A

KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996

2-31 AΦIEPΩMA 

O Nεολιθικ
ς Πολιτισμ
ς
στην Eλλάδα. OI 917 νεολιθικές
θέσεις βεβαιώνουν την πυκνή κατοίκηση κυρίως στις πεδιάδες και
στα παράλια. Tου Γιώργου Παπαθανασ
πουλου. 
Mακεδονία - Θράκη. Περιοχές
αρκετά κατοικημένες κατά την
Nεολιθική Eποχή επιδεικνύουν
σήμερα την ύπαρξη διαφορετικού τύπου οικιών. Tου Δημήτρη
Γραμμένου. 
Hπειρος και I
νια νησιά. Mικρές ομάδες κτηνοτρφων στην
Hπειρο εξέλιξαν τη στιλβωμένη
μαύρη κεραμική, ενώ στα Iνια
τη μονχρωμη. Tης Aγγέλικα
Nτουζουγλή. 
Eλληνικά σπήλαια. O νεολιθικς άνθρωπος χρησιμοποιούσε
τα σπήλαια για εποχιακή αλλά
κυρίως για μνιμη κατοικία. Tου
Γιώργου Παπαθανασ
πουλου. 
Σπήλαιο του Διρού. Oι δραστηριτητες της νεολιθικής κοιντητας αναπτύχθηκαν στη χερσαία, στη θαλάσσια περιοχή αλλά και στο ίδιο το σπήλαιο. Tου
Γιώργου Παπαθανασ
πουλου. 
Kεντρική και Δυτική Θεσσαλία. Περιοχή με πολλές και σημαντικές νεολιθικές θέσεις, χαρακτηρίζεται απ τις διαφορετικού
τύπου κατοικίες. Tου Kωνσταντίνου Γαλλή. 
Σέσκλο και Διμήνι. Δύο νεολιθικές θέσεις στον Παγασητικ
κλπο αποτελούν το θεμέλιο της
θεσσαλικής προϊστορίας. Tου
Kώστα Kωτσάκη. 
Oικισμοί της Στερεάς Eλλάδας. Oι πρώτες κατοικίες πιστεύεται τι ήταν καλύβες πλεκτές απ κορμούς και κλαδιά... Tης
Mαρίας Παντελίδου-Γκ
φα. 
Tα κέντρα της Πελοποννήσου.
O πλούτος των ευρημάτων αποδεικνύει την έντονη δραστηριτητα των κατοίκων των οικισμών. Tης Eλισάβετ Xατζηπούλιου. 
H πολλαπλ
τητα της Δωδεκανήσου. Mοναδικά ευρήματα
μαρτυρούν την ύπαρξη τεχνολογίας μετάλλινων εργαλείων. Tου
Aδαμαντίου Σάμψων. 
Kρήτης. H ύπαρξη μνιμης αρχιτεκτονικής αλλά και εξελιγμένης κεραμικής, αποδεικνύουν τη
μοναδικτητα των οικισμών. Tου
Kωστή Δαβάρα. 
H νεολιθική Kύπρος. Πρσφατη ανακάλυψη αποδεικνύει
την παρουσία ανθρώπων στο νησί κατά την 9η χιλιετία. Tης Φρ
σως Pιζοπούλου-Hγουμενίδου.
Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»:

BHΣ. ΣTAYPAKAΣ
Eξώφυλλο: Aριστερά: Πήλινο αγγείο. Nεώτερη Nεολιθική (περ. 5300-4500 π.X.). Mουσείο
Φιλίππων. Kάτω: Πήλινη φιάλη. Nεώτερη
Nεολιθική II (περ. 4800-4500 π.X.). Mουσείο
Bλου. Δεξιά: Πήλινο ειδώλιο γυναικείας
μορφής. Nεολιθική Eποχή. Mουσείο Λάρισας.

2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996

ΦIEPΩMA

O Nεολιθικς πολιτισμς
στην Eλλάδα
Oι 917 νεολιθικές θέσεις βεβαιώνουν την πυκνή
κατοίκηση κυρίως στις πεδιάδες και στα παράλια
Tου Γιώργου Παπαθανασπουλου
Eπίτιμου Eφορου Aρχαιοτήτων

ΠEPIΣΣOTEPO απ 10.000 αιώνες
διήνυσε στον πλανήτη το ανθρώπινο γένος, για να οδηγηθεί, πριν
10.000 χρ νια, απ το τροφοσυλλεκτικ -θηρευτικ στάδιο του μακραίωνα «Παλαιολιθικού» βίου
του, στην αυγή της εξελιγμένης
πολιτιστικής βαθμίδας που κατέκτησε με το νέο, επαναστατικ ,
«νεολιθικ », τρ πο ζωής.
H γεωργία, η κτηνοτροφία, και η
μ νιμη κατοικία είναι τα κύρια και
βασικά χαρακτηριστικά του νεολιθικού παραγωγικού σταδίου του
νεολιθικού τρ που ζωής, του Nεολιθικού Πολιτισμού.
Tο χωράφι, το ποιμνιοστάσιο,
και το ανθρώπινο μ νιμο ενδιαίτημα, είναι οι σταθεροί χώροι, οι
«ριζωμένοι» τ ποι, οι ρίζες, οι
πρωταρχικές «πατρίδες», που
Eπιμέλεια αφιερώματος:

ΠEΓKY KOYNENAKH
συσπειρώθηκε ο νεολιθικ ς άνθρωπος και σταδιακά και με συνέπεια νομοτελειακά ανέπτυξε τις
παραπέρα κοσμογονικές του δραστηρι τητες που βαθμιαία άλλαξαν τη ζωή, την ιστορία και τη τύχη του.
Tο πέρασμα στο νεολιθικ τρ πο ζωής δεν έγινε απ τομα. Aντίθετα συντελέστηκε βαθμιαία και
με δραματικά αργ ρυθμ τον οποίο καθ ρισε (επέβαλε) η κατάσταση της «στασιμ τητας» στην
εξέλιξη του πλάνητα παλαιολιθικού τροφοσυλλέκτη και κυνηγού.
Kοιτίδες του νεολιθικού τρ που
ζωής, ο οποίος βασίστηκε σε μιαν
άλλη, νέα, επαναστατική σχέση
μεταξύ των ζώων, των φυτών και
του ανθρώπου, σχέση που τελικά
τον οδήγησε στην κυριαρχία του
στη φύση, έχουν εντοπιστεί σε
περιοχές της Mέσης Aνατολής (8η
χιλιετία π.X.) πως και σε τοποθεσίες της Eλλάδας, στην Θεσσαλία,
την Aργολίδα, την Kρήτη και το
B ρειο Aιγαίο που ανάγονται στο

πρώτο μισ της 7ης χιλιετίας
(6.800 - 6.500 π.X.).

Aκεραμική περίοδος
Στην πρώιμη αυτή περίοδο του
νεολιθικού γεωργοκτηνοτροφικού παραγωγικού σταδίου δεν υπάρχει κεραμική (Aκεραμική περίοδος). H περίοδος έχει λα τα
στοιχεία των νέων τρ πων της οικονομίας αλλά ακ μη δεν έχει περάσει στο προχωρημένο στάδιο
της κατασκευής πήλινων αγγείων
που παλαι τερα θεωρούσαν τι
προσδι ριζε την έναρξη της Nεολιθικής Eποχής και αποτελούσε
το κύριο γνώρισμά της μαζί με τα
χαρακτηριστικά λίθινα εργαλεία.
Tα στοιχεία της νέας οικονομίας
που τεκμηριώνουν και χαρακτηρίζουν την Aκεραμική περίοδο στην
Eλλάδα, είναι: σκελετικ υλικ εξημερωμένων ζώων, αιγοπροβάτων, βοοειδών και χοίρων (κτηνοτροφία) απανθρακωμένα δημητριακά και σπρια (γεωργία), ορύγματα και υποδοχές στη γη για

ξύλινα δοκάρια, εστίες και στρωμένα με χαλίκι δάπεδα και β θροι
(οικιστική).
Oι επ μενες τέσσερις περίοδοι
της Nεολιθικής Eποχής στην
Eλλάδα, που, χαρακτηρίζονται απ την παρουσία της Kεραμικής,
είναι η Aρχαι τερη (6500-5800
π.X.), η Mέση (5800-5300 π.X.), η
Nε τερη (5300-4500 π.X.) και η Tελική Nεολιθική (4500-3200 π.X.).
O νεολιθικ ς άνθρωπος είναι ο
εμπνευστής και επινοητής της
χρήσης του πηλού για την εξυπηρέτηση των αναγκών της καθημερινής ζωής του, που καθ ρισαν
και επέβαλαν οι νέοι τρ ποι οικονομίας.
O πηλ ς είναι το υλικ που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος σαν πρώτη ύλη και που, με κατάλληλη επεξεργασία, αλλοιώνοντας την αρχική του σύσταση και μορφή, πλάθοντας και ψήνοντάς τον, του έδωσε σχήματα και γκους και κατασκεύασε μ’ αυτ ν ποικίλα είδη
αγγείων και σκευών, ειδωλίων και

H κατοίκηση
Στη Nεολιθική Eποχή συντελείται μια θεμελιώδης τομή, ταν στον ομαδικ
τρπο ζωής διαδέχεται η μνιμη εγκατάσταση σε ένα συγκεκριμένο τπο. Kαθοριστικ ρλο στη ζωή των νεολιθικών ανθρώπων αποτελεί πλέον η καλλιέργεια της γης και η κτηνοτροφία.
Eκτς απ τα σπίτια χρησιμοποιούσαν για μνιμη ή εποχική κατοικία τα
σπήλαια που βρίσκονται διάσπαρτα σε λη την Eλλάδα. Tα ευρήματα μαρτυρούν τι τα σπήλαια εξυπηρετούσαν πολλαπλές ανάγκες των ανθρώπων· ακμα χρησιμοποιούνταν και ως φυσικές αποθήκες αγαθών και ως καταφύγια.
Δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία για την έκταση των οικισμών, την οργάνωσή
τους ή τη μορφή της κατοικίας.
Στην Aρχαιτερη Nεολιθική, οι εγκαταστάσεις των πρώτων γεωργοκτηνοτρφων βρίσκονταν κοντά σε ποτάμια, ρέματα, πηγές και ήταν μάλλον περιορισμένες σε έκταση. Oι κατοικίες ήσαν πασσαλπηκτες καλύβες, ενώ στην επμενη περίοδο, στη Mέση Nεολιθική, κατασκευάζονται και με λιθκτιστα θεμέλια και πλίνθινους τοίχους. Tο υλικ κατασκευής και η μορφή των κατοικιών εξαρτώνται απ τη θέση των οικισμών αλλά και απ τις ανάγκες των ανθρώπων.
Συνήθως, τα σπίτια ήταν μονχρωμα με εστία. Eστίες, φούρνοι και άλλες βοηθητικές κατασκευές υπήρχαν και έξω απ τα σπίτια. Tους οικισμούς συχνά περιβάλλουν κτιστοί περίβολοι και τάφροι.
Στη Nετερη Nεολιθική Eποχή παρατηρείται σημαντική αύξηση των οικισμών στα πεδινά, μάλλον γιατί αυξάνεται η καλλιέργεια της γης. Στην Tελική
Nεολιθική παρατηρείται μετατπιση των οικισμών στα παράλια. Tο γεγονς
αυτ υποδηλώνει σημαντική ανάπτυξη των σχέσεων και των ανταλλαγών μέσω
θαλάσσιων οδών.
Πήλινο αγγείο απ το Mουσείο του Bλου. Nεώτερη Nεολιθική II (περ. 4800-4500 π.X.).

ομοιωμάτων. Mε τις νέες συνθήκες παραγωγής και κυρίως, με τη
μ νιμη εγκατάσταση και τις ανάγκες που αυτή δημιούργησε - αποθήκευση τροφών, νερού, παρασκευή φαγητού και νέα αντίληψη
για τον ανετ τερο τρ πο ζωής
που δίνουν τα κάθε είδους αντικείμενα καθημερινής χρήσης, ο
άνθρωπος απέκτησε την ικαν τητα και μπ ρεσε ν’ αντιληφθεί τι
μπορούσε να του προσφέρει αυτ
που για τ σες χιλιάδες χρ νια είχε τ σο κοντά του, το χώμα δηλαδή και το νερ .
Tο τυχαίο αποτύπωμα της πατημασιάς του στη λάσπη, το σχήμα
που άφηνε το ξύλο, η πέτρα, τα
πεσμένα φύλλα στο βρεγμένο χώμα, του έδωσαν την έμπνευση
πως σ’ αυτ το υλικ μπορούσε
εύκολα να δώσει κι αυτ ς με τα
χέρια του σχήματα και μορφές.

Tο εμπριο
του οψιανού
H Nεολιθική εποχή στην Eλλάδα
καλύπτει μια μακρά πολιτιστική
περίοδο τριών και πλέον χιλιετιών. Oι πολυάριθμες νεολιθικές
τοποθεσίες (οικισμοί, εγκαταστάσεις, νεκροταφεία), έως σήμερα
είναι γνωστές γύρω στις 917, βεβαιώνουν την πυκνή κατοίκηση απ την αρχή της 7ης έως το τέλος
της 4ης π.X. χιλιετίας, κυρίως στις
πεδιάδες και στα παράλια, ολ κληρου του ηπειρωτικού και νησιωτικού κορμού της Eλλάδας.
Mε τη μ νιμη, σε συγκεκριμένες
τοποθεσίες εγκατάσταση, την οποία προσδι ρισε το καλλιεργήσιμο κομμάτι γης και το ποιμνιοστάσιο, σταδιακά αυξάνεται η επινοητικ τητα και η προσαρμοστικ τητα του νεολιθικού ανθρώπου για
την αντιμετώπιση των προκλητικών γεωγραφικών, φυσικών και
κοινωνικών αναγκών του περιβάλλοντος που του επέβαλαν οι νέες

συνθήκες της ζωής του. H ανεύρεση λεπίδων απ οψιαν λίθο
της Mήλου στους νεολιθικούς οικισμούς του ηπειρωτικού ελλαδικού χώρου μαρτυρεί για την ευρύτατη εξάπλωση της ναυτιλίας
στο Aιγαίο ήδη απ την αυγή της
Nεολιθικής Eποχής στην Eλλάδα.
Tο εμπ ριο του οψιανού γιν ταν διά θαλάσσης, το υλικού μεταφερ ταν απ τον τ πο της εξ ρυξής του, τη Mήλο, στις ηπειρωτικές ακτές πως επίσης και με
πλωτά μέσα, απ συνοικισμ σε
συνοικισμ , κατά μήκος των ακτών.
Xωρίς να είναι γνωστ το είδος,
το σχήμα και το μέγεθος των πλωτών μέσων που χρησιμοποιούσε ο
νεολιθικ ς άνθρωπος, είναι σίγουρη η ύπαρξη ναυτιλίας, γιατί
την προϋποθέτει βασικά η παρουσία του οψιανού σε ηπειρωτικούς
και νησιωτικούς συνοικισμούς αυτής της εποχής, υλικού που υπάρχει σε μεγάλη αφθονία στη νήσο
Mήλο και σε μικρ τερες ποσ τητες στο νησάκι Γυαλί, στα Δωδεκάνησα.
Eπίσης, στο Aιγαίο γιν ταν εμπ ριο και άλλων πρώτων υλών,
σμύριδας, μαρμάρου και γενικά
σκληρών πετρωμάτων, που δεν υπήρχαν στην ηπειρωτική Eλλάδα,
αλλά μ νον στα νησιά, και ήταν απαραίτητα για την κατασκευή εργαλείων, μυλ λιθων, τριβείων και
γουδιών.
Oι ενδείξεις για την ύπαρξη
ναυτιλίας στην Nεολιθική Eποχή
στο Aιγαίο, που δεν αμφισβητούνται, γιατί το τεκμήριο οψιαν ς είναι αδιάψευστο, πάνε ακ μα πιο
βαθιά στο παρελθ ν, μια και ήδη
σε στρώματα της Mεσολιθικής
Eποχής, γύρω στο 8.000 π.X., στο
σπήλαιο Φράγχθι της Aργολίδας,
βρέθηκε οψιαν ς, που, μετά απ
επιστημονικές δοκιμασίες αποδείχτηκε τι προέρχεται απ τη Mήλο, γεγον ς που προκαλεί κατά-

πληξη, σαν ανθρώπινο επίτευγμα
σε μια τ σο μακρινή εποχή, και είναι αυτ η πρώτη τεκμηριωμένη
ένδειξη για την άσκηση της ναυτιλίας στον κ σμο.

Tεχνική εξειδίκευση
H Nεολιθική Eποχή είναι κοσμογονική. Mεταξύ των εξαιρετικά
σημαντικών κατακτήσεων του νεολιθικού ανθρώπου συγκαταλέγονται η τεχνική εξειδίκευση, κυρίως στην κτηνοτροφική παραγωγή και στη βελτίωση των τρ πων
καλλιέργειας καθώς και στον εργαλειακ εξοπλισμ . O άνθρωπος
δημιουργεί και αναπτύσσει την
κατασκευαστική παραγωγή στη
βάση της οικοτεχνίας για την απ κτηση και διάθεση ειδών κεραμικής, υφαντικής, ψαθοπλεκτικής,
εργαλειοτεχνικής και ναυπηγικής,
οι οποίες με τη μεταδιδ μενη απ
τεχνίτη σε τεχνίτη και απ γενιά
σε γενιά, παραδοσιακή εμπειρία
οδηγούν στην επαγγελματική ειδίκευση. Eπί πλέον η πυροτεχνο-

λογία με τη χρήση του χαλκού για
την κατασκευή εργαλείων και πλων, χαρακτηρίζει μία απ τις πιο
κορυφαίες στιγμές του νεολιθικού πολιτισμού, κατά τη διάρκεια
της τελευταίας περι δου, στην
Tελική Nεολιθική.
Mε τη μ νιμη εγκατάσταση και
την ανάπτυξη των κοινοτήτων με
κύτταρο το οικογενειακ νοικοκυρι , εδραιώνεται ο θεσμ ς της οικογένειας και δημιουργούνται οι
κοινωνικοί και κοινοτικοί θεσμοί.
Kαρπ ς των συνθηκών και των καταστάσεων που δημιούργησε ο
νεολιθικ ς άνθρωπος είναι οι άγραφοι θεσμοί πως μεταξύ άλλων ο θεσμ ς της ατομικής ιδιοκτησίας και ο θεσμ ς της κοινοτικής ιδιοκτησίας, οι οποίοι απ τ τε κληροδοτήθηκαν στην ανθρωπ τητα και ισχύουν μέχρι σήμερα
σχεδ ν αναλλοίωτοι. Περιορισμένης χρήσης υλικά αγαθά, πως
εργαλεία, πλα, αγγεία, σκεύη,
ενδύματα, είδη στολισμού, διατηΣυνέχεια στην 4η σελίδα

Πήλινη φιάλη απ το Mουσείο των Φιλίππων. Nεώτερη Nεολιθική περίοδος 53004500 π.X.
KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

3

Συνέχεια απ την 3η σελίδα

ρημένες τροφές, πιθάρια, οικήματα και οικ σιτα ζώα, ασφαλώς ήσαν ιδι κτητα περιουσιακά στοιχεία. Eυρύτερης σημασίας και ομαδικ τερης εξυπηρέτησης αγαθά, χωράφια, ποιμνιοστάσια και
κοπάδια παραγωγικών ζώων, αποθήκες σοδειάς, πλωτά μέσα και οι
οχυρώσεις των οικισμών, τα σπήλαια, προφανώς ελέγχονταν απ
την κοιν τητα στην οποία και θεσμικά θα ανήκαν.
Tο μεγαλείο και η αίγλη του
κρητομυκηναϊκού πολιτισμού και
ιδιαίτερα η ακτινοβολία, η γοητεία
και οι αξίες των υψίστων επιτευγμάτων του πνεύματος και της τέχνης των κλασικών κυρίως χρ νων που μοιραία προσήλκυσαν το
παγκ σμιο ενδιαφέρον είχαν ως
αποτέλεσμα να παραμεριστούν ή
να αγνοηθούν τα δημιουργήματα
και οι αξίες του Nεολιθικού Πολιτισμού στην Eλλάδα.

Mία αντιπροσωπευτική
έκθεση
O Nεολιθικ ς Πολιτισμ ς στην
Eλλάδα, γνωστ ς μ νο σε ένα
στεν κύκλο Eλλήνων και ξένων
ειδικών είναι άγνωστος σε εμάς
τους Eλληνες.
Στ χος της εκθεσης «O Nεολιθικ ς Πολιτισμ ς στην Eλλάδα»
που πραγματοποιήθηκε στο Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, που το
Iδρυμα N. Π. Γουλανδρή, με πρωτοβουλία της Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου του Iδρύματος κυρίας Nτ λλης Γουλανδρή,
είναι να παρουσιαστεί στο ευρύ
κοιν ένα παν ραμα των Nεολιθικών κ σμων που γεωγραφικά καλύπτει τη Mακεδονία, τη Θράκη,
την Hπειρο, τη Θεσσαλία, τη Στε-

Γενική άποψη της έκθεσης που φιλοξενείται στο Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης - Iδρυμα N.Π. Γουλανδρή.

ρεά Eλλάδα, την Eύβοια, την Πελοπ ννησο, τα νησιά του Iονίου
και του Aιγαίου και την Kρήτη.
Aντιπροσωπευτικά δείγματα απ λες τις περι δους της νεολιθικής κεραμικής, αγγεία για τις ανάγκες της καθημερινής ζωής αλλά και αγγεία ειδικών χρήσεων τα
περισσ τερα απ τα οποία είναι
γραπτά, έχουν τοποθετηθεί στην

Eκθεση κατά γεωγραφικές εν τητες ώστε να σχηματίζει ο επισκέπτης πληρέστερη εικ να για τις ιδιαιτερ τητες που επικρατούσαν
στα διάφορα γεωγραφικά διαμερίσματα της χώρας.
Tα κεραμικά δημιουργήματα
των νεολιθικών αγγειοπλαστών,
λα καμωμένα χωρίς τη χρήση
τροχού, εντυπωσιάζουν με την
ποικιλία, το σχήμα και την τελει τητα της κατασκευής τους, πως
και με τη φαντασία και την άψογη
τεχνική των διακοσμητικών συνθέσεων που καλύπτουν τις επιφάνειές τους.
Tα γραπτά νεολιθικά αγγεία δεν
είναι σκεύη της καθημερινής χρήσης. Eίναι εκλεκτά δημιουργήματα και καλύπτουν πνευματικές και
ψυχικές ανάγκες, ιδιαίτερα εκλεπτισμένων αντιλήψεων του νεολιθικού ανθρώπου.

Aνθρωπμορφα
ειδώλια

Tαφή ενηλίκου της αρχαιτερης Nεολιθικής Eποχής.

4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996

Στην έκθεση κυριαρχούν επίσης τα πήλινα και λίθινα ανθρωπ μορφα ειδώλια, τα περισσ τερα απ τα οποία προέρχονται απ
τη Mακεδονία, τη Θράκη, τη Θεσσαλία (μερικά απ τα ειδώλια της
έκθεσης προέρχονται απ πρώην
ιδιωτικές συλλογές των Hλία
Tσ λκα, Eμμανουήλ Kαραμανώλη, Tάκης Tλούπα και Kων/νου
Xουλιάρα, τα οποία ανήκουν πλέον στο μουσείο της Λάρισας) και
την Πελοπ ννησο.
Tα ανθρωπ μορφα νεολιθικά ειδώλια ως καλλιτεχνήματα και ως
έκφραση της ψυχής και του πνεύ-

ματος των νεολιθικών δημιουργών τους, «μικρές εικ νες» της
πραγματικ τητας, πως εύστοχα
έχουν αποκληθεί και ανεξάρτητα
απ τον ποιο συμβολισμ και τον
ποιο προορισμ τους, αποτελούν ίσως τα πιο θελκτικά αντικείμενα της έκθεσης.
Tα ποικίλα μικροαντικείμενα
που συμπληρώνουν και πλουτίζουν την έκθεση πως τα εργαλεία, τα σύνεργα και τα πλα απ
πυριτ λιθο, οψιαν , πέτρα, οστ
και χαλκ , τα πήλινα ομοιώματα
των σπιτιών και των επίπλων, οι
πήλινες σφραγίδες και τα κοσμήματα απ πέτρα, στρεο, οστ ,
άργυρο και χρυσ , εκφράσεις λα
της ιδεολογίας του νεολιθικού ανθρώπου υπήρξαν κατά περίπτωση
αντικείμενα γοήτρου, δύναμης
και πλούτου των νεολιθικών κατ χων τους.
H σημασία της Eκθεσης είναι
πολύ μεγάλη, ιδιαίτερα για εμάς
τους Eλληνες γιατί παρουσιάζει
και μάλιστα για πρώτη φορά διεθνώς, το Nεολιθικ Πολιτισμ
στην Eλλάδα, τον οποίο κυρίως εμείς οι Eλληνες αγνοούμε.
Στ χος της Eκθεσης είναι να
προβάλει το Nεολιθικ K σμο που
με υψηλ πολιτιστικ επίπεδο, κυριάρχησε στο Aιγαίο για 3.500
χρ νια και αποτέλεσε την υποδομή και το βάθρο των μετέπειτα
κοσμογονικών εξελίξεων στην
Eλλάδα. Eξελίξεων που τις βλέπουμε στον Kυκλαδικ , τον Mινωϊκ και τον Mυκηναϊκ Πολιτισμ ,
για να περιοριστούμε μ νο στην
περίοδο της Xαλκοκρατίας που ακολούθησε.

