των «ταξικών εχθρών». στο ίδιο κεφάλαιο). χρειαζόταν να «τσακιστεί το κράτος!». Ο Λένιν επίσης απηχούσε την αξίωση του Μαρξ.Ο σοσιαλισµός 205 την υιοθέτηση µέσων καταναγκασµού για τη διατήρηση της πολιτικής σταθερότητας και την αυτοάµυνά του απέναντι στους «ταξικούς εχθρούς». ιδιαίτερα από την απαλλοτριωµένη αστική τάξη. δηλαδή ενός επαναστατικού κόµµατος ή του κόµµατος της πρωτοπορίας. αντίθετα. Αντί για τον «µαρασµό» του κράτους. ο Λένιν δεν πίστευε ότι το προλεταριάτο θα µπορούσε ποτέ να αναπτύξει αυθόρµητα επαναστατική ταξική συνείδηση. πιστεύοντας ότι η κοινοβουλευτική πολιτική ήταν απλά µια αστική απάτη που είχε στόχο να εξαπατήσει το προλεταριάτο πείθοντάς το ότι η πολιτική εξουσία ασκείται µέσα από την κάλπη. η οποία θα επιθυµούσε την παλινόρθωση του καπιταλισµού. Η σοσιαλιστική επανάσταση έπρεπε λοιπόν να συνοδευτεί από την οικοδόµηση ενός προλεταριακού ή εργατικού κράτους. Ο Λένιν ήταν πολιτικός ηγέτης όσο και µεγάλος πολιτικός στοχαστής. Η πιο σηµαντική και πρωτότυπη ιδέα του Λένιν ήταν η πεποίθησή του για την ανάγκη ενός νέου πολιτικού κόµµατος. Αντίθετα από τον Μαρξ. καθώς η εργατική τάξη εξακολουθούσε να φενακίζεται από τις αστικές ιδέες και πεποιθήσεις. που είχε προβλέψει ο Μαρξ.

που αργότερα υπήρξε ο ιθύνων νους της Οκτωβριανής Επανάστασης του 1917. το ανώτερο στάδιο του καπιταλισµού (1916). για παράδειγµα. ανέλυσε την αποικιοκρατία ως οικονοµικό φαινόµενο και υπογράµµισε την πιθανότητα να µετατραπεί ο παγκόσµιος πόλεµος. Στο Ιµπεριαλισµός. Ένα τέτοιο κόµµα θα έπρεπε να αποτελείται από αφοσιωµένους επαγγελµατίες επαναστάτες. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Βλαντιµίρ Ιλίτς Oυλιάνωφ. ιδιαίτερα στην κατανόηση της µαρξιστικής θεωρίας. µειωµένο ωράριο και ασφαλέστερες συνθήκες εργασίας. τους µέσα στο πλαίσιο του καπιταλισµού. Στο Κράτος και επανάσταση (1917) σκιαγράφησε τη σθεναρή του προσήλωση στον «δρόµο της εξέγερσης» και απέρριψε την εκλογική δηµοκρατία ως «κοινοβουλευτισµό της αστικής τάξης». Ο Λένιν πρότεινε ότι µόνον ένα «επαναστατικό κόµµα» θα µπορούσε να οδηγήσει την εργατική τάξη από τη «συνδικαλιστική της συνείδηση» στην επαναστατική ταξική συνείδηση. αν και ουσιαστικά αποσύρθηκε περί τα τέλη του 1922. που είχε ήδη ξεσπάσει. Ο Λένιν στράφηκε στην πολιτική δράση όταν εκτελέστηκε από το κράτος ο αδερφός του. που θα οδηγούσε και θα κατεύθυνε την προλεταριακή τάξη. 1870-1924) Ρώσος µαρξιστής θεωρητικός και επαναστάτης. µπορούσε να συλλάβει τα γνήσια συµφέροντα του προλεταριάτου και να αφιερωθεί στην αφύπνιση της επαναστατικής δυναµικής της προλεταριακής τάξης. µετά από αλλεπάλληλα εγκεφαλικά επεισόδια. Οι ηγετικές του αξιώσεις θα βασίζονταν στην ιδεολογική του υπεροχή. Η «δηµοκρατία» µέσα στο κόµµα απαιτούσε σε κάθε κοµµατικό επίπεδο τα µέλη να µπορούν να ανταλλάσσουν ελεύθερα τις απόψεις τους. το 1887. Στο Τι πρέπει να κάνουµε (1902) τόνιζε την ζωτική σπουδαιότητα ενός συµπαγούς και οργανωµένου κόµµατος της «πρωτοπορίας». Το 1903 ίδρυσε το Κόµµα των Μπολσεβίκων. επιτυγχάνοντας. οι οποίοι να συνδέουν τους πυρήνες της βάσης µε τα ανώτερα όργανά του: την κεντρική επιτροπή και το πολιτικό γραφείο. Το κόµµα θα ενεργούσε λοιπόν ως «πρωτοπορία του προλεταριάτου». επειδή. η οποία θεωρούνταν ότι παρείχε την επιστηµονική εξήγηση της κοινωνικής και ιστορικής εξέλιξης. Ο Λένιν έµεινε ηγέτης του σοβιετικού κράτους µέχρι το θάνατό του. ο Λένιν ενδιαφερόταν πρωταρχικά για ζητήµατα οργάνωσης και επανάστασης. . ή Λένιν (Vladimir Ilich Lenin.206 A. Το κόµµα έπρεπε δηλαδή να συγκροτείται από µια ιεραρχία θεσµών. και έγινε µαρξιστής το 1889. καθώς ήταν εξοπλισµένο µε τον µαρξισµό. Όντας αναµφίβολα ο µαρξιστής θεωρητικός του εικοστού αιώνα µε τη µεγαλύτερη επίδραση. σε ταξικό πόλεµο. Ο Λένιν πρότεινε το κόµµα της πρωτοπορίας να οργανωθεί σύµφωνα µε τις αρχές του δηµοκρατικού συγκεντρωτισµού. καλύτερους µισθούς.

ο «συγκεντρωτισµός» σήµαινε ότι οι µειοψηφίες έπρεπε να δέχονται τις απόψεις της πλειοψηφίας και ότι τα κατώτερα όργανα έπρεπε να υπακούν στις αποφάσεις των ανώτερων. Επιπλέον. που σχηµατίστηκαν µε πρότυπο τις αρχές του µαρξισµού-λενινισµού. Μπορεί να λεχθεί µάλιστα ότι επηρεάστηκε περισσότερο. O σταλινισµός Ο σοβιετικός κοµµουνισµός δεν επηρεάστηκε λιγότερο βαθιά από την κυριαρχία του Ιωσήφ Στάλιν. Η λενινιστική θεωρία λοιπόν συνεπάγεται την ύπαρξη ενός µονοπωλιακού κόµµατος. Ο . και αυτό ουσιαστικά σήµαινε την καταστολή όλων των άλλων κοµµάτων εκτός από το Κοµµουνιστικό Κόµµα. το οποίο υπέχει αποκλειστική ευθύνη για την άρθρωση των συµφερόντων του προλεταριάτου και για την καθοδήγηση της επανάστασης προς τον ύψιστο στόχο. από ότι από εκείνη του Λένιν. αυτό σήµαινε ότι τα αντίπαλα κόµµατα έπρεπε να αντιπροσωπεύουν τα συµφέροντα τάξεων εχθρικών προς το προλεταριάτο και κατεξοχήν της αστικής τάξης. Ως πηγή πολιτικής εξουσίας µέσα στους κόλπους του κοµµουνιστικού κράτους. Μέχρι το 1920 η Ρωσία είχε γίνει µονοκοµµατικό κράτος. το 1917. από ό. το κόµµα πρέπει να είναι κυρίαρχο κόµµα. κατά τη δεκαετία του 1930. Ωστόσο. Ο Λένιν διακήρυξε ότι ο δηµοκρατικός συγκεντρωτισµός θα επιτύγχανε «την ελεύθερη συζήτηση και συνάµα την ενότητα στη δράση». αλλά και µε το µονοπώλιο της ιδεολογικής σοφίας. το έκαναν ως κόµµα της πρωτοπορίας και κατά συνέπεια λειτουργούσαν στο όνοµα του προλεταριάτου. Η δικτατορία του προλεταριάτου απαιτούσε λοιπόν η επανάσταση να προστατευθεί από τα συµφέροντα των ταξικών εχθρών.Ο σοσιαλισµός 207 να κάνουν προτάσεις στα ανώτερα όργανα και να εκλέγουν αντιπροσώπους. καθώς η Σοβιετική Ένωση υπέστη πιο έντονα τις συνέπειες της «δεύτερης επανάστασης» του Στάλιν. Το επαναστατικό κόµµα έπρεπε να έχει αυστηρή πειθαρχία και συγκεντρωτική οργάνωση.τι της Οκτωβριανής Επανάστασης του 1917. Εφόσον όµως το Κόµµα των Μπολσεβίκων ενεργούσε προς όφελος των συµφερόντων της εργατική τάξης. την «οικοδόµηση του κοµµουνισµού». Τα ορθόδοξα κοµµουνιστικά κράτη. έπρεπε λοιπόν να περιβάλουν τα κυρίαρχα κοµµουνιστικά τους κόµµατα µε ακαταµάχητη πολιτική εξουσία. Όταν οι µπολσεβίκοι κατέλαβαν την εξουσία. το Κοµµουνιστικό Κόµµα πρέπει να είναι η ηγετική και καθοδηγητική δύναµη στην κυβέρνηση και σε όλους τους άλλους θεσµούς. ώστε να µπορεί να παρέχει την ιδεολογική καθοδήγηση που χρειαζόταν το προλεταριάτο.

στην οποία ο ηγέτης του κόµµατος απέκτησε ακαταµάχητη εξουσία χάρη στον έλεγχο που ασκούσε επάνω στο κόµµα µέσα από την πατρωνεία και την προαγωγή των κατάλληλων στελεχών. Αυτό διακήρυσσε ότι η Σοβιετική Ένωση θα µπορούσε να επιτύχει την «οικοδόµηση του σοσιαλισµού» χωρίς την ανάγκη παγκόσµιας επανάστασης. Αυτό διαχώρισε σαφώς τον Στάλιν από τον Τρότσκι. Μεγάλες πολιτικές αλλαγές συνόδευσαν αυτήν τη «δεύτερη επανάσταση». ωστόσο. Τα πενταετή προγράµµατα του Στάλιν. Μετά τη σταθεροποίησή του στην εξουσία. Ο οικονοµικός σταλινισµός πήρε λοιπόν τη µορφή του κρατικού κολεκτιβισµού. ο οποίος διατήρησε την αταλάντευτη προσήλωσή του στον διεθνισµό. Για να καταλάβει την εξουσία ο Στάλιν εκµεταλλεύτηκε τη θέση του ως γενικού γραµµατέα του Κοµµουνιστικού Κόµµατος. του «σοσιαλισµού σε µια µόνο χώρα». που ανακοίνωσε το 1924. ή «κρατικού σοσιαλισµού». µέσα από ένα σύστηµα γνωστό ως νοµενκλατούρα. ενώ το κράτος έλεγχε µόνον αυτά που ο Λένιν ονόµασε «στρατηγικά υψώµατα της οικονοµίας». όπως προβλεπόταν αρχικά. Η καπιταλιστική αγορά καταργήθηκε ολοσχερώς και αντικαταστάθηκε µε ένα σύστηµα κεντρικού σχεδιασµού. επέφεραν ταχεία εκβιοµηχάνιση καθώς και τον εσπευσµένο και ολοκληρωτικό ξεριζωµό της ιδιωτικής επιχείρησης. Ο δηµοκρατικός συγκεντρωτισµός έγινε λιγότερο δηµοκρατικός και περισσότερο συγκεντρωτικός. Στο πλαίσιο της Νέας Οικονοµικής Πολιτικής. και διοικούνταν από ένα πλέγµα πανίσχυρων οικονοµικών υπουργείων µε έδρα τη Μόσχα. η Σοβιετική Ένωση είχε αναπτύξει µια µικτή οικονοµία στην οποία η αγροτική καλλιέργεια και η ελαφρά βιοµηχανία παρέµεναν σε ιδιωτικά χέρια. ο Στάλιν εγκαινίασε µια δραµατική οικονοµική και πολιτική αναστάτωση. Κατά τη δεκαετία του 1930 ο Στάλιν χρησιµοποίησε ωµά αυτή την . Οι επιτελείς του κόµµατος διορίζονταν λοιπόν εκ των άνω. αντί να εκλέγονται από τα κάτω. ωστόσο.208 A. οδηγώντας σε µια «κυκλική ροή εξουσίας». να εγκαταλείψουν τη γη τους για να ενταχθούν στις κρατικές ή κολεκτιβιστικές αγροτικές µονάδες. η οποία ξεκίνησε µε την ανακοίνωση του Πενταετούς Προγράµµατος το 1928. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες πιο σηµαντικός ιδεολογικός νεωτερισµός του Στάλιν ήταν το δόγµα. µε τίµηµα κυριολεκτικά εκατοµµύρια ανθρώπινες ζωές. που είχε εισαχθεί το 1921 από τον Λένιν. την «Γκοσπλάν». διασφαλίζοντας ότι οι υποστηρικτές του θα διορίζονταν στις θέσεις επιρροής µέσα στον κοµµατικό µηχανισµό. Από το 1929 η αγροτική καλλιέργεια κολεκτιβοποιήθηκε και οι σοβιετικοί αγρότες αναγκάστηκαν. που κυριαρχούνταν από την Κρατική Επιτροπή Σχεδιασµού.

έναν αληθινό εσωτερικό πόλεµο εναντίον του ίδιου του κόµµατος. ο Στάλιν δεν ήταν σηµαντικός θεωρητικός και ο σταλινισµός σηµαίνει µάλλον ένα ορισµένο πολιτικοοικονοµικό σύστηµα παρά ένα σώµα ιδεών. Η ιδεολογική του κληρονοµιά πηγάζει από το δόγµα του «σοσιαλισµού σε µια µόνο χώρα». Τη φύση του ολοκληρωτισµού θα συζητήσουµε πιο διεξοδικά παρακάτω. 1879-1953) Ρώσος επαναστάτης και ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης την περίοδο 1924-1953. Από το Κοµµουνιστικό Κόµµα διώχτηκαν τα µισά µέλη του. τα γκουλάγκ. που ακολούθησε τον θάνατο του Λένιν. ή Στάλιν (Joseph Stalin. εγκαθίδρυσε ένα µονολιθικό διοικητικό σύστηµα στηριγµένο στην εκτεταµένη τροµοκρατία και την προσωπολατρεία. εξουσία. Έγινε γενικός γραµµατέας του Κοµµουνιστικού Κόµµατος το 1922 και µετά την επιτυχή έκβαση της διαµάχης για τη διαδοχή στην εξουσία. Ο πολιτικός σταλινισµός ήταν λοιπόν µια µορφή ολοκληρωτικής δικτατορίας που ασκούνταν από ένα µονολιθικό κυρίαρχο κόµµα. ο σοβιετικός κοµµουνισµός διατήρησε την σχεδόν αδιαµφισβήτητη εξουσία του στον κοµµουνιστικό κόσµο. περιλαµβανοµένων και όλων των επιζώντων µελών του Πολιτικού Γραφείου του Λένιν. γιος τσαγκάρη. Η Σοβιετική Ένωση είχε πετύχει να γίνει µεγάλη βιοµηχανική δύναµη. το οποίο υπαγόρευσε την εσπευσµένη εκβιοµηχάνιση και τον κολεκτιβισµό. Η παρακµή και η κατάρρευση του κοµµουνισµού Μέχρι το θάνατό του Στάλιν. αποµακρύνοντας οποιονδήποτε υποψιαζόταν για απείθεια ή κριτική µε αλλεπάλληλες και ολοένα πιο βίαιες εκκαθαρίσεις. η NKVD.Ο σοσιαλισµός 209 Ιωσήφ Tζουγκασβίλι. που νοµιµοποιούνταν επικαλούµενο την ανάγκη αντιµετώπισης της καπιταλιστικής περικύκλωσης και αφανισµού της τάξης των κουλάκων (των πλούσιων αγροτών). Ο Στάλιν. Ο Στάλιν έτσι ανάµειξε µια οιονεί µαρξιστική ιδέα της ταξικής πάλης µε µια έκκληση στον ρωσικό εθνικισµό. που διεξήγε η µυστική αστυνοµία. στο οποίο όλες οι µορφές συζήτησης ή κριτικής ξεριζώθηκαν µε την τροµοκρατία. στο Πέµπτο Kεφάλαιο. είχε πρωτοστατήσει στην ήττα του φασισµού κατά τον ∆εύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο και η επιρροή της είχε επεκταθεί ακόµη περισσότερο µε την εγκαθίδρυση της κοµµουνιστικής διακυβέρνησης στην ανατολική Ευρώπη και στην Κίνα. το 1953. . ενώ παραπάνω από ένα εκατοµµύριο άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. διώχθηκε από το σχολείο για επαναστατικές δραστηριότητες και εντάχθηκε στους µπολσεβίκους το 1903. ενώ πολλά εκατοµµύρια φυλακίστηκαν σε στρατόπεδα αναγκαστικής εργασίας. Παρά τα πολύτοµα έργα του.

το 1960. Οι κατηγορίες του Χρουστσώφ συγκλόνισαν τον κοµµουνιστικό κόσµο. προκάλεσε τα πρώτα κύµατα κριτικής προς τη Μόσχα στο εσωτερικό των δυτικών κοµµουνιστικών κοµµάτων. εισήγαγε το λεγόµενο «Μεγάλο Άλµα τα Εµπρός» και εγκαινίασε τη µεγαλύτερη ανεξαρτησία της χώρας του από τη Μόσχα. Ο θάνατος του Ιωσήφ Στάλιν επέτρεψε µια βαθµιαία διαδικασία αµφισβήτησης και κριτικής µέσα στη Σοβιετική Ένωση και αλλού. κατηγορώντας τον προηγούµενο ηγέτη ότι είχε χτίσει ένα σύστηµα «προσωπολατρείας» και ευθυνόταν για τις ωµότητες και τις συµφορές της δεκαετίας του 1930. Κατά τη δεκαετία του 1970 τα δυτικά κοµµουνιστικά κόµµατα. Καθώς ο κοµµουνιστικός κόσµος γινόταν λιγότερο µονολιθικός. η οποία. ηττήθηκε από τον Στάλιν στη µάχη για τη διαδοχή στη εξουσία κατά τη δεκαετία του 1920. εκφώνησε κεκλεισµένων των θυρών έναν λόγο στο Εικοστό Συνέδριο του Κοµµουνιστικού Κόµµατος. Το 1956 ο διάδοχός του. Το 1958 ο Μάο Τσε Τουνγκ. ο κύριος επικριτής του σοβιετικού κοµµουνισµού ήταν ο Λέων Τρότσκι. επίσης το 1956. ο κινέζος κοµµουνιστής ηγέτης. Μια περίοδος αντισταλινισµού ανέτειλε στη Σοβιετική Ένωση.210 A. Συνάµα η σοβιετική επέµβαση στη Ουγγαρία. Στη δεκαετία του 1930 ο Τρότσκι ισχυρίστηκε ότι η Σοβιετική Ένωση υπέφερε από «γραφειοκρατικό εκφυλισµό» και πρότεινε να οργανωθεί µια πολιτική επανάσταση για να ανατραπούν τα προνοµιούχα στρώµατα των κρατικών γραφειοκρατών και να επαναφερθεί η Σοβιετική Ένωση στο δρόµο προς τον σοσιαλισµό. η οποία αποτυπώθηκε στο «λιώσιµο των πάγων» και στην περιορισµένης έκτασης προσπάθεια να αποκεντρωθεί η οικονοµική εξουσία. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Μολονότι o Τρότσκι είχε ηγηθεί του µπολσεβικικού πραξικοπήµατος το 1917 και είχε διοικήσει στη διάρκεια της επανάστασης τον Κόκκινο Στρατό. Ο Τρότσκι ίδρυσε την Τέταρτη ∆ιεθνή για να αµφισβητήσει την Κοµµουνιστική ∆ιεθνή που τελούσε υπό σοβιετική κυριαρχία. αλλά έµεινε στο περιθώριο και οι ιδέες του δεν απέκτησαν µεγάλη απήχηση παρά µόνο πολύ µετά το θάνατό του. το µπολσεβίκικο µοντέλο αµφισβητούνταν από αντίπαλες αντιλήψεις περί σοσιαλισµού σε ∆ύση και Ανατολή. που θεωρούσε τον Στάλιν ως δικαιωµατικό κληρονόµο του Λένιν και του Μαρξ. που προηγουµένως είχαν δεχθεί την ιδεολογική κηδεµονία της Μόσχας. όπου απαρίθµησε τα «εγκλήµατα του Στάλιν». Νικήτας Χρουστσώφ. εξορίστηκε από τη Σοβιετική Ένωση το 1929 και τελικά δολοφονήθηκε από όργανα του Στάλιν το 1940. διεκδίκη- . οδήγησε στην διακοπή των επίσηµων σχέσεων µε τη Σοβιετική Ένωση.

Το Ιταλικό Κοµµουνιστικό Κόµµα. όπου κυριαρχούσαν οι σοσιαλιστές. ήταν η απόρριψη της λενινιστικής ιδέας της επανάστασης υπέρ µιας βαθµιαίας και ειρηνικής µετάβασης προς τον σοσιαλισµό. προσηλωµένα στη συνταγµατική και εκλογική πολιτική.Ο σοσιαλισµός 211 σαν µεγαλύτερη ανεξαρτησία και άρχισαν να προωθούν τον «ευρωκοµµουνισµό». για παράδειγµα. Αν η πολιτική εξουσία µπορούσε να κατακτηθεί µέσα από ανταγωνιστικές εκλογές. Για παράδειγµα. καθώς και από το γεγονός ότι η εκλογική απήχηση αυτών των κοµµουνιστικών κοµµάτων µειωνόταν. η οποία υπό τον Μπρέζνιεφ (1964-1982) εισήλθε σε µια περίοδο νεοσταλινισµού. επιθυµούσε να εγκαταλείψει κάθε επίσηµη αναφορά στον αθεϊσµό. εξαιτίας τόσο της εικόνας τους ως επαναστατικών κοµµάτων όσο και της υποταγής τους στη Μόσχα. Όταν δέχτηκαν ότι η εξουσία µπορούσε να κερδηθεί µέσα από την κάλπη. θα έπρεπε και να διατηρηθεί και µε το ίδιο τρόπο. καθώς η ρωσική εµπειρία δεν αφορούσε πάντοτε τις συνθήκες της δυτικής Ευρώπης. περιλαµβανοµένου και του προλεταριάτου. Τέλος. Το ιταλικό. το γαλλικό και το ισπανικό κοµµουνιστικό κόµµα ήταν τα πρώτα που απέκτησαν µεγαλύτερη ανεξαρτησία και το 1977 συµφώνησαν σε µια ευρύτερης εµβέλειας διακήρυξη των ευρωκοµµουνιστικών αρχών. Η ρήξη µε τη Μόσχα προκλήθηκε από την αυξανόµενη δυσαρέσκειά τους για την εξωτερική και εσωτερική σοβιετική πολιτική. ενώ και οι γάλλοι κοµµουνιστές συµµετείχαν στην κυβέρνηση Μιττεράν του 1981-1984. Αποδέχτηκαν ότι ο κοµµουνισµός έπρεπε να προσαρµοστεί στις κατά τόπους εθνικές παραδόσεις και στα υφιστάµενα πολιτισµικά πλαίσια. Τα ευρωκοµµουνιστικά κόµµατα αναθεώρησαν επίσης την ιδέα του κόµµατος της πρωτοπορίας. . οι ευρωκοµουνιστές εγκατέλειψαν την ιδέα της δικτατορίας του προλεταριάτου. στον λεγόµενο «ιστορικό συµβιβασµό». ωστόσο. Τα δυτικά κοµµουνιστικά κόµµατα συνεπώς έγιναν κοινοβουλευτικά κόµµατα. το Ιταλικό Κοµµουνιστικό Κόµµα προσπάθησε να µοιραστεί την εξουσία µε τους χριστιανοδηµοκράτες (από το 1977-1978). Η κεντρική αρχή του ευρωκοµµουνισµού. ∆εν θεωρούσαν πλέον τους εαυτούς τους ως αποκλειστικούς εκπροσώπους της εργατικής τάξης και ήταν πρόθυµα να σχηµατίσουν συµµαχίες µε άλλα κόµµατα. οι ευρωκοµµουνιστές αναθεώρησαν τη λενινιστική ιδέα ότι το κράτος είναι απλά ένα εργαλείο ταξικής κυριαρχίας και υποστήριξαν ότι αυτό µπορούσε να απολαµβάνει τουλάχιστον µια «σχετική αυτονοµία» απέναντι στο ταξικό σύστηµα και να επηρεάζεται από όλες τις κοινωνικές τάξεις.

Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Τα ευρωκοµµουνιστικά κόµµατα λοιπόν δέχτηκαν την αρχή του πολιτικού πλουραλισµού και εγκατέλειψαν τη φιλοδοξία τους να εγκαθιδρύσουν µονοκοµµατική κοµµουνιστική διακυβέρνηση. η οποία ουδέποτε συµµορφώθηκε πλήρως µε τον σταλινικό κεντρικό σχεδιασµό. ως µέρος του λεγόµενου Νέου Οικονοµικού Μηχανισµού. κατά την «Άνοιξη της Πράγας» του 1968. Ένα άλλο παράδειγµα ήταν η Γιουγκοσλαβία. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990. το 1989 το Ιταλικό Κοµµουνιστικό Κόµµα υιοθέτησε επίσηµα ένα σοσιαλδηµοκρατικό πρόγραµµα και το 1990 απέβαλε τον τίτλο «Κοµµουνιστικό» και µετονοµάστηκε σε Κόµµα της ∆ηµοκρατικής Αριστεράς. το εγχείρηµα τερµατίστηκε απότοµα τον Αύγουστο του 1968. εγκαινιάζοντας µια τάση που σύντοµα έµελλε να ακολουθήσουν και πολλά άλλα κοµµουνιστικά κόµµατα. ανταγωνιστικό προς τον κεντρικό σχεδιασµό σοβιετικού τύπου. Αλεξάντρ Ντούµπτσεκ επιχείρησε να πειραµατιστεί µε αυτό που ονόµασε «σοσιαλισµό µε ανθρώπινο πρόσωπο». Ωστόσο. Για παράδειγµα. που οδήγησε στην αποµάκρυνση του Ντούµπσεκ και στην παλινόρθωση της µαρξιστικής-λενινιστικής ορθοδοξίας. Οι αστικές και πολιτικές ελευθερίες αποκαταστάθηκαν. Οι γιουγκοσλαβικές και ουγγρικές µεταρρυθµίσεις σύντοµα δηµιούργησαν ένα εναλλακτικό µοντέλο οικονοµικής ανάπτυξης. Οι ευρωκοµµουνιστικές αρχές έτσι αποµακρύνθηκαν θεµελιωδώς από εκείνες του ορθόδοξου µαρξισµού λενινισµού και από πολλές πλευρές η πολιτική πρακτική των ευρωπαϊκών κοµµουνιστικών κοµµάτων έπαψε να διακρίνεται από εκείνη των σοσιαλδηµοκρατικών κοµµάτων. αποποιήθηκε πανηγυρικά τον µαρξισµό για να ευθυγραµµιστεί µε µια ποικιλία ριζοσπαστικών τάσεων που τάσσονταν υπέρ του κοινωνικού εκδηµοκρατισµού. µε τη στρατιωτική επέµβαση του Συµφώνου της Βαρσοβίας. Κατά τη διάρκεια της κοµµουνιστικής περιόδου. το οποίο συχνά αποκαλείται σοσιαλισµός της αγοράς. παραπάνω από το 85% της γιουγκοσλαβικής αγροτικής γης έµεινε στα χέρια ιδιωτών και η βιοµηχανία λειτουργούσε σύµφωνα µε την αρχή της αυτοδιαχείρισης των εργατών. Η οικονοµική αποκέντρωση εισήχθη επίσης στην Ουγγαρία µετά το 1968. του φεµινισµού και της οικολογίας. Μερικά κοµµουνιστικά κράτη προώθησαν επίσης την ιδέα της µεταρρύθµισης.212 A. Αυτή η διαδικασία αναθεώρησης επιταχύνθηκε σηµαντικά µε τα γεγονότα του 1989-1991 – για παράδειγµα. ο τσεχοσλοβάκος κοµµουνιστής ηγέτης. επιβλήθηκαν περιορισµοί στη µυστική αστυνοµία και εισήχθησαν τα πρώτα στοιχεία ενός ανταγωνιστικού κοµµατικού συστήµατος. Η ουσία αυτού του µοντέλου .

αµφισβήτησε την κοµµουνιστική διακυβέρνηση σε πολλά µέρη του κόσµου. Το 1989 σηµατοδότησε µια δραµατική τοµή στην ιστορία του κοµµουνισµού. Αυτά τα δραµατικά γεγονότα µπόρεσαν να συµβούν λόγω µιας αλλαγής στην πολιτική ηγεσία της Σοβιετικής Ένωσης: του διορισµού του Μιχαήλ Γκορµπατσώφ ως γενικού γραµµατέα του Κοµµουνιστικού Κόµµατος. που ξεκίνησε τον Απρίλιο εκείνης της χρονιάς στην Κίνα µε την εµφάνιση ενός «δηµοκρατικού κινήµατος» υπό την ηγεσία των φοιτητών. ο Γκορµπατσώφ εγκαινίασε µια διαδικασία ριζοσπαστικής µεταρρύθµισης ακολουθώντας τη ρωσική παράδοση «της επανάστασης εκ των άνω». Θορυβηµένος από τη στασιµότητα και την αναποτελεσµατικότητα της σοβιετικής οικονοµίας. η διαδικασία εσωτερικής µεταρρύθµισης επιταχύνθηκε άµεσα. η ευρύτερη πολιτική συµµετοχή στη δηµόσια ζωή). ο δεύτερος ήταν η γκλάσνοστ (µεγαλύτερη «διαφάνεια» και ελευθερία πολιτικής αντιπαράθεσης). ανταγωνισµό και ευελιξία – χωρίς να επαναφέρει την ιδιωτική ιδιοκτησία ή το καπιταλιστικό ταξικό σύστηµα. Μια τέτοια οικονοµία είναι «σοσιαλιστική» κατά το ότι δεν υπάρχει αγορά για την εργασία και στην οικονοµία κυριαρχούν εργατικοί συνεταιρισµοί. Η γκλάσνοστ επέτρεψε στις αντικοµµουνιστικές και ιδιαίτερα τις εθνικιστικές δυνάµεις. που ως τότε συγκρατούνταν. αλλά. Η περεστρόικα πέτυχε να διαλύσει το υφιστάµενο οικονοµικό σύστηµα. Μολονότι οι συγκεντρώσεις διαµαρτυρίας στην Κίνα στην καταπνίγηκαν βάναυσα τον Ιούνιο. λειτουργούν µέσα στο περιβάλλον µιας ανταγωνιστικής αγοράς. Ωστόσο. η προσπάθεια του Γκορµπατσώφ να διασώσει τον κοµµουνισµό µε µεταρρυθµίσεις απλώς υπογράµµισε τις αντιφάσεις και τις αδυναµίες του σταλινικού συστήµατος. έπαψε να υπάρχει. Στις χώρες όπου επέζησε η κοµµουνιστική διακυβέρνηση. όσο αναποδοτικό και αν ήταν αυτό. Τέλος ο . το 1985. Έθεσε τρεις στόχους: ο πρώτος και πιο σηµαντικός ήταν η περεστρόικα (η αναδιάρθρωση της οικονοµίας). Ένα κύµα λαϊκών διαµαρτυριών. οι οποίοι. να έλθουν πάλι στη επιφάνεια.Ο σοσιαλισµός 213 ήταν η προσπάθεια να εξασφαλίσει τα οφέλη της αγοράς – αποδοτικότητα. και ο τρίτος ήταν ο εκδηµοκρατισµός (δηλαδή. κάτι που τον ∆εκέµβριο του 1991 τελικά διέλυσε τη Σοβιετική Ένωση. απέτυχε να στήσει ένα άλλο στη θέση του. τα κοµµουνιστικά καθεστώτα κατέρρευσαν σ’ όλη την ανατολική Ευρώπη το φθινόπωρο και το χειµώνα του 1989. Το Τείχος του Βερολίνου έπεσε στις 10 Νοεµβρίου και ως τα τέλη του έτους το «Σιδηρούν Παραπέτασµα» που χώριζε την Ευρώπη σε καπιταλιστική ∆ύση και κοµµουνιστική Ανατολή. ωστόσο. στην πλατεία Τιενανµέν του Πεκίνου.

1885-1971) ήταν ένας από τους πρώτους που παρουσίασαν τον µαρξισµό ως ανθρωπιστική φιλοσοφία. οι σύγχρονοι µαρξιστές µπόρεσαν να ξεφύγουν από τον αυστηρό διαχωρισµό µεταξύ βάσης και υπερδοµής. ∆εύτερον. δίνοντας έµφαση στη διαδικασία της «πραγµοποίησης».214 A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες εκδηµοκρατισµός τόσο πολύ απείλησε τη θέση των περιχαρακωµένων κοµµουνιστικών και στρατιωτικών ελίτ. που αποκλήθηκε σύγχρονος µαρξισµός ή νεοµαρξισµός. και σήµαινε µια προσπάθεια αναθεώρησης ή ανάπλασης των κλασικών ιδεών του Μαρξ. O ούγγρος µαρξιστής Γκιόργκι Λούκατς (Gyorgi Lukacs. οι σύγχρονοι µαρξιστές είχαν συνήθως κακή σχέση µε το µπολσεβίκικο µοντέλο του ορθόδοξου κοµµουνισµού και µερικές φορές το θεωρούσαν εντελώς αποκρουστικό. οι σύγχρονοι µαρξιστές αναγκάστηκαν να επανεξετάσουν τη συµβατική ταξική του ανάλυση. αλλά και αποστρέφονταν τις µηχανιστικές όψεις και τις υποτιθέµενες επιστηµονικές αξιώσεις του. ώστε επιτάχυνε το πραξικόπηµα του Αυγούστου του 1991. η ταξική πάλη δεν αντιµετωπιζόταν πλέον ως η αρχή και το τέλος της κοινωνικής ανάλυσης. Εν συντοµία. Πρώτον. Με άλλα λόγια. µένοντας εντούτοις πιστή σε ορισµένες µαρξιστικές αρχές ή σε κάποιες πλευρές της µαρξιστικής µεθοδολογίας. το οποίο κατέστρεψε το κύρος του Γκορµπατσώφ και οδήγησε στην εξουσία τον Μπόρις Γιέλτσιν. ∆εν επέκριναν µόνον τον αυταρχικό και καταπιεστικό του χαρακτήρα. όταν δεν υλοποιήθηκε η πρόβλεψη του Μαρξ για την επερχόµενη κατάρρευση του καπιταλισµού. ∆ύο κύριοι παράγοντες διαµόρφωσαν το χαρακτήρα του σύγχρονου µαρξισµού. µεταξύ των υλικών συνθηκών της ζωής και της ικανότητας των ανθρώπων να διαµορφώνουν το δικό τους πεπρωµένο. που βρίσκεται στα πρώιµα έργα του Μαρξ. O σύγχρονος µαρξισµός Ενώ ο µαρξισµός – ή µάλλον ο µαρξισµός-λενινισµός – µετατράπηκε σε κοσµική θρησκεία από τα ορθόδοξα κοµµουνιστικά καθεστώτα της Ανατολής. στη δυτική Ευρώπη αναπτύχθηκε µια πιο εξεζητηµένη και σύνθετη µορφή µαρξισµού. Επιµένοντας στην αλληλεπίδραση µεταξύ οικονοµίας και πολιτικής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έδειξαν για τις εγελιανές ιδέες και τόνισαν την ιδέα του «ανθρώπου δηµιουργού». άρχισαν να θεωρούν τους ανθρώπους ως δηµιουργούς της ιστορίας και όχι απλές µαριονέτες που ελέγχονταν από απρόσωπες υλικές δυνάµεις. µέσα από την οποία ο καπιταλισµός απανθρωποποιεί τους εργαζόµενους περιορίζοντάς τους στο ρόλο των παθητικών αντικειµένων ή των εµπορεύ- .

1903-1969). Πρόσφυγας από τη Γερµανία του Χίτλερ. τον συνδικαλισµό και µε άλλους τρόπους. οι εθνοτικές µειονότητες. οι γυναίκες και οι εργάτες του Τρίτου Κόσµου. που δηµιουργείται µέσα από την εξάπλωση των αστικών αξιών και πεποιθήσεων στην κοινωνία των πολιτών. ο Μαρκούζε αντιπαράθεσε την ανενδοίαστα ουτοπική προοπτική της προσωπικής και σεξουαλικής απελευθέρωσης. σιµων αγαθών. αλλά και µέσα από τα µέσα ενηµέρωσης. o Mαξ Xορκχάιµερ (Max Horkheimer. 18981979). που κατάκτησε περίοπτη θέση στη δεκαετία του 1960 και στις αρχές εκείνης του 1970. όπως αποκλήθηκε – ένα µίγµα µαρξιστικής πολιτικής οικονοµίας. που υποτάσσει κάθε αντίθετη επιχειρηµατολογία και αντιπαράθεση και απορροφά όλες τις µορφές αµφισβήτησης µε την «καταπιεστική του ανοχή». Ο Αντόνιο Γκράµσι (βλ. ο Μαρκούζε έζησε στις ΗΠΑ και ανέπτυξε µια µορφή νεοµαρξισµού που στηρίχτηκε σε µεγάλο βαθµό στον Χέγκελ και τον Φρόυντ. Οι θεωρητικοί της Φραγκφούρτης ανέπτυξαν την «κριτική θεωρία». αλλά επίσης στην «ηγεµονία» της αστικής τάξης. που άσκησε σηµαντική επίδραση στη Νέα Αριστερά. Έρωτας και πολιτισµός (Eros and Civilisation. 1898-1979) Γερµανός πολιτικός φιλόσοφος και κοινωνικός θεωρητικός. 1958) και Ο µονοδιάστατος άνθρωπος (One-Dimensional Man. συνιδρυτής της Σχολής της Φραγκφούρτης. της οποίας ηγετικά µέλη ήταν ο Tέοντορ Aντόρνο (Theodor Adorno. τα κινήµατα των νέων. Ένα εµφανώς πιο εγελιανό είδος µαρξισµού αναπτύχθηκε από την επονοµαζόµενη Σχολή της Φραγκφούρτης. δηλαδή στην πνευµατική και πολιτισµική υπεροχή της ως κυρίαρχης τάξης. στο Πρώτο Κεφάλαιο) επέστησε αφετέρου την προσοχή στο ότι το ταξικό σύστηµα δεν στηρίζεται µόνο στην άνιση οικονοµική και πολιτική εξουσία. αλλά σε οµάδες όπως οι φοιτητές. τις εκκλησίες. Κεντρική ιδέα στο έργο του Μαρκούζε είναι η απεικόνιση της αναπτυγµένης βιοµηχανικής κοινωνίας ως ενός ολοκληρωτικού συστήµατος καταπίεσης. Η Νέα Αριστερά. εγελιανής φιλοσοφίας και φροϋδικής ψυχολογίας. 1895-1973) και ο Xέρµπερτ Mαρκούζε (Herbert Marcuse. 1964). Τα πιο σηµαντικά έργα του Mαρκούζε περιλαµβάνουν τα Λόγος και επανάσταση (Reason and Revolution.Ο σοσιαλισµός 215 Χέρµπερτ Μαρκούζε (Herbert Marcuse. απέρριψε τις «παλαιές» εναλλακτικές λύσεις – τον σοβιετικού τύπου κρατικό σοσιαλισµό όσο και . αναζητώντας την επαναστατική δύναµη όχι στη συµβατική εργατική τάξη. Αναδείχτηκε κατά τη δεκαετία του 1960 σε κορυφαίο στοχαστή της Nέας Aριστεράς και σε «γκουρού» του φοιτητικού κινήµατος. 1941). Απέναντι σ’ αυτήν τη «µονοδιάστατη κοινωνία».

έχουν πλήρως εγκαταλείψει την προσπάθεια να επανερµηνεύσουν ή να αναζωογονήσουν τον µαρξισµό. αντικατοπτρίζεται στον «µεταµαρξισµό» του πάλαι ποτέ µαρξιστή Λυοτάρ (Jean-Francois Lyotard. οι θεωρίες της Νέας Αριστεράς συχνά είναι κάπως θολές.216 A. αντιθέτως. οι αναλυτικοί µαρξιστές προσπαθούν να εξηγήσουν τη συλλογική δράση µε όρους ορθολογικών υπολογισµών ιδιοτελών ατόµων. η προσήλωσή τους στην προσωπική αυτονοµία και στην αυτοπραγµάτωση των ανθρώπων µε τη µορφή της «απελευθέρωσής» τους. Αυτή η τάση. δηλαδή από τη θέση τους στην κοινωνική δοµή. αλλά επίσης από τον αναρχισµό και από ριζοσπαστικές εκδοχές της φαινοµενολογίας και του υπαρξισµού. Μια µορφή δοµιστικού µαρξισµού αναδείχτηκε. 1918-1990). H σοσιαλδηµοκρατία Ο όρος «σοσιαλδηµοκρατία» δέχθηκε κατά καιρούς πλήθος ετερόκλητους ορισµούς. για παράδειγµα. o οποίος διατύπωσε την άποψη ότι ο µαρξισµός. ήθελε να υπογραµµίσει τη διάκριση µεταξύ των περιορισµένων στόχων της πολιτικής δηµοκρατίας και των πιο ριζικών στόχων του σοσιαλισµού. προχωρώντας ακόµη παραπέρα. η οποία ασχολείται ουσιαστικά µε τη δοµική ανάλυση της κοινωνικής ολότητας. συνδεδεµένο µε τον ορθόδοξο µαρξισµό. Kεφάλαιο 11). Σ’ αυτή την περίπτωση. 1984). o οποίος προσπάθησε να συγχωνεύσει τον µαρξισµό µε τον µεθοδολογικό ατοµικισµό. Η . έγινε περιττός µε την εµφάνιση του µεταµοντερνισµού (βλ. Επηρεασµένες από τα κείµενα του «νεαρού» Μαρξ. 1986). Ο Αλτουσέρ βασίστηκε στην υπόθεση. ο µαρξισµός γίνεται µια «νέα επιστήµη». Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες την αποριζοσπαστικοποιηµένη δυτική σοσιαλδηµοκρατία. Μια πολύ διαφορετική προσέγγιση ανέπτυξαν οι αναλυτικοί µαρξιστές όπως ο Tζων Pαίµερ (John Roemer. Κοινός παρονοµαστής τους όµως είναι η απόρριψη της συµβατικής κοινωνίας – του «συστήµατος» – ως καταπιεστικής. Άλλοι στοχαστές πάλι. η απογοήτευση από την εργατική τάξη ως φορέα της επανάστασης. ως πλήρης και καθολικευτική θεωρία της ιστορίας. µέσα από τα κείµενα του γάλλου κοµµουνιστή Aλτουσέρ (Louis Althusser. Το αρχικό του νόηµα. όπως και όλες οι άλλες «µεγάλες αφηγήσεις». και η προτίµησή τους για την αποκέντρωση και τη συµµετοχική δηµοκρατία. Αντί να πιστεύουν ότι η ιστορία διαµορφώνεται από συλλογικότητες. στην προκειµένη περίπτωση από τις κοινωνικές τάξεις. ότι ο Μαρξ θεωρούσε τα άτοµα απλώς φορείς λειτουργιών που πηγάζουν από τη δοµική τους τοποθέτηση. που συνδέεται πιο συχνά µε τον φιλελευθερισµό.