αυτ θα πρέπει να συνέβαινε και μετά την εγκατάλειψή τους. σε σκληρ. Oι νεολιθικοί κεραμείς γνώριζαν πολύ καλά να επιλέγουν τον κατάλληλο πηλ και να τον καθαρίζουν ή να τον εμπλουτίζουν με άλλα υλικά (χαλικάκια. στιλβώνεται με βτσαλο. η περίπτωση της Δήμητρας Σερρών. 2) Tο τι στη δυτική Bαλκανική εντοπίζεται αποκλειστικά σχεδν ο Συνέχεια στην 8η σελίδα Kεραμική O πηλς. θα πρέπει να συνέβη για τους εξής λγους: 1) Για λγους γεωφυσικούς ο προσφερμενος κατοικήσιμος χώρος ήταν περιορισμένος. ΔEΘ πλάι στο Aρχαιολογικ Mουσείο Θεσσαλονίκης. Aνάλογα με τη σύστασή τους παράγεται το ερυθρ-κασταν ή το μαύρο χρώμα κατά τη διαδικασία της πτησης. 65005800 π. που προέρχεται απ τη συρρικνωμένη κατοίκηση ή την κατασκευή περιβλου κατά την Yστερη Eποχή του Xαλκού.. Aν συμβαίνει νεολιθικοί οικισμοί να έχουν τη μορφή τούμπας. Bρέθηκε στη Nέα Nικομήδεια Hμαθίας και φιλοξενείται στο Mουσείου Bέροιας. συγκολλημένο απ πολλλά κομμάτια. ο αναπεπταμένος δηλαδή στο χώρο. Bλέπουμε. τη Mεσημεριανή Tούμπα Tριλφου Θεσσαλονίκης). Tα νεολιθικά αγγεία δεν είναι τυποποιημένα προϊντα. το χρώμα και τη διακσμηση των αγγείων.λ. 2) Λγω υπερπληθυσμού και μεγάλης πυκντητας οικισμών υπήρ- χε έλλειψη μεγάλων εκτάσεων πεδινών για την ίδρυση οικισμών.χ. τσο στο βορειοελλαδικ χώρο σο και στη Bαλκανική. θα εμφάνιζε (π. Σίγουρα θα πρέπει να θεωρηθούν τα εξής δεδομένα: 1) Oι επίπεδοι οικισμοί είναι ο καννας. της τάξης των 10–15 μ. που είναι γεμάτη απ οικισμούς της Aρχαιτερης Nεολιθικής. H σημερινή μως έρευνα. μετασχηματίζεται με τη βοήθεια της φωτιάς για πρώτη φορά στη Nεολιθική Eποχή. Eίναι ολκληρο. κυρίως Aσλάνης 1992).H KAΘHMEPINH 5 . το πολύ. Tη μορφή της τούμπας (μαγούλας για τη Θεσσαλία) την απέκτησε εκ των υστέρων λγω της φυσικής διάβρωσης (νερά. ενώ η ίδια αναλογία παρατηρείται στο σύνολο των 92 οικισμών της Δυτικής Mακεδονίας. σπασμένα αγγεία. κούς χρνους. Tα αγγεία «κτίζονται» με τα χέρια. H παρατήρηση αυτή δεν θα ήταν δυνατ να εξηγηθεί με την ισχύουσα. κ. μολοντι. ιδιαίτερα στην Kεντρική και στην Aνατολική Mακεδονία. πράγματι. αλλά με πολύ ομαλές κλιτύες. Tύποι σπιτιών Mέχρι πριν απ λίγα χρνια πιστευταν τι ο «τύπος» των οικισμών ήταν η τούμπα. H επιφάνεια συχνά επιχρίεται με αραι πηλ και ταν το αγγείο στεγνώσει αρκετά. και των 16 (δύο σπήλαια) της Θράκης. Tα πήλινα σκεύη μαρτυρούν τι οι αγγειοπλάστες γνώριζαν πολύ καλά να ελέγχουν τη φωτιά στην πτηση. δεν έχομε ενδείξεις για την ύπαρξη κεραμικών κλιβάνων. με εξαίρεση την Aρχαιτερη Nεολιθική και τις πρώτες φάσεις της Mέσης Nεολιθικής. που είχε ως αποτέλεσμα μια σειρά απ νεολιθικές θέσεις να εμφανίζονται στις ημέρες μας ως τούμπες. πολλές φορές σε απίστευτα μεγάλες εκτάσεις. της Kίτρινης Λίμνης Πτολεμαΐδας και κάποιους άλλους οικισμούς (την Tούμπα Σερρών της . άμμο. Tο φαινμενο δηλαδή των αλλουβιακών αποθέσεων πρέπει να εξετάζεται κατά κατά περίπτωση. Oι «τούμπες» H νεολιθική κατοίκηση σε μη αναπεπταμένο χώρο.. αφού ο κεραμικς τροχς χρησιμοποιείται πολύ αργτερα. Nεολιθική Mακεδονία) την ψη λοφίσκου με σαφέστατη υψομετρική διαφορά απ τη γύρω πεδιάδα. με αποτέλεσμα την άνοδο και των χερσαίων υδάτων και συνεπώς την επικάλυψη των επιχώσεων των οικισμών της Aρχαιτερης Nεολιθικής. αέρας) και της ανθρωπογενούς διάβρωσης. βλ. κτλ. δηλαδή κατά οικισμ. αφού τέτοιο φαινμενο δεν παρατηρείται στη Θεσσαλία π. απαραίτητες στην κατασκευή των πρώτων πήλινων σκευών. 3) Aποφεύγεται εγκατάσταση σε περιοχές με χαμηλή ή μηδαμινή υψομετρική διαφορά απ την επιφάνεια της θάλασσας. κοπανισμένα στρεα. γενικευμένη διαπίστωση τι λίγο μετά τις περιδους αυτές η στάθμη της θάλασσας ανέβηκε. ιδίως κατά τους ιστορι- Φιάλη απ ερυθρ καθαρ πηλ. επηρέαζε τη σκληρτητα. Παρά την εντατικοποίηση της επιφανειακής έρευνας το κεν της Aρχαιτερης Nεολιθικής (βλ.X.χ.X. απ κασταν πηλ. στην Kεντρική σε 51 (σύνολο 220). σύμφωνα με τις πληροφορίες που δίδονται στα Xρονικά του Aρχαιολογικού Δελτίου. Γραμμένος. Γι’ αυτ εκτς απ χρηστικά.Mακεδονία – Θράκη Περιοχές αρκετά κατοικημένες κατά τη Nεολιθική Eποχή επιδεικνύουν σήμερα την ύπαρξη διαφορετικού τύπου οικιών Tου Δημήτρη Γραμμένου Προϊσταμένου της IΣT΄ Eφορείας Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων Mε βάση τις νεώτερες επιφανειακές έρευνες. παραμένει. τι η Mακεδονία και η Θράκη κατά τη Nεολιθική Eποχή (απ τα μέσα της Mέσης Nεολιθικής και κατά τη Nεώτερη Nεολιθική) δεν ήταν έρημη χώρα. Aν εξαιρέσουμε δηλαδή την περιοχή των Γιαννιτσών.) για να αποκτήσει τις επιθυμητές ιδιτητες.τ.) κατά τη διάρκεια της κατοίκησης αιώνων. οι εποχές αυτές είναι άγνωστες στην περιοχή. ανθεκτικ υλικ.) H επιφάνειά του είναι καλυμμένη με ερυθρ επίχρυσμα και στιλβωμένη. Bρέθηκε στα Σέρβια της Kοζάνης και έχει μεταφερθεί στο Mουσείο Θεσσαλονίκη. οξειδωτικής ή αναγωγικής. O έλεγχος της ατμσφαιρας. αρρώστιες) και επιλογή χαμηλών σχετικά λφων. στο Aρχαιολογικ Eργο στη Mακεδονία και τη Θράκη και σε διάφορες δημοσιεύσεις. (περ. 5800-5300 π. είναι και αντικείμενα ιδιαίτερης αξίας για τους κατχους τους. άρα γειτνίαση με χερσαία νερά (πλημμύρες. αλλά χι τσο έντονα. η Nεολιθική Eποχή αντιπροσωπεύεται στην Aνατολική Mακεδονία σε 41 οικισμούς (σύνολο 72). H γραπτή διακσμηση των αγγεί- ων γίνεται με διαλύματα πηλών πλούσιων σε οξείδια. δηλαδή. KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 .). που έχει μικρή ή αδιρατη υψομετρική διαφορά απ τη γύρω περιοχή και βέβαια χι το ύψος των επιχώσεων που έχει μια τούμπα. στο κέντρο του εγκαταλειμμένου οικισμού. θρωποι στον ίδιο χώρο (οικοδομικά. μια φυσική πρώτη ύλη. αλλά και στην Eγγύς και στη Mέση Aνατολή. υπολείμματα τροφών. ένας λοφίσκος δηλαδή που δίνει την εντύπωση αρχαίου ταφικού τύμβου και που δημιουργήθηκε απ τα κάθε είδους υλικά που άφηναν οι άν- Eιδώλιο γυναικείας μορφής (περ. O οικισμς. Στη Bαλκανική μάλιστα εντοπίστηκαν τεράστιοι σε έκταση επίπεδοι οικισμοί που αντιπροσωπεύουν μια φάση. έδειξε τι ο κυρίαρχος ή ο μοναδικς «τύπος» οικισμού είναι ο λεγμενος επίπεδος. Mερικά αγγεία διακοσμούνται με εγχαράξεις που γίνονται στη νωπή επιφάνεια με αιχμηρ εργαλείο. έχουν δηλαδή ύψος επιχώσεων 2-3 μ. αριθμς που βέβαια έχει αυξηθεί απ την εποχή του Θεοχάρη. τσο στην ανασκαφική σο και στην επιφανειακή έρευνα. Eτσι κλείνουν οι προι του αγγείου και το αισθητικ αποτέλεσμα είναι καλύτερο. αλλά μια αρκετά κατοικημένη. λοιπν.

ορθογώνια ή έστω με τραπεζσχημη κάτοψη και να κτίζονται με τον πασσαλπηκτο τρπο που περιγράψαμε. πως φαίνεται. Tο φαινμενο αυτ εμφανίζεται και στη Θεσσαλία. που αναπτύχθηκαν οικιστικά η μία δίπλα και χι πάνω στην άλλη. Tα μνα οικιστικά λείψανα της φάσης είναι μεγάλοι λάκκοι. αυτ οφείλεται στους λγους που αναφέραμε. 5800-4500 π. Bρέθηκε στο Nτικιλί Tας Kαβάλας και εκτίθεται στο Mουσείο Φιλίππων. έχουν θεωρηθεί ως ταφικοί τύμβοι ιστορικών χρνων. σε αντίθεση με την ανατολική που επικρατεί ο «τύπος» της τούμπας (Chapman 1989). Oι εστίες βρίσκονταν έξω απ τις οικίες. αλλά απ την Πρώιμη Eποχή του Xαλκού και εξής (Aνδρέου . ταν θεωρήθηκε γνωστή ήδη απ την ακεραμική Iεριχώ (πρσφατα έχει έντονα αμφισβητηθεί. φθάνει τα 500 στρέμματα. υπήρχαν κοινχρηστοι χώροι λιθστρωτοι. αν κρίνει κανείς απ τις ελάχιστες ενδείξεις απ την ανασκαφή της Παραδημής και τις εντελώς πρσφατες απ τη μεγάλη ανασκαφή στον οικισμ της Mάκρης Aλεξανδρούπολης (Efstratiou 1993). πως είπαμε. με αφορμή τη διέλευση του νέου κλάδου της Eθνικής Oδού και της νέας γραμμής του OΣE. Oπτηση ατελής.Kωτσάκης 1987). Στη Nεώτερη Nεολιθική το ελάχιστο οι δύο τρποι συνυπάρχουν. που χρησίμευαν για την απ κοινού κατεργασία των οστών των ζώ- ων. φράχτες με πασσάλους βορειτερα– θα πρέπει να θεωρηθεί μάλλον ως ορισμς ζωτικού χώρου. εμπδιο για τα άγρια ζώα ή την ανεξέλεγκτη διαφυγή των κατοικιδίων ή ως οροθετήσεις με συμβολικ χαρακτήρα.). 58005300 π. αποτελεί μάλλον σχηματοποιημένη άποψη που θα πρέπει. υπήρχαν κυρίως στο ύπαιθρο.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Kλειστ μνωτο αγγείο απ ωχρέρυθρο καθαρ πηλ. Nέα επίσης ενδιαφέροντα στοιχεία αποκάλυψε η ανασκαφή στη Θέρμη Θεσσαλονίκης (Γραμμένος κ. αλλά και με υποδομή απ μία ή δύο σειρές απ αργολιθοδομή και ανωδομή απ πηλ με «κολυμπητές» σε πηλ πλίνθους ξεραμένες στον ήλιο. (Περ. πηλς καστανμαυρος. τάφροι. Πασσαλπηκτα και πηλκτιστα σπίτια Tα οικιστικά λείψανα του τέλους της Mέσης Nεολιθικής και της Nεώτερης Nεολιθικής (εκτς απ τον οικισμ των Σερβίων που κατοικείται σε λη τη διάρκεια της Mέσης Nεολιθικής και της Nεώτερης Nεολιθικής) είναι περισστερα. αλλά το σύνολο των συμφραζομένων για την περίοδο αυτή δεν θα υπαγρευε κάτι τέτοιο. υπ έκδοση). ανασκάφηκαν 60 στρέμματα απ τον ήδη γνωστ επίπεδο οικισμ του Mακρύγιαλου της Πιερίας. τα δάπεδά τους στρωμένα με πηλ ή πατημένο χώμα και με εστία στην άκρη. τη Σλοβακία: Pavuk 1991) –λίθινοι περίβολοι (Διμήνι). απ κακή εκτίμηση. 1989-1990 και 1991-1992) που. O οικισμς του Mακρύγιαλου Eντελώς πρσφατα. 5800-5300 π. διαμέτρου μερικών μέτρων. η ανασκαφή στον οικισμ του Mακρύγιαλου είναι σημαντική απ πολλές απψεις και αναβαθμίζει τις δυναττητες για πληρέστερη προσέγγιση των προβλημάτων που . για τη Bουλγαρία: Todorova 1982.X. Hachmann 1989). που μερικών οικισμών οι συρρικνωμένες επιχώσεις της Eποχής του Xαλκού και διαβρωμένες μετά την εγκατάλειψη του οικισμού. Πρκειται δηλαδή για τη μεγαλύτερη σε έκταση ανασκαφή νεολιθικού οικισμού στην Eλλάδα (Mπέσιος . αδρς. σε μια περίπτωση πάνω σε βοτσαλωτ δάπεδο. του πυριτλιθου. των οποίων το δάπεδο του ισογείου θα πρέπει να ήταν απ κορμούς δένδρων. Eίναι κατασκευασμένο απ κασταν πηλ και η επιφάνειά του είναι ελαφρά λειασμένη. ήδη απ την εποχή του Tσούντα. του οποίου το συνολικ μήκος της προδιμηνιακής και της διμηνιακής φάσης. αλλά κατά τη Mέση Nεολιθική μνο. (Περ. Bρέθηκε στο Nτικιλί Tας Kαβάλας και παρουσιάζεται στο Mουσείου Φιλίππων. χι μως και στη Θράκη. Στην ανασκαφή του Heurtley στον ίδιο οικισμ. βρέθηκαν αποθηκευτικά αγγεία.διαμρφωσης τούμπας. Tα σπίτια εξακολουθούν να είναι Kλειστ αμφοροειδές αγγείο (περ. που είναι τα υπγεια πασσαλπηκτων οικιών. που χαρακτηρίστηκε ως οχυρωματική αλλά.) Bρέθηκε στην Παραδημή Pοδπης και ανήκει στο Mουσείο Kομοτηνής. βίων εξακριβώθηκε η χρήση υπογείων αλλά και παταριών.) H επιφάνειά του είναι επιχρισμένη και λειασμένη. ωστσο. σε μια απ τις οποίες. διαπιστώθηκε η χρήση τάφρου. Iδιαίτερη μάλιστα ανάλυση για τον μη οχυρωματικ χαρακτήρα των περιβλων του Διμηνίου έχει κάνει ο Xουρμουζιάδης. αλλά ίσως και για άλλες δραστηριτητες. Σε καλή κατάσταση διατήρησης βρέθηκε και ένα αψιδωτ μέγαρο μήκος 15 μ. που περίπου μοιράζονται στις δύο φάσεις. στο λάκκουπγειο.ά. Tα σπίτια θα πρέπει να ήταν μονχωρα (το μέγαρο είναι άγνωστο μάλλον στη Mακεδονία και τη Θράκη). η συντήρηση των οποίων θα απαιτούσε κοινοτική φροντίδα. Tμήμα τάφρου και ανάλογες οικίες ανασκάφηκαν και στο διμηνιακ οικισμ. Στην περίπτωση που νεολιθικές επιχώσεις οικισμού δίνουν την εντύπωση συρρίκνωσης . 6 H KAΘHMEPINH . πως στην περίπτωση του μακεδονικού τάφου της Aγγίστης Σερρών. να αναλυθεί γεωαρχαιολογικά και δεν θα μπορούσε να συσχετισθεί με θέματα οργάνωσης του χώρου.χ. Tην οχύρωση δεν θα μπορούσε να την αποκλείσει κανείς. χωρίς βέβαια μέχρι σήμερα να έχει ανασκαφεί οικισμς στο σύνολ του. 3) Tάση για συρρίκνωση και χι άπλωμα στο χώρο δεν παρατηρείται στη Nεολιθική Eποχή. Eστίες. O προδιμηνιακς οικισμς παρουσιάζει αραιοκατοίκηση σε σχέση με τον παρακείμενο διμηνιακ και περιβάλλεται απ δύο τάφρους. Aυτ δεν σημαίνει τι αποκλείεται η ύπαρξη ταφικού τύμβου ή η χρησιμοποίηση των επιχώσεων της Eποχής του Xαλκού για τύμβο.τι θεωρείται ως οχύρωση (π.X. .X.Παππά.Συνέχεια απ την 5η σελίδα «τύπος» του επίπεδου οικισμού. H πασσαλπηξη στην Aνατολική Mακεδονία είναι ελάχιστα γνωστή. Oπως γίνεται αντιληπτ. Στη νεώτερη ανασκαφή των Σερ- Tετραποδική φιάλη. εκτς απ τη συνύπαρξη πασσαλπηκτων και πηλκτιστων με αραιές πλίνθους και υποδομή απ αργολιθοδομή οικιών.

κυριαρχεί στη νεολιθική ειδωλοπλαστική. Aντίθετα. το φύλο. Tα ειδώλια έχουν βρεθεί κυρίως σε οικισμούς μαζί με αντικείμενα της καθημερινής ζωής και χι σε τάφους. Πηλς ερυθρς. Oι ανταλλαγές στη Nεολιθική Eποχή βασικά θα πρέπει να είχαν χαρακτήρα αμοιβαιτητας. Eπιφάνεια λειασμένη. στους οποίους ένα τμήμα του οικισμού ήταν διαθέσιμο ανά οικογένεια για καλλιέργειες ή βοσκή.X.). Kαι οι δύο αντιλήψεις απδοσης. Aλλά το φαινμενο της Bάρνας είναι προς το παρν μεμονωμένο ή προαναγγέλλει τις νεώτερες εξελίξεις. σχετικά καθαρς. τουλάχιστον για τη Mακεδονία.λπ. αναμφισβήτητα ικανοποιούν πνευματικές ανάγκες. στιγμιτυπα ή ακμη σωματικά ελαττώματα ή παθήσεις. στα Bασιλικά σε σχέση με τη Δήμητρα (250 και 30 στρέμματα αντίστοιχα). τοκετς κ. Bρέθηκε στην Παραδημή Pοδπης και έχει μεταφερθεί στο Mουσείο Kομοτηνής.X. χρυσς. αλλά τι σε λων των μεγεθών τους οικισμούς η κατοίκηση θα πρέπει να ήταν πυκνή. (περ. λυάνθρωποι. Aπ το Mουσείο Δράμας. ιδεογράμματα Kορμς ειδωλίου γυναικείας μορφής (περ. στην Πρώιμη Eποχή του Xαλκού. H ποικιλία στη στάση και στον τρπο απδοσης των θέτει σήμερα η νεολιθική έρευνα. πως πυκνή ήταν στη Bουλγαρία. μεγάλες. απ ανοικτ καστανοπρασινωπ πηλ. 48004500/3200 π. το χρώμα και η χάραξη χρησιμοποιούνται για τη δήλωση ανατομικών λεπτομερειών. τι μια μελλοντική συνθετική μελέτη του παραγωγικού χώρου των οικισμών αυτών σε σχέση με τον οικιστικ και τα ανασκαφικά δεδομένα που προκύπτουν για τις παραγωγικές και πληθυσμιακές επομένως δυναττητες των οικισμών. Mε τις δημιουργίες αυτές.Eιδωλοπλαστική Kλειστ αγγείο (περ. Tο συμπέρασμα αυτ εξάγεται ήδη απ την ανασκαφή των Bασιλικών και της Δήμητρας με βάση τις ποσοτικές μεθδους για την ανάλυση της κεραμικής.). Aνεξάρτητα απ την ερμηνεία και τον προορισμ τους. 5300-4500 π. ιδιαίτερα στις διμηνιακές φάσεις. τμήμα που ασφαλώς δεν είναι καθλου βέβαιο τι κάλυπτε λες τις ανάγκες. ως φαίνεται. τουλάχιστον με βάση τα δεδομένα απ τις ανασκαφές στα Bασιλικά και στη Θέρμη.). Tο ανασκαμμένο τμήμα του οικισμού καταστράφηκε μετά την έρευνα για να διέλθουν τα δίκτυα που αναφέραμε. απ πορτοκαλχρωμο . Bαλκανικές διαφοροποιήσεις Eιδικτερα. θα δώσει απαντήσεις για βασικά ζητήματα της ανθρώπινης εξέλιξης στο χώρο αυτ. Bέβαια. Xαλκς. δεν θα πρέπει να ξεχνούμε τα ευρήματα του νεκροταφείου της Bάρνας στη Bουλγαρία. φαίνεται τι δεν υπάρχει και αραιοκατοίκηση. τα πρώτα δείγματα γραφής (ιδεογράμματα). Eνα είναι βέβαιο. Oπτηση αναγωγική. ιδιαίτερα τα ανθρωπμορφα νεολιθικά ειδώλια. Eπιφάνεια στιλβωμένη. συνυπάρχουν. Πηλς μελαντεφρος.X. τα οποία τελευταία διαπιστώνουν πολλοί ερευνητές της Nεολιθικής στη Bαλκανική και έχουν κατά κάποιο τρπο «πρωτοουρμπανιστικ» χαρακτήρα: η έναρξη μεταλλουργικών δραστηριοτήτων (χαλκς. Kατά τη διάρκεια της Tελικής Nεολιθικής περιδου χρησιμοποιείται συχνά το λευκ μάρμαρο για την κατασκευή ανθρώπινων μορφών. Oπτηση πολύ καλή. Kλειστ μνωτο αγγείο. τις οποίες έχει προτείνει η δημογραφική αρχαιολογία (Γραμμένος. για πολλούς λγους είναι δύσκολο να δεχθεί κανείς– θα πρέπει να ήταν πο- χαρακτηριστικών. καθαρς. τέλος. γίνεται φανερή η προσπάθεια να αποδοθούν οι μορφές και μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις σε ασυνήθιστη σμύκρινση. την πρώτη γνωστή σε ευρωπαϊκ έδαφος. τα οποία αποτελούν ασφαλείς μαρτυρίες για ιεραρχική οργάνωση. χρυσς). Bρέθηκε στους Σιταγρούς Δράμας και φιλοξενείται στο Mουσείο Δράμας. μια σειρά απ πολιτιστικά στοιχεία εμφανίζονται κατά τη Nεώτερη Nεολιθική. 5800-5300 π. Oι οικισμοί αυτοί. ακμη και αν ήταν αραιοκατοικημένοι ή οι μεταξύ των σπιτιών χώροι χρησίμευαν για καλλιέργειες –ιδίως κηπευτικών. θετικιστικές βέβαια και βασισμένες σε ανθρωπολογικά παράλληλα. ως προς το θέμα της αραιής κατοίκησης. η εξειδίκευση στις κατασκευές και. σε λες τις περιδους της Nεολιθικής Eποχής. η προσπάθεια να αποδοθούν στοιχεία που σχετίζονται με την ηλικία. δεν υπάρχει διαφορά επίπεδου οικισμού και τούμπας. πάντως. πως στο διάδοχο πολιτισμικ στάδιο.X. με συγκεκριμένες φάσεις της ζωής (εγκυμοσύνη. 5300-4500 π. η φυσιοκρατική και η αφαιρετική. KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . πράγμα που και οι μετά τις συνθέσεις της H. Nεολιθική Mακεδονία). ιδιαίτερα σον αφορά τα δημητρικά. π. Tα νεολιθικά ειδώλια δεν είναι τυποποιημένα έργα.υποκίτρινο πηλ. καθιστούν μοναδικές τις δημιουργίες των νεολιθικών ανθρώπων. τα οποία θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως πρδρομοι των κυκλαδικών ειδωλίων.). του στολισμού και της ένδυσης.χ.H KAΘHMEPINH 7 . Bρέθηκε στο Nτικιλί Tας Kαβάλας και ανήκει στο Mουσείο Φιλίππων. Aπ τις πλέον εκφραστικές δημιουργίες του νεολιθικού ανθρώπου είναι τα πλασμένα με πηλ ή λαξευμένα στην πέτρα ομοιώματα ανθρώπων και ζώων. Πέρα απ το πλάσιμο.). Kάτι ανάλογο δεν φαίνεται να συμβαίνει μως στους μεγάλους και επίπεδους οικισμούς της πρώην Γιουγκοσλαβίας. του τέλους της Nεώτερης Nεολιθικής. H γυναικεία μορφή συχνά με τονισμένα τα στοιχεία της γονιμτητας. πληθυσμιακές συγκεντρώσεις σε οικισμούς με μεγάλες εκτάσεις. αφού θα είχαν την καλύτερη δυνατή λίπανση και άλλα πλεονεκτήματα– ή δεν κατοικούνταν ταυτχρονα σε λη τους την έκταση –επισημάνσεις που. Todorova ανασκαφές δείχνουν. Eιδώλιο γυναικείας μορφής (περ. και τι οι καλλιέργειες δεν επεκτείνονταν και εκτς των οικισμών.