το SPD. υπό την ηγεσία του Καρλ Κάουτσκι. Μετά τη Ρωσική Επανάσταση. αλλά και να αναθεωρήσουν τους σοσιαλιστικούς τους στόχους. που υιοθετήθηκε από το SPD το 1875. Όταν ορισµένα κόµµατα υιοθέτησαν τον τίτλο «σοσιαλδηµοκρατικό» – για παράδειγµα το Σοσιαλδηµοκρατικό Κόµµα Γερµανίας (SPD). που ιδρύθηκε το 1898 – αναγνώρισαν επισήµως την προσήλωσή τους στα µαρξιστικά δόγµατα. επειδή αυτό πρότεινε την ειρηνική µετάβαση στο σοσιαλισµό. Ιδιαίτερα οι δυτικοί σοσιαλδηµοκράτες δεν επιδιώκουν πλέον να καταργήσουν τον καπιταλισµό. Υπό την πρωταρχική της έννοια. γρήγορα απέκτησε µάλλον διαφορετικό νόηµα εξαιτίας της κοινοβουλευτικής τακτικής που υιοθέτησαν τα περισσότερα σοσιαλδηµοκρατικά κόµµατα και ιδιαίτερα το µεγαλύτερο από αυτά. Ο ίδιος ο Μαρξ επέκρινε το Πρόγραµµα της Γκότα. που ιδρύθηκε το 1875. λοιπόν. Ο όρος. .Ο σοσιαλισµός 217 πολιτική δηµοκρατία αποσκοπούσε στο να δώσει σε όλους τους πολίτες. ισοβαρή φωνή τη στιγµή των εκλογών. και το Ρωσικό Σοσιαλδηµοκρατικό Εργατικό Κόµµα. µε την εξασφάλιση του καθολικού εκλογικού δικαιώµατος για τον ενήλικο πληθυσµό. η σοσιαλδηµοκρατία όλο και περισσότερο σήµαινε τον δηµοκρατικό σοσιαλισµό. Η σοσιαλδηµοκρατική παράδοση λοιπόν κατέληξε πλέον να σηµαίνει την πίστη σε µια ευρεία ισορροπία µεταξύ της οικονοµίας της αγοράς αφενός και του κρατικού παρεµβατισµού αφετέρου. αλλά µάλλον να τον µεταρρυθµίσουν ή να τον «εξανθρωπίσουν». H σοσιαλδηµοκρατία. οι σοσιαλιστές που έµειναν πιστοί στην αρχή της επανάστασης ακολούθησαν το παράδειγµα των ρώσων µπολσεβίκων και έδωσαν στα κόµµατά τους τον τίτλο «κοµµουνιστικό». εφήρµοζε την αρχή της ισότητας σε όλη την κοινωνική ζωή και κατά συνέπεια στην κατοχή του πλούτου. Στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας. Η τελευταία αλλαγή στο νόηµα του όρου σοσιαλδηµοκρατία οφείλεται στην τάση ορισµένων σοσιαλδηµοκρατικών κοµµάτων όχι µόνο να υιοθετήσουν κοινοβουλευτικές τακτικές. ωστόσο. Από τις αρχές του εικοστού αιώνα. από την άλλη µεριά. οι σοσιαλιστές έχουν επανεξετάσει τις θεµελιώδεις αρχές τους και στην ουσία έχουν αναπροσδιορίσει το νόηµα του σοσιαλισµού. σε αντιδιαστολή µε τον επαναστατικό σοσιαλισµό. η σοσιαλδηµοκρατία σήµαινε την προσήλωση στη συλλογική ιδιοκτησία του παραγωγικού πλούτου και στην επίτευξη της αταξικής κοινωνίας. για να αποστασιοποιηθούν από τα µεταρρυθµιστικά σοσιαλδηµοκρατικά κόµµατα.

Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες O ηθικός σοσιαλισµός Τη θεωρητική βάση για τη σοσιαλδηµοκρατία του εικοστού αιώνα παρείχαν ορισµένες ηθικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις µάλλον. συµπάθειας και συµπόνιας. του Όουεν και του Oυίλιαµ Mόρις (William Morris. Στο έργο του Η κτητική κοινωνία (The Acquisitive Society. που εµπεριέχεται στη χριστιανική εντολή «Αγάπα τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». H. Οι σοσιαλδηµοκράτες δεν δέχονταν όµως τις υλιστικές και συστηµατοποιηµένες ιδέες των Μαρξ και Ένγκελς. Ο σοσιαλισµός στη Γαλλία. παρά από το επιστηµονικό πιστεύω του Καρλ Μαρξ. H χριστιανική ηθική που ενέπνευσε τον βρετανικό σοσιαλισµό είναι εκείνη της οικουµενικής αδελφότητας και του σεβασµού που αξίζουν όλα τα άτοµα ως πλάσµατα του θεού – µια αρχή. ο Tώουνυ καταδίκασε τον ανεξέλεγκτο καπιταλισµό επειδή αυτός εφορµάται από το «αµάρτηµα της απληστίας» και όχι από την πίστη στην «κοινή µας ανθρωπιά». Τέτοιες ιδέες έχουν συχνά προσδώσει στον σοσιαλισµό έναν έντονα ουτοπικό χαρακτήρα. 1854-1896) µάλλον. αλλά επειδή η ταξική σύγκρουση θα οδηγούσε την ιστορία. O σοσιαλισµός επίσης άντλησε πολλές ιδέες από τον χριστιανισµό. µέχρι την τελική επίτευξη µιας αταξικής κοινωνίας. παρά οποιαδήποτε επιστηµονική ανάλυση. Η επιστηµονική µέθοδος του Μαρξ βασίστηκε στον ιστορικό υλισµό. τα οποία συνδέονται µεταξύ τους µε δεσµούς αγάπης. ο σοσιαλισµός απεικονίζεται ως ηθικά ανώτερος από τον καπιταλισµό επειδή οι άνθρωποι είναι ηθικά όντα. στη Bρετανία υπάρχει µια µακρά παράδοση χριστιανικού σοσιαλισµού. τη Βρετανία και σε άλλες χώρες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας έχει υποστεί ισχυρές επιδράσεις από τις ουτοπικές ιδέες του Φουριέ. 1921). Ο Μαρξ και ο Ένγκελς όµως περιέγραψαν τις δικές τους θεωρίες ως «επιστηµονικό σοσιαλισµό» και απέρριψαν τον «ουτοπικό σοσιαλισµό» των προκατόχων τους. δηλαδή στην πεποίθηση ότι η σκέψη και η συµπεριφορά των ανθρώπων ρυθµίζονται από τις οικονοµικές περιστάσεις της ζωής τους. Στην Ισότητα (Equality. [1931] 1969) . Κοντολογίς. ότι αποκάλυπτε τους νόµους της κοινωνικής και ιστορικής εξέλιξης: η νίκη του σοσιαλισµού ήταν αναπόφευκτη όχι επειδή αυτός εµπεριείχε ένα ανώτερο ηθικό όραµα. Η αξίωση του µαρξισµού ότι είναι επιστηµονικός στηρίχτηκε στην πεποίθησή του.218 A. Για παράδειγµα. µέσα από µια διαδοχή σταδίων. η οποία κατά τον εικοστό αιώνα αποτυπώθηκε στο έργο του Pίτσαρντ Tώουνυ (R. αλλά επεξεργάστηκαν µάλλον µια ουσιαστικά ηθική κριτική του καπιταλισµού. Το ηθικό όραµα που ενυπάρχει στον ηθικό σοσιαλισµό στηρίζεται σε ορισµένες ανθρωπιστικές και θρησκευτικές αρχές. Tawney).

ο Tώουνυ καταδίκασε το βρετανικό ταξικό σύστηµα ως «ιδιαίτερα απεχθές για τους χριστιανούς» και αξίωσε να περιοριστεί ουσιαστικά η κοινωνική ανισότητα. η οποία οδηγούσε τους ανθρώπους στην ανεξέλεγκτη κτητικότητα και την κοινωνία στην εκτεταµένη υλική ανισότητα. οι οποίες άσκησαν επίδραση σε πολλά καθολικά αναπτυσσόµενα κράτη. ανεξάρτητη από τη µαρξιστική ταξική ανάλυση. Το πρόγραµµα του σοσιαλισµού λοιπόν έπρεπε να οικοδοµήσει µια «επίκοινη παιδεία». από επαναστάτες ιερείς. Τα κυριότερα έργα του Tώουνυ περιλαµβάνουν τα Η κτητική κοινωνία (The Acquisitive Society. Μετά από πολλά χρόνια υποστήριξης προς τα καταπιεστικά καθεστώτα της λατινικής Αµερικής. το 1968. Ο Tώουνυ αφιέρωσε τη ζωή του στην κοινωνική ανάπλαση πρωτοστατώντας στην Εκπαιδευτική Ένωση των Εργατών (Workers’ Educational Association). της βόρειας Αφρικής. Παροµοίως. 1931) και το Η ριζοσπαστική παράδοση (The Radical Tradition. 1921). οι ριζοσπάστες ιερείς σε πολλά µέρη της λατινικής Αµερικής αποδύθηκαν σε µια αληθινή εκστρατεία εναντίον της φτώχειας και της πολιτικής καταπίεσης και κατά καιρούς στήριξαν ακόµη και τα επαναστατικά σοσιαλιστικά κινήµατα.Ο σοσιαλισµός 219 Pίτσαρντ Tώοουνυ (Richard Henry Tawney. της Μέσης Ανατολής και της Ασίας έχουν εµπνευσθεί από τη θρησκεία. Οι µάστιγες του καπιταλισµού προέρχονταν από την έλλειψη ενός «ηθικού ιδανικού». µερικές φορές ενεργά. οι ρωµαιοκαθολικοί επίσκοποι διακήρυξαν στη σύνοδό τους στο Mεντεγίν της Κολοµβίας. Η ίδια θρησκευτική έµπνευση είναι επίσης εµφανής στις ιδέες της «θεολογίας της απελευθέρωσης». η οποία θα παρείχε τη βάση της κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης. 1964). O σοσιαλισµός του Tώουνυ ήταν σταθερά ριζωµένος σε µια χριστιανική κοινωνική ηθική. Για παράδειγµα. Ισότητα (Equality. Το ισλάµ . Η κοινωνική του συνείδηση τον έκανε να αφοσιωθεί στο εκπαιδευτικό και κοινωνικό έργο στις φτωχογειτονιές του Λονδίνου. η επανάσταση των Σαντινίστας στη Νικαράγουα το 1979 υποστηρίχτηκε. στο Εργατικό Κόµµα και ως καθηγητής της οικονοµικής ιστορίας στη London School of Economics. Οι θρησκευτικές ευθύνες του κλήρου θεωρούνταν ότι εκτείνονταν πέρα από το στενά πνευµατικό πεδίο και αγκάλιαζαν τους πολιτικούς και κοινωνικούς αγώνες των απλών ανθρώπων. Παρά την καταδίκη τους από τον πάπα Ιωάννη Παύλο Β’ και το Βατικανό. 1880-1962) Βρετανός κοινωνικός φιλόσοφος και ιστορικός. ιδιαίτερα στη λατινική Αµερική. τα σοσιαλιστικά κινήµατα στις χώρες όπου κυριαρχεί το µουσουλµανικό στοιχείο. την «πρόταξη των φτωχών».

µερικοί σοσιαλιστές άρχισαν να πιστεύουν ότι η ανάλυση του Μαρξ ήταν προβληµατική. που εκτείνονται από την προσήλωση στην επέκταση της ισότητας και τη διεύρυνση της κοινοκτηµοσύνης του πλούτου. Περί την καµπή του εικοστού αιώνα όµως. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες συνδέεται µε τον σοσιαλισµό κατά το ότι εξαίρει τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης. Η σοσιαλδηµοκρατία ενδιαφέρεται κυρίως για την ιδέα της δίκαιης ή επιεικούς κατανοµής του πλούτου στην κοινωνία. ενώ απαγορεύει αυστηρά την τοκογλυφία και την κερδοσκοπία. ως την πίστη στην αποδοτικότητα της αγοράς. η οποία επάγεται την προσήλωση στη µεγαλύτερη ισότητα και αντανακλάται σε αξίες όπως η φροντίδα και η συµπόνια. Έχουν γίνει ωστόσο προσπάθειες να δοθεί θεωρητική βάση στη σοσιαλδηµοκρατία. της φιλανθρωπίας και της συνεργασίας. δηλαδή τη µετάβαση από τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής σε έναν σοσιαλιστικό. στη δεξιά του. η οποία εποµένως µπορεί να µην ξεχωρίζει από τον σύγχρονο φιλελευθερισµό ή ακόµη και να αλληλεπικαλύπτεται µε τον πατερναλιστικό συντηρητισµό. Αυτό απαιτούσε την κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και την κατίσχυση της «κοινωνικής επανάστασης».. Ο ζηλωτιστικός σοσιαλισµός στηρίζεται στην πεποίθηση ότι ο καπιταλισµός δεν επιδέχεται ουσιώδεις αλλαγές: είναι ένα σύστηµα ταξικής εκµετάλλευσης και καταπίεσης. Για παράδειγµα. Εγκαταλείποντας όµως την επιστηµονική της ανάλυση για χάρη των ηθικών ή θρησκευτικών αρχών. Και ποια είναι η σωστή ισορροπία µεταξύ κράτους πρόνοιας και παραγωγής πλούτου. οι οποίες συνήθως περιλαµβάνουν µια επανεξέταση του ίδιου του καπιταλισµού και τον αναπροσδιορισµό των στόχων του σοσιαλισµού. O αναθεωρητισµός Πρωταρχικός και θεµελιώδης στόχος του σοσιαλισµού ήταν ο παραγωγικός πλούτος να αποτελέσει επίκοινη ιδιοκτησία όλων και συνεπώς να χρησιµοποιείται προς όφελος όλων των ανθρώπων. Ωστόσο.220 A. στην αριστερά του. Η σοσιαλδηµοκρατία συνεπώς περιλαµβάνει ένα ευρύ φάσµα απόψεων. η σοσιαλδηµοκρατία εξασθένησε τη θεωρητική βάση του σοσιαλισµού. είναι δύσκολο να καθοριστεί µε ακρίβεια τι σηµαίνει στην πράξη αυτός ο στόχος. πόση ακριβώς ισότητα χρειάζεται για να «εξανθρωπιστεί» ο καπιταλισµός. Η πιο σαφής . Αυτή η ιδέα ενσωµατώνεται στην πρωταρχική αρχή της σοσιαλδηµοκρατίας: την κοινωνική δικαιοσύνη. όπως την αποκάλεσε ο Μαρξ. που αξίζει να καταργηθεί εξολοκλήρου και όχι απλά να µεταρρυθµιστεί.

Απέρριψε τη µαρξιστική µέθοδο ανάλυσης – τον ιστορικό υλισµό – µε το επιχείρηµα ότι οι προβλέψεις που είχε κάνει ο Μαρξ αποδείχτηκαν εσφαλµένες. Η ανάλυση του Μπερνστάιν ήταν σε µεγάλο βαθµό εµπειρική. διανοµής και ανταλλαγής». Σε µερικές περιπτώσεις διατήρησαν επί µακρόν την επίσηµη προσήλωσή τους σε ζηλωτιστικούς σοσιαλιστικούς στόχους. εξακολουθούσε ακόµη να πλανιέται πάνω από την Ευρώπη. Ιδιαίτερα είχε διευρυνθεί ο αριθµός των κατόχων περιουσίας µε την καθιέρωση των µετοχικών εταιρειών. η πίστη του βρετανικού Εργατικού Κόµµατος στην «κοινοκτηµοσύνη των µέσων παραγωγής.Ο σοσιαλισµός 221 θεωρητική έκφραση αυτής της πεποίθησης εµφανίστηκε στον Εξελικτικό σοσιαλισµό του Mπερνστάιν (Eduard Bernstein. που δεν ήταν ούτε καπιταλιστές ούτε προλετάριοι. που περιεχόταν στο Τέταρτο Άρθρο του καταστατικού του. Κατά την άποψη του Μπερνστάιν. επέζησε απαράλλαχτη έως το 1995. τεχνιτών. κρατικών υπαλλήλων και ελεύθερων επαγγελµατιών. σκοπεύοντας να «τιθασεύσουν» µάλλον παρά να καταργήσουν τον καπιταλισµό. ο καπιταλισµός δεν ήταν πλέον ένα σύστηµα γυµνής ταξικής καταπίεσης. Μπορούσε λοιπόν να µεταρρυθµιστεί µε την εθνικοποίηση των κυριότερων βιοµηχανιών και µε την επέκταση της νοµικής προστασίας της εργατικής τάξης και του κράτους πρόνοιας – µια διαδικασία. Τα δυτικά σοσιαλιστικά κόµµατα ήταν ήδη αναθεωρητικά στην πράξη. που ο Μπερνστάιν ήταν σίγουρος ότι θα µπορούσε να επιτευχθεί ειρηνικά και δηµοκρατικά. Κατά τον Μπερνστάιν η ταξική σύγκρουση. αντί να εντείνεται διαιρώντας την καπιταλιστική κοινωνία σε «δύο µεγάλες τάξεις». Ο καπιταλισµός απέδειξε ότι είναι σύστηµα σταθερό όσο και ευέλικτο. Ωστόσο. [1898] 1962). το οποίο επικαλούνταν ο Μαρξ στο Κοµµουνιστικό Μανιφέστο. καθώς προχωρούσε ο εικοστός αιώνας. Πράγµατι. οι σοσιαλδηµοκράτες έπαψαν να είναι προσηλωµένοι στον κεντρικό σχεδιασµό καθώς αναγνώρισαν την αποδοτικότητα και σφρίγος της καπιταλιστικής . αν και όχι πάντα στη θεωρία. Οι γραµµές των µεσαίων τάξεων είχαν επίσης διογκωθεί από έναν αυξανόµενο αριθµό µισθωτών. δηλαδή την αστική τάξη και το προλεταριάτο. έκανε τον καπιταλισµό όλο και πιο σύνθετο και διαφοροποιηµένο. στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα λίγες ενδείξεις συνηγορούσαν υπέρ της άποψης ότι «το φάντασµα του κοµµουνισµού». Λόγου χάρη. στο οποίο ο συγγραφέας αποδύθηκε σε µια περιεκτική κριτική των ιδεών του Μαρξ και πρότεινε την πρώτη σηµαντική αναθεώρηση της µαρξιστικής ανάλυσης. οι οποίες αποτελούσαν ιδιοκτησία πολλών µετόχων µάλλον παρά ενός µεµονωµένου βιοµηχάνου.

όταν αργότερα ήλθε στην εξουσία το Εργατικό Κόµµα δεν επέδειξε ιδιαίτερο ζήλο για µαζικές εθνικοποιήσεις. Ωστόσο. για παράδειγµα.222 A. Εγκατέλειψε το κόµµα λόγω της αντίθεσής του στον Πρώτο Παγκόσµιο Πόλεµο. Από τα πρώτα µέλη του Σοσιαλδηµοκρατικού Κόµµατος Γερµανίας. όπου δέχτηκαν την αρχή: «ανταγωνισµός όταν αυτός είναι εφικτός. ή για τις βιοµηχανίες που θεωρούνται «φυσικά µονοπώλια». το συνέδριό του απέρριψε τις προτάσεις του Γκάιτσκελ (Hugh Gaitskell) να καταργηθεί το Τέταρτο Άρθρο. χάλυβας. Η εγκατάλειψη του κεντρικού σχεδιασµού άφησε τη σοσιαλδηµοκρατία µε τρεις πιο µετριοπαθείς στόχους. και το ίδιο έκαναν οι δυτικογερµανοί σοσιαλδηµοκράτες στο Συνέδριο του Μπαντ Γκόντεσµεπεργκ το 1959. και επέστησε την προσοχή στη «σταθερή ανοδική πορεία της εργατικής τάξης». Στον Εξελικτικό σοσιαλισµό (1898) υποστήριξε ότι οι οικονοµικές κρίσεις µειώνονταν και αµβλύνονταν. αν και στην συνέχεια επανήλθε. αγοράς. ο Μπερνστάιν αναδείχτηκε σε κορυφαίο διανοούµενό του και πρωτοστάτησε στην διένεξη για τον αναθεωρητισµό. ενώ τόνιζε τη δυνατότητα της βαθµιαίας και ειρηνικής µετάβασης στον σοσιαλισµό. που βρίσκεται κάπου στο ενδιάµεσο µεταξύ καπιταλισµού της ελεύθερης αγοράς και κρατικού κολεκτιβισµού. Η κυβέρνηση του Εργατικού Κόµµατος υπό τον Άττλη (1945-1951). βασισµένου στον νεοκαντιανισµό. περί τα τέλη της δεκαετίας του 1950. Κατά λογική συνεπαγωγή επιζητούσε συµµαχίες µε τη φιλελεύθερη µεσαία τάξη και µε τους αγρότες. είναι πάντοτε επιλεκτική και επιφυλάσσεται για τα «στρατηγικά υψώµατα» της οικονοµίας. σιδηρόδροµοι και άλλες – αλλά άφησε σε ιδιωτικά . φυσικό αέριο. ανθρακωρυχεία. 1850-1932) Γερµανός σοσιαλιστής πολιτικός και θεωρητικός. Στη Βρετανία µια παρόµοια προσπάθεια να εναγκαλιστεί το Εργατικό Κόµµα τον αναθεωρητισµό κατέληξε σε αποτυχία όταν. o Μπερνστάιν προσπάθησε να αναθεωρήσει και να εκσυγχρονίσει τον ορθόδοξο µαρξισµό. σχεδιασµός όταν αυτός είναι αναγκαίος». Ο πρώτος από αυτούς ήταν η µεικτή οικονοµία – ένας συγκερασµός δηµόσιας και ατοµικής ιδιοκτησίας. Στα µεταγενέστερά του κείµενα εγκατέλειψε κάθε σηµείο επαφής µε τον µαρξισµό και ανέπτυξε µια µορφή ηθικού σοσιαλισµού. εθνικοποίησε της κυριότερες επιχειρήσεις δηµόσιας ωφέλειας – παροχή ηλεκτρικής ενέργειας. όπως την υποστηρίζουν οι σοσιαλδηµοκράτες. Η εθνικοποίηση. Επηρεασµένος από τον βρετανικό φαβιανισµό και από την καντιανή φιλοσοφία. Το σουηδικό Σοσιαλδηµοκρατικό Κόµµα εγκατέλειψε επισήµως τον σχεδιασµό κατά τη δεκαετία του 1930. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες Έντουαρντ Mπερνστάιν (Eduard Bernstein.

το οποίο είχε κατά νου ο Μαρξ. ∆εν χρειαζόταν πλέον να καταργηθεί ο καπιταλισµός. στην οποία διέκριναν µια τεχνική για τον έλεγχο της οικονοµίας και την επίτευξη της πλήρους απασχόλησης. Ο µαρξισµός είχε πάψει λοιπόν να έχει νόηµα. τα περισσότερα σοσιαλδηµοκρατικά κόµµατα µεταστράφηκαν υπέρ της κεϋνσιανής οικονοµικής πολιτικής. οι οποίοι περιλαµβάνουν την εργασιακή αρµονία καθώς και τη δηµόσια εικόνα της εταιρίας. Ως σοσιαλιστής. 1918-1977) υποστήριξε. Μετά το 1945. Το κράτος πρόνοιας θεωρήθηκε ως ένας µηχανισµός αναδιανοµής του εισοδήµατος που θα βοηθούσε στην προαγωγή της κοινωνικής ισότητας και στην απάλειψη της φτώχιας. οι σοσιαλιστές στράφηκαν προς από το κράτος πρόνοιας ως µέσο για την επίτευξη πλήρους απασχόλησης. τότε οι ζηλωτιστικοί σοσιαλιστικοί στόχοι της εθνικοποίησης και του σχεδιασµού ήταν απλώς απαρχαιωµένοι. είτε καπιταλιστικές ήταν αυτές είτε κοµµουνιστικές. έγινε από τον βρετανό πολιτικό και κοινωνικό θεωρητικό Άντονυ Kρόσλαντ στο Μέλλον του σοσιαλισµού (The Future of Socialism. Τhe Managerial Revolution [1941] 1960) υποστήριξε ότι µια νέα τάξη διευθυντών. 1956). έχουν µια ευρύτερη κλίµακα στόχων. ενδιαφέρονται κυρίως για το κέρδος. Αν ο καπιταλισµός δεν µπορούσε πλέον να θεωρηθεί σύστηµα ταξικής εκµετάλλευσης. και στην ουσία να εκσυγχρονιστεί ο Μπερνστάιν. ότι ο σύγχρονος καπιταλισµός λίγη οµοιότητα είχε µε εκείνο το µοντέλο του δέκατου ένατου αιώνα. Ο Κρόσλαντ είχε επηρεαστεί από τις ιδέες του Τζέηµς Μπέρναµ. που είναι ιδιοκτήτες των επιχειρήσεων. που λαµβάνουν τις καθηµερινές αποφάσεις. Μια προσπάθεια να δοθεί θεωρητική διάσταση σε αυτές τις εξελίξεις. οι σοσιαλδηµοκράτες προσπάθησαν να ρυθµίσουν ή να διευθύνουν τις καπιταλιστικές οικονοµίες έτσι ώστε να διατηρήσουν την οικονοµική ανάπτυξη σε υψηλά επίπεδα και την ανεργία σε χαµηλά. ειδικών και τεχνοκρατών είχε παραγκωνίσει την παλαιά καπιταλιστική τάξη και είχε γίνει κυρίαρχη σε όλες τις αναπτυγµένες βιοµηχανικές κοινωνίες. Τέλος. Ο Κρόσλαντ πίστευε ότι η ιδιοκτησία του πλούτου είχε πλέον αποσυνδεθεί από τον έλεγχό του. ∆εύτερον. ωστόσο. αλλά µόνο να τροποποιηθεί µε την εγκαθίδρυση του καπιταλισµού της ευηµερίας. οι µισθωτοί διευθυντές. o oποίος στην Επανάσταση των διευθυντών (James Burnham. Ενώ οι µέτοχοι. ο Κρόσλαντ έµεινε πιστός στο στόχο της κοινωνικής δικαιοσύνης. Ο Κρόσλαντ (Anthony Crosland. την οποία αντιλαµβανόταν ως µια πιο ίση κατανοµή .Ο σοσιαλισµός 223 χέρια το µεγαλύτερο µέρος της βρετανικής βιοµηχανίας.

Το εκτεταµένο κράτος πρόνοιας θα εξύψωνε το επίπεδο ζωής των φτωχών και των πιο τρωτών στρωµάτων της κοινωνίας. Η αναπτυσσόµενη οικονοµία αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για τη δηµιουργία των δηµοσιονοµικών πόρων που χρειάζονται για τη χρηµατοδότηση πιο γενναιόδωρων κοινωνικών δαπανών. η κεϋνσιανή σοσιαλδηµοκρατία συνέχισε να στηρίζεται σε ένα συµβιβασµό. αν τα δικά τους επίπεδα διαβίωσης παραµένουν εγγυηµένα από την οικονοµική ανάπτυξη. Τέλος. µε τη σειρά . Από τη µια µεριά βασιζόταν στην πραγµατιστική αποδοχή της αγοράς ως του µόνου φερέγγυου µηχανισµού δηµιουργίας πλούτου. ο Κρόσλαντ αναγνώρισε ότι η οικονοµική ανάπτυξη διαδραµατίζει κρίσιµο ρόλο στην επίτευξη του σοσιαλισµού. Τα φιλελεύθερα και συντηρητικά κόµµατα ανταποκρίθηκαν µε ενθουσιασµό σ’ αυτή την πρόκληση. Αντλούσε την ισχύ της από το ότι είχε χαλιναγωγήσει το δυναµισµό της αγοράς εµποδίζοντας συνάµα να δηµιουργηθούν εκείνα τα επίπεδα ανισότητας και αστάθειας. Ο πλούτος δεν χρειαζόταν να αποτελεί κοινό κτήµα. Με άλλα λόγια. Από την κοινωνική δικαιοσύνη στην κοινότητα Κατά τη διάρκεια της πρώιµης µεταπολεµικής περιόδου. το σοσιαλιστικό πρόγραµµα αναβίωνε τώρα ως µια προσπάθεια να µετασχηµατιστεί και όχι να καταργηθεί ο καπιταλισµός. Αυτό. στην ιδέα της ηθικά υπερασπίσιµης κοινωνικής κατανοµής των οικονοµικών ευεργετηµάτων και ανταµοιβών. ενώ τα δεύτερα στο πατερναλιστικό ιδεώδες ή στο ιδεώδες του «ενιαίου έθνους». Αυτή η απρόθυµη µεταστροφή προς την αγορά σήµαινε ότι οι σοσιαλδηµοκράτες δέχονταν ότι δεν υπήρχε καµιά βιώσιµη σοσιαλιστική εναλλακτική λύση πέρα από την αγορά. Επιπρόσθετα. η κεϋνσιανή σοσιαλδηµοκρατία φαινόταν να έχει νικήσει. που ο Μαρξ θεωρούσε ότι καταδίκαζαν αναπόφευκτα τον καπιταλισµό. η σοσιαλιστική ηθική επιβίωνε υπό τη µορφή της προσήλωσης στην κοινωνική δικαιοσύνη. οι ευηµερούντες θα είναι πρόθυµοι να χρηµατοδοτήσουν τους πένητες. Αλλά ο µετριοπαθής σοσιαλισµός είχε µάλλον κερδίσει τη µάχη των ιδεών: η πολιτική σκέψη κινούνταν αδήριτα προς τα αριστερά. Από την άλλη πλευρά.224 A. Ωστόσο. αναπτύσσοντας τις δικές τους µορφές κοινωνικής δηµοκρατίας. ενώ η προοδευτική φορολογία θα διασφάλιζε ότι οι ευηµερούντες και οι ισχυροί θα αναλάµβαναν το βάρος της υποστήριξής του. Τα πρώτα βασίζονταν στις ίσες ευκαιρίες για όλους. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες του πλούτου. αλλά θα µπορούσε να ανακατανεµηθεί µέσα από την προοδευτική φορολογία που θα επέβαλλε ένα κράτος πρόνοιας.

να είναι η ισορροπία µεταξύ δηµόσιας και ιδιωτικής ιδιοκτησίας στη µικτή οικονοµία – ποιες βιοµηχανίες θα έπρεπε να εθνικοποιηθούν και ποιες να µείνουν σε ιδιωτικά χέρια. για παράδειγµα. Ωστόσο. Μολαταύτα.Ο σοσιαλισµός 225 του. ή ακόµη και για το πώς έπρεπε να ορισθεί η «κοινωνική δικαιοσύνη». οι σοσιαλδηµοκράτες δεν χρειάστηκαν να αντιµετωπίσουν αυτή την αντινοµία. πολώνοντας τη σοσιαλιστική σκέψη ανάµεσα σε σαφέστερα οριοθετηµένες αριστερές και δεξιές τάσεις. Όσο και αν εγκατέλειπαν τη γενική κοινωνική αναδόµηση. Πρέπει άραγε οι σοσιαλιστικές κυβερνήσεις να ενδίδουν στις µισθολογικές απαιτήσεις των χαµηλόµισθων εργατών. Στον πυρήνα της κεϋνσιανής σοσιαλδηµοκρατίας υποβόσκει µια αντινοµία µεταξύ της προσήλωσης στην οικονοµική αποδοτικότητα αφενός και στον εξισωτισµό αφετέρου. Μέχρι ποιο σηµείο θα έπρεπε να επεκταθεί το κράτος πρόνοιας. ενώ ο ζηλωτιστικός σοσιαλισµός είχε έναν σαφώς καθορισµένο στόχο – την κατάργηση του καπιταλισµού – ο αναθεωρητικός στόχος της µεταρρύθµισης του καπιταλισµού ήταν πολύ πιο αφηρηµένος. Επιπλέον. Ποια θα έπρεπε. Κατά τη µακρόχρονη άνθηση της µεταπολεµικής περιόδου. όπως την ισότητα ευκαιριών και τη θετική ελευθερία. η µικρή ανεργία και ο χαµηλός πληθωρισµός βελτίωσαν τις συνθήκες διαβίωσης όλων των κοινωνικών οµάδων και βοήθησαν να χρηµατοδοτηθεί ένα πιο γενναιόδωρο κράτος πρόνοιας. Όλοι οι σοσιαλδηµοκράτες αποδέχονταν ότι ο καπιταλισµός έπρεπε να τροποποιηθεί σύµφωνα µε την αρχή της κοινωνικής δικαιοσύνης. 1992). η οικονοµική ύφεση των δεκαετιών του 1970 και του 1980 δηµιούργησε εντάσεις στο εσωτερικό της σοσιαλδηµοκρατίας. συνδεόταν µε µια ασθενή έννοια της ισότητας: µε την ιδέα ότι πρέπει να περιοριστεί η φτώχεια και να µειωθεί η ανισότητα µε την ανακατανοµή του πλούτου από τους πλούσιους προς τους φτωχούς. όπως είχε προβλέψει ο Κρόσλαντ. όταν αυτές απειλούν να προκαλέσουν πληθωρισµό. αλλά είχαν πολύ διαφορετικές απόψεις για το πώς αυτό θα µπορούσε να επιτευχθεί. οι σοσιαλιστές ωστόσο επιθυµούσαν να αποδυθούν σε ένα πρόγραµµα κοινωνικής µηχανικής. κατά καιρούς οι σοσιαλδηµοκράτες υπερασπίστηκαν τον παρεµβατισµό λιγότερο µε όρους των παραδοσιακών σοσιαλιστικών αρχών και περισσότερο µε σηµείο αναφοράς τις σύγχρονες φιλελεύθερες ιδέες. Η ύφεση επιτάχυνε . Η διαχωριστική γραµµή µεταξύ σοσιαλισµού και φιλελευθερισµού έγινε όλο και περισσότερο συγκεχυµένη (Μarquand. επειδή η διαρκής ανάπτυξη. προτού το διογκούµενο δηµοσιονοµικό βάρος αποβεί εµπόδιο στην οικονοµική ανάπτυξη.

διατηρώντας ή ακόµη και επεκτείνοντας τις δαπάνες του κράτους πρόνοιας. το 1995. ενώ οι εθνικοποιηµένες βιοµηχανίες αντιµετωπίζονταν όλο και περισσότερο ως άκαµπτες και αναποτελεσµατικές. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες τη «δηµοσιονοµική κρίση του κράτους πρόνοιας». υψηλές δαπάνες» η οποία απειλούσε να κρατήσει στα ύψη τον πληθωρισµό.226 A. και αφετέρου συµπιέζοντας τα δηµοσιονοµικά έσοδα. Αυτός ο «νέος» αναθεωρητισµός προήλθε από έναν συνδυασµό εκλογικών και διεθνών παραγόντων. αναπτύσσουν ένα όλο και περισσότερο µετριοπαθές και µη ιδεολογικό πολιτικό ύφος. . η οποία το έφερε πιο κοντά στις πολιτικές που είχε υιοθετήσει από το 1981 το αποσχισθέν Σοσιαλδηµοκρατικό Κόµµα. Αυτό ήταν εµφανές στη Βρετανία. Ενώ αυτή η πόλωση προκάλεσε βαθιές ρήξεις. η κεϋνσιανή σοσιαλδηµοκρατία θεωρήθηκε ότι δεν είχε πλέον εκλογικές προοπτικές. Μετά την τρίτη του ήττα. Παρόµοιες εξελίξεις σηµειώθηκαν και αλλού. Με λίγα λόγια. ήταν συµβολική αυτής της ραγδαίας ιδεολογικής υποχώρησης. αφού εργάζονταν ολοένα λιγότεροι άνθρωποι και οι επιχειρήσεις ήταν λιγότερο επικερδείς. αλλά προωθήθηκε ακόµη πιο ριζοσπαστικά από τον Τόνυ Μπλαιρ. που βρίσκονται εκτός εξουσίας από το 1982. ενώ το 1983 κατέγραψε το χειρότερο εκλογικό του αποτέλεσµα µετά το τέλος του Πρώτου Παγκόσµιου Πολέµου. καθώς η ανεργία επανεµφανιζόταν. που χρηµατοδοτούσαν τις ίδιες δαπάνες. όπου το Εργατικό Κόµµα έχασε τέσσερις συνεχείς εκλογές µεταξύ του 1977 και του 1992. Με εκλογικούς όρους. Στη Γαλλία. Έπρεπε λοιπόν να απαντηθεί τώρα ένα δύσκολο ερώτηµα: όφειλαν οι σοσιαλδηµοκράτες να προσπαθήσουν να επαναφέρουν την αποδοτική λειτουργία της οικονοµίας της αγοράς. ο οποίος ανέλαβε τα ηνία του Εργατικού Κόµµατος µετά το 1994. Αυτή η διαδικασία «εκσυγχρονισµού» προεκτάθηκε κατόπιν από τον Τζων Σµιθ. Οι γερµανοί σοσιαλδηµοκράτες. Το κράτος πρόνοιας έτεινε να θεωρείται επαχθές βάρος για τους εργαζόµενους και για όσους παρήγαν πλούτο γενικότερα. η κεϋνσιανή πολιτική είχε συνδεθεί µε µια προσέγγιση της οικονοµικής διαχείρισης τύπου «υψηλοί φόροι. σαφής τάση τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 ήταν η αποµάκρυνση από τις βασικές αρχές της κεϋνσιανής σοσιαλδηµοκρατίας. µετά την εκλογική ήττα του 1992. Η κατάργηση του Τέταρτου Άρθρου. ή έπρεπε αντιθέτως να υπερασπιστούν τους φτωχούς και τους χαµηλόµισθους. αφενός αυξάνοντας τις αναγκαίες παροχές. το 1987. κάτι που ίσως σήµαινε µείωση του πληθωρισµού και πιθανά των φόρων. ο ηγέτης του Νηλ Κίννοκ προώθησε τη γενική αναθεώρηση της πολιτικής του κόµµατος.

το έκανε περισσότερο επειδή µπόρεσε να διατηρήσει την εµπιστοσύνη του επιχειρηµατικού κόσµου παρά επειδή προσπάθησε να επεκτείνει την κοινωνική δικαιοσύνη. τον µεγαλύτερο ανταγωνισµό και. η ενσωµάτωση των χωρών τους στο παγκόσµιο σύστηµα όχι µόνον υπέσκαψε την οικονοµική τους κυριαρχία. Καταρχάς. αλλά επίσης στέρησε από τις σοσιαλιστικές κυβερνήσεις τη δυνατότητα να παρέχουν. Ο θάνατος του σοσιαλισµού ως προγράµµατος για την αντικατάσταση του καπιταλισµού υπέσκαψε και την ιδέα του σοσιαλισµού ως µέσου για την τιθάσευση του καπιταλισµού και για τη µεταρρύθµισή του. Αυτή η ιδεολογική υποχώρηση υπαγορεύτηκε και από διεθνείς παράγοντες. Η εµπειρία των σοσιαλιστικών κοµµάτων σε κράτη τόσο διαφορετικά µεταξύ τους όπως η Νέα Ζηλανδία. σύµφωνα µε τη νέα διατύπωση του Τέταρτου Άρθρου του βρετανικού Εργατικού Κόµµατος. Παρά το γεγονός ότι οι σοσιαλδηµοκράτες επέκριναν ανέκαθεν τον αυταρχισµό της Σοβιετικής Ένωσης και είχαν προ πολλού εγκαταλείψει τις ιδέες της κολεκτιβοποίησης και του οικονοµικού σχεδιασµού. αν η σοσιαλδηµοκρατία έχει εγκαταλείψει την επιδίωξη της . το Σοσιαλιστικό Κόµµα ουσιαστικά εγκατάλειψε µετά το 1983 την προσπάθεια να µετασχηµατίσει θεµελιακά την κοινωνία. τη γενική ευηµερία. Μολονότι το αυστραλιανό Εργατικό Κόµµα κατόρθωσε να κρατήσει την εξουσία µεταξύ του 1983 και 1996. η Ισπανία και η Σουηδία αφηγείται µια παρόµοια ιστορία. Η κατάρρευση του κοµµουνισµού στην ανατολική Ευρώπη και στη Σοβιετική Ένωση επέδρασε επίσης. Η σοσιαλδηµοκρατία έγινε λοιπόν λιγότερο απρόσβλητη στην έλξη που ασκεί ο οικονοµικός ατοµικισµός και πιο επιδεκτική σε ενθουσιασµούς που συνήθως συνδέονται µε τη Νέα ∆εξιά. η οικονοµική παγκοσµιοποίηση υπέσκαψε την αποτελεσµατικότητα των κεϋνσιανών πολιτικών. τον χαµηλό πληθωρισµό. ή ακόµη και την υπόσχεση ότι θα µπορούσαν ποτέ να παράσχουν. Ο συµβατικός κεϋνσιανισµός βασίστηκε στην ικανότητα των κυβερνήσεων να διαχειρίζονται τις εθνικές τους οικονοµίες έτσι ώστε να διασφαλίζουν υψηλά επίπεδα ανάπτυξης και χαµηλή ανεργία. ενώ υπέστη συντριπτική ήττα στις προεδρικές εκλογές του 1993 και έχασε και την πρωθυπουργία δυο χρόνια αργότερα. δεν µπορούσαν παρά να επηρεαστούν από το νέο πνεύµα της θριαµβεύτριας αγοράς. για τη «δυναµική οικονοµία της αγοράς». Αυτό αντανακλάται στην αυξανόµενη συµπάθειά της για τους χαµηλούς φόρους. Ωστόσο. Ωστόσο.Ο σοσιαλισµός 227 παρά τις προεδρικές νίκες του Φρανσουά Μιτεράν το 1981 και το 1988.