4500 . σε μικρτερο βαθμ.Δολιανών. . η οποία ασκούσε μικτή γεωργοκτηνοτροφική παραγωγή. Mετά τη σταδιακή άνοδο της θερμοκρασίας και την επικράτηση θερμφιλης χλωρίδας ήταν φυσικ τι κατά το μεταβατικ στάδιο.X. στις βορειοανατολικές παρυφές του λεκανοπεδίου των Iωαννίνων: στα πρανή της κοίτης ενς ρέματος αποκαλύφθηκαν κακοψημένα στρακα και απανθρακωμένα κλαδιά. καλάμια και ξερά χρτα κατά το διατηρούμενο επί χιλιετίες 8 H KAΘHMEPINH . Στους λιγοστούς απανθρακωμένους σπρους περιλαμβάνεται μονκοκκο σιτάρι. στις στέπες και στα χλοερά έλη της τελευταίας παγετώδους περιδου. H τεχνική κατασκευής και τα σχήματα των αγγείων χρονολογούν τη χρήση του σπηλαίου της Kαστρίτσας στην Tελική Nεολιθική. Tο δάπεδο. που ανοίγεται 20 μ. η ανθρώπινη επινοητικτητα ανέπτυξε νέες στρατηγικές επιβίωσης.). που σχετίζονται κυρίως με την κτηνοτροφία και. στην Hπειρο πρτυπο της κυκλικής ή ορθογώνιας καλύβας των κτηνοτρφων. αιγοπροβάτων. απ καστανέρυθρο πηλ. χιλιετία υπήρχαν στην Hπειρο πολλές διάσπαρτες ομάδες που επιβίωναν θηρεύοντας τις αγέλες άγριων ψυχρβιων ζώων. πιθαντερη φαίνεται η εξήγηση τι στο χώρο εναποτέθηκαν τροφές για συντήρηση σε συνθήκες ψύχους και υγρασίας απ τα μέλη μιας κοιντητας. Διάτρητες οστέινες χάνδρες και λίγα πήλινα σφονδύλια συμπληρώνουν την –αρκετά αινιγματική μέχρι την ολοκλήρωση της μελέτης των ευρημάτων– εικνα μιας ολιγάνθρωπης ομάδας. 285 μ. εντοπίστηκαν προϊστορικά μονχρωμα χειροποίητα αγγεία τοποθετημένα κοντά στην είσοδο. και κατά τη νεώτερη επισκευή του είχε επιστρωθεί προσεκτικά με μεγάλα θραύσματα αγγείων και μικρές πέτρες. (περ. του οποίου διακρίθηκαν δύο διαδοχικές φάσεις χρήσης. μέσα σε στεν σπηλαιώδες ρυγμα. που βοσκούσαν στα δάση κωνοφρων. στην Aρχαιτερη Nεολιθική. Πρσφατα ευρήματα απ την παράκτια περιοχή της κοιλάδας του Aχέροντα επιβεβαιώνουν την ύπαρξη προνεολιθικών πληθυσμών στην Hπειρο. που ήταν προφανώς κατασκευασμένη απ κλαδιά. ενώ απ τα πυριτολιθικά εργαλεία άξια μνείας είναι μια λεπίδα με πατίνια απ την κοπή φυτικών ινών. Δίπλα σε πλούσια φλέβα νερού αποκαλύφθηκαν λείψανα δαπέδου μιας καλύβας. εξωτερικά κηλιδωτή σε σκοτεινές αποχρώσεις. στα οποία σώζονται ίχνη του εργαλείου τεμαχισμού. κοντά στο αποξηραμένο έλος Γραμμούστι (υψμ. H χρήση της καλύβας χρονολογήθηκε με τη μέθοδο του C14 στους τελευταίους αιώνες της 4ης χιλιετίας.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Aμφικωνικ σκεύος. πάνω απ την αποστραγγισμένη σήμερα πεδιάδα του λεκανοπεδίου των Iωαννίνων. θαμμένες σήμερα κάτω απ παχιές αλλουβιακές αποθέσεις. Kυκλική-ορθογώνια καλύβα H πρωιμτερη γνωστή εγκατάσταση νεολιθικών γεωργοκτηνοτρφων ανιχνεύεται στη θεση Aσφάκα. προσαρμοσμένες στα νέα δεδομένα του βιτοπου. Aν αποκλειστεί η χρήση του σπηλαίου ως προσωρινού καταυλισμού λγω ανεπάρκειας του διαθέσιμου χώρου. Στιλβωμένη κεραμική Στις υπώρειες του λφου της Kαστρίτσας. Bρέθηκε στο σπήλαιο Kαστρίτσας Iωαννίνων. που συμβατικά ορίζεται ως Mεσολιθική Eποχή. είχε διαστάσεις 4. Σκοπς της εγκατάστασης πρέπει να ήταν η εκτέλεση κάποιων εξειδικευμένων εργασιών.3200 π. αμελώς στιλβωμένη. ενώ στα Iνια τη μονχρωμη Tης Aγγέλικας Nτουζουγλή Προϊσταμένης της IΔ΄ Eφορείας Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων Iωαννίνων O ENTOΠIΣMOΣ στην ηπειρωτική ενδοχώρα και στην παράκτια ζώνη δεκάδων θέσεων με λείψανα της δραστηριτητας των κυνηγών της Aνώτερης και της Mέσης Παλαιολιθικής έχει καταδείξει τι έως τη 10η π. Oι παρυφές της λίμνης και των ελών του λεκανοπεδίου ήταν ασφαλώς κατάλληλος χώρος για άσκηση μικτών γεωργοκτηνοτροφικών και θηρευτικών δραστηριοτήτων και φαίνεται εύλογο να υπήρξαν εκεί εγκαταστάσεις μνιμου ή εποχικού χαρακτήρα.X. στην Tελική Nεολιθική ή Xαλκολιθική περίοδο. με τη γεωργική εκμετάλλευση των χέρσων ξέφωτων της χαμηλής κοιλάδας.Hπειρος και I νια Nησιά Mικρές ομάδες κτηνοτρφων στην Hπειρο εξέλιξαν τη στιλβωμένη μαύρη κεραμική. η ραδιοχρονολγηση των οποίων τοποθετεί την ανθρωπογενή στρώση στο διάστημα 7380±240 απ σήμερα. που ανοίγεται ανάμεσα στους ορεινούς γκους. H επιφάνειά του είναι εσωτερικά αδρή. ανάμεσα στα οποία υπήρχαν εστίες. H σημαντικτερη απ τις ελάχιστες ερευνημένες νεολιθικές θέσεις στην Hπειρο είναι η υπαίθρια μικρή εγκατάσταση που ανασκάφηκε πρσφατα στην κοιλάδα Kαλπακίου .50x3. Στη μεγάλη ποστητα οστών ζώων που συλλέχθηκαν αναγνωρίζονται οστά μεγαλσωμων βοοειδών.50μ. λίγων χοίρων και ελάφων.). εκμεταλλευμενη τα ανανεούμενα (με την εποχική άνοδο και υποχώρηση των νερών) χορτολίβαδα του λεκανοπεδίου.

Φρύνι. η έλλειψη ανασκαμμένων υπαίθριων οικισμών σε λα τα νησιά δεν διευκολύνει τη συναγωγή συμπερασμάτων ως προς την εξέλιξη των οικιστικών διατάξεων και των διαδικασιών παραγωγής κατά τη μακρά Nεολιθική Eποχή. Yφάσματα με ποικίλες χρήσεις. φορη υγρή κοιλάδα του Mαραντοχωρίου. επιμελώς στιλβωμένο. Για την υφαντική και την καλαθοπλεκτική. Mαρτυρίες για το γνέσιμο παρέχουν τα πήλινα σφονδύλια αδραχτιών. για τη δημογραφική κατανομή των νεολιθικών πληθυσμών και τις πρακτικές επιβίωσης. κατά την Tελική Nεολιθική.Δ. Aπ την περίοδο αυτή και εξής στην κεραμική του Iονίου διαπιστώνεται η ανάπτυξη και διατήρηση ζωηρών επαφών με την απέναντι ακτή της Aιτωλοακαρνανίας και με τη Nτια Eλλάδα στο πλαίσιο αλιευτικών και ανταλλακτικών διαδικασιών. 4500 . εξίτηλο σε πολλά σημεία. 4500 . στη βρεια ακτή της Kέρκυρας. Aπ τα Δολιανά Iωαννίνων. Aπ τα Δολιανά Iωαννίνων. 4500 .). που μέσα στα πλαίσια των δραστηριοτήτων της είχε εντάξει και τη χρησιμοποίηση του μικρού σπηλαίου για κάλυψη ενδεχομένως χι μνο παραγωγικών αλλά και λατρευτικών αναγκών. σχοινιά κ. υπάρχουν μνον έμμεσες μαρτυρίες. Tα άφθονα κεραμικά και εργαλειακά κατάλοιπα της Nεώτερης Nεολιθικής απ τη Xοιροσπηλιά προδίδουν την ύπαρξη μιας κοιντητας εγκατεστημένης στην κοντινή εύφορη πεδιάδα. στην οποία έχουν δημιουργηθεί κατά την πτηση μελαντεφρες κηλίδες. της Λευκάδας και της Kεφαλληνίας σώζονται άφθονα λείψανα της παρουσίας κυνηγών και τροφοσυλλεκτών του προνεολιθικού παραγωγικού σταδίου. διαμρφωσαν απ την προϊστορική εποχή ένα διαφορετικ πλέγμα παραγντων.3200 π.Στην ίδια περίοδο φαίνεται να ανήκει και η κεραμική απ τη θέση Γούβες.). που καθρισαν την ανάπτυξη και το οικονομικ υπβαθρο των νεολιθικών πληθυσμών στα νησιά αυτά. σε μια γυμνή. Eπαφές με την Aιτωλοακαρνανία Φιάλη απ ερυθρ πηλ (περ. Tα σπήλαια με ανθρωπογενείς επιχώσεις παραμένουν προς το παρν η μνη πηγή πληροφοριών. λειασμένη και στις δυο ψεις.. δραστηριτητες ιδιαίτερα σημαντικές στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. η ποιτητα των εδαφών στις αλλουβιακές κοιλάδες ανάμεσα σε βουνά. που σπάνια ξεπερνούν τα 1. Tα υφαντικά βάρη και τα αποτυπώματα υφασμάτων και ψάθας σε βάσεις αγγείων που τα τοποθετούσαν πριν απ το ψήσιμο. καθώς και δερμάτων. Oι οστέινες βελνες προορίζονταν για τη ραφή χονδρών ή λεπτών υφασμάτων. της Λιγουρίας προς B. διαπιστώθηκε η ύπαρξη επιχώσεων με κεραμική μονχρωμη και διακοσμημένη με νυχιές. Λίθινα εργαλεία Aτρητες αξίνες και πελέκεις απ λειασμένο λίθο έχουν περισυλλεγεί στις ορεινές περιοχές γύρω απ τη Λάκκα Σουλίου και την περιοχή Mετσβου. και οι θαλάσσιες οδοί επικοινωνίας με τις απέναντι ακτές της Aλβανίας και της Δαλματίας προς B. Aπ την πρσληψη της πρώτης ύλης μέχρι το τελικ προϊν τα στάδια είναι πολλά και χρονοβρα. δείχνουν έμμεσα τους τρπους ύφανσης. ή για την εκχέρσωση και την προετοιμασία του εδάφους για καλλιέργεια. βρίσκονται στα παραδοσιακά περάσματα απ το λεκανοπέδιο των Iωαννίνων προς τον Aμβρακικ και προς τις πεδιάδες των Tρικάλων διά μέσου του Δρίσκου και των στενών του Zυγού στην Πίνδο. Eπτάνησα Aντίθετα με την Hπειρο. που σημειώνεται η μεγαλύτερη πυκντητα τέτοιων εργαλείων. χιλιετίας. KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . H διακσμηση πήλινων αγγείων εμπνευσμένη απ την υφαντική αποτελεί μαρτυρία για τα υφαντικά σχέδια. περίτεχνα διακοσμημένων αγγείων και θραυσμάτων ειδωλίων. πως ακριβώς και στη Nτια Eλλάδα. Στο Σιδάρι.. Xοιρτρυπα και Kάβαλο της Λευκάδας. πως προδίδουν τα λείψανα της εποχής αυτής στα σπήλαια Xοιροσπηλιά. και της Kεντρικής και Nτιας Eλλάδας προς N. που εντάσσεται στον ευρύτερο ορίζοντα της προχωρημένης Aρχαιτερης Nεολιθικής στη νοτιοδυτική Bαλκανική. προερχμενοι απ τη νοτιοβαλκανική ενδοχώρα κατά τα τέλη της 6ης π. Iσως δεν είναι τυχαίο τι οι περιοχές. Aπ τα Δολιανά Iωαννίνων.X. H μεγάλη δημογραφική διασπορά παρατηρείται στα Iνια. κηλιδωτή. δίχτυα για το κυνήγι και την αλιεία. που βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του Tμαρου. πως υποδεικνύει η εύρεση λεπττοιχων. καλάθια για αποθήκευση ή για μεταφορά αγαθών. κοντά στη Σκάλα Φιλιατών. μεταφέροντας ενδεχομένως τη γνώση της καλλιέργειας άγριων δημητριακών και της εξημέρωσης ενδημικών ζώων. που φαίνεται τι συμπλήρωναν τις γεωργοκτηνοτροφικές ασχολίες των νησιωτικών πληθυσμών. Eπιφάνεια καστανφαιη. άμεσων και έμμεσων.3200 μ. είναι και στις δυο ψεις επιχρισμένη με πορτοκαλέρυθρο επίχρισμα.X.. σε υψμετρο περίπου 1. με μαύρες κηλίδες πτησης· ελαφρώς στιλβωμένη και στις δυο ψεις. το ηπιτερο κλίμα των νήσων του Iονίου με την αντίστοιχη χαμηλή βλάστηση της μακίας.3200 π. Παρά την περιστασιακή εύρεση νεολιθικών οστράκων και λίθινων εργαλείων απ πυριτλιθο σε πολλές θέσεις της Kέρκυρας.X. 100 μ.). οπτε τα μικρά σπήλαια των νησιών εντάσσονται στον κύκλο των κτηνοτροφικών μάλλον δραστηριοτήτων των κατοίκων.H KAΘHMEPINH 9 . Στα μεγάλα νησιά της Kέρκυρας. που προσιδιάζουν στην κεραμική παραγωγή της Tελικής Nεολιθικής. και σε αρκετά σημεία της πεδιάδας του Nυδρίου. Kύριες υφαντικές ύλες ήταν το λινάρι και το μαλλί. οδηγεί στην υπθεση τι οι πρώτοι νεολιθικοί εποικιστές έφθασαν κατά μικρές ομάδες διά θαλάσσης. ανοίγεται το σπήλαιο της Σίδερης απ που σε πρχειρη έρευνα συλλέχθηκαν μια ακέραιη στιλβωμένη φιάλη και μερικά μονχρωμα στρακα κλειστών αγγείων με κηλιδωτή επιφάνεια. H φωτεινή επιφάνεια. H εύρεση παρμοιας εμπίεστης κεραμικής στο σπήλαιο Xοιροσπηλιά στη ντια ακτή της Λευκάδας. περίπου πάνω απ την εύ- Yφαντική καλαθοπλεκτική Λεκανίδα απ καστανέρυθρο πηλ (περ. επικλινή και δύσβατη πλαγιά με διαβρωμένα ασβεστολιθικά πετρώματα.λπ. Φιάλη απ καστανέρυθρο πηλ (περ. Στην παράκτια ζώνη της Θεσπρωτίας.200 μ.500 μ. δεν έχουν σωθεί γιατί ήταν απ φθαρτά υλικά. ψάθες για στρωσίδια ή χωρίσματα. της Λευκάδας και της Kεφαλληνίας. Tα εργαλεία αυτά χρησιμοποιούνταν για κοπή και ξέση του ξύλου με σκοπ τον πορισμ καύσιμης ύλης ή την κατασκευή φθαρτών καλυβών ή ξύλινων σκευών.X. H επιφάνειά της είναι σκοτεινχρωμη.

Eλληνικά σπήλαια O νεολιθικ ς άνθρωπος χρησιμοποιούσε τα σπήλαια για εποχική αλλά κυρίως για μ νιμη κατοικία Tου Γιώργου Παπαθανασπουλου Eπίτιμου Eφ ρου Aρχαιοτήτων H EΛΛAΔA είναι μία απ.

τις πλουσι.

τερες σε σπήλαια περιοχές του κ.

και στο μακραίωνα βίο της δεν υπάρχει περίοδος που να μη χρησιμοποιήθηκαν απ.σμου. χάρη στο πλήθος των ασβεστολιθικών πετρωμάτων του εδάφους της.

κατά τη διάρκεια της Παλαιολιθικής Eποχής ο αρχαι. Hδη. τον άνθρωπο.

τερος γνωστ.

ς ελλαδικ.

παλαιολιθικ.ς.

X. στα σπήλαια της Eύβοιας Σκοτεινή Θαρρουνίων και Kοίλωσι Kαρύστου. γνωστή στην Eλλάδα και απ. στο σπήλαιο Σεϊντί της Kωπαΐδας (12000 π. πλάνητας άνθρωπος αφήνει τα ίχνη του στο σπήλαιο Πετραλώνων της Xαλκιδικής (700000-250000 π.X.). στο οποίο μάλιστα αντιπροσωπεύεται και η Mεσολιθική Eποχή (10000-80000 π. στα σπήλαια της Hπείρου Aσπροχάλικο (γύρω στο 38000 π.X.ς.).X.). καθώς και το Φράγχθι της Aργολίδας.) και Kαστρίτσα (20000-10000 π.).X.

το σπήλαιο αυτ.

Πολλά σπήλαια στην Eλλάδα. απ..

την αρχή των νεολιθικών χρ.

χρησιμοποιούνται για εποχική αλλά κυρίως μ.X.νων (6800 π.).

νιμη. . για μεγάλα χρονικά διαστήματα. κατοίκηση.

χρήσεις δηλαδή βασικές. που διατηρήθηκαν έως το τέλος της περι.πως επίσης και για την ταφή των νεκρών και λατρεία.

δου και. ακ.

Σπήλαια της ενδοχώρας Στις κοιν. έως το τέλος των πρώιμων φάσεων της Xαλκοκρατίας.μη.

που κατά καν.τητες των σπηλαίων της ενδοχώρας.

διατηρείται ο παραδοσιακ.να βρίσκονται σε άξονες χερσαίων εμπορικών οδών.

ς γεωργοκτηνοτροφικ.

ς χαρακτήρας της οικονομίας. Oι κοιν.

τητες των σπηλαίων της παραθαλάσσιας ζώνης. και ειδικ.

τερα αυτές που βρίσκονται στην ακτογραμμή και τις περισσ.

τερες φορές στην είσοδο ή σε μυχούς κ.

έχουν βαθμιαία αναπτύξει εμποροναυτικές μεταπρατικές οικονομικές σχέσεις. οι οποίες. με την πάροδο του χρ.λπων.

νου. κυριαρχούν χωρίς φυσικά να εγκαταλειφθεί ο γεωργοκτηνοτροφικ.

ς τρ.

πος παραγωγής που ασκείται παράλληλα. Aπ.

τα πιο χαρακτηριστικά σπήλαια της μακεδονικής ενδοχώρας με αμιγή γεωργοκτηνοτροφικ.

Σημαντικ. περιοχή της Nάουσας. Σταλαγμικοί σχηματισμοί στα τοιχώματα. χαρακτήρα της Nεώτερης Nεολιθικής (5300-4500 π.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Σπήλαιο Aλεπτρυπα Διρού.X.) είναι το σπήλαιο Pοδοχώρι Hμαθίας στην 10 H KAΘHMEPINH .

σχεδ.X). σπήλαιο της ενδοχώρας είναι επίσης το σπήλαιο Kαστρίτσα Iωαννίνων. που χρησιμοποιήθηκε κατά την Tελική Nεολιθική (4500-3200 π.

ν αποκλειστικά για φύλαξη και συντήρηση τροφών απ.

γειτονική του νεολιθική κοιν.

Aντιπροσωπευτικ.τητα.

δείγμα κοιν.

τητας της ενδοχώρας με αμιγή γεωργοκτηνοτροφικ.

χαρακτήρα. με συνεχή παρουσία του ανθρώπου ήδη απ.

X.) και με ευρήματα που βεβαιώνουν χρήση του σπηλαίου σε . την Παλαιολιθική Eποχή (41000 π.

λες τις περι.

X.) είναι το σπήλαιο Θε.δους της Nεολιθικής Eποχής (6800-3200 π.

πετρα της Kαλαμπάκας στα δυτικά λοφώδη .

με αμιγή επίσης γεωργοκτηνοτροφικ. Xρήση σπηλαίων της ορεινής ενδοχώρας.ρια του θεσσαλικού κάμπου.

χαρακτήρα της οικονομίας τους. συναντούμε και σε μεγάλα νησιά ανεξάρτητα απ.

Στην κατηγορία αυτή των σπηλαίων της ενδοχώρας μπορεί να ενταχθεί και το νεολιθικ. την ύπαρξη κοινοτήτων σε σπήλαια και οικισμούς της ακτογραμμής ή της παραθαλάσσιας ζώνης τους.

που βρίσκεται σε πλαγιά του ομώνυμου . σπήλαιο Zα στη Nάξο.

). .X. με κατοίκηση και πλούσια ευρήματα στη Nεώτερη Nεολιθική και στην Tελική Nεολιθική (5300-3200 π.ρους.

Σπουδαι.πως και πολλά σπήλαια της ορεινής ενδοχώρας της Kρήτης. που χρησιμοποιήθηκαν στη διάρκεια της Nεολιθικής Eποχής.

τερα απ.

αυτά είναι το σπήλαιο της Tραπέζας στο οροπέδιο του Λασιθίου με πρώιμη κατοίκηση και το σπήλαιο Πελεκητών στο .

ρος Tρα.

Σημαντικές νεολιθικές κοιν.σταλος.

τη- .

τες σπηλαίων και οικισμών της ενδοχώρας βρίσκονται σε άξονες χερσαίων εμπορικών οδών. .

πως το Kεφαλάρι. η Πρ.

το σπήλαιο Tσούγκιζα Nεμέας. πάνω στην πανάρχαιη ορεινή εμπορική αρτηρία που ένωνε τους νεολιθικούς οικισμούς του μυχού του Aργολικού K. οι Mυκήνες. οι Kλένιες.συμνα. ο Φλιούς.

K. Tίρυνθα. Λέρνα– με τους οικισμούς του μυχού του Kορινθιακού .λπου –σπήλαιο Φράγχθι.

Aγιο Γεράσιμο και Περαχώρα. Γωνιά. Kοσμήματα Παραθαλάσσια ζώνη Aπ.ρινθο.

τα πιο ενδιαφέροντα και πλούσια σε ευρήματα σπήλαια της παραθαλάσσιας ζώνης στην Πελοπ.

ννησο και μάλιστα δίπλα στην ακτογραμμή είναι το σπήλαιο Φράγχθι στην είσοδο του Aργολικού και το σπήλαιο Aλεπ.

τρυπα του Διρού στην είσοδο του Mεσσηνιακού K.

Tο σπήλαιο Φράγχθι.λπου. με νεολιθική κατοίκηση απ.

. απ. το 7000 π.X.

τα πρωιμ.

τερα παραδείγματα μετεξέλιξης του χαρακτήρα της οικονομίας απ.

γεωργοκτηνοτροφικ.

σε εμποροναυτικ.

βρίσκεται στην αφετηρία της αρχαι..

στον άξονα Φράγχθι-Σπέτσες-Bελοπούλα (Παραπ.τερης στο Aιγαίο θαλάσσιας εμπορικής οδού του οψιανού.

Tο σπήλαιο Aλεπ.λα)-Φαλκονέρα-AντίμηλοςMήλος.

δυναμικ.τρυπα τοου Διρού στη Mάνη.

νεολιθικ.

κέντρο στις ν.

τιες απολήξεις του ηπειρωτικού κορμού της Eλλάδας. με αμιγή εμποροναυτικ.

χαρακτήρα απ.

την ίδρυσή του.) απ τα σπήλαια: Kύκλωπα Γιούρων. ψιανού.X. στη διαδρομή δυτικές ακτές Πελοποννήσου-Πύλος-Mεθώνη-ακρωτήριο Aκρίτας-Διρ. 6500 . βρίσκεται σε καίριο σημείο της θαλάσσιας εμπορικής οδού του ο- Oστά ιχθύων (περ.5800 και 5300 . Bρειων Σποράδων.4500 π. Aλεπτρυπα Διρού Λακωνίας και Σάλιαγκος Kυκλάδων.

ςΓερολιμένας-ακρωτήριο TαίναροEλαφ.

νησος-ακρωτήριο Mαλέαςνήσος Kαράβι-Mήλος. Στα Γιούρα της Aλοννήσου η νεολιθική κοιν.

με πλούσια κατάλοιπα απ.τητα στο σπήλαιο του Kύκλωπα.

το τέλος της Aρχαι.

τερης Nεολιθικής και της Nεώτερης Nεολιθικής και με σαφή ναυτικ.

χαρακτήρα της οικονομίας. έπαιξε σημαντικ.

ρ.

λο στο εμπ.

που βρίσκεται το σπήλαιο του Kύκλωπα. κού – Παγασητικού – B.ριο και στις επικοινωνίες κατά μήκος της θαλάσσιας εμπορικής οδού Eυβοϊ- Oι βραχώδεις ακτές στα Γιούρα.

ρειων Σποράδων – Λήμνου – Tενέδου. τις δυτικές ακτές της Mαύρης Θάλασσας και το Δέλτα του Δούναβη (εμπ. που φθάνει έως τον Eλλήσποντο.

Kατά τη Nεώτερη Nεολιθική και την Tελική Nεολιθική αναπτύσσονται ιδιαίτερα το εμπ.ριο οστρέου Spondylus gaederopus).

περίαπτα. πως δείχνει το πλήθος των οστρέων αυτών που βρέθηκαν έως και την Kεντρική Eυρώπη. η κτηνοτροφία. Φαίνεται τι αποτελούσε πολύτιμο είδος ανταλλαγής. σκουλαρίκια. Iδιαίτερα πολύτιμα και σπάνια φαίνεται να είναι τα κοσμήματα απ άργυρο ή χρυσ . Oι ανταλλαγές. Aπ τα στρεα. τα ταξίδια και οι επαφές των νεολιθικών πυκνώνουν στο Aιγαίο. τα στρεα. ίσως και φθαρτά υλικά. το κ καλο. τα μέταλλα.περίαπτα («ring . δαχτυλίδια. Aποθηκευτικοί χώροι H ανάγκη αποθήκευσης μεγάλων για την εποχή ποσοτήτων γεωργικών και κτηνοτροφικών προϊ. ιδιαίτερη σημασία για την κατασκευή κοσμημάτων είχε το δέος Spondylus gaederopus που ενδημεί στο Aιγαίο. ακ μη και τα δ ντια ζώων. ενώ παράλληλα εξελίσσονται η γεωργία.ριο και η ναυτιλία. οι πέτρες. χάνδρες.idols») κατασκευασμένα απ ποικίλα υλικά. Ως υλικά χρησιμοποιήθηκαν ο πηλ ς. Mεγάλη διάδοση σε λο το Aιγαίο έχουν τα δακτυλι σχημα ειδώλια . πλακίδια και ταινίες που ράβονταν στα ενδύματα ήταν τα στολίδια των νεολιθικών ανθρώπων. περιδέραια. Bραχι λια. η αλιεία και το κυνήγι.

οδήγησε στην επιλογή των σπηλαίων ως των πιο κατάλληλων χώρων κυρίως για τη φύλαξη και συντήρηση αγαθών του καθημερινού βίου για χρήση και εμπ. καθώς και θηραμάτων και αλιευμάτων.ντων.

Tα πλεονεκτήματα που παρείχαν τα σπήλαια για την κάλυψη των αποθηκευτικών αναγκών.ριο. και μάλιστα της παραθαλάσσιας ζώνης. με χαμηλή και σταθερή κατά καν. H χρήση των σπηλαίων. έτοιμοι για χρήση αποθηκευτικοί χώροι. η οποία σταδιακά δημιούργησε συνθήκες ζωής καταναλωτικής κοινωνίας. στη Nεώτερη Nεολιθική και στην Tελική Nεολιθική ταυτίζεται με τη δυναμική ανάπτυξη της τάξης των ναυτικών. δηλαδή φυσικοί. μεγάλοι.

να θερμοκρασία και εύκολα ελεγχ.

μενη και διασφαλιζ.

που θα έπρεπε να κατασκευαστούν στους εκτ. οπωσδήποτε δεν τα προσέφεραν οι περιορισμένων διαστάσεων και δυνατοτήτων αποθηκευτικοί χώροι.μενη είσοδο.

Στα σπήλαια επίσης οι κάτοικοι μπορούσαν να προστατευθούν αποτελεσματικ.ς σπηλαίων νεολιθικούς οικισμούς.

τερα απ.

H πυκν. τα άγρια θηρία και τις εχθρικές επιδρομές. τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες.

τερη κατοίκηση και χρήση των σπηλαίων στη Nεώτερη Nεολιθική και ιδιαίτερα στην Tελική Nεολιθική δεν σημαίνει επιστροφή του ανθρώπου στα σπήλαια ούτε πρέπει να εκληφθεί ως παρακμιακ.

φαιν.

μενο ή ομαδική κίνηση οπισθοδρ.

KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . πρέπει να θεωρηθεί ως αναβάθμιση της διαδικασίας παραγωγής.H KAΘHMEPINH 11 . αντίθετα.μησης. αλλά.

γύρω απ τον κ λπο αμφιθεατρική περιοχή. η Aλεπ τρυπα. Λείπει το κεφάλι απ τη βάση του λαιμού. με αερισμ και σταθερή θερμοκρασία 18° C είναι ένα μεγάλο επίμηκες σπήλαιο στον άξονα Aνατολή . παρά τις καταστροφές και τις εκτεταμένες αποχρωματώσεις. πράγμα που διευκολύνει τις μετακινήσεις των αγαθών και εξασφαλίζει τη σχετικά απρ σκοπτη επικοινωνία των μελών της κοιν τητας. με τα οποία ο νεολιθικ ς άνθρωπος ερχ ταν σε επαφή. πως και άλλα σχετικά ευρήματα που εντοπίστηκαν σε λα τα στρώματα στο εσωτερικ της Aλεπ τρυπας.Σπήλαιο του Διρού H νεολιθική κοιν τητα αναπτύχθηκε στη χερσαία. Tου Γιώργου Παπαθανασπουλου Eπίτιμου Eφ ρου Aρχαιοτήτων H AΛEΠOTPYΠA. (περ.3200 π. που αποκλειστικά ερ- . Στις πολλές μικρές και μεγαλύτερες φυσικές κ γχες. της κεντητικής. της κοσμητικής. M νον έτσι είναι δυνατ να ερμηνευθεί και η εικ να την οποία παρουσίασε το σπήλαιο. Tο γεωλογικ αυτ φαιν μενο. απ σπηλαιολγους στη διάρκεια των εργασιών για τη διαμρφωση του εσωτερικού της σπηλιάς. στο φως της ημέρας. ένα πρ γραμμα μως εργασιών επέμβασης για την τουριστική εκμετάλλευσή του. που βρέθηκαν στις ανθρωπογενείς επιχώσεις της Aλεπ τρυπας.Δύση. αποδεικνύει την αλιευτική δειν τητα των ψαράδων της νεολιθικής κοιν τητας και. είχε δυστυχώς αποτέλεσμα την καταστροφή και απώλεια σε μεγάλη έκταση σημαντικών ανθρωπογενών επιχώσεων μεγάλου πάχους. Oι δραστηρι τητες της νεολιθι- O τρίτος χώρος. δραστηρι τητες της χειροτεχνικής εξειδίκευσης που θα μπορούσαν να γίνονται και στον εκτ ς της σπηλιάς χώρο. που βρίσκονται η μία δίπλα στην άλλη και απ τις δυο πλευρές του κεντρικού διαδρ μου του σπηλαίου που οδηγεί στην αίθουσα των Λιμνών. που οι Nεολιθικοί θηρεύουν. H αρχαιολογική αξία του σπηλαίου έγινε αντιληπτή απ την αρχή. πως της υφαντικής. 4500 . Tα φυσικά αυτά χαρακτηριστικά του Διρού τον καθιστούν μία απ τις πιο ευνοημένες και ιδανικές τοποθεσίες που βρήκαν πρ σφορο έδαφος ανάπτυξης η ναυσιπλοΐα και το εμπ ριο.X. που πραγματοποιήθηκε στη δεκαετία του ’60 με την κατασκευή τσιμεντένιων δαπέδων και διαδρ μων. ταν μπήκαν για πρώτη φορά απ την «αλεπ τρυπα» οι σπηλαιολ γοι και αντίκρισαν στο δάπεδο των επιχώσεων τους διάσπαρτους σκελετούς των άταφων νεκρών. Tο εσωτερικ του σπηλαίου. Mετά την καταστροφή του το σπήλαιο δεν χρησιμοποιήθηκε πάλι. πράγμα που οφείλεται σε σεισμική δ νηση τρομακτικής έντασης. νεκροταφείο και τ πος λατρείας.).) έφραξε και την είσοδο του σπηλαίου και έτσι. της καλαθοπλεκτικής. H χωροοργάνωση στην Aλεπ τρυπα προσαρμ στηκε σταδιακά με τις ανάγκες του καθημερινού βίου. τσιμεντένιων και σιδερένιων κλιμάκων και με εκβραχισμούς και εκσκαφές για τη διευθέτηση του χώρου και την τοποθέτηση ηλεκτρολογικής εγκατάστασης. O σημαντικ ς αριθμ ς σπονδύλων απ μικρά και μεγάλα ψάρια. με ελάχιστη υψομετρική διαφορά μεταξύ τους. το πλήθος των πεταλίδων που μάζευαν απ τα βράχια του κ λπου και βρέθηκαν στις επιχώσεις φανερώνει τι ο πληθυσμ ς εκτ ς απ τα γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊ ντα κατανάλωνε και σημαντικές ποσ τητες αλιευμάτων. • O άλλος χώρος δραστηρι τητας του νεολιθικού ανθρώπου είναι ο κ λπος του Διρού. και στο γύρω απ αυτή ευρύτερο χώρο. Tο σπήλαιο έχει ευρύχωρες επίπεδες αίθουσες που διαδέχονται η μία την άλλη. Tα ευρήματα των ανασκαφών μαρτυρούν τι το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία αποθήκη αγαθών. σοι κάτοικοι επέζησαν. που αναπτύσσονται οι γεωργοκτηνοτροφικές εργασίες. πέθαναν λίγοι αργ τερα απ πείνα. ήταν το ίδιο το σπήλαιο. Bρέθηκε στο σπήλαιο Aλεπτρυπα Διρού Λακωνίας. της κατασκευής λίθινων πλων και εργαλείων και της μεταλλοτεχνίας. επικεντρώνονται λες σχεδ ν οι οικοτεχνικές δραστηρι τητες των ενοίκων της σπηλιάς. Tο σπήλαιο εντοπίστηκε το 1958 απ το ζεύγος των σπηλαιολ γων Nίκο και Aννα Πετροχείλου. βεβαιώνουν για τη συστηματική άσκηση μιας σειράς εργασιών και δραστηριοτήτων του καθημερινού βίου. εργαστήριο οικοτεχνικής δραστηρι τητας. στη θαλάσσια περιοχή αλλά και στο ίδιο το σπήλαιο κής κοιν τητας του Διρού πραγματοποιούνταν σε τρεις χώρους: • Στη χερσαία.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Eιδώλιο γυναικείας μορφής απ μάρμαρο. οι οποίες καλύπτονται ως επί το πλείστον απ στρώμα διάχυτου σταλαγμιτικού υλικού και σταλαγμίτες. αιτία της δημιουργίας των δυο προηγουμένων. 12 H KAΘHMEPINH .X. διατηρεί μεγάλου πάχους ανθρωπογενείς επιχώσεις. Hταν η ύστατη στιγμή της ζωής στο σπήλαιο. πριν απ την έναρξη των ανασκαφών. των ανταλλαγών και της επικοινωνίας με τα άλλα παράκτια κέντρα. O απάνεμος κ λπος του Διρού έπαιξε σημαντικ και αποφασιστικ ρ λο στην ανάπτυξη του θαλάσσιου εμπορίου. O μεγάλος αριθμ ς λίθινων και οστέινων εργαλείων. που τοποθετείται στο τέλος της Tελικής Nεολιθικής (3200 π. H εικ να του σπηλαίου συμπληρώνεται με τους γκους και τα συντρίμματα των βράχων που κατακρημνίστηκαν σε μεγάλη έκταση απ τις οροφές και τα πλευρικά τοιχώματα. η ανώτερη δηλαδή βαθμίδα παραγωγικών σχέσεων της οικονομίας πέρα απ τη γεωργοκτηνοτροφική παραγωγή. T πος λατρείας Nεολιθική δραστηρι τητα H αρχαιολογική ανασκαφική έρευνα στην Aλεπ τρυπα άρχισε το καλοκαίρι του 1970. παράλληλα.

H KAΘHMEPINH 13 . δείγματα λα πλούτου και κοινωνικού γοήτρου. που διακινούνται μέσω ανταλλαγών σε μεγάλες αποστάσεις απ τις φυσικές τους πηγές. γάζονταν οι αγγειοπλάστες και αγγειογράφοι του Διρού. λεπτκοκκο πηλ. Tο θέρισμα. Πλευρικές κ γχες της σπηλιάς επελέγησαν επίσης για καύση νεκρών και για δευτερογενείς ταφές. μη χρηστικών. η οικογένεια. τα οποία πρ σφεραν σε μεγάλες ποσ τητες σε τιμώμενους προσφιλείς νεκρούς. Aπ το Nεολιθικ Mουσείο του Διρού. λεπτκοκκο. Θα πρέπει να δεχθούμε ακ μη τι άτομα αυτής της τάξης της κοιν τητας ήταν κάτοχοι των πανάκριβων για την εποχή. ασφαλή τεκμήρια συγχρ νως ναυτικών εμπορικών ανταλλαγών.3200 π. (περ. βαθείς ευρύστομους. γραπτών αγγείων της Aλεπ τρυπας.αποθηκευτικούς β θρους. Aπ το είδος και το πλήθος των ευρημάτων προκύπτει τι στον Διρ ήδη απ τα μέσα της Nε τερης Nεολιθικής και κατά τη διάρκεια της Tελικής Nεολιθικής έχει διαμορφωθεί μια οικονομικά και πολιτικά ισχυρή κοινωνική τάξη. γιν ταν με εξειδικευμένα και μερικές φορές τυποποιημένα εργαλεία. τη χρήση και μεταφορά υγρών και συντηρημένων τροφών. H προνομιούχος αυτή τάξη των ναυτικών του Διρού πρέπει να δεχθούμε τι είχε στην κυρι τητά της τα εκατοντάδες μεγάλα στολισμένα με ανάγλυφες διακοσμήσεις αποθηκευτικά πιθάρια (αριθ. καθώς και λαβές απ ελαφ κερας για τις στειλεώσεις των λειασμένων λίθινων εργαλείων. H λείανση των κρυσταλλικών μεταμορφικών πετρωμάτων δίνει ισχυρά κοπτικά λειασμένα εργαλεία. η εκδορά και ο τεμαχισμ ς των οικ σιτων ζώων. πολύ καλά οπτημένο. Mε τη διαμ ρφωση και επεξεργασία των μακρών οστών των αιγοπροβάτων ή των πλευρών των βοοειδών και των διακλαδώσεων του ελαφοκέρατος κατασκευάζονται οστέινα εργαλεία αιχμηρά ή κοφτερά για την κατεργασία των δερμάτων. Mε λείανση και διάτρηση κατασκευάζονται και ορισμένα λίθινα αντικείμενα «γοήτρου». Tα αποκρούσματα και οι λεπίδες διαμορφώνονται με επεξεργασία σε πλήθος εξειδικευμένων εργαλείων. 4500 . Θα μπορούσε να διατυπωθεί η άποψη τι στα ενδιαιτήματα αυτά αναγνωρίζουμε αποκλειστικ τητα χρήσης. Eίναι κατασκευασμένο απ ροδχρωμο. «η κορώνα του Διρού». τις μεγάλες κυκλοτερείς. πως πετρώματα και οστά. πως τα ρ παλα. ενδιαίτημά της τις μικρές πλευρικές κ γχες. καλά οπτημένο. Tα εργαλεία επιτρέπουν να κατανοήσουμε τις νεολιθικές τεχνικές πρ σκτησης. την υφαντική.). τους πελέκεις. τις αξίνες και τις σμίλες για υλοτομικές και ξυλουργικές εργασίες. οστ και ελαφ κερας χρησιμοποιούνταν στις καθημερινές ή στις εποχικές δραστηρι τητες των νεολιθικών κοινοτήτων. Eρυθροκίτρινο επίχρισμα καλύπτει την επιφάνεια του αγγείου. τα ξέστρα. εστίες και τους τρεις μικρούς ιπνούς. 4500 . πως το ξύλο. Eδώ ο νεολιθικ ς άνθρωπος κάλυπτε το χωμάτινο ή λιθ στρωτο δάπεδο με ψάθες και δέρματα για τον ύπνο του έχοντας κοντά του αγγεία με τροφές και νερ . πηλεπένδυτους και λιθοπερίκλειστους λάκκους . με τεφρχρωμο πυρήνα. πως π. τους «κευθμούς» του σπηλαίου για παραμονή. η κατασκευή μικροαντικειμένων απ λίθο. η κοπή και η κατεργασία του ξύλου. κατασκευής και χρήσης. επέλεξε ως Γραπτ αγγείο. Σε άτομα της ίδιας τάξης ανήκαν προφανώς και τα αργυρά κοσμήματα τα βραχι λια απ στρεο Spondylus gaederopus και το «σκήπτρο» απ το ίδιο στρεο. που δεν έχουν διατηρηθεί.Tα εργαλεία Tα νεολιθικά εργαλεία κατασκευάζονταν απ διάφορα υλικά.X.3200 π. Eίναι κατασκευασμένο απ πορτοκαλέρυθρο πηλ. που πρέπει να ήταν κατασκευές για κοινή χρήση. Bρέθηκε σχεδν ολκληρο στο Σπήλαιο Aλεπτρυπας Διρού Λακωνίας. επίσης λιθοπερί- πυρήνα του πετρώματος μακρ στενες κοφτερές λεπίδες που χρησιμοποιούνται για κοπτικές εργασίες. η επεξεργασία των δερμάτων και των φυτικών ή ζωικών ινών. Πολύπλοκα τεχνικά συστήματα αναπτύσσονται για την πρ σκτηση και κατεργασία του οψιανού και του πυριτ λιθου. Iσχυρή κοινωνική τάξη Tο κύτταρο της νεολιθικής κοινωνίας. Mε έμμεση κρούση ή πίεση. τα τρυπάνια και οι αιχμές βελών και δοράτων. πραγματοποιούν και πρέπει να ελέγχουν τις θαλάσσιες μεταφορές και κυρίως το εμπ ριο του οψιδιανού της Mήλου στη ν τια Πελοπ ννησο. κ καλο ή πηλ . 27-28). σε αντίθεση με τους μεγάλους.X. την καλαθοπλεκτική.). Eίναι οι ναυτικοί που ναυπηγούν και κατέχουν τα πλοία και οι οποίοι ταξιδεύοντας και στα ανοιχτά πελάγη. κλειστες. ένα είδος ιδιοκτησίας για ση περίοδο χρησιμοποιούνται απ την ίδια οικογένεια. αποσπώνται απ τον Πρχους (περ. κατ. απομ νωση και προστασία. Mια μεγάλη ποικιλία εργαλείων απ λίθο αποκρουσμένο και λειασμένο. KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . τις αγροτικές εργασίες. αλλά και απ φθαρτά υλικά. πως και το πλήθος των μεγάλων σφαιρικών τετράωτων αμφορέων για τη φύλαξη.χ.

χαρακτηρίζεται απ τις διαφορετικού τύπου κατοικίες των ορεινών γκων του Kισσάβου. Bέβαια. κατά πάσα πιθαντητα αποτελούσε κεντρικ στήριγμα της οριζντιας δοκού της στέγης. Στην ανατολική θεσσαλική πεδιάδα και στις γύρω πλαγιές. Mεγάλα τμήματα της Θεσσαλίας ήταν καλυμμένα απ δάση δρυς στα χαμηλτερα μέρη.. η οποία λγω των συνθηκών υγρασίας του εδάφους στην περιοχή είχε διατηρηθεί σε πολύ καλή κατάσταση. απ μια πρώτη στατιστική επεξεργασία των δεδομένων. Iδιαίτερα η βλάστηση Tα στοιχεία για την κατοίκηση κατά την Aρχαιτερη Nεολιθική στην Kεντρική και στη Δυτική Θεσσαλία προέρχονται απ τις ανασκαφές τσο στις προμνημονευθείσες θέσεις. στη Σουφλί Mαγούλα. Θέσεις κοντά σε πηγές. στο Γεντίκι και στο Aχίλλειο Φαρσάλων. Πρσφατες μως έρευνες. στη Θεπετρα. Xαρακτηριστικς είναι και ο τρπος σύνδεσης των κλάδων με ξύλινα καρφιά. κατά τη δεκαετία του ’80. Oι χρονολογήσεις αυτές διασταυρώνονται και με χρονολογήσεις απ το σπήλαιο Θεπετρα στη Δυτική Θεσσαλία. τη μεγαλύτερη πεδιάδα της Eλλάδας. τσο στις πεδινές περιοχές σο και σε λοφώδεις και ορεινές περιοχές.30 μ. την προς το Aιγαίο πλευρά των βουνών αυτών και καθ’ λο το μήκος των ακτών μέχρι τις εκβολές του Πηνειού. Στον χώρο της κατοικίας αυτής βρέθηκαν μερικές οπές πασσάλων. Mε τις έρευνες του V. Tις πιο σημαντικές πληροφορίες για τις κατοικίες της περιδου αυτής έχουν δώσει οι ανασκαφές στον Πρδρομο και στο Aχίλλειο. H στέγη ήταν κατασκευασμένη απ κορμούς και κλαδιά δένδρων. αλλά και στον Πηνει και στους παραποτάμους του προσφέρονταν για την ίδρυση των πρώτων αυτών γεωργοκτηνοτροφικών κοινωνιών. πως κατέπεσε ταν κρημνίσθηκαν οι πλάγιοι τοίχοι. Mέχρι πρσφατα υπήρχε ένα κεν. απ που αναφέρθηκε η Aκεραμική. Tλούπας).000 χρνια πριν απ σήμερα. ακμη και αδιατάρακτη ταφή της περιδου αυτής. χιλιετία. Mέχρι στιγμής δεν έχει εντοπιστεί νεολιθικς οικισμς στην ανατολική. Aγία Aννα (Bρύση) Tυρνάβου και Aχίλλειο. ενώ δεν υπάρχουν ενδείξεις για τη χρήση λίθων ή πλίνθων για την κατασκευή τους.X. Φαινταν καθαρά τι οι πάσσαλοι είχαν στερεωθεί με λάσπη στις οπές . H Θεσσαλία είναι η πρώτη περιοχή της Eλλάδας. Tο κεν αυτ φαίνεται τι καλύπτει η ανασκαφή στη Θεπετρα. Milojcic στη δεκαετία του ’50 βρέθηκε στις χθες του Πηνειού λιθοτεχνία της Mέσης και της Aνώτερης Παλαιολιθικής. πως και στην Eλλάδα γενικτερα. είναι η λεγμενη Aκεραμική περίοδος. ενδείξεις για συνεχή κατοίκηση απ τον Παλαιολοθική Eποχή έως τη Nεολιθική. στο Σέσκλο. που η έρευνα έφθασε μέχρι το στερε. μιας ξύλινης στέγης. πως και στο Φράγχθι της Aργολίδας. που είχαν κοπεί για την κατασκευή τους. εφ’ σον δεν έχει διαπιστωθεί η ύπαρξη στην περιοχή του άγριας μορφής προβάτου και του δίκοκκου σιταριού. ενώ στις άλλες θέσεις οι στρωματογραφικές τομές ήταν πολύ περιορισμένες. που μεταξύ των στρωμάτων της Aνώτερης Παλαιολιθικής και της Nεολιθικής υπάρχει επίχωση που έχει δώσει ηλικίες της Mεσολιθικής Eποχής. Mαγουλίτσα. Eτσι. Tου Kωνσταντίνου Γαλλή Kαθηγητή Προϊστορικής Aρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Θράκης ME TON OPO Kεντρική και Δυτική Θεσσαλία εννοούμε τη θεσσαλική πεδιάδα. με τη φυσική του διχάλα. δημιουργούν προβληματισμούς κατά πσον η ύπαρξη της περιδου αυτής είναι τεκμηριωμένη. προκειμένου να επεκτείνουν τα καλλιεργήσιμα εδάφη. Aπ τις παραπάνω θέσεις μνο στο Σέσκλο και στην Aργισσα ερευνήθηκε σε κάποια έκταση το ακεραμικ στρώμα. περίπου 50. σο και απ τις θέσεις Oτζάκι.Kεντρική και Δυτική Θεσσαλία Περιοχή με πολλές και σημαντικές νεολιθικές θέσεις. κωνοφρων στις πλαγιές..I. περίπου απ το 30000 έως το 7000 π. Στα ανώτερα επίπεδα του ακεραμικού στρώματος στην Aργισσα έχουν βρεθεί και στρακα. με τις πλαγιές των ορεινών γκων που την περιβάλλουν. Eνας μεγάλος κορμς. Oι πρώτοι γεωργοκτηνοτρφοι σε πολλές περιοχές θα έπρεπε να εκχερσώσουν την περιοχή απ την πυκνή βλάστηση. που ερευνήθηκε συστηματικά η Nεολιθική Eποχή στη χώρα μας.X. Aλλά το πιο σημαντικ εύρημα απ τον Πρδρομο είναι η αποκάλυψη. τα λίθινα δε εργαλεία δεν παρουσιάζουν διαφοροποίηση απ τα αντίστοιχα της Aρχαιτερης Nεολιθικής.: Δημ. Aκεραμική περίοδος Για μεγάλο διάστημα η ύπαρξη της Aκεραμικής περιδου στη Θεσσαλία θεωρούνταν δεδομένη.X. απ την Aρχαιτερη Nεολιθική (6500-5800 π. Στον Πρδρομο (θέση Πρδρομος II) οι οπές πασσάλων που έχουν αποκαλυφθεί δείχνουν την ύπαρξη πασσαλπηκτων οικιών. Nεσσωνίς 1. δεν διαπιστώθηκε ύπαρξη ακεραμικών στρωμάτων αλλά στρωμάτων με καλής ποιτητας κεραμική μέχρι τα βαθύτερα επίπεδα. 14 H KAΘHMEPINH . H μακρά περίοδος της εξέλιξης στην Eγγύς Aνατολή. Tην εποχή της ανασκαφής στην Aργισσα (1956). Πρκειται για μια κλειστή γεωγραφική εντητα που περιβάλλεται παντού απ βουνά και της οποίας την υδάτινη αρτηρία αποτελεί ο Πηνεις με τους παραποτάμους του. κατά το οποίο δεν ανιχνεύονταν στη Θεσσαλία στοιχεία ανθρώπινης δραστηριτητας.000-32. Eπίσης στο Aχίλλειο. φαίνεται τι περισστερο απ το 35% των οικισμών της Aρχαιτερης Nεολιθικής βρίσκονται σε λοφώδη ή ορεινή περιοχή. στην ίδια σειρά. η οποία επανεμφανιζταν με την αρχή της Nεολιθικής Eποχής στην 7η π. κατά τη συστηματική ανασκαφή του 1973-74. Eπίσης βρέθηκαν και σανίδες απ κορμούς δένδρων.. Πρδρομος. πιθανώς ανήκαν σε εσωτερικά στηρίγματα της στέγης. η θέση θεωρήθηκε ως η πρώτη θέση της Aκεραμικής περιδου επί ευρωπαϊκού εδάφους. παραμένει ανοιχτ το θέμα της προέλευσης του παραγωγικού τρπου ζωής στη Θεσσαλία.50 μ. μερικά απ τα οποία είχαν υποστεί επεξεργασία. έχουμε πλέον και στη Θεσσαλία. Oπωσδήποτε. Στρώματα κατοίκησης που αποδίδονται στην περίοδο αυτή αναφέρθηκαν και στη Θεσσαλία και συγκεκριμένα αναφέρθηκαν στην Aργισσα. απ τη Mεσολιθική Eποχή στον παραγωγικ τρπο ζωής. ενώ μικρές κοιλάδες και περιοχές στην κοίτη πλημμυρών του ποταμού προσφέρονταν για καλλιέργεια. Φαίνεται τι κάλυπτε μια έκταση τουλάχιστον 10X10 μ. στην περιοχή του Oλύμπου (φωτ. Στη Θεσσαλία επίσης έγιναν για πρώτη φορά στην Eλλάδα εκτεταμένες έρευνες και για την Παλαιολιθική Eποχή. διαμέτρου 0. σε βάθος 3.) απαντούν πλέον θέσεις κατοίκησης σε λη τη Θεσσαλία.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Kατασκευαστικές ιδιομορφίες Γνέσιμο μαλλιού με ρκα. τέσσερις απ τις οποίες. του Mαυροβουνίου και του Πηλίου φαίνεται τι ήταν απαγορευτική. που είχαν κατασκευαστεί για το σκοπο αυτ.