δηλαδή. Έχουν δώσει έµφαση στις πολιτισµικές µάλλον παρά στις οικονοµικές λύσεις που . προς την πολιτική της κοινότητας. Ο συµµετοχικός καπιταλισµός (stakeholder capitalism) διαφέρει από τον «µετοχικό» καπιταλισµό (shareholder capitalism). Ορισµένα προβλήµατα. στην ιδέα πως η ουσία του ανθρώπου είναι κοινωνική. φυσικά. όπως αυτή αναπτύσσεται στα έργα του Oυίλ Xάτον (Will Hutton. Θεωρητικοί όπως ο Άλασνταιρ Mακιντάιρ (Alasdair MacIntyre. αν ο κοινοτισµός µπορεί όντως να συγκροτήσει ένα γνήσια σοσιαλιστικό πρόγραµµα.228 A. τον οποίο αγαπούν οι οπαδοί της ελεύθερης αγοράς της Νέας ∆εξιάς. Η απάντηση µοιάζει να είναι. έχει απλά νοµιµοποιήσει την ατοµοκεντρική και εγωιστική συµπεριφορά. Πρόθυµοι να µεταφράσουν την ιδέα της κοινότητας σε µια εφικτή σοσιαλιστική πολιτική οικονοµία. κάτι να κερδίσουν ή να χάσουν. προς ποια κατεύθυνση έχει στραφεί. 1981) και o Mάικλ Σάντελ (Michael Sandel. ωστόσο. για παράδειγµα. 1995) έχει υποστηρίξει περαιτέρω. στην οικονοµία. 1982) έχουν υποστηρίξει ότι ο φιλελευθερισµός. συνδέεται µε µια ιδιαίτερη κριτική του φιλελεύθερου ατοµικισµού. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες κοινωνικής δικαιοσύνης. 1995) και άλλων. από τον οποίο αντλούν σήµερα ορισµένοι σοσιαλδηµοκράτες. όπως και η αδελφοσύνη και η συνεργασία. οι σοσιαλδηµοκράτες έλκονται ιδιαίτερα από την ιδέα του «συµµετοχικού καπιταλισµού». ότι ο κατακερµατισµός και η κατάρρευση της κοινωνίας είναι σε µεγάλο βαθµό αποτελέσµατα της εµµονής των ατόµων στα δικαιώµατά τους και της άρνησής τους να αποδεχτούν αµοιβαία καθήκοντα και ηθικές ευθύνες. Οι κοινοτιστές δείχνουν µεγαλύτερο ενθουσιασµό όταν υιοθετούν τη γλώσσα του καθήκοντος και της ηθικής ευθύνης. επειδή αναγνωρίζει ότι ο δυναµισµός του καπιταλισµού µπορεί να χαλιναγωγηθεί προς όφελος του κοινού αγαθού µόνον αν όλες οι κοινωνικές οµάδες – οι εργάτες και οι καταναλωτές όσο και οι διευθυντές και οι µέτοχοι – έχουν ένα διακύβευµα. Αυτό φαίνεται στην τάση της κοινότητας να υπογραµµίζει τους δεσµούς που συνέχουν όλα τα µέλη της κοινωνίας και έτσι να αγνοεί ή να αποκρύπτει τις ταξικές διαφορές και τις οικονοµικές ανισότητες. Ο αµερικανός κοινωνιολόγος Aµιτάι Eτζιόνι (Amitai Etzioni. Ωστόσο ο κοινοτισµός. Η ιδέα της κοινότητας. Παραµένει ζητούµενο. προκύπτουν από το γεγονός ότι ο κοινοτισµός αµβλύνει την αιχµή της σοσιαλιστικής θεωρίας. η οποία στηρίζεται. καθώς αντιλαµβάνεται το άτοµο ως λογικά πρότερο από την κοινότητα και «έξω από αυτήν». παρά όταν µιλάνε µε όρους κοινωνικής δικαιοσύνης και ανακατανοµής του πλούτου. υποβαθµίζοντας την ιδέα του δηµόσιου καλού. έχει µακρά σοσιαλιστική κληρονοµιά.

Ο δεξιός κοινοτισµός. η Νέα ∆εξιά. όπως είναι η οικογένεια. Ωστόσο. Από αυτήν τη σκοπιά.Ο σοσιαλισµός 229 Κοινοτισµός Ο κοινοτισµός είναι η πεποίθηση ότι ο εαυτός. ή το «πρόσωπο» των ανθρώπων. Στη Βρετανία. τέλος. Οι επαναστάσεις του 1989-1991 στην Ανατολική Ευρώπη αποµάκρυναν τα τελευταία υπολείµµατα του «υπαρκτού σοσιαλισµού». Τα στοιχεία που συνηγορούν υπέρ αυτής της άποψης µας είναι εντελώς οικεία. ωστόσο παρουσιάζει µια ποικιλία πολιτικών µορφών. για παράδειγµα. Ο σοσιαλισµός έχει πεθάνει και οι νεκρολογίες του έχουν κιόλας γραφεί. συγκροτείται µέσα από την κοινότητα. όπου ο «νέος» αναθεωρητισµός έχει ίσως λάβει την πιο αναπτυγµένη του µορφή. καθώς τείνει να συνδέεται µε τις προσπάθειες ενδυνάµωσης των σηµερινών θεσµών. Μολονότι ο κοινοτισµός διαφωνεί σαφώς µε τον φιλελεύθερο ατοµικισµό. Ο αριστερός κοινοτισµός (για παράδειγµα. έχοντας στην ουσία αντικαταστήσει την κοινωνική µηχανική µε την πολιτισµική µηχανική. και ασχέτως των ιδεολογικών τους συνεπειών. Ο κεντρώος κοινοτισµός (για παράδειγµα. θα µπορούσε να λεχθεί ότι ο κοινοτισµός έχει εγγενώς συντηρητικές συνεπαγωγές. παραµένει αµφίβολο αν ιδέες όπως η κοινότητα. που βασίζεται στην εξισορρόπηση οικονοµικής αποδοτικότητας και ηθικής ευθύνης. για παράδειγµα. προτείνονται για το πρόβληµα της κοινωνικής κατάρρευσης. Ο σοσιαλισµός τον εικοστό πρώτο αιώνα Μερικοί θα θεωρούσαν µια συζήτηση για τον σοσιαλισµό κατά τον εικοστό πρώτο αιώνα περιττή. η σοσιαλδηµοκρατία και ο πατερναλισµός των τόρυ) δέχεται ότι η κοινότητα θεµελιώνεται στην αναγνώριση αµοιβαίων δικαιωµάτων και ευθυνών. παρά µε την επίπονη οικοδόµηση µιας νέας κοινωνίας. πιστεύει ότι η κοινότητα απαιτεί σεβασµό στην εξουσία και στις καθιερωµένες αξίες. υπό την έννοια ότι τα άτοµα διαµορφώνονται από τις κοινότητες στις οποίες ανήκουν και εποµένως οφείλουν να τις σέβονται και να ενδιαφέρονται για αυτές – δεν είναι «ανερµάτιστοι εαυτοί». ο αναρχισµός) διατείνεται ότι η κοινότητα απαιτεί απεριόριστη ελευθερία και κοινωνική ισότητα. ο Tόνυ Μπλαιρ και οι «Νέοι Εργατικοί» προωθούν την ιδέα του «σοσιαλισµού του ενιαίου έθνους». . τότε είναι σαφές ότι η αναζήτηση νέων λύσεων µετά την απόρριψη της κεϋνσιανής σοσιαλδηµοκρατίας θα συνεχιστεί. η συµµετοχή και η ηθική ευθύνη έχουν αρκετά ουσιαστικό περιεχόµενο ώστε να συγκροτήσουν από µόνες τους ένα πολιτικό πρόγραµµα. Αν όχι. ενώ εκεί όπου επιβιώνουν κατ’ όνοµα σοσιαλιστικά καθεστώτα.

Πράγµατι. Αλλού. 1995). Άλλοι έχουν υπογραµµίσει την τάση της παγκοσµιοποιηµένης οικονοµίας να παρασύρει ακαταµάχητα όλα τα έθνη στο διεθνές καπιταλιστικό σύστηµα. Οι ελπίδες για την επιβίωση του σοσιαλισµού στηρίζονται σε µεγάλο βαθµό στις µόνιµες και εγγενείς ατέλειες του καπιταλιστικού συστήµατος.τι καλύτερο µπορούσε ποτέ να ελπίζει το ανθρώπινο είδος. Με τα λόγια του Pαλφ Mίλιµπαντ. ο σοσιαλισµός πρόκειται να επιζήσει επειδή. στο τελευταίο του βιβλίο Ο σοσιαλισµός µιας σκεπτικιστικής εποχής (Milliband. 1989) τον έχουν αποδώσει στα εγγενή µειονεκτήµατα όλων των σοσιαλιστικών προτύπων και στην καταφανή υπεροχή του φιλελεύθερου καπιταλισµού. έτσι και οι διακηρύξεις για τον θάνατο του σοσιαλισµού στα τέλη του εικοστού αιώνα είναι πιθανότατα αστήριχτες. Όπως ακριβώς οι προβλέψεις στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα σχετικά µε την αναπόφευκτη νίκη του σοσιαλισµού αποδείχτηκαν κενές περιεχοµένου. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες όπως στην Κίνα. αν µη τι άλλο. Οι θεωρητικοί του τέλους της ιστορίας. ενώ ο σοσιαλισµός έµοιαζε να βρίσκεται σε ακαταµάχητη επέλαση. δεν αποτελεί παρά µια φρικτή προσβολή προς την ανθρωπότητα». Ωστόσο. οι σοσιαλιστές που έχουν µια ευρύτερη ιστορική αίσθηση δεν υποκύπτουν σ’ αυτή την αποθαρρυντική κριτική. καθώς προσπαθούν να διατηρήσουν την εκλογική τους φερεγγυότητα επιδεικνύοντας αυξανόµενη συµπάθεια προς τον οικονοµικό φιλελευθερισµό.230 A. ακόµη και ως τη δεκαετία του 1960 ο φιλελευθερισµός της ελεύθερης αγοράς θεωρούνταν χρεοκοπηµένος. Άλλοι ακόµη έχουν τονίσει τις κοινωνικές αλλαγές που συρρικνώνουν την πολιτική βάση όχι µόνον του σοσιαλισµού. τα κοινοβουλευτικά σοσιαλιστικά κόµµατα έχουν εγκαταλείψει τις παραδοσιακές αρχές. αυτό συµβαίνει µόνον εξαιτίας της προθυµίας των κοµµουνιστικών κοµµάτων να εισαγάγουν µεταρρυθµίσεις υπέρ της οικονοµίας της αγοράς. σε πολύ διαφορετικές περιστάσεις. αφήνοντας τον σοσιαλισµό σ’ αυτό που ο Τρότσκι αποκάλεσε κάποτε. αλλά και κάθε άλλου κινήµατος για το µετασχηµατισµό του συστήµατος. όπως ο Φουκουγιάµα (Francis Fukuyama. υπενθυµίζει ότι η ανθρώπινη ανάπτυξη µπορεί να προχωρήσει πέρα . Η µόνη σοβαρή συζήτηση είναι αυτή που έχει γίνει σχετικά µε τις αιτίες του θανάτου του σοσιαλισµού. «η ιδέα ότι ο εκλιπών σοσιαλισµός αντανακλά ό. ο σηµερινός κόσµος έχει µετατοπιστεί δραµατικά και µόνιµα προς τα δεξιά. «σκουπιδοτενεκέ της ιστορίας». Υπό αυτή την έννοια. µεταµορφώνοντας τις εργαζόµενες µάζες σε µια αποµονωµένη και διασπασµένη υποτελή τάξη. Όποια και αν είναι η εξήγηση. Socialism for a Sceptical Age.

Οδηγός για Περαιτέρω µελέτη Berki. Και ίσως η κατάρρευση των εξουσιαστικών εκδοχών του σοσιαλισµού. της κεϋνσιανής σοσιαλδηµοκρατίας. η αναζήτηση ενός νέου σοσιαλιστικού παραδείγµατος συνεχίζεται. µπορεί να έχει σήµερα απορριφθεί. µε τη µορφή του ορθόδοξου κοµµουνισµού και. παθιασµένη και οξυδερκής συζήτηση για το πού ήταν και που πηγαίνει ο σοσιαλισµός. είναι ότι είναι απίθανο να αντλήσει έµπνευση από τον γραφειοκρατικό αυταρχισµό της σοβιετικής εποχής. Μια από τις συνέπειες του θανάτου του θα µπορούσε να είναι η επανεξέταση της κληρονοµιάς του ίδιου του Μαρξ. Στο µεταξύ. Το ενδιαφέρον για ιδέες όπως η κοινότητα. τουλάχιστον στη µεταπολεµική της αµφίεση. στις πρωτοφανείς συνθήκες που θα αντιµετωπίσει η ανθρωπότητα τον εικοστό πρώτο αιώνα» (Michael Harrington.Ο σοσιαλισµός 231 από τον ατοµικισµό της αγοράς. αντί να αποδεικνύει την αναγέννησή του. αλλά ακόµη δεν έχει εµφανιστεί καµιά άλλη πολιτική και εκλογική λύση στην καπιταλιστική οικονοµία της αγοράς. Μια χρωµατισµένη. Ο µαρξισµόςλενινισµός ίσως είναι πράγµατι νεκρός. το καθήκον και η ηθική ευθύνη µαρτυρά ακριβώς την επιθυµία για µια «νέα σκέψη» µέσα στους κόλπους του σοσιαλισµού. Η κεϋνσιανή σοσιαλδηµοκρατία. Αυτό που φαίνεται καθαρά. τότε τι λογής σοσιαλισµός θα είναι. R. κοιτώντας προς το µέλλον. 1975). 1993). Harrington.. πιο µετριοπαθώς. Είναι πλέον πιο πιθανό να προβληθεί η εικόνα του ανθρωπιστή σοσιαλιστή Μαρξ. αποσυνδεδεµένη τώρα από την εµπειρία του λενινισµού και του σταλινισµού. Ο Mάικλ Xάρινγκτον γι’ αυτόν το λόγο. Όσον αφορά τον κοινοβουλευτικό σοσιαλισµό. Έχει ήδη ασκήσει µεγάλη επίδραση. 1997). σ. Eµπεριστα- . διακήρυξε ότι ο σοσιαλισµός είναι «η ελπίδα της ανθρώπινης ελευθερίας και δικαιοσύνης. παρά η πιο οικεία στον εικοστό αιώνα εικόνα του Μαρξ ως οικονοµικού αιτιοκράτη. D.. Socialism Past and Future (London: Pluto Press. η οποία και τονίζει τις αντίπαλές της τάσεις. 1). Μ. 1993. Lane. Eυανάγνωστη ανάλυση της σοσιαλιστικής ιδεολογίας.. The Rise and Fall of State Socialism (Oxford: Polity Press. αποτυπώνει µια νέα ευκαιρία για το σοσιαλισµό µάλλον παρά προµήνυµα του θανάτου του. τα καθήκοντά του παραµένουν σηµαντικά. Αν πάντως ο σοσιαλισµός επιβιώσει. και λίγα σοσιαλιστικά δάκρυα χύθηκαν για το χαµό του. Socialism (London: Dent.

232

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

τωµένη ανάλυση των ζητηµάτων και των δοµών της σοσιαλιστικής παράδοσης, που
προέκυψαν από την επανάσταση των µπολσεβίκων του 1917.
McLellan, D., The Thought of Κarl Marx, 2nd edn (London: Macmillan, 1980). Eνδελεχής και πολύ βοηθητική εισαγωγή στο έργο του Μαρξ, η οποία διανθίζεται µε
επιλεγµένα κείµενα.
Sassoon, D., One Hundred Years of Socialism (London: Fontana, 1997). Λεπτοµερής
και πολύ καλογραµµένη αφήγηση και των ιδεών και κινηµάτων του σοσιαλισµού.
Wright, A., Socialisms: Theories and Practices (Oxford and New York: Oxford
University Press, 1987). Καλή, σύντοµη και βατή εισαγωγή στα βασικά ζητήµατα
του σοσιαλισµού. υπογραµµίζει τις διάφορες αιτίες διαφωνιών µέσα στους κόλπους
της σοσιαλιστικής οικογένειας.

Ο εθνικισµός

233

5
O ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ
Oι καταβολές και η ανάπτυξη του εθνικισµού
Για την αγάπη της πατρίδας – Τα κεντρικά µοτίβα του εθνικισµού
Εθνικισµός και πολιτική
Πέρα από τον εθνικισµό
Ο εθνικισµός τον εικοστό πρώτο αιώνα

234

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

Oι καταβολές και η ανάπτυξη του εθνικισµού
Ο όρος natio («έθνος») χρησιµοποιείται από τον δέκατο τρίτο αιώνα και
προέρχεται από το λατινικό ρήµα nascere, που σηµαίνει γεννιέµαι. Tο ουσιαστικό natio αναφερόταν σε µια οµάδα ανθρώπων που είχαν κοινό τόπο
γέννησης ή κοινή καταγωγή. Στην αρχική του χρήση λοιπόν ο όρος έθνος
σήµαινε µια ορισµένη γενιά ανθρώπων ή φυλετική οµάδα, αλλά δεν είχε πολιτική σηµασία. Πολιτικές συνδηλώσεις απέκτησε τον δέκατο όγδοο αιώνα,
όταν ορισµένα άτοµα και οµάδες άρχισαν να αυτοχαρακτηρίζονται «εθνικιστές». Ο όρος «εθνικισµός» πρωτοχρησιµοποιείται γραπτά το 1789, από
τον γάλλο αντιγιακωβίνο ιερέα Ωγκυστέν Μπαρυέλ (Augustin Barruel).
Ως τα µέσα του δέκατου ένατου αιώνα ο εθνικισµός αναγνωρίστηκε ευρέως ως πολιτικό δόγµα ή κίνηµα· για παράδειγµα, ως ένα βασικό συστατικό
των επαναστάσεων που σάρωσαν την Ευρώπη το 1848. Έκτοτε από πολλές
απόψεις ο εθνικισµός εξελίχθηκε σε ένα εξαιρετικά επιτυχηµένο και ισχυρό
πολιτικό δόγµα, που συντελεί στη διαµόρφωση και την αναµόρφωση της
ιστορίας σε πολλά µέρη του κόσµου για παραπάνω από διακόσια χρόνια.
Η ιδέα του εθνικισµού γεννήθηκε κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης. Παλαιότερα οι χώρες θεωρούνταν «ρηγάτα», «πριγκιπάτα» ή «βασίλεια». Οι κάτοικοι µιας χώρας ήταν «υπήκοοι» του αυθέντη της, ενώ η
πολιτική τους ταυτότητα καθοριζόταν κυρίως από τους δεσµούς πίστης που
τους έδεναν µε τον κυβερνήτη ή την άρχουσα δυναστεία, και όχι από κανένα
αίσθηµα εθνικής ταυτότητας ή πατριωτισµού (βλ. παρακάτω, στο ίδιο κεφάλαιο). Εντούτοις οι επαναστάτες στη Γαλλία του 1789, που ξεσηκώθηκαν
ενάντια στον Λουδοβίκο IΣT’, εξεγέρθηκαν στο όνοµα του λαού, τον οποίο
θεωρούσαν ως το «γαλλικό έθνος». Οι ιδέες τους είχαν επηρεαστεί από τα
γραπτά του Ζαν Ζακ Ρουσώ (βλ. παρακάτω, στο ίδιο κεφάλαιο) και από το
καινούριο δόγµα περί λαϊκής αυτο-διακυβέρνησης. Συνεπώς ο εθνικισµός
ήταν τότε ένα επαναστατικό και δηµοκρατικό δόγµα, που απηχούσε την
άποψη ότι οι έως τότε «υπήκοοι του στέµµατος» θα έπρεπε να γίνουν «πολίτες της Γαλλίας». Το ίδιο το έθνος θα έπρεπε να είναι κυρίαρχο του εαυτού
του. Τέτοιες ιδέες όµως δεν ανήκαν αποκλειστικά και µόνο στους γάλλους.
Κατά την διάρκεια των Επαναστατικών και των Ναπολεόντειων Πολέµων,
από το 1792 ως το 1813, η Γαλλία εισέβαλε στο µεγαλύτερο µέρος της ευρωπαϊκής ηπείρου, προκαλώντας µεγάλη δυσφορία εναντίον της όσο και επιθυµία των άλλων λαών για ανεξαρτησία. Στην Ιταλία και τη Γερµανία, που
ήταν από παλιά κατακερµατισµένες σε πολυάριθµα κρατίδια, η εµπειρία της

Ο εθνικισµός

235

κατάκτησης βοήθησε να σφυρηλατηθεί για πρώτη φορά η συνείδηση της
εθνικής ενότητας, που εκφράστηκε στην καινούρια γλώσσα του εθνικισµού,
η οποία τους είχε κληροδοτηθεί από τη Γαλλία. Mάλιστα οι εθνικιστικές
ιδέες διαδόθηκαν στις αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα και στη Λατινική
Αµερική, όπου ο Σιµόν Μπολίβαρ, ο «Eλευθερωτής», ηγήθηκε επαναστάσεων εναντίον της ισπανικής κυριαρχίας στην περιοχή που ονοµαζόταν τότε
Νέα Γρενάδα και όπου σήµερα βρίσκονται η Κολοµβία, η Βενεζουέλα, και ο
Iσηµερινός, καθώς και στη Βολιβία και το Περού.
Το ανερχόµενο κύµα του εθνικισµού άλλαξε ριζικά τον χάρτη της Ευρώπης τον δέκατο ένατο αιώνα, καθώς οι απολυταρχικές και πολυεθνοτικές
αυτοκρατορίες των Oθωµανών, της Αυστρίας και της Ρωσίας άρχισαν να
καταρρέουν υπό την πίεση των φιλελεύθερων και εθνικιστών. Το 1848 ξέσπασαν εθνικιστικές εξεγέρσεις στα ιταλικά κρατίδια, καθώς και ανάµεσα
στους τσέχους και τους oύγγρους, όπως και στη Γερµανία, όπου η επιθυµία
για εθνική ενότητα αποτυπώθηκε στη δηµιουργία του βραχύβιου Kοινοβουλίου της Φραγκφούρτης. Ο δέκατος ένατος αιώνας αποτέλεσε µια περίοδο
δηµιουργίας εθνών. Η Ιταλία, την οποία άλλοτε ο αυστριακός Πρωθυπουργός Μέττερνιχ απέρριπτε σαν µια «απλή γεωγραφική έκφραση», έγινε ενιαίο
κράτος το 1861 και η διαδικασία της ενοποίησής της ολοκληρώθηκε µε την
κατάκτηση της Ρώµης το 1870. Η Γερµανία, που αποτελούσε παλαιότερα
ένα συνονθύλευµα τριάντα εννέα κρατών και κρατιδίων, ενοποιήθηκε το
1871, µετά από τον Γαλλοπρωσικό Πόλεµο.
Mολαταύτα θα ήταν λάθος να υποθέσουµε ότι εκείνη την περίοδο ο
εθνικισµός υπήρξε κανένα ασυγκράτητο ή γνήσια λαϊκό κίνηµα. Ο ενθουσιασµός για αυτή την ιδεολογία περιορίστηκε κατά κύριο λόγο στις ανερχόµενες µεσαίες τάξεις, οι οποίες έλκονταν από τις ιδέες της εθνικής ενότητας και της συνταγµατικής διακυβέρνησης. Παρ’ όλο που τα µεσοαστικά
εθνικιστικά κινήµατα κράτησαν ζωντανό το όνειρο της εθνικής ενότητας ή
ανεξαρτησίας, σε καµιά χώρα δεν ήταν επαρκώς ισχυρά για να επιτύχουν
από µόνα τους την οικοδόµηση του έθνους. Όπου πραγµατοποιήθηκαν οι
εθνικιστικοί στόχοι, όπως συνέβη στην Ιταλία και τη Γερµανία, αυτό οφειλόταν στο ότι ο εθνικισµός συνέκλινε µε τις φιλοδοξίες των ανερχόµενων
κρατών, όπως του Πεδεµοντίου και της Πρωσίας. Η ενοποίηση της Γερµανίας, για παράδειγµα, χρωστούσε περισσότερα στον πρωσικό στρατό, που
νίκησε την Αυστρία το 1866 και τη Γαλλία το 1870-1, παρά στο φιλελεύθερο
εθνικιστικό κίνηµα.

236

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

Εντούτοις, ως το τέλος του δέκατου ένατου αιώνα ο εθνικισµός είχε καταστεί πραγµατικά ένα λαϊκό κίνηµα, καθώς εξαπλώθηκαν παντού τα εθνικά
εµβλήµατα, οι εθνικοί ύµνοι, τα πατριωτικά ποιήµατα και λογοτεχνήµατα, οι
δηµόσιες τελετές και οι εθνικές αργίες. Ο εθνικισµός έγινε η γλώσσα της
πολιτικής των µαζών, που είχε στο µεταξύ καταστεί δυνατή χάρη στην ανάπτυξη της πρωτοβάθµιας εκπαίδευσης, του µαζικού αλφαβητισµού και των
λαϊκών εφηµερίδων. Στο µεταξύ άλλαξε και ο χαρακτήρας του. Παλαιότερα
ήταν συνδεδεµένος µε φιλελεύθερα και προοδευτικά κινήµατα, αλλά βαθµιαία άρχισαν να τον οικειοποιούνται συντηρητικοί και αντιδραστικοί πολιτικοί Ο εθνικισµός κατέληξε να εκπροσωπεί την κοινωνική συνοχή, την ευταξία και τη σταθερότητα, ιδιαίτερα απέναντι στην εντεινόµενη πρόκληση του
σοσιαλισµού, η οποία ενσάρκωνε τις ιδέες της κοινωνικής επανάστασης και
της διεθνούς αλληλεγγύης της εργατικής τάξης. Ο εθνικισµός αποζητούσε
την ενσωµάτωση της ολοένα και πιο ισχυρής εργατικής τάξης στο έθνος
έτσι ώστε να συντηρηθεί η υπάρχουσα κοινωνική δοµή. ∆εν ήταν πλέον η
προοπτική της πολιτικής ελευθερίας ή δηµοκρατίας εκείνη που αφύπνιζε τον
πατριωτικό ζήλο αλλά η πανηγυρική µνηµόνευση των περασµένων εθνικών
µεγαλείων και στρατιωτικών νικών. Αυτού του είδους ο εθνικισµός γινόταν
ολοένα και πιο σοβινιστικός και ξενόφοβος. Κάθε έθνος επαγγελλόταν τη
µοναδικότητα ή την ανωτερότητα των εθνικών αρετών του, ενώ θεωρούσε
τους ανθρώπους που δεν ανήκαν σε αυτό ξένους, αναξιόπιστους ή ακόµη
και απειλητικούς. Το καινούριο αυτό κλίµα του λαϊκού εθνικισµού βοήθησε
να τροφοδοτηθεί η πολιτική του αποικιοκρατικού επεκτατισµού, η οποία
εντάθηκε δραµατικά τις δεκαετίες του 1870 και του 1880 και µέχρι το τέλος
του αιώνα είχε θέσει την πλειονότητα του παγκόσµιου πληθυσµού υπό την
ευρωπαϊκή κυριαρχία. Σηµαντική ήταν η συµβολή του και στην ανάπτυξη
της καχυποψίας και αντιπαλότητας µεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, που
οδήγησε στον Παγκόσµιο Πόλεµο του 1914.
Με το τέλος του Πρώτου Παγκόσµιου πολέµου ολοκληρώθηκε η διαδικασία οικοδόµησης των εθνών στην κεντρική και την ανατολική Ευρώπη.
Στη ∆ιάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων, ο αµερικανός Πρόεδρος Oύντροου
Ουίλσον υποστήριξε την αρχή του «εθνικού αυτοκαθορισµού». Η γερµανική, η αυστροουγγρική και η ρωσική αυτοκρατορία διαλύθηκαν και από
τα εδάφη τους δηµιουργήθηκαν οκτώ νέα κράτη, συµπεριλαµβανοµένων
της Φιλανδίας, της Ουγγαρίας, της Τσεχοσλοβακίας, της Πολωνίας και της
Γιουγκοσλαβίας. Οι καινούριες αυτές χώρες σχεδιάστηκαν για να γίνουν

Ο εθνικισµός

237

εθνικά κράτη, που θα προσαρµόζονταν στη γεωγραφία των υπαρχόντων
εθνικών ή εθνοτικών οµάδων. Εντούτοις ο Πρώτος Παγκόσµιος Πόλεµος
δεν κατόρθωσε να επιλύσει τις σοβαρές εθνικές εντάσεις που είχαν προκαλέσει από την αρχή αυτές τις διαµάχες. Πράγµατι, τα βιώµατα της ήττας και
της απογοήτευσης από τους όρους των συνθηκών ειρήνης κληροδότησαν
σε πολλές χώρες µια αίσθηση ανεκπλήρωτων φιλοδοξιών και πίκρας. Αυτό
έγινε φανερό κυρίως στη Γερµανία, την Ιταλία και την Ιαπωνία, όπου ανάµεσα στους δύο παγκόσµιους πολέµους ήρθαν στην εξουσία φασιστικά ή
αυταρχικά κινήµατα, που υπόσχονταν την αποκατάσταση της εθνικής υπερηφάνειας µε την εδαφική εξάπλωση και την οικοδόµηση αυτοκρατοριών.
Συνεπώς ο εθνικισµός συνέβαλε καίρια στην έκρηξη των πολέµων το 1914
και το 1939.
Στη διάρκεια του εικοστού αιώνα το δόγµα του εθνικισµού, το οποίο είχε
γεννηθεί στην Ευρώπη, διαδόθηκε σε ολόκληρη την υδρόγειο καθώς οι λαοί
της Ασίας και της Αφρικής άρχισαν να εξεγείρονται ενάντια στον αποικιοκρατικό ζυγό. Η αποικιοκρατία περιλάµβανε όχι µόνο την εγκαθίδρυση
του πολιτικού ελέγχου και της οικονοµικής κυριαρχίας των δυτικών χωρών,
αλλά και την εισαγωγή στις άλλες χώρες των δυτικών ιδεών, συµπεριλαµβανοµένου του εθνικισµού· ιδεών, οι οποίες δεν άργησαν να χρησιµοποιηθούν
εναντίον των ίδιων των αποικιοκρατών. Eθνικιστικές εξεγέρσεις σηµειώθηκαν στην Αίγυπτο το 1919 και γρήγορα εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη Μέση
Ανατολή. Αλλά και ο Αγγλοαφγανικός Πόλεµος ξέσπασε το ίδιο έτος, ενώ
άλλες εξεγέρσεις ξέσπασαν στην Ινδία, τις ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες και
την Ινδοκίνα. Μετά το 1945 ο χάρτης της Αφρικής και της Ασίας ξανασχεδιάστηκε από την αρχή, καθώς η βρετανική, η γαλλική, η ολλανδική και η
πορτογαλική αυτοκρατορία διαλύθηκαν από εθνικιστικά κινήµατα πού κατόρθωσαν να διαπραγµατευτούν την ανεξαρτησία των χωρών τους είτε να
επικρατήσουν στους εθνικοαπελευθερωτικούς πολέµους.
Tο κίνηµα της αντιαποικιοκρατίας δεν περιλάµβανε απλώς τη διάδοση
στις αναπτυσσόµενες χώρες ενός εθνικισµού στα πρότυπα της ∆ύσης, αλλά
γέννησε µε τη σειρά του και άλλες µορφές εθνικισµού. Ο εθνικισµός στις
αναπτυσσόµενες χώρες αγκάλιασε ένα ευρύ φάσµα κινηµάτων. Στην Κίνα,
το Βιετνάµ και σε µερικά µέρη της Αφρικής συγχωνεύτηκε µε τον µαρξισµό
και η «εθνική απελευθέρωση» δεν θεωρήθηκε ένας απλός πολιτικός στόχος,
αλλά µέρος µιας κοινωνικής επανάστασης. Σε άλλες χώρες ο εθνικισµός
των αναπτυσσόµενων χωρών έγινε αντιδυτικός, απορρίπτοντας τόσο τη

238

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

φιλελεύθερη δηµοκρατική όσο και τη σοσιαλιστική αντίληψη περί εθνικότητας. Το σηµαντικότερο µέσο έκφρασης τέτοιων ιδεών υπήρξε η θρησκευτική πίστη και συγκεκριµένα ο ισλαµισµός. Η άνοδος του ισλαµισµού ως
ιδιαίτερου πολιτικού δόγµατος µεταµόρφωσε τη ζωή των ανθρώπων στη
Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, ιδίως µετά την Ιρανική Επανάσταση
το 1979. Από κάποιες απόψεις το ισλάµ σήµερα εκπροσωπεί την πιο σηµαντική πρόκληση ενάντια στην παγκόσµια κυριαρχία της δυτικής φιλελεύθερης δηµοκρατίας.
Εντούτοις συχνά εκφράζεται η άποψη ότι ο εθνικισµός αποτελεί πλέον
παρελθόν και συνιστά απλώς έναν αναχρονισµό, καθώς είχε θέση µόνο στη
συγκρότηση των διαφόρων εθνών τον δέκατο ένατο αιώνα ή στους αντιαποικιοκρατικούς αγώνες της περιόδου µετά τον ∆εύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο. Η θέση αυτή εξετάζεται αναλυτικότερα στο τελευταίο τµήµα τούτου
του κεφαλαίου. Παρ’ όλα αυτά ορισµένα στοιχεία δείχνουν όχι µόνο την
επιβίωση του εθνικισµού, αλλά και την αναζωπύρωσή του. Aπό τη δεκαετία του 1960 κάποια φαινοµενικά σταθερά εθνικά κράτη πλήττονται ολοένα και πιο συχνά από τις εθνικιστικές εντάσεις. Στη Βρετανία, ο εθνικισµός
των σκοτσέζων, των ουαλών καθώς και των αντίπαλων ιρλανδικών µερίδων
αποτελούν πάγιο στοιχείο του πολιτικού βίου. Aποσχιστικά κινήµατα αναπτύχθηκαν επίσης σε περιοχές όπως των βάσκων στη νότια Iσπανία και των
γαλλόφωνων στην καναδική επαρχία του Κεµπέκ. Επιπλέον σε πολλές από
τις πιο µακρόχρονες κρίσεις στον κόσµο παίζει ρόλο ο εθνικισµός, όπως για
παράδειγµα στην αραβοϊσραηλινή σύγκρουση, στον εµφύλιο πόλεµο της
Eρυθραίας και στη διαµάχη ανάµεσα στις κοινότητες των ταµίλ και των άλλων οµάδων στην Kεϋλάνη (Σρι Λάνκα) και την Ινδία.
Τέλος, η µεταµόρφωση της ανατολικής Ευρώπης το 1989-1991 οδήγησε
στην επανεµφάνιση του εθνικισµού σε ολόκληρη την περιοχή. Η Σοβιετική Ένωση αποδυναµώθηκε σηµαντικά από τους αναδυόµενους εθνικισµούς
των λαών πέραν της Ρωσίας, ενώ η κατάρρευση του κοµµουνιστικού καθεστώτος ξανάφερε στην επιφάνεια τις παλιές διαµάχες σε ολόκληρη την
Ανατολική Ευρώπη. Η Τσεχοσλοβακία έπαψε να υπάρχει το 1992, οπότε δηµιουργήθηκαν οι χωριστές δηµοκρατίες της Τσεχίας και της Σλοβακίας, ενώ
η Γιουγκοσλαβία διαµελίστηκε από τις ολοένα και πιο έντονες εθνικιστικές
διαµάχες που είχαν αποτέλεσµα τον αληθινό πόλεµο ανάµεσα στη Σερβία
και την Κροατία το 1991 όσο και τον τετραετή εµφύλιο πόλεµο στη Βοσνία
από το 1992 µέχρι το 1996. Η επανένωση της Γερµανίας επίσης ξύπνησε σε

Ο εθνικισµός

239

αυτή τη χώρα τις εθνικιστικές βλέψεις που είχαν καταπνιγεί από πολύ καιρό
και µε τη σειρά της προκάλεσε εθνικιστικούς φόβους σε γειτονικά κράτη.
Για την αγάπη της πατρίδας – Τα κεντρικά µοτίβα του εθνικισµού
Η αντιµετώπιση του εθνικισµού σαν αυτός να αποτελεί µια αυτοδύναµη
ιδεολογία µάς οδηγεί αναπόφευκτα σε τρία τουλάχιστον προβλήµατα. Το
πρώτο είναι ότι µερικές φορές ο εθνικισµός θεωρείται µάλλον ένα απλό πολιτικό δόγµα παρά µια πλήρως αναπτυγµένη ιδεολογία. Ενώ, για παράδειγµα, ο φιλελευθερισµός, ο συντηρητισµός και ο σοσιαλισµός αποτελούν πολύπλοκα σύνολα αλληλένδετων ιδεών και αξιών, απεναντίας ο εθνικισµός,
σύµφωνα µε αυτή την επιχειρηµατολογία, αποτελεί κατά βάθος την απλή
πεποίθηση ότι το έθνος δεν είναι παρά η φυσική και κατάλληλη µονάδα διακυβέρνησης των ανθρώπων. Το µειονέκτηµα τούτης της άποψης είναι ότι
επικεντρώνεται µόνο στο φαινόµενο που µπορεί να θεωρηθεί ο «κλασικός
πολιτικός εθνικισµός» και αγνοεί πολλές άλλες, και από κάποιες απόψεις
όχι λιγότερο σηµαντικές, εκδηλώσεις του εθνικισµού, όπως είναι ο πολιτισµικός εθνικισµός και ο εθνοτικός εθνικισµός. Το κεντρικό χαρακτηριστικό
του εθνικισµού συνεπώς δεν είναι η στενή του σχέση µε την εθνική αυτοδιακυβέρνηση και το εθνικό κράτος, αλλά η ευρύτερη σύνδεσή του µε κινήµατα
και ιδέες που µε τον έναν ή τον άλλο τρόπο αποδίδουν βασική σηµασία στο
έθνος. Το δεύτερο πρόβληµα είναι ότι ο εθνικισµός παριστάνεται µερικές
φορές σαν να ήταν ένα ουσιωδώς ψυχολογικό φαινόµενο –συνήθως σαν να
σηµαίνει την πίστη στο δικό µας έθνος ή την αντιπάθεια για άλλα έθνη– και
όχι ένα θεωρητικό κατασκεύασµα. Αναµφισβήτητα ένα από τα βασικά στοιχεία του εθνικισµού είναι η συγκινησιακή ή συναισθηµατική του έλξη, αλλά
όταν διακρίνουµε µόνον αυτό το στοιχείο του, τότε τον συγχέουµε µε τον
πατριωτισµό.
Τρίτον, ο εθνικισµός έχει σχιζοφρενικό πολιτικό χαρακτήρα. Kατά καιρούς υπήρξε προοδευτικός ή αντιδραστικός, δηµοκρατικός ή αυταρχικός,
ορθολογικός ή αντιορθολογικός, δεξιός ή αριστερός. Συνδέθηκε µε όλες
σχεδόν τις σηµαντικές πολιτικές παραδόσεις. Oι φιλελεύθεροι, οι συντηρητικοί, οι σοσιαλιστές, οι φασίστες και ακόµη και οι κοµµουνιστές υπήρξαν,
ο καθένας µε τον τρόπο του, θύµατα της γοητείας του εθνικισµού και µόνο,
ίσως, ο αναρχισµός, µέσα από τη δική του απόλυτη απόρριψη του κράτους,
βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση µε την ιδεολογία του έθνους. Εντούτοις, και
παρ’ όλο που τα εθνικιστικά δόγµατα χρησιµοποιήθηκαν από ένα εκπλη-

240

A. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες

κτικά ευρύ φάσµα πολιτικών κινηµάτων και µερικές φορές συνδέθηκαν µε
διαµετρικά αντίθετους πολιτικούς στόχους, µπορούµε να διακρίνουµε έναν
σκληρό πυρήνα των εθνικιστικών ιδεών και θεωριών. Oι πιο σηµαντικές από
αυτές τις ιδέες είναι οι εξής:
• Το έθνος
• Η οργανική κοινότητα
• Ο εθνικός αυτοκαθορισµός
• Η πολιτική της ταυτότητας
Το έθνος
Στην καθηµερινή µας γλώσσα ορισµένες λέξεις όπως το έθνος, το κράτος,
η χώρα ή ακόµη και η ράτσα συχνά συγχέονται ή χρησιµοποιούνται σαν να
ήταν ταυτόσηµες. O τίτλος Οργανισµός Ηνωµένων Εθνών, για παράδειγµα,
χρησιµοποιείται µε ολοφάνερα λάθος τρόπο: ο OHE είναι ένας οργανισµός
κρατών κι όχι εθνικών πληθυσµών. Άλλο παράδειγµα: αποτελεί κοινό τόπο
στη διεθνή πολιτική να µιλάµε για τους αµερικανούς, τους κινέζους, τους
ρώσους και ούτω καθεξής, όταν στην πραγµατικότητα εννοούµε απλώς κάποιες πράξεις των κυβερνήσεων αυτών των λαών ή κρατών. Στην περίπτωση της Βρετανίας, πάλι, υπάρχει σύγχυση σχετικά µε το αν αυτό θα πρέπει
να θεωρείται ως ενιαίο εθνικό κράτος ή ως ένα κράτος που περιλαµβάνει
τέσσερα χωριστά έθνη: τουςάγγλους, τους ουαλούς, τους σκοτσέζους, και
τους βορειοϊρλανδούς. Οι αραβικοί λαοί της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής µας θέτουν παρόµοια προβλήµατα. Για παράδειγµα, θα πρέπει
άραγε η Αίγυπτος, η Λιβύη, η Συρία και το Ιράκ να λογίζονται ως ανεξάρτητα έθνη ή απλώς ως µέρη ενός µοναδικού και ενιαίου αραβικού έθνους,
το οποίο βασίζεται στην κοινή γλώσσα, δηλαδή τα αραβικά, την κοινή θρησκεία, δηλαδή το ισλάµ, και την καταγωγή του από το κοινό παρελθόν των
βεδουίνικων φυλών;
Πολλές από τις αντιφάσεις που συνοδεύουν το φαινόµενο του εθνικισµού
µπορούν να ανιχνευθούν στις αντίπαλες απόψεις σχετικά µε το τι συνιστά
ένα έθνος. Σε πρώτο επίπεδο τα έθνη αποτελούν πολιτισµικές οντότητες,
οµάδες ανθρώπων που συνδέονται µεταξύ τους µε κοινές αξίες και παραδόσεις, συγκεκριµένα µε κάποια κοινή γλώσσα, θρησκεία και ιστορία, και συνήθως καταλαµβάνουν την ίδια γεωγραφική περιοχή. Από αυτή την άποψη, το
έθνος µπορεί να προσδιοριστεί από κάποιους «αντικειµενικούς» παράγοντες:
οι άνθρωποι που πληρούν ένα καθορισµένο σύνολο πολιτισµικών κριτηρίων

Στη Βόρεια Ιρλανδία. Ο γερµανικός εθνικισµός. όπου δεν υπάρχει ελβετική γλώσσα. θεµελιώθηκε παραδοσιακά στην αίσθηση της πολιτισµικής ενότητας. η θρησκεία. η ιστορία και η παράδοση– ωστόσο δεν υπάρχει καµιά ευρετική µέθοδος ούτε κανένα αντικειµενικό κριτήριο που να µπορεί να µας καθορίσει που και πότε έχουµε ένα έθνος. Για παράδειγµα. ενώ εκείνοι που δεν το πληρούν µπορούν να ταξινοµηθούν σαν µη µέλη του έθνους ή σαν µέλη ξένων εθνών. Άλλα έθνη πάλι απολαµβάνουν ουσιαστικά την εθνική ενότητα χωρίς να διαθέτουν καµία εθνική γλώσσα. Η θρησκεία εκφράζει επίκοινες ηθικές αξίες και πνευµατικές πεποιθήσεις. αλλά χωρίζονται από θρησκευτικές διαφορές: οι περισσότεροι προτεστάντες θεωρούν τους εαυτούς τους Ενωτικούς και επιθυµούν να διατηρήσουν τους δεσµούς τους µε τη Βρετανία. για παράδειγµα. προκαλούµε µερικά δυσαπάντητα ερωτήµατα. Mολονότι κάποια συγκεκριµένα πολιτισµικά χαρακτηριστικά συνήθως συνδέονται µε την εθνική ταυτότητα –κυρίως η γλώσσα.Ο εθνικισµός 241 µπορεί να ειπωθεί ότι ανήκουν σε ένα έθνος. ουσιαστικά η γλώσσα είναι εκείνη που διαιρεί τους γαλλόφωνους του Κεµπέκ από τον υπόλοιπο αγγλόφωνο Καναδά. Η θρησκεία είναι ένα ακόµη σηµαντικό συστατικό της εθνικής ταυτότητας. τα ιταλικά και τα γερµανικά. οι αυστραλοί και οι νεοζηλανδοί έχουν µητρική τους γλώσσα τα αγγλικά. αλλά χρησιµοποιούνται τρεις εθνικές γλώσσες των γειτονικών χωρών: τα γαλλικά. η εθνοτικότητα. η οποία είχε αποτυπωθεί στην καθαρότητα και τη µακρόχρονη επιβίωση της γερµανικής γλώσσας. αξίες και τρόπους έκφρασης που δίνουν στους ανθρώπους µια αίσθηση οικειότητας και κοινής ένταξης. για παράδειγµα. Τα έθνη. οι άνθρωποι µιλούν την ίδια γλώσσα. Kάθε γλώσσα ενσωµατώνει ορισµένες ιδιαίτερες στάσεις. Όταν όµως ορίζουµε το έθνος σαν αυτό να ήταν µια απλή οµάδα ανθρώπων που συνδέονται µεταξύ τους από κοινή παιδεία και παραδόσεις. όπως συµβαίνει στην περίπτωση της Ελβετίας. Το ισλάµ υπήρ- . αλλά σίγουρα δεν θεωρούν τους εαυτούς τους µέλη κανενός «αγγλικού έθνους». Η γλώσσα συχνά θεωρείται ότι αποτελεί το πιο σαφές σύµβολο της εθνικής ταυτότητας. επίσης. υπήρξαν άκρως ευαίσθητα στις απόπειρες νόθευσης των γλωσσών τους ή και σε κάθε απειλή εναντίον τους. ενώ ο ουαλικός εθνικισµός συνιστά κυρίως µια απόπειρα διατήρησης ή αναβίωσης της ουαλικής γλώσσας. οι οποίοι µοιράζονται την ίδια γλώσσα χωρίς να έχουν καµιά αντίληψη επίκοινης εθνικής ταυτότητας: οι αµερικανοί. Aφετέρου όµως υπάρχουν κάποιοι λαοί. ενώ πολλοί από την καθολική κοινότητα υποστηρίζουν την ενωµένη Ιρλανδία.

εδράζεται λιγότερο στο χρώµα απ’ ό. οι οποίοι προσπαθούσαν να εξαγνίσουν το Ιράν από τη δυτική –και πιο συγκεκριµένα την αµερικανική– επιρροή.τι στην ξεχωριστή τους ιστορία και παιδεία. κατά τη διάρκεια της ναζιστικής περιόδου. που βρίσκονταν κυρίως στην εµπειρία της δουλείας και την αφρικανική κοινωνία. Αντανακλά µια εθνοτική ενότητα που µπορεί ενδεχοµένως να στηρίζεται στη ράτσα. Aπό µια άλλη άποψη το ισλάµ δηµιουργεί όµως µια µεγαλύτερη ενότητα µεταξύ των πιστών απ’ ότι οποιοδήποτε εθνικό κράτος και οι µουσουλµάνοι σε πολλά µέρη του κόσµου αυτοχαρακτηρίζονται ως µέλη του ισλαµικού έθνους. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες ξε σηµαντικός παράγοντας στον σχηµατισµό εθνικής συνείδησης στο µεγαλύτερο µέρος της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Οι ΗΠΑ περηφανεύονται για την πολιτισµική τους . όπως είναι το αγγλικό και το γαλλικό Εθνικό Μέτωπο. αλλά συνήθως βασίζεται µάλλον στις επίκοινες αξίες και πολιτισµικές πεποιθήσεις. αλλά δεν αισθάνονται διόλου ότι ανήκουν σε κανένα ενιαίο «καθολικό έθνος». για παράδειγµα. Η σηµασία της ράτσας τονίστηκε και αργότερα από ακροδεξιές οµάδες. τα έθνη έχουν στηριχτεί στην αίσθηση της εθνοτικής ή φυλετικής τους ενότητας. Παρ’ όλα αυτά οι θρησκευτικές πεποιθήσεις δεν συµπίπτουν πάντα µε την αίσθηση της εθνότητας. Ο γερµανικός όρος Völk. Εκτός από τη θρησκεία και τη γλώσσα. οι οποίες εκστρατεύουν εναντίον των «µη Λευκών» µεταναστών ή ακόµη ζητούν τον επαναπατρισµό των τελευταίων µε τη δικαιολογία ότι ο πολυφυλετισµός υποσκάπτει την εθνική ενότητα. Ταυτόχρονα άλλες χώρες. που σηµαίνει λαός. Ο εθνικισµός των µαύρων αµερικανών. Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 άντλησε σε µεγάλο βαθµό την έµπνευσή της από τις ζηλωτιστικές πεποιθήσεις των σιιτών µουσουλµάνων. Η εθνοτικότητα όµως δεν αποτελεί πάντοτε τη βάση για µια εθνική ταυτότητα. τις ∆υτικές Ινδίες και σε µερικά µέρη της Ευρώπης επικεντρώθηκε στην εκ νέου ανακάλυψη των πολιτισµικών ριζών των µαύρων. η Ιταλία. Ως εκ τούτου το κίνηµα της Μαύρης Συνείδησης (Black Consciousness) στις ΗΠΑ. Αυτό φάνηκε ιδιαίτερα καθαρά στη Γερµανία. όπως η Πολωνία.242 A. σηµαίνει την πολιτισµική ενότητα όσο και τους δεσµούς αίµατος µεταξύ κάποιων ανθρώπων. Οι διαχωρισµοί ανάµεσα στους καθολικούς και τους προτεστάντες στην κυρίως Βρετανία δεν εµπνέουν αντίπαλους εθνικισµούς ούτε η αξιοσηµείωτη θρησκευτική ποικιλία που υπάρχει στις ΗΠΑ απείλησε ποτέ να διασπάσει τη χώρα σε µια αλυσίδα χωριστών εθνών. η Βραζιλία και οι Φιλιππίνες µοιράζονται µια κοινή καθολική πίστη. Ο εθνικισµός όµως έχει συνήθως πολιτισµική µάλλον παρά βιολογική θεµελίωση.

οι οποίοι παίρνουν τη µορφή του πατριωτισµού. Οι ΗΠΑ γιορτάζουν την Ηµέρα της Ανεξαρτησίας και την Ηµέρα των Ευχαριστιών. Οι αντικειµενικές δυσκολίες. που είναι αποτέλεσµα πολλών αιώνων µετανάστευσης από την Ευρώπη. Η εθνική ταυτότητα συχνά διατηρείται µε την ανάµνηση και τον εορτασµό των παλαιών ένδοξων στιγµών. των επετείων κάποιων εθνικών ηγετών ή σηµαντικών στρατιωτικών νικών. Eποµένως είναι πολύ δύσκολο να εντοπιστεί η πολιτισµική ενότητα. τα εθνικιστικά συναισθήµατα µπορεί να βασίζονται περισσότερο στις µελλοντικές προσδοκίες παρά σε κάποιες κοινές µνήµες ή στο κοινό παρελθόν. Συνεπώς ο αµερικανικός εθνικισµός έχει ελάχιστη σχέση µε την κοινή ιστορία ή τις παραδόσεις των αµερικανών. χωρίς µολαταύτα να πλήττεται η αίσθηση της εθνικής τους υπερηφάνειας. που είναι άλλωστε γνωστές ως η «χώρα των µεταναστών». Κατ’ αυτή την έννοια το έθνος είναι µια ψυχοπολιτική οντότητα. όπως είναι η απουσία κρατικής επικράτειας. H ταυτότητα αυτή αποτυπώνει µάλλον έναν κυµαινόµενο συνδυασµό πολιτισµικών παραγόντων. απολαµβάνοντας πάντοτε τις θρησκείες τους.Ο εθνικισµός 243 ποικιλότητα. του «να είσαι αµερικανός». ενώ στη Γαλλία γιορτάζεται η Ηµέρα της Πτώσης της Βαστίλης και στη Βρετανία συνεχίζουν να πανηγυρίζονται οι επέτειοι της Mάχης της ∆ουγκέρκης και της λήξης του ∆εύτερου Παγκόσµιου Πολέµου. Τα µέλη του έθνους επίσης συµµερίζονται συνήθως µια κοινή ιστορία και παραδόσεις. την κουζίνα ή ακόµη και τις γλώσσες τους. των οποίων οι οικογένειες έφτασαν στην Aµερική αιώνες µετά από αυτά τα γεγονότα. την Κεντρική και τη Νότια Αµερική. παρά κάποια συγκεκριµένα στοιχεία. Οι αµερικανοί πολίτες θεωρούν τους εαυτούς τους «πολωνοαµερικανούς». ο µι- . από τα ίδια τους τα µέλη και όχι από κανένα σύνολο εξωτερικών παραγόντων. µια οµάδα ανθρώπων που θεωρούν τους εαυτούς τους µια φυσική πολιτική ενότητα και χαρακτηρίζονται από κοινούς δεσµούς πίστης και αφοσίωσης. «ιάπωνοαµερικανούς». Αυτό επαληθεύεται στην περίπτωση των αφοµοιωµένων µεταναστών και είναι εµφανέστερο στις ΗΠΑ. Από την άλλη πλευρά. τις οποίες αντιπροσωπεύουν οι ΗΠΑ. της εθνικής ανεξαρτησίας. την Ασία. αλλά σφυρηλατήθηκε από την κοινή τους αφοσίωση στο σύνταγµα και τις αξίες του φιλελεύθερου καπιταλισµού. τις παραδόσεις. την οποία δήθεν εκφράζει η εθνική ταυτότητα. «ισπανοαµερικανούς» και ούτω καθεξής. Το ταξίδι του Μαιηφλάουερ και ο Πόλεµος της Ανεξαρτησίας δεν έχουν άµεση σχέση µε τους περισσότερους αµερικανούς. Σε τελική ανάλυση τα έθνη µπορούν να προσδιοριστούν µόνο «υποκειµενικά».

για παράδειγµα. των σινχαλέζων. του Ιράν. έγινε ανεξάρτητο κράτος το 1991 παρ’ όλο που ο πληθυσµός της µετά βίας έφτανε τα δυόµισι εκατοµµύρια κατοίκους (από τους οποίους µόλις οι µισοί ήταν γηγενείς λετονοί). Από την άλλη πλευρά έχουµε τις «ενσωµατωτικές» αντιλήψεις περί έθνους. που τονίζουν τη σηµασία της πολιτικής συνείδησης και της πατριωτικής νοµιµοφροσύνης. του Ώλστερ. Aποτελούν οι βάσκοι στην Iσπανία ή οι κάτοικοι του Κεµπέκ στον Καναδά χωριστά έθνη. ∆εν . Είναι άραγε οι ταµίλ της Σρι Λάνκα χωριστό έθνος από την πλειονότητα των κατοίκων του νησιού.244 A. διαφωνούν έντονα σχετικά µε το πώς ακριβώς ισορροπούν οι µεν µε τους δε. Πολλές από τις πιο δυσεπίλυτες πολιτικές διαµάχες σε ολόκληρο τον κόσµο αποτελούν στην πραγµατικότητα διαφωνίες σχετικά µε το αν ένας συγκεκριµένος λαός πρέπει να θεωρείται έθνος ή όχι. δείχνοντας ότι τα έθνη µπορεί να είναι πολυφυλετικά. αµετάβλητη και πραγµατικά αναλλοίωτη. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες κρός πληθυσµός ή η έλλειψη οικονοµικών πόρων είναι εντελώς ασήµαντες αν µια οµάδα ανθρώπων επιµένει να αξιώνει αυτά που θεωρεί εθνικά της δικαιώµατα. του Ιράκ και της Συρίας. πολυθρησκευτικά και ούτω καθεξής. Όταν θεωρούµε πως η εθνική ταυτότητα είναι δεδοµένη. Το γεγονός ότι τα έθνη σχηµατίζονται µέσα από ένα συνδυασµό αντικειµενικών και υποκειµενικών παραγόντων έχει πάντως δύο σηµαντικές συνέπειες. Η δεύτερη συνέπεια του ίδιου γεγονότος είναι ότι επέτρεψε να αναπτυχθούν διαφορετικές σηµασίες της λέξης έθνος. αυτό σηµαίνει ότι αποδίδουµε στο έθνος µια κοινή καταγωγή και έτσι καταλύουµε τη διάκριση ανάµεσα στο έθνος και τη ράτσα. ή µήπως στην πραγµατικότητα συγκροτούν ένα χωριστό έθνος. Με τον ίδιο τρόπο οι κουρδικοί λαοί της Μέσης Ανατολής απέκτησαν εθνικιστικές φιλοδοξίες µολονότι οι κούρδοι δεν είχαν ποτέ ως τότε αποκτήσει επίσηµα πολιτική ενότητα και µέχρι στιγµής ζούνε σκορπισµένοι σε πολλά µέρη της Τουρκίας. πολυεθνοτικά. Η πρώτη είναι ότι τονίζει σε πόσο µεγάλο βαθµό η εθνική ταυτότητα µπορεί να αµφισβητηθεί. Από τη µια πλευρά υπάρχουν οι «αποκλειστικές» αντιλήψεις περί έθνους. που τονίζουν τη σηµασία της εθνοτικής του ενότητας και της κοινής του ιστορίας. Ενώ όλοι οι εθνικιστές συµφωνούν ότι τα έθνη αποτελούν µείγµατα πολιτισµικών και ψυχοπολιτικών παραγόντων. και δικαιούνται συνεπώς να αποκτήσουν δική τους πατρίδα και κράτος. Οι κάτοικοι της Βόρειας Ιρλανδίας ανήκουν στο βρετανικό έθνος ή στο ιρλανδικό έθνος. χωρίς να έχει καµιά ενεργειακή πηγή και διαθέτοντας ελάχιστους φυσικούς πόρους. ή απλώς εθνοτικές και γλωσσικές οµάδες. Η Λετονία.

σύµφωνα µε όσα ισχυρίζονται οι εθνικιστές. που αποσκοπεί στη συγκάλυψη της κοινωνικής αδικίας και τη στήριξη της καθεστηκυίας τάξης. Οι αναρχικοί γενικά υποστηρίζουν ότι το έθνος έχει µιανθεί από τη σύνδεσή του µε το κράτος και συνεπώς µε την καταπίεση. Παρ’ όλα αυτά τα θρησκευτικά σύνορα σπάνια συµπίπτουν µε τα συµβατικά έθνη. κοινότητες πιστών. το οποίο συχνά ορίζεται από τη ράτσα και δίνει σκοπό και νόηµα στην ύπαρξη των ατόµων. Οι σοσιαλιστές τείνουν να θεωρούν το έθνος µια τεχνητή υποδιαίρεση της ανθρωπότητας. χρειάζεται να προσθέσουµε ότι αυτές οι ετερογενείς αντιλήψεις περί έθνους υποστηρίζουν πολύ διαφορετικές µορφές εθνικισµού.. ενώ κάποια άλλα εξαφανίζονται. H οργανική κοινότητα Mολονότι οι εθνικιστές µπορεί να διαφωνούν σχετικά µε τα χαρακτηριστικά που προσδιορίζουν το έθνος. την οποία µερικά πετυχαίνουν. Γι’ αυτό τον λόγο. καθένα από τα οποία έχει τον δικό του ιδιαίτερο χαρακτήρα και ξεχωριστή ταυτότητα. Οι συντηρητικοί πρωταρχικά θεωρούν το έθνος µια οργανική οντότητα. Οι ζηλωτιστές ουσιαστικά θεωρούν τα έθνη θρησκευτικές οντότητες. η οποία τονίζει την πολιτική συστράτευση των µελών του όσο και την πολιτισµική του ενότητα. αλλά διεθνή χαρακτήρα. Οι φασίστες θεωρούν το έθνος ένα οργανικά ενιαίο κοινωνικό σύνολο. το έθνος κα- . ότι τα έθνη αποτελούν οργανικές κοινότητες. εξ ου και η ιδέα των υπερεθνικών θρησκευτικών κοινοτήτων.Ο εθνικισµός 245 Απόψεις για το. Αυτό συµβαίνει επειδή. όπως είναι το «έθνος του ισλάµ».. Σαν πηγή της κοινωνικής συνοχής και της συλλογικής ταυτότητας. το έθνος είναι ίσως η πολιτικά σηµαντικότερη από όλες τις κοινωνικές οµάδες. τα έθνη είναι προορισµένα να παλεύουν για την επιβίωσή τους. το έθνος θεωρείται απλός µύθος. µε την έννοια ότι είναι προικισµένα µε δικαιώµατα και κυρίως µε το ισότιµο δικαίωµα του αυτοπροσδιορισµού. έθνος Οι φιλελεύθεροι προσυπογράφουν µια «πολιτική» άποψη για το έθνος. τα µέλη της οποίας συνδέονται από την κοινή τους εθνοτική ταυτότητα και την κοινή τους ιστορία. Τα έθνη αποτελούν ηθικές οντότητες. Η ανθρωπότητα µε άλλα λόγια είναι από τη φύση της χωρισµένη σε έναν αριθµό εθνών. Εντούτοις. πάντως τους ενώνει η κοινή τους πεποίθηση. Τα πολιτικά κινήµατα και οι στρατεύσεις θα πρέπει συνεπώς να µην έχουν εθνικό. που έχει σκοπό την εµπέδωση της υποταγής των πολιτών και της εξάρτησής τους από τα συµφέροντα της άρχουσας ελίτ.

Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες τέχει µια «υπέρτερη» νοµιµότητα και µια βαθύτερη πολιτική σηµασία απ’ ότι οποιαδήποτε άλλη κοινωνική οµάδα ή συλλογικό σώµα. µε τη θεωρία του Γκέλνερ.246 A. ενώ απεναντίας οι αναδυόµενες βιοµηχανικές κοινωνίες προώθησαν την κοινωνική κινητικότητα. 1855-1936) διέκρινε ανάµεσα στην έννοια της Gemeinschaft. The Ethnic Origins of Nations. που µπορεί να είναι πολύ αρχαιότερες από τη δηµιουργία του εθνικού κράτους ή και την επιδίωξη της εθνικής ανεξαρτησίας. Nations and Nationalism. Στο έργο του Έθνη και Εθνικισµός (Ernst Gellner. Η εθνική κοινότητα όµως αποτελεί ένα ιδιαίτερο είδος κοινότητας. µολονότι τα έθνη συσσωµατώθηκαν για να ανταποκριθούν σε συγκεκριµένες κοινωνικές συνθήκες και περιστάσεις. το φύλο. τις οποίες αποκαλεί «εθνοτικές οµάδες» (Αnthony Smith. πάλι. τα έθνη είναι ιστορικά ριζωµένα: οι ρίζες τους βρίσκονται στην επίκοινη πολιτισµική τους κληρονοµιά και την κοινή τους γλώσσα. ο γερµανός κοινωνιολόγος Φέρντιναντ Tαίνις (Ferdinard Tönnies. Για παράδειγµα. αντέχουν στον χρόνο και λειτουργούν σε ένα ενστικτώδες ή ακόµη και αρχέγονο επίπεδο. τον προσωπικό αγώνα και τον ανταγωνισµό κι έτσι χρειάζονταν µια καινούρια πηγή πολιτισµικής συνοχής. Πιστεύουν ότι ενώ ορισµένοι άλλοι παράγοντες. µπορούν να είναι σηµαντικοί σε ορισµένες κοινωνίες ή και µπορούν να αποκτήσουν προέχουσα βαρύτητα σε συγκεκριµένες συνθήκες. ωστόσο οι δεσµοί της εθνότητας είναι ουσιαστικότεροι. η θρησκεία και η γλώσσα. Σύµφωνα. Αυτήν τους προσέφερε ο εθνικισµός. της πίστης και του καθήκοντος. Aπεναντίας ο Ερνστ Γκέλνερ τόνισε τη στενή σύνδεση του εθνικισµού µε τον εκσυγχρονισµό και ιδίως µε τη διαδικασία της εκβιοµηχάνισης. Στο βιβλίο του Η Εθνοτική Καταγωγή των εθνών ο Άντονυ Σµιθ τόνισε τη συνέχεια που υπάρχει ανάµεσα στα σύγχρονα έθνη και τις παλαιότερες εθνοτικές κοινότητες. η έννοια της κοινότητας υποδηλώνει µια κοινωνική οµάδα που κατέχει µια ισχυρή συλλογική ταυτότητα. η εθνική κοινότητα έχει βαθιές ρίζες και πρόκειται να αντέξει στον χρόνο. όπως είναι για παράδειγµα η τάξη. 1986). 1983) ο ίδιος συγγραφέας υποστήριξε ότι οι παλαιότερες ή «αγροτοεγγράµµατες» κοινωνίες ήταν δοµηµένες επάνω σε ένα δίκτυο φεουδαρχικών δεσµών και πεποιθήσεων. Οι εθνικοί δεσµοί και πεποιθήσεις απαντούν σε όλες τις κοινωνίες. Ως κοινωνική ή πολιτική αρχή. Ωστόσο δίνονται ποικίλες εξηγήσεις για όλους αυτούς τους ισχυρισµούς. Σύµφωνα µε αυτή την άποψη. ή . η οποία βασίζεται στους δεσµούς της συντροφικότητας. αφού η επιστροφή των ανθρώπων στις παλαιότερες πεποιθήσεις και ταυτότητες είναι αδιανόητη.

τα έθνη δεν αποτελούν παρά µόνο «νοερές κοινότητες». την οποία έχουµε στις χαλαρότερες. µε τους οποίους υποτίθεται ότι µοιράζονται την ίδια εθνική ταυτότητα. που συνήθως απαντάται στις παραδοσιακές κοινωνίες και χαρακτηρίζεται από τη φυσική στοργή και τον αµοιβαίο σεβασµό των µελών της. η συνείδηση της εθνικής ταυτότητας σε καµιά χώρα δεν εξαπλώθηκε ευρέως πριν από το τέλος του δέκατου ένατου αιώνα. και µάλιστα ένα µύθο που δηµιουργήθηκε από τον ίδιο τον εθνικισµό. Για τους εθνικιστές. ή εταιρικής ένωσης. τότε υπάρχουν µόνο σαν πλάσµατα της φαντασίας µας. Εάν τα έθνη όντως υφίστανται. H ιδέα ότι τα έθνη αποτελούν «νοερές» και όχι οργανικές κοινότητες αξιοποιήθηκε δεόντως από τους επικριτές του εθνικισµού. όπως τόνισε ο Mπένεντικτ Άντερσον (Benedict Anderson. προκειµένου να διατηρηθεί η έννοια της επίκοινης ταυτότητας. Aπορρίπτοντας την υπόθεση ότι τα σύγχρονα έθνη αποτελούν µετεξελίξεις κάποιων παλαιότερα εδραιωµένων εθνοτικών κοινοτήτων. για παράδειγµα. ο εθνικισµός δηµιουργεί τα έθνη και όχι τα έθνη τον εθνικισµό.Ο εθνικισµός 247 κοινότητας. Παραδείγµατος χάριν. διασφαλίζοντας ότι η πίστη . οπότε και εµπεδώθηκε ίσως χάρη στην επινόηση των εθνικών ύµνων και των εθνικών σηµαιών. τεχνητές και συµβατικές σχέσεις που συνήθως συναντάµε στις αστικές και βιοµηχανικές κοινωνίες. που τα κατασκευάζουν η εκπαίδευση. 1983). Παρ’ όλα αυτά. Οι σοσιαλιστές και ιδίως οι µαρξιστές συνέδεσαν τούτη τη διαδικασία µε τις προσπάθειες σταθεροποίησης των εγγενώς ασταθών ταξικών κοινωνιών. το έθνος σφυρηλατείται οπωσδήποτε από σχέσεις κοινοτικού τύπου. τα άτοµα πάντοτε συναντούν µόνο µια απειροελάχιστη αναλογία των άλλων ανθρώπων. Σύµφωνα µε αυτή την άποψη. τα µέσα επικοινωνίας και η διαδικασία του πολιτικού µας εγκοινωνισµού. και την έννοια της Gesellschaft. ο Xόµπσµποµ ισχυρίστηκε ότι η πίστη στην ιστορική συνέχεια και την πολιτισµική καθαρότητα του έθνους αποτελεί σε κάθε περίπτωση µύθο. Από αυτή την άποψη ο εθνικισµός παρουσιάζεται ως ένας µηχανισµός µέσω του οποίου η άρχουσα τάξη αποκρούει την απειλή της κοινωνικής επανάστασης. Ο Άντερσον αντέτεινε ότι τα έθνη υπάρχουν µάλλον σαν νοερές εικόνες παρά σαν γνήσιες κοινότητες. 1983). έναν ορισµένο βαθµό άµεσης και προσωπικής αλληλόδρασης µεταξύ των µελών τους. Ο µαρξιστής ιστορικός Έρικ Xόµπσµποµ. Μέσα στα ίδια τα έθνη. οι οποίες απαιτούν. όσο και στην επέκταση της πρωτοβάθµιας εκπαίδευσης και συνεπώς του µαζικού εγγραµατισµού. τόνισε σε πόσο µεγάλο βαθµό τα έθνη αποτελούν «κατασκευασµένες παραδόσεις» (Eric Hobsbawm.

έγινε ο σπόρος από τον οποίο ξεπήδησαν τα εθνικιστικά δόγµατα. µπορεί να περιλαµβάνει µια διαδικασία ενοποίησης µικρότερων χωρών. που δεν ήταν πλέον απλοί υπήκοοι του στέµµατος. Στο πλαίσιο τούτης της παράδοσης του εθνικισµού. Xάρη στον αγώνα των πολωνών για ανεξαρτησία από τη ρώσικη κυριαρχία. Σκοπός του εθνικισµού είναι συνεπώς η ίδρυση ενός «εθνικού κράτους». Mέχρι στιγµής αυτό ιστορικά επιτυγχάνεται µε δύο τρόπους. ο Pουσώ κατέληξε να πιστεύει ότι αυτή η «γενική θέληση» παρουσιάζεται στους λαούς που είναι πολιτισµικά ανεπτυγµένοι. αλλά στην αδιαίρετη συλλογική θέληση ολόκληρης της κοινότητας. Ο εθνικός αυτοκαθορισµός Ο εθνικισµός ως πολιτική ιδεολογία εµφανίστηκε µόνον όταν η ιδέα της εθνικής κοινότητας συναντήθηκε µε το δόγµα της λαϊκής κυριαρχίας. Mολονότι ο Pουσώ δεν ασχολήθηκε ποτέ συγκεκριµένα µε το ζήτηµα του έθνους ούτε συζήτησε το φαινόµενο του εθνικισµού. η θέληση όλων εφόσον ο καθένας κινείται ανιδιοτελώς. γνώρισε επανειληµµένα τέτοιες ενοποιήσεις. Kριτήριο της εθνικής ταυτότητας είναι η επιθυµία εξασφάλισης ή διαφύλαξης της πολιτικής ανεξαρτησίας. αλλά είναι µια φυσική πολιτική κοινότητα. Στον πρώιµο Μεσαίωνα. Ο Pουσώ υποστήριξε ότι η κυβέρνηση δεν πρέπει να βασίζεται στην απόλυτη κυριαρχία κανενός µονάρχη. Αυτό συνέβη κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Eπανάστασης και εν µέρει οφειλόταν στην επιρροή του Zαν Zακ Pουσώ (Jean-Jacques Rousseau).248 A. Eποµένως η κυριαρχία ανήκε στο «γαλλικό έθνος». η εθνική και η κρατική υπόσταση συνδέονται εγγενώς. Κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Eπανάστασης αυτές οι ιδέες αποτυπώθηκαν στο επιχείρηµα ότι ο γαλλικός λαός αποτελούνταν από πολίτες προικισµένους µε αναφαίρετα δικαιώµατα και αντίστοιχα καθήκοντα. Η «γενική θέληση» είναι το κοινό ή συλλογικό συµφέρον της κοινωνίας. ο Καρλοµάγνος είχε ενώσει τα γερµανικά κράτη στην Αγία Ρω- . που αποτυπώθηκε στην ιδέα της «γενικής θέλησης». Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες στο έθνος παραµένει ισχυρότερη από την ταξική αλληλεγγύη και προσδένοντας έτσι την εργατική τάξη στην υπάρχουσα εξουσιαστική δοµή. που συνήθως εκφράζεται µε την αρχή του εθνικού αυτοκαθορισµού. που θεωρείται από ορισµένους ως πατέρας του σύγχρονου εθνικισµού. Πρώτον. Με άλλα λόγια το έθνος δεν είναι απλώς µια φυσική κοινότητα. Άρα η µορφή του εθνικισµού που προέκυψε από τη Γαλλική Eπανάσταση βασιζόταν στο όραµα ενός λαού ή έθνους που αυτοκυβερνάται. Η γερµανική ιστορία. η έµφαση που έδωσε στη λαϊκή κυριαρχία. για παράδειγµα.

τα εθνικά κράτη µπορούν να δηµιουργηθούν αποσπώντας την ανεξαρτησία τους από κάποιο άλλο κράτος. Συνεπώς η εκλογή µιας µη κοµµουνιστικής κυβέρνησης το 1989 σηµατοδότησε την περαιτέρω απελευθέρωση της χώρας από τον ξένο έλεγχο. Ωστόσο υπέστη µια νέα γερµανική εισβολή το 1939 και λίγο αργότερα διχοτοµήθηκε ξανά από τη Γερµανία και τη Σοβιετική Ένωση. Συνεπώς ο εθνικισµός εκφράζει την ιδέα της λαϊκής αυτοδιακυβέρνησης. Για παράδειγµα. όταν διαµελίστηκε από την Αυστρία. Οι δύο Γερµανίες επανενώθηκαν τελικά το 1990. Μετά την ήττα της όµως στον ∆εύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο η Γερµανία διαµελίστηκε για µια ακόµη φορά. Έκτοτε η Γερµανία δεν ενώθηκε ξανά ώσπου ο Bίσµαρκ ίδρυσε το «∆εύτερο Ράιχ». ο οποίος µοιράζεται την ίδια πολιτισµική ή εθνική ταυτότητα. κερδίζει το δικαίωµα της αυτοδιακυβέρνησης. τότε η κοινότητα και η ιδιότητα του πολίτη (ή πολιτειότητα) συµπίπτουν. Γι’ αυτό τον λόγο οι εθνικιστές πιστεύουν ότι οι δυνάµεις που δηµιούργησαν τον κόσµο των . ένα έθνος απελευθερώνεται από την ξένη διακυβέρνηση και αποκτά τον έλεγχο της µοίρας του. Όταν ένας λαός. το 1871. Το «Τρίτο Ράιχ» του Χίτλερ ολοκλήρωσε τη διαδικασία της ενοποίησης µε την ενσωµάτωση της Αυστρίας στη «Mεγάλη Γερµανία». Η Πολωνία έπαψε να υπάρχει στα 1793. Επιπλέον. παρέµεινε υπό στενό σοβιετικό έλεγχο κατά το µεγαλύτερο µέρος της µεταπολεµικής περιόδου. Για τους εθνικιστές το εθνικό κράτος αποτελεί την ύψιστη και την άριστη µορφή πολιτικής οργάνωσης. Χάρη στη Συνθήκη των Βερσαλλιών αναγεννήθηκε όµως το 1918 ως ανεξάρτητη δηµοκρατία. Kατά δεύτερο λόγο. ο εθνικισµός προσφέρει νοµιµοποίηση στην εξουσία της κυβέρνησης. τη Ρωσία και Πρωσία. Έπειτα.Ο εθνικισµός 249 µαϊκή Αυτοκρατορία. µολονότι η Πολωνία ανέκτησε τυπικά την ανεξαρτησία της το 1945. Η πολιτική κυριαρχία σ’ ένα εθνικό κράτος εδρεύει στον λαό ή το ίδιο το έθνος. Σ’ αυτή την περίπτωση. η οποία αργότερα ονοµάστηκε από τους γερµανούς εθνικιστές «Πρώτο Ράιχ». σύµφωνα µε τους όρους του Γερµανοσοβιετικού Συµφώνου. Η µεγάλη δύναµη του εθνικού κράτους είναι ότι προσφέρει την προοπτική της πολιτισµικής συνοχής όσο και της πολιτικής ενότητας. την ιδέα δηλαδή ότι η διακυβέρνηση ασκείται από τον λαό είτε για τον λαό και πάντως σύµφωνα µε το εθνικό συµφέρον του. η πολωνική ιστορία γνώρισε αλλεπάλληλες προσπάθειες για την αποτίναξη διάφορων ξένων δυνάµεων. µε την ίδρυση των δύο γερµανικών κρατών στα 1949 –της Ανατολικής και της ∆υτικής Γερµανίας– και την αναγνώριση της διηνεκούς ανεξαρτησίας της Αυστρίας.

Η παραχώρηση µεγάλου φάσµατος εξουσιών στην περιφέρεια των βάσκων. ασκούν ένα ευρύ φάσµα αυτόνοµων εξουσιών. Εντούτοις θα ήταν παραπλανητικό αν υπαινισσόµασταν ότι ο εθνικισµός συνδέεται πάντοτε µε το εθνικό κράτος ή ότι περιλαµβάνει απαραίτητα την ιδέα του εθνικού αυτοκαθορισµού. Με τον ίδιο τρόπο η επικείµενη δηµιουργία του σκωτικού κοινοβουλίου στη Βρετανία µπορεί απλά. καθώς και του βασκικού και του βρετονικού εθνικισµού στη Γαλλία. αλλά µπορεί αντίθετα να εκφράζεται µέσα από τις ιδέες της οµοσπονδοποίησης αυτού του µεγαλύτερου κράτους ή της µεταβίβασης εξουσιών σε τοπικό επίπεδο. Η µεταβίβαση εξουσιών αφετέρου σηµαίνει έναν µετριοπαθέστερο τύπο πολιτικής αποκέντρωσης. παραχωρώντας ένα ολοένα ευρύτερο φάσµα εξουσιών στους υπερεθνικούς θεσµούς της Eυρωπαϊκής Ένωσης. αφού τα νέα σώµατα στα οποία µεταβιβάζονται οι εξουσίες δεν έχουν κανένα µερίδιο στην κυριαρχία – µολονότι. να τροφοδοτήσει τον σκωτικό εθνικισµό. Με λίγα λόγια. που δεν αποζητά την αναγνώριση κρατικής υπόστασης ούτε την πλήρη ανεξαρτησία. . µε την επιθυµία της αποσκίρτησης από έναν µεγαλύτερο πολιτικό σχηµατισµό µε σκοπό την ίδρυση ανεξάρτητου κράτους. Παραδείγµατος χάριν. µπορούν να ικανοποιηθούν µε ένα ελάχιστο µέτρο πολιτικής αυτονοµίας. πιο πρόσφατα. Κάποια έθνη. όπως ισχυρίζονται µερικοί. στην Iσπανία. απέτυχε να τερµατίσει τη δράση της τροµοκρατικής βασκικής οργάνωσης ΕΤΑ. Αυτό βλέπουµε στην περίπτωση του ουαλικού εθνικισµού στη Βρετανία. Ωστόσο δεν είναι σαφές αν η µεταβίβαση εξουσιών παραχωρεί ένα βαθµό αυτοδιακυβέρνησης επαρκή για να ικανοποιηθούν οι εθνικιστικές αξιώσεις.250 A. στη Βρετανία. το εθνικό κράτος είναι η µόνη βιώσιµη πολιτική µονάδα. Ο εθνικισµός δεν συνδέεται λοιπόν πάντοτε µε την επιδίωξη της απόσχισης. όπως συµβαίνει στην Iσπανία. µε αποτέλεσµα να δηµιουργηθούν έπειτα αξιώσεις οµοσπονδοποίησης και εντέλει να προκληθεί η αποσκίρτηση της Σκοτίας από το βρετανικό κράτος. τη Γαλλία και. για παράδειγµα. H οµοσπονδοποίηση δηµιουργεί νοµικές και πολιτικές δοµές που κατανέµουν την εξουσία στις διάφορες περιοχές ενός ενιαίου κράτους µε βάση την αρχή της συγκυριαρχίας. Heywood – Πολιτικές Ιδεολογίες ανεξάρτητων εθνικών κρατών είναι δυνάµεις φυσικές και ακαταµάχητες και ότι καµία άλλη κοινωνική οµάδα δεν θα µπορούσε ποτέ να συγκροτήσει µια πολιτική κοινότητα που να έχει στ’ αλήθεια νόηµα. η ευρωπαϊκή οµοσπονδοποίηση είναι ο µηχανισµός µέσω του οποίου τα κράτη µέλη της Eυρωπαϊκής Ένωσης πετυχαίνουν βαθµιαία να «συσσωµατώσουν» την εθνική τους κυριαρχία.

η λογοτεχνία και η φιλοσοφία. Αυτό ισχύει ιδίως στην περίπτωση του πολιτισµικού εθνικισµού και του εθνοτικού εθνικισµού. 1762). η οποία συνήθως εξισώνεται µε τον πατριωτισµό. Η πολιτική διδαχή του Ρουσώ συνοψίζεται στον Αιµίλιο (Émile. η επιστήµη. Ο Ρουσώ ήταν εξ ολοκλήρου αυτοδίδακτος. αλλά και δηµιουργεί µια αίσθηση πεπρωµένου ευρύτερη από την ατοµική ύπαρξη. όπου υποστηρίζεται µια ριζοσπαστική µορφή δηµοκρατίας βασισµένη στην ιδέα της «γενικής θέλησης». όπως η γεωγραφική θέση. Για τον πολιτικό εθνικισµό οι «αντικειµενικοί» παράγοντες. ίσως αυτή ακριβώς η µεγάλη δύναµη των συναισθηµατικών στοιχείων του εθνικισµού και η σχετική αδυναµία των θεωρητικών του στοιχείων να εξηγούν την εξαιρετική επιτυχία του ως πολιτικού δόγµατος. Στα γραπτά του ο Ρουσώ ασχολείται µε ποικίλα θέµατα. Πραγµατικά. σοσιαλιστές. η θρησκεία και η γλώσσα δεν είναι διόλου σηµαντικότεροι από τους «υποκειµενικούς» παράγοντες όπως η βούληση. 1762) και αναπτύχθηκε στο Κοινωνικό Συµβόλαιο (Le Contrat social. ίσως ο διανοούµενος µε τη σηµαντικότερη επιρροή στη Γαλλική Επανάσταση. Συνεπώς ο εθνικισµός όχι µόνο προάγει ορισµένους πολιτικούς στόχους αλλά επίσης λέει στους ανθρώπους και ποιοι είναι στην πραγµατικότητα αυτοί οι ίδιοι: δίνει δηλαδή στους ανθρώπους µια ιστορία. σφυρηλατεί τους κοινωνικούς τους δεσµούς και το συλλογικό τους πνεύµα. οι τέχνες. Εντούτοις. Η φιλοσοφία του αντανακλά τη βαθιά του πίστη στη καλοσύνη του «φυσικού ανθρώπου» και τη διαφθορά του «κοινωνικού ανθρώπου». πάντως τους προάγει στη βάση µιας ορισµένης αίσθησης της συλλογικής ταυτότητας.Ο εθνικισµός 251 Zαν Zακ Pουσώ (Jean-Jacques Rousseau. Eγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1742 και συνδέθηκε στενά µε τους επικεφαλής του γαλλικού ∆ιαφωτισµού. 1712-1778) Γεννηµένος στη Γενεύη γάλλος ηθικός και πολιτικός φιλόσοφος. Είναι όµως αδύνατο να συνδέσουµε αποκλειστικά τον Ρουσώ µε οποιαδήποτε πολιτική παράδοση: η σκέψη του επηρέασε φιλελεύθερους. ιδιαίτερα µε τον Ντιντερό (Diderot. η µνήµη και η πατριωτική νοµιµοφροσύνη. H πολιτική της ταυτότητας Όλες οι µορφές εθνικισµού θίγουν το ζήτηµα της ταυτότητας. ορισµένες µορφές του εθνικισµού είναι λιγότερο συνδεδεµένες µε εµφανώς πολιτικές αξιώσεις απ’ ότι άλλες µορφές του. Με όποιους πολιτικούς στόχους και αν συνδέεται ο εθνικισµός. όπως είναι η εκπαίδευση. τη φασιστική σκέψη. 1713-1784). όπως ισχυρίζονται µερικοί. Ο πολιτισµικός εθνικισµός είναι µια µορφή εθνικισµού που δίνει . αναρχικούς και ακόµη και.

Άρα ο ρόλος του εθνικισµού είναι να αναπτύξει την επίγνωση και την εκτίµηση της εθνικής παιδείας και των εθνικών παραδόσεων. ∆εν είναι ασυνήθιστο οι πολιτισµικοί εθνικιστές να θεωρούν το κράτος στοιχείο περιφερειακό. που αναφέρεται µάλλον στα λαϊκά έθιµα. ενώ ο συνθέτης Ρίχαρντ Βάγκνερ βάσισε πολλές όπερες του επάνω στους αρχαίους θρύλους και µύθους. ο πολιτισµικός εθνικισµός είναι «µυστικιστικός». στα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα. ουσιαστικά υπήρξε κυρίως πολιτισµικής και όχι πολιτικής υφής – περιλάµ- . καθώς βασίζεται στη ροµαντική άποψη πως το έθνος είναι ένα και µοναδικό. τις παραδόσεις και τους µύθους παρά στην «υψηλή» παιδεία της ελίτ. Στη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα. Συγγραφείς όπως ο Xέρντερ (J. για παράδειγµα. ιδίως στη Γερµα