που λγω της σχετικής έκτασης της ανασκαφής ήρθαν στο φως πολλά στοιχεία για την έκταση και τη διάταξη των κατοικιών.: Δημ.X. του αργύρου και κυρίως του χαλκού απαιτούν πυροτεχνουργική επιδεξιτητα αφού τήκονται σε θερμοκρασίες πολύ υψηλές.Aγγείο με λαβή (περ. Θεσσαλικς κάμπος (φωτ. Συνέχεια στην 16η σελίδα KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . Eνδείξεις για την επί τπου κατεργασία των μετάλλων παρέχουν οι δύο μεταλλευτικές χοάνες απ το Γυαλί της Nισύρου. που οι τοίχοι είχαν λίθινα θεμέλια. ενώ επινοούνται και νέοι τύποι. λγω της υγρασίας του εδάφους. Σε πολλές περιπτώσεις. σπάτουλες. σουβλιά. Oρισμένα αντιγράφουν οστέινα ή λίθινα. Tα μετάλλινα αντικείμενα εκτς απ τις πρακτικές χρήσεις τους ήταν και σύμβολα κύρους για τους κατχους τους. ενώτια. H ανασκαφή του Προδρμου έδωσε πολλά στοιχεία για το ανώτερο τμήμα των πασσαλπηκτων οικιών της Aρχαιτερης Nεολιθικής. απ την Aρχαιτερη Nεολιθική II (ραδιοχρονολγηση 6300±200 π. Aπ χρυσ και άργυρο κατασκευάζονται κοσμήματα (περιδέραια. Δεν γνωρίζουμε απ πού προμηθεύονταν τα μέταλλα ή πώς έμαθαν να τα δουλεύουν. H διαδικασία λήψης καθαρών μετάλλων απ τα μεταλλεύματα και η κατασκευή αντικειμένων προϋποθέτουν υψηλή τεχνογνωσία. τους. Tο ακροφύσιο απ τον Aγιο Δημήτριο Tριφυλίας χρονολογείται στην πρώιμη εποχή του Xαλκού. πελέκεις. Πασσαλπηκτες οικίες Διαδοχικές φάσεις κατοίκησης της Aρχαιτερης Nεολιθικής ερευνήθηκαν και στο Aχίλλειο. 5800-5300 π. περίαπτα. Eίναι κατασκευασμένο απ καστανέρυθρο πηλ με λίγη άμμο. Oι νεολιθικοί άνθρωποι διέκριναν τα μέταλλα απ το έντονο χρώμα και τη λάμψη τους. τεχνογνωσία και μέταλλα ταξίδευαν στο χώρο της Nοτιοανατολικής Eυρώπης και του Aιγαίου. H κατεργασία του χρυσού. H πυκνή σειρά ραδιοχρονολογήσεων απ την ανασκαφή αυτή βοήθησε να εκτιμηθεί και η κατά προσέγγιση διάρκεια ζωής των οικιών αυτών. Πιθαντατα ιδέες. ταινίες). πάνω στα οποία στηριζταν τοίχος απ ξύλα και πηλ (τεχνική pisé). που φαίνεται να είναι Θερισμς με δρεπάνια.). που υπερτερεί σε ποσοστ χρήσης. ενδείξεις για άσκηση της μεταλλουργίας έχουμε ήδη απ τη Nετερη Nεολιθική περίοδο (περίπου απ την 5η π. απ τις οποίες συνήθως μνο τα δάπεδα και το περίγραμμά τους μπορούν να εντοπιστούν απ τις οπές των πασσάλων.X. βραχιλια. Mεταλλουργία Mολοντι η ευρεία χρήση των μετάλλων χαρακτηρίζει την επμενη πολιτισμική βαθμίδα. Tλούπας). είχαν διατηρηθεί πολύ καλά και τα κατώτερα τμήματα των πασσάλων μέσα στις οπές. εργαλεία και πλα.) ήρθε στο φως τμήμα οικίας. χάνδρες. την πρώιμη εποχή του Xαλκού.H KAΘHMEPINH 15 . χιλιετία). Bρέθηκε στο Oτζάκι της Λάρισας και έχει μεταφερθεί στο Mουσείο της Πλης. ενώ απ χαλκ.χ. Hδη. πως μαχαίρια.

πως άλλωστε και οι πασσαλπηκτες καλύβες των Σαρακατσάνων. την Aρχαιτερη Nεολιθική III.Πήλινο κεφάλι ειδωλίου απ τη Nεολιθική Eποχή. τη Mεγάλη Bρύση Tυρνάβου. . κατασκευής μοιας με του Προδρμου. που μας δίνουν πληροφορίες για τη μορφή των οικιών της περιδου. και. Bρίσκεται στο Mουσείο Λάρισας.X. και εστίες τσο στο εσωτερικ των οικιών σο και σε ανοιχτούς χώρους. κυρίως στα πεδινά μέρη που σπάνιζαν οι λίθοι. Bέβαια έχει υποστηριχθεί και η άποψη τι πρκειται για προπλάσματα ιερών. Στην τελευταία βρέθηκαν πλινθκτιστοι τοίχοι της Aρχαιτερης Nεολιθικής II και III που εδράζονταν απευθείας στο έδαφος χωρίς λίθινα θεμέλια. τη Nεσσωνίδα. Προπλάσματα οικιών Aπ τη σύνθεση των διαφρων στοιχείων μπορεί να υποστηρίξει κανείς τι στη Θεσσαλία ήταν σε χρήση κατά την Aρχαιτερη Nεολιθική οικίες πασσαλπηκτες και πλινθ- κτιστες. Σε υπαίθριο χώρο βρέθηκε και φούρνος που πρέπει να ήταν θολωτς. αλλά η πιθαντερη εκδοχή είναι τι πρκειται για προπλάσματα συνήθων οικιών ανεξάρτητα του γε- Mαρμάρινο ειδώλιο γυναικείας μορφής απ τη Nεώτερ Mουσείο Bλου. Στην αμέσως ανώτερη φάση. αλλά και απ ένα μικρ αριθμ πήλινων ομοιωμάτων κτισμάτων. συνεχμενος με αυτν. την Oτζάκι. πως στην Aργισσα. την Πλατιά Mαγούλα Zάρκου. υπερυψωμένος ορθογώνιος χώρος πηλκτιστος.) προέρχονται χι μνο απ ανασκαφές. Oι πληροφορίες για την κατοίκηση κατά τη Mέση Nεολιθική (5800-5300 π. την Aργισσα. αλλά και οικίες με λιθκτιστα θεμέλια σε λοφώδεις περιοχές πως στο Γεντίκι ή στο Aχίλλειο. την Oτζάκι. Συνέχεια απ την 15η σελίδα κατά μέσο ρο 25 χρνια.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 της Aρχαιτερης Nεολιθικής αποκαλύφθηκαν και σε άλλες θέσεις. ανήκουν πασσαλπηκτες οικίες. ανάμεσά τους. Περιορισμένα λείψανα κατοικιών 16 H KAΘHMEPINH . την Πλατιά Mαγούλα Zάρκου. πως στον Πρδρομο. H λη μορφή δεν πρέπει να διέφερε πολύ απ τους φούρνους σε αγροτικά σπίτια που χρησιμοποιούνται και σήμερα ακμη.

τους ιχθύς και τα στρεα. Tο ιδιαίτερο χαρακτηριστικ των οικιών στο Tσαγγλί είναι η ύπαρξη οκτώ αντηρίδων. Mαγούλα Xατζημισιώτικη. H συνθετική παρουσίαση των δεδομένων συμβάλλει στην κατανηση της κλειστής κατά κύριον λγο οικονομίας των νεολιθικών οικισμών. χιλιετίας. Mεγάλο Παζαράκι. ενώ στα νησιά του Aιγαίου. που η πλειοντητα των θηλαστικών. H μελέτη του οστεολογικού υλικού υποδηλώνει τι η οικονομία ήταν προσανατολισμένη πρωτίστως στην εκτροφή για την παραγωγή κρέατος και γάλακτος και δευτερευντως στη μεταποίηση των πρώτων υλών (εργαλεία απ οστά. Oτζάκι. οι οποίες ανήκουν στις τελευταίες φάσεις της Mέσης Nεολιθικής. οι οποίες ανά δύο προεξέχουν απ τους τοίχους προς το εσωτερικ του σπιτιού. Στρώματα κατοίκησης της Mέσης Nεολιθικής έχουν ανασκαφεί στους οικισμούς Tσαγγλί (Eρέτρια Φαρσάλων). Aχίλλειο. Στις τρεις πρώτες θέσεις έχουν έρθει στο φως λείψανα κατοικιών της περιδου αυτής σε σημαντική έκταση και σε αλλεπάλληλες οικιστικές φάσεις. O χαρακτηριστικς αυτς τύπος οικίας με τις εσωτερικές παραστάδες ονομάστηκε «οικία Tσαγγλίου».). κτηνοτροφία) συντελείται κατά τη διάρκεια της 7ης π. απ τα πτηνά. δέρματα. H άγρια πανίδα αντιπροσωπεύεται στους μεν οικισμούς της ενδοχώρας κυρίως απ τα θηλαστικά. KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . τα βοοειδή και οι κύνες. Oι ανασκαφείς υποθέτουν τι οι αντηρίδες χρησίμευαν για τη στήριξη της στέγης.).H KAΘHMEPINH 17 . Tα εξημερωμένα ζώα είναι τα πρβατα. Πλατιά Mαγούλα Zάρκου.Kτηνοτροφία Kυνήγι . που απαντούν ταυτχρονα σε άγρια. Aνήκουν στο Mουσείο Bλου. ερη Nεολιθική Eποχή (περ. ιδιαίτερα των σαρκοφάγων. Στοιχεία για την εξημέρωση των αγριοχοίρων και των άγριων ταύρων σώζονται στους οικισμούς της ηπειρωτικής Eλλάδας. κ. αλλά η μνη άλλη θέση που έχει βρεθεί μέχρι στιγμής είναι η Oτζάκι Mαγούλα.λ. εκλείπει. Δεν είναι βέβαιο εάν οι αντηρίδες αυτές χρησίμευαν γα τον καθορισμ ιδιαίτερων χώρων κατά μήκος των τοίχων για διάφορες δραστηριτητες ή για την ενίσχυση των τοίχων.X.Aλιεία Διαφορετικού είδους πελέκεις απ την περιοχή Διμήνι της Mαγνησίας.X. γοντος τι υπάρχουν στοιχεία που υποδεικνύουν τι μοια προπλάσματα είχαν χρησιμοποιηθεί σε ιεροτελεστίες. ήμερη και μεταβατική μορφή. Aνήκει στο Πήλινο κεφάλι ειδωλίου απ τη Nεολιθική Eποχή. Στο Tσαγγλί τέσσερις οικίες. οι χοίροι. καθσον είναι απ τις μεγαλύτερες οικίες της περιδου αυτής. έχουν στην εσωτερική πλευρά των τοίχων παραστάδες. οι αίγες. Σουφλί Mαγούλα. Aνήκει στο Mουσείο της Λάρισας.τ. H μετάβαση απ το τροφοσυλλεκτικ – θηρευτικ στάδιο στο παραγωγικ (γεωργία. 5300-4500 π.

τ σο στις δυο θέσεις σο και σε άλλες γειτονικές. με πυκν τερη διάταξη απ εκείνη της Aρχαι τερης Nεολιθικής. την προετοιμασία της τροφής και βέβαια άλλες οικοτεχνικές δραστηρι τητες. το Πήλιο και η γειτονία με τη θάλασσα σε απ σταση μικρ τερη της μιας ώρας πορείας. υποδειγματικών για την εποχή τους. η ζωή του οικισμού συνεχίστηκε μέχρι τη 2η χιλιετία. Kρίνοντας απ τα λίγα αρχιτεκτονικά λείψανα της Aρχαι τερης Nεολιθικής που έχουν εντοπιστεί εκεί. 4800 . Oι πρώτοι κάτοικοι εγκαταστάθηκαν εδώ περίπου στα μέσα της 7ης π. οι επίπεδες εκτάσεις βορειοδυτικά του νεολιθικού οικισμού και. H πρακτική αυτή στο Σέσκλο ακολουθείται σε μεγάλο βαθμ και στην επ μενη περίοδο. 18 H KAΘHMEPINH . τη Mέση Nεολιθική περίοδο.X. απ κασταν ανοιχτ πηλ. δεν γνωρίζουμε κάτι περισσ τερο για τη διάταξη των κτισμάτων. στην περίοδο 1956-1977. που είχαν αναπτυχθεί οι ανασκαφές του Tσούντα. τη Mέση Nεολιθική. οι πρώτες εκτιμήσεις για το συγκεκριμένο τμήμα του οικισμού του απέδιδαν έκταση μεγαλύτερη απ 130 στρέμματα και πληθυσμ που πλησίαζε τους 3. σε μια περιοχή που τέμνεται βαθιά απ ένα δίκτυο εποχικών ρεμάτων. αφθονία νερού και κυρίως πρ σβαση σε διαφορετικά μικροπεριβάλλοντα. Πολλοί απ τους μακροβι τερους νεολιθικούς οικισμούς της Θεσσαλίας βρίσκονται σε περιβάλλοντα με ανάλογα χαρακτηριστικά. η μικρή παραλιακή πεδιάδα του B λου. Σχεδ ν στο σύνολ τους αντιπροσωπεύονται απ θέσεις με τη χαρακτηριστική μορφή του γηλ φου (μαγούλες).). Tο Σέσκλο O οικισμ ς του Σέσκλου επανεξετάστηκε ανασκαφικά απ τον Δ. θα πρέπει και για το Σέσκλο να υποθέσουμε τι τα οικήματα βρίσκονταν σε αραιές αποστάσεις. H κύρια φάση της οικιστικής ακμής του οικισμού είναι εκείνη που ονομάζουμε «Mέση Nεολιθική». που ο Θεοχάρης χαρακτήρισε «ακεραμική». Στη φάση αυτή καλύπτει και την επίπεδη πλαγιά (Σέσκλο B) που εκτείνεται στα δυτικά του αρχικού λ φου (Σέσκλο A).000. έχουν σήμερα μάλλον συμβατικ χαρακτήρα και δεν πρέπει να παραπέμπουν στο γνωστ απ μεταγενέστερες περι δους της προϊστορίας και της αρχαι τητας σύστημα πολεοδομικής και κατ’ επέκτασιν. που έχουν ανασκαφεί σε μεγαλύτερη έκταση. ενώ δεν έλειπαν και τα κτίσματα με λίθινα θεμέλια. είχε.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Eιδώλιο καθιστής γυνακείας μορφής με παιδί («Kουροτρφος») (περ.X. κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης. τέλος. ιδρύοντας ένα μικρ οικισμ που στηριζ ταν στη γεωργοκτηνοτροφική οικονομία. αν και πάλι ο χαρακτήρας του δεν είναι καλά γνωστ ς.Σέσκλο και Διμήνι Δύο νεολιθικές θέσεις στον Παγασητικ Kλπο αποτελούν το θεμέλιο της θεσσαλικής προϊστορίας Tου Kώστα Kωτσάκη Kαθηγητή Προϊστορικής στο Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ΣXEΔON εκατ χρ νια αρχαιολογικής έρευνας έχουν συμπληρωθεί στην ευρύτερη περιοχή του Παγασητικού κ λπου απ την εποχή των πρώτων. τη μορφή και τη διάταξη των εσωτερικών τους και την αναλογία ανοιχτών και στεγασμένων χώρων. H τελική μελέτη μως των αρχιτεκτονικών καταλοίπων έχει δείξει τι η πυκν τητα των οικημάτων στην περιοχή αυτή και ο χαρακτήρας των κατασκευών είναι τέτοιος που δεν πρέπει να αντιστοιχεί σε πληθυσμ μεγαλύτερο απ το μέσο ρο των άλλων νεολιθικών θέσεων. γνώριμο στοιχείο του θεσσαλικού τοπίου και της παραλιακής ζώνης της Aνατολικής Θεσσαλίας.X. χιλιετίας.4500 π. Kρίνοντας πάντως απ άλλες θεσσαλικές θέσεις της Aρχαι τερης Nεολιθικής. O οικισμ ς βρίσκεται πάνω σε αναβαθμίδα του Tριτογενούς. πράγμα άλλωστε που δεν συμβαίνει και στην επ μενη. Kατά την Aρχαι τερη Nεολιθική τα κτίσματα ήταν τετράπλευρα. ανασκαφών του Xρήστου Tσούντα στο Σέσκλο και στο Διμήνι. που κατοικήθηκε συστηματικ τερα κατά τη Mέση Nεολιθική (5800-5300 π. Oι χαρακτηρισμοί επομένως «π λη» για το εκτεταμένο. H επιτυχημένη επιλογή της αρχικής εγκατάστασης αποδεικνύεται πράγματι απ τη διάρκειά της. είναι ιδιαίτερα λίγα και ο χαρακτήρας τους αμφιλεγ μενος.). Tο σύνολο σχεδ ν του οικισμού. Bρέθηκε στην Aκρπολη Σέσκλου Mαγνησίας και φιλοξενείται στο Eθνικ Aρχαιολογικ Mουσείο. δεν φαίνεται τι η εγκατάσταση αντιπροσώπευε μια πυκνή εγκατοίκηση που κάλυπτε το σύνολο της έκτασης. Eκτ ς μως απ γενικές πληροφορίες αυτού του τύπου. η εντατική έρευνα. πως για παράδειγμα το Aχίλλειο. στις οποίες η εγκατοίκηση αναπτύσσεται σε ορισμένο χώρο και διαμορφώνει το χαρακτηριστικ χαμηλ λ φο. Mε κάποια διαλείμματα. εμβαδού περίπου 8 στρεμμάτων. πως και το Σέσκλο. τα οποία σε μεγάλο βαθμ έχουν διαβρώσει τη θέση και έχουν παρασύρει σημαντικ μέρος της. ενώ οι ενδιάμεσοι ανοιχτοί χώροι χρησιμοποιούνταν για τις καθημερινές εργασίες των κατοίκων. Φαίνεται μως τι ήταν ανεπτυγμένος στην ευρύτερη περιοχή (Σέσκλο B και Σέσκλο Γ).P. έχει σε μεγάλο βαθμ συμπληρώσει την εικ να των προϊστορικών εγκαταστάσεων της περιοχής. O οικισμ ς της Aρχαι τερης Nεολιθικής I-III εκτειν ταν σε μεγαλύτε- ρη έκταση. στα μέσα της οποίας φαίνεται τι εγκαταλείφθηκε. Mάλιστα. το Σέσκλο και το Διμήνι παραμένουν και σήμερα οι οικισμοί που γνωρίζουμε καλύτερα σε έκταση και αποτελούν ακ μη το θεμέλιο της θεσσαλικής προϊστορίας και τις επώνυμες θέσεις μεγάλων περι δων της. πως οι ψηλοί λ φοι. Ωστ σο. H τοποθεσία του νεολιθικού οικισμού του Σέσκλου αντιπροσωπεύει ένα καλ παράδειγμα των φυσιογραφικών χαρακτηριστικών που θα πρέπει να αποτελούσαν την πρώτη επιλογή των οικιστών: απαλοί λ φοι που στραγγίζουν καλά. . Tα στοιχεία γι’ αυτή την αρχική εγκατάσταση. που καταλήγει στη μικρή παραλιακή πεδιάδα του B λου. επίπεδο μέρος του οικισμού και «ακρ πολη» για τον αρχικ γήλοφο Kαστράκι. Θεοχάρη. με εδάφη «ελαφρά» στην καλλιέργεια. Στις δεκαετίες που μεσολάβησαν. που περιβάλλουν τον οικισμ . Tο Διμήνι Tο Διμήνι εξακολουθεί να αποτελεί την περισσ τερο γνωστή θέση της Nε τερης Nεολιθικής της περιοχής και μια απ τις πλέον γνωστές νεολιθικές θέσεις της Eλλάδας. κτι- σμένα με πηλ δομους τοίχους (pisé) και ξύλα. μερικές δηλαδή εκατοντάδες κατοίκους. O ίδιος ο οικισμ ς βρίσκεται σήμερα μεταξύ δυο τέτοιων ρεμάτων.

KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . αποτελούσε δηλαδή πιθαν τατα μια πλήρη παραγωγική μονάδα. αλλά και τα μπιζέλια συμπλήρωναν σημαντικά τη διατροφή σε φυτικές πρωτεΐνες. Σε αντίθεση με τα ελεύθερα οικήματα του Σέσκλου. κυρίως η φακή. Aπ τα ψυχανθή. Mολοντι η μηδική. σε ένα σύστημα αμυντικών τειχών που υποστήριζαν το χαρακτηρισμ της θέσης ως «ακρ πολης». χιλιετίας) στην ακτή του Παγασητικού κ λπου. Για τον οικισμ του Διμηνίου δεν διαθέτουμε ακ μη τα ανάλογα στοιχεία της κατανομής της κεραμικής μεταξύ των διαφορετικών μερών του οικισμού. βρώμη και σίκαλη–. Tο ίδιο ισχύει βέβαια και για τα δημητριακά –κεχρί. H θέση ιδρύθηκε στις πρώιμες φάσεις της Nε τερης Nεολιθικής (α΄ μισ της 5ης π. με βάση τα λιγοστά δεδομένα της εποχής εκείνης.Γεωργία H νεολιθική οικονομία στηρίζεται σε τρία είδη εξημερωμένων δημητριακών: στο σιτάρι. η οποία συνήθως είναι σε θέση να ελέγχει τη θεσμοθετημένη αμοιβαι τητα. 5300 . Aν η κοινωνικη διαφοροποίηση που υπαινίσσεται η οργάνωση του χώρου είναι πραγματική. Aλλά και οι διάφοροι καρποί που βρίσκονται απανθρακωμένοι αποτελούσαν μέρος της διατροφής ανθρώπων και εξημερωμένων ζώων. τα ζωολογικά κατάλοιπα δεν δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση σε περιοχές ως προς τα είδη των ζώων. Aνάλογο κεντρικ κτίσμα με αυτ του Διμηνίου –η ηλικία του οποίου έχει ωστ σο αμφισβητηθεί απ τον Xουρμουζιάδη– εκτ ς απ το Σέσκλο. το λαθούρι και το ρβι ήταν σπρια κυρίως για ζωοτροφή. Oρισμένες ειδικές κατηγορίες αρχαιολογικών ευρημάτων. εξαιτίας επεισοδίων προσχώσεων αλλά και της αν δου της στάθμης της θάλασσας. αν και η προτίμηση αυτή μπορεί να σχετίζεται με τη θέση κατασκευής τους. που. O χαρακτήρας της παραγωγικής δραστηρι τητας του οικισμού θα πρέπει επομένως να είχε εντον τερα «ιδιωτικ » χα- Nεολιθικά εργαλεία σε οστά κνήμης αιγοπροβάτων. ρακτήρα. μονκοκκο και δίκοκκο. που περιβάλλονται απ ανοιχτούς κοιν χρηστους χώρους. Δίωτο σφαιρικ αγγείο (περ. που βρέθηκαν στο Σέσκλο και Διμήνι Mαγνησίας.X. Σύμφωνα με τις παρατηρήσεις του Xουρμουζιάδη. σε χαμηλ τερο επίπεδο. το κεντρικ δηλαδή και μεγαλύτερο. πως τα ειδώλια και τα αντικείμενα απ στρεο Spondylus δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση σε συγκεκριμένα σημεία των περιοχών «οικοτεχνικής δραστηρι τητας». τα οικήματα του Διμηνίου περιορίζονται μέσα σε περιβ λους. Aντίθετα. Eνα κεντρικ ζητούμενο της επανεξέτασης του νεολιθικού Διμηνίου ήταν ο χαρακτήρας και η λειτουργία των έξι ομ κεντρων κυκλικών περιβ λων. αναλογικά. οι οποίοι αποκλείουν την ελεύθερη πρ σβαση. μοιο αλλά μικρ τερο απ εκείνο του Σέσκλου της Nε τερης Nεολιθικής. ενώ η ελεύθερη αμοβαι τητα μεταξύ των «νοικοκυριών» θα πρέπει να ήταν περισσ τερο περιορισμένη ή υπ έλεγχον μέσω της κοινωνικής δομής. Eίναι χρήσιμο να παραβάλει κανείς τη διάταξη αυτή με εκείνη που είδαμε στο Σέσκλο της Mέσης Nεολιθικής.4800 π.X. τμήμα του οικισμού. καθώς και ε- γκαταστάσεις προετοιμασίας της τροφής. Eκφραση αυτής της κοινωνικής ιεραρχίας στο Διμήνι μπορεί να θεωρηθεί η κεντρική αυλή.). δεν αποκλείεται να χρησιμοποιήθηκαν και για τη διατροφή των ανθρώπων. που βρέθηκαν σε μικρές ποστητες. Oπως μπορεί κανείς εύκολα να διαπιστώσει. προκαθορισμένο σχέδιο. ανασκαφεί απ τον Tσούντα στις αρχές του αιώνα. κατασκευασμένο απ καστανέρυθρο πηλ. Oι παρατηρήσεις του Xουρμουζιάδη έδειξαν τι οι περίβολοι του Διμηνίου είχαν καταρχήν μια χωροταξική λειτουργία και διαμ ρφωναν τον οικισμ σε τέσσερις περιοχές «οικοτεχνικής δραστηρι τητας» που βρίσκονταν διατεταγμένες γύρω απ την κεντρική αυλή. Oι παρατηρήσεις αυτές παραπέμπουν σε κοινωνική δομή με σαφέστερα στοιχεία ιεραρχικής οργάνωσης. γνωρίζουμε και απ την Aγία Σοφία Mαγούλα στην περιοχή της Λάρισας και τη Mαγούλα Bισβίκη. Bρέθηκε στο Διμήνι Mαγνησίας και μεταφέρθηκε στο Eθνικ Aρχαιολογικ Mουσείο της Aθήνας. η ομοιομορφία της συγκεκριμένης κατανομής μπορεί να σημαίνει τι η ποικιλία της διατροφής των κατοίκων δεν αποτελεί στην περίπτωση αυτή χρήσιμο δείκτη. που αντιπροσωπεύονται με περίπου ανάλογα ποσοστά. και στο κριθάρι. ιδιαίτερα για τη δεύτερη κατηγορία. Xουρμουζιάδη στο διάστημα 1974 1976 και κάλυψε λο τον οικισμ . την ύπαρξη των οποίων είχε ήδη διαπιστώσει ο Tσούντας και αποδώσει. έχει σημαντικά μεταβληθεί απ την εποχή εκείνη.H KAΘHMEPINH 19 . οι περίβολοι αναπτύχθηκαν ακολουθώντας τις πρακτικές ανάγκες των κατοίκων και δεν υπακούουν σε ένα γενικ . H επανεξέταση εδώ πραγματοποιήθηκε απ τον Γ. πως οι σχετικές γεωμορφολογικές έρευνες έχουν επιβεβαιώσει. μέσα στην οποία βρίσκεται ένα «μεγαροειδές» κτίσμα. Eχουν μεταφερθεί στο Mουσείο Bλου. H πρ σβαση μως στις μονάδες αυτές ρυθμιζ ταν αποτελεσματικά απ την παρουσία των περιβ λων και των ακτινωτά διατεταγμένων διαδρ μων προς την κεντρική αυλή. καθεμιά απ τις περιοχές αυτές περιείχε ένα οίκημα και σειρά απ αποθηκευτικές και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις.

τα Oιν- . Συστηματικές ενασκα- φές έχουν γίνει σε λίγες θέσεις. η Aλίατρος με το σπήλαιο Σεϊντή. Δασωμένα βουνά. κατά τη Nεολιθική Eποχή. γεμάτες βουνά και άξενους τπους. ο Oρχομενς. οι Aλαλκομενές. Aντίθετα. φανερώνουν τους χαμηλούς λφους. η Eύτρηση και η Θήβα. κυρίως κομμάτια κεραμικής. των Θηβών και της Oινης. έχει νερά πολλά –τους ποταμούς Kηφισ. που πλαταίνει προς τον Mαλιακ Kλπο. ο Πύργος σχηματίζουν στεφάνι γύρω απ τη λίμνη Kωπαΐδα. αλλά απ τη θάλασσα. Στην ίδια περιοχή ανήκουν δυτικά η Xαιρώνεια με δυο οικισμούς και ακμη πιο ψηλά η Aγία Mαρίνα. η Φθιώτιδα και η Φωκίδα. η Bοιωτία.. το Kαλάμι. το Σχηματάρι. τον Aγιο Θωμά. στη σημερινή Λοκρίδα. η Bοιωτία. που οδηγούν στη θάλασσα ή ευκολύνουν τη διέλευση απ την ακτή στην ενδοχώρα. Aκμα δεν γνωρίζουμε ασφαλώς απ πού και πώς ήρθαν οι πρώτοι κάτοικοι στην Eλλάδα γύρω στο 6500 π. το Στροβίκι. κλίμα ήπιο και πολλές προστατευμένες ακτές είλκυσαν τους πρώτους κατοίκους της Aττικής.X. οι Θεσπιές. έχουν λίγη πεδινή γη. περιορισμένη στην κοιλά του Σπερχειού. Bρέθηκε στη Mαγούλα Mπαζωμένου Bοιωτίας και ανήκει στο Mουσείο Xαιρώνειας.5300 π.5300 π. η Eλάτεια και το Mάνεσι και νοτιτερα στη Bοιωτία. κυκλωμένη απ ψηλά βουνά.X. Aμαυρχρωμη πρχους (περ. H επιφάνειά του είναι καστανφαιη θαμπή.). Tης Mαρίας Παντελίδου . Mέλανα και τη λίμνη Kωπαΐδα–. H Φθιώτιδα και η Φωκίδα. πέντε ή έξι το πολύ στη Bοιωτία. ποταμοί με λίγα νερά. Oικισμοί της Στερεάς Eλλάδας Oι πρώτες κατοικίες πιστεύεται τι ήταν καλύβες πλεκτές απ κορμούς και κλαδιά. άλλες τσες σε ολκληρη την Aττική και λιγτερες στην κοιλάδα του Σπερχειού. H επιφάνειά του φέρει κιτρινωπ αλείφωμα και διακσμηση με ερυθρή βαφή. Bρέθηκε στο Σπήλαιο του Πανς στην Aττική και ανήκει στο Mουσείο Mαραθώνα. Διάφορα μως ευρήματα. το Aκραίφνιο με τη σπηλιά του Σαρακηνού. που αποκαλύπτονται συνήθως με το αλέτρι και σκορπίζονται στη γη. Bρέθηκε στο Λειανοκλάδι Φθιώτιδας και έχει μεταφερθεί στο Eθνικ Aρχαιολογικ Mουσείο. Aπ την άλλη χθη του Kηφισού. Eίναι κατασκευασμένο απ κασταν πηλ με λίγες προσμείξεις. το γνωστ Kωρύκειον Aντρον στους Δελφούς. πλούσιο χώμα στις πεδιάδες του Kηφισού. 5800 . σχηματίζουν το ανατολικ τμήμα της Στερεάς και το νοτιτερο άκρο του ηπειρωτικού κορμού της Eλλάδας.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 H ATTIKH.X. H επιφάνειά του έχει κιτρινωπ λεπτ αλείφωμα και ερυθρή βαφή. για να ζήσουν χι τσο απ τη γη. Πιο μακριά οι Πλαταιές και στο άλλο άκρο. Στη Bοιωτία. εύφορες σχετικά πεδιάδες.4500 π. πως και σε λη την Eλλάδα. ο Γλας. μετά το Yπατο. στη Φωκίδα. 5800 . η Mεγάλη Kαταβθρα. το Kάστρο. η Πολυγύρα.). 20 H KAΘHMEPINH . 5300 . είναι κατασκευασμένος απ κασταν πηλ. με ιδιαίτερη φυσική διαμρφωση η κάθε περιοχή.) απ καθαρ κασταν πηλ.. Aνατολικά.Γκφα Kαθηγήτριας Προϊστορικής Aρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Aθηνών Σφαιρικ πιθοειδές αγγείο (περ.Kωδωνσχημος κύαθος (περ. που προτιμούσαν να κατοικούν οι άνθρωποι της Στερεάς.X.

6500 . πως φαίνεται απ τα νεκροταφεία στην Kεφάλα της Kέας και στα Θαρρούνια της Eύβοιας. φυτα. Λίγα τέτοια σημάδια βρέθηκαν στην Eλάτεια. που εισχωρούσαν οι πάσσαλοι του σκελετού στο χώμα. Θορικς. με πάμπολλα κενά και μνον αν τις συνδυάσουμε μπορούμε να αποκτήσουμε μια εικνα για τον τρπο της ζωής τους. Λούτσα. για να μην εισχωρήσουν και λιμνάσουν στο δάπεδο. τρεις θέσεις γύρω απ τη Bραυρώνα. με στιλβωμένη επιφάνεια.H KAΘHMEPINH 21 . είναι σχετικά λίγα τα στοιχεία για τα ταφικά έθιμα. στην ακτή. Tο έθιμο ήταν γενικευμένο ακμα και για τις ταφές των παιδιών. άλλη στο λφο του Kολλεγίου στο Ψυχικ και κυρίως στις κλιτύς του βράχου της Aκρπολης. τις Aλές και νοτιτερα. δηλαδή την ανακομιδή των οστών σε άλλη θέση απ την αρχική και τέλος τις καύσεις των νεκρών. σκαμμένο 25-30 εκ. Oλκληρο το σχήμα των καλυβών διατηρήθηκε στη Nέα Mάκρη. Oι γνώσεις μας γύρω απ τη διάταξη.) απ λευκ μάρμαρο. δηλαδή την ταφή των νεκρών σε λάκκους σε συνεσταλμένη στάση. την Aρχαιτερη και τη Mέση. Oι πρώτοι κάτοικοι της Aττικής εγκαθίστανται στις ακτές και τα παραθαλάσσια υψώματα Pαμνούς. Στην Tελική Nεολιθική περίοδο γίνονται ταφές και σε κτιστούς λάκκους με τους νεκρούς τοποθετημένους σε συνεσταλμένη στάση. το Aμούρι και τη Mεγάλη Bρύση. μια θέση στα Πατήσια. που τοποθετούνται χρονικά στη Nεώτερη Nεολιθική και στην Tελική Nεολιθική. Eίναι και τα κής Eποχής. Στα μεσγεια της Aττικής κατάλοιπα εντοπίζουμε μνο στην πεδιάδα των Aθηνών. Oι παλαιτερες έχουν δάπεδο ελλειψοειδές. η στέγη δίριχτη και στη μια καλύβα υπήρχε πάνω απ την είσοδο χαμηλ στέγαστρο. Eξωτερικά. τα Xάλια και το Δράμεσι. Oι επμενες εγκαταστάσεις βρίσκονται βορειτερα. αποσπασματικές. Kάτω Σούλι. Aπ αυτές απομένει μνο το σκληρ κτυπημένο δάπεδο. Kαζάρμα Pαφήνας.5800 π. Λίγες οπές στο έδαφος φανερώνουν τι οι πάσσαλοι του σκελετού έστεκαν Συνέχεια στην 22η σελίδα KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . μαζί με κτιστά σπίτια.) σχετικά χονδρ. Aπ το Mουσείο Aρχαίας Aγοράς. Σε αυτή τη λωρίδα καλής γης. Mια ανοικτή εστία στο χώρο του νεκροταφείου χρησίμευε για την καύση των νεκρών. Oι ταφές γίνονταν μέσα στους οικισμούς.) κατά τη διάρκεια της οποίας συνυπάρχουν και οι τρεις τύποι ταφών. οι οπές.X. τις δευτερογενείς ταφές. στην κοιλάδα του Σπερχειού. Περισστερα στοιχεία έχουμε για τη Nετερη νεολιθική περίοδο (5300-4500 π. Mπορούμε να διακρίνουμε τρεις τρπους ταφής: τις πρωτογενείς ταφές. Σε αυτές τις θέσεις πρέπει να προσθέσουμε τα σπήλαια του Πανς στον Mαραθώνα και του Kίτσου στο Λαύριο. συχνά κάτω απ τα δάπεδα κατοικιών και σε σπήλαια. Πλάσι. ενώ ένα άλλο αγγείο αποτελούσε προσφορά προς το νεκρ. αλλά με μορφή απλουστευμένη. χωρίς να δίνουν στοιχεία για τη γενικτερη μορφή της καλύβας.Tαφικά έθιμα Σκύφος απ σκοτειν κασταν πηλ (περ. βαθύτερα απ την επιφάνεια του εδάφους και είσοδο στη στενή πλευρά. Oι πρώτες κατοικίες πιστεύουμε τι ήταν καλύβες πλεκτές απ κορμούς και κλαδιά. αρκετά υπολείμματα βρέθηκαν έως τώρα κοντά στο Λιανοκλάδι. ένα αυλάκι συλλέγει τα νερά. Bρέθηκε στα Πευκάκια Mαγνησίας και ανήκει στο Mουσείο Bλου. Mεγάλο Λιθάρι Aναβύσου και Λαγονήσι παρουσίασαν λίγα σημάδια της Nεολιθι- Για τις δύο πρώτες περιδους της Nεολιθικής Eποχής. ενώ απ τα πολλά ευρήματα της ανασκαφής της Nέας Mάκρης γνωρίσαμε καλύτερα την καθημερινή ζωή της εποχής. πάνω στα βουνά και πιθανώς δυο ακμη στο βράχο της Aκρπολης. δύο νεκροταφεία καύσεων που βρίσκονται μως σε απσταση απ τους οικισμούς. Eκεί παρουσιάζονται στην αρχή της Mέσης Nεολιθικής και διατηρούνται μέχρι την τελική εγκατάλειψη του οικισμού. Σε αυτή την περίοδο ανήκουν και τα δύο μεγάλα νεκροταφεία της Θεσσαλίας στις θέσεις Σουφλί Mαγούλα και Πλατιά Mαγούλα Zάρκου. σε στρώματα μως νεώτερα. Tα πλεκτά τοιχώματα γίνονται κατακρυφα. που πρέπει να κατοικήθηκαν ασφαλώς απ ομάδες με θαλασσινές ασχολίες. Tα έθιμα ταφής των νεολιθικών ανθρώπων υποδηλώνουν σεβασμ στους νεκρούς και την πίστη στη συνέχεια της «ζωής» και μετά τον θάνατο. στην παραλία. Eιδώλιο γυναικείας μορφής (περ.3200 π. που σημαδεύεται απ βαθμίδα ή σταθερ κατώφλι. την οργάνωση και τη μορφή τους είναι λίγες. ρθια ή ανεστραμμένα.X. και ακμη κομμάτια απ τη λάσπη που άλειφαν στα κλαδιά. ξεχωρίζουμε βρεια. Mετά απ την καύση του νεκρού τοποθετούσαν συνήθως το κρανίο και τα μακρά οστά σε αγγεία. O σχηματισμς των οικισμών στους λφους και τις ακτές δεν έγινε παντού ταυτχρονα. 4500 .X.

ανοιγμένους χι μέσα στα σπίτια. κτισμένες με πλίνθους και με εντοιχισμένα ξύλινα υποστυλώματα. και γι’ αυτ πρέπει να ήταν ενωμένοι στις κορυφές τους με άλλους. Oλοι μαζί σχημάτιζαν ισχυρ πλέγμα. γιατί φαίνεται πως η φωτιά εδώ θα ήταν επικίνδυνη. στις αυλές. οι καλύβες απλοποιούνται. Aλλοτε η πυρά περιοριζταν μέσα σε κυκλικ χώρο σχηματισμένο απ μία σειρά μικρές ρθιες πέτρες. Kτιστ νεολιθικ σπίτι Yπέργειες αποθήκες Aργτερα. Προηγμένη τεχνολογία Πολύ προηγμένη τεχνολογία μαρτυρεί το σύστημα ξυλοδεσιάς. πλεκτή απ κλαδιά και άχυρα. σε ορισμένο σημείο. κρη. που συναντάμε πάλι μνο στη Nέα Mά- . Mε τη μέθοδο αυτή καταργούνται τα εσωτερικά υποστυλώματα. στρωμένο στους εσωτερικούς χώρους. έπρεπε να το αναζητήσουν οι άνθρωποι σκάβοντας με πολύ κπο μέχρι το βράχο. ταν δεν ήταν τρεχούμενο.4500 π. σαν τις κολνες των οικοδομών. Tο κατώφλι παραλείπεται. ο χώρος μένει ελεύθερος και μπορεί μέσα να ανάψει πυρά. Aπ την αρχή της Mέσης Nεολιθικής κατασκευάζονται υπέργειες αποθήκες. Θα πρέπει να τη φανταστούμε με κλίση. στα τελευταία χρνια ζωής του οικισμού. Tο δάπεδο είναι οριζντιο. που έδενε την πλινθοδομή και σήκωνε το βάρος της στέγης. υπήρχαν μως και μεγάλες. που δεν αποτελούσαν προστασία. μαρτυρούν πως οι κάτοικοι των οικισμών κατασκεύαζαν έργα για κοινή χρήση. Aπ το Mουσείο Xαιρώνειας. που σχημάτιζαν τον τετράπλευρο σκελετ της στέγης. στις γωνίες και κοντά στα ανοίγματα τοποθετούνται κατακρυφοι πάσσαλοι. Συνέχεια απ την 21η σελίδα 22 H KAΘHMEPINH . υψώνονται συνήθως μνο με πλίνθους που έχουν στεγνώσει στον ήλιο. και απ αυτή πρέπει να φωτιζταν λος ο χώρος.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Eιδώλιο γυναικείας μορφής (περ. οι κτιστές με μεγάλες πέτρες εστίες σε σχήμα Π. αλλά η θέση της θύρας προδίδεται απ το στρώμα λάσπης που μετέφεραν εκεί με τα χρνια τα πατήματα των ενοίκων. Λιγτερες ήταν. αλλά ο σκελετς τους σχηματίζεται απ περιμετρικά στηρίγματα που γέρνουν και στερεώνονται στην κορυφή ενς μεγάλου κεντρικού πασσάλου. πάντως με κάποια φθαρτά υλικά που δεν σώθηκαν. που αερίζονται και προστατεύονται απ την υγρασία με δάπεδο λιθστρωτο και αλειμμένο με λάσπη. που μπορούσε κάποτε να χωριστεί σε δυο ή να «κολλήσει» πάνω του άλλο ένα.X. ταν πια οι λάκκοι ήταν άχρηστοι. ένα μνο στη Nέα Mάκρη. και μάλιστα μονριχτη. ενώ στη Bοιωτία και στη Φθιώτιδα με τη λίμνη και τους ποταμούς δεν υπήρχε τέτοια ανάγκη. ίσως έφτιαχναν μικρ πρσκαιρο πήλινο περίβλημα. βάθους και διαμέτρου 0. που είναι πολύ πιθαν να ενώνονταν με άλλους οριζντιους. Tο πλάτος του σπιτιού δεν πρέπει να ξεπερνούσε τα 2. χωρίς ιδιαίτερη επάλειψη.) κατασκευασμένο απ ροδχρωμο πηλ με λίγες προσμείξεις. Στις μικρές τα τοιχώματα ήταν πιθαντατα πλεκτά. αλλά στο πλάι.5300 π.50-1 μ. Oι τοίχοι του. H εστία. Eίναι ένα μακρύ μονχωρο δωμάτιο. πως φαίνεται στα ελάχιστα σπίτια που γνωρίζουμε. Πολλά πηγάδια της Tελικής Nεολιθικής βρέθηκαν συγκεντρωμένα στη ρίζα του βράχου της Aκρπολης των Aθηνών.. σε ανοιχτά ταψιά. πάχους γύρω στα 40 εκ. σε σχήμα μικρού δωματίου. Tέλος. Tο κτιστ νεολιθικ σπίτι είναι και αυτ καλύτερα γνωστ κατά τη Mέση Nεολιθική. τους γέμιζαν με μπάζα και σκουπίδια που ήθελαν να απομακρύνουν απ τα σπίτια. έχουν πάντα ελλειπτικ σχήμα. αν χρειαζταν κλειστή πυρά.50-3 μ. ξύλα ή πλεκτή στέγη. στο ύπαιθρο. Tις περισστερες φορές η πυρά άναβε ελεύθερη. Eκεί. η στέγη ήταν ελαφριά. μνο για κάρβουνα ή για μικρά ξύλα. Φούρνους κτιστούς δεν φαίνεται να είχαν και. Mέσα στο πάχος των τοίχων. οριζντιους.ρθιοι. σο γινταν να γεφυρωθεί απ τους κορμούς της στέγης. δεν έχει ανάγκη απ εξωτερικ αυλάκι και η θύρα ανοίγεται στη μακρά πλευρά. κι. για να κυλούν τα νερά. για να ψήνεται το φαγητ και το ψωμί –σε πήλινες χύτρες. Στα δάπεδα το χώμα ήταν κτυπημένο και πατημένο. 5800. ευθύγραμμοι και στενοί.X. στη Pιζούπολη Aθηνών. Πάνω τους ακουμπούσε η χύτρα. για να φωτίζεται καλύτερα ο χώρος. Tο νερ που χρειάζεται οπωσδήποτε κάθε οικισμς. πως τα σπίτια. Bρέθηκε στο Σπήλαιο Προφήτη Hλία. Πρχους (περ. στη σούβλα ή στη χβολη μέσα στη στάχτη– ήταν στημένη στον ανοιχτ χώρο. αλλά ο χώρος της φωτιάς έμενε μικρς. με ξύλινο σκελετ στηριγμένο στους πλευρικούς τοίχους. Mέσα σε αυτ τον χώρο με τον κεντρικ πάσσαλο δεν υπάρχουν ίχνη πυράς. κτισμένοι στη βάση τους με απελέκητες πέτρες. Aυτ το απλ και στεν δωμάτιο ήταν το καταφύγιο των ανθρώπων σε κάθε εποχή. με είσοδο και στέγη. ενώ συχνά υπήρχε λεπτ χαλί- Tις προμήθειες για το νοικοκυρι έκρυβαν μέσα σε λάκκους. τέλος.. Bοιωτίας. πρέπει να τους κάλυπταν με δέρματα. Tελείως διαφορετική πρακτική εφαρμστηκε στη Nέα Mάκρη στην επμενη εποχή. προφανώς απάνεμο ή μέσα σε ρηχ λάκκο. αλλά μάλλον καθριζαν και επέβαλλαν τη συγκεκριμένη θέση.. Aργτερα. πως ο λιθστρωτος κεντρικς δρμος της Nέας Mάκρης. H θύρα στη στενή ή στην πλατιά πλευρά δεν ήταν τοποθετημένη αξονικά.) απ ανοιχτ κασταν πηλ. αλλά έξω. στο ύπαιθρο. Mνο σε ένα σπίτι κάτω απ την Aκρπολη των Aθηνών και ίσως σε άλλο ένα στη Nέα Mάκρη το δάπεδο φαίνεται να ήταν καλυμμένο με ξύλα στρωμένα πάνω σε πέτρες. Tσο τα πηγάδια σο και άλλα έργα. 5300 .

παρά μ νον ενδείξεις λίθινων θεμελίων και οπών για την τοποθέτηση ξύλινων πασσάλων. H επιφάνειά του είναι στιλβωμένη. η K ρινθος και η Λέρνα.).Tα κέντρα της Πελοποννήσου O πλούτος των ευρημάτων αποδεικνύει την έντονη δραστηριτητα των κατοίκων των οικισμών Tης Eλισάβετ Xατζηπούλιου Aρχαιολγου ΣTH BOPEIOANATOΛIKH Πελοπ ννησο ανήκουν σημαντικ τατα κέντρα της Nεολιθικής Eποχής. H επιφάνειά του είναι χρώματος ανοιχτού τεφρού με θαμπή στίλβωση. Kυλινδρική φιάλη (περ. την προσπ ριση τροφής και τη δυνατ τητα μ νιμης κατοίκησης.H KAΘHMEPINH 23 . την προσφορά πρώτων υλών. πως και σε άλλες περιοχές. Bρέθηκε στη Λέρια Aργολίδας και έχει μεταφερθεί στο Mουσείο Aργους.X. Aρχιτεκτονικά κατάλοιπα δεν βρέθηκαν.). χιλιετία) και διήρκεσε έως το τέλος της Nεολιθικής Eποχής. ίσως προετοιμασίας τροφής.X. Oι θέσεις αυτές εντάσσονται σε ένα πλέγμα οικισμών με δραστηρι τητα απ την αρχή της Nεολιθικής Eποχής. ενώ στο σπήλαιο Φράγχθι και πριν απ αυτή. πως το Φράγχθι.).X.X. αποκαλύφθηκαν χώροι οικιακής δραστηρι τητας. της δυτικής πλευράς της Pωμαϊκής Aγοράς και του μουσείου. σε πεδινές εκτάσεις ή σε χαμηλά βραχώδη εξάρματα. KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . Aπ το Mουσείο Nαυπλίου. 5800-5300 π. Στις τελευταίες ανασκαφές. 5800-5300 π. Σφαιρικ αγγείο με ρθιο λαιμ (περ. H επιλογή των θέσεων –είτε υπαίθριες είτε σπήλαια– γίνεται και εδώ. O άνθρωπος εγκαθίσταται κοντά σε πηγές νερού. απ ροδχρωμο πηλ. απ κασταν. απ ερυθρ πηλ. τα ευρήματα των οποίων χρονολογούνται στη Nεώτερη Nεολιθική. O οικισμ ς της Kορίνθου ιδρύθηκε την Aρχαι τερη Nεολιθική (6η π. ανοιχτ πηλ. με βάση το φυσικ περιβάλλον. με καΣυνέχεια στην 24η σελίδα Eιδώλιο καθιστής γυναικείας μορφής (περ. χι μακριά απ τη θάλασσα. Bρέθηκε στην Aσέα Aρκαδίας και φιλοξενείται στο Mουσείο Tεγέας. 5300-4500 π. Kατάλοιπα αποκαλύφθηκαν στο χώρο του αρχαϊκού ναού του Aπ λλωνα.

των ανταλλαγών και των επαφών τ σο με το Aιγαίο σο και με τη Δυτική Eλλάδα. καθώς και «β θροι» αποθηκευτικοί με κατάλοιπα τροφών και αντικειμένων. κυρίως της κεραμικής και η διάρκεια ζωής του οικισμού μαρτυρούν τι ήταν σημαντικ ς. Συνέχεια απ την 23η σελίδα τασκευές επιφανείας απ χώμα και πηλ με πυκνές οπές. 6500-5800 π. με α- 24 H KAΘHMEPINH . 5300-4500 π. H θέση. το 1974 μως. αποκάλυψαν μεγάλη ποσ τητα κεραμικής της Aρχαι τερης Nεολιθικής μαζί με εργαλεία και άλ- λα κατάλοιπα ανθρώπινης δραστηρι τητας. ίχνη φωτιάς. με την Kορινθία και προς N. ίσως και με την Aδριατική. H κηλιδωτά οπτημένη λεία επιφάνεια κοσμείται με στιλβωτά θέματα. Mολον τι τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα της Nεολιθικής Eποχής. Στη γύρω περιοχή δεν αποκαλύφθηκαν αρχιτεκτονικά λείψανα τοίχων ή θεμελίων σπιτιών. ταν αποκαλύφθηκε. λίθινα και πήλινα αντικείμενα. του οποίου μως η ακριβής θέση δεν εντοπίστηκε ακ μη. ίσως απ σεισμ . επικοινωνεί προς B. Bρέθηκε στη Nεμέα Kορινθίας.X. Tο σπήλαιο ίσως αποτελούσε μέρος οικισμού και χρησίμευε ως βοηθητικ ς χώρος.) απ ερυθρ πηλ. Λοξτμητη πρχους (περ. μέσα σε τέσσερα ορύγματα. οι δραστηρι τητες των κατοίκων έντονες.X.X. ο πλούτος των ευρημάτων. Tα λείψανα της Nεμέας Στη Nεμέα το 1925 αποκαλύφθηκαν λείψανα. με την Aργολίδα. δεν είναι πολλά και διαφωτιστικά. Bρέθηκε στη θέση Aρια Aργολίδας και φιλοξενείται στο Mουσείο Nαυπλίου.). βρίσκεται η Γωνιά. εκσκαφικές εργασίες σε αγρ 35 μ. χαμηλ ς γήλοφος. σε ένα σπήλαιο στη νοτιοανατολική πλαγιά του λ φου Tσούγκιζα. δυτικά του κλασικού ναού του Δία και του σημερινού χωριού Hράκλειο.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 νάπτυξη της ναυσιπλοΐας. αρχιτεκτονικά μως λείψανα δεν αποκαλύφθηκαν. Kεραμική της Aρχαι τερης Nεολιθικής αποκαλύφθηκε σε δύο σημεία στην πεδιάδα του Φλιούντος. απ την K ρινθο.) απ ερυθρ πηλ και στιλβωμένη επιφάνεια. κυρίως κεραμική της Aρχαι τερης Nεολιθικής. Σε απ σταση 1 χλμ. Στις τομές που έγιναν δεν αποκαλύφθηκαν αρχιτεκτονικά λείψανα. νοτιοδυτικά της αρχαίας ακρ πολης. 5800-5300 π. είχε ήδη υποστεί καταρρεύσεις. απ υπλευκο-ερυθρ πηλ και λειασμένη επιφάνεια. σα μπ ρεσαν να διασωθούν απ την κατασκευή της υπερκείμενης Aγοράς των χρ νων της Pωμαιοκρατίας. που ενισχύουν την άποψη ύπαρξης εν ς μεγάλου οικισμού. δυτικά της Nεμέας. Kωνική φιάλη (περ. κοντά στον ποταμ Zαπάντη. Bρέθηκε στο σπήλαιο Φράγχθι Aργολίδας και ανήκει στο Mουσείο Nαυπλίου. ανατολικά απ το δρ μο Kορίνθου-Aργους. Aμφικωνικ αγγείο (περ. O οικισμ ς δεν ανακαλύφθηκε τ τε. στιλβωμένη. Tο σπήλαιο.Kρατηρίσκος με ψηλ πδι (περ.X.) απ ανοιχτχρωμο πηλ με επιφάνεια υπλευκη. Eκτ ς μως απ την κεραμική βρέθηκαν οστά ζώων. 500 μ. Bρέθηκε στην Aρχαία Kρινθο και φιλοξενείται στο Mουσείο Kορίνθου. παρά μ νο κεραμική . 4500-3200 π. νοτιοδυτικά του σπηλαίου.

. η οποία είχε επαφές και με την Aρκαδία. πως η Γορίτσα. μια σύντομη ανασκαφή αποκάλυψε κεραμική διαφ ρων εποχών. χρησιμοποιούσαν λίθινα και οστέινα εργαλεία και εξασκούσαν τη γεωργία. στο Aργος στο λ φο της Aσπίδας. 4500-3200 π. στην Πρ συμνα. Mια περιοχή που μαρτυρεί τις οδούς επικοινωνίας. κυρίως της κατηγορίας της ποικιλ χρωμης κεραμικής.της Nεώτερης Nεολιθικής. πως φαίνεται απ τη σχέση του σπηλαίου Φράγχθι με την K ρινθο και τη Λέρνα. του Oρχομενού. πως ένα σπήλαιο και δύο υπαίθριες θέσεις. το οποίο είναι ορατ στον αρχαιολογικ χώρο. 8 χλμ.000 χρ νια. δηλαδή απ την τελευταία φάση της Παλαιολιθικής έως και το τέλος της Nεολιθικής. Oι πρώτοι κάτοικοι άφησαν ως μαρτυρία οικιστικά κατάλοιπα πάχους 2 μ. διακρίνονται και εσωτερικά χωρίσματα ίσως για στατικούς λ γους. τα ευρήματα μως δείχνουν τι υπήρχε μια μικρή κοιν τητα. το ανατολικ και δυτικ Γερογάλαρο. ανάλογα με τις ανάγκες τους. εργαλεία και κεραμική της Aρχαι τερης Nεολιθικής και της Mέσης Nεολιθικής. αρχικά κοντά στην ομώνυμη και γνωστή απ τη μυθολογία πηγή. που χρονολογούνται απ την κεραμική τους. σε ένα χαμηλ ύψωμα αναπτύχθηκε απ την αρχή της Nεολιθικής ο οικισμ ς της Λέρνας. στη ν τια πλευρά του Aργολικού κ λπου. Aρχιτεκτονικά κατάλοιπα δεν βρέθηκαν. ορύγματα πάνω στο στερε έδαφος και λείψανα τοίχων ευθύγραμμων σπιτιών. που επιφανειακές έρευνες εντ πισαν διάφορες θέσεις που δεν δείχνουν μ νιμη κατοίκηση αλλά χρήση κατά τη μετακίνηση ομάδων. Σε ένα σπίτι. πεδινών περιοχών. Στην Aργολίδα κατάλοιπα νεολιθικής κατοίκησης έχουν αποκαλυφθεί στις Mυκήνες. που αποτελούνται απ δάπεδα. νοτιοδυτικά της Σπάρτης. Για κατοίκηση χρησιμοποιήθηκε το σπήλαιο αλλά και η Παραλία. στα οποία σταδιακά προστίθενται άλλα και διαμορφώνονται ανάλογα με τις ανάγκες των κατοίκων. συμπεριλαμβανομένων και οστράκων της Nεώτερης Nεολιθικής και της Tελικής Nεολιθικής. που αποκαλύφθηκαν λίθινοι τοίχοι και τεχνητοί αναβαθμοί. αποκαλύφθηκαν κατάλοιπα νεολιθικής παρουσίας. που μαρτυρείται ανθρώπινη παρουσία εδώ και 25. δεξιά του δρ μου Tρίπολης – Mεγαλ πολης. ν τια του Aργους. ανατολικά της Tρίπολης. KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . που μετακινούνταν μεταξύ ορεινών και Πίθος (περ. της Tεγέας. απ πεδινές θέσεις σε ορεινές. Στη Λακωνία ενδείξεις νεολιθικής κατοίκησης υπάρχουν στις πεδιάδες της Σπάρτης. στην Aρχαι τερη Nεολιθική και τη Mέση Nεολιθική. στην τάφο του Aιγίσθου στα Δενδρά. ίσως κτηνοτρ φων. Kτιστές εστίες Στην Aρκαδία υπάρχουν ενδείξεις κατοίκησης σε πολλά σημεία στις πεδιάδες των Kαφυών. στην Tίρυνθα. στην Aσέα. Oι νεολιθικοί πληθυσμοί των οικισμών της Aργολίδας και της Kορινθίας είχαν μεταξύ τους επικοινωνία. με μικρά δωμάτια. Στην ευρύτερη περιοχή του Hραίου του Aργους. συνολικού πάχους 2 μ. Aποκαλύφθηκαν επίσης δάπεδα απ πατημένο πηλ και κτιστές εστίες. ταφές και κεραμική. στη Nαυπλία (περιοχή Πρ νοιας). Στα Aγιωργίτικα βρέθηκαν αρχιτεκτονικά κατάλοιπα πλίνθινων τοίχων με λίθινα θεμέλια. H κεραμική ανήκει κυρίως στη Nεώτερη Nεολιθική και στη Mέση Nεολιθική. Tο επίπεδο του οικισμού φαίνεται να εξελίσσεται.X. η κεραμική είναι καλής ποι τητας και η ειδωλοπλαστική έχει δώσει ωραι τατα δείγματα. ο Aη Στράτηγος και το Aστέρι (Kαραούσι). στην επαρχία Eρμιονίδας. στο σπήλαιο Kεφαλάρι. ιδιαίτερα στο τέλος της Nεολι- θικής. βρίσκεται το σπήλαιο Φράχθι. της Mαντινείας. Oι κάτοικοι κατασκεύαζαν κεραμική. σε διαφορετικά σημεία. στο χώρο του προϊστορικού νεκροταφείου. η Mέση Nεολιθική περίοδος. Tα κατάλοιπα λων των περι δων είναι σημαντικά και καλύπτουν λες τις ανθρώπινες δραστηρι τητες. Σημαντική θέση είναι το Kουφ βουνο. του Eλους και στην κοιλάδα του Eυρώτα. είναι η κοιλάδα Mπερμπάτι. σπουδαι τατη θέση. ορθογώνια. χαμηλ ς γήλοφος 2 χλμ. υπαίθρια θέση μπροστά απ το σπήλαιο. ανάμεσα στην Kορινθία και στην Aργολίδα. Kαι οι δύο αυτές θέσεις είχαν επαφές με το Φράγχθι.) απ καστανέρυθρο πηλ με προσμείξεις μικρών χαλικιών. οπές πασσάλων.H KAΘHMEPINH 25 . Στη Nεώτερη Nεολιθική η κατοίκηση στη Λέρνα εμφανίζεται μειωμένη. Tα ευρήματα της Aργολίδας Σε σπήλαιο πάνω απ το χωρι Kλένιες. Στο ν τιο τμήμα της Aργολίδας. την κτηνοτροφία και την αλιεία. χωρίς αρχικ σχέδιο. που βρέθηκε πλούσιο υλικ Παλαιολιθικής και Nεολιθικής Eποχής. στην Aρεια. των Kαρυών και του Σαρανταπ ταμου. Στην Aσέα αποκαλύφθηκε μ νο μια τετράγωνη εστία που ορίζεται απ σχιστολιθικές πλάκες και χρονολογείται στη Nεώτερη Nεολιθική. Tα σπίτια είναι λίθινα. προφανώς κτηνοτρ φων. H επ μενη. Bρέθηκε στο Σφακοβούνι Aρκαδίας και φιλοξενείται στο Mουσείο Tριπλεως. Στην Aργολίδα. τάφους. Oι ανασκαφές αποκάλυψαν κατάλοιπα σπιτιών. αντιπροσωπεύεται απ οκτώ οικιστικές φάσεις. βασικές μως θέσεις έχουν εντοπιστεί στα Aγιωργίτικα.

Eποχής. ενώ επτά με επιφυλάξεις.).X. Συγκεκριμένα βρέθηκαν σπροι σύκων και οστά αποδημητικών πτηνών. κεραμική της τελευταίας φάσης της Nεολιθικής (Nεώτερης Aιγαιακής Nεολιθικής-4). μέσα σε ασφαλή ρμο και αναμφισβήτητα είχε ναυτικ χαρακτήρα. εκτς απ μία μεγάλη συλλογή ακέραιων αγγείων της Πρώιμης Xαλκοκρατίας. το οποίο δεν εντοπίστηκε. Oι εστίες και η κεραμική που βρέθηκαν δείχνουν μια μάλλον περιστασιακή και χι εντατική χρήση. H ανασκαφική έρευνα περιορίστηκε σε δύο σπήλαια στη Pδο και σε υπαίθριες θέσεις στη Λέρο. H ανασκαφή του 1979 έφερε στο φως δάπεδα κατοίκησης που χρονολογούνται στις δύο τελευταίες φάσεις της Nεώτερης Aιγαιακής Nεολιθικής 3. Σύμη. χιλιετία) απ κασταν πηλ. H επιφάνειά του είναι λεία με ερυθρ επίχρισμα. 4 (περ. Tο σπήλαιο Kούμελο στον Aρχάγγελο της Pδου βρίσκεται σε απκρημνη θέση. Kάρπαθο. Tα στρώματα απέδωσαν πλήθος κεραμικής και άλλων αντικειμένων (οστέινων εργαλείων) απ την αρχή της Nεώτερης Aιγαιακής έως και τη φάση 3 (5300-3800 π.H πολλαπλτητα της Δωδεκανήσου Mοναδικά ευρήματα μαρτυρούν την ύπαρξη τεχνολογίας μετάλλινων εργαλείων Tου Aδαμαντίου Σάμψων Προϊσταμένου της KA΄ Eφορείας Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων Kυκλάδων H EPEYNA της Nεολιθικής Eποχής στα Δωδεκάνησα άρχισε πολύ αργά. Bρέθηκε στο Γυαλί Δωδεκανήσου και φυλάσσεται στην Aρχαιολογική αποθήκη Nισύρου. Mια μικρής έκτασης ανασκαφή που έγινε στο Παρθένι της Λέρου το 1980 αποκάλυψε εγκατάσταση του τέλους της Nεολιθικής (Nεώτερης Aιγαιακής Nεολιθικής . Σε μικρή απσταση εντοπίστηκαν και άλλα σπήλαια με νεολιθική κεραμική. Xάλκη.X.X. αλλά ανα- σκαφική έρευνα δεν έχει γίνει μέχρι σήμερα. H επιφάνειά του φέρει αραι τεφρ επίχρισμα και στίλβωση. καλλιεργημένη περιοχή. απολεπισμένο κατά τπους. Kλειστ αγγείο (4η π. Oι επιχώσεις στο σπήλαιο ήταν παχύτερες και η κατοίκηση εντοντερη.X. Φαίνεται τι η ευρύτερη περιοχή είχε κατοικηθεί απ κτηνοτρφους που προέρχονταν απ κάποιο οικιστικ κέντρο στην πεδιάδα του Aρχαγγέλου. η οποία δεν έχει εντοπιστεί σε άλλο σημείο στο νησί μέχρι σήμερα. H παλαιά ανασκαφή του D. αν κρίνουμε απ τα οργανικά κατάλοιπα. Συνολικά στη Pδο εντοπίστηκαν είκοσι θέσεις της Nεολιθικής 26 H KAΘHMEPINH . χι μακριά απ τη θάλασσα. Tο σπήλαιο Aγιος Γεώργιος. H θέση βρίσκεται σε ακρωτήρι. απ τις οποίες είκοσι μία είναι με βεβαιτητα νεολιθικές. απ τις οποίες τέσσερις με επιφυλάξεις.4) με ασυνήθιστη αφθονία αγγείων του τύπου «cheese pot». αλλά σε περιοχή άγονη.X. απ τη θάλασσα και βρίσκεται κοντά σε εύφορη. Pαδιοχρονολογήσεις απ το σπήλαιο έδωσαν ηλικίες απ 5600 έως 5300 π. Aκέραια αγγεία H έρευνα στα άλλα νησιά εντπισε πολλές θέσεις. απ τις παλαιές ανασκαφές στα σπήλαια της Kαλύμνου προήλθαν αρκετά ακέραια αγγεία που χρονολογούνται στο τέλος της Nεολιθικής Eποχής. χωρίς χώρο για καλλιέργεια. που ανήκουν σε μια προγενέστερη φάση κατοίκησης. Levi (1925-26) στο σπήλαιο Aσπρη Πέτρα στην Kέφαλο της Kω απέδωσε. που δείχνουν μια διαβίωση στο τέλος του καλοκαιριού και το φθινπωρο. χιλιετία) απ φαι πηλ. Λέρο. Πιθανώς η κατοίκηση στο σπήλαιο ήταν εποχική. Eιδικά στην τελευταία έχει εντοπιστεί μεγάλος αριθμς νεολιθικών και πρωτοχαλκών θέσεων.). Bρέθηκε στην Aλιμνιά Pδου και φιλοξενείται στο μουσείο της πλης. Στην Kω έξι θέσεις ανήκουν στη Nεολιθική αλλά και στην Πρωτοχαλκή Eποχή. Eπίσης. H κεραμική μπορεί να θεωρηθεί σύγχρονη με αυτή της φάσης Hacilar της Mικράς Aσίας. στη δεκαετία του ’70. απέχει 5 χλμ. Nεολιθικές θέσεις εντοπίστηκαν ακμη στα νησιά Πάτμο. Oι θέσεις της Nισύρου Σημαντική αποδείχθηκε η νεολιθική παρουσία στη νησίδα Γυαλί . Στα βαθύτερα στρώματα βρέθηκαν ελάχιστα γραπτά στρακα με διακσμηση ερυθρού σε λευκ. καθώς και μια υπαίθρια θέση. Tήλο.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Φιάλη (4η π. 42003800 π. ακάθαρτο με τεφρ πυρήνα. Kαστελλριζο και Aστυπάλαια. στο Γυαλί Nισύρου και στην Aλιμνιά. για την παλαιτερη φάση Nεώτερης Aιγαιακής Nεολιθικής 1 που θεωρείται σχεδν σύγχρονη της Nεώτερης Nεολιθικής 1 της ηπειρωτικής Eλλάδας. κοντά στο χωρι Kαλυθιές.

ανασκάφηκε το 1980 ένας μικρς οικισμς της ίδιας περιδου (Nεώτερης Aιγαιακής Nεολιθικής . μνο κατά τους χειμερινούς μήνες (Oκτώβριο . H κατοίκηση στο Γυαλί πιθανώς ήταν εποχική. KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 .4). η χρήση του οποίου διαδθηκε και στα άλλα νησιά αλλά και στην ηπειρωτική Eλλάδα.H KAΘHMEPINH 27 .). Yπάρχουν μως σχέσεις απ την αρχή της NN με τις Kυκλάδες (Σάλιαγκος) ενώ στη Nεώτερη Aιγαιακή Nεολιθική 2 και 3 η παρουσία άφθονης κεραμικής με διακσμηση λευκού σε σκοτειν βάθος (white on dark) στην Eύβοια. Bρέθηκε στην Aλιμνιά Pδου και φιλοξενείται στο Mουσείο της πλης. που ήταν κατώτερης ποιτητας και ακατάλληλος για την κατασκευή λεπίδων. που είχαν συληθεί στο παρελθν και δεν περιείχαν ευρήματα. ακάθαρτο πηλ.Mνωτο κύπελλο (4η π.X. Tα ιδιμορφα αγγεία τύπου «cheese pot» φαίνεται τι αποτελούν ένα δωδεκανησιακ δημιούργημα. H κεραμική της Xάλκης Σε ένα παρμοιο μικρ και απομονωμένο νησί. μαρτυρεί τι στις δυο πλευρές του Aιγαίου υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά που αποτελούν εκδηλώσεις του ιδίου πολιτισμού.X. που βρίσκεται κοντά στη Xάλκη. που αποτελεί μοναδικ δείγμα στο Aιγαίο. που απ το 1986 έως σήμερα διεξάγεται συστηματική ανασκαφική έρευνα. Aνακεφαλαιώνοντας. την ίδια εποχή οι κάτοικοι εισήγαγαν οψιαν απ τη Mήλο. Aντίθετα. μεταξύ των οποίων και ένα ακέραιο με τρία δωμάτια.Mάιο). 3800 . O νεολιθικς πληθυσμς του Γυαλιού προφανώς δεν ασχολούνταν ιδιαίτερα με την εκμετάλλευση του ντπιου οψιανού. σύμφωνα με τις εθνοαρχαιολογικές μαρτυρίες που έχουμε για το νησί. την Aλιμνιά.4500 π. Nετερη Nεολιθική (περ. μπορούμε να πούμε τι ο νεολιθικς πολιτισμς του νοτιοανατολικού Aιγαίου. για τα οποία η πρώτη ύλη και η γνώση θα προέρχονταν απ τη Mικρά Aσία. πως συνέβαινε και μέχρι πρσφατα. Mουσείο Nάξου. που έχει ομοιτητες με την κεραμική της Δωδεκανήσου.X. αποκτά τη δική του ταυττητα. Σε επτά θέσεις στο νησί έχουν εντοπιστεί και ανασκαφεί εγκαταστάσεις του τέλους της Nεολιθικής Eποχής (Nεώτερης Aιγαιακής Nεολιθικής . Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα δεδομένα τα Δωδεκάνησα κατοικήθηκαν εντοντερα κατά την τελευταία φάση της Nεολιθικής (περ. αν και έχει πολλές ομοιτητες με αυτν της Mικράς Aσίας.). παρουσιάζει σημαντικές ιδιαιτερτητες και προς το τέλος της Nεολιθικής Eιδώλιο καθιστής γυναικείας μορφής απ λευκ ναξιακ μάρμαρο.4) και αποκαλύφθηκε τμήμα αψιδωτού κτιρίου και καλής ποιτητας κεραμική. Eπιπλέον η ανακάλυψη δύο χυτηρίων χαλκού μαρτυρεί την ύπαρξη τεχνολογίας μετάλλινων εργαλείων. Kατά τη Nεώτερη Aιγαιακή Nεολιθική 1 παρατηρούνται πολλές σχέσεις με το μεγάλο οικιστικ κέντρο του Beycesultan της Mικράς Aσίας αλ- λά και με το Aγιο Γάλας της Xίου. που αποτελεί έναν κλάδο του αιγαιακού νεολιθικού πολιτισμού. 5300 .3300 π. Eχουν βρεθεί πολλά λείψανα κτιρίων. της Nισύρου. Aπ τα οργανικά κατάλοιπα φαίνεται τι η διατροφή του πληθυσμού βασιζταν στο ψάρεμα και στην κτηνοτροφία. Eπίσης ανασκάφηκε νεκροταφείο της ίδιας εποχής με 75 τάφους. ο οποίος βρέθηκε σε αφθονία. χιλιετία) απ ερυθρωπ.

Oι ανασκαφείς πιστεύουν τι αυτές οι οπτπλινθοι προέκυψαν απ την τοποθέτηση κλάδων και τη μεταγενέστερη καύση τους. που αργτερα επρκειτο να κτισθεί το περίφημο ανάκτορο. τα οποία με τη μέθοδο της ραδιοχρονολγησης (C14) χρονολογήθηκαν στο τέλος της 7ης π. χιλιετίας ή στην αρχή της επμενης (6341 ±180). αποδεικνύουν τη μοναδικτητα των οικισμών Tου Kωστή Δαβάρα Kαθηγητή Προϊστορικής Aρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Aθηνών TA παλαιτερα αρχιτεκτονικά λείψανα της Kρήτης. σε μια περίπτωση ανακαλύφθηκαν τα υπολείμματα μιας δοκού απ δρυ. στην Kνωσ. Oι τυπικά μεσογειακές στέγες ήταν επίππεδες. βρίσκονται στο κέντρο της μεγαλονήσου. που συνεχίζεται στην Kρήτη και κατά την Eποχή του Xαλκού. είναι η αρχαιτερη του ελλαδικού χώρου.X.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Πρ. Aυτή η τεχνική. Oι μνιμες κατοικίες των παλαιτερων στρωμάτων αποτελούνται απ πολύ μικρούς ορθογώνιους χώρους. δηλαδή με τη γνωστή τεχνική pisé. απ πλέγμα κλάδων με επίχρισμα πηλού. πως μαρτυρούν τα αποτυπώματά τους. Eδώ δεν διαπιστώνεται μνον η ύπαρξη μνιμης αρχιτεκτονικής αλλά και κεραμικής. Eδώ. «Προσθετική» αρχιτεκτονική O προσανατολισμς των οικημάτων στην Aρχαιτερη Nεολιθική II δεν είναι παντού ενιαίος. απ τις περίπου 80 γνωστές θέσεις της Nεολιθικής Eποχής. στον λφο Kεφάλα. Aπ το παλαιτερο στρώμα της Aρχαιτερης Nεολιθικής I παρατηρείται η ίδρυση ενς μνιμου οικισμού. η οποία μως εμφανίζεται πλήρως ανεπτυγμένη και ίσως να προέρχεται απ τη δυτική Mικρά Aσία ή και τη συροπαλαιστινιακή ακτή. που οι ανασκαφές της Aγγλικής Aρχαιολογικής Σχολής έφεραν στο φως τα ερείπια πολλών οικιών. ακεραμικ στρώμα. τα ανώτερα τμήματα των τοίχων αυτών. κατασκευασμένους απ οπτοπλίνθους –κάτι μοναδικ για την τσο πρώιμη αυτή εποχή–. οφείλεται σε ένα κύμα εποίκων υψηλτερου πολιτιστικού επιπέδου. πως υποθέτουν.Tα νεολιθικά κτίσματα της Kρήτης H ύπαρξη μνιμης αρχιτεκτονικής. O σε γενικές γραμμές υποχρεωτικς προσα- 28 H KAΘHMEPINH . Στο κατώτατο. αλλά και εξελιγμένης κεραμικής. διαπιστώθηκε μως η ύπαρξη στο έδαφος μικρών οπών για τοποθέτηση πασσάλων. η οποία. δεν εντοπίστηκαν αρχιτεκτονικά λείψανα. πρέπει να ήταν κατασκευασμένα απ πατητ πηλ με προσμείξεις και με λείες εξωτερικές επιφάνειες. Mάλιστα. αναπτύχθηκε ένας πολύ εκτεταμένος και ιδιαίτερα σημαντικς νεολιθικς οικισμς. που στερεώνονταν σε μια κρηπίδα απ αργολιθοδομή. Oμως. αμέσως πάνω απ το φυσικ βράχο.

απ. 4500 .3200 π.X.χους (περ.).

σκοτειν.

τεφρ.

πηλ.

O οικισμς της Σητείας O νεολιθικς οικισμς της Kνωσού κατά την Aρχαιτερη Nεολιθική δεν φαίνεται να είχα αρχική έκταση μεγαλύτερη απ 2. H ακαννιστα ορθογώνια οικία με δύο μνο δωμάτια στον Mαγγασά Σητείας. Oρισμένες χαλικστρωτες περιοχές ανάμεσα στα οικήματα ερμηνεύθηκαν ως πιθανοί χώροι εργασίας για τις βροχερές ημέρες. Bρέθηκε στο Kαστέλλι Φούρνης Λασιθίου και φιλοξενείται στο Mουσείο Hρακλείου. αν και το πραγματικ μέγεθος του οικισμού δεν είναι δυνατ να προσδιοριστεί. η ακρίβεια της οποίας μως αμφισβητείται. με πολλές προσμίξεις. Παρατηρείται ο ίδιος προσανατολισμς με το μεταγενέστερο ανάκτορο. στη ντια πλευρά. H επιφάνειά του είναι μαύρη και στιλβωμένη. μήκους 13 μ. νατολισμς των κτισμάτων μαρτυρεί για έναν οργανωμένο πολεοδομικ σχεδιασμ. που αποκαλύφθηκαν ίχνη κατοίκησης. Tα οικήματα ήταν κτισμένα πυκνά μεταξύ τους.5 στρέμματα. Σε μια οικία αποκαλύφθηκαν δύο μνιμες ορθογώνιες εστίες απ μικρούς λίθους και πηλ. του οποίου ο κεντρικς χώρος σωζταν σε λιθοδομή ύψους 1 μ. πλέγμα κλάδων και πολύ απλή κάτοψη. Bαθμιαία μεγάλωσε για να φθάσει κατά το τέλος της περιδου τα 50 στρέμματα. Διαπιστώθηκε επίσης η άσκηση της υφαντουργίας. κυρίως με την ανακάλυψη υφαντικών βαρών.. πιθανώς της Nεώτερης Nεολιθικής. Iσως ορισμένα κτίσματα ήταν διώροφα ή και δημσιου χαρακτήρα.000 ατμων. ορισμένα προσιτά μνον απ το δρμο. Eρευνήθηκε ένα σύμπλεγμα με πολλά μικρά ορθογώνια δωμάτια. απ τις οποίες η μια ακουμπούσε στον τοίχο ενώ η άλλη ήταν ελεύθερη. ανήκει σε έναν ιδιρ- Aγγείο με ψηλ. H κάτοψη. καθοριστικς ενς τύπου κάτοψης και χι μιας αλληλοδιαδοχής κατασκευών. Kατά τη Mέση Nεολιθική ορισμένοι τοίχοι παρουσιάζουν εσωτερικά προεξέχουσες ενισχύσεις. είχε κτιστεί κοντά σε μια πηγή αλλά και σε ένα βραχοστέγασμα. προσδιορίζει με ακρίβεια τις πανάρχαιες κατασκευές της Eγγύς Aνατολής και θεωρείται ως εύστο- χος ρος. ίσως κυνηγών και ποιμένων. H οικία του Mαγγασά με επίπεδη στέγη απ δοκούς. στα οποία αντιστοιχούσε πληθυσμς τουλάχιστον 1. ενώ σε κάποιο σημείο αναγνωρίστηκε η αρχή ενς παράθυρου.. που ερμηνεύθηκαν είτε ως καταστήματα είτε ως στάβλοι. παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. H οικία με κρηπίδωμα απ αργολιθοδομή. Tέτοιες βραχοσκεπές ήταν αρκετά συνηθισμένες ως πρχειρες κατοικίες. H προσθήκη νέων δωματίων γινταν ίσως σύμφωνα με τις προκύπτουσες ανάγκες των ενοίκων: αυτή η δομή χαρακτηρίζει τη νεολιθική και τη μινωική αρχιτεκτονική ως «προσθετική» ή «συγκολλητική». ίσως αποτελεί τμήμα ενς οικισμού. ερμάρια και λίθινα θρανία. ενώ τα δάπεδα ήταν απ απλή πατημένη γη. με γωνιαίους λίθους μεγαλύτερους. Στον αρχικ πυρήνα απ δύο δωμάτια προσκολλήθηκαν αργτερα άλλα διαφρων σχημάτων και μεγεθών.

λαιμ.

(περ.). απ.3200 π. 4500 .X.

ερυθρ.

πηλ.

βρέθηκε στη Φαιστ. H επιφάνειά του είναι ερυθρή. με μικρές προσμίξεις.. στιλβωμένη.

Yποθέτουν τι στην οικία του Mαγγασά κατοικούσε κάποιος τεχνίτης εργαλείων διτι εδώ. H σπουδαιτητα της Φαιστού O νεολιθικς οικισμς της Φαιστού είναι ο δεύτερος σε μέγεθος και . με χαρακτήρα αγροτικ και ποιμενικ. κοντά στο Hράκλειο. και φιλοξενείται στο Mουσείο Hρακλείου. Aρκετά μοια αλλά με περισστερα δωμάτια και αρθρωμένη κάτοψη είναι η «αγροικία» στο λφο του Kατσαμπά. ανατολικά της οποίας εκτείνεται ένας νεολιθικς οικισμς. Iσως επρκειτο για κοινοτική αποθήκη εργαλείων. εκτς απ τρεις μυλλιθους και 260 οστέινα εργαλεία. τελείως κλειστ κύριο δωμάτιο με προθάλαμο εμπρς. αλλά και σε κτίσμα ταφικού και θρησκευτικού χαρακτήρα μεταγενέστερων εποχών. ρυθμο τύπο αποτελούμενο απ ένα ευρύχωρο. ο οποίος ερμηνεύθηκε ως υπαίθριος περίβολος και που ίσως εχρησιμοποιείτο ως στάβλος γιατί βρέθηκε γεμάτος απορρίμματα. Πρκειται για έναν τύπο που εμφανίζεται και σε άλλα νεολιθικά κτίσματα της Kρήτης. ανάμεσα στα οποία υπήρχαν και οστά βοοειδών και αιγοπροβάτων. αποκαλύφθηκε ένας «θησαυρς» ή αποθέτης με δεκαεννέα πελέκεις κατασκευασμένους απ ντπιο λίθο. Σε επαφή με την οικία υπήρχε ένας τοίχος. πως στον Kατσαμπά.

Σχηματικ.

απ. ειδώλιο (περ.X.).4500 π. 5300 .

τεφρ.

πηλ.

Bρέθηκε στην Kνωσ.. με λεπτή άμμο. Eπιφάνεια στιλβωμένη.

X. απ. Eιδώλιο καθιστής ανδρικής μορφής (περ. και φιλοξενείται στο Mουσείο Hρακλείου.). 5300 4500 π.

τεφρ.

πηλ.

. καθαρ.

Eπιφάνεια στιλβωμένη.. Bρέθηκε στην Kνωσ.

που ανακαλύφθηκε τεμάχιο μαγνητικού σιδήρου και πήλινο γυναικείο ειδώλιο στεατοπυγικής μορφής. ήταν ίσως ιερς.). Eνας χώρος. Aξιοσημεί- Γυναικείο ειδώλιο (περ. διαμέτρου 2. 5800 . μαζί με θαλάσσια στρεα. κτισμένη ασφαλώς με φθαρτά υλικά.4800 π. με οικήματα ανεπτυγμένης μορφής.X. σπουδαιτητα μετά την Kνωσ. περίπου. απ.50 μ. που αποκαλύφθηκε το 1964 στη Φαιστ κάτω απ τη νοτιοδυτική γωνία της κεντρικής αυλής του μεταγενέστερου ανακτρου. και φιλοξενείται στο Mουσείο Hρακλείου. Aρχιτεκτονικ ενδιαφέρον παρουσιάζει μια στρογγυλή καλύβα.

κασταν.

πορτοκαλ.

χρωμο πηλ.

. H επιφάνειά του είναι στιλβωμένη. Bρέθηκε στο Kάτω Xωρι.

το σπήλαιο Πελεκητών. Aπ τα πιο γνωστά σπήλαια της Nεώτερης Nεολιθικής περιδου είναι το μικρ σπήλαιο της Mιαμούς Kαινουρίου. Eπίσης. Tο βαθύτατο και ασφαλές σπήλαιο. μνιμη και ιδεώδης κατοικία πολλών γενεών νεολιθικών ανθρώπων. ωτο είναι. που εντοπίστηκε ένας αριθμς εστιών.H KAΘHMEPINH 29 . KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . τέλος.000 περίπου) λγω του καρστικού υπεδάφους του νησιού. στο οροπέδιο του Λασιθίου. και άρχισε να ανασκάπτεται απ τον γράφοντα προ ετών. σημαντικ είναι το σπήλαιο της Tραπέζας. ένα σπάραγμα νεολιθικής τοιχογραφίας. Σχετικά άγνωστο ακμη είναι το τελευταίο απ τα μεγάλα νεολιθικά σπήλαια που ερευνήθηκαν. Oι πρωιμτερες κατοικίες του ανθρώπου. αλλά ούτε καν ως ιερς χώρος. πως και ένα ιδιτυπο λίθινο πεπλατυσμένο «φαλλσχημο» ειδώλιο μεγάλων διαστάσεων. αφθονούν στην Kρήτη (2. δίπλα στο φερώνυμο μινωικ λατομείο της Zάκρου. κοντά στο χωρι Tζερμιάδες. Iεράπετρας και φιλοξενείται στο Mουσείο Hρακλείου (Συλ. απέδωσε άφθονη νεολιθική και μεταγενέστερη κεραμική και μια μεγάλη συλλογή οστέινων εργαλείων. που φανερώνουν τη μακροχρνια χρήση του χώρου με πλή- θος εργαλείων και αγγείων. τα σπήλαια. Aντίθετα. πιστεύεται τι το περίφημο ιερ σπήλαιο της Eιλειθυίας στην Aμνισ δεν χρησίμευε ως τπος μνιμης κατοίκησης κατά τους νεολιθικούς χρνους. απλές οπές στο έδαφος σε διάφορα σημεία και επίπεδα. εφοδιασμένο και με νερ. Γιαμαλάκη). κοντά στη Φαιστ. που βρίσκεται στην απκρημνη ανατολική πλαγιά του ρους Tροάσταλος.

υπεύθυνοι για την εξαφάνιση των ζώων αυτών που αποτελούν κατάλοιπα πανίδας του Πλειστοκαίνου και είχαν προσαρμοστεί στο περιβάλλον του νησιού μειώνοντας εξελικτικά το μέγεθ ς τους. Πηλς φαις. Tην ασφάλεια των φύσει οχυρών θέσεων των οικισμών ενίσχυαν λιθ κτιστοι περίβολοι. Mια χιλιετία αργ τερα μαρτυρείται η μ νιμη εγκατάσταση σε οικισμούς με σημαντική αρχιτεκτονική και άλλα κατάλοιπα που δείχνουν προηγμένο πολιτιστικ επίπεδο.Παλαιστίνης. Oικισμοί της Nεοελιθικής I περι δου έχουν ανασκαφεί στα ν τια (Xοιροκοιτία. ήταν σημαντικ ς π ρος διατροφής παράλληλα με την εκτροφή ζώων. του Aετ κρεμνου χρονολογήθηκαν γύρω στο 8. απ σαρκχρωμο πηλ.). Aπ το επαρχιακ μουσείο της Πάφου.) Πρχους. στο σύνολ τους. που αποδίδεται σε κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες. Γενικά.5900 / 5600 π.). Στον οικισμ του Aποστ λου Aνδρέα-Kάστρος ψαροκ καλα.X. πλήθος εργαλείων (πυριτ λιθων με ίχνη επεξεργασίας).α.X. ενώ σύγχρονες μέθοδοι χρονολ γησης διεύρυναν τα χρονικά ρια της κυπριακής προϊστορίας. 30 H KAΘHMEPINH . H οικονομία βασιζ ταν στην καλλιέργεια δημητριακών και οσπρίων. οδήγησε στην εξαφάνισή του κατά το α΄ μισ της 6ης χιλιετίας. κυρίως μως στις δεκαετίες του ’30 και του ’40 με τις ανασκαφές που έκανε ο Πορφύριος Δίκαιος στη Xοιροκοιτία. 7500 . (περ. O οψιαν ς και ο κορνήλιος λίθος μαρτυρούν κάποια σχέση με τη Mικρά Aσία. Aπ το Kυπριακ Mουσείο Λευκωσίας.600 π. κάποτε με τάφρο ( πως στην Kαλαβασ -Tέντα). ανοικτχρωμος. Tο κεν αυτ είναι ιδιαίτερα αισθητ στη Xοιροκοιτία που κατοικήθηκε και .X. Mπροστά σε αυτ το κεν αποκτά ιδιαίτερη σημασία η πρ σφατη ανακάλυψη σε σπήλαιο κοντά στη ν τια ακτή του Aκρωτηρίου. βρέθηκαν μαζί με σωρούς οστών –πολλών μάλιστα καμένων– πυγμαίων ιπποποτάμων και ελεφάντων.) με λεία επιφάνεια. στην τοποθεσία Aετ κρεμνος.X. Παρ’ λα αυτά οι οικισμοί της Nεολιθικής I.KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 Nεολιθική I περίοδος (7. εξακολουθεί να παραμένει χωρίς αρχαιολογικές μαρτυρίες ένα κεν 1. Παρά τις νε τερες έρευνες. εν μέρει τουλάχιστον. Στα δυτικά άρχισε να ερευνάται πρ σφατα μεγάλος ακεραμικ ς οικισμ ς στην τοποθεσία Oρτος του χωριού Xολέτρια στην Πάφο. αιγών.X. Nεολιθική I (περ. Kυπριακ Mουσείο Λευκωσίας.2800 π. Xαλκολιθική II περίοδος (περ. Φυσική παρακμή.5900 / 5600 π. στην εκτροφή εξημερωμένων προβάτων. στα ανατολικά (Aκρωτήριο Aποστ λου Aνδρέα Kάστρος) και στα β ρεια του νησιού (Tρουλλί. Eδώ.5. το ίδιο και τα κυκλικά κτίσματα. πως αγκίστρια.X. Oι πρώτοι άνθρωποι-κυνηγοί θεωρήθηκαν. απ που πιστεύεται πως έφτασαν στην Kύπρο ως είδη εμπορίου ή απ τους πρώτους κατοίκους που διέκοψαν στη συνέχεια τις σχέσεις με τον τ πο προέλευσής τους.Tέντα κ.). μαρτυρούν ένα ανεπτυγμένο πολιτισμ με τοπικ και συντηρητικ χαρακτήρα.). Aπ το Eπαρχιακ Mουσείο της Πάφου.H νεολιθική Kύπρος Πρσφατη ανακάλυψη αποδεικνύει την παρουσία ανθρώπων στο νησί κατά την 9η χιλιετία Tης Φρσως Pιζοπούλου-Hγουμενίδου Kαθηγήτριας Aρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Kύπρου O NEOΛIΘIKOΣ πολιτισμ ς της Kύπρου ήρθε στο φως με τις πρώτες ανασκαφικές έρευνες της Σουηδικής Aρχαιολογικής Aποστολής με επικεφαλής τον Einar Gjerstad απ το 1929 έως το 1931. Λίθινο αγγείο.500 π. χοίρων και στο κυνήγι. κυρίως αιγών. Oι αρχαι τερες τοιχογραφίες μπορούν να συγκριθούν με εκείνες του Catal Huyuk. Προέλευση των κατοίκων Για την προέλευση των κατοίκων της Nεολιθικής I έχουν διατυπωθεί διάφορες υποθέσεις. Tα ευρήματα Aγγείο με προχοή. Oι γνώσεις μας για τη Nεολιθική και τη Xαλκολιθική περίοδο επεκτάθηκαν με την ανασκαφή νέων οικισμών. 7500 . μαρτυρούν τι η αλιεία Λίθινο αγγείο. Στο πρώτο στάδιο της ζωής του οικισμού στη Xοιροκοιτία σημαντική θέση είχαν τα ελάφια που μειώνονται αργ τερα – πως και στην Kαλαβασ -Tέντα– με την αύξηση των αιγοπροβάτων.900/5. στρεα και είδη ψαρικής. Oρισμένα ταφικά έθιμα συνδέονται με το χώρο της Συρίας . μεταξύ σύγχρονων οικισμών παρατηρείται κάποια διαφοροποίηση στην αξιοποίηση των π ρων του περιβάλλοντος. στο Tρουλλί και στην Kαλαβασ A. Xαλκολιθική II περίοδος (περ. Mετά την ανεξαρτησία της Kύπρου το 1960 μεγάλωσε το ενδιαφέρον για την αρχαιολογική έρευνα και δ θηκε ιδιαίτερη έμφαση στην προϊστορική εποχή. μαρτυριών παρουσίας ανθρώπων στο νησί κατά την 9η χιλιετία. ειδών ενδημικής πανίδας που έχει εκλείψει.000 περίπου ετών έως την έναρξη της Nεολιθικής II. στη Σωτήρα.500 . Kαλαβασ ς . εφ’ σον δεν έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα σαφή παλαιολιθικά ή μεσολιθικά πολιτιστικά κατάλοιπα. και αποδ θηκαν σε μια προνεολιθική περίοδο. στη φάση Aκρωτηρίου. H Nεολιθική Eποχή αποτελεί την αυγή της κυπριακής προϊστορίας. 3500 . Πέτρα του Λημνίτη). 3500-2800 π.

Tα κείμενα του αφιερώματος είναι απ το έργο «Nεολιθικς Πολιτισμς στην Eλλάδα». απ οστ. Kυπριακ Mουσείο της Λευκωσίας. Φωτιάδη. Aθήνα 1996 . ενισχυμένοι με ξύλινα αντιστηρίγματα και σώζονται μέχρι ύψος 4 μ. Kαίτη Δημακοπούλου.X. (επιστημονική επιμέλεια Γιώργος A. Xαλκολιθική II / III περίοδος (περ. Στη ΦιλιάΔράκος A αποκαλύφθηκαν θάλαμοι και ολ κληρο δίκτυο απ συνδε μενα υπ γεια ρήγματα άγνωστης χρήσης. Στην Kαλαβασ A οι κατοικίες ήταν ακαν νιστοι λάκκοι σκαμμένοι στο βράχο με στύλο στο κέντρο για στήριξη οροφής ελαφράς κατασκευής.Bρυσί οι κατοικίες ήταν σχεδ ν υπ γειες.Iδρυμα N.2500 π. Γιώργο A. καθώς και τους επιστημονικούς συνεργάτες του Mουσείου: K. Kαινοτομίες και ιδιαιτερ τητες παρουσιάζονται σε άλλους χώρους: στο β ρειο παραλιακ οικισμ του Aγίου Eπίκτητου . Eσωτερικά είχαν επίχρισμα.). Σημείωση «Eπτά Hμερών». Aπ το Tοπικ Mουσείο της Παλαίπαφου (επαρχία Πάφου). 3900 . Γουλανδρή.X. Θ.. Λίλα Mαραγκού και τον κ. κάτω απ τις κατοικίες.X. αποκαλύφθηκαν οικίες ελλειψοειδείς ή ορθογώνιας κάτοψης με στρογγυλεμένες γωνίες. Mεταξύ των άλλων ζώων –αιγοπροβάτων. εφ σον με την άνοδο του επιπέδου νεώτεροι τοίχοι κτίζονταν πάνω σε αρχαι τερους. πάλι μετά απ 1. Παπαθανασπουλο. τη Σωτήρα. Tα πολιτιστικά επιτεύγματά τους δεν χάθηκαν με τον καταστρεπτικ σεισμ .2500 π.500 χρ νια. πάσσαλοι. Δεν αποκλείεται μως νέες ανακαλύψεις να αλλάξουν τη σημερινή άποψη τι το νησί παρέμεινε ακατοίκητο για μακρύ χρονικ διάστημα. χοίρων– κυριαρχεί το ελάφι. Περιδέραιο. H οικονομία ήταν μικτή.X. γύρω στα τέλη της 4ης χιλιετίας. βάθους μέχρι 7 μ.) Tην απαρχή της περι δου σήμανε η άφιξη νέου κύματος εποίκων. Nεολιθική II περίοδος (4600-3900 π. Στην αρχιτεκτονική εμφανίζονται νέα στοιχεία: στον αντιπροσωπευτικ τερο οικισμ .Δ. μαρτυρείται η καλλιέργεια αμπελιών και ελαιών. 3000 . Xαλκολιθική I / II (περ.H KAΘHMEPINH 31 . εστίες και λιθ κτιστα θρανία στους τοίχους. Γουλανδρή.). H αρχιτεκτονική αυτή έχει παραβληθεί με εκείνη της Beersheba στη ν τια Παλαιστίνη.Π. Oι τοίχοι ήταν απ πλίνθους ή απ λάσπη με καλάμια πάνω σε λιθ κτιστη βάση. Tλλη και Π. Πικρλιθος τεφροπράσινος και οστέα του είδους Dentalium. Tο κυνήγι ελαφιών αποτελούσε την κυρι τερη πηγή κρέατος. που εγκαταστάθηκαν σε φύσει οΓια την πραγματοποίηση του αφιερώματος «Nεολιθικς Πολιτισμς». Aλλες αποτελούσαν συνδυασμ τετράγωνων με κυκλικούς ή ημικυκλικούς χώρους. χυρές θέσεις κοντά στις ακτές αλλά και στο εσωτερικ .Iδρυμα Nικολάου Π. M. αλλά αποτέλεσαν τις ρίζες μιας παράδοσης που παρά τις πολιτιστικές αλλαγές είναι ευδιάκριτη και στην επ μενη περίοδο. 3900 . KYPIAKH 16 IOYNIOY 1996 . τη Συντακτική Eπιτροπή του καταλγου που αποτελείται απ τις κ. Eκτ ς απ τα γνωστά και κατά τη Nεολιθική I περίοδο δημητριακά και σπρια. Aνθρωπμορφο περίαπτο. ευχαριστούμε ιδιαίτερα το Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης .2800 π.Σαμαρά. Oι λιθ κτιστοι τοίχοι είναι λεπτοί.Kεφάλι ειδωλίου. Πηλς σαρκχρωμος με προσμείξεις.). Oι κυρι τεροι οικισμοί είχαν περίβολο με ή χωρίς τάφρο. Παπαθανασπουλος) έκδοση του Mουσείου Kυκλαδικής Tέχνης . κτισμένες σε ορύγματα. Xαλκολιθική περίοδος (περ. Mπίρταχα. Pούμπου . Oι κάτοικοι της νεολιθικής Kύπρου είχαν προσαρμοστεί στο περιβάλλον του νησιού και είχαν δημιουργήσει τις δυνατ τητες αξιοποίησής του. Eσωτερικά υπήρχαν κεντρικ ς στύλος για τη στήριξη της οροφής. Aπ το Aρχαιολογικ Mουσείο της Πάφου. οι οχυρώσεις μως δεν ήταν απαραίτητο στοιχείο σε λη τη διάρκεια των οικισμών.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful