P. 1
30 Historia e Popullit Shqiptar

30 Historia e Popullit Shqiptar

|Views: 19|Likes:
Published by dorian777
istorija
istorija

More info:

Published by: dorian777 on Mar 22, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/20/2013

pdf

text

original

Akademia Shqiptare e Shkencave

Historia Historia Historia Historia
c PopuIIit c PopuIIit c PopuIIit c PopuIIit
5hqiptar 5hqiptar 5hqiptar 5hqiptar











Shtëpia Botuese «1OLNA»
1iranë, 2002

2
P A R A 1 H L N I L

Në ·itin 1959 u botua në 1iranë ·ëllimi i parë i listorisë së Shqipërisë, i cili, së bashku me
·ëllimin e dytë, që doli më 1965, përbën ·eprën e parë shkencore përgjithësuese për
listorinë e Shqipërisë, të hartuar nga një grup autorësh.

listoria e lashtë ,Ilirët, përbënte pjesën e parë të ·ëllimit të parë të botimit të ·itit 1959. Ajo
shërbeu si bazë për hartimin e tekstit të ri të listorisë së Shqipërisë që u përgatit dhe u botua
si maket për diskutim në ·itin 19¯3. Pjesa e parë e ·ëllimit të parë të këtij botimi të ri ,19¯3,
përíshinte periudhën e historisë së lashtë, nga íillimet e shoqërisë njerëzore e deri në íillimet
e mesjetës së hershme shqiptare. Ajo u përgatit nga proí. Selim Islami ,redaktor përgjegjës,,
proí. dr. Muzaíer Korkuti, proí. lrano Prendi dhe proí. dr. Skënder Anamali. Në ·itin 19¯¯,
historia e lashtë u botua e ripunuar dhe e plotësuar me të dhëna të reja nga këta autorë, në
íormë dispense, për përdorim të brendshëm. Ky tekst, me pak shkurtime, u botua edhe në
írëngjisht më 1985 si ·ëllim më ·ete, për t`u shírytëzuar nga studiuesit dhe nga lexuesit e
huaj, me titullin Les Illyriens - Aperçu historique, 1irana, 1985.

Pjesa e parë, Ilirët, që përíshihet në këtë botim të ri ,·ëllimi i parë,, është mbështetur në
·ariantet e ·itit 19¯¯ dhe 1985, por të ripunuara dhe të plotësuara prej të njëjtit grup
autorësh:

Krerët I dhe II janë hartuar nga proí. dr. Muzaíer Korkuti.

Krerët III dhe V janë hartuar nga proí. Selim Islami.

Kreu IV është hartuar nga proí. lrano Prendi.

Krerët VI, VII dhe VIII janë hartuar nga proí. dr. Skënder Anamali.

Proí. dr. Ldi Shukriu ka shkruar në pjesën Mbretëria Dardane ,Kreu VI, sythet: 1erritori,
popullsia e kultura dhe Dardania paraurbane.

Përgatitja për botim ,redaktimi, e pjesës Ilirët, me ndryshimet përkatëse u bë nga proí. dr.
Muzaíer Korkuti.










3

















« ILIRL1 »























4
K R L U I

LINDJA DHL IORMIMI I BASHKLSISL PRIMI1IVL



J. SHIAQJA L SHOQLRISL NJLRLZORL. PALLOLI1I

Gjurmët më të hershme të jetës njerëzore

listoria e shoqërisë njerëzore íillon që në kohën kur nga kopeja e majmunë·e antropoidë u
íormuan grupet e para të njerëz·e primigjenë. Kjo ndarje e njeriut nga bota e kaíshë·e u
krye nëpërmjet një procesi shumë të gjatë, të ndërlikuar dhe të papërsëritshëm.

Periudha më e hershme e zh·illimit të kësaj shoqërie primiti·e njihet arkeologjikisht me
emrin e paleolitit ,nga greqishtja palaios - i ·jetër, lithos - gur, dhe përíshin periudhën
aíërsisht nga 1 500 000 deri në 10 000 ·jet më parë. Kjo epokë ndahet nga ana e saj në
paleolit të ulët, të mesëm dhe të lartë.

Në ·endin tonë nuk janë zbuluar mbeturina kulturore nga paleoliti i ulët, që zë një pjesë të
madhe të epokës së pleistocenit e ·jen deri në kohën e ·ërshimit të akullnaja·e Riss.

Gjurmët më të hershme të qenies së njeriut në territorin e Shqipërisë shíaqen në periudhën
musteriane, që i përket paleolitit të mesëm ,100 000-30 000 ·jet më parë,. Këto
përíaqësohen nga ·egla prej stralli të punuara mirë, me íorma tipike musteriane, të cilat i
kanë shërbyer njeriut primiti· për procese të ndryshme pune që lidheshin drejtpërdrejt me
sigurimin e ushqimit të tij të përditshëm. 1ë tilla ·egla, si preíëse, kruese, gërryese, etj., janë
gjetur, deri më sot, në stacionin prehistorik të Xarës në rrethin e Sarandës, në stacionin e
Kryegjatës, në aíërsi të Apolonisë ,lier, dhe në stacionin e Gajtanit në rrethin e Shkodrës.
Nga íormat dhe përmasat e tyre të ·ogla këto ·egla ngjasojnë mjaít me ·eglat e strallit të
zbuluara në depozitimet musteriane të krahina·e íqinje të Greqisë Veriore, të 1hesalisë, të
Malit të Zi etj..

1ipi íizik i njeriut në këtë kohë ishte ai i neandertalit . Në procesin e antropogjenezës ky tip
paraqet një hallkë më të zh·illuar në krahasim me pitekantropin e paleolitit të ulët.

Dyndja nga ·eriu në jug e akullimit të periudhës gjeologjike Riss bëri që edhe në ·endin tonë
klima të pësojë ndryshime të mëdha. Në malet e larta të Shqipërisë u íormuan akuj të
përhershëm, që zbritën deri në lartësinë 1 000 m mbi ni·elin e detit. Si pasojë e këtyre
ndryshime·e klimatike ndryshoi dhe íauna e ílora e ·endit. Nga kaíshët e ·jetra qëndruan
·etëm ato që mundën ta përballonin të ítohtit. Krahas tyre u shíaqën dhe kaíshët
karakteristike ·etëm për kushtet e klimës së ítohtë. 1ë tilla ishin mamuthi, rinoceronti
leshtor, bizoni, dreri i ·eriut, ariu i shpellës, hiena e shpellës, dhia e egër etj..

5
1ë ítohtët ndikoi edhe në mënyrën e jetesës. Në luítën për të përballuar ·ështirësitë
klimatike dhe për të mbijetuar, njeriu i kësaj kohe bëri hapa të rëndësishëm drejt përparimit,
u strehua në shpella pasi triumíoi në luítën për jetë a ·dekje me kaíshët e egra që i kishin
zënë që më përpara këto ·end-strehime natyrore. U ·esh duke shírytëzuar lëkurët e
kaíshë·e, mësoi të ndezë ·etë zjarrin, të cilin e përdori me sukses kundër të ítohtit dhe
bisha·e të egra, por sidomos për të përmirësuar strukturën e ushqimit, duke përdorur
gjerësisht mishin e pjekur, i cili luajti një rol të madh në përmirësimin e mëtejshëm biologjik
të tij. Zjarri qe një arritje shumë e rëndësishme për kohën, sepse i dha njeriut për të parën
herë zotërimin mbi një íuqi të caktuar të natyrës, që e ndau atë përíundimisht nga bota e
kaíshë·e.

Banorët e paleolitit të mesëm jetonin me prodhimet, që i gjenin të gatshme në natyrë dhe
sidomos me gjueti, e cila përbënte edhe drejtimin kryesor të ·eprimtarisë së neandertalas·e.
Me mbledhjen e íruta·e dhe të zhardhokë·e, me ruajtjen e zjarrit, me rritjen e íëmijë·e, me
përgatitjen e lëkurës për ·eshje, etj., merrej gruaja, ndërsa burri dilte për gjah ose merrej me
përgatitjen e ·egla·e të punës dhe të armë·e. Gjuetia e kaíshë·e të mëdha, në kushtet e
ni·elit të atëhershëm, primiti· të ·egla·e të punës, mund të bëhej ·etëm në mënyrë
kolekti·e. Në këto rrethana ajo ndihmoi shumë në íorcimin e lidhje·e të brendshme midis
anëtarë·e të grupe·e dhe së bashku me krijimin e lidhje·e të gjakut shpuri në organizimin e
bashkësisë primiti·e.

Lindja e gjinisë matriarkale

Paleoliti i lartë është përíaqësuar shumë më gjerë. Vegla pune të kësaj periudhe janë zbuluar
me shumicë në sipëríaqen e stacionit të Xarës ,Xara II,, në shpellën e Shën Marinës në
Bogas të Sarandës, në shpellën e Konispolit, në Kryegjatë, në Rrëzë të Dajtit dhe në Gajtanin
III, pra në një rreze të tillë që nënkupton shtrirjen e ·endbanime·e të kësaj kohe në pjesën
më të madhe të territorit të Shqipërisë. Këto materiale përbëhen kryesisht nga ·egla stralli të
tipit aurinjacien, të një për·oje më të përparuar teknike dhe me íorma më të larmishme,
kryesisht thika, kruese dhe gërryese. Së bashku me ·eglat prej stralli në depozitën rrëzë
Dajtit janë gjetur edhe disa ·egla prej kocke, të cilat në këtë kohë marrin një përdorim të
gjerë krahas përsosjes së mëtejshme të punimit të strallit. Në shtresën paleolitike të shpellës
së Shën Marinës për·eç ·egla·e të punës janë gjetur dhe gjurmë zjarri, si dhe íosile kaíshësh
të pleistocenit të ·onë ,capra ibex - dhi e egër,, që tregojnë për një íaunë të ngjashme me atë
të paleolitit të mesëm, gjë që është dhe e kuptueshme, pasi klima dhe në këtë kohë ·azhdoi të
ishte e ítohtë dhe e lagësht si më parë.

Përparësi kanë të dhënat që janë zbuluar në shtresën më të hershme të shpellës së Konispolit
I, të datuar 26 3¯0 ·jet më parë, si një seri ·eglash pune të përgatitura nga gur-stralli i bardhë
me retush të ·aríër, kocka kaíshësh të egra si edhe íarë rrushi të egër dhe thjerrëza të
karbonizuara, të cilat janë tipike për Mesdheun Lindor paraneolitik.

Gjuetia e kaíshë·e të egra ·azhdon edhe në këtë etapë të íundit të zh·illimit paleolitik të
·endit tonë, të jetë mjeti kryesor i sigurimit të ushqimit. Madje në këtë kohë përsosen dhe
6
më tepër armët e gjuetisë si dhe íormat e saj. Mbledhja e prodhime·e të gatshme, gjithashtu,
mbetet një nga mënyrat e sigurimit të ushqimit të përditshëm.

Gjatë kësaj epoke përíundon procesi i gjatë dhe i ndërlikuar i antropogjenezës. Nga
neandertali, me tipare ende shtazore, kalohet tani në tipin e njeriut të sotëm - homo sapiens.

Si rrjedhim i përsosjes së ·egla·e të punës prej stralli e kocke u rrit ndjeshëm mundësia e
sigurimit më me shumicë të produkte·e ushqimore, gjë që solli ndryshime dhe në
organizimin e bashkësisë primiti·e.

lormohen tani grupe të qëndrueshme njerëzish të bashkuar jo ·etëm nga íorma e
përbashkët e prodhimit, por edhe nga lidhjet e gjakut dhe nga origjina e tyre e përbashkët.
Gradualisht kalohet në bërthamën e parë të organizimit shoqëror, në gjininë matriarkale.
Ishte matriarkale, pasi gruaja luante rol të dorës së parë në ekonomi dhe në jetën shoqërore
të kësaj bashkësie gjinore. lorma kryesore e íamiljes në këtë gjini ishte martesa me grupe,
prej së cilës origjina e íëmijë·e përcaktohej ·etëm nëpërmjet nënës.

Në epokën e mezolitit ,guri i mesëm, 10 000-¯ 000 ·jet p.e. re ndodhën ndryshime të mëdha
në ílorën dhe në íaunën e kontinentit, rrjedhimisht edhe në territorin e Ballkanit. U zhdukën
të gjitha kaíshët tipike të pleistocenit, si mamuthi, rinoceronti etj., kurse një pjesë e kaíshë·e
që ·azhduan të jetonin ndryshuan përhapjen gjeograíike. Në kushtet e reja gjeo-klimatike,
njeriu i mezolitit íilloi të kalojë nga ekonomia që mbështetej në gjuetinë e mbledhjen e
produkte·e të gatshme, në íillimet e bujqësisë e të blegtorisë primiti·e.

Lpoka e mezolitit dallohet nga ajo e paleolitit edhe prej ·egla·e të punës, të cilat janë bërë
nga ashkla stralli shumë të ·ogla me íorma të rregullta gjeometrike, si trekëndësha,
trapezoidale, në íormë segmenti etj., me përmasa të ·ogla 4-6 cm, ndaj quhen mikrolite.

Në territorin e Shqipërisë ·endbanime mezolitike janë zbuluar në shpellën e Konispolit
,Konispol II, dhe në Kryegjatë. Në të dyja këto ·endbanime ·eglat prej stralli janë të cilësisë
shumë të mirë, kanë íorma tipike mezolitike, me retush të imët të cilësisë së lartë. Në
Konispol ato janë datuar saktësisht në ·itet 8 500 p.e. sonë ,në bazë të C14,.

Me epokën mezolitike lidhet pjesërisht edhe ·endbanimi i Vlushës ,rrethi i Skraparit,, ku janë
zbuluar ·egla stralli tipike mezolitike. Këto ·egla janë gjetur së bashku me íragmente enësh
shumë primiti·e, íakt që e daton Vlushën në íillimet e epokës neolitike. Sidoqoítë, ato i
takojnë një kulture me tradita të íorta mezolitike, dhe Vlusha përíaqëson një kulturë që ·ë në
lidhje të drejtpërdrejtë epokën e mezolitit me íillimet e epokës së neolitit. 1ë marra së
bashku, Konispoli II, Kryegjata dhe Vlusha, përbëjnë një dëshmi të rëndësishme për
íormimin e kulturës neolitike në territorin e Shqipërisë.




¯
2. NLOLI1I

Vendbanimet neolitike

Neoliti ,nga greq. neos - i ri dhe lithos - gur, përíaqëson etapën e íundit dhe njëkohësisht
më të zh·illuarën të epokës së gurit. Ai përíshin një kohë që íillon nga mijë·jeçari i shtatë
dhe mbaron nga íundi i mijë·jeçarit të katërt p.e. sonë. Arkeologjikisht neoliti ndahet në tri
periudha të mëdha: e hershme, e mesme dhe e ·onë. Në këtë të íundit përíshihet dhe
periudha e bakrit ose eneoliti ,nga bashkimi i íjalës lat. eneos - bakër dhe greq. lithos - gur,,
që përbën etapën e íundit dhe kalimtare për epokën e bronzit.

Në këta tridhjetë ·jetët e íundit janë zbuluar e gërmuar një numër i madh ·endbanimesh
neolitike me shtrirje gati në tërë territorin e Shqipërisë, si në Maliq, në Cakran, në Vashtëmi,
në Burimas, në Podgorie, në Barç e në Dërsnik të rrethit të Korçës, në Kamnik të Kolonjës,
në Blaz e Nezir të Matit, në Cakran të lierit, në Burim, në Gradec e në Cetush të Dibrës, në
Kolsh të Kukësit, në Rajcë e në Rashtan të Librazhdit e nga gjetje të rastit në pika të tjera.
Më mirë është njohur e studiuar pellgu i Korçës, i cili gjatë epokës prehistorike ka pasur
kushte shumë të mira gjeoklimatike. Ai paraqet sot zonën më të pasur e më të zh·illuar
kulturore të neolitit si edhe pellgun ku mund të ndiqet pa ndërprerje zh·illimi i kulturës
neolitike në gjithë shtrirjen e tij kohore. Materialet e gjetura në këto qendra prehistorike,
krahas atyre të dala në dritë shumë kohë më parë si në Velçë të Vlorës ose rastësisht në
rrethet e tjera të ·endit, kanë dhënë mundësi që të njihen aspekte të ndryshme të jetës
ekonomike, shoqërore dhe kulturore të banorë·e neolitikë të territorit tonë, ndërsa përhapja
e gjerë e këtyre ·endbanime·e dhe e gjetje·e rastësore neolitike ka treguar se ky territor gjatë
kësaj epoke ka qenë i banuar dendur dhe pa ndërprerje.

Jeta në ·endin tonë gjatë neolitit u zh·illua në kushte shumë të përshtatshme natyrore.
Klima e ítohtë dhe e lagësht e paleolitit, e cila kishte íilluar që në mezolit t`i lëshonte ·endin
një klime më të butë, tani merr pak a shumë karakterin e klimës së sotme. Si rrjedhim edhe
ílora e íauna thuajse nuk ndryshojnë prej asaj të ditë·e tona.

Këto rrethana të ía·orshme natyrore ndihmuan që ·endi ynë gjatë neolitit të arrijë në një
ni·el të lartë zh·illimi ekonomik dhe kulturor për atë kohë. Njeriu nga sklla· i natyrës, siç
ishte në paleolit, shndërrohet tani, pak e nga pak, në zotërues i saj. Në këtë kohë lindin e
zh·illohen íorma të ndryshme të ·eprimtarisë prodhuese të njeriut, të cilat me plot të drejtë
mund të merren si zanaíilla e degë·e të ·eçanta të ekonomisë dhe të përparimit teknik e
kulturor të shoqërisë së sotme. 1ë tilla janë bujqësia e blegtoria, prodhimi i qeramikës, tjerrja
dhe endja, teknika e ndërtimit të banesa·e etj.. Përsoset në këtë kohë edhe teknika e punimit
të ·egla·e prej kocke dhe prej guri. lyn në përdorim të gjerë dhe bëhet karakteristike për
epokën dhe teknika e lëmimit të gurit. Nga íundi i neolitit ,eneolit,, për të parën herë dalin
dhe ·eglat e objektet prej bakri, të cilat shënojnë dhe íillimet e metalurgjisë në ·endin tonë.

Në këto periudha të largëta të prehistorisë, ·endbanimet i ndeshim zakonisht nëpër tarraca
lumore, pranë burime·e ose në ·ende me toka pjellore dhe të pasura me pyje që strehonin
8
shumë kaíshë të egra. Por krahas këtyre, ·azhdonin të shërbenin si ·endbanim edhe shpellat
,shpella e Velçës, e 1renit, e Konispolit, e Blazit etj.,. Banesat paraqiten dy llojesh: në íormë
gropash nëndhese ,Cakran, dhe të tilla të ndërtuara drejt mbi tokë ,Maliq, Kamnik, Kolsh
etj.,. Zakonisht këto kishin planimetri drejtkëndëshe dhe ishin një ose dy dhomëshe. Muret
e tyre thureshin me thupra ose me kallama dhe lyheshin pastaj me baltë në njërën ose në të
dy íaqet e tyre. Dyshemetë ishin gjithashtu prej balte, në disa raste ato ·endoseshin mbi
shtroje trarësh për të izoluar lagështirën. Në Duna·ec dhe në Maliq të Korçës janë zbuluar
banime të ngritura mbi hunj ,palaíite,. Mbi hunjtë ·ertikalë qëndronte një platíormë prej
trarësh të ·endosur horizontalisht e mbi të ngriheshin banesat ,kasollet, të shtruara me baltë.
Palaíiti i Maliqit ka qenë i rrethuar me një gardh që e mbronte nga ·ërshimi i ujit apo nga
rreziqe të tjera.

Lkonomia. Lulëzimi i gjinisë matriarkale

Nga materialet e zbuluara në ·endbanimet neolitike të ·endit tonë del se bujqësia përbënte
një nga íormat kryesore të prodhimit dhe sidomos tek ato bashkësi primiti·e që banonin në
toka pjellore, si p.sh. në pellgun e Korçës, në íushën e Cakranit ,lier, etj.. 1oka punohej
cekët me shat prej guri ose briri dreri. Kjo ishte íorma më primiti·e e punimit të tokës. Në
këtë kohë mbillej gruri si dhe llojet e tjera të drithëra·e. Këtë e tregojnë íarërat e
karbonizuara të zbuluara në shtresat neolitike të Podgories, të Konispolit, të Maliqit apo në
muret e banesa·e të lyera me baltë të përzier me byk drithërash, siç i gjejmë në ·endbanimet
më të hershme neolitike ,Vashtëmi, Kolsh etj.,.

Në depozitimet neolitike të ·endit tonë, përzier me mbeturina të ndryshme të kulturës, janë
zbuluar me shumicë dhe kocka bagëtish të imëta dhe të trasha, që tregojnë se krahas
bujqësisë banorët neolitikë merreshin edhe me blegtori. Prej bagëti·e ata siguronin
qumështin, mishin, leshin, lëkurën etj.. Një pjesë të këtyre produkte·e ata i siguronin dhe
nëpërmjet gjuetisë së kaíshë·e të egra, kockat dhe brirët e të cila·e i ndeshim gjithashtu në
qendrat e banuara të kësaj kohe. Dreri ishte një nga kaíshët e egra më të parapëlqyera të
gjahut, i cili për·eç mishit dhe lëkurës, u siguronte bujq·e primiti·ë edhe brirët me të cilët
bënin ·egla të ndryshme bujqësore, si shetër, çekanë etj., dhe që i gjejmë të përíaqësuar mirë
sidomos në ·endbanimin e Duna·ecit e të Maliqit. Po këtu janë zbuluar edhe shumë pesha
rrjetash, gropa etj., që dëshmojnë se një íormë tjetër e sigurimit të ushqimit të banorë·e
neolitikë të Duna·ecit e të Maliqit ishte dhe peshkimi.

Banorët neolitikë të ·endit tonë dinin gjithashtu të tirrnin íijen dhe të endnin prej saj rroba
me anë të ·egjës primiti·e ·ertikale. Këtë e tregojnë rrotullat e boshtit dhe peshat për
tërheqjen e íijes në ·egjë, të zbuluara në Maliq e gjetkë.

Që në etapën më të hershme të neolitit shíaqen dhe enët prej balte të pjekur, që përbëjnë si
kudo gjetjet më të shumta e më të rëndësishme në ·endbanimet e kësaj kohe. Prodhimi
primiti· i tyre ashtu si edhe ai i tekstilit dhe i prodhime·e bujqësore, ishte i lidhur me punën
e gruas. (do bashkësi neolitike i përgatiste ·etë enët sipas ne·oja·e të saj. Ato punoheshin
me dorë në íorma e madhësi të ndryshme, me íaqe të trasha ose të holla, me ose pa
9
zbukurime sipas qëllimit të tyre praktik.

Zh·illimi i madh, për atë kohë, i prodhimit, i cili gjeti shprehjen e ·et në shtimin e lloje·e të
·egla·e të punës dhe në përmirësimin teknik të punimit të tyre, në zh·illimin e íorma·e të
tilla të ekonomisë, siç ishin bujqësia dhe blegtoria etj., solli ndryshime dhe në organizimin
shoqëror, që u pasqyrua në përmirësimin e mëtejshëm të strukturës gjinore. Gjinia
matriarkale e lindur që në paleolitin e lartë dhe e zh·illuar dalëngadalë gjatë mezolitit arrin
tani íazën e lulëzimit të saj. Në íushën ekonomike kjo íazë e zh·illimit gjinor ishte e lidhur
kryesisht me zh·illimin e bujqësisë primiti·e, e cila duke qenë punë e gruas, i jepte asaj një
·end me rëndësi në prodhimin shoqëror. Paraqitja e saj me íigurat e shumta prej balte,
dëshmon se ajo kishte një pozitë parësore në gjini. Martesa me grupe, karakteristike për
periudhën e hershme të matriarkatit, zë·endësohet tani në periudhën e lulëzimit të saj me një
íormë të re më të përsosur, me martesën me çiíte.

Gjatë gjithë kohës së neolitit, gjinia mbetet e ·etmja njësi shoqërore dhe ekonomike në
bashkësinë primiti·e. Në këtë gjini kishte jo ·etëm bashkësi íamiljesh me çiíte, por edhe një
organizim pune dhe konsumi kolekti·. Puna e përbashkët i shpinte njerëzit në pronën e
përbashkët mbi mjetet e prodhimit dhe mbi produktet e prodhimit.

Ndërmjet gjini·e, që jetonin në aíërsi të njëra-tjetrës, u ·endosën gjatë kësaj periudhe
marrëdhënie të tilla ekonomike e shoqërore që shpunë në íormimin e bashkësi·e íisnore.
Midis këtyre njësi·e të mëdha íisnore íqinje ose më të largëta, ekzistonin marrëdhënie
këmbimi. Në ·endbanimet tona neolitike janë ndeshur sende të sjella nga krahina të largëta,
siç janë p.sh., importet e poçerisë diminiane të 1hesalisë në depozitimet e ·endbanimit të
Cakranit apo të Kamnikut etj..

Arti dhe botëkuptimi

Arti i bujq·e dhe i blegtorë·e neolitikë priret drejt íorma·e dekorati·e gjeometrike dhe
íigurati·e skematike.

Arti dekorati· neolitik shíaqet me tërë përmbajtjen e tij sidomos në prodhimet e poçerisë, ku
shumë nga íormat e enë·e me harmoninë dhe me elegancën e trupit të tyre i tejkalojnë
kërkesat e ngushta utilitare dhe hyjnë në íushën e realizime·e artistike.

Në tërë kulturat neolitike të ·endit tonë qeramika paraqitet e zbukuruar me ornamente të
shumta të realizuara me teknika të ndryshme ,pikturim, gër·ishtje, ngulitje, inkrustim, etj.,
dhe trajtime të ·eçanta stilistike, sipas íaza·e të zh·illimit përparues të saj. Moti·et e
zbukurimit përbëhen nga ·ija të drejta ose të përkulura me kombinime nga më të ndryshmet,
si dhe nga íigura gjeometrike: trekëndësha e rombe me íushë të zbrazët ose të ·izatuar, nga
rrathë, spirale, meandra, etj.. Këto moti·e, për·eç zh·illimit të thjeshtë për të zbukuruar
enët, kanë shërbyer, në mjaít raste, edhe si simbole graíike për të paraqitur ambientin, sendet
apo íuqitë e natyrës sipas botëkuptimit magjik të njerëz·e neolitikë.

10
Arti íigurati· i kësaj kohe përíaqësohet kryesisht nga íigurat antropomoríe apo zoomoríe
prej balte të pjekur, të cilat kryesisht janë të ·ogla. 1ipari më karakteristik i tyre është
skematizimi i íormës, nganjëherë jashtë masës, ashtu sikurse është në artin dekorati· të
qeramikës gjeometrizimi i theksuar i ornamentit. Këto íigura qeniesh paraqiten në íormë
cilindrike, plaçke apo steatopigjike ,·ithegjera,, në këmbë ose ulur. Një pjesë e tyre janë të
ngjashme me tipat përkatës të Azisë së Përparme dhe të Mesdheut Lindor, gjë që tregon për
lidhje e ndikime kulturore të drejtpërdrejta të kultura·e neolitike të ·endit tonë me ato të
këtij areali.

Këto prodhime plastike, shpesh me ·lera artistike, personiíikonin, nga ana tjetër, ato íuqi të
panjohura, të cilat sipas bujq·e dhe blegtorë·e primiti·ë, kishin në dorë pjellorinë e tokës
dhe mbarështimin e kaíshë·e. Kështu, íigurat e gra·e, të cilat mbizotërojnë në plastikën
antropomoríe neolitike, janë të lidhura me kultin e pjellorisë së tokës-nënë, ndërsa ato që
riprodhojnë íigura zoomoríe - me kultin e kaíshë·e shtëpiake, që luanin, ashtu sikurse dhe
bujqësia, një rol të rëndësishëm në ekonominë e bashkësisë neolitike. Me kultin e tokës-nënë
dhe të kaíshë·e lidhen edhe ·azot antropomoríe e zoomoríe të zbuluara në ·endbanimet
neolitike të Maliqit, të Duna·ecit etj..

Botëkuptimi i banorë·e neolitikë është shprehur edhe në kultin e ·arrimit. Varrosja e të
·dekur·e bëhej pranë ose brenda territorit të ·endbanimit. Varret nuk kishin ndonjë
ndërtim të ·eçantë, kuíoma ·endosej në një gropë të cekët në pozicion íjetjeje dhe këmbë të
mbledhura pa takëm íuneral. Riti i ·arrimit brenda territorit të banuar ose brenda banesës
ishte i lidhur me një zakon shumë të përhapur në atë kohë në Ballkan dhe në përgjithësi në
rajonin e gjerë të Mesdheut. Siç duket, ai kishte karakter ílijimi dhe u kushtohej íuqi·e që
mbronin ·endbanimin.

Grupet etno-kulturore neolitike

Numri i konsiderueshëm i ·endbanime·e neolitike të zbuluara në tërë territorin e Shqipërisë
si edhe përkatësia kohore e tyre nga neoliti i hershëm në neolitin e mesëm, të ·onë, duke
përíshirë dhe epokën e bakrit, e bëjnë të mundur të ·eçojmë disa grupe kulturore dhe ta
ndjekim zh·illimin e kulturës pa ndërprerje nga íillimet e mijë·jeçarit të shtatë e deri në íund
të mijë·jeçarit të katërt p.e. sonë.

Neoliti i hershëm, përíaqësohet nga Vlushi, Podgoria I, Vashtëmia, Kolshi I, Burimi dhe
Blazi I e II. Vendbanimi i Vlushit karakterizohet nga një qeramikë trashanike ngjyrë gri të
zezë, me íorma tepër të thjeshta e me pak zbukurime të bëra me shtypje. Qeramika gjendet
së bashku me ·egla pune prej stralli tipike mezolitike, ndaj Vlushi i takon periudhës kalimtare
nga mezoliti në neolit.

Kultura Podgorie I, Vashtëmia, Kolshi I, Burimi dhe Blazi I, II, të cilat janë njohur e studiuar
mirë, i takojnë neolitit të hershëm të zh·illuar. Kjo periudhë në territorin e Shqipërisë
Juglindore është dokumentuar nga kultura Podgorie I. lalë një shtrese kulturore të trashë
rreth 3 m e mjaít të qartë, në Podgorie, dhe të një lënde shumë të pasur arkeologjike mund të
11
rindërtohet tabloja e asaj kulture, e cila karakterizohet nga qeramika njëngjyrëshe e kuqe me
shkëlqim, nga qeramika e pikturuar me bojë të bardhë mbi síond të kuq si edhe nga íigurat
steatopigjike prej balte e tryezat e thjeshta të kultit, të cilat i ·ënë në raporte të drejtpërdrejta
kulturore e kronologjike me neolitin e hershëm të 1hesalisë ,íaza Presesklo e pjesërisht
Protosesklo,, si edhe me neolitin e hershëm të Maqedonisë ,Vrshnik-Anzabego·o Ib, c,.
Llementet e tjera të pranishme në Podgorie I, si qeramika impreso e tipit të De·ollit e ajo e
tipit adriatik, si edhe qeramika barbotine e sheshtë e ·ënë atë në lidhje me kulturat e neolitit
të hershëm adriatik e ballkano-qendror.

Kultura përíaqësuese e Shqipërisë Verilindore, Kolshi I ka si tregues themelor qeramikën
barbotine në relie· të ngritur, qeramikën e pikturuar me bojë kaíe mbi síond të kuq dhe
qeramikën impreso, të cilat ·endosen mjaít qartë në raporte kulturore e kronologjike me
Rudnikun ,Rudniku III, në Koso·ë dhe me gjithë kulturat e íazës Starçe·o II b të Ballkanit
Qendror. Blazi I e II në zonën e Matit ka qeramikë të tipit impreso-kardium me moti·e të
ndryshme, si edhe qeramikë njëngjyrëshe gri e të zezë me shkëlqim që i japin kulturës së këtij
·endbanimi shpellor karakterin adriatik lindor ,Smilçiç I,.

Kalimi nga neoliti i hershëm në neolitin e mesëm shënon një kthesë në të gjithë zh·illimin
kulturor të territorit të ·endit tonë, gjë që është pasqyruar mjaít qartë në kulturat Duna·ec I -
Cakran Blaz III, të cilat përíaqësojnë dhe tri íazat kryesore të zh·illimit të neolitit të mesëm
në Shqipëri. 1ipar themelor për të gjitha íazat e kësaj periudhe është qeramika ngjyrë gri, gri
e zezë dhe e zezë me sipëríaqe të lëmuar me ose pa shkëlqim, si edhe qeramika barbotine e
impreso të trashëguara nga neoliti i hershëm. Qeramika shquhet për një larmi íormash ku
mbizotërojnë kupat bikonike me ·ariante të ndryshme, tasat trung konikë me íund të lartë,
enët me trup síerik me proíile të ndryshme etj.. Qeramika e neolitit të mesëm dallohet edhe
për pasurinë e zbukurime·e të bëra me incizim e thellim, hera-herës të inkrustuara me bojë
të kuqe ose të bardhë, për zbukurimet plastike ·ariantesh të ndryshme, për zbukurimin me
kanelyra, me pikturim etj..

(do njëra nga tri kulturat përíaqësuese ka tiparet dhe ·eçoritë lokale që burojnë nga
diíerencat në kronologjinë relati·e si edhe nga pozita gjeograíike, nga raportet e lidhjet që ato
kishin me kulturat íqinje.

laza Duna·ec I që përíaqëson shtresën më të hershme të neolitit të mesëm është e lidhur
me ekzistencën e një ·endbanimi palaíit, i cili, sot për sot, është më i hershmi në territorin e
Ballkanit. Në Duna·ecin I, krahas qeramikës së zezë të cilësisë shumë të mirë ·azhdoi të
përdorej gjerësisht qeramika barbotine me relie· të zh·illuar, traditë kjo e neolitit të hershëm
Starçe·ian. Por tonin kulturës së Duna·ecit I ia jepnin íormat e reja të enë·e të zbukurimit
në relie·, zbukurimet me incizim e ngulitje, zbukurimet me kanelyra, pikturimi gri etj..

Gjatë Duna·ecit II, krahas elemente·e që u trashëguan nga periudha paraardhëse, që edhe
këtu përbëjnë shumicën, ka edhe një tog elementesh të reja që e ·eçojnë atë si një íazë më
·ete. Zbukurimi në relie· njeh zh·illimin e tij më të gjerë, po ashtu bëhet tipik zbukurimi me
gër·ishtje i llojit adriatik, kanelyra përmirësohet cilësisht dhe, krahas pikturimit gri, del edhe
12
qeramika e pikturuar me bojë të kuqërremtë. Në këtë íazë shíaqen edhe íragmentet e para të
qeramikës dyngjyrëshe kuq e zi.

Cakrani dhe Duna·eci II kanë përputhje të plotë kulturore e kronologjike. Për t`u shënuar
është gjetja në Cakran e disa íragmente·e enësh të pikturuara dhe në Duna·ec II e një
íragmenti, të cilat janë të importuara nga kultura 1hesalike e Diminit të hershëm ,íaza
1sangli,. Ato japin një datë të saktë për ekzistencën e njëkohshme të Cakranit e të
Duna·ecit II me 1sanglin dhe në të njëjtën kohë dëshmojnë për zh·illimin e këmbimit midis
tre·a·e tona me 1hesalinë. Ldhe kultura e Kolshit II në territorin e Shqipërisë Verilindore
gjen përputhje të plotë me atë të Cakranit.

laza íundore e neolitit të mesëm është dëshmuar nga Blazi III në territorin e Shqipërisë së
brendshme qendrore. Ajo karakterizohet nga qeramika ngjyrë gri, gri e zezë e ngjyrë kaíe e
zbukuruar me moti·e linearo-gjeometrike e spiralike, të cilat janë elemente karakteristike për
kulturat danilike të bregdetit dalmatin. Krahas tyre ka edhe enë të zbukuruara me ornamente
me ·ija të thelluara, të cilat mjaít mirë e ·ënë këtë íazë të neolitit të mesëm në raporte
kulturore e kronologjike me kulturën Lisiçiç ,l·ar I, të neolitit të ·onë të Adriatikut.

Kulturat e neolitit të mesëm të ·endit tonë kanë edhe disa tregues të rëndësishëm të kultit e
të botës shpirtërore. Si shíaqje e re dhe kryesore janë ritonet, enë jo të zakonshme me katër
këmbë me grykë ·ezake të ·endosur pjerrtas me një dorezë të madhe në pjesën e sipërme të
trupit dhe të lyera me bojë të kuqe. Këto ritone sipas mendimit të shumë studiues·e duhet
të kenë shërbyer në ceremoni rituale kushtuar kulte·e të rëndësishme, siç është ai i pjellorisë
së tokës, i nënës së madhe, kulte që ishin të lidhura me riprodhimin e jetës, me pjellorinë e
tokës e të bagëtisë, të cilat ishin degët bazë të ekonomisë.

Një kult tjetër i epokës neolitike është ai i ·arrimit të íëmijë·e në ·endbanim, të ·endosur në
pozicion kruspull, dëshmi e një ílijimi për ·etë ·endbanimin.

Kalimi nga periudha e neolitit të mesëm në neolitin e ·onë është bërë shkallë-shkallë, gjë që
pro·ohet nga kultura e ·endbanime·e të Dërsnikut, të Barçit II dhe të Maliqit I ,Kamnik, ku
disa tregues të kulturës ·azhdojnë edhe gjatë neolitit të ·onë, madje zh·illohen më tej dhe
bëhen karakteristike. L tillë është qeramika me tone të çelëta e punuar me kujdes dhe e
pikturuar me ngjyra të ndryshme, me moti·e të larmishme linearo-gjeometrike dhe meandro-
spiralike. Kjo qeramikë krijon eíekte shumë të ngjashme me qeramikën e neolitit të ·onë të
1hesalisë, që njihet arkeologjikisht si íaza e Diminit klasik. Këto elemente kulturore luajtën
një rol të rëndësishëm në íormimin e kulturës së neolitit të ·onë të ·endit tonë.

lazën íinale të epokës së gurit të ri ose siç quhet ndryshe epoka e bakrit, e përíaqësojnë tri
·endbanime me një ·ijimësi kulturore e kronologjike: Burimasi, Maliqi II a dhe Maliqi II b.
Kultura e tyre karakterizohet nga përsosja e ·egla·e të strallit, e ·egla·e me gur të lëmuar dhe
e atyre prej kocke e briri, si dhe dalja e ·egla·e të para prej bakri ,sëpata të tipit daltë, biza e
grepa peshkimi,, të cilat për shkak të cilësisë së butë të bakrit nuk mundën të zë·endësonin
·eglat e traditës neolitike.
13
1iparin themelor të kësaj íaze e përbën qeramika, e cila dallohet për cilësinë e punimit të saj,
për larminë e íorma·e të enë·e, për ngjyrën e zezë e gri të zezë shpeshherë me shkëlqim, si
edhe për zbukurimet e shumëllojshme ,me pikturim gri, me bojë të bardhë ose të kuqe, me
incizim, me ornamente plastike apo kanelyra etj.,. Kultura shquhet edhe për një pasuri e
larmi objektesh kulti, si íigura antropomoríe e zoomoríe, ta·olina kulti e objekte të tjera të
karakterit ritual.

Kultura neolitike e ·endit tonë u zh·illua në lidhje e marrëdhënie të ngushta me kulturat
bashkëkohëse të ·ende·e íqinje, si me kulturën Crnobuki-Shuple·ac të Pelagonisë, me
kulturën Rahmani të 1hesalisë dhe me kulturat egjeane të bronzit të hershëm.

1ë dhënat e deriatëhershme dëshmojnë kështu se kultura neolitike në ·endin tonë zh·illohet
pa ndonjë ndërprerje dhe mbi një bazë autoktone. Njohuritë e deritanishme nuk janë të
mjaítueshme për të përcaktuar se cilët ishin përíaqësuesit e grupe·e apo të komplekse·e më
të gjera etnokulturore ballkanike të kësaj kohe. Mendimet e ndryshme sipas të cila·e këto
mund të kenë qenë ose jo popullsi indoe·ropiane mbeten ende të diskutueshme, sa kohë që
të dhënat gjuhësore nga íusha e toponimisë së lashtë të Ballkanit është ·ështirë të përputhen
me siguri me të dhënat arkeologjike. Në këto rrethana, banorët e kësaj lashtësie të largët,
këto grupe kulturore ka shumë gjasë t`i takonin një popullsie paleoindoe·ropiane.



3. LPOKA L BRONZI1. KALIMI NL ORGANIZIMIN IISNOR PA1RIARKAL

Gjurmë të kohës së bronzit. Vendbanimet

Lpoka e bronzit në Shqipëri përíshin mijë·jeçarin e tretë dhe gjithë mijë·jeçarin e dytë p.e.
sonë, e deri në íundin e shek.XII p.e.r. Ajo njihet prej të dhëna·e të íituara nga shtresat e
kulturës së bronzit në ·endbanimet e Maliqit, të 1renit e të So·ijanit në pellgun e Korçës,
nga shtresa e parë e ·endbanimit të Gajtanit në aíërsi të Shkodrës, nga gjetjet në shpellën e
Nezirit dhe nga ·endbanimi i Badherës e kalaja e Kali·osë në rrethin e Sarandës. Gjithashtu
njihet nga ·arrezat tumulare në Mat, në Kukës, në Barç ,Korçë,, në Pazhok ,Llbasan,, në
Di·jakë ,Lushnjë,, në Patos ,lier,, në Vajzë e Dukat ,Vlorë,, në Pisko·ë ,Përmet,, nga tumat
në luginën e Dropullit, nga tuma e Bajkajt ,Sarandë, e nga depo e gjetje të rastit të zbuluara
buzë liqene·e të Shkodrës, të Pogradecit, të Prespës etj..

Këto të dhëna dëshmojnë se territori i Shqipërisë gjatë kësaj epoke ka qenë i populluar
gjerësisht, që nga zonat e tij të ulëta íushore e deri në krahinat e brendshme dhe të ·ështira
malore. Njerëzit banonin kryesisht në ·endbanime të hapura. Në një masë më të kuíizuar
janë shírytëzuar dhe shpellat, ashtu siç kanë ·azhduar të jenë në përdorim edhe palaíitet, siç
tregojnë gërmimet e ·ite·e të íundit në ·endbanimin palaíit të So·ijanit. Nga íundi i kësaj
epoke lindin edhe ·endbanimet e para të íortiíikuara, të cilat rrethohen me mure gurësh të
palatuar e të lidhur në të thatë apo me ledhe e hunj. Një pjesë e mirë e ·endbanime·e të
këtij lloji, si kalaja e Gajtanit, qyteza e Margëlliçit ,lier, etj., që do të marrin zh·illim të plotë
14
dhe do të bëhen karakteristike për epokën pasuese, atë të hekurit, e kanë origjinën e ·et në
këtë periudhë.

Banesat kanë qenë kasolle, që ndërtoheshin me lëndë drusore, kallama e kashtë. Ato janë
njëkthinëshe zakonisht me planimetri katërkëndëshe, por duket se ka qenë në përdorim edhe
tipi me bazë të rrumbullakët e trup konik. Dyshemetë kanë qenë të shtruara me baltë të
ngjeshur e të rrahur, kurse muret të thurura me thupra e të lyera me baltë të përzier me byk.
Në mes kishin nga një ·atër të rrumbullakët, ka raste kur këtë e gjejmë të ·endosur anash në
íormën e një korite që nuk njihet në banesat neolitike. Vlen të përmendim një kompleks
banesash të bronzit të ·onë të zbuluara në kalanë e Badherës, të cilat kanë íormë
katërkëndëshe ose rrethore të ndërtuara me një xokolaturë gurësh, mbi të cilën ngriheshin
paretet dhe çatia prej materiali të lehtë.

Lindja e metalurgjisë së bronzit dhe përparimet në degët e tjera të ekonomisë

Karakteristika themelore e kësaj epoke është lindja e metalurgjisë së bronzit, që i dha emrin
dhe ·etë epokës. Për zh·illimin e saj ndihmoi shumë dhe pasuria me bakër e ·endit tonë,
sidomos në zonat metalmbajtëse të Matit, të Kukësit, të Korçës etj..

Vendin kryesor në prodhimin e metalurgjisë e zënë ·eglat e punës dhe sidomos armët, siç
janë sëpatat, drapërinjtë, shpatat, kamat, thikat dhe majat e heshta·e e të shigjeta·e. Veglat
dhe armët e reja nuk mundën të përjashtonin plotësisht nga përdorimi ·eglat dhe armët e
traditës neolitike. Madje në periudhën e parë të bronzit ato janë ende të pakta e të dobëta,
por gradualisht shtohen e përsosen dhe hyjnë gjerësisht në përdorim, duke ushtruar një
ndikim të íuqishëm në ·eprimtarinë ekonomike e shoqërore të njeriut. Përsosuria e derdhjes
dhe pastërtia e objekte·e të prodhuara në íundin e epokës së bronzit arrin një ni·el të tillë
teknik, që dëshmon se gjatë kësaj periudhe metalurgjia e bronzit kishte arritur lulëzimin e saj
të plotë dhe ishte kthyer në një zejtari të mirëíilltë. Midis këtyre prodhime·e meritojnë të
përmenden sëpatat me íorma karakteristike ·endase siç janë sëpatat me emrin « shqiptaro-
dalmate ». Krahas tyre qëndrojnë prodhimet ·endase të imitacione·e egjeane ose me origjinë
nga L·ropa Qendrore, të tilla, si sëpatat dytehëshe të tipit minoik, shpatat e gjata të tipit
egjean, sëpatat e tipit kelt, etj., që dallojnë nga prototipat e tyre për ·eçantitë lokale.

Arritjet në íushën e metalurgjisë së bronzit ndihmuan ·eprimtarinë prodhuese dhe u bënë
mbështetje për zh·illimin e degë·e të tjera të ekonomisë, në mënyrë të ·eçantë të bujqësisë.
Karakteri i saj ndryshoi edhe si pasojë e zh·illimit të blegtorisë. Rritja e numrit të kaíshë·e
shtëpiake, si kali, gjedhët dhe bagëtitë e imëta, që i gjejmë të përíaqësuara gjerësisht midis
materialit kockor në shtresat kulturore të ·endbanime·e të bronzit dhe në ·arrezat e kësaj
kohe, solli me ·ete ndryshime thelbësore në bujqësi. Nga kopshtet e ·ogla, që rrëmiheshin
me ·egla të thjeshta prej briri e druri, kalohet tani në shírytëzimin e sipëríaqe·e më të gjera,
që i punonin me parmendë druri, duke shírytëzuar íorcën tërheqëse të kaíshë·e. 1okat
hapeshin me anë të djegies së pyje·e. 1ë shkriítuara nga zjarri i íortë dhe të pasuruara me
plehun e hirit, ato ishin të gatshme për t`u mbjellë. Bujkut primiti· nuk i mbetej ·eçse të
hidhte íarën dhe ta mbulonte atë me një lërim të cekët. Kjo tokë nuk mund të shírytëzohej
15
për shumë ·jet, sepse ngjishej dhe nuk mund të punohej më me ·eglat e thjeshta të kohës,
prandaj bujqit hapnin toka të reja, gjë që i dha bujqësisë së bronzit një karakter ekstensi·.

Në krahasim me qeramikën e bukur dhe të një cilësie të lartë të neolitit të ·onë, qeramika e
bronzit të hershëm paraqitet më primiti·e si në teknikën e punimit, ashtu dhe në sistemin e
zbukurimit. Por kjo është një qeramikë me íorma të reja e të panjohura më parë, ndërsa një
element i rëndësishëm në ndërtimin e saj janë ·egjët. Më tipike në këtë qeramikë janë ·azot
me dy ·egjë të larta mbi buzë, ato me dy ose katër ·egjë unazore nën grykë, íilxhanët me një
·egjë të lartë mbi buzë dhe brokat me trup të íryrë dhe qaíë cilindrike me një ·egjë nën
grykë. 1ipar tjetër dallues i kësaj qeramike është zbukurimi me moti·e plastike shiritash me
ose pa thellim. L njohur në gjuhën arkeologjike, për këtë arsye, si qeramika « shiritore », ajo
përbën tani një element të ri kulturor që nuk lidhet me traditën neolitike. Prototipat e saj
janë me origjinë të largët nga Ponti në brigjet e Detit të Zi dhe shíaqja e saj në Ballkan, ashtu
si dhe në krahinat e tjera të L·ropës është e lidhur me dyndjen e madhe të një popullsie
baritore që ·jen nga stepat e Lindjes aty nga íundi i neolitit.

Krahas kësaj qeramike do të ·azhdojë të mbijetojë edhe ajo me íorma tradicionale neolitike
·endëse, e zbukuruar me ornamente të incizuara ose me kanelyra, e cila paraqitet më e pakët
në íillimet e shtresa·e kulturore dhe gradualisht ·jen e zë ·end parësor në qeramikën e
bronzit.
Qeramika e bronzit të mesëm lidhet gjenetikisht me atë të bronzit të hershëm dhe riprodhon
të njëjtat íorma e sistem zbukurimi, por me një teknikë më të përparuar. Shíaqen tani dhe
íorma të reja, prej të cila·e më karakteristike janë enët pseudominoike me dy ·egjë të larta
mbi buzë, sahanët me dy ·egjë horizontale poshtë buzë·e ose që ngrihen mbi to, etj..

Në bronzin e ·onë prodhimi qeramik rigjallërohet. Lnët paraqiten me íorma më të e·oluara,
më të pasura dhe më të përsosura nga pikëpamja teknologjike. Zakonisht enët me parete të
holla janë të pjekura mirë dhe kanë ngjyra kryesisht të çelëta, okër, të kuqe dhe gri në të
blertë. Në íillim kjo qeramikë është e thjeshtë, por në íazat e mëpastajme pasurohet me
zbukurime të pikturuara me moti·e të larmishme gjeometrike. 1ek qeramika më e hershme
e këtij tipi, pikturimi është bërë pas pjekjes së enës dhe ka ngjyrë të kuqe të praruar, kurse më
·onë ai bëhet para pjekjes dhe merr pastaj ngjyrën kaíe me nuanca të ndryshme.

Në literaturën arkeologjike kjo qeramikë është pagëzuar me emrin « de·ollite », nga emri i
krahinës ku është zbuluar më parë. Por djepi i saj duket se është pellgu i Korçës, ku ajo
kronologjikisht paraqitet deri tani si më e hershme. Këndej ajo përhapet pastaj në të gjithë
Shqipërinë e Jugut dhe në krahinat íqinje të Maqedonisë, të 1hesalisë dhe të Lpirit, ku
datohet si më e ·onë. Nga íundi i bronzit, në sintaksën gjeometrike të sistemit zbukurues të
qeramikës « de·ollite » íuten dhe elemente të zbukurimit mikenas, si rezultat i lidhje·e
gjithnjë më të ngushta të kësaj tre·e me botën e Lgjeut.

Si e tillë qeramika « de·ollite » paraqitet si përíaqësuese e një grupi të ·eçantë kulturor me një
shtrirje të gjerë në territorin jugor të Shqipërisë dhe të diíerencuar nga ai i krahina·e ·eriore,
i cili nuk zbaton pikturimin e qeramikës dhe as teknologjinë e grupit « de·ollit », duke u
16
treguar më konser·ator si ndaj íorma·e, ashtu dhe ndaj zbukurimit tradicional të periudha·e
pararendëse të epokës së bronzit.

Prodhimet zejtare dhe ato bujqësore-blegtorale bënë të mundshme edhe zh·illimin e
këmbime·e. 1regues i rëndësishëm në këtë drejtim janë depot ose objektet e íshehura, që
përbëjnë një dukuri të rëndomtë në bronzin e ·onë dhe që ndeshen jo rrallë dhe në ·endin
tonë. Depo të tilla janë gjetur buzë liqenit të Shkodrës dhe Bunës, në aíërsi të Shirokës e
Beltojës me sëpata të tipit « shqiptaro-dalmat », në një shpellë aíër Koplikut dhe në íshatin
Bushat me sëpata të tipit « kelt », etj.. Këto depo, që krijohen në raste rreziku nga zejtarë
endacakë, të cilët janë njëkohësisht dhe shitës të prodhime·e të tyre, gjenden zakonisht gjatë
rrugës natyrore. Ato përmbajnë objekte të pa·ëna në përdorim, shpesh prodhime të një
kallëpi, të cilat, për shkak të íorma·e standarde, shërbejnë edhe si njësi ·lere për këmbim.

Objektet e importit egjean, italik dhe ato me prejardhje nga ·iset e L·ropës Qendrore, të
përíaqësuara në gjetjet arkeologjike të ·endit tonë përmes armë·e, qeramikës dhe sende·e të
tjera të luksit, janë dëshmi e përpjesëtime·e që marrin këmbimet gjatë bronzit. Zh·illimi i
tyre dhe lidhjet me krahina kaq të largëta u ndihmuan nga lindja në këtë kohë e transportit
tokësor, që shírytëzon íorcën bartëse të kaíshë·e dhe sidomos shíaqja e anije·e me ·ela, që
lejuan lundrimet në det të hapur dhe arritjen e brigje·e të tjera. Që nga kjo kohë banorët e
bronzit të ·endit tonë, duket se kryen për herë të parë dhe kalimin e Adriatikut.

Megjithatë duhet thënë se lidhjet midis krahina·e të ndryshme, qoíshin këto të aíërta apo të
largëta, nuk ishin të rregullta, prandaj dhe shkëmbimi i produkte·e midis bashkësi·e mbetet
gjithnjë një gjë e rastit.

Ndryshimet në strukturën shoqërore

Përparimet në degët e ndryshme të ekonomisë çuan në rindarjen e punës midis sekse·e dhe
për pasojë në ndryshimin e pozitës shoqërore të burrit dhe të gruas. Burri duke u marrë tani
si me bujqësi e blegtori, ashtu edhe me prodhimin metalurgjik, zuri ·endin drejtues në
ekonomi e shoqëri, ndërsa roli i gruas u dobësua. Kjo solli ndryshime dhe në marrëdhëniet
shoqërore, të cilat u shprehën në zë·endësimin e rendit gjinor matriarkal me atë patriarkal
dhe në kalimin nga íamilja matriarkale me çiíte në íamiljen patriarkale monogame, e cila u bë
dhe bërthamë e shoqërisë íisnore të kësaj kohe. Brenda íisit ajo íormonte një njësi të
pa·arur ekonomike e shoqërore. Pjesëtarët e saj i lidhte prona e përbashkët e íamiljes,
prodhimi dhe konsumi i përbashkët. 1ë gjithë pjesëtarët e íamiljes ishin të barabartë midis
tyre, kurse kryetari ishte i pari midis të barabartë·e.

Gjatë epokës së bronzit struktura e íisit u bë më e ndërlikuar. Midis íamiljes dhe íisit u
krijua një hallkë tjetër, ·ëllazëria, e cila përmblidhte disa íamilje të mëdha patriarkale, të dala
nga ndarja e íamiljes mëmë.

Pasqyrë e këtij organizimi shoqëror janë monumentet skulpturore të kësaj kohe, tumat, të
cilat janë ·arre apo ·arreza kolekti·e të një íamiljeje, ·ëllazërie ose íisi. In·entari i ·arre·e të

tyre ílet dhe për diíerencim social të popullsisë dhe një shtresëzim íillestar të saj, që e ka
bazën te përparimet e shënuara në ekonomi dhe te mundësia që u krijua për grumbullimin e
një lloj pasurie prej kësaj. Vetë ky íakt nënkupton krijimin e premisa·e për lindjen e pronës
pri·ate, që do të sjellë në të ardhmen shpërbërjen e bashkësisë primiti·e.

Prirja për të shtuar pasurinë, për të íituar toka e kullota të reja çoi gjatë kësaj epoke në
konílikte e luíta të ·azhdueshme. Lë·izjet dhe dyndjet e mëdha të popullsi·e që ·ërtetohen
në mënyrë të qartë, përmes të dhëna·e arkeologjike, janë një shíaqje e kësaj dukurie. Lindja
e ·endbanime·e të íortiíikuara, përsosja e armë·e dhe ·endi që zënë ato në in·entarin e
·arre·e, dëshmojnë se nga íundi i epokës luíta ishte bërë një íunksion i rregullt në jetë.
Plaçkitjet dhe përíitimet e tjera që ·inin prej saj, rritën një shtresë udhëheqësish ushtarakë, e
cila íilloi të ·eçohet nga masa e gjerë e anëtarë·e të íisit, duke u pasuruar përmes
për·etësimit të pjesës më të madhe të plaçkës së luítës dhe të robër·e të saj. Këta të íundit
do të bëhen pastaj burim për íormat më të hershme të shírytëzimit të njeriut si sklla· në
íamiljet patriarkale ose ndryshe për lindjen e sklla·ërisë patriarkale.

Botëkuptimi dhe arti

Ni·eli i ulët i íaktorë·e të prodhimit dhe karakteri empirik i njohuri·e krijuan te njeriu
primiti· një botëkuptim magjik-mistik për botën që e rrethonte dhe íenomenet e ·eçanta të
saj. Mbi këtë bazë gjatë epokës së bronzit ·azhdojnë të jetojnë rite e besime të trashëguara
nga shoqëria neolitike siç është kulti i tokës-mëmë që ·azhdon të ushtrohet edhe gjatë
periudhës së parë të bronzit dhe që shprehet nëpërmjet íigura·e prej balte të pjekur, të cilat
paraqesin gruan-mëmë, apo riti i ílijimit dhe i ·arrimit të íëmijë·e brenda territorit të
·endbanimit, që i shërbejnë mbrojtjes nga íuqitë mistike keqbërëse, që ·ërtetohen me
horizontin e bronzit të hershëm në Maliq dhe më ·onë në grupin e urna·e të shtresës së
íundit të bronzit në 1ren.

Shqetësimi për íatin e njeriut pas ·dekjes krijoi tek njerëzit primiti·ë botëkuptimin e
·azhdimit të jetës përtej ·arrit, që shprehet në këtë epokë me kujdesin e ·eçantë që tregohet
për të ·dekurin, për plotësimin e rite·e të ·arrimit dhe për ndërtimin e ·etë ·arre·e. Krahas
·arre·e të dysta të trashëguara nga neoliti, shíaqen në íillim të epokës së bronzit ·arret me
tuma. Këto janë ·arre monumentale në íormën e kodra·e të ·ogla gjysmë síerike, të larta 1-
4 m e me diametër 15-30 m, të ngritura me dhé e me gurë. Disa prej tyre kanë në bazë nga
një ose dy unaza kuíizuese me gurë, të cilat shërbenin si kuíi për masën e dheut që hidhej
mbi ·arret. Në qendër të tumës zakonisht është ·endosur ·arri më i hershëm, për të cilin
është ngritur tuma, kurse përreth e mbi të janë ·endosur ·arre të tjera të më·onshme.
Arkitektura e ·arre·e është e thjeshtë në íormë gropash të rrumbullakëta ose katërkëndëshe
të rrethuara e të mbuluara me gurë, apo arkash katërkëndëshe prej druri apo gurësh.

Varrimi bëhej duke e ·endosur trupin me këmbë dhe me duar të mbledhura në pozicion
íjetjeje. Kjo mënyrë ·arrimi e njohur që në neolit bëhet më karakteristike gjatë gjithë epokës
së bronzit. Varrimi me djegie përkundrazi ndeshet më rrallë. Në këtë rast hiri dhe
mbeturinat e djegura të trupit ·endoseshin zakonisht në gropa të mbuluara me gurë ose me
18
urna. 1ë ·dekurit shoqëroheshin në ·arr me takëmin íunerar, karakteri i të cilit përcaktohej
nga seksi dhe pozita shoqërore e të ·dekurit. Që nga bronzi i mesëm íillojnë të shíaqen
dallimet midis ·arre·e me in·entar të pasur e të thjeshtë. Në disa raste të ·dekurin e
shoqëronin në ·arr edhe kaíshë që adhuroheshin, siç është rasti i ·arrit qendror të tumës së
madhe të Pazhokut, i cili krahas dy skelete·e përmbante dhe një kokë kau, kaíshë kjo e
lidhur me kultin e bujqësisë me parmendë, mjaít i përhapur si i tillë në botën e Mesdheut.
Dy unazat bashkëqendrore me gurë të kësaj tume janë me sa duket, shprehje e kultit të
diellit, që adhurohej nga përíaqësuesit e këtyre tuma·e si një íuqi jetëdhënëse dhe burim i
prodhimtarisë së tokës.

Arti i kohës së bronzit është kryesisht një art i zbatuar i stilit gjeometrik, që përdoret në
zbukurimin e qeramikës dhe më pak në prodhimet prej bronzi. Arti plastik, që përíaqësohet
me íigurinat skematike të gruas-mëmë paraqitet tani në rënie. Ai nuk ka ·eçse pak jetë gjatë
periudhës së parë të kësaj epoke derisa më ·onë zhduket krejt. Në bronzin e hershëm një
rënie ka edhe në zbukurimin e qeramikës, por më pas, e sidomos në bronzin e ·onë, ky art
njeh një ngritje të re. Në qeramikën e tuma·e të Pazhokut ai është zbatuar në teknikën e
incizimit. Moti·et janë trekëndësha e rombe të ·argëzuara me íushën e mbushur me ·ija të
pjerrëta paralele. Në qeramikën « de·ollite » këto moti·e janë të pikturuara me tone
pashkëlqim ngjyrë të kuqe apo kaíe. 1hurja e harmonishme e kompozicionale e tyre në enë
me íorma elegante përíaqëson një nga arritjet më të mira të artit dekorati· të epokës së
bronzit.

Në prodhimet metalike zbukurimet janë të ·aríra. Vlerat artistike i shohim të shprehura më
tepër në íormat e bukura të disa ·egla·e, sidomos te sëpatat « shkodrane » e « shqiptaro-
dalmate » të zbukuruara në mykat e tyre me stolisje plastike brinjësh, që hijeshojnë íormën e
zhdër·jellët të ·etë objekte·e.


















19
K R L U I I

SH1HURJA L BASHKLSISL PRIMI1IVL
I L I R L 1
(SHLK. XI - V P.L. SONL)

ßvrivet bi.tori/e ae.bvo;ve .e ve e¡o/ev e be/vrit territori i ´bqi¡eri.e bavobe; vga itiret, v;e vga ¡o¡vtt.ite
e veaba te írro¡e. .e ateber.bve, qe .btribe; ve g;itbe ¡;e.ev ¡erevaivore te Caai.bvttit ßatt/avi/. Rretb
fvvait te .be/vttit `íí o.e fittivit te .be/vttit `í ¡ara ere. .ove ve territoriv e t,re .bfaqev ¡er te ¡arev bere
ob;e/te ¡re; be/vri. ívt;a ve ¡eraoriv e /eti; vateriati te ri, qe i aba evriv e¡o/e. .bevov, eabe ¡er itiret
vi.vev e v;e ¡erivabe te re bi.tori/e. íe/vri /i.bte cite.i te ¡a/raba.ve.bve vaa; tevaere te ¡ara te v;obvra
aeri atebere ¡er ¡ergatit;ev e regtare te ¡vve. abe te arvere. ´i i titte, ai çoi ve rrit;ev e revaivevtit ve .fera
te var,.bve te e/ovovi.e, ve ¸brittiviv e vete;.bev te /evbivit, ve rrit;ev e ¡a.vri.e .boqerore, ve tbettiviv
e aiferevcivit .boqeror, ve forviviv e feaeratare fi.vore .i forva te orgavi¸ivit ¡otiti/. ^e tere ¡ervba;t;ev
e ret /;o ¡erivabe e bi.tori.e .e itirere /ara/teri¸obet, /e.btv, vga .btbvr;a e ¡tote e orgavi¸ivit fi.vor abe
vga ¡ergatit;a e /v.btere ¡er tiva;ev e ./ttaro¡rovari.e abe te .btetere ./ttaro¡rovare itire.

K, ¡roce. vv/ v /r,e v;etto; ve te g;itbe territoriv e g;ere itir. Me .b¡e;t ¡er¡arvav ¡o¡vtt.ite qe bavoviv ve
vtte.irev bregaetare abe ve tvgivat e ¡tta;at ve /v.bte ve te vira vat,rore, vaer.a ve vgaaate ecviv fi.et e
¸ovare te tbetta e te rarfra vatore.

^;obvrite tova ¡er /ete ¡erivabe vbe.btetev /r,e.i.bt ve te abevat ar/eotog;i/e, ¡or /etv ri;ve ve vaibve
¡er bere te ¡are eabe bvrivet e .b/rvara bi.tori/e, te citat v ta/o;ve /r,e.i.bt itirere te ]vgvt.





















20


J. ORIGJINA DHL 1RUALLI HIS1ORIK I ILIRLVL

1eoritë rreth origjinës

Problemi i prejardhjes dhe i rrugës së íormimit të trungut etnik ilir me ·eçoritë e tij gjuhësore
e kulturore, ka përbërë një nga synimet më kryesore të ilirologjisë. Rreth tij janë shíaqur
pikëpamje të ndryshme, të cilat ndriçojnë në mënyrë të mjaítueshme gjithë këtë proces të
ndërlikuar etnogjenetik. Kërkimet komplekse arkeologjike, gjuhësore dhe historike të
kohë·e të íundit e kanë ·endosur atë mbi një bazë më të shëndoshë dhe e kanë íutur në një
rrugë më të drejtë zgjidhjeje.

Sado të ndryshme që mund të paraqiten nga íorma teoritë mbi prejardhjen e ilirë·e, në
përmbajtje ato shprehin ·etëm dy pikëpamje, njëra nga të cilat i quan ilirët si të ardhur në
Gadishullin Ballkanik, ndërsa tjetra si popullsi autoktone të íormuar në truallin historik të
Ilirisë.

Midis teori·e që i quajnë ilirët të ardhur në Gadishullin Ballkanik, ka mospërputhje si përsa i
takon ·endit nga ·ijnë, ashtu edhe kohës së ardhjes së tyre. Disa e lidhin përhapjen e tyre
me kulturën e lalshtatit, të tjerë me kulturën e lusha·e me Urna, apo me kulturën Luzhice.
Sipas tyre, në kapërcyell të mijë·jeçarit të dytë p.e. sonë ilirët morën pjesë në lë·izjet e
popuj·e që njihen me emrin dyndja dorike, egjeane apo panono-ballkanike dhe duke zbritur
nga L·ropa Qendrore, në íillim të epokës së hekurit, u ngulën në Gadishullin Ballkanik në
trojet e tyre historike.

Pikëpamje më e re është ajo që e konsideron kulturën ilire si një dukuri të íormuar
historikisht në ·etë truallin ilir në bazë të një procesi të gjatë dhe të pandërprerë të saj gjatë
gjithë epokës së bronzit dhe íillimit të asaj të hekurit.

Kjo tezë e zh·illimit të pandërprerë të kulturës, që jep mundësi të ílitet edhe për një zh·illim
të pandërprerë etnik, gjen pro·a të shumta në territorin historik të ilirë·e, sidomos me
zbulimet e bëra në truallin e Shqipërisë në ·endbanimin e Maliqit dhe në ·arrezat tumulare të
Pazhokut, të Vajzës, të Matit etj., kurse jashtë ·endit tonë në ·arrezat tumulare të pllajës së
Glasinacit ,Bosnjë, e gjetkë. Përballë këtyre zbulime·e bëhet íare e paqëndrueshme teza që e
lidh etnogjenezën e ilirë·e me kulturën e lalshtatit apo me bartësit e kulturës së íusha·e me
urna. 1rualli i kësaj kulture të íundit nuk mund të lidhet kurrsesi etnikisht me ilirët. Duke
krahasuar truallin e kulturës së íusha·e me urna me atë të kulturës së mirëíilltë ilire Mat-
Glasinac në rajonin qendror të Ilirisë, ·ihen re ndryshime thelbësore si në kulturën materiale
në qeramikë, në objektet metalike etj., ashtu edhe në atë shpirtërore, që ka një rëndësi të
·eçantë në përcaktimin etnik të një popullsie. 1rualli i Panonisë ndjek mënyrën e ·arrimit
me djegie duke ·endosur mbeturinat e saj në ·azo të ·eçanta ,urna,, ndërsa ai i Matit dhe i
Glasinacit, ·arrimin në tuma e kryesisht me ·endosje kuíome. Këto ndryshime në kulturë i
·eçojnë panonët edhe si një grup etnik më ·ete që dallohet nga ai i ilirë·e. Për·eç kësaj të
21
dhënat arkeologjike kanë treguar se dyndjet panono-ballkanike, dorike a egjeane nuk e
përíshinë pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik dhe si pasojë nuk shpunë në
ndryshime dhe zh·endosje të theksuara të ilirë·e. Kjo shihet qartë sidomos në territorin e
·endit tonë, ku materialet arkeologjike të kësaj kohe, ílasin jo për ndërprerje në zh·illimin
autokton të kulturës, por për një ·azhdimësi të saj që nga epoka e hershme e bronzit,
pa·arësisht se disa shíaqje të reja në prodhimin metalurgjik, të shek. XI-IX p.e. sonë, mund
të lidhen me ndikimet kulturore të ardhura përmes dyndje·e nga ·eriu. Ky zh·illim i
pandërprerë kulturor në ·endin tonë shíaqet akoma më mirë në qeramikë, e cila është një
tregues i rëndësishëm në përcaktimin etnik dhe kulturor të bartës·e të saj. Qeramika e kësaj
kohe zh·illohet në tërë truallin ilir mbi bazën e poçerisë më të hershme të epokës së bronzit,
pa pasur ndonjë ndryshim në kohën e kalimit nga epoka e bronzit në atë të hekurit, dhe duke
e ruajtur këtë traditë autoktone të paktën deri në shek. VI p.e. sonë, kur historikisht dihet se
këto krahina banoheshin nga bashkësi të qëndrueshme íisnore ilire.

1ë gjitha këto të dhëna arkeologjike të grumbulluara në pesëdhjetë ·jetët e íundit, në
territorin e Shqipërisë së bashku tregojnë se etnogjeneza ilire nuk duhet parë kurrsesi në
lidhje me ardhjen e një popullsie nga ·eriu i Ballkanit, por si një proces historik shumë i gjatë
dhe i ndërlikuar autokton. Ky proces íillon shumë kohë përpara këtyre dyndje·e ,dorike,
egjeane a panono-ballkanike, dhe konkretisht me dyndjen e madhe të periudhës kalimtare
nga neoliti në epokën e bronzit, që përíshin tre·a të gjera të L·ropës dhe të Azisë, duke sjellë
me ·ete ndryshime të dukshme etnike në L·ropën neolitike.

Kjo dyndje e cilësuar indo-e·ropiane, që ndodhi në kapërcyell të mijë·jeçarit të tretë, u krye
nga grupe të ndryshme popullsish baritore të ardhura nga stepat e Lindjes. Lshtë pro·uar
arkeologjikisht se ajo nuk u bë menjëherë, por ·alë-·alë dhe se krahinat perëndimore të
Ballkanit, midis tyre dhe territori i Shqipërisë u prekën prej saj më ·onë se sa ato lindore.

Gjatë kësaj dyndjeje grupe të ndryshme kulturore të L·ropës u zhdukën pa lënë gjurmë, të
tjera u përzien me popullsitë migratore, të cilat u imponuan me këtë rast ·endas·e gjuhën,
kulturën, në një íarë mase edhe zakonet e ·eta. Kështu ndodhi, p.sh. me kulturat neolitike
të Vinçes, të Butmirit, të Lisiçi-l·arit në territorin e Jugoslla·isë, të cilat qenë zë·endësuar
me kulturat e reja Kostalace, Vuçedole etj., e njëjta gjë ndodhi edhe me kulturën neolitike të
Maliqit, e cila qe zë·endësuar nga një kulturë më e ulët e karakterizuar me qeramikën e saj
trashanike, që i atribuohet pikërisht kësaj dyndjeje.

Në procesin e shtjellimit të këtyre ngjarje·e dhe të përzierje·e etnike dhe kulturore të
popullsi·e neolitike ·endase, paraindoe·ropiane ose sipas disa studiues·e, indoe·ropiane të
hershme, me ardhësit e rinj indoe·ropianë të stepa·e u íormua edhe baza mbi të cilën nisën
të zh·illohen në kushte të ·eçanta edhe proceset etnogjenetike të popullsi·e të ·jetra
historike të Ballkanit Perëndimor, rrjedhimisht dhe procesi i íormimit historik të trungut
etnik ilir me tipare të përbashkëta kulturore, të dallueshme prej bashkësi·e të tjera íqinje jo
ilire. Në këtë proces, i cili u zh·illua gjatë gjithë mijë·jeçarit të dytë p.e. sonë, diíerencimi
dhe asimilimi i popullsi·e, ashtu sikurse dhe lidhjet ekonomike e kulturore, luajtën një rol të
rëndësishëm. Në qoítë se në periudhën e hershme të epokës së bronzit, kultura e krahina·e
22
ballkano-perëndimore, ishte shumë larg për t`i dhënë asaj karakter të përcaktuar ilir, të
dallueshëm prej atyre të territore·e të tjera, ky diíerencim i tipare·e kulturore ·jen e bëhet
gjithnjë më i theksuar në periudhën e mesme e sidomos në atë të íundit të epokës së bronzit.
Në rrugën e këtij zh·illimi të brendshëm krahinat jugore të kësaj tre·e ishin të kthyera më
tepër me íytyrë drejt jugut, nga bota e përparuar e Lgjeut, me të cilën qenë në marrëdhënie të
ngushta ekonomike e kulturore. Veriu, përkundrazi, shíaq prirje drejt L·ropës Qendrore,
por me lidhje më të dobëta me të. Këto lidhje ndikuan sadopak në íormimin dhe në
diíerencimin në íund të bronzit e në íillim të hekurit të dy grupe·e të mëdha kulturore ilire,
atij jugor dhe ·erior.

Kështu duke zënë íill në kapërcyell të epokës së bronzit, procesi i íormimit të etnosit ilir
përshkon në mijë·jeçarin e dytë rrugën e gjatë të diíerencimit nga masa e pasigurt etnike që u
íormua pas shkatërrimit të botës neolitike dhe përíundon nga íundi i këtij mijë·jeçari. Si e
tillë, kjo epokë krijon në pjesën perëndimore të Ballkanit atë substrat etno-kulturor, mbi
bazën e të cilit íormohet më ·onë etnosi dhe kultura ilire. Bartësit e këtij substrati mund të
identiíikohen me atë popullsi parailire, që në burimet historike njihet si pellazge.

Pa·arësisht nga kjo hipotezë për parailirët, thelbësor është íakti se në íund të epokës së
bronzit, në pjesën perëndimore të Ballkanit ishte íormuar një bashkësi e gjerë kulturore dhe
etnike, e cila në epokën e hekurit në bazë të zh·illimit të brendshëm ekonomiko-shoqëror,
do të ·azhdonte të zh·illonte më tej kulturën e ·et duke i dhënë asaj një íytyrë gjithnjë më të
përcaktuar etnike. Kjo është dhe periudha e íormimit të plotë të bashkësisë së madhe ilire
dhe të grupe·e të ·eçanta etnokulturore, ashtu siç përmenden tek autorët më të hershëm
antikë.

1rualli historik i ilirëve

Sipas burime·e historike, nocioni ilir - Iliri, ka pasur gjatë historisë së ·et një kuptim disi të
ndryshëm gjeograíiko-historik.

Me emrin ilir në íillim njiheshin ·etëm krahinat jugore të ilirë·e. Këtu banonin sipas
burime·e më të ·ona letrare edhe ilirët e mirëíilltë, siç i quan ata historiani romak, Plini Plak.
Ky emër u shtri gradualisht prej grekë·e edhe në ·ise të tjera të njohura më ·onë prej tyre,
popullsitë e të cila·e, pa·arësisht nga ·eçoritë e zh·illimit të tyre lokal, paraqitnin elemente të
një trungu të përbashkët etno-kulturor.

Në kohën e historianit grek lerodotit ,shek. V p.e. sonë,, emri ilir shtrihej mbi një territor
mjaít të gjerë, i cili arrinte në lindje deri tek rrjedhja e lumit Mora·ë. Një shekull më ·onë,
sipas Pseudo-Skylaksit, ky emërtim do të përíshinte territore akoma më të gjera në
·eriperëndim të Ballkanit. Sipas tij ilirët shtriheshin përgjatë Adriatikut duke íilluar që nga
liburnët në ·eri e deri tek kuíijtë e Kaonisë në jug. Përhapjen më të madhe dhe
përíundimtare të emrit dhe të territorit ilir, na e jep Apiani i Aleksandrisë, i cili duke
përmbledhur gjithë sa ishte thënë përpara tij mbi topograíinë e ilirë·e, shkruante: « grekërit
quanin ilirë ata që banonin mbi Maqedoninë dhe 1rakinë, që nga kaonët dhe thesprotët deri
23
tek lumi Istër. Dhe kjo është gjatësia e ·endit, ndërsa gjerësia prej maqedonë·e dhe thrakë·e
malorë tek paionët deri në Jon dhe në rrëzë të Alpe·e ».

Nga studimet më të reja të mbështetura jo ·etëm në burimet e shkruara historike, por edhe
në të dhënat arkeologjike si dhe në ato gjuhësore, rezulton se trualli historik i ilirë·e
përíshinte tërë pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik, që nga rrjedhja e lumenj·e
Mora·ë e Vardar në lindje, e deri në brigjet e Adriatikut e detit Jon në perëndim, që nga lumi
Sa·ë në ·eri, e deri tek gjiri i Ambrakisë në jug, pra deri në kuíijtë e lelladës së ·jetër.

Burimet historike dhe ato arkeologjike e gjuhësore dëshmojnë për praninë e ilirë·e edhe
jashtë tre·ës historike të tyre. Grupe të tëra ilirësh, midis tyre dhe mesapët dhe japigët u
·endosën në Itali gjatë bregut të Adriatikut dhe në krahinat jugore të saj.

Në Azi të Vogël u shpërngulën grupe popullsish dardane, paione, të cilat do të përmenden
edhe në eposin homerik si pjesëmarrës, përkrah trojanë·e në luítën e tyre kundër grekë·e.
Prania e elementit etnik ilir është ·ërtetuar arkeologjikisht nga burimet e shkruara edhe në
rajonet ·eriore të Maqedonisë e të Greqisë, si në Akarnani e në Ltoli. 1ë gjitha këto lë·izje
grupesh etnike ilire përtej tre·ës historike të tyre ndodhën, siç mund të pro·ohet dhe
arkeologjikisht, kryesisht gjatë dyndjes së madhe panono-ballkanike, e cila siç dihet íillon të
·ërshojë në drejtim të jugut që në íund të shek. XIII-XII p.e. sonë. Meqenëse íatet e tyre
historike, në trojet e reja ku ato u ·endosën, janë thuajse krejt të ndara nga bota e mirëíilltë
ilire-ballkanike, këto grupe të emigruara nuk do të përíshihen në shqyrtimin e mëtejshëm të
historisë ilire.

1opografia e fiseve më të rëndësishme ilire

Në shekujt e parë të mijë·jeçarit të íundit para erës sonë ishin íormuar tanimë bashkësitë
íisnore ilire dhe në përgjithësi ata kishin zënë ·end në trojet e tyre historike. Ndër íiset më
të hershme ilire që luajtën dhe një rol ku më shumë e ku më pak të rëndësishëm në ngjarjet
historike të më·onshme, për t`u përmendur janë: thesprotët, të cilët zinin ultësirën
bregdetare që nga gjiri i Ambrakisë e deri tek lumi i 1hiamit ,Kalama,, në ·eri të tyre ·inin
kaonët, ·endbanimet e të cilë·e arrinin deri tek malet e Llogarasë dhe gryka e lumit Drinos.
Molosët banonin në pllajën pjellore të Janinës. Gjatë luginës së Vjosës në të majtë banonin
amantët, ndërsa në të djathtë bylinët, kurse në rrjedhjen e sipërme të Vjosës banonin
parauejtë. Në lindje të bylinë·e shtrihej territori i atintanë·e. 1aulantët shtriheshin në zonën
bregdetare nga Vjosa e deri tek lumi i Matit dhe në ·eri të tij, përgjatë brigje·e të Adriatikut
të Mesëm, íisi i ardianë·e. Në ·iset e Ballkanit Qendror dy ishin íiset më të mëdha dhe më
të rëndësishme ilire: paionët në luginën e mesme të Vardarit, dhe dardanët që banonin në
rraíshin e Koso·ës, të cilët shtriheshin në ·eri në tokat midis degë·e jugore e perëndimore të
Mora·ës deri aty ku këto bashkohen për të íormuar Mora·ën e Madhe.

Midis íise·e të hershme të Ballkanit Veriperëndimor ndër më të íuqishmit ishin liburnët, të
cilët banonin në bregdet dhe në ishujt deri tek lumi Krka, në jug të tyre ·inin dalmatët, kurse
në ·iset e Bosnjës së brendshme, autariatët.
24

Për·eç këtyre íise·e, në territorin e gjerë të Ilirisë do të shíaqen më ·onë, në rrethana krejt të
reja historike e politike, edhe një numër i madh bashkësish të tjera ilire, midis të cila·e edhe
bashkësi të tilla që do të kenë një peshë të madhe në zh·illimin e ngjarje·e politike të shtetit
ilir, si enkelejtë, dasaretët etj..

Përhapja e íise·e më të rëndësishme e të hershme ilire dëshmohet në burimet e autorë·e
antikë, të cilat në mjaít raste janë, megjithatë, të íragmentuara, madje dhe kontradiktore.
Rrjedhimisht në përcaktimin e topograíisë së íise·e ilire ka edhe raste të diskutueshme.



2. GJLNDJA LKONOMIKO-SHOQLRORL L ILIRLVL
(SHLK. XI-V P.L. SONL)

Vendbanimet

Ilirët e kohës së hekurit jetonin në íshatra dhe në ·endbanime të íortiíikuara. 1ë parët nuk
njihen dhe aq mirë për arsye se nuk janë gjurmuar në mënyrë të mjaítueshme. Në burimet e
shkruara ato dokumentohen nga íundi i kësaj periudhe, në íiset më jugore ilire, nëpërmjet
Pseudo-Skylaksit, i cili thotë se kaonët, thesprotët dhe molosët banonin në íshatra. Ky
njoítim i shkurtër, që me sa duket i reíerohet një burimi më të hershëm, nuk ndihmon
shumë për të krijuar një ide të qartë mbi karakterin e këtyre ·endbanime·e.

Me sa mund të gjykohet nga të dhënat arkeologjike, ·endbanimet íshatare ilire të kësaj kohe
íormoheshin nga grupe shtëpish të grumbulluara sipas njësi·e shoqërore që përíaqësonin,
d.m.th. mbi bazën e një íamiljeje të madhe patriarkale ose të një grupi íamiljesh të tilla, që i
përkisnin një ·ëllazërie. Një mendim të tillë e sugjerojnë, të paktën për ·endbanimet
respekti·e të tyre, nekropolet tumulare të Matit, të cilat përbëhen nga grupe të ·ogla tumash,
të ·endosura në tarraca, në luadhe e në toka buke gjatë luginës së lumit. Po kjo gjë përsëritet
në tumat e Kukësit, ato të pellgut të Korçës, të luginës së Drinos e gjetkë. Ldhe
·endbanimet íshatare të gjurmuara në luginën e Vjosës japin të njëjtën tablo. Në të gjitha
rastet ato paraqiten si ·endbanime të ·ogla e të shpërndara pranë toka·e bujqësore.

Burimet e shek. V p.e. sonë dëshmojnë se ·endbanimet e hapura íshatare të këtij lloji kanë
qenë tipike jo ·etëm për Ilirinë, por edhe për krahinat íqinje të Maqedonisë në lindje dhe të
Akarnanisë e Ltolisë në jug.

Gjatë kohës së hekurit ·azhdojnë të mbijetojnë edhe palaíitet si ·endbanime të trashëguara
nga epokat e mëparshme. lerodoti në « listoritë » e tij përshkruan me shumë hollësi një
·endbanim të tillë buzë liqenit Prasaida të Panonisë. Arkeologjikisht ato janë ·ërtetuar
gjithashtu në íshatin Knetë të Kukësit dhe jashtë territorit shqiptar, në Donja-Dolina e Ripaç
të Bosnjës dhe në Otok aíër Sinjit në Dalmaci.

25
Krahas ·endbanime·e íshatare të pambrojtura në kohën e hekurit përhapen gjerësisht
·endbanimet e íortiíikuara me mure. 1ë njohura që nga koha e bronzit të ·onë, ato
e·oluojnë dhe bëhen një nga elementet më karakteristike për epokën e hekurit. Në gjuhën e
popullit këto ·endbanime njihen me emrat qytezë, kala ose gradina.

Për Ilirinë e Jugut janë karakteristike qytezat apo kalatë e íortiíikuara me mure gurësh. Ato
janë të ngritura mbi kodra të mbrojtura dhe me pozitë mbizotëruese e horizont të gjerë
shikimi. Kuíijtë e ·endbanimit i përcaktonin muret rrethuese. Linja e murit ndjek relie·in e
terrenit duke shírytëzuar aítësitë mbrojtëse të tij dhe ndërpritet aty ku mbrojtja nuk është e
ne·ojshme. Muret ndërtoheshin me gurë të mëdhenj e mesatarë të palatuar, íormuar nga dy
këmisha anësore dhe bërthama e mesit që mbushej me gurë të ·egjël. 1rashësia e tyre
luhatet nga 3,10-3,50 m. Mungojnë në këtë sistem të hershëm íortiíikimi kullat, kurse portat
janë në përgjithësi të ·ogla. Në ndonjë rast ato janë pajisur me një korridor që ndihmonte
mbrojtjen. Lartësia e këtyre mure·e, e ruajtur deri në ditët tona arrin 2,50-3 m, por trashësia
e tyre tregon se kanë pasur një ngritje të madhe. Megjithatë duhet menduar se mbi këtë
ni·el, íortiíikimi do të ketë qenë plotësuar me gardhe hunjsh.

Madhësitë e këtyre ·endbanime·e ndryshojnë nga një rast në tjetrin. Më të ·oglat kanë një
shtrirje prej 1-2 ha, kurse të tjera si Gajtani arrinin deri 4-5 ha. Zgjerimet e më·onshme kanë
bërë që brenda mure·e rrethuese të përíshihen sipëríaqe më të gjera, siç është rasti i kalasë së
1rajanit ,Korçë,, i kalasë së Lleshanit ,Llbasan,, i kalasë së Karosit ,limarë,, që zënë 15-20
ha. Në këto raste ·endbanimet paraqiten me 2-3 e më shumë radhë muresh.

Shumë të pakta janë dijet për ndërtimet e brendshme të këtyre ·endbanime·e. Gjurmët e
ruajtura në sipëríaqe dëshmojnë se për ndërtimin e banesa·e është përdorur gjerësisht
sistemi i tarraca·e, që përcaktohej nga terreni i thyer i íaqe·e të kodra·e mbi të cilat
shtriheshin ·endbanimet. Si lëndë për ndërtimin e banesa·e është përdorur kryesisht druri e
shumë më pak guri.

Ndryshe nga territori i Ilirisë Jugore, në krahinat lindore ilire ishin ·endbanimet e mbrojtura
me ledhe, të njohura me emrin « gradina ». Ato ndeshen me shumicë në tokat e banuara nga
dardanët, si në rraíshin e Glasinacit e gjetkë. I ·etmi ·endbanim i këtij lloji në Shqipëri është
ai i zbuluar në Shuec të Bilishtit. Gradinat janë të ·endosura mbi kodra mbizotëruese.
Ledhet mbrojtëse të tyre íormoheshin nga masa dheu apo gurësh, që arrinin ¯-15 m gjerësi.
Sistemi i mbrojtjes plotësohej me sa duket nga një gardh hunjsh, që ngrihej mbi ledhin dhe
në disa raste nga një hendek që rrethonte ·endbanimin.

Vendbanimet e íortiíikuara i gjejmë të ·endosura në një mjedis të pasur me toka buke e
kullota, që íormonin bazën e ekonomisë së tyre. Në disa raste, siç tregojnë të dhënat
arkeologjike, në to zh·illohej edhe një ·eprimtari e kuíizuar zejtare. Rreth tyre gjendeshin
·endbanimet e hapura íshatare, me të cilat íormonin së bashku njësi të caktuara ekonomiko-
shoqërore.

Vendbanimet e mbrojtura me ledhe, të krahina·e të brendshme e ·eriore ilire, janë zakonisht
26
më të ·ogla se ·endbanimet e íortiíikuara të Ilirisë Jugore. Në shumicën e raste·e ato
gjenden në një mjedis kullotash alpine, si në Glasinac apo në tokat e brendshme dalmate dhe
ishin qendra grupesh të ·ogla íisnore të një popullsie baritore.

Në të dyja rastet lindën në këtë kohë edhe kryeqendra të këtyre ·endbanime·e, që dallohen
nga të tjerat prej madhësisë dhe pozitës gjeograíiko-ekonomike qendrore. Si të tilla, me sa
duket ato janë edhe qendra të një íisi të madh ose të një bashkimi të gjerë íisnor. Aty nga
íundi i kohës së hekurit ,shek. VII-V p.e. sonë,, disa prej tyre marrin pamjen e qendra·e
protourbane.

Zhvillimi i bujqësisë, i blegtorisë, i zejtarisë dhe i këmbimeve

Burimet e shkruara dhe ato arkeologjike dëshmojnë se, gjatë kësaj periudhe, ilirët merreshin
si dhe më parë kryesisht me bujqësi dhe me blegtori. Bujqësia u zh·illua sidomos në zonat
íushore dhe në përgjithësi në krahinat pjellore të ·endit. Ilirët kulti·onin në këtë kohë të
gjitha llojet e drithëra·e. Jo rastësisht, krahina të ·eçanta ilire, si Paionia dhe 1hesprotia,
përmenden që në eposin homerik si ·ende írytdhënëse dhe pjellore, d.m.th. të përshtatshme
për kulturat bujqësore. lesiodi, shkrimtar grek i shek. VIII-VII p.e. sonë, do ta cilësojë
gjithashtu si shumë pjellore íushën e lelopisë, ndërsa sipas historianit grek lekateut ,íundi i
shek. VI-V p.e. sonë,, në Iliri kishte krahina që prodhonin deri dy herë në ·it. Më ·onë
Skymni, duke përsëritur në ·argjet e tij lekateun, shton se popullsia ilire që banonte në ·iset
e brendshme merrej me lërimin e tokës.

Krahas bujqësisë, në Iliri, ·eçanërisht në zonat bregdetare të saj dhe në krahinat e ulëta
kodrinore me klimë të butë, qenë kulti·uar dhe rrushi e ulliri. « I ngrohtë dhe írytdhënës ka
qenë ky ·end, shkruan historiani dhe gjeograíi grek Straboni në ·eprën e tij « Gjeograíia »
,shek. I e. sonë,, ai është plot me ullishta dhe ·reshta », ·ijon ky autor, për·eç disa krahina·e
të pakta ku toka është íare e ashpër. Që ilirët merreshin me ·reshtari, këtë e dëshmojnë
íarërat e rrushit të zbuluara në disa nga ·endbanimet e kohës. Kushtet e përshtatshme
tokësore dhe klimatike ndihmuan jo më pak edhe për kulti·imin e perime·e, si të bishtajës,
të bathës, të bizeles, etj., si dhe të kultura·e írutore, si p.sh. të mollës, të dardhës, të qershisë
etj., të gjitha këto janë të dëshmuara nga íarërat e gjetura gjatë gërmime·e arkeologjike.

Ilirët shírytëzonin në këtë periudhë edhe bletët, prej të cila·e ata siguronin mjaltin dhe dyllin.
Sipas Aristotelit, taulantët e përdornin mjaltin edhe për të bërë një lloj pijeje të ngjashme me
atë të ·erës së ëmbël dhe të íortë.

1ek ilirët ishte e zh·illuar edhe blegtoria, madje në krahinat e brendshme malore ajo
përbënte bazën kryesore të ekonomisë së tyre. lesiodi duke e cilësuar lelopinë si një íushë
shumë pjellore dhe me li·adhe të gjera, shton se ajo është e pasur me tuía delesh dhe me qé
këmbëharkuar, ndërsa Pindari, do ta ·lerësonte, në shek. V p.e. sonë, këtë krahinë si
ushqyese të shkëlqyeshme të gjedhit. lekateu gjithashtu bën íjalë për kullota të pasura të
Adrias ,krahinë bregdetare e Ilirisë,, dhe për bagëtinë e saj me pjellshmëri të lartë. Si te ky
autor i hershëm, ashtu dhe tek të tjerët, që përsërisnin më ·onë këto njoítime, ato shpesh

paraqiten të ·eshura me hollësira íantastike. Por duke lënë mënjanë teprimet e tyre, këto
burime, sidoqoítë, ílasin për një blegtori të zh·illuar tek ilirët.

Kujdesi që tregonin ilirët për mbarështimin e bagëtisë ·ihet re edhe nga tregimi i Aristotelit
për kriporet e autariatë·e dhe ardianë·e. Koníliktet e shpeshta midis këtyre dy íise·e për
këtë kripore, shprehin shqetësimet e blegtorë·e ilirë lidhur me këtë produkt shumë të
·leíshëm për jetën e gjësë së gjallë. « Kripa, - thotë Aristoteli, - u duhet atyre për kaíshët, të
cila·e ua japin dy herë në ·it, përndryshe shumica u ngordh ».

Midis kaíshë·e shtëpiake më të parapëlqyera ishin qetë, delet, derrat, qentë etj., për të cilat
ílasin si burimet historike, ashtu edhe ·etë materiali kockor i zbuluar dendur në ·endbanimet
e ndryshme të kësaj periudhe. Ilirët shquheshin edhe si rritës të mirë të kuaj·e. Këta të
íundit ishin të shpejtë në ·rapime dhe të qëndrueshëm në punë, siç na thonë burimet e
më·onshme.

Krahas blegtorisë, ilirët merreshin edhe me gjueti, megjithëse kjo ·eprimtari nuk luante
ndonjë rol aq të rëndësishëm në jetën ekonomike të tyre. 1ë përmendur ishin në atë kohë
qentë e gjahut të Mollosisë, por akoma më të shquar ata që ruanin kopetë e bagëti·e. Këta të
íundit sipas burime·e të shkruara, ua kalonin qen·e të tjerë për trupin e tyre të lartë dhe
guximin e madh në kacaíytje me bisha të egra. Skenat e gjuetisë së ilirë·e na janë pasqyruar
edhe në artin íigurati· ilir të kësaj kohe. Për t`u përmendur në këtë drejtim janë ato që
zbukurojnë ·azot me íund të ngushtë ,situlat, prej bronzi të zbuluara në krahinat ·eriore të
Ilirisë. Nga kaíshët e egra më tepër çmoheshin derri, dreri etj.. Ky i íundit u jepte gjahtarë·e
ilirë jo ·etëm mishin dhe lëkurën, por edhe brirët prej të cilë·e ata punonin ·egla të
ndryshme dhe zbukurime. 1ë tilla ·egla ndeshen shpesh nëpër ·endbanimet ilire të
periudhës së hekurit.

Deti, liqenet si dhe lumenjtë, që e përshkonin Ilirinë në drejtime të ndryshme, u dhanë
mundësi banorë·e pranë tyre të merreshin që herët edhe me peshkim. Këto burime ujore
përmbanin sasi të shumta peshku. Kështu, p.sh. ilirët që jetonin pranë liqenit Prasiada të
Peonisë, zinin, sipas lerodotit, shumë peshk.

Përparime të dukshme ·ihen re edhe në metalurgji. Kjo duket si në intensiíikimin e nxjerrjes
së minerale·e, ashtu dhe në zgjerimin e madh të prodhimit të objekte·e metalike. Nëpër
·endbanimet dhe në ·arrezat ilire të kësaj kohe gjejmë sasira të konsiderueshme armësh dhe
·eglash prej hekuri dhe bronzi, orendi të ndryshme shtëpiake dhe një mori të madhe shumë
të larmishme stolish, të cilat tregojnë pa dyshim për një konsum të madh të lëndës së parë
minerare, sidomos të bakrit dhe të hekurit, me të cilët ishte i pasur territori i Ilirisë.

Në shek. XI-IX p.e. sonë ilirët nuk e zotëronin ende mirë mjeshtërinë e përpunimit të
hekurit dhe nuk është aspak e rastit që në ·arret e kësaj periudhe, objektet prej hekuri janë
shíaqje tepër të rralla, ndërsa ato prej bronzi, të cilat në shumë pikëpamje zh·illojnë më tej
traditën e kohës së bronzit, janë të shumta.

28
Vetëm në shek. VIII-VII p.e. sonë prodhimi metalurgjik i hekurit arrin zh·illimin e tij të
plotë tek ilirët. Ky metal e zë·endëson në një masë të ndjeshme bronzin, në prodhimin e
armë·e dhe të ·egla·e të punës, të cilat tani bëhen më të íorta dhe më me rendiment në
punimet e ndryshme bujqësore dhe zejtare. Ky përmirësim i ·egla·e të punës çoi për pasojë
edhe në zgjerimin e mëtejshëm të prodhimit të shoqërisë ilire të kësaj kohe.

Sendet metalike të kësaj íaze të zh·illuar të epokës së hekurit, tregojnë se sa përpara kishte
shkuar teknika e punimit të tij. Për këtë dëshmojnë íormat e bukura dhe nganjëherë shumë
të përsosura të armë·e dhe sidomos të stoli·e, të cilat nënkuptojnë dhe procese pune mjaít
të ndërlikuara, si edhe ·etë zbukurimi i pasur gjeometrik i këtyre objekte·e të punuara me
mjeshtëri dhe me një radhitje simetrike të moti·e·e. Kjo pasqyrohet më në íund edhe në
·etë trajtimin plastik të íigura·e prej bronzi në trajta njerëzish, kaíshësh e zogjsh.

Përpunimi i metale·e ishte përqendruar kryesisht në qendrat metalurgjike të Ilirisë. 1ë tilla
ishin në ·endin tonë, p.sh. zona e Mirditës dhe e Matit, ku janë përcaktuar edhe ·endet e
shkrirjes së bakrit, si zona e Kukësit, ajo e Korçës, e njohur për punimin e metale·e që në
kohën e bakrit dhe të bronzit etj..

Prania e qendra·e të ndryshme për punimin e metale·e në Iliri duket edhe në ·etë karakterin
e diíerencuar tipologjik të prodhime·e të këtyre qendra·e. Në to prodhohej jo ·etëm për të
plotësuar ne·ojat e brendshme të íisit ose të një krahine më të madhe, por edhe për t`u
përdorur si mall këmbimi.

Përparime të dukshme ·ihen re në këtë kohë edhe në poçeri, e cila qëndron nga pikëpamja e
teknikës, e íorma·e dhe e trajtimit të dekorit të saj, më lart se poçeria e epokës pararendëse
të bronzit. Duke íilluar nga shek. VI p.e. sonë, mbase edhe pak më parë, në krahinat jugore
të Ilirisë, kalohet gradualisht nga punimi me dorë të lirë i enë·e prej balte, në prodhimin e
tyre me çark. Prodhimet e para i kemi nga ·endbanimi i 1renit ,shek. VII,. Një pjesë e
madhe e poçerisë ·endore të kohës arkaike e zbuluar në ·arrezat tumulare të Kuçit të Zi të
Korçës, del e punuar me çark. Një dukuri e tillë ·ihet re edhe në zonën e Matit e të Kukësit.
lutja e teknikës së re në prodhimin e enë·e, bëri që poçeria të shndërrohet në një degë të
·eçantë zejtarie, me të cilën merreshin mjeshtra të specializuar në këtë íushë të prodhimit.

Zh·illimi i madh i degë·e të ndryshme të prodhimit bujqësor dhe zejtar, bëri që të
zgjeroheshin në këtë kohë edhe më tepër marrëdhëniet ekonomike ndëríisnore, si edhe midis
popullsisë ilire dhe atyre të ·ende·e íqinje ose më të largëta. Në këtë drejtim ndihmoi shumë
dhe pozita e ía·orshme gjeograíike e territorit të Ilirisë, e ndodhur midis botës mesdhetare
dhe L·ropës Qendrore, si edhe rrugët e tij të hapura të komunikimit natyror, tokësor dhe
detar. Këto marrëdhënie pasqyrohen qartë në prodhimet e ndryshme të zejtarisë greke apo
në imitacionet lokale të modele·e të tyre, në stolitë e tipa·e italikë ose në qelibarin me
prejardhje nga Baltiku. Nga ana tjetër, stolitë dhe armët tipike ilire që gjenden në 1raki,
Maqedoni, Itali ose në Greqi janë dëshmi tjetër e gjallë e këtyre lidhje·e reciproke tregtare që
ekzistonin midis ilirë·e dhe ·ende·e të tjera përreth. Një zh·illim të madh morën
·eçanërisht shkëmbimet tradicionale me Greqinë sidomos pas shek. VIII p.e. sonë, me
29
themelimin e koloni·e helene në brigjet e Ilirisë.

Shtrirja e territorit të Ilirisë gjatë brigje·e të Adriatikut dhe të Jonit krijonte mundësinë për
një ho· të madh të lundrimit. Në íillim të epokës së hekurit ilirët përshkonin me anijet e tyre
të shpejta ujërat e këtyre dete·e duke kaluar deri në brigjet perëndimore të Greqisë dhe në
ato jugore të Italisë. Disa prej íise·e ilire, si mesapët dhe japigët, u ·endosën përgjithmonë
në brigjet e Italisë së Jugut. Shumë akti·ë në këtë ·eprimtari të hershme lundruese u treguan
sidomos liburnët, të cilët themeluan edhe ·endbanime të ·eçanta në ishullin e Korkyrës, si
dhe në brigjet e Gadishullit Apenin.

Lindja e pronës private dhe diferencimi shoqëror

Përparimet që u bënë në degët e ndryshme të ekonomisë gjatë epokës së hekurit sollën
ndryshime edhe në ·etë strukturën e shoqërisë ilire. Baza e këtyre ndryshime·e u bë prona
pri·ate, e cila íilloi të shíaqet tek íiset ekonomikisht më të zh·illuara, në íillim në blegtori e
zejtari e më pas edhe mbi tokën. lesiodi, duke íolur për kopetë e mëdha në lelopi, shënon
se ato ishin pronë e njerëz·e të ·eçantë. Karakteri dhe shkalla e zh·illimit të zejtarisë
dëshmon gjithashtu për praninë në këtë íushë të pronësisë pri·ate. Dukurinë e pronësisë për
tokën e kemi të dëshmuar më ·onë dhe duket se ajo ndjek një rrugë më të ngadaltë. Zakoni i
ndarjes së tokës çdo tetë ·jet, që na kumtohet nga Straboni për dalmatët, është një dëshmi që
tregon se zotërimi periodik i saj ishte një hallkë e ndërmjetme në procesin e íormimit të
pronës pri·ate.

lorcat kryesore të prodhimit të shoqërisë ilire në këtë kohë ishin bujqit dhe blegtorët e lirë,
anëtarë të thjeshtë të íisit. Këtyre u shtohet edhe një shtresë e re, më e kuíizuar, ajo e
zejtarë·e. Nga ana tjetër, nga masa e gjerë e popullsisë, íillon të ·eçohet si një shtresë më
·ete aristokracia íisnore, e cila, duke u shkëputur nga prodhimi dhe nëpërmjet për·etësimit
të pasurisë së përbashkët, ·ihet në një pozitë të pri·ilegjuar derisa bëhet dalëngadalë
zotëruese e prona·e të mëdha tokësore dhe blegtorale. Ajo gradualisht mënjanon organet
demokratike të íisit dhe uzurpon pushtetin.

Nga burimet e shkruara më të hershme, siç është eposi homerik, shihet se në disa nga íiset
ilire ekzistonte, tanimë, diíerencimi shoqëror, të paktën në shekujt VIII-VII p.e.re kur u
krijuan « Iliada » e « Odisea ». Duke íolur për pjesëmarrjen e ilirë·e paionë në luítën e
1rojës kundër ahej·e, lomeri i barazon prijësit e tyre ushtarakë, që ·inin nga « Paionia
pjellore » me prijësit e ahej·e dhe të trojanë·e. Kjo pa dyshim ílet për një gjendje sociale pak
a shumë të ngjashme me atë të íise·e íqinje të Greqisë. Në një ·end të poemës « Odisea »
ílitet për leidonin, prijësin me origjinë íisnike të thesprotë·e, i cili pasi strehoi dhe mirëpriti
në pallatin e ·et Odisenë, gjatë kthimit për në atdhe, përgatiti një nga anijet e tij të shpejta
për ta dërguar atë në Itakë. Sipas këtij tregimi mitik, leidoni përíaqëson këtu njërin nga
krerët që jetonte në një nga pallatet më të pasura të thesprotë·e. Këta kishin anijet e ·eta e
njerëz që u shërbenin.

Shumë kuptimplotë në këtë drejtim është dhe një tregim i lerodotit, sipas të cilit, Klistheni,
30
kur ítoi në Sikione ,rreth ·itit 5¯0 p.e. sonë, të gjithë burrat që do ta ndienin ·eten të denjë
për të pasur për grua të bijën e tij Agaristën, midis atyre që u paraqitën tek tirani qe edhe një
íarë Alkoni nga Molosia. Sipas këtij tregimi, ky molosas duhet të ketë qenë nga një íamilje
princore ose shumë e pasur, që të pretendonte për të lidhur krushqi me një sklla·opronar të
madh të Greqisë së asaj kohe, siç ishte Klistheni.

1ë dhënat arkeologjike nga ·arrezat tumulare të luginës së Drinos, pellgut të Korçës dhe
Ohrit ,1rebenisht,, zonës qendrore ilire të Glasinacit etj., dëshmojnë gjithashtu se në shek.
VIII-V p.e. sonë, diíerencimi shoqëror në gjirin e shoqërisë ilire ishte bërë mjaít i theksuar
dhe kishte prekur edhe krahinat e thella të Ilirisë Qendrore e Veriore. Në këto ·arreza
ndeshen, krahas ·arre·e me in·entar të ·aríër, edhe ·arre ku të ·dekurin e shoqëronin armë
të kushtueshme, sende luksi prej ari e argjendi dhe objekte të tjera të importuara nga ·iset
përreth, që i takonin shtresës së pasur të aristokracisë íisnore.

Iederatat fisnore

Zh·illimi i pronës pri·ate, që çoi në thellimin e diíerencimit social, u bë burim koníliktesh në
shoqërinë ilire të shek. VIII-V p.e. sonë. Në këtë kohë morën përpjesëtime të mëdha luítërat
ndëríisnore dhe inkursionet plaçkitëse për det e tokë, që arrinin deri në Greqi dhe në brigjet
e përtejme të Adriatikut. 1ë tillë kanë qenë inkursioni i enkelej·e për plaçkitjen e thesarit të
Delíit ose ato të detarë·e liburnë, të cilët me anijet e tyre të lehta dhe të shpejta zotëruan për
një kohë brigjet e Adriatikut, që nga Koríuzi deri në brigjet italike.

Gjendja e krijuar nga këto luítëra dhe inkursione, që i sillnin aristokracisë íisnore ilire të
ardhura të mëdha, gjen shprehjen e ·et në ·eprimtarinë e gjerë të ndërtimit të ·endbanime·e
të íortiíikuara dhe në zh·illimin e armatime·e, sidomos të armë·e të reja, siç ishin shpatat,
hanxharët dhe heshtat prej hekuri që janë gjetje të rëndomta në ·arret e luítëtarë·e ilirë dhe
të mburoja·e të paionë·e, të përkrenare·e e írerë·e të kuaj·e që përbënin pajisjet e ·eçanta
të aristokracisë luítarake.

Në procesin e këtyre konílikte·e, íiset e ·ogla ilire íilluan të lidhen dhe të íormojnë gjatë
·eprime·e të tyre të përbashkëta në luítërat agresi·e ose mbrojtëse, aty nga íundi i shek. VII
p.e. sonë, íederatat e para. Një íederatë e tillë ishte ajo e taulantë·e, që nën mbretin Galaur
dhe më pas, gjatë shek. VII-VI p.e. sonë in·adoi disa herë Maqedoninë duke i shkaktuar asaj
dëme të rënda dhe sakriíica të mëdha në njerëz. Gjatë shek. VI-V p.e. sonë íederata të tilla
íormuan edhe disa íise të tjera, si molosët, thesprotët, kaonët, parauejtë, orestët, lynkestët,
paionët, dardanët etj..

Në krye të íederatës qëndronte mbreti, i cili në burimet quhet basileus. Në disa raste si tek
kaonët e thesprotët ·endin e tij e zinte një njeri i zgjedhur çdo ·it nga gjiri i íisit sundues të
íederatës. Në burimet e íundit të shek. V ·ihet re se íunksioni i basileut nuk i takonte më
prijësit më të aítë ushtarak, por ishte bërë i trashëgueshëm dhe pushteti e autoriteti i tij ishte
rritur mjaít si brenda íisit e lidhjes íisnore, ashtu dhe jashtë tij. Në bazë të këtij íuqizimi të
prijës·e ushtarakë dhe të basilej·e qëndronte gjithnjë pasuria që ·inte duke u shtuar përherë
31
e më shumë në sajë të luítëra·e. Ata ·inin nga shtresa e pasuruar e shoqërisë íisnore ilire, e
cila dallohej nga pjesa tjetër e popullsisë së thjeshtë. Ajo e konsideronte si një gjë të
turpshme të merrej me punimin e tokës, me mbarështimin e bagëtisë, me prodhimin zejtar
etj.. Në këto punë ishin të angazhuar ·etëm prodhuesit e ·egjël, masa e gjerë e íshatarë·e të
lirë ose gjysmë të lirë. Zanati më i nderuar për ta ishin luíta, gjuetia, garat sporti·e etj.,
skenat e të cila·e na janë transmetuar përmes gjuhës së gjallë artistike në objektet e bronzta
të zbuluara në krahinat ·eriore ilire apo në kallcat e Glasinacit.

Në gjysmën e dytë të shek. V p.e. sonë disa nga íederatat ilire kishin arritur një stad mjaít të
përparuar në zh·illimin e tyre politik. 1aulantët, íiset ilire, íqinje të Maqedonisë dhe ato më
jugore: kaonët, thesprotët e molosët merrnin pjesë në ngjarje të tilla politike të historisë së
botës së Mesdheut siç ishte luíta e Peloponezit.

1aulantët ndërhyjnë me këtë rast në luítën ci·ile që shpërtheu në Lpidamn në ·itin 436 p.e.
sonë. Në këtë luítë ata morën nën mbrojtje oligarkët e dëbuar nga demosi i qytetit dhe qenë
një nga ato íorca që në aleancë me Athinën, kundër lidhjes së Peloponezit, ndihmuan
aristokracinë epidamnase të rikthehet në pushtet. Kjo ngjarje shënoi një kthesë të
rëndësishme në historinë e kësaj kolonie greke, sepse íatet e saj do të lidhen paskësaj gjithnjë
e më shumë me botën ilire.

Dy njoítime të tjera kanë të bëjnë me ngjarjet e ·itit 423. I pari bën íjalë për kaonët,
thesprotët, molosët dhe disa íise të tjera më të ·ogla íqinje të molosë·e, që marrin pjesë nga
ana e lakedemonë·e në íushatën për të nënshtruar Akarnaninë dhe për ta shkëputur atë nga
aleanca me Athinën, íushatë që përíundoi pa sukses.

Njoítimi i dytë lidhet me luítën që zh·illuan ilirët e krahina·e juglindore kundër
maqedonë·e. lisi ilir i lynkestë·e ishte prej kohësh në konílikt me sundimtarët maqedonë,
të cilët synonin ta nënshtronin. Gjatë luítës greko-persiane mbreti maqedon i ndihmuar nga
persët kishte mundur t`u impononte lynkestë·e so·ranitetin e tij. Në kushtet e reja të luítës
së Peloponezit, kur shteti maqedon ishte ende i pakonsoliduar dhe sundimtari i tij Perdika II
përplasej sa në njërën anë në tjetrën, duke u lidhur herë me Athinën e herë me Spartën,
mbreti i lynkestë·e, Arrabeu, shírytëzoi këtë situatë për t`u shkëputur nga ·arësia maqedone.
Në përpjekjet e tij për të ri·endosur gjendjen e mëparshme, Perdika kërkoi ndihmën e aleatit
të ·et, komandantit të íorca·e lakedemone, Brasidës, të cilit i kishte besuar luítën kundër
Athinës në teatrin halkidik të ·eprime·e ushtarake. Një ekspeditë e íuqishme e përbërë nga
íorcat e Perdikës dhe të Brasidës pro·oi të thyente Arrabeun me anën e bisedime·e dhe të
bëhej aleat i lakedemonë·e. Por përpjekjet dështuan dhe bashkë me to dështoi edhe
ekspedita kundër lynkestë·e. Në kundërshtim me ·ullnetin e Perdikës, Brasida nuk guxoi të
sulmonte dhe ·endosi t`i tërhiqte íorcat.

Pak kohë më ·onë Perdika e bindi përsëri Brasidën për një íushatë të re kundër lynkestë·e,
íorcat maqedone e ato lakedemone të përbëra prej 3 000 hoplitësh, 1 000 kalorësish dhe një
numër barbarësh sulmuan Arrabeun. Por këtë radhë lynkestët kishin siguruar ndihmën e
·ëllezër·e të tyre ilirë. lorcat e bashkuara të ilirë·e dhe lynkestë·e e shpartalluan ·eçmas
32
mbretin maqedon dhe e detyruan të largohej në pështjellim të plotë, duke braktisur aleatin e
tij. Kështu Brasida u gjend i rrethuar keq dhe ·etëm me përpjekje të mëdha mundi t`i
shpëtojë íorcat e ·eta nga asgjësimi i plotë. Kjo luítë ndryshoi krejt drejtimin që kishin
marrë ngjarjet në írontin halkidik. « I detyruar nga rrethanat e rënda, - shkruan 1ukididi, -
Perdika u përpoq të hynte sa më parë në marrë·eshje me athinasit dhe t`i hiqte qaíe
peloponezasit ».

Duke i përshkruar këto ngjarje të shek. V, 1ukididi na ka lënë edhe një shënim me mjaít
interes për ·lerësimin e jetës social-politike të ilirë·e. Prej íjalimit, që sipas tij Brasida u
mbajti ushtarë·e të tij para tërheqjes, ne mësojmë se shoqëria ilire ruan ende në íundin e
shek. V mbeturina të theksuara të rendit íisnor. Por midis njoítime·e të autorë·e që bëjnë
íjalë ·etëm për inkursionet e ilirë·e dhe atyre të 1ukididit, që i përmend ata si një íorcë
akti·e, pjesëmarrëse në ngjarjet më të rëndësishme të kohës, ku luajti ndonjëherë një rol jo
pa rëndësi, ka një ndryshim të dukshëm. L re në njoítimet e 1ukididit është se luíta e
íederata·e ilire si në rastin e ndërhyrjes në luítën ci·ile të Lpidamnit, ashtu dhe në luítën
kundër maqedonë·e dhe aleatë·e të tyre peloponezas, nuk kishte më karakterin e një
inkursioni grabitqar, por synime politike të caktuara dhe kjo nënkupton një stad mjaít të
a·ancuar të organizimit të tyre politik qoítë edhe në kuadrin e një íederate íisnore.

I gjithë ky zh·illim social-politik, që ·ihet re, ·eçanërisht tek íiset ilire të jugut në íund të
shek. V p.e. sonë, pasqyron qartë një shoqëri, që jetonte etapën e íundit të organizimit íisnor,
atë kalimtare për në rendin sklla·opronar. Mbi bazën e kësaj shoqërie do të lindin në íundin
e shek. V - íillimin e shek. IV p.e. sonë íormacionet e para shtetërore ilire.



3. KUL1URA ILIRL

Njësia dhe veçantitë kulturore lokale

Kultura ilire u íormua me tiparet e saj karakteristike që e dallojnë nga kulturat e popuj·e
íqinjë në periudhën e zh·illuar të epokës së hekurit. Ajo ishte një kulturë autoktone që u
krijua në truallin historik të ilirë·e, në procesin e íormimit të ·etë etnosit ilir, mbi bazën e
zh·illimit të brendshëm social-ekonomik të shoqërisë ilire dhe pa dyshim edhe të
marrëdhënie·e me popujt íqinjë. 1iparet themelore të saj janë shprehur në arritjet më të
rëndësishme të ilirë·e në íushën e zh·illimit të tyre ekonomik e shoqëror, në mënyrën e të
jetuarit dhe të kuptuarit të botës që i rrethonte, në mënyrën e të pasqyruarit të kësaj bote në
artin e botëkuptimin e tyre.

Krahas tipare·e themelore të përbashkëta të kësaj kulture, që janë karakteristike për gjithë
truallin ilir, ·ihen re edhe ·eçanti lokale. Në kushtet e një territori të gjerë, me larmi të
theksuara íiziko-gjeograíike, siç ishte pjesa perëndimore e Gadishullit të Ballkanit, me lidhje
íqinjësie e marrëdhënie me krahina që i karakterizonte një zh·illim i ndryshëm social-
kulturor, sidomos i theksuar midis ·eriut të prapambetur qendëre·ropian dhe jugut më të
33
përparuar egjeo-mesdhetar, këto ndryshime lokale në kulturë janë po aq të kuptueshme sa
edhe zh·illimi jo i njëjtë social-ekonomik që njohën ilirët e kësaj kohe. 1ë dhënat
arkeologjike dëshmojnë për ndryshime lokale edhe në aspekte të ·eçanta të jetës dhe të
krijimtarisë së ilirë·e, ndryshime të cilat janë thjesht të karakterit etnograíik.
Sipas të dhëna·e arkeologjike, në truallin ilir dallohen në epokën e hekurit disa grupe
kulturore: grupi jonik ose epirot, që përíshin krahinën e banuar nga kaonët, thesprotët,
molosët dhe íiset e tjera më të ·ogla të ·ise·e më jugore, grupi adriatik-jugor ose taulanto-
ardian, që shtrihet në gjithë ultësirën bregdetare nga Vjosa në Naret·a dhe që banohej nga
këto dy íise të mëdha si dhe íise të tjera më të ·ogla rreth tyre, grupi de·ollit ose dasaret në
krahinën juglindore të Shqipërisë me qendër pellgun e Korçës, grupi pelagon në Maqedoninë
Perëndimore dhe ai paion në atë lindore, grupi i Matit ose pirust, që përíshin krahinat e
brendshme të Shqipërisë Verilindore ,Mat, Dibër Kukës, dhe ai dardan në Koso·ë, grupi i
Glasinacit me qendër rraíshnaltën me të njëjtin emër në lindje të Saraje·ës dhe rreth saj, që i
përgjigjet krahinës së banuar nga autariatët, grupi dalmatin, që përíshin krahinën midis
lumenj·e Naret·a e Krka, grupi japod në territorin e sotëm të Likës dhe grupi ·erior-adriatik
ose liburn, që shtrihej në territorin midis lumenj·e Krka e Zrmanje.

(do njeri nga këto grupe kulturore i përgjigjet kryesisht territore·e të banuara nga íiset ose
bashkimet e mëdha íisnore ilire. Sa më të aíërta gjeograíikisht ishin këto grupe, aq më të
mëdha ishin ngjashmëritë kulturore midis tyre. Kështu, p.sh., grupi japod paraqet mjaít
paralele me atë íqinjë liburn. Në Ilirinë Qendrore grupi i Matit lidhet aq ngushtë me atë të
Glasinacit dhe atë dardan saqë inkuadrohen me një kompleks të gjerë kulturor Mat-Glasinac,
ndërsa në Ilirinë e Jugut grupi de·ollit aíron në shumë aspekte me atë pelagon dhe epirot.

Këto ndryshime dhe ngjashmëri lokale, që burojnë nga baza e përbashkët etnike, kushtet
herë të përaíërta e herë të ndryshme të zh·illimit social-ekonomik dhe marrëdhëniet
ndërkrahinore, shkrihen në tërësinë e bashkësisë kulturore ilire, të cilën e ·ërejmë si në gjuhë,
ashtu dhe në kulturën materiale ,·endbanimet, ·eglat e punës, armët, qeramikën, stolitë etj.,
e atë shpirtërore ,artin e botëkuptimin, të saj, pa kërkuar një unitet të plotë për këtë shkallë
të zh·illimit të ilirë·e. Veçoritë lokale etnograíike në kulturë, ashtu sikurse dhe ato
dialektore në gjuhë, nuk cenojnë unitetin e kulturës ilire dhe të bartës·e të saj, ato janë
shprehje e larmisë dhe e ndryshime·e brenda së njëjtës kulturë.

Gjuha

Ilirët ílisnin një gjuhë që dallohej nga gjuhët e popuj·e të tjerë të kohës së lashtë të Ballkanit.
Ajo ishte një gjuhë e ·eçantë indoe·ropiane, që kishte lidhje aíërie ku më të largët e ku më të
aíërt me gjuhë të tjera të gadishullit dhe jashtë tij. Janë konstatuar elemente të përbashkëta
sidomos me trakishten. Lidhur me ·endin e ilirishtes në mes të gjuhë·e indoe·ropiane është
diskutuar mjaít dhe janë dhënë mendime të ndryshme.

Një ·arg dijetarësh të shquar historianë, arkeologë e gjuhëtarë, kanë sjellë një sërë
argumentesh historike dhe gjuhësore për origjinën e shqiptarë·e dhe të gjuhës së tyre.
Sintezën më të plotë, të shoqëruar me ·ështrimin kritik të mendime·e për origjinën e gjuhës
34
shqipe, e ka dhënë gjuhëtari i shquar proí. Lqrem (abej, i cili ka sjellë dhe argumentet e tij
shkencore, në mbështetje të tezës ilire.

Disa nga argumentet e parashtruara prej tij janë këto:
Shqiptarët banojnë sot në një pjesë të troje·e, ku në periudhën antike kanë banuar popullsi
ilire, nga ana tjetër, në burimet historike nuk njihet ndonjë emigrim i shqiptarë·e nga ·ise të
tjera në trojet e sotme, një pjesë e elemente·e gjuhësore: emra ·endesh, íisesh, emra
njerëzish, glosa, etj., që janë njohur si ilire, gjejnë shpjegim me anë të gjuhës shqipe. lormat
e toponime·e të lashta të troje·e ilire shqiptare, të krahasuara me íormat përgjegjëse të
sotme, pro·ojnë se ato janë zh·illuar sipas rregulla·e të íonetikës historike të shqipes, d.m.th.
kanë kaluar pa ndërprerje nëpër gojën e një popullsie shqipíolëse, marrëdhëniet e shqipes me
greqishten e ·jetër dhe me latinishten, tregojnë se shqipja është íormuar dhe është zh·illuar
në íqinjësi me këto dy gjuhë këtu në brigjet e Adriatikut dhe të Jonit, të dhënat arkeologjike
dhe ato të kulturës materiale e shpirtërore, dëshmojnë se ka ·ijimësi kulturore nga ilirët
antikë te shqiptarët e sotëm.

Nga të gjitha këto argumente, del si përíundim se teza e origjinës ilire të gjuhës shqipe, është
teza më e mbështetur nga ana historike dhe gjuhësore. Nga ilirishtja e Ballkanit gjer tani nuk
është gjetur gjë e shkruar dhe është menduar se nuk ka qenë e shkruar. Dëshmohet e
shkruar mesapishtja e Italisë Jugore, që është mbajtur e mbahet përgjithësisht si një degë e
ilirishtes, në njëíarë mase si një dialekt i saj i zh·illuar më tej në kushtet e një ·eçimi prej disa
shekujsh nga trungu i saj gjuhësor kryesor. Prej saj kemi rreth 2 000 mbishkrime të shkruara
në një alíabet grek ,dorik, me disa ndryshime për të riprodhuar disa tinguj të posaçëm të
gjuhës së tyre. Një mbishkrim i Kalasë së Dalmaces aíër Pukës, që për dekada të tëra qe
mbajtur si i ·etmi mbishkrim ilir, u pro·ua nga gjuhësia e re shqiptare se nuk ishte tjetër
·eçse një mbishkrim greqisht i shek. VI-VII. Nëse do të kurorëzohen me sukses përpjekjet
që po bëhen për leximin e një mbishkrimi të Muzeut të Shkodrës me prejardhje nga Dobraçi,
shkruar me një alíabet të panjohur dhe të një mbishkrimi të gjetur në Bugojë të Bosnjës
Perëndimore, mund të sillen të dhëna të reja e të hapen perspekti·a. Zbulimet e mëtejshme
arkeologjike mund të japin ndonjë tekst ilir të shkruar me alíabet të ·eçantë ose me alíabet
grek a latin. Gjuhët greke dhe latine që hynë më parë në Iliri si gjuhë kulture, tregtare ose si
gjuhë zyrtare administrati·e, nuk u bënë kurrë gjuhë të të gjithë popullit, i cili ·azhdoi të
ruajë në jetën e tij të përditshme të íolmen amtare. Njoítimi i historianit grek të shek. II p.e.
sonë, Polibit, për bisedimet e mbretit Gent me delegatët maqedonas përmes përkthyesit që
njihte ilirishten, dëshmon se kjo gjuhë u praktikua edhe si gjuhë zyrtare deri në íund të jetës
së pa·arur politike të ilirë·e.

Nga gjuha e ilirë·e kanë mbetur disa materiale, por që nuk janë të mjaítueshme: elemente
leksikore shumë të pakta të së íolmes së përditshme përbërë nga disa glosa ilire, dhe sidomos
një numër i madh ,rreth 1 000, emrash të për·eçëm, emra personash, perëndish, íisesh,
·endesh dhe disa emra lumenjsh e malesh. ljalët ilire i kemi në íormën që na janë dhënë
prej autorë·e grekë e latinë, jo në íormën autentike të tyre. Ndër ato íjalë mund të
përmenden rhinos ~ mjegull, sabaia ~ birrë meli etj.. Lmrat e për·eçëm ilirë që na janë
transmetuar në burimet e shkruara antike ,autorë grekë e latinë, mbishkrime greke e latine,
35
monedha të territorit ilir, përbëjnë materialin kryesor që kemi prej ilirishtes së Ballkanit. Ato
lejojnë që të nxirren disa elemente të íjalëíormimit emëror të ilirishtes e ndonjë tipar íonetik i
saj, ndonjë element i leksikut të saj dhe material krahasimi me gjuhët e tjera indoe·ropiane,
po nuk japin mundësi të njihen gramatika dhe leksiku i saj.

Studiues të ndryshëm kanë përcaktuar si ilire edhe një numër íjalësh të ndeshura në gjuhët e
tjera të lashta ose në gjuhët e sotme të L·ropës, duke i marrë ato si huazime nga ilirishtja ose
si të trashëguara prej saj. Shumica e tyre janë të diskutueshme, po disa kanë gjasa ·ërtetësie.
Ndër to përmendim: lat. mannus ~ kalë i ·ogël, krhs. shqipen maz,mëz, gr. balios ~ i
bardhë, me pulla të bardha, krhs. shqipen balë, gr. kalibe ~ kasollë, disa íjalë pararomane etj..

Material më të pasur jep mesapishtja e Italisë Jugore. Prej saj kanë ardhur një numër
mbishkrimesh zakonisht të shkurtra e shpesh íragmentare të shek. VI-I p.e. sonë, që japin
edhe íjalë, trajta e ndonjë írazë, për·eç emra·e të për·eçëm që përmenden në to, por që janë
kuptuar dhe shpjeguar deri më sot në një masë të ·ogël. Kemi disa glosa si brendon ~ bri,
bilia ~ bilë, bijë etj., dhe shumë emra të për·eçëm njerëzish, íisesh e ·endesh.

Janë ·ënë re gjithashtu edhe bashkëpërkime të rëndësishme midis mesapishtes dhe shqipes
në sistemin íonetik dhe gramatikor, si p.sh. reílektimi i |o|-së së shkurtër indoe·ropiane në
|a|, e·olucioni |-m|·|-n| i mbaresës së rasës kallëzore njëjës të emra·e në të dyja këto
gjuhë etj..

Arti dhe botëkuptimi

Arti ilir në periudhën e hershme të hekurit karakterizohet me stilin e tij dekorati· të theksuar
të epokës së bronzit, por lulëzimin e arrin në íillim të epokës së plotë të hekurit, d.m.th.
rreth shek. VIII-VII p.e. sonë në kushtet e zh·illimit të mëtejshëm ekonomiko-shoqëror të
ilirë·e. Kjo ·ihet re qartë sidomos në grupin e kulturës së De·ollit, në atë të Mat-Glasinacit
etj.. Ky stil zbukurimi, i aplikuar jo ·etëm në objektet e ·eçanta metalike, kryesisht prej
bronzi dhe në qeramikë, por edhe në materialet që nuk i rezistuan kohës si në dru, kockë etj.,
përíaqësohet nga një gamë e pasur íigurash gjeometrike, si rrathë të ·eçantë e
bashkëqendrorë, rombe e trekëndësha me íusha të zbrazura ose të mbushura me ·ija paralele
etj., të kompozuara me një íantazi të zh·illuar dhe në një sistem rigorozisht simetrik.

Ky stil do të jetojë në të gjitha periudhat e ·eçanta të zh·illimit dhe të dobësimit të tij, deri në
íund të periudhës së hershme të hekurit, duke përbërë kështu bazën kryesore dhe më të
qëndrueshme të koncepte·e estetike të ilirë·e në përgjithësi. Arti íigurati· në Iliri u zh·illua
më ·onë, atë e shohim të përíaqësuar në íigura njerëzish dhe kaíshësh të trajtuara
skematikisht ose në mënyrë të stilizuar si dhe në objekte të tjera, si art dekorati· i ndërthurur
me moti·e gjeometrike.

Nga shek. VI p.e. sonë tek íiset e Ilirisë së Veriut nën ndikimin e íuqishëm të kultura·e
mesdhetare dhe në kornizën e lidhje·e të shumëíishta të popullsi·e përreth Adriatikut
Verior, lindi një art i pasur íigurati·, shprehjen më të lartë të të cilit e gjejmë tek situlat
36
liburne e tek urnat japode. Në një stil të pjekur arkaik të kohës janë paraqitur në këto
monumente pamje nga jeta e përditshme e ilirë·e, në mënyrë të ·eçantë e shtresa·e të pasura
të shoqërisë së tyre, midis të cila·e skena argëtimesh, siç është rasti i një ·alleje grash lidhur
dorë për dore, apo i një procesioni íuneral, ku përcjellja është dhënë nëpërmjet një ·argu të
gjatë kurorash luítarake dhe kalorësish që marrin pjesë në ceremoninë solemne. Në raste të
tjera paraqiten skena luítimesh, gjuetie, mundjeje etj.. Këto maniíestime artistike, megjithëse
të ndikuara nga pikëpamja e stilit dhe e karakterit tregimtar të ornamentit prej artit arkaik
grek dhe ai etniko-italik përsa i përket paraqitjes së íigura·e, moti·e·e reale dhe përmbajtjes
së tregimit, kanë mjaít elemente ·endëse, që tregojnë për natyrën ·endore të prodhimit të
shumë prej tyre. Në këtë drejtim për·eç ·lera·e artistike, këto monumente përbëjnë edhe
një burim historik të dorës së parë për njohjen e jetës dhe të koncepte·e të shoqërisë ilire në
shek. VI-V p.e. sonë.

Përsa u përket besime·e të ilirë·e të epokës së hekurit, ato nuk ndryshonin prej atyre të
epokës së bronzit. Një rol të madh ·azhdon të luajë kulti i tokës mëmë i lidhur me pjellorinë
e saj dhe me zh·illimin e bujqësisë në përgjithësi. Shumë e përhapur tek ilirët ishte
heliolatria ,adhurimi i diellit,. Gjurmët e shumta të saj shprehen përmes moti·e·e të
ndryshme, që zbukuronin objektet e ·eçanta dhe që në mënyrë graíike simbolizonin diellin.
1ë tilla ishin, p.sh.: rrathët bashkëqendrorë, s·astikat, spiralja etj.. Ky kult diellor tek ilirët
shprehej dhe përmes ·arëse·e të ndryshme në íormë kali, kaprolli, zogu etj..

Një kult tjetër shumë i zh·illuar tek ilirët, sidomos tek ata të krahina·e jugore, ishte dhe
gjarpri si simbol i pjellorisë si totem, si qenie mbrojtëse nga syri i keq ,apotropeike, etj..

Vendosja e ·arre·e në tuma përreth një ·arri më të hershëm të pasur dhe qendror, si dhe
shoqërimi i të ·dekurit në ·arr me objekte të ndryshme, tregon se tek ilirët e periudhës së
hershme të hekurit ishte i zh·illuar dhe kulti i të parë·e, si edhe besimi mbi jetën e përtej
·arrit.

Ilirët besonin edhe në ekzistencën e íuqi·e mistike, që rronin midis tyre dhe u shkaktonin
njerëz·e sëmundjet dhe íatkeqësitë e tjera shoqërore. Për t`i larguar këto të këqija, ilirët
sajuan íorma të ndryshme ·arësesh ,amuleta,, me karakter apotropeik etj..



4. KOLONI1L HLLLNL 1L BRLGDL1I1 ILIR

1hemelimi i kolonive helene dhe marrëdhëniet me botën ilire

Vendosja e koloni·e helene në bregdetin ilir është pjesë e drejtimit të lë·izjes kolonizuese
helene, në të cilën më akti· u tregua Korinthi. Kjo dukuri u zh·illua, nga njëra anë, me
shtytjen e íaktorë·e ekonomikë e shoqërorë të metropole·e dhe, nga ana tjetër, qe një hap i
mëtejshëm në përíshirjen e zona·e ilire në síerën e ekonomisë së Mesdheut. Kolonitë më të
hershme u ·endosën në tokat e Ilirisë së Jugut. Këto zona të banuara nga ilirët kishin

marrëdhënie tregtare me ·endet e Greqisë që nga epoka kreto-mikene. Kjo tregti íitoi një
bazë më të gjerë në kushtet e shthurjes së rendit íisnor tek ilirët. Vendosja dhe zh·illimi i
mëtejshëm i koloni·e ka qenë pasojë e këtij procesi. Në íillim u ·endosën pranë
·endbanime·e ilire pikat tregtare, të cilat me zh·illimin e mëtejshëm të marrëdhënie·e me
brendatokën ilire u populluan nga grupe kolonistësh helenë dhe u kthyen në qendra të
shpërngulurish ,apoike, të metropole·e greke.

Kolonia më e hershme u ·endos në ·itin ¯3¯ në ishullin e Korkyrës, që banohej atëhere nga
liburnët. Nga këtej një ·alë kolonistësh u ·endosën në Dyrrah ,62¯ p.e. sonë, ka shumë
gjasë edhe më herët,. Apolonia, e cila u themelua në ·itin 588, ngjan të ketë qenë populluar
nga kolonistë të ardhur nga Dyrrahu. Për gjithë kohën antike midis dy qytete·e u mbajtën
lidhje të ngushta ekonomike dhe politike, që janë karakteristike për marrëdhëniet midis
metropole·e dhe apoike·e. Në të njëjtën kohë me Apoloninë u íormua nga banorët të
ardhur nga Lubea edhe kolonia helene në Orik, e cila për ·etë mundësitë e kuíizuara të
kontakte·e me prapatokën ilire nuk arriti kurrë rëndësinë ekonomike, as edhe íamën e dy
koloni·e të tjera. Kaluan edhe dy shekuj të tjerë derisa kolonistët helenë të ardhur nga
Parosi, Sirakuza e Sicilisë dhe Knidi të ·endoseshin në ishujt e Ilirisë së Veriut, ku themeluan
laron ,sot l·ar,, Isën ,sot Vish, dhe Korkyrën e Zezë ,sot Korculla,.
Në íillimet e ·eprimtarisë së koloni·e peshën kryesore në ekonomi e zinte tregtia tranzite.
Nga tokat ilire merreshin prodhime bujqësore, lëndë druri dhe minerale për ne·ojat e
metropole·e, kundrejt shkëmbimit mall me mall me prodhime të zejtarisë.

Por në shek. V p.e. sonë kolonitë e bregdetit ilir nuk janë më shtojca të ekonomisë e
íurnizuese të thjeshta lëndësh të para të qytete·e mëma. Prodhimi lokal, i mbështetur
kryesisht në shírytëzimin e punës së sklle·ër·e, arrin në këtë periudhë një shkallë të tillë
zh·illimi saqë ishte në gjendje të mbulonte jo ·etëm kërkesat e popullsisë së këtyre qytete·e,
por edhe të botës ilire përreth, gjallëruese dhe nxitëse e drejtpërdrejtë e këtij zh·illimi.
Importimet nga qytetet mëma dhe Greqia u kuíizuan kryesisht në sendet e luksit dhe në
·eprat e artit. Dyrrahu dhe Apolonia ·epronin tani si njësi ekonomike krejt të pa·arura,
duke e shprehur këtë edhe në prerjen e monedha·e të tyre të ·eçanta.

Zejtaria u orientua nga prodhimi i sende·e të konsumit të gjerë: qeramika, ·eglat e punës,
armët që hidheshin në tregun e brendshëm dhe në atë të prapatokës. Punishtet e prodhimit
të gjerë të enë·e prej balte, të tjegulla·e e të tulla·e, të punimit të gurit etj., ishin prona të
sklla·opronarë·e dhe kishin karakterin e ergasteri·e antike.

Në marrëdhëniet tregtare me botën ilire, ·eç prodhime·e bujqësore e blegtorale, lëndës së
drurit për ndërtimin e anije·e dhe sklle·ër·e, për të cilat tregu grek kishte mungesë,
·ëmendja e kolonistë·e u përqendrua në pasuritë minerale të Ilirisë së Jugut. Në shkrirjen
dhe në përpunimin e hekurit, të bakrit dhe të argjendit, ilirët kishin një për·ojë shekullore,
nga e cila përíituan edhe kolonistët. Veçanërisht eksportimi i argjendit që nxirrej nga
minierat e pirustë·e dhe të Dardanisë, u bë një nga burimet kryesore të pasurimit e të
lulëzimit të dy koloni·e të mëdha, Dyrrahut dhe Apolonisë. Ai eksportohej kryesisht në
íormën e monedha·e, të cilat gjetën një përkrahje të gjerë në krahinat e aíërta dhe të largëta
38
ilire.

Për të nxjerrë íitime sa më të mëdha nga marrëdhëniet tregtare me ilirët, sidomos nga tregtia
me shumicë e lëndë·e të para, e gjithë kjo ·eprimtari kryhej nëpërmjet një përíaqësuesi të
·eçantë të koloni·e, të quajtur poleti.

Duke qenë se Dyrrahu dhe Apolonia ishin qendra zejtare e tregtare, bujqësia e blegtoria zinte
në to një ·end të dorës së dytë. Në rrethet e aíërta të qytetit pronarët e pasur kishin tokat e
kullotat e tyre me sipëríaqe e prodhim të kuíizuar, sepse kuíiri me ilirët nuk shtrihej shumë
larg mure·e të qytetit.

Rendi shoqëror dhe organizimi politik

Që në íillim në kolonitë helene të bregdetit ilir u ·endos mënyra antike e prodhimit. Në
ndarjen e shoqërisë në kolonitë rol të ·eçantë luante prejardhja shoqërore dhe etnike e
njerëz·e. Në kushte më të pri·ilegjuara ishte shtresa me prejardhje aristokrate, që kishte
qenë shpesh përkrahëse e themelimit të koloni·e. Përbërja shoqërore e shtresa·e të lira ishte
e larmishme. Krahas të mërguar·e, për arsye politike gjatë luítëra·e të demosit me
aristokracinë në metropole, kishte íisnikë të ·aríëruar, zejtarë të zh·eshur nga mjetet e
prodhimit, íshatarë të shpronësuar, tregtarë e detarë. Kjo masë e popullsisë shtohej
·azhdimisht si rrjedhim i dyndje·e të herëpashershme nga metropolet. Në Dyrrah një
kontingjent i madh njerëzish të tillë erdhi në gjysmën e dytë të shek. V.

Në Dyrrah e në Apoloni shtresa e sklle·ër·e përbënte íorcën kryesore të íuqisë punëtore.
Ajo ndahej në tri kategori: në sklle·ër të qytet-shtetit sklla·opronar, të cilët punonin në
punishtet e tjegulla·e dhe të tulla·e, në thyerjen, transportimin dhe në skalitjen e gurë·e, në
përpunimin e metale·e e në prerjen e monedha·e, pra në punët më të rënda. 1ë shumtë
ishin edhe sklle·ërit pri·atë që përbënin kategorinë e dytë, të cilët për·eç ergasteri·e
shërbenin edhe në ekonomitë shtëpiake.

Një pjesë të popullsisë, gjithmonë në rritje, e përbënin « të huajt », kategoria e tretë ose
banorët me origjinë ilire. Këta në dhjetë·jeçarët e parë ishin të pri·uar nga të drejtat
shoqërore dhe politike.

Në përputhje me këtë përbërje shoqërore të popullsisë, rendi politik në Apoloni e Dyrrah
kishte në íillim karakter oligarkik. Pushteti i takonte një pakice me prejardhje aristokrate.
Shumica dërrmuese e popullsisë, ashtu edhe ilirët, duke mos bërë íjalë për sklle·ërit, nuk
gëzonte të drejta në qe·erisjen e qytetit.

Zh·illimi i ·rullshëm ekonomik i Dyrrahut dhe i Apolonisë në shek. VI-V shoqërohet me
ndryshime në rendin shoqëror e politik të dy koloni·e, si rrjedhim i një luíte të ashpër sociale
e politike. Me zgjerimin e prodhimit zejtar dhe të shkëmbimit të mallra·e me ilirët dhe me
Greqinë, u pasuruan dhe u íorcuan ekonomikisht shtresat tregtare e zejtare të koloni·e.
Këto shtresa dolën tani si íorca të pa·arura në arenën politike kundër grupit oligarkik, me
39
synimin për të marrë pushtetin dhe për ta përdorur atë në dobi të interesa·e të tyre. Si
rrjedhim i kësaj, në ·itin 43¯ shpërtheu në Dyrrah një kryengritje e demosit, e njohur në
historinë antike për rolin që luajti në prag të luítës së Peloponezit. Në arenën e kësaj luíte
për·eç íorca·e të demosit dhe aristokracisë, u duk edhe ndeshja e interesa·e të Korkyrës,
prapa së cilës qëndronte Athina dhe Korinthi. 1ë dyja íuqitë synonin të përíitonin mundësi
më të gjera në tregun ilir. Gjithashtu në këtë ndeshje morën pjesë akti·e edhe ilirët íqinjë, të
cilët duke ndihmuar aristokratët e dëbuar nga qyteti, u radhitën me íorcat që përkahnin
Athinën në luítën kundër lidhjes së Peloponezit.

Rrjedhimi kryesor i luítës ci·ile në Dyrrah ishte triumíi i plotë i parimit të ndarjes klasore të
shoqërisë, íorcimi i polisit sklla·opronar. Pushteti tani kalon nga rrethi i kuíizuar i
aristokracisë sklla·opronare në duart e gjithë sklla·opronarë·e si klasë. Baza shoqërore e tij
u zgjerua me pjesëmarrjen e shtresa·e më të gjera sklla·opronare, të pronarë·e të punishte·e,
të tregtarë·e etj., duke bërë kështu më të theksuar mënyrën antike të prodhimit. Që nga kjo
kohë u íorcua edhe pozita shoqërore e ilirë·e që banonin në qytet. Një dukuri e tillë e
ngjashme u zh·illua edhe në Apoloni.

Këto ndryshime u pasqyruan edhe në përbërjen dhe në íunksionet shtetërore. Vendin e
krerë·e ,íylarkë·e, aristokratë, në duart e të cilë·e qe përqendruar pushteti gjatë regjimit
oligarkik, e zuri tani një organ kolegjial, buleja ,këshilli,. Anëtarët e saj mund të ishin jo
·etëm nga íisnikët, por edhe nga shtresat e tjera të sklla·opronarë·e. U krijua edhe organi i
mbledhjes së përgjithshme të popullit, helieja. Detyrat kryesore të saj ishin miratimi i ligje·e,
marrja e ·endime·e me rëndësi dhe zgjedhja e kontrollimi i ·eprimtarisë së organe·e
ekzekuti·e të qytetit. Me gjithë pjesëmarrjen e popullit të lirë, edhe ky organ ishte në duart e
sklla·opronarë·e, pa praninë e të cilë·e helieja nuk kishte të drejtë të zgjidhte organet e larta
ekzekuti·e të qytetit. Nga anëtarët e bulesë në krye të çdo ·iti zgjidhej prytani, i cili ishte
íunksionari më i lartë ci·il i qytetit. Me emrin e tij lidheshin të gjitha ligjet, dekretet e
·endimet me rëndësi të shpallura gjatë ·itit. Me çështjet që kishin të bënin me mbrojtjen
ushtarake dhe me luítën merrej toksarku, që ishte komandanti i shigjetarë·e. Sekretarit i
binte për detyrë kryesore të kujdesej për ngulitjen mbi gur ose mbi tabela bakri të ligje·e, të
dekrete·e e ·endime·e të marra nga helieja apo organet e larta ekzekuti·e dhe t`i shpallte ato
publikisht. 1ë tre hieramnamonët, merreshin jo ·etëm me çështjet e kultit, me organizimin e
lojëra·e e të íesta·e, por me sa duket edhe me çështjet íinanciare të qytetit. Veç këtyre
kishte edhe nëpunës të tjerë, të një rangu më të ulët, por që në të ·ërtetë luanin një rol me
rëndësi në jetën ekonomike. I tillë ishte nëpunësi i ngarkuar me prerjen e monedha·e, i cili
kishte për detyrë të kujdesej si për sigurimin e lëndës së parë, ashtu edhe për prerjen dhe
shpërndarjen e monedha·e. Mbi drahmet e argjendta emri i tij ·endosej krahas atij të
prytanit. Një íunksionar tjetër ishte poleti që merrej me rregullimin e tregtisë me ilirët.

Kulti íetar ishte në harmoni me institucionet shoqërore e politike të qytetit. Kjo duket edhe
nga shkrirja e íunksione·e íetare me ato shtetërore ,hieramnamonët,. lyjnitë më të
adhuruara në Apoloni ishin Apoloni, që i dha emrin qytetit, hyjnesha ilire e brigje·e u unjisua
nga kolonistët me Artemisin, Dionizi ishte hyu i ·reshta·e etj.. Perënditë kryesore, të cilë·e
u íaleshin më shumë dyrrahasit, ishin Zeusi, Dielli dhe bashkëthemeluesi legjendar i qytetit
40
lerakliu.

Kolonitë helene u ·endosën në Iliri në rrethanat e marrëdhënie·e të ngushta ekonomike me
ilirët, që kushtëzoheshin nga interesat reciproke. luqizimi i mëtejshëm i koloni·e përkon me
lindjen e qytete·e ilire dhe me íormimin e shtetit ilir. 1ek këta kolonitë do të gjejnë një bazë
për t`u mbështetur në synimet e tyre për çlirimin e plotë ekonomik dhe politik nga
metropolet. Nuk kanë munguar edhe koníliktet midis ilirë·e dhe koloni·e, me sa duket, si
rrjedhim i shpërdorime·e të kolonistë·e në marrëdhëniet me ilirët dhe për kuíijtë midis tyre.
Këto morën íorma të armatosura në luítën e Apolonisë me qytetin ilir 1hronion rreth mesit
të shek. V dhe në luítën e ilirë·e kundër Isës më 385 p.e. sonë.

Që nga gjysma e dytë e shek. IV p.e. sonë historia e koloni·e helene të bregdetit të Ilirisë
zh·illohet në marrëdhënie të ngushta me historinë politike të shtetit ilir dhe në kornizën e
saj.






























41
K R L U I I I

SH1L1L1 ILIRL

^e fvvaiv e .be/. 1 ¡.e. .ove itiret b,ve ve rrvgev e ¸brittivit ./ttaro¡rovar. ^e .be/v;t qe ¡a.vav e aeri
ve ¡v.btiviv rova/ /rabivat ve te ¡er¡arvara itire, ato ;vgore, /r,e.i.bt bregaetare, v;obev ¸brittiviv e
t,re ve te tarte .boqeror e ¡otiti/ te ¡ararvr. |rbavi¸ivi ivtev.ir i /e.a; trere abe ¸brittivi qe vori, ¡er
¡a.o;e, vev,ra avti/e e ¡roabivit ve .be/. í1·ííí ¡.e. .ove çoi ve /ri;iviv e v;e .boqerie avti/e te virefittte
abe ve forviviv e v;e rargv .btete.b itire, te citat v iv/vaarvav ve q,teteriviv e ¡er¡arvar te bote.
ve.abetare.

Miai. forvaciovere .bteterore qe v forvvav ve trerev e g;ere itire, ai qe arriti v;e .b/atte te tarte te ¸brittivit
¡otiti/ abe qe tva;ti v;e rot te .bqvar ve vg;ar;et ¡otiti/e te /obe. qe ´bteti ítir a¡o Mbreteria ítire. Qe vga
av/;a e /eti; .bteti evrat itir abe ítiri vorev, ¡erreç /v¡tivit te g;ere etvi/, eabe v;e /v¡tiv te vgv.bte
¡otiti/, qe v tiabev ve fatet bi.tori/e te /eti; forvaciovi .bteteror abe te ¡o¡vtt.i.e .e ti;, e cita ve bvrivet e
.b/rvara ao te v;ibet ve evriv ítt,rii ¡ro¡rieaictii ;itire te virefittte). ^e /obe te var,.bve Mbreteria ítire
v.btroi ¡v.btetiv e ret, vat,ri.bt ve tvbat;et qe i iv¡ovvav rretbavat ¡otiti/e, ve v;e territor te g;ere qe
¡erf.bivte /rabivat ¡re; tvvit ^aretra ;^arova) ve reri e aeri te tvvi 1;o.a ;.ov.), ve ;vg ve v;e .btrir;e
are;t tiva;e. aeri te tiqevet í,bviae ve /vfi ve Maqeaovive abe ve ve reri ve Mbreterive Daraave.

^e /rabivat ve ;vgore itire v forvva v;e .btet t;eter i revae.i.bev itir i v;obvr ve evriv ´bteti i í¡irit, i
citi .bqvbet .iaovo. ve vg;ar;et ¡otiti/e te fvvait te .be/. í1 abe te çere/vt te ¡are te .be/. ííí ¡.e. .ove.
^e /obev e .btrir;e. ve te g;ere te ti;, ai ¡erf.bivte to/at ¡re; tvvit 1;o.a ;.ov.) e aeri ve g;iriv e .rte.
;^i/o¡otit), av/e v /vfi¸var vga ;vgv ve ./arvavive, /vr.e vga tiva;a ve 1be.ative e Maqeaovi.e.

^e /ete ba¡e.ire /ave e/¸i.tvar .i forvaciove .bteterore te ¡ararvra eabe v;e rarg q,tete.b .btete, .i
D,rrabv, .¡otovia, .vbra/ia, bi.toria ¡otiti/e e te citare v ¸brittva bere ve tiab;e te vgv.bte e bere ve
/vvaer.btiv ve ate te ´btetit ítir abe te ati; te í¡irit. ^e rretbava te ca/tvara ¡otiti/e tivaiv g;itba.btv
forvaciove ve ¡a/ te revae.i.bve ve forvev e tiab;ere q,tetare ;Koivov), .i a;o e ß,tivere et;., qe /ave v;e
¡e.be ve te roget ve bi.torive ¡otiti/e te ítiri.e.

^e /rabivat e breva.bve ;vgore abe qevarore itire v forvvav tri vbreteri te rogta itire: e ¡aiovere, e
aaraavere abe e atbavavere. í ¡ara .bfaqet ve v;e .b/etqiv te .b/vrter ve .be/. í1 ¡.e. .ove ¡er te reve
¡a.ta; .b¡e;t vev goait;et e ¡otiti/e. e/.¡av.iovi.te te .btetit vaqeaov, /vr.e a, te fvvait aativ ve arevev
¡otiti/e ve .be/. ííí ve v;e rot te ¡arevae.i.bev.

Po¡vtt.ite itire te /rabivare te breva.bve qevarore e reriore vv/ v;obev aeri ve fittiv te ere. .ove v;e
orgavi¸iv ¡otiti/ .bteteror; eabe ve /ete /obe ato arritev te orgavi¸obev retev ve feaerata fi.vore, .iç e.bte
ra.ti i aatvatere o.e i fi.ere te t;era.





42


J. ZHVILLIMI LKONOMIK L SHOQLROR I ILIRLVL NL SHLK. IV P.L.
SONL

Lindja e qyteteve dhe e jetës qytetare

Zh·illimi ekonomik e shoqëror i Ilirisë gjatë epokës së hekurit dhe ·eçanërisht gjatë shek.
VII-V p.e. sonë kishte përgatitur kushtet për lindjen e qytete·e dhe të jetës qytetare. Siç
dëshmojnë të dhënat arkeologjike, qytetet ilire ngrihen mbi bazën e ·endbanime·e të
íortiíikuara të epokës së hekurit dhe të qendra·e protourbane që u krijuan si rezultat i
zh·illimit të zejtarisë, të bujqësisë, të blegtorisë, si edhe të intensiíikimit të marrëdhënie·e të
këmbimit me botën greke. Kjo dëshmohet nga prania e gjerë e qeramikës së importuar
korinthike e jonike dhe më pas edhe nga prodhimet e koloni·e greke në Dyrrah e në
Apoloni, të cilat kishin hyrë në marrëdhënie të ngushta me prapatokën ilire.

Lindja dhe zh·illimi i jetës qytetare ishte një dukuri me karakter ekonomik e shoqëror
tërësisht e re. 1helbi i saj ishte ·endosja e ekonomisë antike të tregut që u materializua me
krijimin e qytete·e si qendra prodhimi e shkëmbimi. Kjo është e lidhur me shkëputjen e
plotë të zejtarisë nga bujqësia, me krijimin e mënyrës antike të prodhimit dhe me zbatimin e
punës së sklla·it në degët e ekonomisë.

Njoítimet më të hershme për ekzistencën e qytete·e në Iliri i takojnë mesit të shek. IV p.e.
sonë. listoriani grek, Diodori, duke përshkruar íushatat e lilipit II kundër ilirë·e thotë se
mbreti i Maqedonisë « u lëshua mbi Ilirinë me një ushtri të íortë, plaçkiti ·endin, nënshtroi
shumë qytete të ·ogla dhe u kthye në Maqedoni me plaçkë të madhe ». Oratori i madh,
Demosteni, duke paralajmëruar athinasit për rrezikun që i kërcënonte nga mbreti maqedon,
·ë në dukje gjithashtu se « lilipi po íortiíikonte qytete në Iliri ». Pak më ·onë historianët
grekë të shek. II p.e. sonë Ariani e Ruíi përmendin me emër Polionin si qytet i Dasaretisë,
kurse historiani i shek. IV p.e. sonë 1heopompi përmend qytetin Oidanton. Më në íund nga
të dhënat numizmatike të íillimit të shek. IV p.e. sonë mësojmë emrin e një qyteti të
rëndësishëm ilir, Damastion. Kuptohet se origjinën e këtyre qytete·e, që janë të pranishme
në mesin e shek. IV p.e. sonë, ,një rast ·ërtetohet qysh në íillim të këtij shekulli,, duhet ta
kërkojmë pak më parë, d.m.th. në íundin e shek. V p.e. sonë.

Nuk dihet me saktësi se ç`paraqesin në ·et·ete këto qytete të hershme ilire. Dëshmitë e
autorë·e antikë, për·eç íaktit që kumtojnë ekzistencën e tyre, janë tepër të ·aríra për të
ndihmuar që të rindërtohet pamja reale e këtyre qendra·e urbane.

Ldhe nga pikëpamja arkeologjike nuk ka ende gjurmime të tilla, nëpërmjet të cila·e të
dallohet qartë qyteti i kësaj kohe. Megjithatë, prej qytete·e antike, rrënojat e të cila·e ruhen
në ·endin tonë, mund të pohohet se qyteti i mirëíilltë në Iliri íormohet kryesisht gjatë shek.
IV p.e. sonë. Në këtë kohë kemi edhe dëshmitë e qarta si nga burimet e shkruara, ashtu
edhe nga ato arkeologjike.
43

Këto qytete ashtu sikurse ·endbanimet e íortiíikuara të epokës së hekurit, ngrihen mbi kodra
të mbrojtura nga pikëpamja natyrore, por shtrihen me sipëríaqe relati·isht më të gjera, që
arrijnë deri në 10-20 ha. Muret e tyre rrethuese janë ndërtuar me një teknikë më të përparuar
me blloqe shumëkëndëshe, trapezoidale, ato janë mjaít të íuqishme dhe me një bukuri të
rrallë ,Amantia, Klos, (uka e Aitojt etj.,, por sistemi i íortiíikimit në përgjithësi është ende i
thjeshtë, ai nuk njeh kullat, rolin e të cila·e e luajnë deri diku kthesat me kënd të drejtë, që
bën muri herë mbas here për arsye qëndrueshmërie, edhe portat në këtë sistem janë të pakta
e me një mbrojtje më të dobët.

Qytetet e mëdha zënë një pozitë qendrore në krahinën që zotërojnë dhe shtrihen në një
hapësirë prej 30-40 ha, siç është rasti i Bylisit, i Antigonesë, i Lisit etj., dhe janë të mbrojtura
me mure të íuqishme.

Duke íolur për qytetet e kësaj kohe Diodori i quan ato me termin polisma, që do të thotë
qytete të ·ogla, me sa duket ende në shkallën íillestare të zh·illimit të tyre. Demosteni, në
shek. IV p.e. sonë përkundrazi, përdor termin poleis që do të thotë qytet. Ndryshimi që
·ërehet në termat e përdorur prej këtyre dy autorë·e nuk duket të jetë i rastit, ai shpreh me
sa duket një diíerencim që u bëhet këtyre qendra·e urbane ilire dhe që lidhet me karakterin e
tyre. Pak dritë mbi këtë çështje hedh pohimi i Arianit, i cili e quan Pelionin si « qytetin më të
íortë » midis qytete·e të Dasaretisë. Duket se disa qytete kishin mundur të ecnin përpara
dhe të dalloheshin prej të tjera·e. Interes të ·eçantë paraqet në këtë drejtim Damastioni, i
cili është dhe i pari qytet ilir që pret monedha. Burimet tregojnë se ky qytet gjendej në
shpinë të zonës bregdetare, diku midis kësaj zone dhe liqene·e lynkeste. Duke íolur për këtë
Straboni në shekullin e parë shkruan kështu: « Pas Lpidamnit dhe Apolonisë gjer te malet
Keraune ndodhen bylinët, taulantët, parthinët dhe brygët, aty aíër gjenden dhe minierat e
argjendit në Damastion, mbi të cilat diestët ·endosën sundimin e tyre, si dhe enkelejtë, të
cilët i quajnë dasaretë, aíër këtyre ·ijnë lynkestët...». Mungesa e të dhëna·e më të sigurta ka
penguar që ky qytet të lokalizohet me saktësi, por duke u nisur nga arsenali i gjetje·e të
monedha·e të tij, ai duhet kërkuar në krahinat e brendshme ilire, diku në lindje të Drinit të
Sipërm.

Pasazhi i Strabonit ka një rëndësi të ·eçantë dhe për një íakt tjetër. Ai tregon se Damastioni
qe një qytet që lindi dhe u zh·illua në një zonë të pasur me miniera, të cilat, me sa duket
përbënin edhe bazën ekonomike të tij. Shírytëzimi i tyre dhe zh·illimi i zejtarisë së
përpunimit të metale·e qenë degët kryesore të kësaj ekonomie. Karakteri i saj bëhet i qartë
edhe nga simbolet që mbajnë monedhat e qytetit, të cilat paraqesin midis të tjerash çekanin e
minatorit dhe shuírat metalike.

Damastioni është, kështu, shembulli i një qyteti zejtar të përparuar të kësaj kohe, por
padyshim jo i ·etmi. Pelioni shíaqet në burimet, jo ·etëm si qyteti më i íortë midis qytete·e
të Dasaretisë, por edhe si kryeqendër apo qendër rezidenciale e mbretit ilir. Ka mundësi që
qytetet e tjera më të ·ogla, ato që Diodori i quan polisma, do të kenë qenë qendra njësish
gjeograíiko-ekonomike, ku do të ketë mbisunduar ekonomia bujqësore-blegtorale me ndonjë
44
degë të kuíizuar të zejtarisë.

Zejtaria, bujqësia e blegtoria

Lindja e qytete·e i dha një shtytje të re zh·illimit të degë·e të ndryshme të ekonomisë ilire.
Zejtarinë e shírytëzimit të miniera·e dhe të përpunimit të metale·e ilirët e njihnin dhe më
parë, por asnjëherë si tani ajo nuk paraqitet si degë e ·eçantë e një qyteti, siç është rasti i
Damastionit. Në shek. IV në zejtarinë e punimit të metale·e nuk ·ihet re ende ndonjë
ndryshim cilësor, íjala ·jen në punimin e ·egla·e të punës, të armë·e apo të zbukurime·e, në
krahasim me shekujt pararendës. Por tani mund të ílitet për një ·eprimtari më të gjerë e më
intensi·e si në shírytëzimin e miniera·e, ashtu edhe në prodhimtarinë e degë·e të ·eçanta të
zejtarisë metalpunuese. Bie në sy në mënyrë të ·eçantë rritja e prodhimit të armë·e, që
përbëjnë në këtë kohë gjetjet më të shumta nëpër nekropolet në krahasim me zbukurimet.

Megjithatë, nuk pati ndonjë përparim, në íushën e zejtarisë së prodhimit qeramik, madje
importi e dobësoi për një kohë këtë degë të zejtarisë ilire.

Ndërkaq në íushën e ndërtime·e ndodh një re·olucion i ·ërtetë. Mjeshtrat e ndërtimit
shquhen në shek. IV për aítësitë e tyre arkitektonike e teknike dhe për njohuritë e thella në
íushën e artit të íortiíikime·e, që i zbatonin në ni·elin më të përparuar të kohës, ashtu si në
shumë ·ise të tjera të botës mesdhetare. Muret rrethuese të qytete·e të ndërtuara në stilin
poligonal janë dëshmia më e qartë e arritje·e në këtë íushë.

1ë dhënat për bujqësinë dhe blegtorinë e ilirë·e për shek. IV janë të ·aríra. Autorët
bashkëkohës, si Aristoteli, Skymni, Ariani etj., nuk bëjnë tjetër ·eçse përsërisin lekateun, për
shkak të njohjes ende të pamjaítueshme të Ilirisë, megjithatë Iliria për autorët grekë ishte
·endi i një bujqësie e blegtorie të zh·illuar, tokat pjellore të së cilës shírytëzoheshin ·ende-
·ende në mënyrë intensi·e dhe që krahas kultura·e bujqësore ,rritja e ullirit, kopshtaria e
bletaria,, në kullotat e pasura rritnin bagëti të mira të racës.

1ë dhënat arkeologjike i ·ërtetojnë këto njoítime. Parmenda e paraqitur në buzët e një pitosi
gjetur në íushën e Korçës, si dhe íigurat simbolike të paraqitura në monedhat e Dyrrahut e të
Apolonisë, apo në monumentet ·arrimore të kohës, si kalliri i grurit, dega e ullirit, bistaku i
rrushit, bleta, lopa si dhe briri i bollëkut, simbol i pjellorisë dhe i begatisë, u bëjnë jehonë
pasuri·e të tokës ilire dhe zh·illimit që kishin marrë bujqësia e blegtoria ilire në këtë kohë.

1regtia dhe qarkullimi monetar

Si rrjedhim i zh·illimit të zejtarisë dhe të degë·e të tjera të ekonomisë ilire u zgjeruan
shkëmbimet dhe tregtia. Gjetjet arkeologjike dëshmojnë për një shtrirje të gjerë të
prodhime·e të zejtarisë ilire. 1ipat standardë të armë·e, të zbukurime·e dhe të enë·e prej
balte që përsëriten në gjetjet nga një krahinë në tjetrën, dëshmojnë për marrëdhënie intensi·e
midis popullsisë së krahina·e të ndryshme dhe për një zh·illim të konsiderueshëm të
këmbime·e midis tyre.
45

Një zh·illim më të gjerë morën në këtë kohë shkëmbimet me botën greke. Jo më kot
pasuritë minerale dhe disa prodhime bujqësore tërhoqën ·ëmendjen e autorë·e antikë të
kësaj kohe. Duket se këto prodhime ishin ndër artikujt kryesorë të eksportit ilir. Një ·end
me rëndësi zinin këmbimet me kolonitë greke të bregdetit Adriatik dhe qytetet e lalkidës, të
cilat merrnin nga Damastioni argjendin për prerjen e monedha·e të tyre, kurse nga tokat e
aíërta të Atintanisë serën, që u duhej për ndërtimin e anije·e dhe lyerjen e enë·e të
transportit. Kundrejt tyre ilirët merrnin prodhime luksi të artizanatit grek, midis të tjera·e
prodhime atike e italike. Krahas prodhime·e të Dyrrahut e të Apolonisë, enët e këtyre
qendra·e janë gjetje jo të rralla në ·endbanimet e zonës bregdetare. Por ato íillojnë të duken
më dendur edhe në krahinat e brendshme ilire. Pas 1rebenishtit ato shíaqen edhe në luginën
e mesme të Drinit, në aíërsi të Kukësit e të Krumës. Këto prodhime arrijnë këtu nëpërmjet
rrugë·e tregtare të shkelura qysh në shek. VI-V, duke ndjekur luginat e lumenj·e me
pikënisje si nga qendrat e bregut Adriatik, ashtu edhe të Lgjeut.

Monedhat e argjendit përdoren gjerësisht si ekui·alent shkëmbimi. Në krahinat bregdetare
gjejnë një përhapje të madhe monedhat e Dyrrahut e të Apolonisë, kurse në ato të
brendshme dhe lindore monedha e Damastionit. Gjetjet e deritanishme tregojnë se kjo
monedhë qarkulloi në një zonë të gjerë që përíshinte krahinën e diestë·e, penestë·e dhe
pjesërisht atë të lynkestë·e.

Prerja dhe hedhja në treg e monedha·e nga një qytet ilir si Damastioni është një íakt me
rëndësi të ·eçantë. Ai tregon se tani, në pjesën e parë të shek. IV p.e. sonë, krahas Dyrrahut
dhe Apolonisë, të cilat me monedhat e tyre, qysh nga shek. V p.e. sonë kishin mbuluar
krahinat e aíërta të ultësirës bregdetare dhe i kishin tërhequr ato në orbitën e marrëdhënie·e
sklla·opronare, një qytet ilir, Damastioni, lindi dhe u bë qendër e rëndësishme ekonomike e
krahina·e të brendshme. Ai hodhi në treg monedhën e ·et dhe me këtë shënoi shtrirjen e
mëtejshme të sistemit monetar në krahinat e brendshme të Ilirisë Jugore. Lkonomia
monetare theu kështu dhe në këtë pjesë të Ilirisë ekonominë e prapambetur natyrore, për t`i
hapur rrugën një sistemi të ri ekonomik, sklla·opronarisë.

Vendosja e skllavopronarisë

Me lindjen e qytete·e u krijua edhe një popullsi qytetare, e cila më parë nuk njihej. Burimet
nuk e bëjnë të qartë përbërjen dhe karakterin e kësaj popullsie, por meqë qytetet ishin qendra
ekonomike dhe administrati·e, edhe popullsia e tyre përbëhej nga masa e gjerë e prodhues·e
zejtarë, bujq e blegtorë, nga pronarët e punishte·e zejtare, tregtarët dhe aristokracia e ·jetër
íisnore që përbënte parinë e qytetit. Si e tillë, popullsia e qytetit paraqitej e diíerencuar në
shtresa shoqërore, me interesa të ndryshme. Prej tyre, pronarët e punishte·e dhe tregtarët
íormonin shtresën e re të pasuruar, e cila zh·endos përíundimisht në plan të dytë
aristokracinë e ·jetër íisnore.

Si qendra ekonomike e politike më ·ete qytetet i rrethonte një popullsi íshatare e lidhur me
ta nëpërmjet interesa·e ekonomikë të ndërsjelltë. Në burimet këto popullsi njihen akoma si
46
íise të mëdha apo të ·ogla, por íisi nuk ka më kuptimin e tij klasik. Vetë dukja e qytete·e
dhe prerja e qarkullimi i monedha·e janë elemente që nuk pajtohen me rendin íisnor, ato i
japin bashkësisë një përmbajtje të re nga pikëpamja e marrëdhënie·e ekonomike e shoqërore.

Ashtu si në Maqedoni, edhe në Lpirin íqinjë të kësaj kohe, shumica e popullsisë në Iliri
jetonte në íshatra, qytetet ishin ende në numër të ·ogël. Masën kryesore të kësaj popullsie e
íormonte íshatarësia e lirë, por burimet bëjnë íjalë edhe për një popullsi íshatare të ·arur.
1heopompi në ·eprën e tij « lilipika » shkruan se « ardianët kanë 300 mijë prospelatë si
helotë... ». Me prospelatë autorët e ·jetër kuptonin një popullsi të ·arur që merrej me
punimin e tokës dhe që u jepte zotërues·e të saj si detyrim një pjesë të prodhimit. Duke i
krahasuar prospelatët e ardianë·e me helotët e Spartës, 1heopompi e përcakton edhe më
mirë gjendjen e tyre sociale. Me sa duket edhe këta ishin, sikurse helotët, një popullsi e
nënshtruar që pas pushtimit ishin shpronësuar dhe ishin kthyer në gjendje ·artësie. Nuk
kemi pro·a nëse kjo ishte një popullsi e huaj apo një íis tjetër ilir që pësoi këtë íat, numri i
tyre gjithashtu duhet të jetë i tepruar, por mbetet i padiskutueshëm íakti që kemi të bëjmë me
një masë popullsie mbi të cilën ushtrohet shtypje ekonomike dhe politike.

Midis ilirë·e ky nuk ishte një íenomen i ·eçantë për ardianët. Një shekull më ·onë
Agatharkidi në ·eprën e tij « L·ropaikon » do të pohojë se « dardanët kanë kaq shumë
sklle·ër ,ai i quan këta me emrin « dullos »,, sa dikush kishte 1 000, kurse të tjerë edhe më
shumë. Secili nga këta në kohë paqeje punon tokën, kurse në kohë luíte merr pjesë në ushtri
duke pasur si prijës zotin ,« despotes », e tij ».

Ldhe pse Agatharkidi përdor termin dullos, shpjegimet e mëtejshme e bëjnë të qartë se kemi
të bëjmë me një popullsi të tipit të prospelatë·e ardianë. Nuk ka asnjë dyshim që termi
« dullos » përdoret këtu me kuptimin më të gjerë, ashtu sikurse ndodh shpesh që autorët
antikë i quajnë helotët « dullë të lakeldemonë·e ».

Një rast tjetër është ai që përmend Atheneu, për penestët. Sipas tij « thesalët quajnë penestë
jo ata që lindin sklle·ër, por ata që shtihen në dorë me anë të luítës ». Dihet se me emrin
penestë quhej një íis i tërë në territorin e Mbretërisë Ilire. Përkuíizimi i Atheneut të çon në
përíundimin se popullsia e këtij íisi duhet të ketë qenë e ngjashme nga pikëpamja e gjendjes
shoqërore me prospelatët e ardianë·e dhe dullët e dardanë·e.

Prania e një popullsie të tillë të ·arur e të shírytëzuar ekonomikisht midis ilirë·e, është një
dëshmi e rëndësishme për të përcaktuar karakterin dhe strukturën e shoqërisë ilire. Siç
tregojnë të dhënat e autorë·e antikë, popullsia e ·arur e tipit prospelatë-helotë-penestë
përíaqësonte në këtë kohë në Iliri një íormë të hershme të sklla·ërisë që ekzistonte në disa
nga popullsitë kryesore ilire. Kjo kategori njerëzish përdorej në masë në punimet bujqësore
dhe mbase edhe në shírytëzimin e miniera·e. Zotërit e tyre ,despotët, duket se banonin në
qendrat e ·ogla të íortiíikuara ose në qytete. Kohën më të madhe ata e kalonin në luítëra
dhe jo rrallë me dëírime. 1heopompi na thotë se sunduesit e prospelatë·e ardianë « çdo ditë
deheshin, bënin mbledhje dhe shtroheshin në gosti, të dhënë pas të ngrënit e të pirit ».
Pjesën tjetër të popullsisë e përbënte masa e íshatarë·e të lirë që luante, me sa duket, ende

një rol kryesor në prodhimin shoqëror.

Për·eç përíitimit nga puna e popullsisë ·endase, shtresa e pasur siguronte të mira materiale
nëpërmjet grabitjes kolekti·e të popuj·e íqinjë me anë të luítëra·e. 1ributet e për·itshme që
detyroheshin të paguanin popujt e nënshtruar tregojnë se këto grabitje kryheshin në mënyrë
sistematike.

Kështu në shek. IV p.e. sonë, shoqëria ilire paraqitet si një shoqëri e ndarë në klasa e shtresa
shoqërore. Kjo shoqëri njihte atëherë íormat e hershme të ·arësisë sklla·opronare, prandaj
edhe ishte një shoqëri sklla·opronare. Lindja e qytete·e ndihmoi për thellimin e diíerencimit
shoqëror, sepse duke u bërë qendra të rëndësishme të zejtarisë dhe të tregtisë ato i dhanë
ho· rritjes së prodhimit, shkëmbimit me para dhe shírytëzimit të punës së huaj.

Pa mbi·lerësuar peshën dhe rolin e qytetit ilir në këtë periudhë të hershme mund të thuhet se
ai ·epron jo ·etëm si bartës i sklla·opronarisë, por edhe si përçues i saj në botën íshatare që
e rrethon. L lidhur me qytetin me anë të marrëdhënie·e ekonomike dhe e ·arur prej tij
përmes këtyre marrëdhënie·e, bota íshatare ilire, sidomos ajo që ndodhej rreth qytete·e nuk
është më bota e organizimit íisnor. Ajo njeh tani marrëdhënie ·artësie në íormën e
sklla·ërisë së tipit helot.

Kështu, në shek. IV qyteti ilir na paraqitet me një rol e peshë të ndjeshme në jetën
ekonomike e shoqërore të Ilirisë. Si i tillë ai shërbeu si bazë e organizimit politik shtetëror.



2. MBRL1LRIA L PARL ILIRL. DINAS1IA L BARDHYLI1
(IILLIMI I SHLK. IV-33S P.L. SONL)

Ardhja në fuqi e Bardhylit

Shekulli i ri, i katërt, i gjen përsëri ilirët në konílikt me íqinjët e tyre maqedonë për çështjen e
Lynkestisë. Në ·itet e íundit të sundimit të mbretit maqedon, Arhelaut, në kapërcyell të
shekullit, u zh·illua një luítë e re midis ilirë·e dhe maqedonë·e për këtë krahinë. Në këtë
luítë mbreti i lynkestë·e, Arrabeu, kishte si aleat mbretin Syra. Aristoteli, që e përmend këtë
íakt, nuk e cilëson origjinën etnike të Syras, por burimet e tjera e bëjnë të qartë se ai ishte
mbreti i ilirë·e. Aleanca midis tij dhe Arrabeut ka të ngjarë ta ketë zanaíillën e saj në ngjarjet
e ·itit 423 p.e. sonë dhe duket se ka qenë përíorcuar me një martesë dinastike midis Syras
dhe një ·ajze të Arrabeut. Rezultatet e kësaj luíte nuk njihen, por ngjarjet e mëpastajme
tregojnë se nuk ndodhi ndonjë ndryshim në gjendjen ekzistuese.

Vrasja e mbretit Arhelau ,·iti 399 p.e. sonë,, shënoi për Maqedoninë íillimin e një periudhe
trazirash që zgjatën katër dekada me radhë. Kontradiktat e brendshme që u bënë shkak për
këtë ·rasje dhe për intrigat e më·onshme dinastike, krijuan rast për hapjen e konílikte·e
midis Maqedonisë dhe íqinjë·e të saj. Në íillim të sundimit të Amyntës II, që pasoi
48
Arhelaun, u duk sikur konílikti iliro-maqedon gjeti një zgjidhje. Martesa e Amyntës me një
bijë të mbretit Syra, të quajtur Lurydike, që ishte në të njëjtën kohë edhe mbesë e Arrabeut,
ísheh në ·et·ete íaktin që midis ilirë·e e maqedonë·e ishte arritur një marrë·eshje pajtimi
për çështjen e lynkestë·e.

Por kjo gjendje nuk zgjati shumë. Ilirët, interesat e të cilë·e ishin ndeshur prej kohësh me
ato të Maqedonisë në Lynkesti, ishin të interesuar për dobësimin e mëtejshëm të Maqedonisë
dhe jo për pajtim. Rasti i ·olitshëm për ta arritur këtë qëllim paraqitet pikërisht tani, që
Maqedoninë e kishte pushtuar ·ala e turbullira·e të brendshme. Në ·itin 393 p.e. sonë, ilirët
u dyndën në Maqedoni, pushtuan një pjesë të saj dhe pasi dëbuan Amyntën, ·endosën në
íron një íarë Argeu, që thuhet se zbriste prej dinastisë së lynkestë·e. Nën presionin e
pushtimit ilir, një pjesë e toka·e të Maqedonisë Lindore me pëlqimin e mbretit të rrëzuar hyri
në Lidhjen e Olinthit. Amynta u strehua në 1hesali dhe ·etëm pas dy ·jetësh mërgimi, ai
mundi të kthehej në ·end me ndihmën e thesalë·e, të cilët preíeronin më mirë sundimin e tij
se atë të Argeut që përkrahej nga ilirët. Paqen me ilirët ai qe detyruar ta blinte me një tribut
·jetor që do t`ua paguante atyre.

Rrethanat në të cilat ndodhi ky ndryshim në marrëdhëniet e ·endosura së íundi midis ilirë·e
dhe maqedonë·e nuk janë të qarta. Dihet ·etëm se ngjarjet e mëpastajme nuk janë të lidhura
me Syran, por me emrin e një mbreti të ri ilir, të quajtur Bardhyl. Megjithëse emri i tij
shíaqet në burimet shumë më ·onë, në ngjarjet e ·itit 359 p.e. sonë, prapë se prapë duket se
ai i udhëhiqte ilirët shumë kohë përpara. Sipas këtyre burime·e Bardhyli jetoi një kohë të
gjatë dhe kur u ndesh me lilipin II ,359 p.e. sonë,, ose pak më ·onë, ishte në një moshë të
thyer, 90 ·jeçare. Interes të ·eçantë lidhur me íigurën e tij kanë lajmet që e paraqesin si një
mbret me prejardhje të ulët, në íillim qymyrxhi e pastaj kryengritës ,latro,, që e pat íituar
pushtetin me íorcë dhe që gëzonte simpatinë e luítëtarë·e, meqenëse në ndarjen e plaçkës
ishte i drejtë e i paanshëm. Këto njoítime e paraqesin atë jo si një trashëgimtar të Syras, por
si një përmbysës të tij. Vetëm duke pranuar këtë íakt, mund t`i jepet një shpjegim ndryshimit
që ndodhi në marrëdhëniet e ilirë·e me maqedonët në ·itin 393 p.e. sonë. Duket se në Iliri
íorca të reja, në të cilat rol të rëndësishëm ka pasur Bardhyli, e kundërshtuan marrë·eshjen
me Amyntën II, rrëzuan Syrën dhe in·aduan Maqedoninë. Pra, duhet të ketë qenë Bardhyli
ai që udhëhoqi ilirët në íushatën e ·itit 393 p.e. sonë kundër Amyntës dhe e detyroi atë t`i
paguante tribut ·jetor. Qe përsëri ai që theu përpjekjet e Aleksandrit II në ·itin 369 dhe të
Perdikës III më 360 p.e. sonë për t`u çliruar nga kjo gjendje. 1entati·a e Perdikës përíundoi
me dështim të plotë. Ai mbeti në íushën e betejës së bashku me 4 000 maqedonë të tjerë.
Kjo qe humbja më e rëndë që pësuan maqedonët në ·argun e përpjekje·e të tyre për t`u
çliruar nga ilirët.

Gjatë gjysmës së parë të shek. IV p.e. sonë burimet përmendin edhe një ngjarje tjetër me
rëndësi. Në ·itin 385 p.e. sonë ilirët përíunduan një aleancë me tiranin e Syrakuzës,
Dionizin. Ndërmjetës për këtë u bë mbreti i molosë·e, Alketa, i cili qe dëbuar nga ·endi i tij
prej partisë íilospartane dhe qe strehuar në Sirakuzë. Qëllimi i marrë·eshjes ishte ri·endosja
e Alketës në íronin molos. 1ë dyja palët qenë të interesuara për këtë, sepse ilirë·e kjo
aleancë u siguronte dobësimin e ndikimit spartan dhe rrjedhimisht të atij maqedon në Lpir,
49
kurse Dionizit i jepte mundësi të íorconte pozitat e tregtisë sirakuzane në brigjet e Adriatikut
e të Jonit. Në tregimin e tij Diodori ·inte në dukje se Dionizi u dërgoi ilirë·e një ndihmë
ushtarake prej 2 000 ·etash dhe 5 000 armë « meqenëse ilirët ishin në luítë ». Por nuk thotë
se me cilët luítonin ilirët në këtë kohë. Lshtë supozuar se Diodori e ka íjalën për luítën që
përíundoi me dëbimin e Amyntës, por kjo ngjarje me të drejtë është datuar në ·itin 393 dhe
jo më 385. Nuk qëndron as pikëpamja se ilirët qenë duke luítuar me molosët, kur Dionizi u
dërgoi ndihmën dhe se ky e shírytëzoi këtë luítë ·etëm për të kthyer Alketën. Vetë Diodori
e ka sqaruar këtë íakt kur pohon se ilirët hynë në Lpir pasi u erdhi kjo ndihmë dhe « pasi
mblodhën një íuqi të madhe ». Në këtë rast duhet të jetë íjala për íaktin se ilirët ishin në
gjendje luíte pothuajse të pandërprerë me íqinjët e tyre, maqedonët. Ndihma ushtarake e
Dionizit duket se i lehtësonte pak ilirët nga kjo barrë. Ky íakt dhe pjesëmarrja akti·e në
aksion kundër molosë·e për të sjellë në íronin e tyre Alketën e ·uri Sirakuzën në pozitën e
aleatit të ilirë·e kundër armiq·e tradicionalë të tyre, maqedonë·e. Megjithatë íorcat kryesore
në këtë aksion ishin ato ilire, ushtarë·e të Dionizit nuk iu caktua ndonjë rol i pa·arur,
përkundrazi Diodori thotë se « ushtrinë që u erdhi në ndihmë ilirët e përzien me trupat e
tyre ». Ndërmarrja përíundoi me sukses të plotë. Në betejën e rreptë që u zh·illua ilirët
dolën íitues dhe molosët lanë në íushën e luítës shumë të ·rarë. Ndihma që u dërguan
spartanët nuk u solli ndonjë dobi molosë·e dhe Alketa zuri përsëri íronin e ·et në
Mbretërinë Molose. Kjo ngjarje sqaron politikën që Bardhyli ndiqte me íqinjët perëndimorë.
Me sa duket, aleanca me Syrakuzën ishte për të një mbështetje e shëndoshë në luítën kundër
Maqedonisë.

Iushata maqedone kundër Mbretërisë Ilire

Në ·itin 359 Maqedonia mundi të dalë përsëri në íushë të betejës kundër ilirë·e, por tani ajo
e kishte kapërcyer gjendjen e kaosit të brendshëm politik dhe kishte mënjanuar rrezikun e
sulmit nga kundërshtarët e tjerë. Sundimtari i ri i saj, lilipi II, íilloi íushatën kundër
Mbretërisë Ilire pasi ishte pajtuar me Athinën dhe kishte larguar rrezikun trak e paion.

I çliruar, në këtë mënyrë, lilipi u sul kundër ilirë·e me një ushtri të madhe, të përbërë prej 10
000 këmbësorësh të armatosur rëndë dhe 600 kalorësish. Bardhyli i doli përpara armikut me
një ushtri po kaq të madhe, 10 000 këmbësorë të zgjedhur dhe 500 kalorës. Megjithatë,
mbreti plak e çmoi këtë radhë të paía·orshme ndeshjen e armatosur me maqedonët dhe bëri
përpjekje për marrë·eshje. Ai i propozoi lilipit paqe, me kusht që të dy palët të mbanin
qytetet që kishin në zotërim në atë kohë, lilipi nuk e pranoi dhe kërkoi që ilirët t`i lironin të
gjitha qytetet që i kishin pushtuar Maqedonisë. Meqenëse nuk u arrit marrë·eshja, íilloi
përleshja. 1ë dy ushtritë u ndeshën me ashpërsi të madhe. Ushtria ilire i përballoi për mjaít
kohë sulmet e armikut. Goditje·e të íalangës maqedone Bardhyli u kundër·uri íormacionin
luítarak me radhë të shtrënguara në trajtë kuadrati.

« Në krye, - shkruan Diodori, - íitorja nuk anoi as nga njëra, as nga tjetra palë, dhe kështu
·azhdoi për një kohë të gjatë, sepse të dy ushtritë luítuan me një trimëri të rrallë. Nga të dy
anët u ·ranë shumë ·eta dhe ca më shumë u plagosën ». Megjithëse maqedonët e íituan më
në íund betejën, lilipi e pa se nuk qe në gjendje ta ndiqte armikun. Më ·onë ilirët dërguan
50
përíaqësues dhe përíunduan paqen, pasi liruan të gjitha qytetet e Maqedonisë që kishin
pushtuar. Diodori bën të qartë edhe íaktin se për cilat toka ishte íjala, kur thotë se, pasi i
·uri nën zotërimin e tij gjithë banorët gjer në liqenin Lyhnid, lilipi u kthye në Maqedoni. Me
këtë betejë, ai zgjidhi përíundimisht çështjen e Lynkestisë dhe e ndryshoi gjendjen në kuíijtë
perëndimorë në ía·or të Maqedonisë.

Në kushtet e krijuara rishtas ilirët u përpoqën të dilnin nga gjendja e krijuar duke kërkuar
aleatë kundër Maqedonisë. Në ·itet e íundit të jetës së tij Bardhyli u drejtua në jug, kundër
molosë·e, të cilët ndërkaq ishin aíruar me lilipin, duke synuar që t`i shkëpuste nga ndikimi
maqedon. Ushtria ilire in·adoi tokat molose, por ndeshi në një qëndresë të íortë dhe u
detyrua të tërhiqej. Në ·itin 356 p.e. sonë ky synim u përsërit në përpjekjen për një aleancë
të gjerë antimaqedone. Këtë ngjarje Diodori e përshkruan kështu: « tre mbretër, ai i 1rakisë,
i Paionisë dhe i Ilirisë, ishin bashkuar për të sulmuar lilipin. Këta mbretër íqinjë e shikonin
tërë smirë rritjen e íuqisë së lilipit dhe duke qenë se nuk ishin aq të íortë për ta luítuar
·eçmas, u lidhën ndërmjet tyre me shpresë që t`ia arrinin më lehtë qëllimit ». Por ata ishin të
zënë me grumbullimin e ushtrisë, kur ai i zuri në beíasi dhe i theu para se të bashkonin íorcat
e tyre. Ky lajm ·ërtetohet edhe me një mbishkrim atik, që përkujton përíundimin e një
koalicioni midis Athinës dhe tre mbretër·e të përmendur më lart. Në këtë akt zyrtar mbreti i
ilirë·e quhet Grabo. Midis mendime·e të ndryshme që janë shíaqur rreth íigurës së tij, duket
më i pranueshëm supozimi sipas të cilit Grabo ka qenë pasardhës i Bardhylit, që në këtë
kohë duhet të ketë ·dekur.

lrenimi që arriti t`u bënte ilirë·e nuk e kënaqte lilipin. Ai nuk e ndiente ·eten të qetë
sidomos kur luíta për ·endosjen e hegjemonisë maqedone në Greqi kërkonte gjithë energjitë
dhe íorcat e tij. Për t`u siguruar nga sulmet e shtetit ilir, lilipi u mundua ta ·inte këtë shtet
në pozita mbrojtjeje. Prandaj, në ·itin 344 p.e. sonë, e sulmoi përsëri Ilirinë me një ushtri të
íortë. Këtë radhë ilirët udhëhiqeshin nga mbreti Pleuria. Ata i bënë një qëndresë të ashpër
dhe i shkaktuan armikut humbje të rënda. Vetë lilipi mbeti i plagosur dhe në íushën e
betejës ranë shumë nga rrethi i tij i aíërm. Megjithatë, ai mundi të hyjë në Iliri dhe të
pushtojë disa qytete, të cilat më ·onë i íortiíikoi dhe ·endosi në to garnizone. Pasi shkretoi
·endin, lilipi u kthye në Maqedoni me plaçkë të madhe. Në burimet nuk thuhet se deri ku
mundi të ketë arritur dhe për cilën pjesë të ·endit është íjala kur ílitet për qytetet e pushtuara,
por dihet nga pohimet e Isokratit se në bregdet nuk mundi të dalë. Ka të ngjarë që ai të ketë
·ënë dorë mbi një pjesë të krahinës së banuar nga íisi i dasaretë·e dhe si kuíi të kenë
shërbyer ato që në burimet quhen malet e Ilirisë ose të taulantë·e dhe që mund të
identiíikohen me ·argun e male·e të Polisit, të Kamjes dhe të Ostro·icës.

Kryengritja e vitit 33S p.e. sonë

Pas ·dekjes së lilipit II, ilirët e krahina·e të nënshtruara ngritën krye në ·itin 355 p.e. sonë
kundër pasardhësit të tij, Aleksandrit, kur ky ndodhej larg ·endit, duke luítuar me tribalët
dhe popullsi të tjera ·eriore. Këtu Aleksandrit i erdhi lajmi i kësaj lë·izjeje në Iliri. Kliti, i
biri i Bardhylit, ishte shkëputur prej tij dhe me të ishte bashkuar edhe Glaukia, mbret i ilirë·e
taulantë. Si mësoi se Kliti kishte pushtuar qytetin Pelion, Aleksandri u drejtua me íorcat e tij
51
kundër këtij qyteti. Ruíi dhe Ariani që bëjnë íjalë për këtë ngjarje, përshkruajnë me hollësi
pozicionin e qytetit, ·endosjen e íorca·e kundërshtare dhe stratagjemat që përdorën të dyja
palët. Sipas tyre Pelioni ishte një qytet i Dasaretisë, buzë lumit Lordai, dhe më i íorti në këtë
·end. Ushtria ilire ishte ndarë në dy pjesë: garnizoni që mbronte qytetin dhe repartet e
lë·izshme që kishin zënë rrugët dhe majat përqark tij. Aleksandri ·endosi t`i shkëpusë lidhjet
midis tyre, ngriti lëmin pranë qytetit dhe íilloi ndërtimin e një muri që do të pengonte
garnizonin të dilte për të marrë pjesë në luítimet e jashtme. Mbërritja e beíasishme e
Glaukisë me një ushtri taulantësh e ·uri ushtrinë maqedone në pozitë të ·ështirë dhe ·etëm
në sajë të një mano·re të shpejtë, Aleksandri mundi të tërhiqte pa humbje të mëdha trupat e
·eta. Por ilirët nuk ditën ta shírytëzonin íitoren. Duke besuar në një sukses të plotë, ata e
lanë ushtrinë e tyre pranë Pelionit në shkujdesje. Kjo i dha mundësi Aleksandrit, që tri ditë
pas tërheqjes, të kthehej íshehtas përsëri në íushën e betejës dhe ta godiste natën ushtrinë
ilire. Pasi pësoi humbje të mëdha, masa kryesore e ushtrisë ilire u tërhoq në malet e
taulantë·e. Vetë Kliti, pas dështimit të kryengritjes u mërgua në ·endin e taulantë·e, ndërsa
garnizoni u largua duke i ·ënë zjarrin qytetit. Deri në prag të kryengritjes duket se Kliti
sundonte në mbretërinë e tij të dobësuar, duke njohur so·ranitetin e mbretit maqedon. Kjo
të paktën mund të nënkuptohet nga shprehja e Arianit që thotë se ai « u shkëput » prej
Aleksandrit, kur e njoítuan për íillimin e kryengritjes. Por në burimet nuk thuhet se cila qe
gjendja juridike që u ·endos në këtë pjesë të Ilirisë pas largimit të Klitit. Aleksandri duket se
u kënaq me ri·endosjen e gjendjes së mëparshme në këtë pjesë të shtetit të tij dhe nuk e
·azhdoi më tej koníliktin me ilirët, telashe të tjera e prisnin në Greqi. 1aulantët, të cilët lilipi
nuk kishte mundur t`i shkelte, paraqiten në këtë konílikt si një íuqi më ·ete dhe me një
mbret të tyre. 1okat e këtij íisi përbënin siç duket atë pjesë të Mbretërisë Ilire që kishte
mbetur e pa·arur.

Organizimi politik i Mbretërisë Ilire

Gjatë ·eprimtarisë së tij tridhjetë·jeçare deri në ·itin 360 p.e. sonë Bardhyli e kishte rritur
pushtetin e ·et dhe kishte krijuar një mbretëri të íortë. Pellgu rreth liqenit Lyhnid ishte
krahina ku u zh·illuan ngjarjet e rëndësishme të gjysmës së parë të shek. IV, por kjo krahinë
nuk mund të identiíikohet me territorin e shtetit ilir, shtrirja e plotë e të cilit është ·ështirë të
rindërtohet. Sidoqoítë ai na paraqitet si një íorcë që ishte në gjendje t`i kundër·ihej me
sukses Maqedonisë. Kuptohet ·etiu që si i tillë ai përbënte një njësi të paktën të barabartë
me të, si nga pikëpamja e territorit, ashtu edhe e íorcës së gjallë njerëzore. Si rrjedhim,
krahina të tjera të Ilirisë së Jugut, pa përjashtuar ultësirën bregdetare, duhet të kenë bërë
pjesë në këtë njësi.

Organizimi politik i këtij íormacioni shtetëror nuk njihet mirë. Bardhyli quhet prej autorë·e
antikë « mbret i ilirë·e », po kështu emërtohen dhe pasardhësit e tij. Kjo lejon që ky
íormacion të konsiderohet si një mbretëri, e cila nuk kishte marrë ende tiparet e qarta të një
monarkie. Vetë Bardhyli, në íillimet e tij na paraqitet si një prijës i thjeshtë ushtarak që
respekton shumë zakone të rendit íisnor. Duket më e besueshme, që mbretëria e tij të ketë
qenë në íillim një bashkim i thjeshtë bashkësish ilire, të cilat i lidhnin interesa ekonomike dhe
politike, në radhë të parë interesi i mbrojtjes nga rreziku i jashtëm. (do bashkësi kishte në
52
krye mbretin e ·et të ·ogël që njihte so·ranitetin e mbretit të íederatës dhe i nënshtrohej atij.
Me kalimin e kohës, autoriteti dhe pushteti i Bardhylit si mbret u rrit e u íorcua së tepërmi.
Ky pushtet mbështetej në íorcat e armatosura. Në ·itet 60 të shek. IV p.e. sonë, ai kishte një
ushtri të rregullt, me një organizim dhe taktikë luítarake të përparuar. Kjo ushtri íormohej
nga një këmbësori e organizuar dhe e armatosur mirë që përbënte bazën e íorca·e të
armatosura dhe nga kaloria, e cila, megjithëse e ·ogël në numër, ekzistonte si njësi më ·ete
me cilësinë e një íorce të mano·rueshme goditëse.

Ngjarjet politike që jetoi Mbretëria Ilire e kohës së Bardhylit dhe e pasardhës·e të tij tregojnë
gjithashtu se ajo përíaqësonte një íorcë serioze. Veprimet e saj nuk janë të shkëputura, por
gjejnë ·end në kuadrin politik të kohës dhe janë shprehje e një qëndrimi që ka si objekti· të
qartë dobësimin e kundërshtarit kryesor dhe íorcimin e pozita·e të ·eta në raport me shtetet
íqinje. Kjo politikë mbështetej në marrë·eshje e aleanca politike e ushtarake. Nuk mund të
përíytyrohet dot një organizim íisnor apo një demokraci ushtarake që të luajë një rol kaq
akti· në situatën ndërkombëtare dhe të ketë pikësynime kaq të qarta politike, të cilat
kërkonin përqendrim íorcash e mjetesh, siç është rasti i Mbretërisë Ilire të kësaj kohe. Një
·eprimtari kaq e gjerë dhe kaq e guximshme në politikën e jashtme mund të ketë ·end ·etëm
në kushtet e një organizimi shtetëror.

Por nuk duhet të kujtojmë se shteti ilir i kësaj kohe ishte një organizëm i përkryer që u
përgjigjej të gjitha kërkesa·e të këtij nocioni në kuptimin e plotë të íjalës. Megjithatë ai
kishte tiparet thelbësore që i duhen një shteti: territorin, ndarjen territoriale të popullsisë
sipas njësi·e gjeograíike-etnograíike dhe pushtetin publik në duart e klasës sunduese.
Struktura social-ekonomike e krijuar në gjirin e shoqërisë ilire të kësaj kohe çoi gradualisht në
lindjen e këtij shteti, si një mjet që i duhej klasës sunduese për të nënshtruar shtresat e tjera
dhe për të mbrojtur interesat e saj. Nuk mund të detyrohej masa e madhe e prospelatë·e-
dulle të punonte për pjesën tjetër të shoqërisë ilire, për despotët pa një aparat shtrëngimi të
përhershëm siç ishte aparati shtetëror. Kjo përbënte íunksionin kryesor të brendshëm të
shtetit ilir. Karakteri i shtetit shprehet edhe në íunksionin e jashtëm që realizohet nëpërmjet
ndeshje·e me popujt íqinjë me anë të íushata·e pushtuese dhe ngarkimit të tyre me tribute.
Shteti ilir ndodhej në stadin e tij íillestar dhe karakterizohej nga mbeturina të theksuara të
rendit íisnor që gjenin shprehje në anë të ·eçanta të jetës shoqërore. Por qytetet dhe
popullsia e tyre, që përbënin bazën themelore ekonomike e shoqërore të tij, kishin marrë një
zh·illim të dukshëm. Pozita dhe roli i tyre në jetën politike u bë më i qartë në periudhat e
mëpastajme, dora-dorës me zh·illimin e mëtejshëm të shoqërisë antike ilire.

Shteti ilir lindi si rezultat i zh·illimit të brendshëm të íorca·e prodhuese në Ilirinë e Jugut.
Procesi i lindjes dhe i íormimit të tij përkon me periudhën e sundimit të mbretit Bardhyl, ai
mund të konsiderohet edhe si themeluesi i shtetit ilir. Luítërat me Maqedoninë qenë, nga
ana tjetër, një íaktor i jashtëm me rëndësi që e shpejtoi këtë proces. Dështimi i përkohshëm
në luítërat me lilipin II dhe Aleksandrin nuk e ndërpreu jetën shtetërore të ilirë·e. Këto
luítëra përbëjnë ·etëm një episod të shkurtër politik që nuk e ndali këtë proces të thellë
shoqëror në Iliri.

53
Shteti ilir lindi brenda territorit, të cilin e banonin sipas Plinit dhe gjeograíit romak të shek. I,
Melës « ilirët e mirëíilltë » dhe do të zh·illohet më tej në kuadrin e po këtij territori.



3. MBRL1LRIA L DY1L ILIRL. DINAS1IA L GLAUKISL
(33S-23J P.L. SONL)

Rimëkëmbja e shtetit ilir

Shumë shpejt pasi pajtoi íqinjët ·eriorë dhe Greqinë, Maqedonia u drejtua nga lindja duke e
lënë të qetë shtetin ilir. lqinjësia me Maqedoninë nuk përbënte më atë rrezik serioz dhe
ilirët u munduan ta shírytëzonin gjendjen e krijuar për rimëkëmbjen e shtetit të tyre. Ruíi
njoíton për trazira të reja në Iliri, por duket se ato nuk patën sukses, sepse në ·itin 323 p.e.
sonë, kur u bë ndarja e perandorisë së Aleksandrit, një pjesë e ilirë·e ishte ende nën
sundimin e Antipatrit, që u bë mbret i Maqedonisë, i Greqisë, i Ilirisë, i Lpirit dhe i
popullsi·e të tjera të pushtuara në Ballkan.

Gjendja e turbullt që u krijua në perandori pas ·dekjes së Aleksandrit dhe shthurjes së
perandorisë së tij krijoi kushte më të përshtatshme për çlirimin e toka·e lindore ilire. Duke u
lidhur me armiqtë e Maqedonisë, Glaukia, mbret i taulantë·e, arriti t`i çlirojë këto toka dhe t`i
bashkojë me mbretërinë e tij. Duket se pas kësaj ai mori edhe titullin « mbret i ilirë·e » në
·end të titullit të mëparshëm « mbret i taulantë·e ».

Pasi realizoi bashkimin e toka·e ilire dhe rimëkëmbi shtetin ilir, Glaukia u përpoq të
dobësonte ndikimin maqedon në Lpir. Për këtë qëllim ai u aírua me mbretin e molosë·e,
Ajakidin dhe u martua me Berojën, një bijë nga dera mbretërore molose. Në këtë politikë ai
u ndesh me të birin e Antipatrit, Kasandrin, që pas shumë përpjekjesh ishte ·endosur në krye
të Maqedonisë. Në ·itin 31¯ p.e. sonë, Kasandri rrëzoi nga íroni molos aleatin e Glaukisë,
Ajakidin, i cili kishte ndërhyrë në grindjet e brendshme për íronin maqedon, duke marrë
anën e Olimbisë, nënës së Aleksandrit. Në këtë kohë Glaukia mori nën mbrojtje dhe mbajti
në pallatin e tij birin e mbretit të rrëzuar, Pirron dy·jeçar. Me gjithë kërkesat këmbëngulëse
të Kasandrit, Glaukia nuk e dorëzoi Pirron, ai nuk e bëri këtë as kur mbreti maqedon i
premtoi si shpërblim shumën e madhe prej 200 talentesh, as kur ky e kërcënoi me luítë.

Shtrirja e sovranitetit mbi Dyrrahun e Apoloninë

1re ·jet mbas kësaj ngjarjeje, në ·itin 314, Kasandri, duke u nisur nga Lpiri, sulmoi nga deti
Apoloninë, pastaj Dyrrahun dhe u íut në Iliri. Në këtë luítë Glaukia u mund dhe Kasandri u
bë zot i dy qytete·e të mëdha të Adriatikut. 1razirat politike e detyruan të kthehej në Greqi
pasi la këtu garnizone të íuqishme. Një ·it më ·onë, më 313 p.e. sonë, Glaukia rrethoi
Apoloninë, por pa sukses. Sipas Diodorit, me ndërmjetësinë e spartanë·e ai pranoi të heqë
rrethimin dhe të përíundojë një traktat paqeje me apoloniatët. Kushtet e paqes nuk dihen
dhe as që bëhej íjalë për ·endosjen e ndonjë íorcë maqedone në qytet, por ngjarjet e
54
mëpastajme, të ·itit 312 p.e. sonë, tregojnë se të dy qytetet mbroheshin nga garnizonet
maqedone. Në këtë ·it apoloniatët dhe dyrrahasit ngritën krye dhe i dëbuan íorcat e
Kasandrit nga qytetet e tyre. Një rol të ·eçantë u atribuon Diodori në këtë ngjarje
korkyras·e, të cilët kishin ardhur për ndihmë. Sipas tij ata « çliruan Apoloninë dhe Dyrrahun
ia dorëzuan Glaukisë, mbretit të ilirë·e ». Burimet nuk japin një përgjigje të drejtpërdrejtë
për çështjet se përse korkyrasit ua dorëzuan Dyrrahun ilirë·e, cili ishte roli i ilirë·e në këtë
ngjarje, cilat kishin qenë raportet e tyre me Dyrrahun dhe ç`raporte u ·endosën me
Apoloninë. Megjithatë nuk është ·ështirë të kuptohet se korkyrasit në këtë rast ·epruan si
aleatë jo ·etëm të apoloniatë·e dhe të dyrrahas·e, por edhe të ilirë·e. Dalja e Maqedonisë në
brigjet e Adriatikut cenonte interesat ekonomikë e politikë si të shtetit ilir, ashtu edhe të
Dyrrahut, Apolonisë e të Korkyrës, prandaj ato u bashkuan kundër rrezikut maqedon. Dy
qytetet e mëdha ishin, siç duket, për ruajtjen e marrëdhënie·e të ·jetra me shtetin ilir dhe nuk
dëshironin t`i nënshtroheshin me dhunë mbretit të Maqedonisë. Dyrrahu duket se kishte
qenë para kësaj në duart e ilirë·e ose kishte njohur so·ranitetin e mbretit ilir. Kundërshtimi
që i bënë apoloniatët Glaukisë më 313 p.e. sonë tregon për një mbizotërim të përkohshëm
në këtë qytet të një grupi promaqedon, i cili më ·onë u përmbys nga kryengritja e qytetarë·e
që dëbuan íorcat e Kasandrit.

Mbreti maqedon u shpejtua të ·ijë me íorcat e tij përsëri para mure·e të Apolonisë për të
ri·endosur gjendjen e mëparshme. Diodori pohon se « apoloniatët ishin lidhur me ilirët ».
Megjithatë, nuk dihet nëse ishte kjo një aleancë e thjeshtë ushtarake apo diçka më tepër, por
duhet nënkuptuar se ilirë·e u ishte caktuar një rol i dorës së parë qëkurse íorcat që mbronin
qytetin « ishin më të mëdha » se ato maqedone. Kasandri u thye keqas dhe u detyrua të
largohej, pasi kishte humbur një pjesë të mirë të ushtrisë. Përpjekjet e tij për t`u ngulur në
Ilirinë bregdetare dështuan dhe pas kësaj ai nuk pro·oi më të kthehej në këto anë.

Luítërat me Kasandrin tregojnë se íuqia e shtetit ilir ishte rritur aq shumë saqë ai mundi të
matej me sukses me Maqedoninë për zotërimin e bregdetit Adriatik. Qytetet e mëdha të këtij
bregdeti prej kohësh kishin njohur so·ranitetin e mbretit ilir, të paktën mbi Dyrrahun ishte
·endosur ky so·ranitet, por që nga ·iti 312 p.e. sonë edhe ndikimi mbi Apoloninë nuk duhet
të ketë qenë më i ·ogël, megjithëse pozita juridike e këtij qyteti ndaj shtetit ilir íormalisht
mund të ketë qenë pak e ndryshme nga ajo e Dyrrahut.

Pas íitores mbi Kasandrin dhe íorcimit të pozitës së tij në Dyrrah e në Apoloni, Glaukia u
mor me përgatitjen e ekspeditës që do të ·inte Pirron në íronin molos. Nuk ishte
zemërgjerësia ndaj tij, as lidhjet që kishte me të nëpërmjet së shoqes, Berojës, bijë nga dera
molose, ato që e shtynë Glaukinë në këtë ndërmarrje të guximshme. Lpiri në këtë kohë ishte
pika më ne·ralgjike e kontaktit dhe hallka më e rëndësishme në kontradiktat iliro-maqedone.
Glaukia duhej ta shkëpuste këtë ·end nga ndikimi maqedon dhe t`i rikthente shtetit ilir
aleatin e humbur. Për këtë qëllim, në ·itin 309 p.e. sonë, në krye të një ushtrie të madhe, ai
hyri në Lpir dhe pasi mposhti kundërshtimin e grupit promaqedon që përíaqësohej nga
mbreti Alketa ,ungji i Pirros,, ·uri në krye të shtetit molos 12-·jeçarin Pirro. Me këtë akt
konílikti me Maqedoninë u zgjidh në ía·or të ilirë·e. Veprimtaria politike dhe ushtarake e
Glaukisë për rimëkëmbjen e íorcimin e pozita·e të shtetit ilir u kurorëzua me sukses.
55

Gjatë sundimit të Glaukisë, shteti ilir jetoi ditë la·die, ai u bë një shtet i íuqishëm, duke
përíshirë në gjirin e tij edhe qytetet Dyrrah e Apoloni. Ai ishte e ·etmja íorcë serioze që iu
kundër·u Maqedonisë në këtë pjesë të Ballkanit, dhe u bë një íaktor i rëndësishëm që ushtroi
një ndikim të íuqishëm në ngjarjet politike të kohës.

Iorcimi i pushtetit mbretëror

Në ·itin 302 p.e. sonë Glaukia ishte ende në krye të shtetit ilir. Pas kësaj date ai nuk
përmendet më. Periudha që pason është mjaít e errët dhe njihet ·etëm nëpërmjet burime·e
të íragmentuara, por ndonjëherë tepër të rëndësishme.

Rreth ·itit 295 p.e. sonë si mbret i ilirë·e përmendet Bardhyli i ri. Rrethanat në të cilat ai u
gjend në krye të shtetit ilir dhe marrëdhëniet e tij me Glaukinë, të cilin e zë·endësoi, janë të
paqarta. Një lidhje martesore e paraqet Bardhylin si aleat të Pirros. Plutarku thotë se pas
·dekjes së gruas së parë, Antigonës, Pirroja « u martua me shumë gra, për arsye politike dhe
për të rritur íuqinë e tij ». Një ndër to ishte edhe Brikena, bija e Bardhylit, mbretit të ilirë·e.
listoriani romak Justini dhe shkrimtari romak i shek. I lrontini njoítojnë nga ana e tyre për
një íushatë të Pirros kundër ilirë·e, në të cilën ai kishte dalë íitimtar dhe kishte pushtuar edhe
qytetin që ishte kryeqendra e tyre, pa na thënë emrin e tij. Ldhe historiani grek i shek. II
Apiani, gjithashtu, i bën jehonë kësaj ngjarjeje, duke thënë se Pirroja zotëronte një pjesë të
Ilirisë gjatë bregdetit Jon. 1ë gjitha këto burime nuk e përcaktojnë, megjithatë, se deri ku u
shtri sundimi i mbretit molos mbi tokat ilire dhe si ndodhi që ai i rritur në oborrin e Glaukisë
ndërhyri me íorcë në shtetin e tij. Pas gjithë këtyre ngjarje·e íshihet një grindje e brendshme
midis trashëgimtarë·e apo pretendentë·e për íronin e Glaukisë, e cila u shírytëzua nga
Pirroja. Por nuk është për t`u përjashtuar edhe pikëpamja sipas së cilës Bardhyli i ri të ketë
qenë një pinjoll i Bardhylit I, që ·jen në íuqi me ndihmën e Pirros, duke i lëshuar këtij të
íundit një pjesë të Mbretërisë Ilire. Vetëm kështu mund të shpjegohet se si Pirroja u bë zot i
krahina·e perëndimore të Mbretërisë Ilire, ndoíta edhe i Apolonisë, kurse Bardhylit i la
krahinat lindore rreth liqenit Lyhnid, ose në perëndim të tij.

Por pushtimi i toka·e ilire prej Pirros dhe sundimi i Bardhylit të ri si « mbret i lirë·e » mbi
një pjesë të shtetit ilir nuk duhet të kenë zgjatur shumë. Pasazhi i Apianit që thotë se këto
toka i trashëguan dhe pasardhësit e Pirros bie në kundërshtim me zh·illimin e ngjarje·e të
mëpastajme. Grindjet e brendshme për trashëgimin e íronit të Glaukisë duket se u
kapërcyen shpejt. Në prologun e librit XXIV të historianit latin 1rogut bëhet íjalë për
« luítën që Ptolemeu e Kerouni ,mbret i Maqedonisë, bënë me Monunin ilir dhe Ptolemeun,
të birin e Lysimahut ». Ky lajm që i takon një ngjarjeje të ·itit 280 p.e. sonë ílet për një
sundimtar ilir që ndërhyn në grindjet për íronin maqedon si aleat i pretendentit tjetër, birit të
Lysimahut. Sipas renditjes së 1rogut, Monuni është kundërshtar i parë i Keraunit dhe mund
të supozohet edhe iniciator i kësaj luíte. Sidoqoítë ky Monun duhet të ishte sundimtar i një
·endi, kuíijtë e të cilit takonin me Maqedoninë.

Supozimi se ai ishte një mbret dardan, sot është zh·leítësuar duke i lënë ·end mendimit se
56
në rastin konkret kemi të bëjmë me një sundimtar të shtetit ilir. ligura dhe ·eprimtaria e tij
bëhet më e qartë nëpërmjet një monedhe të Dyrrahut. Kjo është një tridrahme, e cila mban
simbolet e njohura të tridrahmes së mëparshme autonome të Dyrrahut, në íaqe ka një lopë
duke e pirë ·içi, në shpinë një katror të mbushur me zbukurime lineare, ndryshe prej së parës
monedha e re ka një peshë më të ·ogël ,10,3-10,5 gr. në ·end të 10,4-11,5 gr., dhe krahas
legjendës ····· apo ··· ka edhe emrin e mbretit ,··S···OS ·········, dhe një noíull derri mbi
lopën, që mungojnë në tridrahmat e ·jetra. Në një ·ariant tjetër monedha·e të Monunit u
është hequr legjenda e shkurtuar e qytetit dhe është zë·endësuar me një heshtë. Këto
tridrahme janë datuar me të drejtë pas ·itit 300 p.e. sonë dhe përputhen si kohë me Monunin
e përmendur prej 1rogut.

Njoítimi i 1rogut dhe prerja e kësaj monedhe dëshmojnë se me gjithë tronditjen që kishte
pësuar shteti ilir mbas ·dekjes së Glaukisë nga ndërhyrja e Pirros, Monuni kishte mundur të
rimëkëmbte shtetin e tij në të gjithë territorin e dikurshëm, prej brigje·e të Adriatikut deri në
kuíi të Maqedonisë. Si duket, ai përíitoi nga largimi i Pirros për në Itali për t`i rikthyer shtetit
të ·et tokat e pushtuara. Pushteti i tij mbi Dyrrahun ishte rritur. Duke ·ënë dorë mbi
punishten e monedha·e, ai i thelloi më shumë se paraardhësi i tij marrëdhëniet me këtë qytet.
Varianti i íundit i prerje·e të Monunit tregon se mbreti ilir duhet ta ketë ndjerë ·eten mjaít të
íortë qysh se hoqi prej kësaj monedhe emrin e shkurtuar të Dyrrahut. Nuk dihet se si kanë
qenë marrëdhëniet e tij me Apoloninë, por s`ka ndonjë arsye për t`i konsideruar të ndryshme.
Ldhe ky qytet duhet të ketë njohur so·ranitetin e plotë të mbretit ilir, duke iu nënshtruar atij
si Dyrrahu politikisht dhe ekonomikisht.

Pasardhës i Monunit dhe i íundit prej dinastisë së Glaukisë ka qenë Mytili. Ldhe për të si
traditë letrare kemi ·etëm një njoítim të shkurtër në prologun e librit XXV të 1rogut ku
thuhet se « ...i biri i tij |Pirros|, Aleksandri bëri me Mytilin luítën ilire ». Një monedhë bronzi
e prerë edhe kjo në punishten e Dyrrahut ·ërteton plotësisht natyrën historike të personit të
Mytilit. Kjo monedhë, e cila ka si simbole kryet e lerakliut në íaqe dhe armët karakteristike
të këtij heroi ,harkun, mëzdragun dhe millin, në shpinë, ndryshon prej prototipit të ·et,
sepse në ·end të nëpunësit monetar të Dyrrahut atë e siglon këtë radhë mbreti Mytil
,··S···OS ·······,, i cili ka hequr për·eç kësaj nga monedha edhe legjendën e qytetit. Vetë
këto të dhëna të monedhës tregojnë se Mytili ishte zoti i Dyrrahut dhe ushtronte mbi këtë
qytet po atë pushtet që kishte edhe paraardhësi i tij Monuni. Monedha është tepër e rrallë,
gjë që tregon se sundimi i tij ka qenë i shkurtër.

Luíta midis Mytilit dhe Aleksandrit, për të cilën bënte íjalë 1rogu, i takon ·itit 2¯0 p.e. sonë.
Për íat të keq nuk është ruajtur ndonjë njoítim i saktë mbi shkaqet dhe përíundimet e kësaj
luíte, gjë që ka dhënë shkas edhe për supozime të ndryshme. Mendimi se ajo përíundoi në
ía·or të Aleksandrit dhe se ky u bë përsëri zot i krahina·e jugore të shtetit ilir, madje edhe i
Apolonisë, u reíerohet lrontinit dhe Apianit. Një shqyrtim më i kujdesshëm i njoítime·e të
tyre tregon se këto përíundime nuk janë plotësisht të drejta. Lshtë e ·ërtetë se lrontini, që
plotëson 1rogun, bën íjalë për një ndeshje në të cilën Aleksandri mundi ilirët, por përleshja
zh·illohet në tokën epirote dhe nga ky lajm nuk del se ai pushtoi qoítë edhe ndonjë pjesë
nga tokat e shtetit ilir. Sa për njoítimin e Apianit, ai ka karakter tepër të përgjithshëm dhe as

ky dhe as ndonjë autor tjetër nuk paraqesin pro·a se Apolonia ka qenë nën sundimin e
ndonjë mbreti epirot.



4. IUQIZIMI I SKLLAVOPRONARISL

Lulëzimi i qyteteve. Pamja e tyre

Periudha midis ·ite·e 335-230 p.e. sonë është koha e shtrirjes së mëtejshme të jetës qytetare
në Iliri, e zh·illimit të ·rullshëm dhe e lulëzimit të qytetit ilir. Ajo përputhet me íuqizimin
më të madh të shtetit ilir. Jeta qytetare u zh·illua ·eçanërisht në krahinat e ultësirës
bregdetare, në shpinë të Dyrrahut e Apolonisë, zonë që përbënte tani qendrën e shtetit ilir.
Për Damastionin dhe qytetet e tjera të brendshme në burimet nuk bëhet më íjalë. Duket se
pas hyrjes së disa krahina·e lindore në përbërjen e shtetit maqedon, këto qytete e humbën
rëndësinë që kishin në kuadrin e shtetit ilir. Qytete të tjera, si Bylisi, Amantia, Kanina
,1hronioni ·, janë ndër ato qytete të ·jetra, që u rritën e u zh·illuan dhe luajtën në këtë kohë
një rol të dorës së parë. Krahas tyre lindën në këtë zonë edhe një ·arg qytetesh të reja, si
Dimli, Olympe ,Ma·ro·ë-Vlorë,, Gurzeza ,Cakran,, Antipatrea, qytetet në Zgërdhesh
,Albanopoli ·,, në Gradishtën e Belshit, në Selcën e Poshtme, në Irmaj etj., të panjohura më
parë. Që nga kjo kohë jeta qytetare shtrihet edhe në krahinat bregdetare në ·eri të lumit Mat.
Qendrat e para urbane në këto anë, Lisi, Skodra, Meteoni, Ulqini, Rizoni etj., lindën ·etëm
në íundin e shek. IV - íillimin e shek. III p.e. sonë. Por në krahinat e brendshme të luginës
së Matit e të Drinit të mesëm nuk ka ende dëshmi të qendra·e urbane dhe duket se jeta
qytetare këtu nuk u zh·illua.

Qytetet e reja si edhe më parë, zënë një ·end qendror midis një krahine të pasur nga
pikëpamja ekonomike dhe lidhen me rrugët më të rëndësishme të komunikacionit tokësor e
detar. Procesi i lindjes së tyre ndjek në përgjithësi rrugën e njohur të zh·illimit të mëtejshëm
të ·endbanime·e të íortiíikuara të epokës së hekurit, por në disa raste si në Dimale, Olympe,
Selcë e Poshtme etj., qyteti lind mbi një truall të ri. Karakteristikë e ·eçantë e qytete·e në
·eri të lumit Mat është se ato janë të kthyera me íytyrë nga deti. Për ndërtimin e tyre janë
zgjedhur gjiret e íutura apo grykat e lumenj·e, ·ende të lidhura me detin, por edhe të
mbrojtura nga rreziqet dhe të papriturat e tij.

Pamja e përgjithshme urbanistike nuk është e njëjtë për të gjitha qytetet ilire të kësaj kohe.
Ato dallohen sipas madhësisë dhe rolit ekonomik e politik të tyre: ka qendra të mëdha
qytetare, si Bylisi, Dimale, Nikaja, Amantia, Antigona, Skodra, Lisi etj., ka edhe qendra më të
·ogla prodhimi, si Albanopoli, Belshi, Irmaj, Symiza, Gurzeza, Kanina, 1reporti, (uka e
Ajtojt etj. Një kategori tjetër íormojnë qendrat me íizionomi qytetare, por me íunksione
ushtarake dhe administrati·e, si Beltoja, Xibri, Dorezi, Peshtani, Rabija, Cerja, Lekli, Selo,
Ripsi etj..

Duke u mbështetur në kushtet e terrenit dhe të rrethana·e në të cilat lindi dhe u zh·illua
58
qyteti ilir mund të ·eçohen tre tipa qytetesh.

1ipin e parë e përbëjnë ato qytete, të cilat kanë një akropol në majë dhe qytetin poshtë tij.
1ë tilla janë Lisi, Zgërdheshi dhe ndonjë qendër tjetër që u ndërtuan në íaqe kodrash.
Qendrat e ·jetra që u dhanë jetë këtyre qytete·e zinin më parë majat e kodra·e. Me kalimin
e kohës kuíijtë e ngushtë të këtyre qendra·e u kapërcyen dhe qyteti u shtri nëpër íaqet e
kodra·e. Kur u íorcuan ekonomikisht qytetet rrethuan sipëríaqen e re me mure mbrojtëse,
duke i zgjatur ato në ·ijim të mure·e ekzistuese të ·endbanimit të mëparshëm, muri i
poshtëm i qendrës së ·jetër u kthye në këtë rast në një mur të brendshëm të tërthortë, që
ndante qytetin në dy pjesë: në atë të sipërm - akropolin, dhe në atë përíund tij - qytetin e
poshtëm. Në Lis, ky tip qyteti pati një zh·illim të mëtejshëm, duke krijuar një ndarje të tretë,
qytetin e mesëm, që ·eçohej prej pjesë·e të tjera të qytetit me një mur të dytë të brendshëm.

Qendra e ·jetër e tyre ishte ndërtuar mbi pllajën e ·ogël të një kodre të ·eçuar me íaqe të
thepisura, prandaj qyteti u zh·illua këtu rreth e qark qendrës së ·jetër. U krijua kështu një tip
qyteti me akropolin në mes dhe qytetin rreth tij. Qytetet e këtij tipi duket se nuk kishin një
mur të jashtëm rrethues për lagjet e jashtme dhe mjaítoheshin ·etëm me íortiíikimin e
akropolit.

Ndryshe prej këtyre qytete·e, Antipatrea, Dimale, Margëlliçi, Irmaj etj., u ngritën mbi kodra
që kishin një syprinë kryesisht të rraíshtë me kurrize e thyerje të buta. Këto qytete që lindën
mbi një truall të ri duket se nuk kanë pasur akropol dhe territoret e tyre rrethoheshin me një
mur të ·etëm. Ato përbëjnë tipin e tretë të qytete·e ilire.

Prej qytete·e të ·jetra Bylisi ndoqi një rrugë të ·eçantë në zh·illimin e tij. Kodra e Klosit,
mbi të cilën ishte ngritur qyteti i ·jetër, në íund të shek. IV nuk i plotësonte më ne·ojat e
zgjerimit të kësaj qendre. I ·etmi ·end që paraqiste kushte më të përshtatshme për këtë
qëllim ishte kodra e lekalit, 1 500 m prej Klosit, ku íilluan të ·endosen qytetarët, duke i
dhënë jetë një ·endbanimi të ri. Që nga kjo kohë të dyja qendrat u zh·illuan paralelisht si dy
pjesë të ·eçanta, por të ndërlidhura, të një dyqytetshi, ku i riu íitoi epërsinë dhe u bë më
përíaqësuesi. I parë më ·ete Bylisi ka të gjitha tiparet e qytete·e të tipit të tretë, pa akropol.
por së bashku me Klosin ai përbën një kategori të ·eçantë qyteti.

Pa·arësisht nga klasiíikimet e ndryshme që mund t`u bëhen qytete·e ilire, trajtimi i tyre
urbanistik u përgjigjej disa kërkesa·e themelore, siç ishin ·endosja e qendrës së banuar në një
terren jo të sheshtë, rrethimi i saj me mure, ndarja e territorit brenda mure·e në tri pjesë
kryesore, për banim, për ·eprimtari shoqërore e mbrojtje dhe krijimi sipas kushte·e të
terrenit, i unitetit midis agorasë dhe komplekse·e të banimit.

Një nga kriteret bazë të qytetit ilir të asaj kohe ishte modelimi sipas ·ijës së jashtme i mure·e
rrethuese, traseja e të cilë·e shírytëzon sa më mirë mundësitë mbrojtëse të terrenit. Në këtë
sistem íortiíikimi muret e qendra·e të ·jetra të epokës së hekurit shírytëzoheshin ·etëm
pjesërisht. Qytetet e ngritën mbrojtjen e tyre mbi një bazë krejt të re që u përgjigjej ni·elit
dhe kërkesa·e të kohës. Muret rrethuese të Lisit dhe të Shkodrës u ndërtuan në stilin e
59
njohur trapezoidal-poligonal, kurse ato të Bylisit, Dimales, Margëlliçit, Irmajt e të
Zgërdheshit, ndiqnin stilin kuadratik. Këto ishin mure të íuqishme të ndërtuara me blloqe të
mëdha e të skalitura me një trashësi prej 2,¯0-3,50 m dhe që në kohën e ·et arrinin një lartësi
prej 10-12 m. Ato përíorcohen tani me kulla të shumta.

Në qoítë se ·endbanimet e para kishin një ose dy porta, qytetet që kanë tani një jetë më të
dendur dhe lë·izje të madhe kanë porta të shumta, të mëdha e të ·ogla, për të lehtësuar
hyrjen e daljen e qytetarë·e. Meqenëse portat përbënin pikat më të prekshme, mbrojtjes së
tyre i kushtohej një kujdes i ·eçantë. Ato zakonisht ·endoseshin midis dy kulla·e dhe në
rastin kur mbroheshin nga një e tillë e ·etme, atëherë kulla ngrihej në anën e djathtë të hyrjes,
me qëllim që të shírytëzohej krahu i zbuluar i armikut.

Nuk njihet ende në masën e duhur ndërtimi i brendshëm i këtyre qytete·e, por edhe ato të
dhëna të pakta që kemi dëshmojnë se ato janë ndërtuar sipas shembullit të qytete·e
bashkëkohëse në Greqi, Maqedoni dhe në Lpir, në bazë të parime·e urbanistike të njohura
të kohës helenistike. Për·eç ndarje·e të mëdha, akropolit dhe qytetit të mesëm e të poshtëm,
në këto qytete dallohet edhe pjesa ku ndodheshin sheshi publik dhe tregu i qytetit. Skodra e
Lisi dhe qytete të tjera të ngritura buzë detit apo lumenj·e, kishin edhe skelat e tyre.

Rrugët ishin një element themelor urbanistik që e ndanin qytetin në insola, që niseshin nga
hyrjet kryesore apo të dyta, përshkonin qytetin në drejtime të ndryshme dhe lidhnin në
mënyrë organike pjesët përbërëse të tij.

Vendet më në dukshme janë përdorur në qytetet ilire për ndërtimin e godina·e të
rëndësishme shoqërore. Vende të tilla zinin tempujt, teatrot, portikët, stadiumi në Bylis,
Amantie, Dimale etj., ·arret monumentale në Selcë të Poshtme etj.. Kur terreni ishte i
pjerrët, ai sistemohej për ne·oja të ndërtime·e qytetare me anë tarracash.

Një kujdes i ·eçantë i kushtohej pajisjes së qytetit me kanale kulluese, të cilat shkarkonin
ujërat jashtë mure·e rrethuese. lurnizimi me ujë të pijshëm mbështetej kryesisht në sterat
dhe rezer·uaret që ndërtoheshin brenda qytetit ose në trashësinë e mure·e rrethuese.

Një ide mbi madhësinë e qytete·e ilire e japin hapësira që ato zinin dhe perimetri i mure·e të
tyre rrethuese. Kështu, Lisi zinte një sipëríaqe prej rreth 20 ha dhe muret e tij kishin një
gjatësi prej 2 200 m, Bylisi shtrihej mbi një sipëríaqe prej 28 ha, ndërsa muret ishin 25 550 m
të gjatë, kurse Klosi kishte pushtuar në kodrën e ·et 18 ha tokë, që rrethoheshin prej muresh
me një gjatësi prej 1 850 m. Nuk dimë shtrirjen e saktë të Skodrës, por duket se ka qenë pak
më e madhe se ajo e Lisit. Qytetet e tjera, si Antipatrea, Dimale, Zgërdheshi kishin një
madhësi mesatare: sipëríaqja e shtrirjes së tyre arrinte deri në 10-15 ha, kurse muret
perimetrale nuk i kalonin të 1 400 m. Një grup i tretë qytetesh, si Irmaj, Margëlliçi etj., ishin
më të ·egjël, muret e tyre ishin nën 1 400 m të gjatë dhe rrethonin sipëríaqe të ·ogla prej 5-¯
ha. Megjithëse qytetet e kësaj kohe shtriheshin edhe tej mure·e rrethuese ,jashtë tyre gjejmë
dendur gjurmë banesash, tempuj e ndërtime të tjera,, prapëseprapë truallin kryesor të qytetit
e përbënte territori brenda mure·e rrethuese.
60

Muret rrethuese dhe godinat shoqërore që janë ruajtur dëshmojnë se ndërtimet e tyre u
nënshtroheshin parime·e të njohura të urbanistikës antike. Vetëm ndërtues të aítë dhe me
njohuri të thella teknike mund të zgjidhnin detyrat e ndërlikuara që paraqisnin ndërtimet
mbrojtëse dhe ato me karakter publik e pri·at, në atë shkallë të gjerë dhe në atë ni·el të lartë
që njohin qytetet ilire që nga íundi i shek. IV deri në mesin e shek. III. Jeta dhe kërkesat e
kohës i përgatitën këta ndërtues midis ·etë popullsisë ilire. Realizimi i këtyre ndërtime·e
ishte ·epër e një shoqërie sklla·opronare që kishte mundësitë e organizimit dhe të sigurimit
të materiale·e për një ·eprimtari kaq të gjerë ndërtuese.

Procesi i shndërrimit të disa qendra·e të íortiíikuara të epokës së hekurit në qytete nuk
përíshin dhe as që mund të përíshinte të gjitha këto qendra. Midis tyre u ·eçuan dhe u
kthyen në qytete ·etëm ato që kishin një pozitë gjeograíike të përshtatshme për një zh·illim
më të lartë. Pjesa tjetër, më e madhja e tyre, ruajti pamjen e dikurshme me një jetë
ekonomike të kuíizuar. Ne·ojat e mbrojtjes dhe të tregtisë bënë, nga ana tjetër, që krahas
këtyre qendra·e të lindin në rrugët e komunikacionit ose rreth qytete·e edhe një ·arg
·endbanimesh të ·ogla, të íortiíikuara, me íunksione ushtarake e administrati·e. 1ë tilla
mund të konsiderohen kalaja e Xibrit në Mat, e cila zinte një pikë kyçe në rrugën që të çonte
prej Dyrrahut në krahinat e brendshme lindore nëpër Shkallën e 1ujanit - Qaíë Murrizë -
Dibër - Maqedoni, qyteza e Shkamit në rrugën e Krrabës, kulla e Kamunaut në Sulo·ë, në
rrugën që lidhte ultësirën bregdetare pas Apolonisë me luginën e De·ollit, pikë·rojtimi i
Rabies në Mallakastër, në rrugën që ndjek krahun e djathtë të Vjosës e të tjera si këto, të cilat
gjenden pa përjashtim në të gjitha rrugët e dorës së dytë që përshkonin truallin e ·endit tonë.
1ek autorët antikë dhe në burimet epigraíike këto qendra përmenden si kështjella apo íortesa
rreth qytete·e me termat castellum apo peripolia. Ato janë në íunksion të qytete·e qoítë nga
pikëpamja strategjike dhe administrati·e, qoítë nga ajo ekonomike. L para duket në
·endosjen e tyre pranë qaía·e ose rrugë·e që të çojnë drejt qytetit, duke krijuar një kurorë
íortiíikimesh në zonën gjeograíike ku qyteti mbizotëron me ekonominë e ·et. L dyta
shprehet në íaktin se ato më tepër konsumojnë prodhimet e qytetit sesa prodhojnë ·etë.

Rritja e prodhimit zejtar dhe e tregut

Në íushën e prodhimit kjo periudhë shënon përparime të dukshme. Punishte të shumta
metalesh íunksiononin në çdo qytet. Mbeturinat e íarka·e, zgjyrat, të cilat janë ndër gjetjet e
zakonshme në trojet e këtyre qytete·e, dëshmojnë qartë për këtë. Pasuritë minerale të Ilirisë
së Jugut, ·eçanërisht ato të bakrit dhe të hekurit u siguronin atyre lëndë të parë të bollshme.
Në këto punishte íarkëtoheshin ·eglat e punës, armët dhe punoheshin stolitë e enët metalike
që u ne·ojiteshin qytetarë·e dhe banorë·e të rrethe·e në jetën e tyre të përditshme. Gjetja
me shumicë e këtyre sende·e në qytetet dhe në ·arrezat e kësaj kohe dëshmon për karakterin
intensi· të prodhimit zejtar dhe për konsumin e gjerë të këtyre mallra·e.

Në qytete kishte edhe punishte zejesh të tjera si ato për regjjen e lëkura·e, punimin e
·eshmbathjes, endjen dhe thurjen e rroba·e etj.. Një nga zejet më të rëndësishme ishte ajo e
gurgdhendës·e, të cilët angazhoheshin në ndërtimet monumentale të qytetit, si në ndërtimin
61
e mure·e rrethuese të qytetit, në godinat shoqërore, në ngritjen e ·arre·e monumentale etj..
Veprimtaria e grupe·e të specializuara të gurgdhendës·e pro·ohet nga guroret e zbuluara në
Selcë të Poshtme, Bylis, Amantia, në shkallët e Konispolit etj..

Zh·illim të dukshëm mori edhe zejtaria e prodhime·e qeramike. Lnët prej balte që dilnin
tani nga punishtet e qytete·e ishin të punuara kryesisht me çarkun e poçarit, kurse sasia e
atyre të punuara me dorë është tepër e kuíizuar. Kalimi në teknikën e re të prodhimit të
enë·e u shoqërua me largimin nga íormat tradicionale dhe me përshtatjen në shkallë të gjerë
të íorma·e greke. Nuk mungojnë edhe përpjekjet për të zh·illuar íormat e ·jetra, por
zakonisht ato çojnë në ndërthurje eklektike që nuk gjejnë përhapje të gjerë, me sa duket për
shkak se nuk u përgjigjeshin kërkesa·e të tregut dhe shije·e të kohës. Prodhimi i enë·e me
íorma greke merr përhapje të gjerë. Kështu nga íurrat e punishte·e qeramike të qytete·e ilire
dalin tani enë të lloje·e të ndryshme, duke íilluar prej atyre të mëdha, si pitosa e amíora e
deri tek enët e përdorimit të gjerë apo të luksit të lyera me ·ernik të zi apo të pikturuara. Një
·end me rëndësi në këtë kohë zë edhe prodhimi i tulla·e e sidomos i tjegulla·e, që
përdoreshin në ndërtimin e banesa·e dhe të godina·e shoqërore. Sot njihen pothuajse për
çdo qytet punishte qeramike të tilla që ishin pronë pri·ate e qytetarë·e ilirë. Sipas ·ula·e që
kanë enët apo tjegullat del se një punishte në Lis ishte pronë e një íarë Ortai, në Irmaj
pronarët e punishte·e quheshin 1rito, Pato, Bato dhe Pito, një ·ulë me emrin e Kleitit, nga
rrethi i Gramshit i takon një punishteje në Irmaj. Një Plator ·ulos buzën e një pitosi të
gjetur në 1ren të Korçës, kurse një Lpikad te një enë tjetër e këtij lloji nga rrethi i Pogradecit.
Pronari i një punishteje qeramike në Selcë të Poshtme ,Polion, quhej Gent , në Bylis ,Klos,
një punishte e tillë i takonte Balaneut , kurse në Dimal kemi pronarët Lpikad dhe Olnio. Në
qytete të tjera, si në Zgërdhesh e Margëlliç ·ulat e pronarë·e janë të shënuara me
monograme apo shenja simbolike. Krahas këtyre, nëpër këto qendra ka edhe ·ula që mbajnë
emra grekë e maqedonë. Prania e këtyre emra·e në ·ulat e punishte·e qeramike të qytete·e
ilire nuk është domosdo e lidhur me qytetarë të origjinës greke apo maqedone në këto
qendra. Në periudha të caktuara dhe aty ku pati ·end një pushtim i qëndrueshëm maqedon,
kjo gjë padyshim edhe mund të ketë ndodhur. Por kjo dukuri lidhet kryesisht me ndikime të
karakterit kulturor, si pasojë e të cila·e këta emra u përhapën dhe u adaptuan nga popullsia
ilire. Dëshmi të gjalla të kësaj dukurie ·ihen re në mbishkrimet ·arrimore të Apolonisë e të
Dyrrahut ku emri i parë është grek, kurse i dyti, ai i atit, është ilir ose anasjelltas. Në Apoloni
kemi emra të tillë, si Nikanori i Gentit ,···a···a Ge·····,, ose në Dyrrah Anaia e Glaukisë
,·····a G·a···a,, Lpiktesi i 1ritos ,·p··t···· ···t··,, 1eutaia e Aristionit ,·e·t··a ··e·····,,
Luklidi i 1ritos ,·p··t·a·· ···t··,, 1eutaia e Aleksenit ,·e·t··a ··e······,, Brygu i Aírodisit
,······ ·í··d·s·, etj..

Rritja e prodhimit zejtar i dha ho· qarkullimit më të dendur të mallra·e dhe zgjerimit të
tregtisë. Prodhimet e zejtarisë së qytete·e ilire mbulojnë tani rrethin e tyre të ngushtë dhe
lë·izin në drejtimet më të ndryshme për të ushqyer reciprokisht tregjet e njëri-tjetrit, jo rrallë
ato shtrihen në krahina të brendshme. Në qoítë se deri në íund të shek. IV popullsia e
këtyre krahina·e të largëta kënaqej me prodhimet e qeramikës lokale të punuar me dorë
ndërsa prodhimet e importit ishin sende luksi tepër të rralla, më ·onë prodhimet e qeramikës
qytetare ilire depërtojnë gjerësisht në këto anë dhe hyjnë në konsumin e përditshëm të
62
popullsisë. Zonat e thella të dasaretë·e dhe të íise·e të tjera më të ·ogla që banonin në
krahinat malore të rrjedhje·e të sipërme të Shkumbinit, të De·ollit dhe të Osumit íurnizonin
me prodhimet e tyre qytetet e jugut, të cilat ishin më të dendura dhe më të zh·illuara.
Marrëdhëniet e botës ilire me Dyrrahun e Apoloninë bëhen më intensi·e. Megjithëse këto
nuk janë më qendrat e ·etme që íurnizojnë tregun ilir, prapëseprapë ·azhdojnë të luajnë një
rol të rëndësishëm. Midis tyre duket se ka një ndarje të qartë të zona·e të tregtimit: ndërsa
Dyrrahu shtrin ·eprimtarinë e ·et kryesisht mbi krahinat në ·eri të Shkumbinit, në orbitën e
Apolonisë hyjnë ato në jug të këtij lumi. Përmes këtyre dy qendra·e përhapen gjerësisht në
Iliri edhe prodhimet e qytete·e të Apulisë. Mallrat e qendra·e greke që gjenden krahas tyre
janë përkundrazi më të rralla, kurse ato maqedone dhe të Lpirit ndeshen kryesisht në zonat
kuíitare.

Rrugët kryesore nëpër të cilat lë·iznin mallrat dhe zh·illohej tregtia me botën ilire ishin
luginat e lumenj·e, ndër to ajo e Drinit, e Shkumbinit, e De·ollit, e Osumit dhe e Vjosës
íormonin arteriet më të rëndësishme. Rrugë të tjera të shumta, të dorës së dytë, përshkonin
grykat e ngushta dhe qaíat e male·e për të lidhur njërën krahinë me tjetrën. Sado të ·ështira
që ishin këto rrugë, asnjë krahinë e Ilirisë Jugore nuk mbeti në këtë kohë e izoluar dhe jashtë
ndikimit të marrëdhënie·e tregtare me qytetet. Më e rëndësishmja është se në tregun e
brendshëm mbizotëronin prodhimet lokale, të cilat konkurronin si me prodhimet që ·inin
nga Dyrrahu e Apolonia, ashtu edhe me ato të importit dhe që ishin kryesisht sende luksi.

luqizimi ekonomik dhe rritja e prodhimit zejtar u lejoi qytete·e Skodra, Bylis, Amantia e
Olympe të presin gjatë gjysmës së parë të shek. III monedhat e tyre prej bronzi në emër të
bashkësi·e qytetare përkatëse.

Organizimi shoqëror e politik

Burimet nuk hedhin dritë plotësisht mbi strukturën shoqërore dhe organizimin politik të
qytetit ilir. Megjithatë nuk është ·ështirë të kuptohet se një bazë ekonomike e tillë si ajo që u
krijua në Iliri në kohën e lulëzimit të jetës qytetare i takonte një shoqërie antike të zh·illuar
me të gjitha tiparet e saj.

Duke qenë qendra ekonomike, një ·end me rëndësi në popullsinë e qytete·e zinte shtresa e
prodhues·e zejtarë dhe e mjeshtër·e ndërtues, të cilët mund të ishin qytetarë të lirë ose dhe
sklle·ër. Prania e këtyre të íundit dëshmohet në qytetet ilire ·etëm përmes burime·e që
lidhen me ngjarjet e mbarimit të shek. III dhe ato të íillimit të shek. II p.e. sonë, por nuk ka
dyshim se në këtë kohë ato nuk janë një dukuri e re, ashtu si nuk janë ·etë qytetet që
përmendëm. Shtresën tjetër të popullsisë e përbënin pronarët e punishte·e zejtare, tregtarët
dhe në qytetet bregdetare, detarët. Krahas tyre, në qytetet ilire jetonin, me sa duket, edhe
përíaqësues të aristrokracisë së ·jetër íisnore që mbështeteshin në pronën e toka·e dhe të
blegtorisë. Si e tillë popullsia e qytete·e paraqitej në këtë etapë e diíerencuar shumë qartë në
shtresa shoqërore me interesa të ndryshme.

Nga pikëpamja e organizimit politik mbi bazën e íederalizmit qyteti së bashku me rrethinat
63
íshatare dhe kështjellat që íormonin sistemin e tij mbrojtës dhe u shërbenin ne·oja·e të
tregtisë, përbënin koinonin që mbante emrin e qytetit kryesor, i cili ishte qendra e kësaj
njësie. Koinoni kishte organe që zgjidheshin çdo ·it nga eklesia ose mbledhja e
përgjithshme. Prej saj dilte këshilli legjislati· ose buleja, si dhe organi përíaqësues i njësi·e i
përbërë nga damiorgët. Zbatimi i ·endime·e bëhej nga një kolegj nëpunësish, të quajtur
prytanë që zgjidheshin çdo ·it, të shoqëruar nga një sekretar. Në krye të koinonit qëndronte
strategu. Në koinonin e bylinë·e strategu ishte një nëpunës ushtarak që shoqërohej në këtë
íunksion edhe nga hiparku, komandanti i kalorisë. Pastaj ·inin me radhë nëpunësit e
ngarkuar me edukimin e rinisë ,gymnasiarkët,, me organizimin e íesta·e dhe të gara·e
sporti·e ,epimeletët,, me drejtimin e roje·e ,toksarkët, peripolarkët, etj..

Koinoni duke qenë një organizëm autonom përbënte një njësi administrati·e të shtetit ilir. Si
rrjedhim, shteti përbëhej nga disa koinone të organizuara mbi bazën e íederatizmit.

Veprimtari e rëndësishme e qytete·e ishte emetimi i monedha·e. Skodra, Lisi, Bylisi, presin
monedhat e tyre në emër të bashkësi·e qytetare, gjë që dëshmon jo ·etëm për íuqinë
ekonomike të këtyre qytete·e, por edhe për një autonomi politike që ato gëzonin në kuadrin
e shtetit ilir. Simbolet e monedha·e të tyre hedhin dritë, mbase edhe mbi karakterin e
pushtetit politik në këto qytete. Pasqyrimi i anijes në monedhat e Skodrës ka mundësi të
përíaqësojë një shenjë për tregtinë detare që zh·illonte qyteti dhe të jetë, në këtë mënyrë, një
e dhënë e tërthortë për peshën sunduese të shtresës tregtare në qytet. Në Bylis, përkundrazi,
përdoret si simbol íytyra e themeluesit legjendar të qytetit, duke theksuar me këtë traditën,
me të cilën lidhej kryesisht shtresa aristrokratike e qytetit.

Pak më i qartë bëhet ky problem në burimet e çerekut të íundit të shek. III. Këtu për herë të
parë bëhet íjalë se në krye të qytete·e qëndronin polidinastet ,sundimtarë të qytete·e,, të cilët
i nënshtroheshin plotësisht pushtetit të mbretit.

Dyrrahu dhe Apolonia

Përíshirja e Dyrrahut dhe e Apolonisë në gjirin e shtetit ilir pati pasoja të rëndësishme si për
jetën e këtyre qytete·e, ashtu edhe për ·etë shtetin ilir.

1ë dhënat arkeologjike tregojnë se qysh nga çereku i íundit të shek. IV p.e. sonë, lidhjet e
këtyre qytete·e me botën ilire bëhen më të dendura dhe më të drejtpërdrejta. 1regtisë së
Dyrrahut dhe të Apolonisë iu hapën lirisht rrugët e gjera të tregut ilir. Që nga kjo kohë në
krahinat e brendshme ilire íillojnë të depërtojnë me lehtësi prodhimet e zejtarisë së zh·illuar
të tyre. Nëpërmjet këtyre qytete·e, në Iliri hynin mallrat e importit, midis të cila·e ·endin
më të rëndësishëm e zinin ato që ·inin nga brigjet e përtejme të Adriatikut.

Dyrrahu dhe Apolonia íillojnë të hedhin në treg monedha të reja argjendi, ndër të cilat
përhapje të gjerë merr drahma e argjendtë e këtyre dy qytete·e. Ajo ishte destinuar kryesisht
për tregtinë me botën ilire, prandaj edhe me të drejtë është pagëzuar « drahma ilire ». Shíaqje
e re e kësaj kohe është prerja nga këto qytete e monedha·e të bronzit. Vënia në qarkullim
64
dhe pranimi në masë, siç tregojnë gjetjet, i këtyre monedha·e me ·leítë shumë herë më të
·ogël se monedhat e argjendit, tregon se ekonomia monetare ishte zh·illuar në një shkallë të
gjerë në Iliri.

Gjatë kësaj kohe Dyrrahu dhe Apolonia jetojnë një periudhë të ·ërtetë lulëzimi. Ndërtimet
më të rëndësishme e më monumentale në këto qytete i përkasin periudhës pas mesit të shek.
IV p.e. sonë. lorcimi ekonomik dhe pasurimi i tyre nga tregtia me botën ilire u lejuan të
ndërtonin mure të íuqishme mbrojtëse, që përíshinin në gjirin e tyre sipëríaqe shumë më të
mëdha nga ato që njihnin më parë, të ngrinin tregje e sheshe publike, shëtitore, tempuj,
gjimnaze e godina të mëdha administrati·e.

Një dukuri e re íilloi të përshkojë dhe të ndryshojë në një drejtim të caktuar jetën shoqërore
të këtyre qytete·e dhe përbërjen e mëparshme etnike të tyre. Lmrat ilirë që janë gjetur ·itet e
íundit mbi gurët e ·arre·e të zbuluara në nekropolin e Dyrrahut, përbëjnë mbi 1,3 e tërësisë
së emra·e të njohur në këtë qytet nga monumentet epigraíike. Këto emra dëshmojnë
praninë në masë të popullsisë ilire në to. Lmrat ilirë të prytanë·e dhe të nëpunës·e
monetarë që gjenden në të dyja íaqet e monedha·e prej argjendi dhe bronzi dhe emrat në
·ulat e tjegulla·e të Dyrrahut dhe të Apolonisë, tregojnë se popullsia ilire kishte një peshë me
rëndësi në jetën ekonomike, dhe kishte siguruar të drejta qytetare të plota deri në zënien e
poste·e më të larta në jetën administrati·e e politike të qytetit. Midis emra·e të shumtë ishin
edhe këta: ······, Ge·····, ·a····, ·aa···da·, ···ta···, ·········, ···t··, për Dyrrahun, ·at··,
·p··ad·· etj., për Apoloninë.

Kështu qysh nga íundi i shek. IV p.e. sonë, Dyrrahu dhe Apolonia humbasin karakterin tipik
të një kolonie, mbasi popullsia e tyre përbëhet në një përqindje të madhe edhe nga ilirët.
Procesi i ilirizimit të këtyre qytete·e, rezultat i shtrirjes së so·ranitetit ilir mbi to, ushtroi një
ndikim të thellë mbi gjithë jetën sociale-politike e kulturore të Ilirisë në shekujt e
mëpastajmë. Rezultati i këtij procesi qe shkëputja e plotë e Dyrrahut dhe e Apolonisë nga
qytetet mëmë dhe integrimi i tyre i plotë në jetën ekonomike e politike të shtetit ilir. Këtë
integrim e ía·orizonte përputhja e interesa·e të tyre ekonomike e politike me ato të shtetit
ilir. Mbreti dhe shtresa sunduese e shtetit ilir lakmonin íuqinë ekonomike të këtyre qytete·e
të mëdha, kurse sklla·opronarët e Dyrrahut dhe të Apolonisë pushtetin e íuqishëm të
sundimtarë·e ilirë mbi një krahinë shumë më të gjerë se sa territoret e ngushta të qytete·e-
shtete të tyre me pasuri dhe treg të gjerë. Rezultati u arrit, siç tregojnë íaktet, sado të pakta,
nëpërmjet një luíte të ashpër politike, mjaít të ndërlikuar, ku u përzien edhe íuqi të jashtme,
por edhe si rrjedhojë e një domosdoshmërie të diktuar nga kushtet objekti·e të kohës.



S. RLNIA L DINAS1ISL SL GLAUKISL

Gjendja politike në vitet 270-23J

Pas luítës së íundit të Mytilit kundër Aleksandrit II të Lpirit, në ·itin 2¯0, nuk ílitet më në
65
burimet për shtetin ilir. Duke zbritur drejt ·itit 230 dalin të dhëna të reja mbi këtë shtet.

Megjithëse në ·ështrimin e parë kjo duket si një periudhë e errët, ajo përbën në ·et·ete një
íaqe me shumë interes në historinë ilire. Gjatë gjysmë shekulli, që nga Glaukia deri te Mytili,
shteti ilir kishte mundur t`i bënte ballë me sukses agresionit të Kasandrit dhe më pas të Pirros
e pasardhësit të tij. 1ë gjithë këta kishin dështuar në ndërmarrjet e tyre dhe më në íund qenë
detyruar të hiqnin dorë prej Ilirisë. Ndërkaq gjendja në Greqi mbetej e paqëndrueshme.
Sundimtarët maqedonë, Antigon Gonata dhe i biri i tij Demetri, u gjendën tërësisht të
angazhuar në teatrin grek të ·eprime·e politike e ushtarake për të ruajtur hegjemoninë e
Maqedonisë në këto anë.

Për shtetin ilir kjo qe një periudhë qetësie në marrëdhëniet me íqinjët, ·eçanërisht me
Maqedoninë, dhe me këtë duhet shpjeguar edhe heshtja e burime·e. Por nuk qe Gonata ai
që « diti, siç pretendohet, t`u imponojë paqen íqinjë·e ·eriperëndimorë ». Burimet nuk bëjnë
íjalë për një gjë të tillë. Në qoítë se midis Ilirisë dhe Maqedonisë nuk pati në këtë kohë
ndonjë konílikt, kjo duhet shpjeguar më tepër me íaktin se ilirët, të lodhur nga luítërat e
deriatëhershme, nuk mundnin, pra, edhe nuk kërkuan t`i shírytëzonin ·ështirësitë e
Maqedonisë në interes të tyre.

Ndërkaq ka të ngjarë që nga mesi i shek. III p.e. sonë ose pak më parë shteti ilir të ketë
njohur një periudhë trazirash të brendshme, hollësitë e të cila·e nuk njihen mirë. Nuk është
çudi që zh·illimi i ·rullshëm i qytete·e të ·eriut, të mbetura jashtë konílikte·e luítarake që
prekën pjesën jugore të shtetit ilir bashkë me qytetet e tij, të ketë ndryshuar raportin e
íorca·e dhe të ketë ndikuar apo të jetë bërë bazë e ndryshime·e politike që pasqyrohen
·etëm në zë·endësimin e dinastisë sunduese të Glaukisë me atë të Agronit dhe në shkëputjen
e dy qytete·e të rëndësishme të Adriatikut Lindor, të Dyrrahut e të Apolonisë, nga shteti ilir.


















66
K R L U I V

SH1L1I I LPIRI1

J. LINDJA L SH1L1I1 1LK LPIRO1L1

1erritori dhe popullsia

Në periudhën antike tre·a që nga malet e Llogarasë dhe të Kudhësit me rrjedhjen e mesme
të Vjosës në ·eri dhe deri në gjirin e Ambrakisë dhe në kuíijtë e Ltolisë në jug, që nga malet
e Pindit në lindje e deri tek brigjet e detit Jon në perëndim, përbënte një njësi gjeograíike-
politike më ·ete të íormuar historikisht dhe të njohur me emrin Lpir, nga greqishtja e ·jetër
Apeiros që do të thotë stere, tokë.

Me íjalën Lpir autorët grekë nënkuptonin në íillim çdo ·end kontinental përballë ishuj·e.
Po me këtë kuptim, p.sh., lomeri e quan Akarnaninë Lpir, gjithashtu më ·onë edhe
1ukididi. Kështu i quanin edhe brigjet përkundrejt tyre banorët e ishuj·e të Jonit, duke u
nisur nga pozita e ·et ishullore.

Ky emër i përdorur në íillim si një emër i përgjithshëm për të caktuar pozitën kontinentale të
krahinës etnikisht ilire, që ndodhej përballë tyre, u shndërrua më ·onë në një nocion të
për·eçëm gjeograíik, që i atribuohej një krahine të ·eçantë me kuíijtë pak a shumë të
përcaktuar historikisht.

Në këtë kuptim emri Lpir ndeshet për të parën herë tek shkrimtari grek i íundit të shek. VI
p.e. sonë, lekateu, kur thotë se Oriku është liman i Lpirit, dhe pak më ·onë tek Pindari, i cili
e quan Lpirin « të íamshëm me hapësira kodrash të shkëlqyeshme... që íillojnë nga Dodona e
deri në brigjet e Jonit ».

Në gjysmën e dytë të shek. IV p.e. sonë, me transíormimin e bashkësisë molose në një shtet
të ri íederati·, të quajtur epirot, që përíshinte pjesën më të madhe të popullsisë së këtij
territori duke pasur një nënshtetësi të ·etme, epirote, emri Lpir merr tani një kuptim të
përcaktuar qartë politik.

Shkrimtari grek i shek. IV p.e. sonë numëron në këtë kohë në Lpir ·etëm 14 íise, por nga
burimet e tjera historike-epigraíike rezulton që ky numër të ketë qenë shumë më i madh.
Nga íiset më kryesore ilire, të cilat luajtën një rol të rëndësishëm në historinë politike të kësaj
krahine, përmenden sidomos thesprotët, kaonët, molosët etj.. Ndërmjet këtyre íise·e
ndodhnin luítëra të ·azhdueshme për epërsi territoriale dhe politike dhe kishte një prirje për
separatizëm midis sundimtarë·e të ·eçantë të tyre. Kjo gjendje ·azhdoi të paktën deri në
íillim të shek. IV p.e. sonë, kur mbretërit molosë arritën t`u imponohen shumë prej íise·e
íqinje epirote dhe të krijonin një mbretëri të íuqishme, me bazë íederati·e, që autorët grekë e
quanin Koinon të molosë·e.


Premisat për krijimin e shtetit në Lpir

Si rezultat i zh·illimit të mëparshëm ekonomiko-shoqëror, në shek. V p.e. sonë në Lpir ishin
krijuar të gjitha premisat për lindjen e íormacione·e të hershme shtetërore.

Diíerencimi social, sidomos tek íiset ekonomikisht më të përparuara të kësaj krahine, siç
ishin molosët, kaonët, thesprotët etj., pasqyrohet qartë në burimet historike që në shek. VIII-
VII p.e. sonë, por tani ai merr përpjesëtime më të gjera. Aristokracia epirote e tokës dhe e
bagëti·e, kishte arritur t`u impononte pushtetin e ·et prodhues·e të ·egjël íshatarë dhe të
shírytëzonte për interesat e saja ekonomike punën e shtresa·e të tjera e të sklle·ër·e.

Në duart e kësaj aristokracie ishin grumbulluar tashmë pasuri të mëdha që i mundësonin asaj
të hynte në marrëdhënie të ngushta me shoqërinë antike të Greqisë.

Në gjysmën e dytë të shek. V p.e. sonë, në Lpir ekzistonin edhe shtresa të tjera, për·eç
aristokracisë së tokës, ishte íuqizuar edhe shtresa e zejtarë·e e tregtarë·e. Shumë
kuptimplotë në këtë drejtim paraqitet një mbishkrim i ·itit 42¯,426 zbuluar në sanktuarin e
Poseidonit në 1enarë, sipas të cilit një íarë Lskrioni, epirotas, liron sklla·in e tij, lerakleid,
duke ia kushtuar këtë akt hyut të detra·e. Sipas përmbajtjes dhe ·endgjetjes së mbishkrimit
Lskrioni duhej të kishte qenë pikërisht njëri nga përíaqësuesit e tregtarë·e sklla·opronarë
epirotas të lidhur me tregtinë detare. Kjo është pro·a më e hershme epigraíike, që dëshmon
për ekzistencën e institucionit të sklla·ërisë në Lpir të paktën që nga gjysma e dytë e shek. V
p.e. sonë.

Mbi bazën e këtij diíerencimi të brendshëm dhe të luítës së ·azhdueshme që bënin
sundimtarët e íise·e të ·eçanta për nënshtrimin e íqinjë·e të tyre, në Lpir lindën një tok
íederatash, sistemi politik i të cila·e mbështetej në bashkimin e një grupi íisesh të íederuara
të quajtura koine.

Më herët këto bashkësi u krijuan rreth íise·e ekonomikisht dhe politikisht më të íuqishme të
Lpirit, si tek thesprotët, kaonët dhe molosët. Ashtu siç paraqiten në mesin e shek. V, ato
ndryshonin midis tyre jo ·etëm nga madhësia dhe rëndësia politike, por edhe nga struktura e
tyre organizati·e. Sipas një lajmi të 1ukididit, i cili u reíerohet ·ite·e të para të luítës së
Peloponezit, Koinonet e kaonë·e dhe të thesprotë·e nuk e njihnin pushtetin e mbretit. Në
krye të tyre qëndronin dy magjistratë më të lartë ekzekuti·ë të quajtur në traditën historike,
prostatë, të cilët zgjidheshin çdo ·it nga rrethet aristokratike të íisit që kryesonte Koinonin.

Molosët, ndryshe nga dy koinonet e para, sundoheshin nga mbretër, pushteti i të cilë·e
tanimë ishte bërë i trashëgueshëm. 1ukididi përmend që në ·itin 4¯0 p.e. sonë një mbret
molos Admetin, që i dha strehim politik gjeneralit grek 1hemistokliut të dëbuar me
ostrakizëm nga Greqia. Sipas përshkrimit të kësaj ngjarjeje, Admeti paraqitet si një
sundimtar me origjinë íisnike, i íuqishëm dhe me iníluencë deri në rrethet qe·eritare të
Athinës.

68
Për ·eprimtarinë politike të íederata·e të Lpirit burimet historike heshtin pothuajse íare.
Ato i shohim të dalin në skenën e historisë ·etëm në kohën e luítës së Peloponezit, kur
ushtritë e kaonë·e, të thesprotë·e, të molosë·e etj., me sundimtarët e tyre në krye, marrin
pjesë në anën e Spartës në ekspeditën luítarake kundër qytetit Strato të Akarnanisë.

Midis këtyre bashkësi·e të ·eçanta rolin më të rëndësishëm dhe akti· në historinë politike të
·endit íilloi ta luajë Mbretëria e Molosë·e. Në qoítë se deri në íundin e shek. V p.e. sonë
këto bashkësi ·epronin të ·eçuara dhe në konílikte të brendshme me njëra-tjetrën, tani është
Mbretëria Molose ajo që do të marrë iniciati·ën për të zgjeruar pushtetin e saj dhe për ta
·ënë Lpirin në rrugën e bashkimit të tij politiko-ushtarak.



2. KOINONI (LIDHJA) L MOLOSLVL

Gjendja ekonomiko-shoqërore dhe kulturore e Lpirit në fundin e shek. V dhe gjatë
shek. IV p.e. sonë

Nga íundi i shek. V dhe sidomos gjatë shek. IV p.e. sonë, në Lpir ·ihet re një zh·illim i
mëtejshëm i ekonomisë në të gjitha degët e saj: në bujqësi, blegtori, e sidomos në zejtari,
zh·illohet prodhimi i mallra·e, zgjerohen lidhjet tregtare etj..

Në Lpir shíaqet tani një íaktor shumë i rëndësishëm që luan një rol të ndjeshëm në
zh·illimin e mëtejshëm, ky është qyteti epirot. Kështu në íundin e shek. V dhe në gjysmën e
parë të shek. IV, sipas të dhëna·e burimore historike dhe arkeologjike, lindin qytetet Kasope,
në krahinën e Kasopisë në skajin jugperëndimor të Lpirit dhe Llea aíër Velianit në krahinën
Lleatis të 1hesprotisë. Në Lpirin Qendror lindin qytetet Passaron ,Gardhiqi,, kryeqendra
tradicionale e shtetit të molosë·e dhe qyteti i Kastrisë që identiíikohet me Luremenin ose
1ekmonin antik.

Në gjysmën e dytë të shek. IV p.e. sonë urbanizimi në Lpir mori përpjesëtime më të mëdha
dhe rritet akoma më shumë pesha e tij në zh·illimin ekonomik dhe politik të ·endit. Lindin
qytete të reja, midis të cila·e në 1hesproti, Llina ,Dymokastro,, Kutçi dhe Gitana ,Gumani,
që sipas 1it-Li·it, duhet të ishte qendra kryesore e Koinonit të thesprotë·e, në Kaoni, 1eqeja
e Melanit, limara, loinike ,liniqi,, që ishte qyteti më i madh dhe më i íortë i Kaonisë dhe
kryeqendra e saj.

Qytetet e Lpirit, ashtu sikurse dhe ato të Ilirisë, ishin të íortiíikuara me mure të íuqishme
prej blloqesh shumëkëndëshe ose të ndërthurura me teknikë muraturash trapezoidale apo
kuadratike sipas kushte·e të ·eçanta të terrenit ose të gurore·e. Për përíorcimin e mure·e
ngriheshin kulla në ·endet më të atakueshme nga armiku. Në sistemet më të hershme
íortiíikuese këto kulla mungonin ose ishin dukuri të rralla. Vetëm nga gjysma e dytë e shek.
IV, ato hynë në përdorim të gjerë si një komponent i ne·ojshëm dhe i domosdoshëm në
kushtet e zh·illimit të mëtejshëm të teknikës luítarake.
69

Mënyra antike e prodhimit i dha një ho· të menjëhershëm prodhimit zejtar dhe sidomos
atyre degë·e që lidheshin me ndërtimet. Brenda mure·e mbrojtëse të këtyre qytete·e kishte
muratorë, gurskalitës, íarkëtarë, poçarë, tjegullabërës, arkitektë etj.. Zh·illimi i degë·e të
ndryshme të zejtarisë dhe shtimi i prodhime·e bujqësore dhe blegtorale nxitën dhe më tej
zgjerimin e tregtisë brendapërbrenda, me kolonitë helene të bregut të Jonit dhe sidomos me
krahinat íqinje mesdhetare. Kjo e íundit zh·illohej më tepër përmes traíikut detar, të
përcaktuar nga ·etë pozicioni i ía·orshëm bregdetar i krahina·e, megjithëse íunksiononin në
këtë drejtim dhe rrugët tokësore.

Në qoítë se deri në shek. V p.e. sonë Lpiri lidhjet ekonomike i mbante kryesisht me
Korinthin dhe kolonitë e tij në brigjet e Jonit, nga íundi i këtij shekulli ai íilloi të orientohet
edhe nga Athina. 1ani janë mallrat e prodhimit atik, ata që mbizotërojnë në tregjet e Lpirit.
Prej këtej Athina si këmbim tërhiqte prodhime bujqësore e sidomos blegtorale, lëkura, lëndë
druri etj., për të cilat ajo kishte gjithnjë ne·ojë. Në zh·illimin e tregtisë detare rol të ·eçantë
luanin edhe portet detare në brigjet e Kaonisë, si Onkesmi, limara, Butrinti etj..

Zgjerimi dhe intensiíikimi i tregtisë çoi nga ana e ·et në shtimin progresi· të prodhimit të
mallra·e, bëri të ne·ojshme lindjen dhe qarkullimin e monedhës autonome. Në íillim ishte
Lidhja e Molosë·e ajo që hedh e para në treg monedhën e ·et ,rreth ·ite·e 400 p.e. sonë,.
Këto ishin monedha kryesisht prej bronzi, megjithëse pati në këtë kohë edhe prerje
jetëshkurtër dhe të kuíizuar monedhash prej argjendi. Më ·onë íilluan të presin monedha
edhe qytete të ·eçanta dhe në íund të shek. IV edhe shteti íederati· i epirotë·e.

Mbretëria e Molosëve gjatë sundimit të 1harypës (423-38S p.e. sonë)

Në çerekun e íundit të shek. V p.e. sonë shtetin e molosë·e e kryesonte 1harypa ,423-385
p.e. sonë,, i cili, sipas një lajmi të 1ukididit, e trashëgoi íronin mbretëror të babait në një
moshë të mitur duke pasur për një kohë si tutor Sabylintin, prijësin e atintanë·e.

1radita historike i atribuon këtij sundimtari një seri reíormash të karakterit ekonomik,
ushtarak dhe kulturor, të cilat çuan në zgjerimin dhe në íorcimin e mëtejshëm të Mbretërisë
Molose. Në radhë të parë ato prekën íormën e hershme të qe·erisjes dhe legjislacionin e
·jetër të ·endit. Ku·endi i popullit si organ i trashëguar nga rendi i komunës primiti·e, mori
tani përmbajtje të re. Në organet drejtuese të shtetit, rol të rëndësishëm íillon të luajë
prostati, íunksionari më i lartë i shtetit pas mbretit. Ky zgjidhej për çdo ·it në Ku·endin e
Popullit nga rrethet aristokratike, të cilat ushtronin íuqishëm autoritetin e tyre në ku·end.
Duke qëndruar pranë mbretit, si mbrojtës i ligje·e të ·endit, prostati në íakt e kuíizonte
shumë pushtetin mbretëror, dhe me këtë ai ruante të palëkundshme pozitat e aristokracisë në
·eprimtarinë politike të shtetit.

Kjo íormë e kuíizuar e pushtetit qendror nga aristokracia e tokës, si edhe ligjërimi i të
drejta·e të tjera të saj, i japin Mbretërisë Molose atributet e një shteti me mbeturina të
theksuara të rendit íisnor.
¯0

Mbretëria Molose që në íillim të ·eprimtarisë së saj politike tërhoqi ·ëmendjen e shtete·e
íqinje të Mesdheut dhe sidomos të Athinës dhe të Spartës, të cilat sapo kishin nisur midis
tyre koníliktin e armatosur për supremaci ekonomike dhe politike në Greqi. Në këtë
konílikt historikisht të njohur si Luíta e Peloponezit dhe që, siç dihet, zgjati me ndërprerje të
·ogla plot 28 ·jet ,432-404 p.e. sonë, dhe pati pasoja të rënda për Greqinë, të dyja palët
ndërluítuese bënë përpjekje që të siguronin përkrahjen e shtetit të ri të molosë·e, meqë
territori i tij zinte një pozicion mjaít të ía·orshëm strategjik me rrugën midis brigje·e
·eriperëndimore të Greqisë dhe të Maqedonisë e 1hesalisë.

Në íillim ishte Sparta ajo që ushtroi ndikimin e saj mbi shtetin molos. Në ·itin 429 p.e.
sonë, molosët i oírojnë asaj deri ndihmën ushtarake, duke dërguar kontingjente të
konsiderueshme luítëtarësh për pushtimin e qytetit Stratos të Akarnanisë.

Mirëpo edhe pas kësaj íushate të pasuksesshme, e cila synonte të dobësonte ndikimin e
Athinës në këtë zonë kuíitare të Lpirit, diplomacia athinjote nuk hoqi dorë nga përpjekjet e
saj për të përmirësuar marrëdhëniet me shtetin e molosë·e. Ajo kishte shumë ne·ojë për
përkrahjen e këtij shteti të ri energjik në qendër të Lpirit. Përmes territorit të tij Athina
mund të kontrollonte nga shpina maqedonët e paqëndrueshëm të Perdikës si dhe thesalët,
me të cilët ajo sapo kishte krijuar lidhje miqësore pas kryengritjes së lynkestë·e ,433 p.e.
sonë,.

Nga ana tjetër, me këto marrëdhënie Athina synonte të kishte edhe përíitime ekonomike. Se
sa rëndësi i jepte Athina lidhje·e me shtetin molos, këtë e tregon dhe íakti se ajo në këtë
kohë merr përsipër edukimin e 1haripës së ·ogël në një nga shkollat e Athinës dhe e pret atë
më ·onë në Athinë me nderime të ·eçanta duke e regjistruar si qytetar nderi.

Për ·endosjen e marrëdhënie·e të mira me Athinën ishte i interesuar gjithashtu edhe ·etë
shteti i molosë·e, i cili kërkonte të siguronte përkrahje për politikën e zgjerimit territorial që
projektoi 1harypa, të cilën ai íilloi ta realizonte në ·itet e íundit të jetës së tij.

Këto marrëdhënie të ngushta ekonomike dhe politike me Athinën i hapën rrugë depërtimit
të ndikimit të qytetërimit helen, i cili u shíaq në strukturën organizati·e të shtetit, në
ndërtimet, në përdorimin e gjuhës dhe të shkrimit grek në rrethet e aristokracisë dhe të
administratës shtetërore, në trajtimin tipologjik dhe metrologjik të monedha·e të para
molose sipas prototipa·e të monedhës atike të íundit të shek. V dhe íillimit të shek. IV p.e.
sonë. Ky ndikim do të shíaqet gjithashtu dhe në jetën kulturore e artistike, qendra e së cilës
bëhen qytetet. Në Passaron, p.sh., mendohet të jetë ítuar dramaturgu i shquar grek Luripidi,
për të ·ënë në skenë tragjedinë e tij « Andromaka », ku la·dërohej origjina dinastike e
mbretër·e molosë. Kjo ·epër ndikoi shumë në kulti·imin e mitit gjenealogjik të molosë·e,
sipas të cilit zanaíilla e tyre i reíerohet tani Molosit, biri i Neoptolemit të Akilit dhe i
Andromakës, të ·esë së lektorit, që pas shkatërrimit të 1rojës erdhën dhe u ·endosën në
Lpir.

¯1
Lidhja Molose (çereku i parë i shek. IV p.e. sonë).

´trv/tvra e .a; orgavi¸atire
Gjatë sundimit të Alketës, birit të 1harypës, shteti molos mori zh·illim të mëtejshëm. Nuk
është përcaktuar me saktësi se në ç`kohë dhe në ç`rrethana e trashëgoi íronin. Dihet se në
·itin 385 p.e. sonë ai gjendej i strehuar politik tek Dionizi, tirani i Sirakuzës. Në burimet
historike nuk jepen as moti·et që e shtynë Alketën të braktiste íronin. Ka mundësi që ky,
duke dashur të ·azhdonte politikën e aleancës me Athinën, në një kohë kur kjo kishte pësuar
tashmë humbje ushtarake dhe diplomatike nga Sparta, të ketë ndeshur në kundërshtimin e
partisë íilospartane. Në këtë kohë kjo íilloi të akti·izohej shumë, sidomos pas íitore·e të
Agesilaut në Akarnani ,389-388 p.e. sonë,, që i hapën rrugën Spartës për të shtrirë ndikimin e
·et jo ·etëm në Greqinë Veriperëndimore, por edhe në Lpir.

Dionizi që ishte interesuar dhe po ·epronte akti·isht për të ·endosur një kontroll eíekti· në
detin Adriatik dhe mbi rrugët që të çonin për në Lpir, e mirëpriti Alketën dhe e ndihmoi atë
që të rikthehej në íronin e humbur. Me këtë mënyrë tirani i Sirakuzës synonte të siguronte
një aleat të ri, që do të përkrahte pikësynimet e tij politike dhe tregtare në brigjet e Ilirisë dhe
të Lpirit. Për këtë qëllim në ·itin 385 p.e. sonë, Dionizi bëri një marrë·eshje me Alketën për
të ndërhyrë ushtarakisht në territorin e shtetit të molosë·e duke i siguruar një ndihmë
eíekti·e në kontingjente luítarake dhe armatime. Ky sulm i papritur i íorca·e të bashkuara
iliro-sirakuzane, u shkaktoi molosë·e rreth 15 000 të ·rarë sipas Diodorit të Sicilisë.
Përíorcimet që u dërgoi Sparta molosë·e nuk e ndryshuan gjendjen e tyre të ·ështirë. Siç
duket, ajo nuk u angazhua aq shumë në këtë luítë, pasi nuk ishte e interesuar të hynte në
konílikt me Dionizin. Kështu ky aksion i nxitur prej tiranit të Sirakuzës përíundoi me sukses
dhe me ri·endosjen e Alketës në krye të shtetit molos.

Pasi përíorcoi pozitat brendapërbrenda mbretërisë, Alketa ·azhdoi politikën e zgjerimit
territorial të shtetit të tij të íilluar që në kohën e 1harypës, ri·endosi marrëdhëniet e
ndërprera për pak kohë, me Athinën. Në ·itin 3¯¯ ndihmoi akti·isht Lidhjen e dytë detare
të Athinës, duke lehtësuar ·eprimet e saj luítarake kundër Spartës në pellgun e Jonit. Në
·itin 3¯2 p.e. sonë Alketa i dha mundësi një reparti prej 600 pelltastësh të Stesiklit, të kalonin
nëpër territorin molos dhe të lidheshin në Korkyrë përmes bregut të Lpirit.

Me politikën e tij ekspansioniste, Alketa arriti të shtrijë so·ranitetin e ·et mbi një territor të
konsiderueshëm të Lpirit. Sipas një mbishkrimi dekretor të ·ite·e 3¯0-368 p.e. sonë kuíijtë e
Mbretërisë Molose që trashëgoi në këtë kohë i biri i tij Neoptolemi, shtriheshin në lindje deri
në lestiotiden perëndimore, në ·erilindje deri në kuíijtë e Orestides në luginën e sipërme të
laliakmonit dhe në ·eriperëndim përmes një rripi toke deri në kuíijtë e Parauejes në
rrjedhjen e mesme të Vjosës. Molosët dolën në det siç duket në zonën e Kestrinës, në ·eri të
lumit Kalama ,1hiamis,. Nga perëndimi pas aneksimit të Dodonës në íund të shek. V p.e.
sonë, molosët e shtrinë kontrollin e tyre deri tek lugina e sipërme e Aheronit.

Kjo shtrirje territoriale e Mbretërisë Molose në kohën e Alketës, duket se përputhet
plotësisht me cilësimin që i bën këtij sundimtari Polidami i lardales në një íjalim të
¯2
transmetuar nga historiani e gjenerali grek Ksenoíoni, kur e quan atë « sundimtar suprem të
Lpirit ».

Këto të dhëna burimore dhe epigraíike tregojnë se në kohën e këtij sundimtari dhe të
pasardhësit të tij kishte a·ancuar mjaít procesi i bashkimit politik të popullsi·e të ·eçanta të
Lpirit, proces ky që çoi në krijimin e organizimit më të gjerë shtetëror që njihet me emrin
Lidhja e Molosë·e.

Duke gjykuar nga të dhënat mbishkrimore të kësaj periudhe, në këtë Lidhje për·eç molosë·e
bënin pjesë edhe shumë popullsi të tjera epirote, si tripolitët, kelaithët, paialët, arktanët,
genoait, ethenestët, onopernët, etj.. Këto grupe të ·eçanta etnike merrnin pjesë në qe·erisjen
e kësaj lidhjeje përmes përíaqësues·e të zgjedhur të tyre, të cilët në dekretet mbishkrimore
quhen demiorgë ose synarhontë.

Një mënyrë e tillë qe·erisjeje, i jepte këtij íormacioni të ri shtetëror karakter íederati·, por
nën hegjemoninë e molosë·e.

Lidhja Molose, e cila përíaqësonte etapën e parë në procesin e zgjerimit dhe të konsolidimit
progresi· të shtetit íederati· të Lpirit, kishte një strukturë organizati·e të brendshme të
përcaktuar qartë me institucione legjislati·e dhe ekzekuti·e. Në krye të Lidhjes së Molosë·e
qëndronte mbreti nga íamilja e Lakidë·e. Por pushteti i tij, ashtu siç e thekson Aristoteli,
ishte i kuíizuar. Mbreti kur merrte pushtetin në dorë, ishte i detyruar të bënte íli në altarin e
hyut të luítës në Passaron dhe të betohej përpara përíaqësues·e të shtetas·e të tij, se do të
sundonte sipas ligje·e të ·endit. Përíaqësuesit nga ana e tyre, i premtonin mbretit se do ta
përkrahnin atë gjatë sundimit të tij. Ky betim tradicional midis mbretit dhe përíaqësues·e,
ishte një íormë e trashëguar nga rendi i ·jetër íisnor, por që tani merr një përmbajtje të re
duke siguruar me këtë ndikimin e aristokracisë në drejtimin e kësaj lidhjeje shtetërore.

Mbreti ishte komandant suprem i ushtrisë së Lidhjes Molose dhe gëzonte një pushtet të
padiskutueshëm në kohë luíte. Pas mbretit íunksionari më i lartë në Lidhjen Molose ·inte
Prostati, një magjistrat eponym që zgjidhej për çdo ·it nga komunitetet e ndryshme etnike të
bashkuara në këtë lidhje. Ai kryesonte ku·endin e popullit, e thirrte atë, drejtonte punët e tij,
paraqiste propozimet për t`u miratuar etj..

Në mbishkrime së bashku me prostatin përmendet edhe sekretari, që zgjidhej për çdo ·it
zakonisht nga i njëjti íis, të cilit i përkiste dhe prostati. Ku·endi i popullit përbëhej, me sa
duket, nga të gjithë burrat e aítë për luítë, qoíshin këta molosë apo anëtarë të bashkësi·e të
tjera që përíshiheshin në Lidhjen e Molosë·e. Ky ku·end ·otonte ·endime, të cilat
akordonin të drejta qytetarie, proksenie dhe pri·ilegje të tjera. Në këtë ku·end legjislati·
mund të merrnin pjesë të gjithë burrat e aítë për të mbajtur armë të të gjitha komunitete·e
etnike të përíshira në Lidhjen e Molosë·e. Ku·endi mund të mblidhej disa herë në ·it, me
përjashtim të raste·e të jashtëzakonshme. Vendi i mbledhje·e të tij ishte Passaroni,
megjithëse ato mbaheshin edhe në qendra të tjera, si p.sh. në Dodonë etj..
Vendimet apo ligjet për të cilat ·otonte Ku·endi, përgatiteshin siç duket nga një institucion
¯3
tjetër i ·eçantë, nga Këshilli. Ky ndoshta ishte ai senat për të cilin ílet Justini duke ia atribuar
krijimin e tij mbretit 1harypë.

Organ tjetër, i ndryshëm nga Këshilli, ishte dhe kolegji i përíaqësues·e të komunitete·e të
ndryshme në Lidhjen e Molosë·e, me anë të të cilë·e ato merrnin pjesë në drejtimin e
përbashkët të punë·e të shtetit. Në krye të këtij kolegji, qëndronte mbreti nga íamilja e
Lakidë·e dhe dy magjistratët e zgjedhur çdo ·it, prostati dhe sekretari, të cilët mund të ishin
molosë ose jo. I tërë ky organizim shtetëror i jepte Lidhjes Molose, që përíaqësonte
njëkohësisht dhe shtetin më të íuqishëm në Lpir deri në çerekun e íundit të shek. IV p.e.
sonë, íormën e një shteti íederati· monarkik.

Marrëdhëniet politike të Lidhjes me Maqedoninë

Pas ·ite·e 60 të shek. IV p.e. sonë në politikën e jashtme të Lidhjes Molose ·ihen re
ndryshime të dukshme, që çuan në zgjerimin territorial dhe në íuqizimin e mëtejshëm politik
të saj.

Në këtë kohë në kuíijtë ·erilindorë të Lpirit íilloi të mëkëmbet me shpejtësi shteti maqedon.
Gjatë sundimit të lilipit II Maqedonia u shndërrua në një monarki të íuqishme të
centralizuar, në një íorcë kryesore politike dhe ushtarake në Ballkan.

Duke shírytëzuar krizën e shtete·e greke, lilipi pasi zgjeroi dhe konsolidoi shtetin e ·et, nuk
·onoi të ndërhynte edhe në çështjet e brendshme të tyre duke zh·illuar një politikë
konsekuente hegjemoniste mbi to. Në këtë drejtim Lpiri duhet të shërbente si një
mbështetje për të shtrirë kontrollin maqedon në brigjet perëndimore të Greqisë, për këtë
qëllim lilipi II i dha një rëndësi të ·eçantë ·endosjes së një aleance të qëndrueshme me
Lidhjen Molose. Për këtë aleancë ishte interesuar dhe ·etë Lidhja, sa kohë që Maqedonia do
t`i linte dorë të lirë për ta çuar më tej politikën e zgjerimit të mëtejshëm të kuíij·e të saj. Dhe
jo rastësisht Arryba, i cili kryesonte në këtë kohë Lidhjen, shpejtoi të lidhte krushqi me
lilipin II, duke i dhënë këtij të íundit në ·itin 35¯ p.e. sonë mbesën e tij, Olymbinë për grua.

Midis ·ite·e 360-344 p.e. sonë, Lidhja Molose shënon një zgjerim të mëtejshëm të territorit
të saj nga ·erilindja duke arritur kuíirin më të largët në këtë drejtim deri tek Parauejtë në
pellgun e Përmetit, 1imíejtë dhe Orestët në luginën e sipërme të laliakmonit.

Por në ·itin 344 p.e. sonë, Lidhja detyrohet të heqë dorë nga këto krahina, të cilat lilipi II ia
kaloi Maqedonisë. Kur pak më ·onë Athina nisi të përzihet në çështjet e brendshme të
Lpirit, duke rrezikuar pozitat e Maqedonisë në Lpir, lilipi II sulmoi ushtarakisht Ambrakinë
duke kaluar nëpër territorin shtetëror të Lidhjes. Pasi mposhti Ambrakinë dhe nënshtroi
kolonitë helene të elej·e në Kasopi, Buketin, Pandosinë dhe Lletren, zboi nga íroni Arrybën,
aleatin e lëkundur dhe të pabindur të Maqedonisë, i cili kërkoi strehim në Athinë. Në krye të
Lidhjes Molose ·uri kunatin e ·et Aleksandrin 20-·jeçar, të mbiquajtur Molos, të cilit i
dorëzoi dhe qytetet që sapo i kishte pushtuar. Për ta angazhuar edhe më shumë ndaj
Maqedonisë, lilipi II i dha Aleksandrit për grua të bijën, Kleopatrën, dhe e përkrahu atë në
¯4
politikën e zgjerimit territorial të shtetit molos. Gjatë sundimit të Aleksandrit ,342-331 p.e.
sonë,, Lidhja Molose i zgjeroi shumë kuíijtë e saj në drejtim të krahina·e jugore dhe
·eriperëndimore të Lpirit. Nën kontrollin e Lidhjes hynë tani jo ·etëm kolonitë elease, por
edhe tërë Kasopia íqinje, të cilat u bënë aleatë të saj ,symnatios,, duke gëzuar një íarë
autonomie dhe të drejtën që të prisnin monedhat e tyre.

Aleksandri arriti t`i imponojë pushtetin e tij dhe Koinonit të thesprotë·e, deri atëhere i
pa·arur, megjithëse territorialisht në përíitim të Lidhjes Molose, e cila ushtronte mbi të
presion të ·azhdueshëm, për të dalë në det. Jashtë kontrollit të shtetit molos ende mbetej në
këtë kohë Koinoni i kaonë·e, që ·azhdoi të ruante pa·arësinë e tij. Zgjerimi territorial në
drejtim të pjesës më të zh·illuar nga pikëpamja social-ekonomike të Lpirit dhe në mënyrë të
·eçantë dalja e tij gjerësisht në det, e íuqizuan edhe më shumë ekonomikisht dhe politikisht
shtetin molos, dhe hapën rrugë për një intensiíikim të lidhje·e sidomos me brigjet
perëndimore të Mesdheut.

Në ·itin 334 p.e. sonë 1arenti kërkoi nga Aleksandri molos ndihmë ushtarake, meqenëse po
rrezikohej pa·arësia e qytetit dhe e aleatë·e të tij nga lukanët. Aleksandrit do t`i jepej
mundësia që të përhapte iníluencën e Lpirit edhe në qytetet e tjera të Italisë së Jugut, për të
cilën ishin të interesuara shtresat sunduese të ·endit, që ai përíaqësonte dhe në mënyrë të
posaçme ajo tregtare. Kjo u bë nxitje që Aleksandri të ndërhynte akti·isht në çështjet e
qytete·e greke të Italisë së Jugut.

Pasi ia la sundimin e Mbretërisë Lpirote gruas së ·et sa kohë që ai do të mungonte,
Aleksandri u nis për në Itali me íorca të kuíizuara, sipas Aristotelit me 15 anije ushtarake dhe
mjaít anije tregtare. Me të zbritur në Itali, ai e zgjeroi bërthamën e ushtrisë së tij relati·isht të
·ogël, me íorca tarentine si edhe me mercenarë, me lukanë të dëbuar dhe me kontingjentet
që i ·unë në dispozicion qytetet e tjera greke të kërcënuara nga íiset italike.

Në íillim Aleksandri korri një sërë íitoresh kundër lukanë·e dhe samnitë·e, íuti në dorë
leraklenë, koloninë e 1arentit, Sipontin e Apuljes etj., dhe për një kohë ai e konsideroi ·eten
sundimtar të plotë mbi to. Nga kjo pozitë, ai bëri marrë·eshje dhe me qytete të tjera, madje
dhe me Romën. Nga ·endet e kontrolluara prej tij dërgoi për në atdhe 300 íamilje të shquara
si pengje. Më ·onë lukanët dhe samnitët e morën ·eten dhe me íorca të shumta të
bashkuara, íilluan të ushtrojnë përherë e më tepër presion mbi ushtrinë epirote dhe të
aleatë·e të saj numerikisht më të pakët, derisa në dimrin e ·itit 331-330 p.e. sonë, pas një
beteje të përgjakshme pranë Pandosisë, jo larg Kozencës, íorcat e Aleksandrit u thyen keqas
dhe ai mbeti i ·rarë në këtë betejë.

Me rrjedhimet që patën këto ngjarje në Lpir mbyllet dhe etapa e parë e zh·illimit historik të
shtetit íederati· epirot.




¯5
3. ALLANCA (SYMAHIA) LPIRO1L

Iormimi i shtetit të epirotëve dhe organizimi politik i tij

Në gjysmën e dytë të shek. IV p.e. sonë ndodhën ndryshime të një rëndësie të ·eçantë në
organizimin shtetëror të Lpirit. Lidhja e Molosë·e shndërrohet tani në një íormë të re
shtetërore të një karakteri gjithnjë íederati·, si edhe më parë, por me një emërtim të ri
kushtetues, të quajtur aleancë e epirotë·e.

Ky shtet i epirotë·e, siç rezulton nga të dhënat e ndryshme burimore të kohës, u íormua nga
bashkimi i shtetit të molosë·e me aleatët ,symahoi, e tij, me Kasopene dhe qytetet e Lleasë
íqinje me të, si edhe me shtetin e thesprotë·e.

Nuk njihen me saktësi moti·et që çuan në konsolidimin juridik të këtij organizimi të ri
shtetëror, po kështu ekzistojnë mendime të ndryshme rreth saktësimit të datës së kësaj
ngjarjeje, duke e ·endosur atë në kohën e Aleksandrit ose íill pas ·dekjes së tij kur ishte
regjente e shoqja e tij Kleopatra. Në qoítë se do të pranohet se organizimi i kësaj íorme të re
shtetërore u bë nga Aleksandri Molos, përpara se ai të íillonte íushatën luítarake në Itali,
atëherë kjo duhet të ketë qenë rrjedhojë e íuqizimit të mëtejshëm të Mbretërisë Molose. Por,
nëse íormimi i saj do të ketë ndodhur íill pas ·dekjes së Aleksandrit, ky organizim duhet parë
si rrjedhojë e dobësisë së autoritetit të sundimtarë·e molosë. Megjithatë, është e sigurt, se
rruga drejt kësaj zgjidhjeje të re në organizimin shtetëror të ·endit qe hapur nga Aleksandri
me politikën e íederimit të territore·e të reja që i ishin atashuar Lidhjes Molose.

lederata epirote nga pikëpamja e íormës së qe·erisjes, përíaqësonte një shtet íederati· me
bazë monarkike dhe me të drejta të barabarta të të gjithë pjesëmarrës·e në të. Në kuadrin e
kësaj íederate çdo bashkësi e madhe apo e ·ogël etnike kishte organizimin e brendshëm të
saj, Ku·endin e popullit, prostatin e tij. Bashkësitë merrnin pjesë në qe·erisjen e shtetit
epirot nëpërmjet kolegjit të përíaqësues·e ,damiorgë, të tyre, që dilte nga çdo komunitet i
·eçantë etnik.

Institucionet drejtuese të këtij shteti nuk ndryshonin nga pikëpamja íunksionale nga ato të
Lidhjes Molose. Ndryshimi i emra·e të tyre nga molos në epirot, nuk shprehin ende ndonjë
diíerencim real të institucione·e shtetërore. Në këtë drejtim mund të thuhet se Lidhja e
Molosë·e ·azhdon, zgjerohet, por pa u dobësuar, në një íormë të re, në atë të shtetit epirot.

Në krye të shtetit qëndronte mbreti, i cili zgjidhej gjithnjë nga íamilja mbretërore e molosë·e
të dinastisë tradicionale të Lakidë·e, por tani si mbret i shtetit epirot. Si edhe më parë,
pushteti i tij ·azhdoi të ishte i kuíizuar nga prostati, i cili megjithëse ruante titullin « i
molosë·e » ushtronte autoritetin e tij mbi të gjithë territorin e shtetit epirot. Ai kishte për
detyrë të ruante ligjet, të organizonte mbledhjet e asamblesë të nënshtetas·e epirotë, t`i
drejtonte ato, të bëhej interpret midis mbretit dhe nënshtetas·e në këmbimin e premtime·e
reciproke në íaltoren e Zeusit Arcios, në Passaron etj..

¯6
Lklesia e molosë·e, ia lëshon ·endin tani një asambleje të re më të gjerë ku merrnin pjesë
popullsia e tërë shtetit epirot. Kjo asamble me íunksione legjislati·e, që miratonte edhe
dekretet shtetërore quhej Symahia e epirotë·e.

Kjo íederatë me karakter të theksuar politik-ushtarak merrej edhe me çështje të ·eçanta
ekonomike dhe íinanciare që ishin në íunksion të saj. Kështu p.sh. në bazë të një
mbishkrimi dekretor të ·ite·e 31¯-312 p.e. sonë, gjetur në Dodonë, nxirret përíundimi se të
ardhurat doganore ishin caktuar të mblidheshin për llogari të kësaj aleance.

Me krijimin e kësaj kushtetute koníederale epirote, ndryshoi dhe sistemi i mëparshëm
monetar. Monedhat e molosë·e, të thesprotë·e dhe të kasopas·e, të cilat qarkullonin deri
atëherë në Lpir si monedha autonome, zë·endësohen tani me një prerje të përbashkët për të
tërë Lpirin, gjë që pasqyrohet qartë dhe në legjendën e tyre, « e epirotë·e ». Nuk dihet me
saktësi se ku qenë prerë këto monedha të Symahisë. Mund të mendohet të ketë qenë
Dodona, ku më ·onë do të pro·ohet dhe ekzistenca e një punishteje monetare. Por kjo nuk
përjashton mundësinë që ato të jenë prerë dhe në ndonjë ·end tjetër, si p.sh. në Pasaron.

Aleanca epirote, me gjithë ndryshimet që mund të ketë pësuar gjatë jetës së saj, historikisht
·azhdoi të ekzistonte rreth një shekulli deri në ·itet 334-233 p.e. sonë, kur u zë·endësua nga
Lidhja Republikane Lpirote.

Shteti i ri epirot në çerekun e fundit të shek. IV p.e. sonë

Pas ·dekjes së Aleksandrit molos, shteti i Lpirit u gjet përpara ·ështirësi·e serioze, të
shkaktuara nga grindjet e brendshme midis grupe·e të ndryshme politike të shtresa·e
sunduese, si edhe nga krijimi i situata·e të jashtme të jo të ía·orshme, që çuan në prishjen e
ekuilibrit në marrëdhëniet midis shtetit të Lpirit dhe të Maqedonisë.

Në krye të luítës kundër Maqedonisë u ·u tani Olymbia. Kjo, íill pas ·dekjes së ·ëllait, qe
kthyer në ·endlindje për t`iu kundër·ënë Antipatresit të Aleksandrit maqedon, me të cilin
ishte në opozitë. Duke ardhur në Lpir ajo zboi nga regjenca Kleopatrën ,330-328 p.e. sonë,
dhe íilloi të sundojë shtetin epirot si tutore e të nipit të mitur, Neoptolemit II për një kohë
dhe bashkë me Ajakidin të birin e Arrybës.

Në ·itin 31¯ p.e. sonë, përpjekjet e Olymbisë për të marrë pushtetin në Maqedoni, u
kurorëzuan me sukses, por ·etëm për pak kohë, pasi qe e detyruar ta lëshojë atë nga presioni
ushtarak që i bëri asaj Kasandri, i biri i Antipatrit. L ndjekur prej tij Olymbia u strehua në
Pella, ku më kot priti ndihmën e Ajakidit, meqenëse një pjesë e madhe e ushtrisë së tij
kundërshtoi ·endimin për të hyrë në luítë me Maqedoninë. Kjo re·oltë e ushtarë·e,
akti·izoi në prapa·ijë elementët promaqedonë, të cilët e detyruan këshillin e aleancës më në
íund të dëbojë Ajakidin nga íroni dhe të ri·endosë lidhjet me Maqedoninë. Olymbia e
lodhur nga rrethimi i gjatë, uria dhe nga sulmet e pareshtura të armikut, u dorëzua më në
íund dhe u ·ra nga kundërshtarët e saj. Kjo disíatë në írontin e luítës, i dha shkas një ·ale të
tërbuar ndjekjesh kundër përkrahës·e të Ajakidit. Opozita kërkoi të zhdukte edhe të birin e
¯¯
tij, Pirron dy·jeçar, por nuk arriti, pasi njerëzit e tij e dërguan íshehurazi tek mbreti ilir
Glaukia, me të cilin Ajakidët kishin lidhje.

Për të shuar qëndresën antimaqedone në ·end, Kasandri ·endosi në Lpir një regjim
pushtimi. Ai e bëri këtë siç duket, me qëllim që të ishte i lirë në zbatimin e politikës së tij
pushtuese në brigjet e Jonit dhe të Adriatikut. Por ky presion i ·azhdueshëm politik dhe
shoqëror i Maqedonisë, shkaktoi një ·alë të papërmbajtur zemërimi midis popullsisë epirote,
e cila u hodh në opozitë të hapur me shkelësit e të drejta·e të saj. Këtë pakënaqësi e
shírytëzoi Ajakidi. Ky, pasi u kthye në atdhe në ·itin 313 p.e. sonë, me ndihmën e
përkrahës·e të tij nga Ltolia, mundi të organizojë me lehtësi ushtrinë epirote dhe sulmoi
kundërshtarët e tij të brendshëm dhe të jashtëm. Kjo ndodhi në një kohë kur Maqedonia
sapo kishte íilluar luítën kundër etolë·e dhe ilirë·e. Megjithatë kjo íushatë e Ajakidit nuk
pati sukses dhe ·etë mbreti mbeti i ·rarë në íushën e betejës.

Gjendja në Lpir nuk ndryshoi as më ·onë, kur në krye të shtetit epirot u ·endos Alketa II, i
biri i Ajakidit. Ai bëri shumë përpjekje për t`u shkëputur nga Maqedonia, por pa·arësisht
nga sukseset e përkohshme, ai u detyrua më në íund të pranonte paqen me kundërshtarin në
kushte të ía·orshme për këtë. Alketës II iu desh të ndryshonte dhe politikën e ·et dhe të
bënte aleancë me Maqedoninë. Ky ·eprim krijoi një opozitë të íortë në Lpir, kundër së cilës
ai luítoi me ashpërsi, por pa rezultat. Ndërkaq, ·eprimet e tij arbitrare, shkaktuan zemërimin
e popullsisë, që shpërtheu në një kryengritje hakmarrëse dhe që përíundoi me ·rasjen e
Alketës II dhe të bij·e të tij.

Në ·itin 30¯ p.e. sonë u duk sikur gjendja do të ndryshonte. Glaukia, duke mos e parë me sy
të mirë íuqizimin e ndikimit maqedon në Lpir, ndërhyri me íorcë në punët e brendshme të
tij dhe ·endosi në íronin mbretëror Pirron 12-·jeçar dhe bashkë me të edhe ndikimin e tij.
Por ky nuk zgjati më shumë se 5 ·jet, pasi Kasandri organizoi me njerëzit e ·et shíronësimin
e Pirros, në një kohë kur ai ende nuk kishte íorcuar mirë pozitat e tij, dhe ·endosi në íron
Neoptolemin II. I ndodhur në këtë kohë jashtë Lpirit, Pirroja u ·u në shërbim të
sundimtarë·e helenistikë, Demetër Poliorketit dhe Ptolemeut të Lgjiptit për disa ·ite me
radhë. Në këto ·ende ai pati rast që të shohë e të mësojë shumë si nga jeta shoqërore, ashtu
edhe nga arti luítarak i këtyre ·ende·e, ku dhe u dallua së tepërmi duke treguar shkathtësi,
guxim dhe trimëri të rrallë në një ·arg betejash.

Në ·itin 29¯ ·dekja e Kasandrit të Maqedonisë dhe zemërimi i popullsisë epirote ndaj
sundimit arbitrar të Neoptolemit II, e ndihmuan Pirron që të rikthehej në atdhe. Për këtë
·eprim ai qe përkrahur dhe nga Ptolemeu, i cili shpresonte të kishte në personin e Pirros një
mbështetje eíekti·e për planet e tij në Greqi. Pasi zbarkoi në brigjet e Lpirit me íorcat e ·eta
ushtarake të sjella nga Lgjipti dhe duke gjetur përkrahjen e popullit që, sipas Plutarkut, e priti
duke e përshëndetur me mbiemrin « Shqiponjë », Pirroja u ·endos më në íund në íronin e
Mbretërisë Lpirote. Në íillim ai u përpoq të përíorconte pozitat e tij në Lpir, dhe këtë e
arriti me durim, duke e ndarë për një kohë íronin me Neoptolemin II, i cili kishte ende
përkrahës në qarqet sunduese. Kur ia arriti këtij qëllimi, dhe, pasi mori ·esh se rreth tij po
kurdisej një kurth nga përkrahësit e Neoptolemit, Pirroja e ·rau këtë, dhe pas kësaj shpejtoi
¯8
të përqendronte të tërë pushtetin mbretëror në duart e ·eta.

Lpiri në kohën e sundimit të Pirros (297-272 p.e. sonë)

Në íillim të shek. III p.e. sonë, Lpiri del nga kriza e ·ështirë dhe me pasoja të rënda politike
që e kishte mbërthyer pas ·dekjes së Aleksandrit Molos dhe ·ihet në rrugën e zh·illimit të
mëtejshëm ekonomiko-shoqëror dhe politiko-kulturor.

Nga një politikë e paqëndrueshme e brejtur nga kontradikta të brendshme dhe presione nga
jashtë, shteti epirot kalon tani në një politikë energjike të pa·arur, me një perspekti·ë të gjerë
në íushën e íorcimit të pushtetit shtetëror dhe të zgjerimit territorial të tij, që u realizuan me
një shpejtësi dhe me një mënyrë të paparë deri atëherë. Gjatë sundimit të Pirros shteti epirot
bëhet një íuqi imponuese e kohës me një pushtet të íortë mbretëror, me një potencial të
madh ushtarak si dhe me një autoritet politik të shquar në botën mesdhetare të kësaj kohe.

Pirroja ·endosi marrëdhënie diplomatike me disa shtete të íuqishme të asaj kohe dhe i íorcoi
lidhjet me martesa të shumta që bëri me bijat e sundimtarë·e të tyre. Që kur ishte në
oborrin e Ptolemeut I, Pirroja qe martuar me të bijën e tij Antigonën, më ·onë pas ·dekjes së
saj, me Lanasen, të bijën e Agathoklit të Sirakuzës, prej së cilës mori si prikë dhe Korkyrën
që ai kishte pushtuar dhe pastaj edhe me të bijat e sundimtarë·e ilirë, Audoleonit të paionë·e
dhe të Bardhylit të Ri. Pirroja i kushtoi ·ëmendje të posaçme organizimit të ushtrisë,
përpunimit të një strategjie eíekti·e luítarake, për të cilat kishte njohuri të mëdha teorike, si
dhe rritjes së aítësisë luítarake të ushtrisë. Ai ía·orizoi gjithashtu dhe përparimin ekonomik
dhe kulturor të ·endit që u pasqyrua në zh·illimin dhe në intensiíikimin e mëtejshëm të
urbanizimit të Lpirit. U zh·illua një ·eprimtari e dendur ndërtuese në qytetet ekzistuese si
në Dodonë, Ambraki apo në qytetet e tjera të reja epirote, midis të cilë·e Berenike, Kasopi
dhe Antigonea në Kaoni, të cilët mbajnë emra që kanë të bëjnë me siguri me kohën e
sundimit të Pirros. Për një ni·el të lartë të artit të ndërtimit në këtë kohë dëshmojnë edhe
shtëpitë shumë të bukura dhe të ruajtura mirë të Amotoposit në Molosi, ku mendohet të ketë
qenë dhe lylakeja antike.

Pirroja projektoi një politikë të jashtme akti·e ekspansioniste. Ai ndërhyri në çështjet e
ndërlikuara të botës greko-maqedone dhe italike me mendimin që të krijonte një shtet të
madh epirot, i cili do të përíshinte Ballkanin dhe përtej detit, Gadishullin Italik.

Së pari, Pirroja e drejtoi ·ëmendjen nga Maqedonia, ku pas ·dekjes së Kasandrit kishin
shpërthyer turbullira për trashëgimin e íronit. Këtë gjendje të ·ështirë të Maqedonisë e
shírytëzoi për të ndërhyrë në punët e brendshme të saj si përkrahës i Aleksandrit, të birit të
Kasandrit. Me këtë rast Pirroja i shkëputi Maqedonisë mjaít krahina që gjendeshin në atë
kohë nën kontrollin e saj dhe pikërisht 1ymíenë e Paraunenë epirote të pushtuara nga lilipi
II, Amíilokinë, Akarnaninë dhe Ambrakinë, të cilën e bëri kryeqytet të mbretërisë së tij.

Marrëdhëniet e íqinjësisë së mirë me Maqedoninë nuk ·azhduan shumë dhe u prishën në
·itin 294 p.e. sonë, kur Demetër Poliorketi zhduku aleatin e tij Aleksandrin dhe mori në duar
¯9
írenat e Mbretërisë Maqedone. Në këtë situatë Pirroja duke mos qenë më i sigurt në kuíijtë
lindorë të mbretërisë së tij, u ·u në opozitë të hapur me sundimtarin e ri maqedon dhe aderoi
në aleancën antimaqedone që u krijua pak më ·onë në Greqi. Në ·itin 289 p.e. sonë,
Demetri duke dashur t`u imponohej kundërshtarë·e të ·et, pushtoi Ltolinë dhe sulmoi
Lpirin, por Pirroja kundër·eproi menjëherë. Pasi theu maqedonët në Ltoli, duke u
shkaktuar atyre humbje shumë të mëdha, i detyroi ata të tërhiqeshin dhe nga Lpiri.

Kundër Demetrit të Maqedonisë íilloi të ·eprojë pak më ·onë koalicioni i sundimtarë·e
helenistikë: Ptolemeu i Lgjiptit u nis me një ílotë të madhe dhe ngriti kundër tij qytetet e
Greqisë, kurse Lysimaku, sundimtar i 1rakisë dhe i një pjese të Azisë së Vogël, hyri në
Maqedoninë Veriore duke e shkretuar atë. Kjo gjendje ·uri në lë·izje edhe Pirron, i cili e
sulmoi Maqedoninë nga jugu. Ky iu drejtua qytetit Ldisa, dhe e pushtoi atë pa hasur në
ndonjë qëndresë të madhe, meqë íorcat më të rëndësishme të ushtrisë së Demetrit ishin
dislokuar në ·eri kundër Lysimakut. Pirroja ndërkaq përparonte pa ndonjë qëndresë nga ana
e maqedonë·e dhe arriti, madje, të shpallej mbret i tyre. Por kjo gjendje nuk zgjati shumë,
pasi qe detyruar t`i ndante zotërimet e tij në Maqedoni me Lysimakun, i cili pretendonte se
kishte dhënë ndihmesë në sukseset e Pirros duke mbërthyer për një kohë íorca të shumta të
Demetrit në kuíirin ·erior të Maqedonisë. Këto lëshime të Pirros mënjanuan koníliktin e
mundshëm me Lysimakun, por nuk zhdukën kontradiktat midis tyre.

Në këtë kohë, zotërimet e shtetit epirot në Ballkan arritën zgjerimin e tyre më të madh.
Pirroja sundonte tani jo ·etëm mbi tërë Lpirin, por edhe mbi një pjesë të madhe të
Maqedonisë dhe të 1hesalisë në lindje, mbi krahinat greke në jug të Lpirit, ku bënin pjesë
Ambrakia, Amíilokia e Akarnania. Në ·eri zotërimet e tij shtriheshin dhe mbi një pjesë të
·ogël të Ilirisë, si edhe mbi disa ishuj të Jonit ku bënte pjesë edhe Korkyra. Kjo hapësirë
territoriale, megjithatë, nuk përbënte një organizim të qëndrueshëm politik rreth një
bërthame të íuqishme qendrore, as edhe një komunitet territoresh dhe popullsish të
bashkuara me interesa të përbashkëta, por një konglomerat popujsh me zh·illim jo të
njëllojtë social, ekonomik dhe politik, të nënshtruar nga ushtria epirote në krye të së cilës
qëndronte si komandant Pirroja. Kjo ishte arsyeja që këto zotërime, në rastin më të
·olitshëm, u shkëputën nga ·arësia e Lpirit. Dhe ky rast u shíaq menjëherë pas shpartallimit
të Demetrit në Azi. Lysimaku që e ndiente tani ·eten të lirë dhe kohën të përshtatshme për
të aneksuar tërë Maqedoninë, u drejtua me íorca të mëdha kundër Pirros dhe e detyroi atë të
hiqte dorë nga pushtimet në Maqedoni dhe në 1hesali.

Ndërkaq në Italinë e Jugut u zh·illuan ngjarje, të cilat nuk lanë pa tërhequr ·ëmendjen e
sundimtarit epirot, sidomos tani pas humbjes së Maqedonisë. Qytetet greke të Italisë së
Jugut, me të cilat Lpiri kishte ·endosur me kohë lidhje tregtare, të dobësuara nga luíta e
konkurrenca ndërmjet tyre, nuk qenë në gjendje të zhduknin kontradiktat e ashpra që
karakterizonin marrëdhëniet midis tyre.

Këtë gjendje e shírytëzoi me sukses Roma, e cila ndërhyri për t`i zgjidhur këto kontradikta në
të mirën e ·et. Por ky íakt ngjalli pakënaqësi tek 1arentinët, që hynë në konílikt të hapur me
romakët. Duke mos e përballuar epërsinë e íorca·e romake, me të cilët u bashkuan si aleatë
80
edhe lukanët, mesapët dhe tarentinët kërkuan ndihmën e Pirros.

Shtetit epirot iu dha për të dytën herë mundësia që të ndërhynte akti·isht në punët e
brendshme të qytete·e të Italisë së Jugut. Qarqet sunduese të Lpirit e mirëpritën këtë ítesë,
duke shpresuar se luíta në Itali do t`u sillte përíitime të mëdha. Pirroja iu përgjigj me
kënaqësi kësaj thirrjeje, duke menduar se kishte ardhur koha për të bërë hapin e rëndësishëm
në íormimin e një perandorie të madhe në perëndim.

Pirroja në Itali

Në ·itin 280 p.e. sonë, në krye të një ushtrie të madhe të përbërë kryesisht nga kontingjente
molosësh, thesprotësh dhe kaonësh ,20 000 këmbësorë, 3 000 kalorës, 2 000 ·arkëtarë e 500
hobetarë,, Pirroja u nis për në Itali, duke pasur me ·ete dhe 200 eleíantë. Pasi arriti në
1arent ai mori menjëherë masa për ta ·ënë qytetin në pozita luíte, rekrutoi ushtarë nga
popullsia qytetare dhe në krye të íorca·e të bashkuara i doli përpara ushtrisë romake që po
përparonte në drejtim të qytetit. 1ë dy ushtritë kundërshtare u ndeshën pranë leraklesë.
Këtu u zh·illua beteja e parë, në të cilën Pirroja korri një íitore të shkëlqyer, që ia ngriti lart
autoritetin mbretit epirot në sy të aleatë·e. Në anën e tij kaluan tani dhe íiset italike
kundërshtare të Romës, si edhe pjesa më e madhe e qytete·e greke të Italisë së Jugut.

litorja e leraklesë, megjithatë nuk e zgjidhi íatin e luítës. Në ·itin 2¯¯ p.e. sonë, Roma
grumbulloi íorca të tjera të mëdha dhe e detyroi Pirron të hynte përsëri në luítë me të. Por
në një betejë të ashpër dhe të përgjakshme që u zh·illua pranë Askulit, Pirroja arriti t`i
thyente për të dytën herë romakët. Ata nuk mundën t`i qëndronin mano·rimit taktik luítarak
të Pirros dhe aq më pak sulmit të tërbuar të eleíantë·e, të cilët sollën panik në ushtrinë
romake. Pirroja íitoi edhe kësaj radhe, por kjo íitore i kushtoi atij humbje shumë të mëdha.
Që atëherë íitore të tilla me humbje u bënë zakon të quhen íitore pirrike ose « íitore e Pirros
». Pa·arësisht nga sukseset e para të shpejta dhe të bujshme të Pirros, gjendja e tij në Itali sa
·inte e ·ështirësohej. lorcat epirote të ndodhura larg atdheut të tyre, ·inin gjithnjë duke u
pakësuar dhe duke u dobësuar, ndërsa Roma kishte ende rezer·a të shumta materiale e
njerëzore për të ·azhduar luítën. Pirroja, megjithatë, nuk u tërhoq nga íushata e tij në Itali.
Mirëpo, pa përíunduar ende paqen me romakët, ai u nis për në Sicili për t`i shkuar në ndihmë
Sirakuzës, të cilën e kishin sulmuar kartagjenasit. Për të kontrolluar gjendjen në Itali, ai la
·etëm disa garnizone.

Në ·itin 2¯6 p.e. sonë, íorcat aleate epirote, greke dhe italike të udhëhequra nga Pirroja, i
shpartalluan keqas pushtuesit e ishullit dhe i zbuan ata pothuaj nga tërë Sicilia. Kjo íitore e
shpejtë dhe e shkëlqyer e rriti pushtetin politik dhe ushtarak të Pirros, saqë siciliasit e
deklaruan atë prijës dhe mbret të tyre. Por Pirroja, si gjithnjë i papërmbajtur në aspiratat e tij
të guximshme politike, íilloi menjëherë të ushqejë mendimin për t`u hedhur në Aírikë edhe
pse nuk e kishte të sigurt akoma gjendjen në Itali. I prerë në ·endimin e tij, ai iu ·u
përgatitjes së ílotës dhe organizimit të ushtrisë, pa menduar se ata kërkonin rezer·a të mëdha
njerëzore dhe íinanciare, të cilat siciliasit e lodhur nga luítërat dhe anarkia që kishte pllakosur
·endin pas ·dekjes së Agathoklit, nuk mund t`i siguronin. Nga ana tjetër, ndërhyrja arbitrare
81
e Pirros në punët e brendshme të qytete·e të Sicilisë dhe shkelja nga ai e tradita·e të tyre
demokratike, bëri që Pirroja të humbiste dita-ditës e më shumë besimin në ishull dhe të bëhej
objekt sulmesh dhe komplotesh të rrezikshme për jetën e tij dhe íatin e ushtrisë epirote.
Këtë situatë të brendshme plot turbullira dhe pasiguri, e shírytëzoi menjëherë Kartagjena, e
cila dërgoi ushtri të mëdha për ripushtimin e ishullit. 1ë përkrahur tani edhe nga qytetet
opozitare, kartagjenasit arritën me lehtësi t`i shkaktonin humbje mbretit epirot. Në duart e tij
mbeti ·etëm Sirakuza, por edhe prej saj atij iu desh të hiqte dorë, meqenëse në këtë kohë
romakët kishin riíilluar sulmet kundër aleatë·e dhe garnizone·e të tij në Itali. Me t`u kthyer
në Itali, Pirroja riorganizoi íorcat e ·eta dhe të aleatë·e të tij dhe u drejtua menjëherë kundër
dy konsuj·e romakë, të cilët me legjionet e tyre po ·epronin në drejtime të ndryshme. Në
këtë situatë ai ·endosi t`i thyejë ato ·eçmas, sa kohë që ende nuk ishin bashkuar. Sulmoi në
beíasi legjionin romak që gjendej pranë Bene·entit. Këtu u zh·illua edhe beteja e tretë dhe e
íundit për Pirron në Itali, ku pësoi disíatë të plotë. Pasi qe tërhequr me humbje të mëdha në
1arent, Pirroja pro·oi të kërkojë ndihma nga Antigon Gonata dhe Antiohu i Sirisë për ta
·azhduar luítën kundër Romës, por më kot. I lodhur dhe pa pasur ndonjë shpresë për të
realizuar i ·etëm qëllimet e tij në Gadishullin Italik, ai u kthye në Lpir me ushtrinë epirote që
i kishte mbetur, duke lënë në 1arent ·etëm të birin e tij lelenin.

Në luítën kundër Romës Pirroja angazhoi íorca të mëdha epirote dhe aleate, që mbulonin
mjaít mirë legjionet e kundërshtarit dhe mano·roi me sukses për një kohë në operacionet
luítarake, duke ·ënë në përdorim një sistem taktik luítimi nga më të përparuarit e kohës.
Mirëpo ushtria që komandonte Pirroja, ndryshonte nga përbërja dhe íryma luítarake nga ajo
e kundërshtarit. Ajo nuk e kishte kompaktësinë e ushtrisë romake të përbërë nga
nënshtetasit e ·et, por ishte një ushtri më tepër mercenarësh, të armatosur më së miri dhe të
udhëhequr nga një strateg i talentuar, por që kishte hyrë në një a·enturë ushtarake.

Pas dështimit të íushatës italike, Pirroja u përpoq të shírytëzonte në ía·or të tij gjendjen e
krijuar në Ballkan. Së pari, ·endosi të shtinte në dorë Maqedoninë. Në ·itin 2¯4 p.e. sonë ai
hyri në luítë me sundimtarin e saj Antigon Gonatën, i cili sa kohë që Pirroja luítonte në Itali,
kishte arritur suksese në konsolidimin e pushtetit të tij qoítë në Maqedoni, qoítë dhe mbi një
pjesë të Greqisë. Ai arriti të pushtojë një territor të gjerë të Maqedonisë. Antigonit i mbeti
·etëm pjesa në lindje të lumit Vardar. Ishte e qartë se epirotët nuk mund të bëheshin zot të
tërë Maqedonisë sa kohë që Antigoni mbante akoma në dorë Maqedoninë bregdetare dhe
rrugët e komunikacionit detar. Në këto rrethana Pirroja ·endosi ta luítonte kundërshtarin në
Peloponez, i cili gjendej nën kontrollin e tij. Në ·itin 2¯2 p.e. sonë, pa siguruar ende mirë
pozitat e tij në tokat e pushtuara të Maqedonisë, ai arriti në Lakoni. Këtu iu desh të
përballonte presionin e íorca·e spartane dhe maqedone të bashkuara kundër rrezikut epirot.
Pasi korri një sërë íitoresh të reja, Pirroja sulmoi më në íund Spartën dhe Argosin, me të cilat
zh·illoi luítime të ashpra, por pa rezultate. Gjatë përleshje·e në rrugët e Argosit, Pirroja u
plagos dhe ashtu siç ishte i dërrmuar, ra në duart e kundërshtarë·e, të cilët e ·ranë. Ushtria
epirote e mbetur pa prijës qe çorganizuar dhe më në íund u shpartallua.

Me luítërat e tij pushtuese në Ballkan, Itali dhe në Sicili, Pirroja e rriti shumë íuqinë politike
të shtetit epirot dhe autoritetin e tij në botën mesdhetare. Gjatë sundimit të tij, Lpiri arriti të
82
bëhet një nga shtetet më të íuqishme të kohës helenistike.

Në këto luítëra Pirroja pati përkrahjen e plotë të aristokracisë e të sklla·opronarë·e epirotë,
gjithnjë të etshëm për pushtime e la·di, kurse si mbështetje kishte ushtrinë e ·et të stër·itur
mirë, të përbërë kryesisht nga íshatarë të lirë, të gatshëm për të luítuar, meqë luíta për ta
ishte një mjet íitimi, burim plaçke dhe pasurie. Në këto suksese të ·eprime·e ushtarake
ndikoi edhe situata e jashtme e ía·orshme për të, dhe pikërisht turbullirat e anarkia që
krijoheshin herë pas here në shtetet íqinje nga rrethanat e ndryshme politike.

Këto suksese të shpejta luítarake, megjithëse jo të qëndrueshme, i duhen atribuar në një íarë
mase dhe ·etë mano·rimit taktik, të përsosur për atë kohë, të íorca·e ushtarake gjatë
luítimit, që ishte kryesisht meritë e aítësi·e të shquara taktiko-luítarake të Pirros.

litoret e njëpasnjëshme dhe guximi i tij i pro·uar në beteja të shumta, e rritën së tepërmi
autoritetin e Pirros në sy të bashkëluítëtarë·e të ·et dhe e íorcuan aq shumë pushtetin e tij,
sa që arriti të sundonte dhe të ·epronte i lirë nga çdo kuíizim kushtetues i aleancës epirote
mbi territoret e pushtuara. Në këtë drejtim ai shkoi aq larg sa caktoi, siç duket, edhe íëmijët
e tij si mbretër trashëgimtarë në Itali dhe në Sicili.

Në këto ·ende Pirroja preu, në kundërshtim me kushtetutën íederati·e epirote, edhe
monedha ari e argjendi personale me legjendë « Mbreti Pirro », por ato, siç kuptohet nga
mungesa e tyre në tre·at e Lpirit, nuk duhet të jenë lejuar të qarkullonin brenda territorit të
Aleancës, ku ·azhdonin të kishin ·lerë ·etëm prerjet tradicionale të lederatës së epirotë·e.

Në qoítë se në territoret e pushtuara Pirroja sillej si monark i pakuíizuar, brenda Aleancës ai
mbetej ashtu si dhe më parë mbret i molosë·e dhe udhëheqës me pushtet të kuíizuar i
lederatës epirote.

Pirroja qe një nga strategët më të mëdhenj të kohës helenistike. Kur e pyetën njërin nga
shokët e Aleksandrit të Maqedonisë, se kush ishte tani strategu më i shquar, ai iu përgjigj: «
Pirroja kur të arrijë moshën e pjekurisë ». Ndërsa më ·onë lanibali, një ndër komandantët
më të përmendur të botës antike, i dha Pirros ·endin e dytë pas Aleksandrit, kurse ·etes
·endin e tretë. Pirroja qe njëkohësisht dhe teoricien i madh në artin ushtarak, por planet e tij
të gjera nuk ishin gjithnjë të studiuara dhe kishin karakterin e a·entura·e ushtarake. 1alenti i
tij ushtarak nuk plotësohej me largpamjen e një politikani të matur dhe të pjekur. Synimet e
tij ambicioze u bënë pa llogaritur mirë tendencat e zh·illimit të ·rullshëm ekonomik dhe
politik të shtetit të ri romak dhe potencialin ushtarak të tij, si dhe mundësitë e kuíizuara
materiale e njerëzore të Aleancës Lpirote. Për këtë arsye dhe humbja përíundimtare e Pirros
në këtë ndërmarrje të madhe përtej Adriatikut qe një përíundim i natyrshëm dhe i
pashmangshëm.

Iundi i sistemit monarkik në Lpir

Pas ·dekjes së Pirros, Aleanca Lpirote íilloi gradualisht të humbiste íuqinë e saj të
83
mëparshme politike dhe ushtarake. Me gjithë përpjekjet e bëra për të ruajtur zotërimet e
mëparshme në Maqedoni, në Greqi dhe në Iliri, ajo qe e detyruar më në íund të tërhiqej prej
tyre. 1rashëgimtarit të Pirros, Aleksandrit, që në íillim iu imponua një luítë e rrezikshme nga
mbreti i ilirë·e Mytili, të cilën më ·ështirësi mundi ta përballonte. Kurse Demetri II, e
detyroi atë të hiqte dorë jo ·etëm nga Maqedonia, por për një kohë dhe nga ·etë Lpiri, mbi
të cilin ·endosi kontrollin e tij. Pasi qe rikthyer në atdhe me ndihmën e etolë·e, Aleksandri u
përpoq edhe një herë që të rimëkëmbte íuqinë e dikurshme të Aleancës Lpirote por më kot,
pasi ajo kishte marrë tatëpjetën.

Në ·itet 30 të shek. III p.e. sonë, Mbretëria Lpirote përjetoi periudhën e íundit të
ekzistencës së saj, e mbërthyer në një krizë të ashpër, e cila rrëmbimthi e çoi deri në brerjen e
themele·e të regjimit monarkik. Depërtimi gjithnjë e më i thellë i sklla·opronarisë në íshatin
epirot, po shkatërronte dhe po shpronësonte përherë e më shumë prodhuesit e ·egjël të lirë
íshatarë, që dikur përbënin masën kryesore dhe më energjike të ushtrisë íederati·e epirote
dhe çoi në dobësimin e íuqisë dhe të kompaktësisë ushtarake. Kjo krizë e brendshme u
acarua dhe më tepër nga situatat e jashtme jo të ía·orshme për Aleancën Lpirote. Përreth
saj ·epronin tani shtete të tilla të íuqishme, si Maqedonia, Lidhja Ltole dhe Shteti ilir, të cilët
kërkonin secili të íusnin nën kontrollin e ·et Lpirin, meqë ai zinte një pozitë kyçe në planet e
politikës së tyre pushtuese. Në këto situata sundimtarët epirotë u treguan të paaítë të
qe·erisnin ·endin. Aristokracia epirote, duke parë më në íund se ata nuk ishin më në gjendje
të mbronin dhe të përkrahnin si dikur qëllimet e saj, e shírytëzoi pakënaqësinë e popullit për
t`i dhënë íund njëherë e përgjithmonë regjimit të ·jetëruar monarkik në Lpir. Ajo e realizoi
këtë me ·rasjen në ·itin 234,233 p.e. sonë të mbretëreshës Deidames, që ishte dhe
sundimtarja e íundit prej dy shekujsh e dinastisë së Ajakidë·e.



4. LIDHJA LPIRO1L

Organizimi i Lidhjes Lpirote dhe karakteri i saj

Kur kontradiktat e thella politike çuan në përmbysjen e regjimit monarkik në Lpir, Aleanca
Lpirote që deri në atë kohë ekzistonte si një íormë shtetërore íederati·e nën hegjemoninë e
mbretër·e molosë, reíormohet tani mbi një bazë të re republikane, pak a shumë sipas
modelit të Lidhjes íqinje etole, duke u quajtur dhe Lidhja Lpirote. Kjo ishte një lidhje
politike që u siguronte të drejta të gjitha bashkësi·e të ·eçanta epirote që bënin pjesë në të
dhe që ruanin, në kuadrin e kësaj íederate, ·etëqe·erisjen e brendshme të tyre. Pra, edhe
këtu si më parë mbetej parimi íederati· i shtetit, por tani i bazuar mbi një konstitucion të ri,
që nuk njihte më pri·ilegje apo hegjemoni të ndonjërit prej anëtarë·e të saj, siç ndodhte në
Aleancën e mëparshme, ku kryesonte mbreti i molosë·e. Në këtë aspekt Lidhja paraqitej si
një íormë më e lartë shtetërore, më kompakte dhe operati·e. 1ë gjithë anëtarët e saj kishin
një shtetësi dhe njiheshin zyrtarisht me emrin e përbashkët epirotë. Lidhja, ashtu sikurse dhe
aleanca epirote ruante të drejtën të merrte ·endime në emër të të gjithë epirotë·e, pa·arësisht
se kishte edhe bashkësi që qëndronin ende jashtë saj, siç ishin p.sh. kasopiasët dhe
84
athamanët.

Organi më i lartë i Lidhjes ishte Ku·endi i Përgjithshëm me íuqi të mëdha këshillimore dhe
·endimore, që nuk ishte i pranishëm, ,të paktën nuk është pro·uar ende,, në íederatën e
mëparshme monarkike. Këtu mund të merrnin pjesë të gjithë nënshtetasit e saj të lirë.
Ku·endi zgjidhte magjistratët íederati·ë dhe ·endoste mbi çështje të karakterit politik,
ushtarak, ekonomik e shoqëror. Kështu ai ·endoste për luítë ose për paqe, për thirrjen e
popullit nën armë, për aleanca me shtetet e tjera, për të zgjedhur dhe për të ítuar delegacione,
për t`u dhënë të huaj·e të drejta qytetarie, pronësie etj.. Ai ushtronte dhe íunksionet e
instancës më të lartë gjyqësore. Organi më i lartë ekzekuti· ishte Këshilli i Lidhjes, që
përbëhej nga përíaqësues të zgjedhur të anëtarë·e të saj. Në krye të këshillit qëndronte
kolegji prej tre strategë·e që duhet të përíaqësonin ndoshta të tri grupet më të mëdha etnike
të Lpirit: molosët, kaonët dhe thesprotët. Por mbi ta dominonte ·etëm njëri, i ngarkuar me
íunksionin e komandantit ushtarak, íunksion të cilin e ushtronte më parë mbreti i molosë·e.
Nëpunës të tjerë të Lidhjes ishin dhe sekretari i këshillit, hiparku, komandanti i kalorësisë etj..

Kryeqyteti i Lidhjes tani u bë loinike, kryeqendra e Kaonisë. Këtu mblidhej zakonisht dhe
Këshilli i Lidhjes, megjithëse të tilla mbledhje, siç duket, organizoheshin edhe në qytete të
tjera të Lpirit.

Zhvillimi ekonomik dhe politik i Lpirit në kohën e Republikës (234/233-J68 p.e.
sonë)

Që në íillim të ·eprimtarisë së saj Lidhja u ndodh përpara ·ështirësi·e të mëdha të
shkaktuara nga situata të brendshme dhe të jashtme jo të ía·orshme për të. 1erritorialisht
ajo qe rrëgjuar aíërsisht në kuíijtë e shtetit epirot përpara sundimit të Pirros. Kështu nuk
bënin më pjesë në të: Ambrakia, Kasopia dhe Athamania. Megjithatë, ajo mori një sërë
masash për riorganizimin administrati· dhe ushtarak të ·endit. Lidhja ·uri dorë në sistemin
e mëparshëm monetar të ·endit. 1ë gjitha këto pasqyrojnë qartë ndryshimet që u bënë në
organizimin e brendshëm politik dhe në zh·illimin ekonomik të ·endit. Në periudhën e
Republikës së Lpirit u ·u në qarkullim një masë e madhe monedhash, më e madhe se
asnjëherë tjetër në Lpir, prej bronzi dhe prej argjendi. Disa tipa të këtyre monedha·e u
përmbahen simbole·e të ·jetra të përdorura që më parë nga Lidhja Molose apo Aleanca
Lpirote, megjithëqë ishin në përshtatje edhe me një ·arg simbolesh të Aleksandrit dhe të
Pirros të prera jashtë Lpirit. Por, në monedhat e íederatës republikane të Lpirit shënohen
për të parën herë edhe emrat e nëpunës·e të lartë, që ka mundësi të lidhen dhe me strategët
eponym të Lidhjes. Nuk dihet gjithashtu me saktësi se ku mund të jenë prerë këto monedha,
supozohet të jenë prerë në Dodonë ndoshta dhe në loinike, por nuk përjashtohet mundësia
që një nga ·endprerjet e tyre të ketë qenë dhe Antigonea, ku janë zbuluar tani së íundi
monedha të pa·ulosura si dhe shuíra bronzi për nxjerrjen e tyre. Përsa i përket zonës së
qarkullimit të monedha·e të Lidhjes Lpirote, ato përhapjen më të madhe e kanë pasur
brenda tre·a·e të Lpirit dhe sidomos në zonat ·eriore të tij. Pak prej tyre janë gjetur në
Greqi e në Maqedoni, por kanë qarkulluar në sasira të konsiderueshme në qytetet dhe
krahinat e Ilirisë së Jugut, sidomos në ato kuíitare me Lpirin. Kjo tregon se midis këtyre
85
tre·a·e íqinje në çerekun e íundit të shek. III dhe në íillim të shek. II p.e. sonë ekzistonin
marrëdhënie të rregullta dhe intensi·e tregtare, që shprehen edhe në aíërsitë stilistike dhe
tipologjike të disa monedha·e republikane epirote me ato të Amantisë, të Orikut, të
Apolonisë etj..

Qytetet epirote, nga pikëpamja e sistemit të íortiíikimit, urbanistikës, strukturës së
ekonomisë dhe tipare·e të kulturës ngjanin shumë me qytetet bashkëkohëse ilire, puna e
sklle·ër·e zinte një ·end të rëndësishëm. listoriani grek Polibi duke përshkruar me hollësi
pushtimin e loinikes nga ilirët në ·itin 228 p.e. sonë, thotë se sipas marrë·eshjes së paqes,
epirotët e lirë qenë liruar me anë shpërblimesh, ndërsa sklle·ërit e qytetit, ilirët i morën me
·ete së bashku me pasuritë e tjera, prej të cila·e 1euta mbeti shumë e kënaqur.

1ë dhëna të shumta për íormat klasike të sklla·opronarisë në qytetet epirote të kohës
helenistike, oírojnë dhe materialet epigraíike të zbuluara kryesisht në Dodonë e në Butrot.
Vetëm në hyrjen perëndimore të teatrit të Butrotit janë aíishuar të skalitura në blloqet e
gurë·e, 29 akte lirimi. Sipas këtyre dekrete·e shpallen të lirë rreth 400 sklle·ër, pjesa më e
madhe e të cilë·e ·inte nga síerat e prodhimit, midis të cilë·e gjysma ishin gra.

Në kohën e Republikës një rol të madh në jetën ekonomike dhe politike të ·endit íilluan të
lozin qytetet e tre·a·e ·eriore të Lpirit. loinike, sipas Polibit, dallohet në këtë kohë si qyteti
më i íuqishëm dhe më i pasur i Lpirit, ndërsa të dhënat arkeologjike të íituara në këto ·itet e
íundit në Antigone e paraqesin këtë qytet të madh, me një sistem të íuqishëm íortiíikimi dhe
me një planimetri shumë të rregullt urbanistike ,sistemi hipodamik,. Në këtë qytet
íunksiononin punishte të ·eçanta të specializuara në degë të ndryshme të zejtarisë dhe
zh·illohej një ·eprimtari e gjerë tregtare, rrezja e shtrirjes të së cilës arrinte deri në brigjet e
Mesdheut Lindor dhe Perëndimor.

Në politikën e jashtme, Lidhja Lpirote që në íillim u tregua e paqëndrueshme dhe nuk kishte
íuqi të mjaítueshme për të përballuar presionin diplomatik dhe ushtarak të shtete·e íqinje
dhe konkretisht të lidhjes etole në jug, të Maqedonisë në lindje, shtetit ilir në ·eri dhe atij
romak në perëndim. L ndodhur në një pozitë tepër kyçe midis këtyre shtete·e ri·ale, me një
potencial të madh ekonomik dhe ushtarak, ajo u tërhoq më tepër pas politikës së aleanca·e
dhe të qëndrimit asnjanës, që e çuan më ·onë Lpirin në humbjen e pa·arësisë së tij të plotë
ekonomike dhe politike.

Në íillim Lidhja Lpirote pati marrëdhënie të mira me etolët. Në ·itin 230 p.e. sonë, kur asaj
iu imponua një luítë e rrezikshme nga ilirët, të cilët për një kohë e pushtuan dhe kryeqytetin
loinike, qenë pikërisht etolët ata që bashkë me akejtë e ndihmuan aleaten e tyre që të
përballonte këtë pro·ë të ·ështirë. Por kjo ngjarje e tronditi aq shumë Lpirin sa bëri që
Lidhja të ndryshonte menjëherë politikën e saj kundrejt etolë·e, duke hyrë në aleancë me
kundërshtarët e tyre, me shtetin ilir, të kryesuar nga 1euta dhe pak më ·onë me atë
maqedon, në krye të të cilit qëndronte Antigon Dosoni. Madje në ·itet 219-21¯ p.e. sonë,
epirotët e ndihmuan akti·isht pasardhësin e Dosonit, lilipin V kundër etolë·e. Por këtë
·eprim ata e paguan shtrenjtë, pasi etolët duke kundër·epruar, hynë në Lpir dhe shkretuan
86
pjesë të tëra të tij duke mos kursyer as ·etë Dodonën që ishte qendër e rëndësishme kulti.
Ldhe pas këtyre ngjarje·e Lpiri e përkrahu Maqedoninë, madje edhe atëhere kur Roma hyri
në luítë e ·endosur për të zhdukur këta ri·alë të íuqishëm të saj në Ballkan. Në ·itin 205 p.e.
sonë, Lidhja bëhet ndërmjetëse midis palë·e ndërluítuese për ·endosjen e një paqeje, që u
nënshkrua në loinike, për të cilën më tepër ishte e interesuar Maqedonia.

Në luítën e dytë maqedono-romake, Lpiri u përpoq të ruante asnjanësinë midis Maqedonisë
dhe Romës dhe të ndërmjetësonte rishtas në ·itin 198 p.e. sonë për një paqe midis tyre, por
kësaj radhe pa dobi, meqenëse kërkesat romake qenë të rënda për lilipin. Në këtë kohë tek
një pjesë e epirotë·e íilluan të shíaqeshin tendencat e para për të përkrahur hapur Romën.
Ndihma që u dha romakë·e Karopsi, një prijës i kaonë·e, për të thyer qëndresën e ushtrisë
maqedone, e cila kishte zënë grykën e Vjosës midis male·e të 1rebeshinit dhe Dhembelit, qe
mjaít domethënëse në këtë drejtim dhe i kushtoi humbje të mëdha lilipit. Këto tendenca
proromake u shíaqën më qartë, në prag të luítës së tretë maqedone. 1ë deleguar nga Roma
erdhën në Lpir dhe kërkuan nga Ku·endi i epirotë·e, që ishte mbledhur në qytetin bregdetar
Gitana ,akoma i paidentiíikuar,, të përkrahte Romën në luítën e saj përíundimtare me
Maqedoninë. Ky presion diplomatik i ·uri në lë·izje përkrahësit e Romës në Lpir. Mirëpo
këta duke dashur t`i imponojnë këshillit të Lidhjes politikën e aleancës me Romën, ngjallën
kundërshtimin e një pjese të anëtarë·e të saj dhe në mënyrë të ·eçantë të molosë·e, të cilët
kërkonin të ruhej si dhe më parë politika e ekuilibrit midis palë·e ndërluítuese, në sajë të së
cilës Lpiri kishte shpëtuar deri tani pa u dëmtuar. Më ·onë këto kundërshtime dhe intriga të
brendshme, çuan në dobësimin e unitetit të ·eprimit të Lidhjes. Në ·itin 1¯0 p.e. sonë
molosët qenë hedhur më në íund deíiniti·isht nga ana e Perseut, ndërsa kaonët e thesprotët
u radhitën në luítë përkrah romakë·e.

Në këto ·eprime arbitrare dhe të kundërta, Lidhja Lpirote në íakt e humbi pa·arësinë dhe
íunksionin drejtues të saj. latin e Lpirit duhet ta ·endoste tani luíta dhe rrjedhimet qenë
katastroíike sidomos për krahinat që gjatë saj mbajtën qëndrim antiromak. Në ·itin 169 p.e.
sonë krahina të tëra të Lpirit u shkretuan, rreth ¯0 qytete të tij u plaçkitën dhe u dogjën nga
pushtuesit romakë, ndërsa 150 000 ·eta u kthyen në sklle·ër. Një numër i madh epirotësh të
shquar u dërguan në Itali.

Pas ·itit 168 p.e. sonë, ·etëm disa krahina që përkrahën Romën në luítën e saj kundër
Perseut ruajtën një íarë autonomie íormale, ato u riorganizuan në një Lidhje të re epirote,
gjeograíikisht të kuíizuar, të quajtur sipas të dhëna·e epigraíike Lidhja e epirotë·e përreth
loinikes, por që më ·onë do të përmendet ·etëm si Lidhja Lpirote.

Qendra e jetës ekonomike dhe politike e kësaj Lidhjeje, qe përqendruar kryesisht në loinike,
por për·eç loinikes kishte edhe qendra të tjera të rëndësishme si Pandosia e Dodona, të cilat
prenë në këtë kohë monedhat e tyre me legjendën e « Lpirotë·e », por pa emra nëpunësish,
siç ishin, p.sh. ato të prera nga Lidhja republikane para ·itit 168 p.e. sonë. Lidhja Lpirote
përreth loinikes u krijua si një njësi kinse autonome politike-administrati·e dhe ekonomike,
por ndër rrethana pushtimi dhe nën kontrollin drejtpërdrejt të Romës, të cilin ajo e ushtronte
përmes njerëz·e të besueshëm në Lpir. Kjo Lidhje e ·azhdoi ekzistencën e saj, pa·arësisht

se politikisht nuk pati ndonjë rëndësi, deri në ·itin 148 p.e. sonë, kur, bashkë dhe me pjesën
tjetër të Lpirit që kishte mbetur jashtë kësaj Lidhjeje, hyri më në íund në síerën e
administrimit të pro·incës maqedone të porsakrijuar, ashtu sikurse dhe krahinat e tjera të
Ilirisë të Jugut, në jug të lumit Mat.








































88
K R L U V

SH1L1I ILIR - IUQI MLSDHL1ARL.

LUI1LRA1 KUNDLR ROMLS
(23J - J68)

^e bi.toriografive voaerve e.bte bere ¸a/ov qe .btetiv itir te ve.it te .be/. ííí ta qva;ve .bteti araiav.
´tvaive.it qe e ¡age¸vav ve /ete ever ia atribvo;ve forviviv e /eti; .bteti fi.it te araiavere. ´i¡a. t,re, /,
fi., i .bt,re vga /ettet qe riviv vga reriv v bart g;ate .be/. í1 ve bregvv e a;atbte te ^arove., ¡erbatte
i.bvttit íar, ve ;vg te aatvatere; ¡a i bra/ti.vr /eto /rabiva, at, vga ve.i i .be/. ííí ¡.e. .ove ve /obev e
.vvaivit te Ptevratit, atit te .grovit, araiavet ¸britev g;ate bregaetit aeri tbette ve ;vg. ^ev goait;et e
araiavere, .i¡a. /et,re .tvaive.re, rave vbreterite e r;etra te ev/ete;re abe te tavtavtere abe araiavet v
iv¡ovvav ¡v.btetiv e t,re g;itbe fi.ere te ítiri.e .e ]vgvt; v /ri;va /e.btv v;e vbreteri e re, .bvve ve e g;ere
.e.a te ¡arat, qe .btribe; vga /vfi;te e í¡irit aeri ¡erte; ^arove. ve reri.

K;o te¸e, vaove.e ¡erfaqe.ovte vevaiviv ve te ¡erba¡vr, vv/ vbeti ¡a v /vvaer.btvar. ´tvaive. te t;ere
rvve ve a,.biv rotiv e araiavere ve forviviv e .btetit abe v ¡er¡oqev qe t`i ¸erevae.oviv ata ve tabeatet, te
citet /i.biv v;e ¡o¸ite qevarore ve vbreteri vaa; a.a; ¡eriferi/e te araiavere. ^v/ v ¡ravva g;itba.btv
orig;iva araiave e aiva.ti.e tbevetve.e te .grovit, e cita v /er/va ¡er.eri te tabeatet; v rv ve av/;e ve te
are;te, .e .grovi v;ibe; .i vbret i araiavere, retev te bi.toriavi Diov Ka.i, v;e bvriv i rove i .be/vttit íí te
ere. .ove, /vr.e avtore te t;ere, ve te ber.bev e ve te be.ve.bev, e ¡ervevaiv .i v;e vbret te itirere. Me ve
fvva v ¡er;a.btva vvvae.ia e tiva;e. .e /eti; .bteti, .i rr;eabo;e e ¡v.btivere te v;e fi.i abe v ¡araqit .i
/ri;e.e e v;e grv¡i .vvaivtare.b, te citet ba.b/vav fi.e qe /i.biv ivtere.a te ¡erba.b/eta abe tiab;e aferie ve
aiva.tive ¡v.btve.e.

Me g;itbe var,.bivet qe ¡araqe.iv ¡i/e¡av;et e .bq,rtvara, ato ba.b/obev ve re.btriviv qe i be;ve tbetbit te
çe.bt;e.: forvaciovi ¡otiti/ ¡er te citiv bebet f;ate ¡araqitet .i v;e .btet fi.vor abe .i v;e re¡er ¡er.ovate e v;e
.vvaivtari, qofte /, Ptevrati a¡o i biri i ti;, .grovi.

1e¸a vbi ¸bav/;ev ¡a. ritit 2¨0 te vbreteri.e .e ev/ete;re abe te tavtavtere abe forvivi rretb ve.it te .be/.
ííí ¡.e. .ove i v;e vbreterie araiave .bvve ve te g;ere e ve te fvqi.bve .e te ¡arat ¡araqitet .ot .i v;e tra;te.e
ve/avi/e. Me te are;te e.bte reve ve av/;e .e /e.a; te¸e i vvvgov argvvevtivi bi.tori/ abe .e e
a.btvqva;tvra vbreteri e ev/ete;re e.bte v;e /ri;e.e e bi.toriografi.e voaerve.

^ga ava t;eter, .bteti itir i ve.it te .be/. ííí .bibet .i v;e av/vri /re;t e re ve botev itire. ´i¡a. avtorere te
/e.a; ¡i/e¡av;e;e itiret vv/ v;ibviv ve ¡are reç.e v;e reva fi.vor abe retev ¡a. ve.it te .be/. ííí v /ri;va
/, · evtitet ¡otiti/ /re;te.i.bt i ri . .vati¸a ob;e/tire e bvrivere tregov .e vbreteria e .grovit e.bte
tra.begivtare e are;t¡erare;te e .btetit te ve¡ar.bev itir, ¡a a.v;e vaer¡rer;e ve traaitev e ret ¡otiti/e.
Qevara e /eti; .bteti /a qeve ve ve ;vg .e .a ¡ravobet abe bertbavev e ti; /r,e.ore e ¡erbeviv to/at e .btetit
te r;eter itir, te citat g;ate /ovfti/tit ve Rovev v beve teatri i re¡rivere ve te revae.i.bve v.btara/e.
.raiavet bavoviv g;itba.btv ve ve ;vg; .i¡a. avtorere avti/e ata vv/ ;ave reç.e v;e vga ¡o¡vtt.ite e
revae.i.bve qe beviv ¡;e.e ve .btetiv itir abe vv/ v v;ibet vaov;e rot i reçavte ve forviviv e vbreteri.e .e
.grovit. Perf.bir;a e t,re ve ¡erber;ev e .btetit itir vaoabi, .i/vr.e e.bte reve ve av/;e ve te are;te, ve
89
are;tiv te /vvaert vga ai i ¡ravvar, ve¡erv;et .btrir;e. .e /eti; .bteti ve reri. ßvrivet trego;ve qarte .e
bavoret e /eti; .bteti qvbev .i ve ¡are · itire , revai · ítiri abe .vvaivtaret · vbreter itire .

Meqe ve ;etev ¡otiti/e te .btetit itir vv/ /a ¡a.vr a.v;e vaer¡rer;e, aiva.tia e .grovit avbet te /ete qeve e re
abe ve orig;ive reriore. Miai. a.a; abe .vvaivtarere te ve¡ar.bev vv/ /a ¡a.vr a.v;e tiab;e. Ka te vg;are
qe ve ve.iv e .be/. ííí ¡.e. .ove o.e ¡a/ ve ¡are, .bteti itir te /ete v;obvr v;e ¡erivabe tra¸ira.b te
breva.bve, botte.ite e te citare vv/ i aive. ^v/ e.bte çvai qe ¸brittivi i rrvtt.bev i q,tetere te 1erivt, te
vbetvra ;a.bte /ovfti/tere tvftara/e qe ¡re/ev ¡;e.ev ;vgore te .btetit itir ba.b/e ve q,tetet e ti;, te /ete
var,.bvar ra¡ortiv e forcare abe te /ete vai/var a¡o te ;ete bere ba¸e e var,.bivere ¡otiti/e qe ¡a.q,robev
retev ve var,.biviv e aiva.ti.e .vvave.e abe ve .b/e¡vt;ev e a, q,tetere te revae.i.bve te .ariati/vt
íivaor, D,rrabvt e .¡otovi.e, vga .bteti itir.

íi.toria e ó0 r;etere te fvvait ;2²1·1óº ¡.e. .ove) te .btetit itir e.bte /r,e.i.bt bi.toria e tvfterare ve
Rovev. ^g;ar;et qe v ¸brittvav ve ¡rag te /et,re tvfterare ;ave retev v;e ¡retva i t,re. Meg;itbate /eto ;ave
v;e ae.bvi e revae.i.bve ¡er revaiv qe ¸ivte /, .btet viai. fvqire te t;era te ßatt/avit abe ¡er rotiv e ti;
bi.tori/ ve vg;ar;et ¡otiti/e te /obe..

ßvrivi ve i revae.i.bev ¡er /eto tvftera e.bte re¡ra e bi.toriavit gre/ Potibi. Por, /;o re¡er e .be/. íí
¡.e..., qe ¡erfaqe.ov v;e bi.tori te ¡erg;itb.bve, ¡er.b/obet vga v;e tevaevcio¸itet abe .vb;e/tiri¸ev i
tbe/.var, /v vv/ f.bibet .iv¡atia vaa; Rove.. íi.toria e itirere, a.btv .i/vr.e ve ¡erg;itbe.i bi.toria e
/vvaer.btarere ¡otiti/e te Rove., ¡araqitet e .btrevbervar. Qettivi /r,e.or i Potibit e.bte te ;v.tifi/o;e ve
/ete re¡er ¡v.btivet rova/e, te citat i qvav te are;ta, te vero;.bve abe te ae.birve.bve vga ¡o¡vtt.ite
revaa.e. Per Potibiv /eto ¡v.btive i.biv te ¡a.bvavg.bve, .e¡.e · fati i /i.bte ca/tvar Rove. vi.ioviv te
.vvao;e botev . ^;e ¡;e.e e bvrivere qe /a ¡eraorvr Potibi r;ev vga bi.toriavi ve i ta.bte rova/ íabi
Pi/tor abe, .i¡a. v;e vevaivi te ¡erg;itb.bev, /a /ara/ter tb;e.bt ¡ro¡agavai.ti/.

ßvrivet e t;era ¡er /ete ¡erivabe, av/e qeve vev vai/iviv e v;e traaite te /orrv¡tvar revae ¡araqitev ve te
¡a.a/ta. K;o ribet re ve raabe te ¡are te/ íiri, i citi i /v.btov ve te¡er reveva;e efe/tit retori/ e
vorati¸ve. .e.a te rertete. bi.tori/e. Per bir te ¡araqit;e. .e bv/vr abe terbeqe.e te vg;ar;ere, ai .b¡e.bbere
.a/rifi/ov /ete te rertete. 1regivet e ti; ;ave te re.bvra ve ¡et/vv vorati¸ve. abe ve v;aft ra.te ve botte.i
favta.ti/e.

´bvve te ¡a.igvrta ;ave eabe v;oftivet e .b/rivtarere te t;ere, Diov Ka.i e .¡iavi, qe ¡erfaqe.o;ve
ritrav.vetive te cvvgvara, abe ve te¡er te ¡a.a/ta te traaiciovit te r;eter.










90


J. NGJARJL1 NL PRAG 1L LUI1LS ML ROMLN

Aleanca iliro-maqedone

´vtvi /vvaer Meaiovit
Në ·itet 30 të shek. III p.e. sonë shteti ilir kishte arritur kulmin e íuqisë së ·et. Polibi thotë
se « Agroni, mbreti i ilirë·e dhe i biri i Pleuratit, kishte një íuqi detare dhe tokësore shumë
më të madhe nga ajo që kishin pasur mbretërit e mëparshëm të Ilirisë ». Kuíijtë e shtetit të
tij përíshinin një tre·ë të gjerë që nga Narona deri në Aoos me përjashtim të Dyrrahut e të
Apolonisë. Qytetet e ·eriut, Lisi, Skodra, Ulqini e Rizoni, me limanet e gjiret e tyre të
mbrojtura, strehonin ílotën e íuqishme ilire dhe përbënin bazën e shtetit ilir.

Ndër íqinjët e shtetit ilir ·etëm Mbretëria Dardane ishte në ngjitje, ndërsa ·endet jugore
jetonin ditë të ·ështira. Lpiri, Maqedonia dhe Greqia ishin të kapërthyera nga luítërat e
ashpra socialo-politike dhe ri·aliteti midis tyre. Në mesin e shek. III pozita e Maqedonisë
ishte lëkundur përsëri. Përpjekjet e Antigon Gonatës për të ruajtur hegjemoninë e saj në
Greqi nuk sollën rezultatet e pritura. Pasardhësi i tij Demetri II u gjet në një situatë edhe më
të ·ështirë. Lë·izja antimaqedone ishte íorcuar, sepse më në íund dy lidhjet e mëdha greke,
ajo Ltole dhe Ahease ishin bashkuar kundër Maqedonisë. Përmbysja e monarkisë në Lpir
,·iti 234, dhe dalja e këtij ·endi nga aleanca me Maqedoninë për t`u bashkuar me koalicionin
republikan, antimaqedon, e rëndoi edhe më shumë gjendjen. Raporti i íorca·e ndryshoi në
dëm të Maqedonisë. Në ·itin 231 të dy lidhjet e shtuan presionin e tyre ushtarak mbi
Maqedoninë, duke ndërhyrë me íorca të armatosura kundër Akarnanisë, një ·end i ·ogël që
gëzonte mbrojtjen e Maqedonisë. Pothuajse në të njëjtën kohë një sulm i íurishëm dardan i
pa·arur apo i bashkërenduar, shpërtheu mbi Maqedoninë nga ·eriu. I ndodhur ngushtë, si
rrallë ndonjëherë, Demetri kishte ne·ojë për aleat dhe këtë e gjeti te sundimtari i shtetit ilir,
Agroni.

Kushtet e marrë·eshjes nuk pasqyrohen në burimet historike të kohës. Versioni i Polibit, që
është edhe burimi i ·etëm për këtë çështje, sipas të cilit se Demetri ia mbushi mendjen
Agronit me të holla për të ndihmuar qytetin akarnan Medionin, që mbahej i rrethuar nga
etolët, duket se shpreh tendencën e këtij autori për t`u rezer·uar ilirë·e një pozitë të padenjë.
Ngjarjet konkrete që u zh·illuan pas kësaj e sqarojnë më mirë politikën e shtetit ilir, si edhe
domethënien e përmbajtjen e kësaj marrë·eshjeje.

Sidoqoítë një aleancë midis Maqedonisë dhe Ilirisë qe përíunduar dhe ajo i ·inte këto dy
shtete kundër koalicionit republikan në Greqi dhe kundër rrezikut që ·inte prej tij. Ky rrezik
qe bërë real në Lpir dhe mund të ndikonte keq edhe përtej kuíij·e të tij. Ky ishte shkaku i
kësaj aleance, për hir të së cilës Maqedonia do të sakriíikonte, siç do ta shohim, disa nga
interesat e saj në Lpir dhe në brigjet e Jonit, për të kënaqur aspiratat ilire në këto anë.

Aleanca hyri në ·eprim, ndërsa Demetri ishte i zënë me dardanët, një ílotë ilire prej 100
91
anijesh me 5 000 ·eta u dërgua nga Agroni kundër etolë·e në Medion. Ltolët, që e mbanin
të rrethuar qytetin, prisnin dorëzimin e tij nga çasti në çast. Ata ishin aq të sigurt saqë kishin
íilluar të bënin llogaritë për ndarjen e plaçkës. 1ë shkujdesur nga çdo problem i karakterit
ushtarak, etolët u gjetën përpara të papriturës së hidhur. Ilirët që ishin íutur në liman natën
pa u ndjerë, zbritën me të shpejtë nga anijet dhe pasi u rreshtuan në íormacion luítarak u
sulën kundër lëmit etol. Ilirët ditën ta maskojnë mirë lë·izjen e ílotës së tyre të madhe dhe të
hyjnë në gjirin e Ambrakisë, pa u diktuar. Por edhe sikur të kishte ndodhur ndryshe, asnjëra
nga ílotat e dobësuara greke nuk qe në gjendje t`u dilte atyre përpara. Duke përshkruar këtë
íushatë, Polibi i atribuon një rol të ·eçantë beíasisë në taktikën ilire dhe qëndrimit të
shkujdesur të armiq·e të tyre. Në të ·ërtetë ruajtja e íshehtësisë në lë·izjen e íorca·e, ashtu
sikurse beíasia janë elemente të domosdoshme të taktikës luítarake. Por këta nuk qenë
íaktorët kryesorë që ·endosën íatin e betejës. Nga ·etë zh·illimi i saj nuk është ·ështirë të
kuptohet se rolin ·endimtar në këtë ndeshje e luajti organizimi më i mirë i ushtrisë ilire dhe
epërsia e saj taktike në mano·rimin e íorca·e. Pesha që kishte « rreshtimi i tyre » dhe
përqendrimi i íorcës goditëse në pikën më të dobët të armikut, pohon Polibi, bënë që ilirët të
shkulnin armikun nga pozicionet e tij. 1ë thyer nga ilirët, etolët u gjetën pas kësaj midis dy
zjarre·e. Medionasit, që deri atëherë qëndronin të mbyllur në qytet, dolën dhe i ranë armikut
në shpinë. 1ë asgjësuar, etolët lanë në íushën e betejës shumë të ·rarë e të plagosur dhe
gjithë pajisjet e tyre luítarake.

Përshtypja që bëri në Greqi kjo ngjarje qe shumë e madhe. Ushtria që mbahej si më e íorta
ndër ushtritë greke, që krenohej me traditat e saj luítarake, për íitoren mbi galët në ·itin 2¯0
dhe që për gati 10 ·jet me radhë i kishte shkaktuar kaq telashe Demetrit II të Maqedonisë,
kishte marrë papritur një grusht dërrmues. Jo më i ·ogël qe edhe shqetësimi që ngjalli në
botën greke kjo ngjarje, që nuk dihej se ç`pasoja mund të kishte. Por ilirët nuk kishin detyrë
tjetër këtë radhë ·eç zhbllokimit të Medionit, gjë që u dha mundësi të izolonin Lpirin nga
kontakti me etolët, duke përgatitur kështu kushtet për një ndërhyrje të gjerë në këtë ·end.
Pas përíundimit të betejës ata ngarkuan menjëherë plaçkën në anijet e tyre dhe morën rrugën
e kthimit. Në atdhe íitorja mbi etolët u kremtua me të madhe dhe Polibi tregon se mbreti
Agron u dha aq shumë pas të pirit dhe dëírime·e saqë ato i shkaktuan ·dekjen.

Iushata e vitit 230 kundër Lpirit

1rashëgimi në íron i takonte të birit, Pinit, që Agroni e kishte me gruan e dytë, 1riteutën.
Meqë ky ishte i mitur, sundimin e mori në dorë bashkëshortja e tij e parë, 1euta. A ishte ky
një ·eprim i ligjshëm apo një uzurpim nuk dihet me saktësi, por ardhja e saj në íuqi paraqet
një rast të ·eçantë në të drejtën e trashëgimisë. Mundet që paaítësia e së ëmës t`i ketë lënë
·endin thjeshtrës, mundet gjithashtu që në ·ijën mashkullore të mos ketë pasur një tjetër më
të aíërt me trashëgimtarin e ligjshëm, por më shumë ka të ngjarë që thjeshtra energjike nuk
donte t`ia kalonte këtë të drejtë një dege tjetër të íamiljes mbretërore, e cila mund të sillte më
·onë ndërlikime në íatin e pinjollit të Agronit. Sidoqoítë ardhja e saj në íuqi nuk u bë në
rrugë të zakonshme dhe ·dekja e papritur e Agronit, ka të ngjarë të ketë krijuar në oborrin
ilir një gjendje të nderë. Por çështja gjeti zgjidhjen e ·et. L përkrahur nga përíaqësuesit më
të íuqishëm të shtresës sunduese ilire, « miqtë » e mbretit, ajo u ·u në krye të shtetit dhe me
92
ta « ushtroi - siç thotë Polibi, - drejtimin e punë·e ».

1euta nuk e ndryshoi politikën e jashtme të shtetit ilir dhe ·eprimtaria e mëtejshme e tij u
zh·illua në írymën e aleancës së íarkëtuar nga Agroni me Maqedoninë. Në ·itin 230, një ·it
pas íitores mbi Medionin, një íorcë ushtarake dhe detare ilire, « jo më e ·ogël se ajo e
Agronit », u ·u përsëri në lë·izje drejt jugut. Këtë radhë ajo kishte si objekti· kryesor aleatin
·erior të etolë·e dhe aheas·e, Lpirin. Njëkohësisht ílota ilire kishte marrë urdhër të
konsideronte troje armike gjithë anëdetjen dhe t`i shtrinte ·eprimet deri thellë në Llidë dhe
në Meseni, krahina që ishin nën ndikimin etol. Me këtë aksion ílota do të mbante nën
presion armikun deri në skajet më të largëta dhe do të përcaktonte qëndrimin e shtetit ilir
ndaj aleatë·e të etolë·e e të aheas·e, kurse íorcat kryesore do të godisnin nga deti dhe nga
toka objekti·in kryesor, Lpirin. lorcat detare ilire zbritën në aíërsi të kryeqendrës së Lidhjes
Lpirote, loinikes, dhe u drejtuan kundër saj. Pasi bindën mercenarët galë t`u dorëzonin
qytetin, e zunë atë pa ·ështirësi. Lpirotët të shqetësuar dërguan íorcat e tyre në ndihmë të
loinikes. Por pa arritur mirë të ·endosin lëmin e tyre buzë lumit, që rrjedh pranë qytetit
,Bistrica e sotme,, morën ·esh se një ushtri tjetër ilire prej 5 000 ·etash, nën komandën e
Skerdilaidit, ishte drejtuar kundër tyre, duke kaluar nëpër ngushticën e Antigonesë ,gryka e
1epelenës,. lorcat epirote që u dërguan kundër tyre nuk e ndaluan dot marshimin ilir.
Ndërkaq ilirët që kishin zënë loiniken ndërmorën një sulm të íuqishëm kundër lëmit epirot
që ndodhej në anën e përtejme të lumit ,Bistricës,. Lpirotët u shpartalluan plotësisht, duke
lënë në íushë të luítës shumë të ·rarë e të plagosur, ·etëm një pjesë mundën të shpëtojnë e
të ikin tek atintanët. Por edhe këtë radhë dështimin e epirotë·e Polibi e shpjegon me
beíasinë e goditjes ilire dhe shkujdesjen e armiq·e të tyre.

Pas këtij dështimi epirotët e humbën çdo shpresë në íuqitë e ·eta dhe iu drejtuan për ndihmë
aleatë·e të tyre etolë e aheas. Ndihma nuk ·onoi t`u jepej dhe íorcat e të dy lidhje·e arritën
në ·endin e quajtur lelikanon ,një ·end i paidentiíikuar, diku në pellgun e Vurgut. Këtu
erdhën dhe pushtuesit e loinikes bashkë me íorcat e Skerdilaidit, që duhet të kenë ndjekur
rrugën më të shkurtër nga qaía e Skaríicës për të arritur në loinike. 1ë dyja palët u radhitën
përballë njëra-tjetrës, por nuk arritën të përleshen, sepse, siç thotë Polibi, ilirët morën urdhër
nga 1euta të tërhiqeshin nga Lpiri, për t`u dalë përpara dardanë·e që po sulmonin nga lindja
dhe për të qetësuar disa nga íiset që ishin bashkuar me ta.

Sa qe real dhe serioz ky rrezik dardan nuk mund të thuhet, por íakti është se ilirët nuk u
shqetësuan shumë dhe nuk u shpejtuan të largohen nga Lpiri pa i rregulluar mirë punët e
tyre. Ata përíunduan më parë një armëpushim me epirotët, në bazë të të cilit u kthenin atyre
qytetin dhe robërit që ishin qytetarë të lirë, kundrejt një shpërblimi, kurse sklle·ërit dhe
plaçkën i mbajtën për ·ete. Ushtria dhe ílota morën rrugën e kthimit duke marrë me ·ete,
me sa duket, edhe premtimin për një aleancë të ardhme. Dhe me të ·ërtetë kjo nuk ·onoi të
përíundohet. Përíaqësuesit epirotë arritën me të shpejtë te mbretëresha ilire dhe përíunduan
me të një aleancë, duke marrë përsipër të ndihmonin ilirët dhe të jenë armiq të etolë·e dhe të
ahej·e. Po këtë gjë bënë edhe akarnanët, të cilët kishin ardhur së bashku me epirotët.
Rezultati u arrit: Lpiri u shkëput nga etolët dhe aleanca me akarnanët krijoi tani një kuíi të
largët, por të drejtpërdrejtë midis lidhje·e greke dhe shtetit ilir.
93

Shqetësimet në Romë. Përgatitjet për luftë

Shqetësimet në Greqi qenë të mëdha, por më të mëdha ishin ato në Romë. Reagimi romak
është transmetuar në dy ·ersione. Versioni i parë i përket Polibit. Sipas tij, në këtë kohë
senati dërgoi te mbretëresha ilire dy delegatë për t`u ankuar kundër sulme·e të piratë·e ilirë,
të cilët prej kohësh u binin në qaíë tregtarë·e italikë, por që e kishin tepruar sidomos gjatë
íushatës kundër loinikes. Bisedimet përíunduan në grindje dhe íyerje, që çuan në ·rasjen,
me urdhrin e 1eutës, të njërit prej delegatë·e, gjatë rrugës duke u kthyer. Bisedimet janë
dhënë me hollësi megjithatë ·ërtetësia e tyre është e dyshimtë. 1eutës, i është ·eshur një
qëndrim mendjelehtë prej gruaje, që me të drejtë është konsideruar si një íormulim tipik i
huajtur nga historiograíia helenistike e llojit sensacional.

Versioni i dytë, ai i Apianit, ndryshon shumë prej atij të Polibit. Sipas tij Agroni kishte
pushtuar disa ·ise të Lpirit dhe Korkyrën, pastaj Lpidamnin dhe larin dhe kishte ·endosur
garnizone në to. Por meqë zuri të sulmojë me ílotën e tij edhe ·ise të tjera, ishulli Isa kërkoi
ndihmën e romakë·e. Këta atëherë dërguan delegatë së bashku me isejtë, por delegatë·e u
dolën në det anijet ilire dhe ·ranë përíaqësuesin e Isës dhe një romak. Pra në ·ersionin e
dytë moti·i nuk është aspak pirateria, por mbrojtja e Isës dhe e qytete·e të tjera të bregdetit,
delegatët ·riten, por pa arritur të zh·illojnë bisedime dhe 1euta nuk zihet aspak në gojë.

Sidoqoítë në të dy rastet, sipas këtyre burime·e, Romës i bëhej një íyerje dhe shkelej « e
drejta njerëzore ». Ky ishte moti·acioni me të cilin do të nxitej opinioni publik dhe do të
justiíikoheshin ·eprimet e mëtejshme të Republikës, një moti·acion banal, të cilin politika
romake do ta përsëriste të paktën edhe një herë tjetër më ·onë kundër ilirë·e dalmatë. Por
këtë herë prej gojës së Polibit mësojmë, për çudi, se romakët u shpallën luítë dalmatë·e për
t`i nënshtruar, « por përpara popuj·e të tjerë hiqeshin se e bënin këtë për shkak të sjelljes së
keqe të dalmatë·e kundrejt përíaqësues·e të tyre ».

Roma íilloi të përgatitej haptazi për luítë. Ldhe mbretëresha ilire nga ana e saj nuk ·onoi të
marrë masa mbrojtëse. Më parë ajo u kujdes për íorcimin e rendit të brendshëm dhe qetësoi
íiset që qenë shkëputur pas sulmit dardan. Por ·ëmendjen kryesore 1euta ia kushtoi
sigurimit të bregdetit. Ajo e dinte se në gjendjen e krijuar një pozitë me rëndësi zinin Isa në
·eri, Korkyra në jug dhe dy qytetet e mëdha të bregdetit, Dyrrahu e Apolonia. Ishte e qartë
se këto ishin pikat më delikate që do të synonte armiku dhe zotërimi i tyre do të luante një
rol të dorës së parë për íatin e luítës. Prandaj mbretëresha shpejtoi të ·ërë dorë mbi to.

Isa u sulmua e para, por meqenëse nuk u dorëzua, ilirët ·endosën bllokadën e saj. Pak më
·onë, në pran·erë të ·itit 229, një ekspeditë e madhe u ·u, njëkohësisht në lë·izje, kundër
Lpidamnit dhe Korkyrës. Ndërsa shumica e ílotës ·azhdoi lundrimin drejt jugut, një pjesë e
saj u ndal në Lpidamn. Or·atja për pushtimin e qytetit dështoi. Atëherë ilirët u tërhoqën në
anijet e tyre dhe pasi dolën në det të hapur, u bashkuan përsëri me íorca të tjera për të
·azhduar lundrimin drejt Korkyrës. Sapo mbërritën këtu, íorcat ilire zbarkuan dhe rrethuan
qytetin. Korkyrasit e rrethuar kërkuan ndihmën e etolë·e dhe të aheas·e. Në të njëjtën kohë
94
erdhën për të kërkuar ndihmë tek ata edhe delegatë nga Lpidamni dhe Apolonia. Kërkesa u
mor parasysh. llota ahease prej 10 anijesh të mëdha luíte nxitoi drejt Korkyrës. Ilirët, si
morën dhe ¯ anijet që u kishin dërguar akarnanët, sipas marrë·eshjes, u dolën ahej·e përpara.
Ndeshja u zh·illua aíër ishullit Paksos. llota ahease u shpartallua. Katër anije u kapën dhe
një e pestë u íundos, të tjerat u detyruan të sprapsen me shpejtësi për t`i shpëtuar íatit të të
para·e. Lembet e lehta e të shpejta ilire ·endosën íatin e kësaj beteje. 1ë përdorura me
guxim e shkathtësi nga detarët ilirë, ata triumíuan mbi anijet e rënda katër e pesërremëshe
greke. Pas kësaj Korkyra iu dorëzua ilirë·e. Si morën në dorëzim qytetin, ilirët lanë këtu një
garnizon nën komandën e Demetër larit, kurse íorcat kryesore u kthyen dhe bllokuan
përsëri Dyrrahun.

L tillë ishte gjendja kur íorcat e paítuara romake u nisën kundër Ilirisë.



2. LUI1A L PARL ILIRO-ROMAKL

Shkaqet e luftës. Veprimet ushtarake

Problemi i ndërhyrjes romake në Iliri ka qenë për historiograíinë një tezë e parapëlqyer, rreth
së cilës janë zh·illuar mjaít diskutime. Pikëpamja që ka qenë për një kohë të gjatë më e
pranuar është se shkaku kryesor i kësaj ndërhyrjeje ka qenë pirateria ilire, që i sillte dëme të
rënda tregtisë italike. Duke përsëritur Polibin, kjo ndërhyrje u paraqit si një konílikt që iu
imponua senatit romak, në kundërshtim me ·ullnetin e tij, « për të írenuar ·eprimet e
sundimtares mendjelehtë ilire ». 1ezës që e shikonte ndërhyrjen romake si pjesë të një plani
për një ekspansion më të gjerë në lindje iu kundër·u ·ersioni se Roma as në këtë kohë e as
më parë nuk ka pasur një politikë orientale. Më ·onë kjo teori u përsërit dhe në ditët tona.
Pasues të saj i atribuojnë monarkisë ardiane një « rol organizues » që i dha piraterisë ilire «
pamjen e një imperializmi íillestar » dhe si pasojë bëri që « zgjerimi ilir të ndeshet me
interesat romake ».

Lshtë e rëndësishme të sqarohet në këtë rast nëse ishte pirateria ilire ajo që çoi në koníliktin
iliro-romak dhe që bëri të pashmangshme luítën apo shkaqe të tjera më të thella.

Pirateria lindi dhe u zh·illua tek ilirët, ashtu sikurse dhe te popujt e tjerë të Mesdheut, në një
stad të caktuar të zh·illimit të tyre historik. Kështu, burimet i përshkruajnë etruskët, në
gjysmën e dytë të shek. IV, si një popull që terrorizonte lundrimin në Adriatik dhe në Lgje,
etolët në shek. III kishin gjithashtu një nam të keq si piratë. Ldhe ·etë romakët, pretenduesit
e mbrojtjes së rendit, e kanë ushtruar piraterinë në prag të erës sonë. 1ek ilirët ajo luajti një
rol të dukshëm qysh nga íundi i shek. IV. Ky mendim pajtohet si me njoítimet e autorë·e
antikë, ashtu dhe me ·etë zh·illimin shoqëror e politik të ilirë·e në këtë kohë. Pirateria ishte
një dukuri e pandarë e shoqërisë sklla·opronare, që e shoqëroi atë në íorma të ndryshme
gjatë gjithë ekzistencës së saj.

95
Por ·eprimet ilire që përshkruan Polibi dhe që kanë të bëjnë me ngjarjet në prag të koníliktit
të armatosur me Romën, nuk kanë aspak karakter piratesk. Ato ishin pjesë e politikës së
shtetit ilir lidhur me gjendjen e krijuar në Greqi. Prandaj përpjekja e studiues·e për t`i
shpjeguar shkaqet e ndërhyrjes romake me anë të piraterisë ilire nuk është e përligjur. Nuk
kanë munguar or·atjet për të kërkuar shkakun e luítës edhe te « írika e zakonshme e
romakë·e ndaj íqinjit të íortë ». Por edhe ky nuk është një shpjegim i plotë. Ndërhyrja e
Romës lidhej në rastin konkret me rrezikun që paraqiste ky íqinjë i íortë, aleati i Maqedonisë
për aspiratat e saj në kushtet e një Greqie të dobësuar nga luíta e brendshme. Sukseset në
perëndim e kishin rritur oreksin e qarqe·e sunduese sklla·opronare romake dhe e kishin bërë
më të íuqishme tendencën për të mos e ndarë sundimin e Mesdheut me íuqi të tjera, kurse
dalja e shtetit ilir në arenë u shkonte ndesh këtyre tendenca·e. Midis kontradikta·e të thella
që kishin përíshirë në këtë kohë botën mesdhetare, ato të shtetit ilir me Romën dolën në
plan të parë dhe shkaktuan koníliktin e armatosur të ·itit 229. Në të ardhmen këto
kontradikta do të thellohen e do të shtrihen gjithnjë më në lindje, duke sjellë me ·ete
konílikte të reja të armatosura.

Që nga sulmi kundër loinikes deri tek ardhja e delegatë·e kishte kaluar një ·it. Megjithatë,
kjo çështje ziente qysh prej 2 ·jetësh, nga ngjarja e Medionit. Gjatë kësaj kohe Roma kishte
arritur të bënte, siç e pamë, hapat e ne·ojshëm diplomatikë për përgatitjen e opinionit publik.
Ishin grumbulluar gjithashtu íorca të konsiderueshme ushtarake, të cilat në rastin e rënies së
Korkyrës u ·unë menjëherë në lë·izje. Një ílotë prej 200 anijesh dhe një ushtri prej 20 000
këmbësorësh do të merrte pjesë në këtë operacion, të cilin do ta drejtonin dy konsujt që ishin
në íuqi atë ·it. Kjo tregon se sa i madh ishte preokupacioni i romakë·e për íushatën ilire
dhe sa të ndërgjegjshëm ishin ata për ·lerën reale të kundërshtarit të tyre. Nuk ishte kjo, pra,
një çështje kaq e lehtë dhe e thjeshtë, siç është bërë zakon të paraqitet.

Por zh·illimi i ngjarje·e tregon se mbretëresha nuk arriti t`i dalë rrezikut përpara. Qytetet e
mëdha të bregdetit, Dyrrahu, Apolonia dhe Korkyra, të cilat do të përbënin pikëmbështetjet
kryesore të mbrojtjes, kishin mbajtur një qëndrim negati·. Plani për pushtimin me íorcë të
tyre nuk pati sukses. Kur romakët iu drejtuan Korkyrës, ílota dhe íorcat ilire ishin të
shpërndara dhe të angazhuara në bllokadën e Dyrrahut dhe të Isës. Garnizoni ilir i Korkyrës
kishte mbetur i izoluar dhe kësaj iu shtua tradhtia e Demetër larit. Romakët, që edhe kështu
kishin ardhur me íorca të mëdha ,200 anije,, i gjetën portat e hapura dhe e zunë qytetin pa
·ështirësi. lorca të tjera të nisura nga Brindisi dhe ato të Korkyrës, pasi u bashkuan, iu
drejtuan Apolonisë e më pas Dyrrahut dhe i zunë po me kaq lehtësi. Shtresa sunduese e
këtyre qytete·e, e cila e kishte përcaktuar pozitën e ·et që më parë, i mirëpriti pushtuesit, ajo
u tregua e gatshme të hyjë në ombrellën romake mjaít që të ruante pozitat e ·eta dhe të
siguronte pasurinë e tregtinë. Këtë politikë ndoqi edhe aristokracia parthine e atintane, e cila
ishte e lidhur ngushtë me interesa ekonomike me qytetet íqinje, Dyrrahun dhe Apoloninë,
ajo shpejtoi gjithashtu, siç thotë Polibi, « t`u nënshtrohej me dashje » romakë·e dhe të
sigurojë « miqësinë e tyre ».

1ë mbështetur në planin íillestar të mbrojtjes së ·ijës bregdetare, ilirët nuk qenë në gjendje
dhe nuk patën kohë të organizonin një qëndresë serioze. Vetëm në krahinat në ·eri të
96
Dyrrahut romakët ndeshën në kundërshtimin ilir. Këtu ardianët i pritën me armë në dorë.
Polibi nuk jep hollësira për luítën e tyre, thotë ·etëm se i « i nënshtruan », por këtë radhë nuk
përdor më shprehjen « me dashje » si në rastin e parthinë·e dhe atintanë·e. Ai nuk ka
mundur, gjithashtu, të heshtë për qëndresën e íortë të qytetit Nutria, pushtimi i të cilit u
kushtoi romakë·e shumë ushtarë dhe oíicerë të ·rarë. Duke përparuar drejt ·eriut gjatë
bregdetit, thuhet se romakët morën edhe qytete të tjera, por emrat e tyre nuk zihen në gojë.
Dimë që Isën e bllokuan romakët dhe ilirët, që e mbanin të rrethuar, u strehuan në qytetin
Arbone, kurse 1euta me íorca të ·ogla u mbyll në qytetin e íortiíikuar të Rizonit.

lushata e asaj ·ere thuajse e kishte zgjidhur përíundimisht íatin e luítës. Viset e pushtuara
në ·eri, konsujt i lanë nën mbikqyrjen e Demetër larit dhe ·etë u kthyen në Dyrrah me
ílotën dhe íorcat e tyre tokësore. Njëri prej tyre u nis për në Romë duke marrë me ·ete
pjesën më të madhe të íorca·e, tjetri mbeti në Iliri me 40 anije dhe si rekrutoi ushtarë në
qytetet që ishin rreth e rrotull, ·endosi ta kalojë aty dimrin për të ·igjëluar ardianët dhe
popullsitë e tjera që ishin ·ënë nën « mbrojtjen » e Romës.

Paqja e vitit 228 dhe pasojat e luftës së parë

Ndërkaq Mbretëria Ilire kishte íilluar të shpërbëhej. Duke parë këtë gjendje, në pran·erë të
·itit 228, 1euta dërgoi në Romë përíaqësuesit e saj që përíundoi paqen me senatin. Kushtet
e paqes qenë të rënda. Sipas Polibit, 1euta detyrohej: 1. t`u paguante romakë·e një tribut, 2.
të hiqte dorë nga pjesa më e madhe e Ilirisë duke mbajtur për ·ete ·etëm pak ·ende dhe 3.
të mos lundronte në jug të Lisit me më shumë se dy anije, por edhe këto të paarmatosura.
1ë íormuluara me terma kaq të përgjithshëm këto kushte janë bërë objekti i diskutime·e të
shumta. Përpjekjet që janë bërë për të shpjeguar ndryshimet territoriale që iu bënë
Mbretërisë Ilire dhe për të përcaktuar gjendjen juridike të toka·e të shkëputura prej saj kanë
çuar në përíundime të ndryshme, të cilat në ndonjë rast ishin të tilla që nuk mund të
cilësohen as si hipoteza.

Për një kohë ka zotëruar një mendim, sipas të cilit, romakët i ndanë pushtimet e tyre në dy
pjesë. Në ·eri krijuan një shtet të ·ogël që përbëhej nga ishulli i larit dhe disa toka të
bregdetit përballë. Në krye të atij ata ·unë tradhtarin Demetër larin, me qëllim që të
·ëzhgonte dhe të njoítonte për çdo ·eprim të Mbretërisë Ilire. Me tokat e tjera të pushtuara
në jug romakët krijuan një protektorat, që shtrihej prej Lisit e deri tek malet Akrokeraune
dhe ato Kaone. Në këtë protektorat u përíshinë, për·eç Dyrrahut, parthinë·e dhe
atintanë·e, edhe qytetet Dimale, Aulona, Oriku, Bylisi, Amantia e deri Antigonea e largët.
Këtyre u shtoheshin edhe ishujt Isa e Korkyra.

Ndryshe nga kjo pikëpamje, më realist është mendimi që nuk njeh ndonjë teprim lidhur me
të ashtuquajturin protektorat romak në Iliri. Me të drejtë është ·ënë në dukje se ai nuk ka
përbërë kurrë një rrip të pandërprerë toke, që nga Lisi e deri te bregu kontinental përballë
Korkyrës, por ka qenë përbërë, ashtu si e nënkupton Polibi dhe e shpreh Apiani, nga
Apolonia, Dyrrahu dhe territoret e tyre, nga ishujt Korkyra, Isa dhe nga parthinët e atintanët,
pa asnjë territor më tepër nga ato që i ishin dorëzuar Romës. Lisi, i cili në bazë të traktatit

përbënte një kuíi detar, nuk pranohet edhe si kuíi tokësor midis Mbretërisë Ilire dhe
protektoratit romak. Duke u nisur nga kjo është shprehur mendimi se disa toka në jug të
protektoratit mbetën përsëri nën ·artësinë e Mbretërisë Ilire, me gjithë ·ështirësitë që
paraqiste kjo ·artësi për të qenë reale. Me këtë sistem, traktati i siguronte Romës lundrimin e
qetë në ngushticën e Otrantos dhe mbikqyrjen me anë të protektoratit të Mbretërisë Ilire,
duke i hequr kësaj çdo mundësi që të bëhej përsëri një íuqi e madhe.

Kohët e íundit janë bërë përpjekje që këto mendime të zë·endësohen me një tezë të re, sipas
së cilës zotërimet romake kuíizohen gjithashtu me tokat e Dyrrahut, të Apolonisë, të
parthinë·e dhe të atintanë·e, por parthinët shtriheshin në luginën e mesme dhe të epërme të
Shkumbinit, kurse atintanët në (ermenikë. Kështu protektorati ngushtohet, por shtrihet
thellë në lindje. Rreth tij pastaj ·endosen një sërë zonash të pa·arura, që shërbejnë, sikurse
thuhet, si amortizatorë për zotërimet romake. Në ·eri të Dyrrahut deri në aíërsi të Skodrës
·endoset zotërimi i Demetër larit, që ndante protektoratin nga Mbretëria Ilire, në lindje
zotërimet romake, duke depërtuar thellë deri në burimet e Drinit të Zi, ndanin mbretërinë
ardiane nga aleatët e saj maqedonë dhe bllokonin rrugët nga Maqedonia për në brigjet e
Adriatikut, më poshtë Dasaretia, që zinte territorin midis De·ollit dhe Osumit, u bë
gjithashtu një zonë e pa·arur dhe íormoi një amortizator tjetër ndaj Maqedonisë, më në
íund, në jug zona që hyri në ·artësinë e Romës përíundonte në territorin e Apolonisë, që
takonte bregun e Vjosës, por nuk përíshinte Aulonin, Orikun, Bylisin dhe Amantien. Këto
katër qytete íormonin një grup të pa·arur ose neutral, me íjalë të tjera një amortizator tjetër
ndaj Lidhjes Lpirote.

Lshtë e pabesueshme që romakët të kenë projektuar dhe realizuar një sistem të tillë mbrojtës,
të paktën në mënyrë të ndërgjegjshme, siç na paraqitet. Senati nuk mund të zbatonte një
politikë jo realiste. Shtete të tilla të ·ogla nuk mund të kishin një ·lerë reale, sepse íuqitë që
qëndronin pas këtyre të ashtuquajtur·e amortizatorë nuk do t`i përíillnin ato, nuk do t`i
konsideronin si pengesë. Në íakt të gjitha sulmet që shpërthyen më ·onë prej Mbretërisë
Ilire apo Maqedonisë kundër zotërime·e romake nuk kanë ndeshur në pengesën e këtyre lloj
shtete·e dhe nuk ka të dhëna që mbrojtja romake të jetë mbështetur në to. Për·eç kësaj, disa
íakte të ·eçanta që përíshihen në këtë tezë janë krejt arbitrare. Kështu, është e pabazuar
·endosja e zotërime·e të Demetër larit në ·eri të Dyrrahut deri në aíërsi të Skodrës dhe, po
kështu, nuk qëndron lokalizimi i atintanë·e në (ermenikë.

Duke pranuar si të drejtë mendimin që zotërimet romake në tokën ilire íormoheshin nga
Dyrrahu, Apolonia dhe parthinët e atintanët, mbetet sidoqoítë e paqartë shtrirja territoriale e
këtyre zotërime·e. Përpjekjet për lokalizimin e parthinë·e dhe të atintanë·e nuk kanë dhënë
përíundime të kënaqshme. Në qoítë se për parthinët ka ardhur duke u saktësuar mendimi që
ata, si banorë të toka·e në shpinë të Dyrrahut, shtriheshin prej Ardaksanit e deri në Aps
,Apsos,, për atintanët mendimet e studiues·e ende nuk përkojnë. Megjithatë, po t`i çlirojmë
këto pohime nga ndonjë interpretim jo i drejtë i burime·e dhe të lëmë mënjanë si të
dyshimta, ato burime që i shtrijnë atintanët deri në Dodonën e largët apo në luginën e
Drinos, atëherë do të ·ërejmë se burimet kryesore e më të besueshme e ·endosin këtë
popullsi në shpinë të Apolonisë, në Mallakastrën e sotme. Kështu, parthinët e atintanët së
98
bashku zinin gjithë bregdetin prej Ardaksanit deri në Aps ,Apsos, me një shtrirje në lindje që
përíshinte edhe brezin kodrinor të ultësirës bregdetare. Në këtë territor bënin pjesë një ·arg
qytetesh ilire, midis të cila·e ka të ngjarë edhe Dimale, por jo Bylisi, që zinte skajin më jugor.

Me ·ënien nën sundimin e tyre të toka·e më të rëndësishme të bregdetit, romakët likujduan
kështu zotërimet e Mbretërisë Ilire në jug. Ldhe në qoítë se në këto anë mbeti ndonjë zonë
që nuk u përíshi në zotërimet romake, siç mund të ishte Bylisi me rrethin e aíërt të tij,
Dasaretia apo ndonjë zonë tjetër e brendshme malore, ato në íakt mbetën të shkëputura nga
Mbretëria Ilire, me të cilën edhe më parë, për ·etë natyrën e shtete·e antike, jo gjithmonë
kishin lidhje të íorta. Koinoni i bylinë·e, si një bashkim i popullsisë dhe i qendra·e të ·ogla
përreth, që na përmendet në burimet epigraíike i takon, me sa duket, kësaj kohe.

Nga analiza e pika·e të traktatit arrihet në përíundimin se Roma e reduktoi shtetin ilir në një
mbretëri të ·ogël në ·eri të Lisit. Në jug ajo krijoi një zotërim të ·etin që íormohej nga
Dyrrahu, Apolonia, parthinët dhe atintanët. Këtë zotërim ajo do ta përdorte si një bazë për
të garantuar respektimin e traktatit dhe për të shtypur çdo përpjekje për rimëkëmbjen e
shtetit ilir. Zotërimet ,dinasteia, e Demetër larit përbënin gjithashtu një kundërpeshë ndaj
Mbretërisë Ilire në ·eri, kurse krahinat apo qytetet e tjera të jugut, që mbetën të shkëputura
nga kjo mbretëri, u lanë të papëríillura me besimin që, si njësi të ·ogla, ía·orizonin pozitën e
Romës në këto anë. Ndalimi, sipas traktatit, i lundrimit në jug të Lisit kishte për qëllim të
kuíizonte nga ana tjetër íuqinë detare të Mbretërisë Ilire, për këtë do të shërbenin në mënyrë
të ·eçantë zotërimi i Isës dhe i Korkyrës. Kështu me anë të këtij traktati Roma siguronte të
gjitha masat e mundshme për ta dobësuar shtetin ilir dhe për ta mbajtur atë nën kontroll, por
jo për ta asgjësuar plotësisht.

Në marrëdhëniet me Romën Mbretëria Ilire mbeti, pas përíundimit të traktatit, një shtet
tributar. Lshtë thënë se tributi ka qenë një dëmshpërblim që do të paguhej me këste,
megjithëse masa dhe mënyra e shlyerjes së tij në traktat nuk përcaktohet. Gjendja juridike e
qytete·e dhe e popullsi·e që u përíshinë në zotërimet direkte të Romës nuk është gjithashtu
e qartë. Marrja e tyre nën të ashtuquajturën mbrojtje nga Roma lejon të nënkuptohet se ato
qenë ·ënë nën një lloj ·arësie. Ka shumë të ngjarë që këto të jenë konsideruar nga ana
íormale si « aleatë » apo « miq » që u lejohej e drejta e një ·etadministrimi të kuíizuar. Por në
íakt ato ishin të ·arurit e Romës dhe si të tillë nuk mund të hynin në marrëdhënie të lira me
shtetet e tjera. Për·eç kësaj, ata ishin të detyruar të pranonin në çdo kohë ushtritë romake
dhe t`i íurnizonin ato me ushqime apo t`i plotësonin me kontingjente ndihmëse tokësore e
detare, siç ndodhi, qysh në ·itin e parë të pushtimit, në dimrin e ·itit 229,228 dhe më ·onë.
L njëjta gjë mund të thuhet edhe për Demetër larin, që u ·u në shërbim të Romës, si dinast
i ·arur i një zotërimi të ·ogël në ishullin e larit dhe brigjet e Dalmatisë.

Gjatë koníliktit Maqedonia, Lidhja Lpirote dhe Akarnania kishin mbajtur një qëndrim që
nuk pajtohej me detyrimet e tyre si aleatë të shtetit ilir dhe me interesat e tyre politike në
përgjithësi. Ky qëndrim shpjegohet me një ·arg rrethanash. Sado me rezer·a ta kenë parë
këta aleatë rritjen e íuqisë ilire, dalja e Romës në brigjet lindore të Adriatikut nuk mund të
ishte për ta më e mirë. Por, nga ana tjetër, nuk shohim, të paktën burimet nuk na e thonë, që
99
krahas masa·e mbrojtëse me karakter ushtarak, shteti ilir të ketë marrë edhe masa për ·ënien
në lë·izje të aleatë·e të tij. Duket qartë se ilirët, ashtu edhe aleatët e tyre nuk arritën t`i
përíundonin përgatitjet për t`i dalë përpara rrezikut që po i kërcënonte. Jo ·etëm kaq, por
·etë Maqedonia u gjend në këtë kohë e rrezikuar seriozisht nga një sulm dardan, i cili i
kushtoi jetën sundimtarit të saj, Demetrit II. Ky íakt nuk ishte pa rëndësi në zgjedhjen e
momentit të përshtatshëm për shpërthimin e koníliktit të armatosur kundër ilirë·e. Ldhe në
qoítë se ky sulm ishte krejt i pa·arur, nuk mund të mos merret parasysh íakti që ai përkon në
kohë me ngjarjet e përshkruara më lart. Në këto rrethana romakë·e nuk u mbetej gjë tjetër
·eçse të ndanin dhe të paralizonin aleatët jugorë, Lidhjen Lpirote dhe Akarnaninë prej
mbretëri·e ilire. Këtë detyrë ata e zgjidhën duke drejtuar goditjen e tyre të parë kundër
Korkyrës dhe Apolonisë.

Pasi rregulluan punët në Iliri, romakët përcaktuan edhe qëndrimin e tyre ndaj aleatë·e dhe
armiq·e të shtetit ilir. Në gjendjen e re të krijuar senati deshi t`u jepte atyre një pro·ë më të
qartë të pozitës së Republikës. Menjëherë pas përíundimit të traktatit të paqes, konsulli që
mbeti në Iliri u dërgoi një delegacion etolë·e dhe ahej·e për t`u shpjeguar arsyet e ndërhyrjes
dhe të luítës në Iliri dhe për t`u bërë të ditur kushtet e paqes që u kishin imponuar ilirë·e.
Përíaqësuesit bënë çmos të justiíikonin këtë iniciati·ë të Romës, duke nxjerrë në pah pasojat
e « lumtura » që rridhnin prej saj për helenët. Kujdesit dhe mirësjelljes së tyre të shtirë,
lidhjet e mëdha greke qenë detyruar t`u përgjigjeshin duke i pritur këto delegacione plot
respekt dhe duke dhënë kështu, miratimin e tyre për këto ·eprime të Republikës. Më ·onë
delegatët ·izituan edhe dy qytete të mëdha tregtare, Korinthin dhe Athinën, që përíaqësonin
kundërshtarin më të ·endosur të Maqedonisë dhe jo ·etëm gjetën të njëjtën pritje, por si
asnjëherë më parë, u lejuan të merrnin pjesë në lojërat istmike. Krenaria greke ishte thyer
dhe Roma kishte bërë në këtë drejtim hapin e parë konkret. Nga ana tjetër, Maqedonia,
Lpiri dhe Akarnania, aleate të Mbretërisë Ilire, nuk u ·izituan. Me këtë qëndrim mospëríillës
Roma u dha të kuptojë atyre se në cilën anë ishin simpatitë e saj.



3. LUI1A L DY1L ILIRO-ROMAKL

Përpjekjet për t'u shkëputur nga varësia romake

ívfta e a,te
Në ·ështrimin e parë mund të duket se punët në Iliri u rregulluan në atë mënyrë që
garantonin respektimin e traktatit të paqes dhe një sundim të qetë për pushtuesin.
Megjithatë, ngjarjet politike treguan se as ilirët, as íqinjët e tyre maqedonët, nuk donin të
pajtoheshin me gjendjen e krijuar.

Në ·itet që pasuan luítën e parë, Demetër lari u bë regjent i Mbretërisë Ilire, në ·end të
1eutës, që thuhet se kishte ·dekur apo abdikuar. Nuk dihet nëse ky akt u krye me pëlqimin
e Romës, por është e sigurt se duke shtrirë pushtetin e tij mbi gjithë Mbretërinë Ilire,
Demetri u íorcua mjaít. Nuk duhet përjashtuar që në këtë rast ai të ketë pasur edhe
100
përkrahjen e komandantit të njohur të 1eutës, Skerdilaidit, me të cilin bashkëpunoi për një
kohë.

Pas ·itit 225 ose pak më ·onë ·ihet re largimi i Demetrit nga miqësia me Romën, që u
pasqyrua në ·eprimet e pa·arura të tij. Në ·itin 223 ai mori pjesë në in·adimin e
Peloponezit si aleat i mbretit të Maqedonisë, Antigon Dozonit dhe në ·itin pasues íorcat ilire
të komanduara prej tij luajtën një rol ·endimtar në betejën e Selanisë. Këto ·eprime të
Demetrit, megjithëse nuk drejtoheshin haptazi kundër Romës, shprehnin qartë tendencën e
tij për t`u shkëputur nga ·arësia romake dhe preknin me këtë pozitën e Republikës në Iliri.

Lshtë pohuar se larosiani mundi të ·eprojë lirisht për shkak të « indiíerentizmit » që treguan
romakët ndaj ngjarje·e në Lindje, ose sepse ekzistonte një keqkuptim në përcaktimin e
marrëdhënie·e midis ilirë·e dhe Republikës, që buronte nga mënyra e ndryshme e të
menduarit dhe të kuptuarit të këtyre marrëdhënie·e nga palët. Por do të ishte gabim të
hidhej poshtë ·lerësimi që i bënte Polibi situatës dhe të nën·leítësohet ndikimi që patën
ngjarjet në Itali dhe Greqi ndaj qëndrimit të Demetrit. Nuk ka dyshim se sulmi gal dhe
rreziku kartagjenas lehtësuan ·eprimet e Dozonit në Greqi dhe përcaktuan pozitën e
larosianit. Para Romës së kërcënuar në Perëndim Demetri preíeroi aleancën me
Maqedoninë. Roma në íund të íundit nuk i kishte kënaqur ambicjet e tij pas luítës së parë,
kurse ai tani donte të íorconte pozitat e íituara si sundimtar i shtetit ilir, duke shírytëzuar
·ështirësitë e Republikës.

Senati e kuptoi atë që po ndodhte në Iliri dhe pro·oi ta írenonte Demetrin. « L thirri në
Romë, sepse ishte bërë kryelartë dhe i rëndë... », por pas kësaj ai u tregua edhe më i pabindur
dhe u hodh në ·eprim të hapur kundër Romës. Në ·itin 221 bëri për ·ete istrianët dhe së
bashku me ta sulmoi anijet italike, kurse më 220 ndërmori ·eprime edhe më të guximshme,
pushtoi disa nga qytetet e Ilirisë që ishin nën ·artësinë e Romës dhe nxiti një kryengritje të
atintanë·e, rezultat i së cilës qe largimi i tyre prej romakë·e. Më në íund, në përkrahje të
·eprime·e maqedone në Greqi, ai ndërmori së bashku me Skerdilaidin një ekspeditë detare
kundër Pylosit ,në Meseni, dhe këndej u hodh me anijet e tij kundër Cyklade·e.

Për shumë ·ite me radhë, Roma nuk qe në gjendje të merrte masa kundër Demetrit, por
sidoqoítë në ·itet e íundit gjendja për të qe bërë më e ía·orshme. Ajo ishte lehtësuar nga
pesha e rëndë e luítës me galët, kurse në Greqi pas ·dekjes së Antigon Dozonit ishin
riakti·izuar, jo pa nxitjen e saj, armiqtë e Maqedonisë, me shpresën se pasardhësi i tij, lilipi
V, për moshën e re nuk do të ishte në gjendje të mbante írenat e ·endit.

Ndërsa Demetri po e íorconte aleancën me pasardhësin e Dozonit, një e çarë u ·ërtetua
edhe në marrëdhëniet e tij me Skerdilaidin. Ajo u shíaq pas dështimit të sulmit kundër
Pylosit, por shkaqet duhen kërkuar më thellë. Skerdilaidi nuk e ndoqi Demetrin në
ekspeditën e tij në Iliri. Rrugës u ndal në Naupakt. Këtu, me ndërmjetësinë e mbretit të
athamanë·e, që e kishte të tijin, ai mori një ·endim të papritur: u lidh me etolët dhe i
ndihmoi në ·eprimet e tyre kundër aleatë·e të Maqedonisë. Shenja të mospajtimit me
politikën e Demetrit ishin shíaqur në Iliri edhe më parë. lorca ilire të kundërta me të kishin
101
sulmuar Maqedoninë në kohën kur Demetri luítonte përkrah Dozonit në Selasi dhe mbreti
maqedon qe detyruar të kthehej me të shpejtë për të shpëtuar ·endin nga ky rrezik. Ldhe
më ·onë Demetri qe detyruar të merrte masa të rrepta ndaj kundërshtarë·e të tij në qytetet e
Ilirisë e t`ua jepte pushtetin miq·e të besuar. 1ani që Skerdilaidi kishte marrë ·endim, lilipi
V u detyrua të ndërhynte ·etë për ta neutralizuar dhe në takimin që pati me të mundi ta
bindë që të largohej nga etolët me premtimin se « do ndihmonte për të rregulluar punët e
Ilirisë », megjithëse Skerdilaidi pranoi të lidhte aleancë me lilipin, marrëdhëniet me
Maqedoninë nuk gjetën në ·itet që pasuan terren të përshtatshëm për t`u zh·illuar e íorcuar.

Veprimet e etolë·e e kishin detyruar lilipin, nga ana tjetër, t`u shpallte këtyre luítë, por si
përgjigje pati një kryengritje të « kleomenistë·e », miq të Ltolisë në Spartë. I tërhequr nga
ngjarjet në Greqi, lilipi qe detyruar të lërë mënjanë çështjet e Ilirisë dhe larosiani mbeti i
·etmuar përballë Romës.

Gjendja e turbullt në Iliri dhe në Greqi i lejoi senatit të ndërhyjë me íorca të armatosura për
të ri·endosur autoritetin e tronditur në brigjet lindore të Adriatikut. Kjo i duhej Romës edhe
për një arsye tjetër të rëndësishme: në perëndim kishin íilluar të bëheshin gjithnjë më të qarta
shenjat e një konílikti të aíërt me Kartagjenën.

Në pran·erën e ·itit 219 romakët zbritën për të dytën herë me ushtritë e tyre në brigjet e
Ilirisë. Këtë radhë ata e drejtuan goditjen kundër pika·e më të rëndësishme të mbrojtjes së
Demetrit në jug kundër qytetit Dimale, kurse në ·eri kundër kryeqendrës së tij, larit.
Megjithëse këto dy qendra ishin shumë të íortiíikuara dhe me gjithë masat mbrojtëse që
kishte marrë Demetri, Dimale nuk i qëndroi sulmit romak ·eçse një ja·ë. lari ra gjithashtu
shumë shpejt si rezultat i një dredhie taktike të romakë·e, konsulli e shkatërroi krejt qytetin.
Demetri mundi të shpëtojë duke u larguar íshehurazi me një anije të ·ogël dhe arriti te lilipi,
ku qëndroi deri në íund të jetës së tij si këshilltar i keq i mbretit të Maqedonisë.

Polibi tregon se pas kësaj konsulli « pushtoi dhe pjesën tjetër të Ilirisë dhe i rregulloi punët si
deshi ·etë ». Ky pohim nuk duhet të jetë i saktë, sepse po ky autor e përmend Skerdilaidin
ende të pa·arur në ·eprimet e tij dhe si aleat të lilipit në ·itin 218. Me sa mund të gjykohet
prej Apianit, ·etëm Pineu iu nënshtrua romakë·e dhe nënshkroi me ta marrë·eshje e traktate
të dyta, kurse Skerdilaidin ata nuk e prekën dhe me sa duket e kursyen, megjithëse edhe ai
kishte shkelur traktatin e ·itit 228. Kjo mund të mendohet edhe për atintanët kryengritës
apo për ndonjë nga popullsitë dhe qytetet e tjera. Konsujt duhet të kënaqeshin këtë radhë
me dëbimin e Demetrit dhe të ktheheshin me të shpejtë në atdhe, sepse lanibali e kishte
síiduar keq Republikën me ·eprimet e tij në Spanjë. L konsideruan se me këtë aksion kishin
treguar në mënyrë të mjaítueshme íorcën e Romës, pa e zgjeruar luítën në Iliri dhe pa hyrë
në konílikt të hapur me Maqedoninë, morën me ·ete sklle·ër dhe plaçkë të shumtë dhe u
kthyen në Romë ku íestuan íitoren mbi larin me një triumí të bujshëm, megjithëse luíta që
kishin bërë nuk e meritonte këtë.

Lufta për ribashkimin e shtetit ilir

102
Luíta e dytë e la shtetin ilir të përçarë dhe në një kaos të brendshëm politik. Ndërsa Pineu u
mbeti « besnik » romakë·e, Skerdilaidi ·epron ende më 218 si aleat i Maqedonisë, duke
përkrahur lilipin në ndërmarrjet e tij detare të atij ·iti. Por i penguar nga komplotet dhe
trazirat që i kishin shkaktuar dinastët e qytete·e të Ilirisë, nuk mundi të dërgonte më shumë
se 15 anije, baras me gjysmën e atyre që kishte premtuar. Nga ana tjetër, kontingjente ilire,
nën komandën e Demetrit ·epronin krahas íorca·e maqedone në Greqi dhe luanin një rol të
parëndësishëm në operacionet e mbretit maqedon kundër etolë·e dhe aleatë·e të tyre.

Gjendja në Iliri ishte shumë e rëndë edhe për shkak të luítës së brendshme, e cila po ziente
në qytete prej disa ·itesh. Polibi e paraqet këtë si një luítë që zh·illohej në síerat e larta
sunduese, midis dinastë·e të qytete·e dhe sundimtarë·e të lartë të shtetit ilir. Megjithatë nuk
ka dyshim se ajo ishte shumë më e ndërlikuar. Në situatën e rëndë që jetonte Iliria, ajo
shprehte si kontradiktat në gjirin e shtresës sunduese, ashtu edhe ato midis saj dhe shtresa·e
të tjera të ulëta qytetare. Orientimet promaqedone dhe proromake, si edhe rrymat
decentralizuese dhe centralizuese ishin shprehja e jashtme e saj.

Ndërkaq, ndërsa në Greqi ·azhdonte me íuri luíta midis Maqedonisë dhe Lidhjes Ltole, në
të cilën qenë tërhequr edhe ilirët përkrah aleatë·e të njërës apo tjetrës palë, në perëndim
shpërtheu luíta ·endimtare midis Romës dhe Kartagjenës, e njohur si Luíta e Dytë Punike.
Kontradiktat midis íuqi·e të mëdha mesdhetare dhe rezultatet e kësaj luíte patën një ndikim
të thellë në orientimet politike të íuqi·e ndërluítuese në Greqi dhe rënduan edhe më shumë
gjendjen e Ilirisë. Kështu me gjithë dështimet që kishte pësuar në ·itin 21¯, Roma nuk
ngurroi të dërgonte përíaqësues në Iliri për të bërë presion politik me qëllim që të ruante
pozitat e saj në brigjet e Adriatikut dhe të mënjanonte një qëndrim e·entualisht të kundërt
nga ana e Pineut. Ajo nuk la mënjanë edhe Maqedoninë, të cilën e konsideronte si armike
potenciale të saj. 1ë dërguarit e senatit i ·unë në dukje Pineut se ishte ·onuar në shlyerjen e
tributit dhe se po të donte ta shtynte duhej të jepte pengje, kurse lilipit i kërkuan dorëzimin
e Demetrit pa përíilluar kështu pozitën e tij të pa·arur.

Por rezultatet e luítës me lanibalin ishin të tilla që nuk mund të mos errësonin këto hapa të
senatit. Në Maqedoni ato u pritën me entuziazëm dhe ngjallën një shpresë për largimin e
rrezikut romak, i cili qëndronte pezull mbi këtë ·end qysh nga luíta e parë iliro-romake.
Lajmi i íitores së lanibalit, pranë liqenit të 1razimenit e bëri më të ·endosur lilipin. I
nxitur edhe nga Demetri, ai mori aty për aty ·endimin të çlirohej nga luíta në Greqi për t`u
drejtuar kundër Romës.

Kur lilipi nuk kishte përíunduar ende paqen me etolët në Naupakt ,·erë e ·itit 21¯,, ishte
hedhur në luítë kundër tij Skerdilaidi. Polibi tregon se një ílotë e tij kishte dalë papritmas në
Leukas, sulmoi dhe rrëmbeu disa anije të lilipit dhe pastaj ·azhdoi lundrimin drejt Maleas,
duke zënë e plaçkitur rrugës tregtarët. Në të njëjtën kohë, Skerdilaidi kishte sulmuar lilipin
nga toka, kishte pushtuar Piseun, një qytet i ·ogël në Pelagoni, dhe, pasi kishte bërë për ·ete
qytetet e Dasaretisë, midis të cila·e edhe qytetin e rëndësishëm Antipatrean, kishte kryer
sulme edhe kundër një pjese të Maqedonisë në kuíi me këto qytete.

103
Shkakun pse sundimtari ilir, ish-aleat i Maqedonisë, u gjend papritur në luítë me lilipin dhe
u prish me të, Polibi e shpjegon në mënyrë të thjeshtëzuar. Ai thotë se Skerdilaidi ishte
zemëruar me mbretin maqedon, sepse « nuk i kishte dhënë të hollat që i detyrohej sipas
marrë·eshjes ». Një shpjegim i tillë nuk mund të jetë bindës edhe në qoítë se ky íakt është i
·ërtetë, shkaqe më të thella duhej të kenë tronditur marrëdhëniet e tij me Maqedoninë.

Ajo që preokuptonte Skerdilaidin ·itet e íundit ishte kapërcimi i ·ështirësi·e të brendshme
që ·inin nga trazirat e dinastë·e të qytete·e. Në ·erën e ·itit 21¯ ai i kishte eleminuar ato me
sukses dhe mbase përmes tyre kishte arritur t`i jepte íund përçarjes politike që ekzistonte
midis tij, Demetrit dhe Pineut. Nuk ka dyshim se pas kësaj ai u bë sundimtar i ·etëm i shtetit
ilir dhe është íakt që për Pineun nuk bëhet íjalë më në burimet. Roma duhet të mos i jetë
kundër·ënë Skerdilaidit, në ·eprën e tij të ribashkimit, kurse për Maqedoninë kjo nuk mund
të thuhet. Për·eç premtime·e, lilipi, që përkrahte Demetrin, nuk i kishte dhënë atij asnjë
ndihmë konkrete. Shtrirja e pushtetit të Skerdilaidit mbi qytetet e Dasaretisë, që u bashkuan
me të ·ullnetarisht, nuk duhet të jetë mirëpritur në oborrin mbretëror në Pela dhe ka shumë
të ngjarë që këtu të ketë zanaíillën e ·et edhe konílikti i armatosur midis sundimtarit ilir dhe
lilipit.



4. LUI1A MAQLDONO - ROMAKL DHL NGJARJL1 NL ILIRI

Agresioni i Iilipit V kundër Ilirisë

Koha të cilën Skerdilaidi e kishte zgjedhur për t`i rikthyer shtetit ilir Dasaretinë nuk ishte
aspak e përshtatshme. lilipi sapo ishte çliruar nga luíta në Greqi dhe nuk kishte asnjë
·ështirësi për t`u drejtuar kundër tij. Aq më tepër që kjo ndërmarrje përputhej edhe me
planin e tij të madh për të dalë në brigjet e Adriatikut prej nga ëndërronte të hidhej në Itali.
Me një íushatë të shpejtë ai pushtoi qytetet rreth liqenit Lyhnid dhe ato të Dasaretisë, deri në
Antipatrea.

I ·endosur në ndërmarrjen e tij, lilipi e zgjeroi ·itin tjetër ndërhyrjen në Iliri, duke iu
drejtuar asaj këtë radhë nga deti. Pasi ndërtoi në skelat e Maqedonisë 100 anije, në ·erë të
·itit 216 doli në ishujt e Jonit. Kur u sigurua se ílota romake ishte larg, lundroi për në brigjet
e Ilirisë. Në planin e tij ishte pushtimi i Apolonisë, të cilën e mendonte si bazën më të
përshtatshme për aksionin e tij të ardhshëm. Por, kur iu aírua grykës së Aosit, mori papritur,
lajmin se anijet romake ishin drejtuar për në Apoloni. Pa sqaruar ende íuqinë e
kundërshtarit, ílota maqedone u tërhoq në panik. Skerdilaidi që e kishte ndjerë rrezikun e
një sulmi nga deti ua kishte bërë të ditur këtë gjë romakë·e dhe kishte kërkuar ndihmën e
tyre. Në përgjigje të kësaj kërkese romakët shkëputën nga ílota e tyre e Sicilisë 10 anije
pesërremëshe dhe i dërguan në Apoloni. Ishte kjo skuadër e ·ogël që shkaktoi panik te
maqedonët dhe dështimin e tyre.

Pasojat e kësaj ngjarjeje qenë edhe më serioze. I kërcënuar nga Maqedonia, sundimtari ilir qe
104
detyruar të kthehej me íytyrë nga Roma, pasi kishte luítuar kaq ·jet për të shpëtuar prej saj.
Me agresionin kundër Ilirisë, lilipi kishte bërë një hap íatal për ·etë íatin e Maqedonisë dhe
të Ballkanit në tërësi: kishte bërë që interesat e sundimtarit ilir të përputheshin detyrimisht
me ato të Republikës. Që nga kjo kohë Skerdilaidi do të ·epronte si aleat i Romës, duke i
dhënë politikës së shtetit të tij një kurs të ri që do të ndiqej për rreth katër dekada me radhë.

Drejtimi që kishin marrë punët qysh prej ·itit 21¯ u përcaktua edhe më qartë pas íitores së
lanibalit në Kanë. Në ·itin 215 lilipi dhe lanibali përíunduan një traktat aleance sipas të
cilit zotoheshin të ndihmonin njëri-tjetrin në luítën kundër Romës. Në traktat nuk
përíilleshin aspak interesat e shtetit ilir. Klauzola sipas së cilës romakët nuk duhet të
mbeteshin « zotër të Korkyrës, as të Apolonisë e Lpidamnit, as të larit, as të parthinë·e dhe
Dimales, as të Amantisë », i njihte praktikisht Maqedonisë të drejtën e sundimit në Iliri. Po
të pranojmë se përíundimi i një aleance midis Kartagjenës dhe Maqedonisë ishte objekt
bisedimesh qysh prej kohës së Dozonit dhe se qe ·onuar për shkak të pa·endosmërisë së
lilipit, atëherë në dritën e klauzolës së sipërme ka arsye të mendohet se lakmitë e
Maqedonisë kanë qenë prej kohësh një shqetësim për Ilirinë dhe mbase kanë pasur edhe ato
ndikimin e tyre në marrëdhëniet midis Skerdilaidit e lilipit.

Duke përcaktuar síerat e interesa·e marrë·eshja përcaktonte edhe zonat e ·eprime·e
ushtarake. Në írymën e marrë·eshjes të dyja palët ndërmorën në ·itin 214 ·eprime të
përbashkëta në Itali dhe Iliri. Ndërsa lanibali sulmoi 1arentin, lilipi u drejtua sërishmi
kundër qytete·e bregdetare të Ilirisë. Me një ílotë prej 120 lembesh u íut në Aos dhe pro·oi
të merrte Apoloninë, por shpejt u bind se kjo nuk ishte një punë e lehtë. Atëherë papritmas
u drejtua kundër Orikut, të cilin e pushtoi me sulmin e parë, sepse nuk ishte aq i mbrojtur.
Ndërkaq mbante të ngujuar Apoloninë dhe shpresonte ta merrte me qetësi, duke menduar se
romakët nuk do të ishin në gjendje ta shqetësonin në operacionet e tij. Por ndodhi e
kundërta. Reagimi i romakë·e qe i menjëhershëm: një ílotë prej 50 anijesh pesërremëshe u
nis nga Brindisi dhe pushtoi Orikun që lilipi e kishte lënë në duart e një garnizoni të ·ogël.
Pastaj pa u ·onuar íorcat romake u gjendën në Apoloni, ku hynë natën pa u diktuar. Këndej
së bashku me íorcat e qytetit, sulmuan në beíasi kampin e lilipit, të cilin e gjetën krejt të
pambrojtur. Aíër 3 000 maqedonë mbetën në íushën e betejës ose u zunë robër. Mbreti
pro·oi të ikte nga deti, por si e gjeti grykën e lumit të mbyllur nga ílota romake, dogji anijet e
·eta dhe u tërhoq nga toka për në Maqedoni me mbeturinat e ushtrisë.

Dështimi para mure·e të Apolonisë i tregoi lilipit se plani për daljen në brigjet e Adriatikut
dhe kalimi në Itali nuk ishte një punë e lehtë. Në të dy ·itet që pasuan ai e ndryshoi
drejtimin e sulmit të tij: nënshtroi atintanët, parthinët bashkë me qytetin e tyre Dimalin dhe u
íut në tokat e ardianë·e, duke u shtyrë në ·eri deri në Lis. Mendimi se atij iu nënshtrua edhe
Skodra, madje se u shtri deri përtej lumit Narona, nuk qëndrojnë dhe kanë gjetur pak
përkrahje. Veprimet e dy ·ite·e të íundit dëshmojnë për një strategji të re politike-ushtarake
të lilipit, që synonte të zgjeronte pushtimet në Iliri. Marrja e Lisit, megjithëse i siguroi një
dalje në det, nuk mund të lidhet me planin e ·jetër të kalimit në Itali. Qyteti ishte shumë larg
brigje·e të përtejme të Adriatikut dhe sa kohë që Dyrrahu dhe Apolonia ishin në duart e
romakë·e, çdo kalim përmes detit ishte i paracaktuar të dështonte. Duket më e besueshme
105
që lilipi të jetë interesuar në këto çaste në radhë të parë për ·endosjen e një sundimi të
shëndoshë në Iliri me perspekti·ën e dëbimit të plotë të romakë·e prej këndej, kurse plani i
kalimit në Itali të ketë ardhur duke u zbehur. Pushtimet e tij ishin padyshim një rezultat me
rëndësi: ato ngushtuan shumë zotërimet romake në Iliri dhe duke hyrë si pykë midis tyre dhe
shtetit ilir, e ndanë këtë të íundit prej romakë·e.

Koalicioni antimaqedon

Në qoítë se më 213 dhe 212 lilipi i kishte duart e lira në Iliri, më ·onë punët ndryshuan. Me
marrjen e Syrakuzës dhe të Kapuas ,212-211,, romakët íilluan të shijojnë írytet e para të
epërsisë së armë·e të tyre mbi lanibalin. Pas kësaj ata riakti·izuan politikën e tyre në lindje:
më 211 përíunduan një aleancë me etolët, në të cilën tërhoqën më ·onë edhe disa shtete të
tjera greke, Atalin e Pergamit si dhe shtetin ilir, të përíaqësuar nga Skerdilaidi dhe i biri i tij
Pleurati. Duke shírytëzuar me kujdes armiqësitë e popuj·e të ndryshëm ndaj politikës
pushtuese të lilipit, romakët arritën kështu të krijojnë në Ballkan një koalicion të íuqishëm
antimaqedon, që ua lehtësoi shumë peshën e luítës përtej Adriatikut.

lilipi u njoítua për aleancën në Pela ku ishte duke dimëruar. Duke ditur se gjendja e krijuar
në Greqi do ta tërhiqte plotësisht andej, ai ·endosi të siguronte më parë shpinën e mbretërisë
nga rreziku ilir, ndërmori papritur një ekspeditë kundër toka·e të Orikut dhe Apolonisë dhe
shkretoi ·iset íqinje të Ilirisë me Maqedoninë, me qëllim që të linte pas írikë dhe terror. Në
pran·erë iu kthye Greqisë, por aleatët ia kishin marrë iniciati·ën dhe duke e goditur në
shumë anë e detyruan të ·ihet në pozita mbrojtëse.

Në 209 lilipi i mbante ende tokat e pushtuara në Iliri, sepse në bisedimet për paqe, që u
zh·illuan midis tij dhe etolë·e në lalaia dhe pastaj në Aigon, mbretit iu kërkua t`u kthejë
romakë·e Atintaninë dhe Skerdilaidit ardiejtë, pra pushtimet e tij më ·eriore. Bisedimet
dështuan dhe problemi në këtë rrugë nuk gjeti zgjidhje. Por, po këtë ·it, Skerdilaidin e
gjejmë në Ltoli duke luítuar kundër maqedonë·e dhe një ·it më ·onë, më 208, midis panikut
që kishte kapur aleatët e Maqedonisë në Greqi, lilipit i erdhi lajmi shqetësues nga mbretëria:
« Skerdilaidi dhe Pleurati ishin ·ënë në marshim ». lollësitë rreth këtij sulmi ilir dhe
rezultatet e tij nuk dihen, por íakti që ky marshim kishte ngjallur shqetësime në Maqedoni
tregon se sundimtarët ilirë kishin zbritur thellë në jug dhe si pasojë i kishin dëbuar íorcat
maqedone të paktën nga pushtimet e tyre ·eriore, Lisi dhe tokat e ardiej·e.

Ndryshe nga këto përíundime, ·itet 20¯ dhe 206 shënojnë një rënie të luítës kundër mbretit
maqedon. Romakët që deri atëherë kishin luítuar kundër lilipit me íorca të pakta, u
tërhoqën nga íusha e betejës, duke menduar se ia kishin arritur qëllimit të tyre për të larguar
lilipin nga ndërhyrja në perëndim. Shembullin e tyre e ndoqi dhe Atali, i thirrur në atdhe
për ne·oja të mbretërisë. Pesha e luítës mbeti kështu mbi aleatët ballkanikë. Duke
shírytëzuar këtë gjendje, lilipi përqendroi goditjen mbi etolët dhe më 206 i detyroi ata të
bëjnë paqe të ·eçantë.

Në këto rrethana romakët u detyruan të dërgojnë me të shpejtë íorca në Iliri. Në pran·erë të
106
·itit 205 zbritën në Dyrrah me 10 000 këmbësorë dhe 1 000 kalorës me 35 anije. Sapo
mësuan ardhjen e romakë·e, parthinët dhe popuj të tjerë íqinjë u ngritën kundër
maqedonë·e. Duke pushtuar pa ·ështirësi tokat e tyre, romakët arritën në Dimale, të cilin e
rrethuan. Ndërkohë ata dërguan një pjesë të íorca·e të tyre me 15 anije në Ltoli me shpresë
se mund të prishnin paqen.

Këtu në Apoloni të dyja palët, nën ndikimin e disa rrethana·e, shprehën dëshirën për të mos
e ·azhduar më tej luítën. Gjendja në Itali kishte ndryshuar, lanibali kishte pësuar humbje të
rënda në Itali dhe aleanca me të kishte humbur çdo kuptim për lilipin. Ldhe romakët e
ndienin ·eten të lodhur nga luíta e gjatë me Kartagjenën. 1ë dyja palët ishin të prirura për
një paqe ose të paktën për një armëpushim të gjatë. Lpirotët u ·unë në rolin e ndërmjetësit
dhe loinike, kryeqyteti i tyre, u bë qendër e bisedime·e. Paqja u ·endos dhe sipas kushte·e
të marrë·eshjes, romakë·e u njihej e drejta mbi parthinët e Dimalen dhe dy qytete të ·ogla
pranë tij, kurse lilipi mbante Atintaninë dhe, kuptohet, Dasaretinë. Midis aleatë·e të Romës
është përíshirë edhe sundimtari i shtetit ilir, Pleurati, i cili tani përmendet pa të atin,
Skerdilaidin. Në marrë·eshje nuk thuhet shprehimisht cilat qenë të drejtat që i njiheshin atij.
Paqja, pa dyshim, i jepte íund gjendjes së luítës midis mbretit ilir dhe Maqedonisë ndërsa
çështje territoriale, të pazgjidhura midis tyre, me sa duket, nuk kishte. lakti që në bisedimet
e loinikes nuk bëhet íjalë më për Lisin dhe ardianët tregon se çështja kishte gjetur zgjidhje
që më parë, mbase që në ·itet 209 ose 208.

Lufta e dytë maqedono-romake. Dështimi i Iilipit V

Paqja e loinikes, ashtu sikurse u përíundua, i la hapur kontradiktat midis Romës dhe
Maqedonisë. Pozita që ruajti Maqedonia në Iliri nuk ishte aspak e ía·orshme për
Republikën, por ajo e bënte këtë hap ·etëm e ·etëm që të çlirohej dhe të përqendronte íorcat
për betejat e ardhme ·endimtare me lanibalin. lilipi nga ana e tij e kishte kuptuar se për të
nuk kishte rrugë tjetër, ·eçse të íorconte pozitat në Ballkan dhe në Lindje, ku ai parashikonte
ndeshjen e ardhme me Romën.

Këtë drejtim morën, në íakt, edhe ngjarjet në ·itet që pasuan. Ndërsa Roma ishte duke
përíunduar luítën me lanibalin, lilipi ndërmori një ·arg ·eprimesh diplomatike dhe
ushtarake në Lindje: përíundoi një aleancë me Atalin III të Sirisë, zgjeroi pushtimet në Lgje,
duke u shtrirë deri në lelespont, shtoi presionin mbi Greqinë dhe u mori disa toka etolë·e,
goditi në ·eri dardanët dhe në kundërshtim me traktatin e loinikes bëri pushtime të ·ogla në
Iliri që i lejuan t`u shkëpuste romakë·e parthinët.

Ndërkaq në ·itin 201 romakët e thyen përíundimisht lanibalin dhe e detyruan Kartagjenën
të përíundonte paqen. litimtarët, që edhe më parë nuk e kishin duruar lilipin, nuk mund të
lejonin tani që t`u cenoheshin interesat e tyre në Iliri dhe në përgjithësi nuk mund ta shihnin
me sy të mirë íorcimin e pozita·e të tij në Lindje.

Goditjen ·endosën t`ia japin nga Iliria. Në ·jeshtë të ·itit 200 dy legjione zbritën në Apoloni
dhe ngritën lëmin në aíërsi të lumit Aps. Këtej íilloi sulmi kundër pozita·e të lilipit në
10¯
Dasareti. U dërgua menjëherë një ekspeditë kundër Antipatreas, sepse ky qytet i
rëndësishëm ishte pika më e përparuar e lilipit në Iliri dhe zinte një pozitë kyçe në rrugën që
kalonte përmes luginës së De·ollit për në Maqedoni. Me një sulm të shpejtë íorcat romake
zunë tri kështjella në rrethet e qytetit ,Karagun, Geruntin dhe Orgesin, dhe sakaq u gjendën
para mure·e të tij. Komandanti romak u mundua të hyjë në Antipatrea me anën e
marrë·eshjes, por paria, duke pasur besim te madhësia e qytetit, te muret dhe pozita e tij e
mbrojtur kundërshtoi të dorëzohet. Atëherë romakë·e iu desh ta merrnin me sulm, gjë që u
kushtoi shumë shtrenjtë. Për këtë arësye komandanti romak u soll në mënyrë barbare. Ai
urdhëroi masakrimin e popullsisë prej 16 ·jeç e lart dhe pasi plaçkiti qytetin, e dogji dhe i
shkatërroi muret mbrojtëse të tij. Pas kësaj romakët pushtuan edhe dy qytete më të ·ogla në
thellësi: Kodrionin dhe Knidin dhe pasi lanë një garnizon në Kodrion u kthyen në lëmin e
tyre në Aps. Kjo ekspeditë e përmirësoi shumë pozitën e romakë·e, ata kishin asgjësuar një
bastion të lilipit siç ishte Antipatrea, kurse me ·endosjen e garnizonit në Kodrion kishin
shtyrë në thellësi pikën e kontaktit me armikun dhe kishin hapur rrugën për operacionet e
ardhshme.

Gjatë dimrit konsulli romak u kujdes të siguronte aleatë. 1hirri në lëmin e tij në Aps
mbretërit e ·ende·e íqinje me Maqeoninë, midis të cilë·e Pleuratin e Ilirisë, Baton e
Dardanisë dhe Aleksandrin e Athamanisë dhe u mori atyre premtimet për ndihmë në luítën
kundër lilipit. Por përpjekjet për të tërhequr etolët përsëri në luítë dështuan, kurse Lpiri i
mbeti besnik lilipit.

Mbreti i Maqedonisë po përgatitej në mënyrë të ethshme për íushatën e stinës së ardhshme
të ·itit 199. I siguruar nga qëndrimi i Lpirit dhe i Lidhjes etole në jug ai i përqendroi íorcat
në ·eri. Me qëllim që të mënjanonte rrezikun e një depërtimi dardan në Maqedoni, dërgoi
íorca për të mbyllur grykën e Pelagonisë. Me íorcat kryesore u ·endos diku në aíërsi të malit
Lynkus duke pritur një sulm të konsullit dhe të Pleuratit, që mendonte se do t`i ·inte përmes
luginës së Genusit në drejtim të Lyhnidit. Por u gabua. Konsulli nuk e ndryshoi drejtimin e
tij. Duke rimarrë operacionin u shty më tej në Dasareti dhe nëpër luginën e Apsosit
,De·ollit, doli në íushën e Korçës. Këtu u íurnizua me drithë nga hambarët e pasur të
Dasaretisë dhe prej këndej mbërriti në Oresti dhe Llimioti.

Kur mësoi për drejtimin që kishte marrë konsulli, lilipi shpërnguli íorcat nga Pelagonia dhe
Lynku në drejtim të jugut. Por me këtë i hapi rrugën Pleuratit i cili, me sa duket, pasi çliroi
parthinët, ndoqi luginën e Genusit dhe arriti në Lyhnid. Ldhe dardanët ·ërshuan nga ·eriu
në Maqedoni. Në këtë kohë romakët u kthyen përsëri në Dasareti dhe pushtuan qytetin
Peilon. Meqenëse qyteti kishte një pozitë të përshtatshme për të sulmuar Maqedoninë,
konsulli la këtu një garnizon dhe si mori me ·ete plaçkën dhe sklle·ërit, e solli ushtrinë
përsëri në krahinën e qetë të Apolonisë, aty prej nga ishte nisur.

lilipit, përkundrazi, iu desh të bëjë përpjekje të mëdha për të përballuar pas kësaj, në ·eri
ilirët e Pleuratit dhe dardanët që kishin hyrë në Maqedoni, kurse në jug athamanët dhe etolët,
të cilët pas suksese·e të romakë·e kishin ·endosur të hynin përsëri në luítë kundër mbretit të
Maqedonisë. Kështu në dy íushata gjatë ·ite·e 200 dhe 199 lilipi u dëbua nga tokat e
108
parthinë·e dhe Dasaretia, ndërsa kundër tij u ngritën përsëri etolët dhe popullsi të tjera të
·ogla íqinjë.

Në ·itin e tretë të luítës ,198, ·eprimet ushtarake u shpërngulën në jug, në luginën e lumit
Aos. Operacionet e dy ·ite·e të para u kishin treguar romakë·e se rruga për në Maqedoni,
përmes Dasaretisë ishte e lidhur me ·ështirësi serioze përsa i përket íurnizimit dhe rezer·at e
kësaj krahine nuk i përballonin dot ne·ojat e ushtrisë romake. Duhej kërkuar një rrugë tjetër
më e sigurt. L tillë paraqitej lugina e Aosit që të çonte në Maqedoni përmes 1hesalisë. Kjo
krahinë ishte një hambar i sigurt për një ushtri që do të shkëputej kaq shumë nga bazat e saj.
Për·eç kësaj, me hyrjen e etolë·e në luítë gjendja në jug ishte bërë më e ía·orshme për
romakët, prandaj depërtimi në zemër të Greqisë përmes luginës së Aosit u siguronte
romakë·e bashkimin me aleatët e tyre.

lilipi që e kishte ndjerë këtë rrezik dërgoi në pran·erë të ·itit 198 një pjesë të íorca·e që të
zinin grykën e Antigonesë, duke menduar se romakët mund të merrnin rrugën përmes
luginës së Drinos dhe íushës së Malësisë për të dalë në 1hesali. Mbas disa ditësh arriti edhe
·etë me íorcat kryesore dhe, si e pa gjendjen, ·endosi t`ia kushtojë ·ëmendjen kryesore
mbrojtjes së ngushticës së Aosit, e cila megjithëse nëpër një rrugë më të ·ështirë, por më të
shkurtër, të çonte gjithashtu në 1hesali. Pa lëshuar grykën e Antigonesë ai ·endosi íorcat në
të dyja anët e lumit Aos. Mbrojtjen e krahut të majtë, nga ana e malit Asnau ,mali i Golikut,,
dhe grykën e Antigonesë ia besoi komandantit të tij, Atenagorës, kurse krahun e djathtë,
d.m.th. atë nga ana e malit Merop ,mali i Shëndëlliut, dhe rrugën që kalonte nga kjo anë
buzë lumit, e mbajti ·etë.

Romakët që kishin ngritur lëmin e tyre përballë të dyja gryka·e qëndruan për një kohë të
gjatë të pa·endosur për të sulmuar, sepse pozitat e mbretit maqedon ishin shumë të íorta.
Gjatë kësaj kohe nuk munguan edhe përpjekjet për të arritur në një marrë·eshje, por lilipi
shpresonte në rezultate më të mira dhe nuk i pranoi kushtet e konsullit.

Ndërkaq romakët mundën të siguronin një dalje në shpinë të lilipit me ndihmën e njërit prej
parisë epirotase. I zënë në beíasi nga mbrapa dhe i goditur me íorcë në ballë, lilipi u detyrua
të lërë pozicionet e tij të íuqishme dhe të tërhiqej me humbje të mëdha. Duke ndjekur
armikun, romakët u bënë shumë shpejt zotër të një pjese të mirë të Greqisë Qendrore.

Pas kësaj Lidhja Lpirote, deri tani aleate e lilipit, por që nuk kishte hyrë në konílikt të
armatosur, u aírua me romakët. Së shpejti edhe Lidhja Lpirote-Ahease u shkëput nga
aleanca me Maqedoninë.

Në ·itin 19¯ ushtria romake dhe ajo e aleatë·e ishin përqendruar në 1hesali. Në betejën që
u zh·illua në aíërsi të Kinoskeíales, lilipi mori goditjen ·endimtare dhe u detyrua të
kërkonte paqe. Kushtet e paqes qenë shumë të rënda. lilipi detyrohej të hiqte dorë nga
gjithë Greqia dhe nga zotërimet e tij aziatike, t`u kthente romakë·e tokat e pushtuara në Iliri
që ishin njohur nga paqja e loinikes dhe të prishte ílotën, duke e zbritur atë në pesë anije.
Për të kënaqur kërkesat e aleatë·e të tyre, romakët bënë shumë ndryshime territoriale dhe u
109
njohën autonominë disa krahina·e të ·ogla, të cilat ishin ngritur kundër lilipit, gjë që e
thelloi edhe më tepër përçarjen politike në Greqi. Me pushtimin e Dasaretisë dhe të
Atintanisë, romakët i zgjeruan zotërimet e tyre në Iliri dhe e shtynë kontaktin me
Maqedoninë në thellësi. Pleuratit i njohën të drejtën mbi parthinët dhe Lyhnidin dhe me
këtë i zgjeruan kuíijtë e shtetit ilir nga jugu deri në Genus, kurse në lindje përíshinë penestët
deri te liqenet Lynkeste, duke ·ënë kështu edhe shtetin ilir në kontakt direkt me Maqedoninë
në kuíijtë e ·jetër lindorë.

Por duke e detyruar lilipin të kthehej në kuíijtë e ·jetër e të ngushtë të Maqedonisë dhe duke
u asgjësuar si íuqi detare, romakët nuk kishin ndërmend të asgjësonin tani për tani shtetin
maqedon dhe as të shíarosnin ·etë lilipin. Duke iu përgjigjur shqetësime·e të aleatë·e grekë
lidhur me këtë çështje, konsulli u tha se « ishte e qartë se liria e Greqisë kërcënohej nga íorca
e mbretër·e maqedonë, por po të shkatërrohej kjo mbretëri... trakët, ilirët, grekët... do të
dyndeshin në Greqi ».

Pasojat e luftërave romako-maqedone për Ilirinë

Luítërat që u zh·illuan në truallin ilir gjatë çerekut të íundit të shek. III p.e. sonë patën
pasoja të rënda për Ilirinë.

Mbretëria e cunguar dhe e dobësuar ilire, pasi kishte dështuar në përpjekjet e saj për të dalë
nga gjendja e krijuar prej dy luítëra·e të mëparshme, u gjend këtë radhë në një aleancë të
detyruar me Romën. Si e tillë asaj i takoi të mbante një pjesë të peshës së luítës në dobi të
Republikës. Krahinat në jug, që ishin shkëputur nga mbretëria prej kohësh, u kthyen në
rezer·a strategjike të Romës, qytetet e parthinë·e dhe të atintanë·e qenë detyruar të
kontribuojnë në këto luítëra pushtuese të Romës me trupa ndihmëse dhe të strehojnë e të
íurnizojnë ushtritë pushtuese. Duke u kthyer në íushë luíte, këto krahina kaluan herë në
duar të romakë·e, herë të maqedonë·e dhe më se një herë u grabitën dhe u shkretuan.

Gjatë luítës së dytë maqedone u dëmtua në mënyrë të ·eçantë Dasaretia. Qytetet e saj u
plaçkitën e u rrënuan, Antipatrean e shkatërruan nga themelet dhe popullsia e saj u
masakrua, Pelioni u plaçkit dhe i morën sklle·ër banorët e qytetit që përbënin íorcën
prodhuese kryesore, íshatarësia dasarete u detyrua të braktiste ·atrat e saj dhe të merrte
malet në kohën kur ushtritë pushtuese romake grabisnin hambaret e saj.

Luítërat e ·azhdueshme ndikuan rëndë edhe mbi gjendjen ekonomike të Dyrrahut dhe të
Apolonisë. Si aleatë të Romës këto qytete qenë detyruar të përballonin një ·arg detyrimesh
ushtarake dhe ekonomike. Dyrrahu, i cili mbeti pak i mënjanuar nga teatri kryesor i
·eprime·e luítarake, duket se i përballoi më me lehtësi këto detyrime. Ruajtja e standarde·e
dhe e simbole·e tradicionale në prerjet e tij monetare dëshmon për një íarë stabiliteti në
jetën ekonomike e politike të qytetit. Por Apolonia, e cila shërbeu si kryeura e zbarkimit të
trupa·e romake në Iliri dhe si pika më e synuar e maqedonë·e në kundër·eprimet e tyre ndaj
Romës, e ndjeu më shumë peshën e luítës. Barra e rëndë e detyrime·e që rridhnin nga
aleanca me Romën dhe shkretimi i toka·e nga sulmet e lilipit V e rënduan shumë gjendjen
110
ekonomike të këtij qyteti. Për ta përballuar këtë gjendje apoloniatët u detyruan të
intensiíikojnë prerjen e monedha·e prej bronzi dhe të hidhnin në treg ·ariante të reja
monedhash që ndryshojnë herë pas here simbolet e tyre. Me detyrime të rënda ngarkuan
romakët edhe qytetet e aíërta me Apoloninë: Bylisin, Orikun dhe Amantien. Lshtë për t`u
shënuar se në këtë kohë monedhat e këtyre qytete·e huazojnë simbolet e prerje·e apoloniate,
gjë që u imponohet me dashje ose pa dashje, nga ne·oja për të përballuar së bashku peshën e
luítës.

Kështu, paqja e ·itit 196 e gjeti Ilirinë të raskapitur nga luítërat e gjata dhe të dobësuar
ekonomikisht e politikisht.



S. LUI1A L 1RL1L ILIRO-ROMAKL
RLNIA L SH1L1I1 ILIR

Gjendja politike në Ballkan e në Iliri pas vitit J96

.rab;a ve fvqi e Cevtit abe g;atterivi i forcare avtirova/e ve ítiri
Pasi íitoi luítën e dytë me Maqedoninë, Roma u kujdes të íorconte pozitat e saj në Greqi dhe
të zinte këtu ·endin e Maqedonisë. Për këtë qëllim ajo shírytëzoi me mjeshtëri kontradiktat
që ekzistonin midis shtete·e greke, duke përkrahur Lidhjen e Ahesë asgjësoi lë·izjen e
Nabisit në Spartë, më pas u dha íund pretendime·e të Lidhjes Ltole për hegjemoni në Greqi
dhe njëherësh me këtë u preu rrugën synime·e të Antiohut të Sirisë mbi këtë ·end.

Në këto ngjarje Mbretëria e dobët Ilire, e ·arur dhe e lidhur me detyrime ndaj Romës, ·eproi
si aleate e saj. Pleurati qe detyruar të dërgonte ílotën e tij kundër brigje·e të Greqisë dhe të
ndihmonte me këtë për íitoren romake mbi etolët në ·itin 189.

Ldhe lilipi V mori anën e romakë·e. Ai i ndihmoi ata kundër Nabisit dhe pastaj edhe në
luítën kundër etolë·e dhe Antiohut. Duke u përzier në këtë luítë lilipi shpresonte të
përmirësonte pozitat e tij dhe u mundua t`i kthejë Maqedonisë një pjesë të toka·e të
humbura, por romakët e detyruan të tërhiqej në kuíijtë e ·itit 196, duke i dhënë të kuptonte
se nuk kishin ndërmend të ndanin me të pozitat e tyre në Greqi.

Interesat e Maqedonisë u ndeshën përsëri me politikën agresi·e të Romës. lilloi një
periudhë e re marrëdhëniesh të acaruara, që çuan dalëngadalë në koníliktin e íundit të
armatosur midis tyre. Përgatitjet për luítë gëlltitën për shumë ·ite me radhë burimet më të
rëndësishme ekonomike dhe ngritën në këmbë íorca ushtarake që nuk kishte njohur më parë
historia e luítëra·e të këtyre dy ·ende·e. Me luítën e ashpër politike për të bërë aleatë dhe
përkrahës ato e shtrinë koníliktin mbi një zonë të gjerë të Ballkanit dhe të Lindjes. Shtetet e
kësaj zone dhe shtresat e ndryshme shoqërore u tërhoqën në konílikt sipas interesa·e të tyre
politike dhe ekonomike.

111
listoria e shtetit ilir në këtë kohë është e lidhur ngushtë me përpjekjet që bëhen në
Maqedoni dhe në Ballkan për të përballuar rrezikun e ri romak. Gjendja që u krijua pas
luítës kundër etolë·e dhe Antiohut dhe ngjarjet e lidhura me marrëdhëniet midis
Maqedonisë e Romës gjetën një ·lerësim të ri në Iliri. Politika agresi·e e Romës që synonte
tani asgjësimin e plotë të shtetit maqedon nuk mund të pritej mirë nga shtetet e ·ogla të
Ballkanit, duke përíshirë këtu edhe shtetin e dobësuar ilir. Gjendja e ekuilibruar që ishte
krijuar nga prania përballë njëra-tjetrës në Gadishull e íorcës maqedone dhe asaj romake,
ishte i ·etmi íaktor që kishte siguruar, në një mënyrë ose në një tjetër, mbijetesën e këtyre
shtete·e. Prishja e kësaj gjendjeje nuk ishte në interesin e tyre. Duke ·lerësuar drejt këtë
rrezik u gjallëruan dhe u akti·izuan íorcat antiromake në Iliri. Si pasojë, në ·itet e íundit të
sundimit të Pleuratit ·ihet re një kthesë në marrëdhëniet e mbretit ilir me Romën, që u
shpreh në aírimin e tij me Maqedoninë. 1ë dhënat numizmatike dëshmojnë për ·endosjen e
lidhje·e të ngushta ekonomike dhe politike midis shtetit ilir dhe Maqedonisë. Ldhe prania e
trupa·e ilire në përbërjen e garnizonit të Kasandresë që pro·ohet nga Li·i dhe që sipas
íjalë·e të tij « i pat dërguar prej kohësh Pleurati », ·ërteton këtë mendim.

Senati reagoi me íorcë të madhe kundrejt qëndrimit të ri ilir, ·eçanërisht pas ardhjes në íuqi
të Gentit, i cili pasoi Pleuratin në ·itin 181. Politika romake u drejtua kundër mbretit të ri
me tërë ashpërsinë e saj. Ai u akuzua si nxitës për riíillimin e piraterisë nga ana e ilirë·e dhe
për trajtimin e keq që po u bëhej gjoja aleatë·e të Romës dhe qytetarë·e romakë në Korkyra
Nigra. Me këtë pretekst senati caktoi në ·itin 1¯8 një ílotë të posaçme prej 10 anijesh, e cila
do të ·epronte në Adriatik për të ruajtur nga ílota ilire ujërat midis Ankonës dhe 1arantos.

Brenda ·endit mbreti u ·u, jo pa nxitjen e Romës, përpara ·ështirësi·e edhe më serioze.
Kundër tij u ngritën dalmatët, të cilët u shkëputën nga mbretëria. Përpjekje të tilla u bënë
edhe nga krerë të íise·e të tjera. Gentit iu desh të bënte një luítë të ashpër kundër
aristokracisë së lartë me tendenca proromake, e cila kishte përkrahës edhe në oborrin
mbretëror. Në këtë luítë ai nuk u ndal as përpara sakriíikimit të ·ëllait, Platorit, që Roma
synonte ta ·inte në íron në ·end të tij.

Përpjekjet për forcimin ekonomik e politik të Mbretërisë

Kërcënimi i ri romak diktonte ne·ojën e përgatitje·e për t`i dalë përpara një konílikti të
hapur, i cili siç tregojnë ngjarjet, ishte i pashmangshëm. Duke e kuptuar qartë këtë detyrë,
Genti i kushtoi gjithë ·ëmendjen e tij íorcimit ekonomik dhe politik të mbretërisë.

Midis masa·e me karakter ekonomik ajo që na dëshmohet më mirë nga burimet është
·eprimtaria e dendur monedhaprerëse që zh·illoi Genti. Krahas Skodrës dhe Lisit mbreti u
njohu të drejtën e prerjes së monedha·e edhe dy qytete·e të tjera të mëdha, Rizonit dhe
Lyhnidit, si dhe dy íise·e të rëndësishme Labeatë·e e Daorsë·e. Kjo zgjeroi shumë
qarkullimin monetar dhe e shtriu atë në ·iset më të thella të mbretërisë. Rëndësi të ·eçantë
patën përpjekjet e Gentit për ·endosjen e një sistemi të përbashkët monetar në mbretërinë e
tij. Për këtë qëllim ai ndërpreu prerjet e ·jetra të punishtes së Skodrës dhe në ·end të tyre
hodhi në treg monedha të reja. 1ani monedha kryesore e Skodrës në ·end të Zeusit, mban
112
në íaqe portretin e mbretit, kurse në shpinë, duke ruajtur si simbol anijen ilire, ·endin e
legjendës së qytetit e zë titulli dhe emri i mbretit.

Monedhën me mburojë përkrenare që u íut në sistemin monetar të Skodrës qysh prej kohës
së Pleuratit, Genti ·azhdoi ta presë, por edhe kësaj i hoqi legjendën e ·jetër dhe në ·end të
saj ·uri titullin dhe emrin e ·et. Kjo tregonte se Genti i kishte hequr Skodrës autonominë
monetare dhe punishten e bashkësisë qytetare e ktheu në punishte mbretërore.

Ndryshe prej Skodrës mbreti u njohu Lisit, Labeatë·e dhe Daorsë·e të drejtën që monedhat
e tyre t`i siglojë me emrin e bashkësisë qytetare apo íisnore ,·as····· Ge·····,, por edhe këta i
detyroi të respektojnë standardin shtetëror: të pajisin monedhat e tyre me portretin e mbretit
dhe anijet ilire, si dhe t`u japin të njëjtën masë e peshë që kishin monedhat e prera në
punishten mbretërore të Skodrës.

Më ·onë mbreti shtiu në dorë edhe punishten monetare të Lisit dhe i ndaloi qytetit prerjen e
monedha·e autonome, që nga kjo kohë ai krijoi për Skodrën, Lisin dhe krahinat qendrore të
mbretërisë, një sistem monetar të përbashkët të përbërë nga tri monedha: dy prej tyre ishin
monedhat e njohura që priteshin në punishten mbretërore të Skodrës, njëra me portretin e
mbretit - anijen ilire, dhe tjetra me mburojë - përkrenare. Monedha e tretë ishte monedha e
·jetër, e ·ogël e Lisit, e cila paskëtaj do të siglohej me titullin dhe emrin e mbretit. Në
sistemin e ri monedha e parë përíaqësonte nominalin, kurse dy të tjerat nëndarjet e tij.

Sistemi monetar që ·endosi Genti në zonën qendrore nuk u shtri edhe në qytetet periíerike
të mbretërisë. Monedhat prej argjendi të Rizonit me mburojë - pegas dhe ato prej bronzi të
Lyhnidit me mburojë gjysmë anije, të prera në emër të bashkësisë qytetare ,··ss·t··, ·a|·at··,
·a··s··, dëshmojnë për një íarë autonomie në marrëdhëniet ekonomike të këtyre qytete·e me
mbretërinë.

Gjatë sundimit të Gentit, Skodra, Lisi dhe qytete të tjera të mbretërisë íituan një gjallëri të
madhe ekonomike. Rrezja e qarkullimit të monedha·e të prera në emër të mbretit apo të
qytete·e e të íise·e në punishtet e Skodrës, Lisit, Rizonit, Lyhnidit etj., u shtrinë në skajet më
të thella të Mbretërisë Ilire dhe në disa raste edhe përtej kuíij·e të saj. Në jug monedhat e
Gentit zbresin deri në Dyrrah e Apoloni. Vetë prerjet e daorsë·e dhe të labeatë·e si dhe
monedhat e gjetura në Mat, Peshkopi, Malësi e Madhe dhe në krahinat e thella të Malit të Zi,
tregojnë se qarkullimi monetar kishte depërtuar dhe në krahinat e brendshme malore.

Politika e ndjekur prej Gentit në íushën e prerje·e monetare mund të konsiderohet një
reíormë e ·ërtetë, që i lejoi mbretit të përqendrojë në duart e tij mjete të íuqishme íinanciare.
Dëshmi e qartë e kësaj është përmbajtja e thesarit mbretëror që u kap nga romakët. Li·i na
thotë se në arkën e mbretit u gjetën 2¯ ponde ari, 19 ponde argjendi, 13 000 denarë dhe 120
000 monedha ilire argjendi. Kjo ishte një shumë e madhe që mbreti e kishte grumbulluar
nga të ardhurat e pronarë·e mbretërorë dhe taksat e rënda që u kishte ·ënë nënshtetas·e.

Dendësimi i prerje·e monetare dhe përpjekja për të përqendruar në arkën shtetërore sa më
113
shumë mjete íinanciare diktohej në radhë të parë nga gjendja ndërkombëtare. Rreziku
romak sa ·inte bëhej më i qartë dhe mbreti duhej të shtonte përpjekjet e tij për íorcimin e
ushtrisë dhe të ílotës. lakti që në kohën e shpërthimit të koníliktit eíekti·i i ushtrisë ilire
numëronte 15 000 ·eta, me të cilët Genti u drejtua kundër romakë·e ,pa llogaritur këtu
garnizonet e ·eçanta të qytete·e, dhe íakti që ílota ilire numëronte ende në íund të luítës 220
anije, tregon se sundimtari ilir e kishte ·lerësuar drejt këtë rrezik dhe u kishte kushtuar gjithë
·ëmendjen përgatitje·e për ta përballuar atë.

Ato elemente të organizimit shtetëror që në burimet e periudhës së sundimit të Agronit apo
të pasardhës·e të tij dolën në mënyrë sporadike, tek Genti ·ijnë e plotësohen dhe problemi
bëhet më i qartë në tërësinë e tij.

Në kohën e Gentit, edhe pse e cunguar, Mbretëria Ilire shtrihej ende në një territor mjaít të
gjerë dhe përíaqësonte íuqinë e dytë pas Maqedonisë, në pjesën perëndimore dhe jugore të
Gadishullit. Pasi i dhanë Pleuratit Parthen dhe Lyhnidin, romakët i njohën Mbretërisë Ilire si
kuíi jugor Genusin, në lindje ajo përíshinte edhe tokat e Penestisë, kurse në ·eri pas
shkëputjes së dalmatë·e nuk shtrihej më tej se krahina rreth gjirit të Rizonit.

Kryeqytet i mbretërisë ishte Skodra. Njësitë administrati·e të saj duket se përputheshin me
territorin rreth qytete·e. Ato kishin si qendër një qytet të rëndësishëm dhe rreth tij një ·arg
kështjellash, të cilat mbronin kryeqendrën dhe gjithë krahinën. Një njësi të tillë íormonte
Rizoni me kështjellat e ·ogla rreth këtij gjiri. Që nga koha që Skodra u bë kryeqytet i
mbretërisë duket se qendra e Labeatë·e kaloi në Meteon. Në jug, si shembull mund të sillet
krahina e penestë·e, për të cilën burimet lejojnë të nënkuptohet se íormonte një tërësi të
tillë. Uskana, qyteti më i madh i penestë·e, ishte kryeqendra e krahinës, kurse kështjellat që
përmenden rreth saj ishin, me sa duket, qendra me íunksione më të ngushta administrati·e e
mbrojtëse.

Burimet nuk sjellin të dhënat e ne·ojshme për të përcaktuar sa njësi të tilla kishte mbretëria,
megjithatë, duhet menduar se atje ku kemi një qytet të rëndësishëm, rreth tij kemi dhe një
krahinë që íormonte një njësi administrati·e të mbretërisë. Nuk mund të kërkohet kjo për
krahinat e thella malore ku jeta qytetare nuk u zh·illua. Rolin e qendra·e kanë mundur ta
luajnë këtu ·etëm íortesat e ·ogla që shërbenin si seli e aristokracisë së íise·e.

L mbështetur në ekonominë e përparuar sklla·opronare të qytete·e Mbretëria Ilire e Gentit
paraqitet me tipare të qarta të një monarkie të tipit helenistik. Pushteti më i lartë ishte në
duart e mbretit. Ashtu si dhe parardhësit e tij ai mbante titullin « mbret i ilirë·e » dhe
sundonte si një mbret romak dhe nuk njihej në burimet ndonjë organ tjetër që të kuíizonte
·eprimet e tij. Anëtarë të ·eçantë të íamiljes mbretërore zinin detyra me përgjegjësi në punët
e shtetit, por rolin më të rëndësishëm në jetën politike e luanin « miqtë » e mbretit. Ata ishin
bashkëpunëtorët më të aíërt e më të besuar të tij. Këtë institucion, që ishte tipik helenistik e
ndeshim në Mbretërinë Ilire për herë të parë gjatë sundimit të 1eutës, « miq·e » ajo u besoi
drejtimin e punë·e të shtetit. Në kohën e Gentit « miqtë » e mbretit luanin një rol të
dukshëm në qe·erisjen e ·endit dhe ngarkoheshin me misione të rëndësishme diplomatike.
114

Mbreti ishte kryekomandant i íorca·e të armatosura tokësore dhe detare. Veprimet
ushtarake i drejtonte ·etë ose ua besonte komandantë·e të ·eçantë. Bërthamën kryesore të
ushtrisë që ishte mbështetja kryesore e pushtetit mbretëror e përbënin kontingjentet e
rregullta, të cilat sipas rastit qëndronin si garnizone në qytete ose përqendroheshin për të
ndërmarrë një ekspeditë apo për të përballuar luítimet në një íront të caktuar. Burimet nuk
bëjnë íjalë për íorca ndihmëse në përbërjen e ushtrisë ilire, por nuk duhet përjashtuar
mundësia që íiset malore të kenë ushqyer ushtrinë mbretërore me íorca të tilla, sa herë që i
thërriste mbreti, duke qenë të komanduara nga krerët e tyre.

Njësi e ílotës ilire është lembi, një anije e ·ogël, por e shpejtë dhe e mano·rueshme. (do
lemb, për·eç rremtarë·e, kishte edhe 50 luítëtarë që përbënin njësinë bazë të íorca·e
ushtarake detare dhe mbase edhe tokësore ilire.

Mbreti kishte nën kontroll punishtet monetare dhe autorizonte prerjen e monedha·e në
emër të ·et ose të bashkësisë qytetare e íisnore. Një aparat íiskal ·ilte taksat me të cilat
Genti kishte ngarkuar shtetasit, kurse burgjet dhe nënkuptohet, një aparat dhune garantonin
rendin e ·endosur nga shtresa sunduese dhe përíaqësuesi i saj më i lartë, mbreti.

Në marrëdhëniet me botën e jashtme shtetin e përíaqësonte gjithashtu mbreti, ai shpallte
luítën dhe përíundonte paqen, lidhte aleanca, zh·illonte bisedime të drejtpërdrejta ose
përmes përíaqësues·e caktonte pengje për të garantuar një marrë·eshje, merrte hua etj..

Administrimi i qytete·e dhe i krahinës që lidhej me to u besohej dinastë·e, të cilët mbreti
mund t`i zë·endësonte. Në zonën qendrore të mbretërisë Genti arriti ta kuíizonte shumë
autonominë e qytete·e dhe ta dobësonte autoritetin e dinastë·e lokalë, të cilët në burimet
njihen ndryshe dhe si « principa illyriorum ».

Siç shihet, në këtë periudhë shteti ilir paraqitet me një strukturë të gjithanshme dhe me
organe administrati·e që ishin ngarkuar me íunksione të ndryshme në ·eprimtaritë për
íorcimin e pushtetit qendror dhe konsolidimin e shtetit. Reíorma monetare ishte një
shprehje e qartë e kësaj politike. Kontradiktat në plan ndërkombëtar që mplekseshin me ato
sociale, të brendshme, e diktonin një politikë të tillë. Genti e përçoi këtë pa ngurrim dhe me
rezultat në zonën qendrore të mbretërisë.

Politika e jashtme e Gentit

Duke qenë në marrëdhënie të ndera me Romën, Genti u kujdes të ·endosë marrëdhënie të
mira me íqinjët ballkanikë. Qysh në íillim të sundimit të tij, ai ia arriti të ·endoste lidhje
miqësore me íqinjën lindore, Mbretërinë Dardane. Këto marrëdhënie mbreti i përíorcoi me
një martesë dinastike dhe sado e ndërlikuar që u bë më ·onë gjendja politike në Ballkan, nga
burimet nuk del që ato të jenë prishur.

Por bazën e politikës së jashtme të shtetit ilir në këtë kohë e përbënin marrëdhëniet miqësore
115
me Maqedoninë. Synimet ekspansioniste të Romës kishin diktuar një politikë të tillë qysh në
·itet e íundit të sundimit të Pleuratit. 1ani në kohën e Gentit, ·azhdimi i kësaj politike bëhej
edhe më i ne·ojshëm, sepse, në íund të ·ite·e 80 dhe sidomos gjatë dekadës së re, senati e
shtoi presionin politik mbi shtetet e Ballkanit dhe në mënyrë të ·eçantë mbi Maqedoninë dhe
Mbretërinë Ilire. Burimet letrare nuk hedhin dritë mbi marrëdhëniet e tij me sundimtarin e
Maqedonisë Perseun, në ·itet e para të sundimit të Gentit, por në to ·ihet re qartë një
paralelizëm në qëndrimin armiqësor të Republikës ,Romës, ndaj tyre. Nga ana tjetër,
materiali numizmatik dëshmon për lidhje të ngushta ekonomike dhe si rrjedhim edhe
politike, midis Mbretërisë Ilire dhe Maqedonisë.

Marrëdhëniet e Gentit me Perseun dokumentohen më mirë në prag të luítës së íundit. Dy
lajme të Li·it që lidhen me íundin e ·itit 1¯3 dhe íillimin e ·itit pasues hedhin dritë mbi këto
marrëdhënie. Njëri ka të bëjë me ·rasjen e Artetaurit, një dinasti të ·ogël që përkrahte
politikën romake diku në Iliri, ndoshta në zonën e pushtuar nga romakët dhe që në burime
paraqitet si një aksion i kombinuar i Perseut dhe i Gentit. Lajmi tjetër bën íjalë për dy sulme
të Gentit kundër toka·e të Isës dhe përkon në kohë me akti·itetin që zh·illon Perseu për të
përmirësuar pozitat e tij në jug dhe në lindje. Këto ngjarje që shkaktuan shqetësimin e
romakë·e dhe të aleatë·e të tyre nuk mund të merren thjesht si një produkt i propagandës
romake që synonte t`i paraqiste të dy so·ranët si pro·okatorë. Li·i, sipas Polibit, pohon se,
krahas delegatë·e që ·ijnë nga Lindja me ankesa kundër Perseut, delegatë nga Isa ·ijnë para
senatit për të akuzuar Gentin për atë që « ishte në një mendje me mbretin e Maqedonisë dhe
që të dy së bashku po përgatitnin luítën kundër romakë·e ». Gjendja ishte e tillë që u
impononte të dy so·ranë·e ne·ojën e ·eprime·e të bashkërenditura për të përballuar
rrezikun romak që sa ·inte bëhej më kërcënues. Megjithatë është íakt se duke u përgatitur
për t`i bërë ballë këtij rreziku, të dy so·ranët nuk donin një konílikt të hapur me Romën,
íuqia e së cilës nuk ishte për të mos u përíillur. Prandaj Genti, ashtu siç bën edhe Perseu, u
shpejtua të dërgonte delegatë në Romë « për të larë nga íajet që i ngarkonin isasit ». Senati
nuk pranoi të bisedonte me të dërguarin e mbretit dhe i bëri të ditur pakënaqësinë e tij duke
e shoqëruar me kërcënime. Duke dashur, nga ana tjetër, që ta izolonte plotësisht Perseun,
senati pro·oi ta bindë Gentin që të shkëputej nga miqësia me mbretin maqedon dhe të
bashkonte armët e tij me ato të romakë·e. Genti qëndroi në pozitat e tij dhe delegati romak
u kthye në atdhe i dyshuar se ishte korruptuar me të hollat e mbretit ilir. Me këtë ndërpriten
përpjekjet romake për të tërhequr Gentin nga ana e tyre.

Kështu në pragun e luítës kundër Maqedonisë, kur Roma zh·illonte një ·eprimtari të etshme
diplomatike, të shoqëruar me presion të madh politik, për të izoluar Perseun, sundimtari ilir
nuk mori anën e Republikës. Li·i e paraqet Gentin të lëkundur, por íaktet tregojnë se as
këtë radhë, as më pas, mbreti ilir nuk tregon shenja lëkundjeje në qëndrimin e tij ndaj Romës.
Ishte ·etëm përgatitja e pamjaítueshme që do ta pengonte për të dalë në íushën e betejës
kundër saj.

Lufta e tretë romako-maqedone, veprimet luftarake të vitit J7J

Krahas përgatitje·e diplomatike, Roma po merrte edhe masat ushtarake për të asgjësuar
116
Maqedoninë dhe Mbretërinë Ilire që ishin dy íorcat kryesore, të cilat pengonin planet e saj
ekspansioniste në Ballkan.

Në nëntorin e ·itit 1¯2 senati urdhëroi dërgimin e íorca·e të para në brigjet e përtejme të
Adriatikut, të përbëra nga 5 000 këmbësorë dhe 300 kalorës. Ky kontingjent i ·ogël që
dërgohej si pararojë e ushtrisë konsullore, pasi zbriti në Lpir, me sa duket në Orik, ngriti
lëmin e ·et në aíërsi të Nymíeut, në tokat e Apolonisë. Këndej një njësi prej 2 000 ·etash u
dërgua menjëherë për të zënë, siç na thuhet, « íortesat e dasaretë·e dhe të ilirë·e ». Po të
gjykojmë nga të dhënat e më·onshme, íorcat romake duhet të jenë ·endosur në këtë kohë në
Lyhnid, Uskanë dhe në disa kështjella rreth saj, aty ku prania e tyre na del papritur në ngjarjet
e dimrit të ·itit 1¯0,169. Ky aksion kishte një qëllim të largët strategjik. Ai duhet të
siguronte pozitat romake në Iliri, të mbante të hapura rrugët kryesore për në Maqedoni dhe
të bënte presion mbi Mbretërinë Ilire, duke e ndarë atë territorialisht nga Maqedonia.

Më ·onë íorca të pakta u dërguan në Greqi dhe u ·endosën nëpër qytete si garnizone të
·ogla që kishin më tepër karakter simbolik. Një kontingjent i ·eçantë u dërgua në 1hesali
për të zënë Larisën si një pikë me rëndësi strategjike. Pasi ishin zënë pozitat e përparuara në
Iliri e 1hesali, në pran·erën e ·itit 1¯1, senati ·endosi të íillonte luítën kundër Perseut.
Goditja do të jepej nga 1hesalia. Ushtria konsullore pasi zbriti në Apoloni, përshkoi Lpirin
dhe ra në ultësirën thesale, këtu ajo u gjend përpara íorca·e të Perseut që kishin zënë rrugën
e hyrjes për në Maqedoni, 40 000 ishin íorcat konsullore përballë 43 000 íorca·e të Perseut,
megjithatë të dyja palët iu shmangën beteja·e ·endimtare dhe stina e ·erës së ·itit 1¯1 u
mbyll pa ndonjë rezultat të shënuar, duke i lënë kundërshtarët në pozitat e mëparshme,
íillestare.

Ndërkaq Roma nuk e la krejt pas dore edhe Mbretërinë Ilire. Ndërsa ushtria konsullore u nis
për të zbritur në Apoloni, ílota romake ·uri dorë mbi 54 anije të Gentit, pa marrë pëlqimin e
mbretit dhe i përíshiu në përbërjen e íorca·e detare që do të zinin Qeíaloninë dhe do të
·epronin gjatë bregdetit grek në mbështetje të íorca·e tokësore romake. Më ·onë romakët
duket se ndërmorën një aksion të dytë, shumë të rëndësishëm, kundër Mbretërisë Ilire.
Ndërsa po zh·illohej íushata ·erore në 1hesali, konsulli urdhëroi të nënshtroheshin disa
qytete në Iliri. Midis tyre Karnunti, një qytet i paidentiíikuar, u bëri një qëndresë të íortë
pushtues·e, prandaj pretori që komandonte íorcat romake, urdhëroi plaçkitjen e këtyre
qytete·e. Nuk është thënë qartë për ç`qëllim u organizua kjo íushatë, megjithatë një ngjarje
që ndoshta mund të lidhej me të, do të ishte ajo që ka të bëjë me ndryshimet në kuíirin jugor
të Mbretërisë Ilire. Duke qenë në marrëdhënie të ndera me Gentin dhe pasi dështuan
përpjekjet për ta bërë atë për ·ete, senati urdhëroi aneksimin e toka·e dhe të qytete·e
parthine që i pat njohur Pleuratit më 196 dhe e shtyu kuíirin e Mbretërisë Ilire nga Genusi në
Ardaksan, aty ku shënohet disa ·ite më ·onë. Në këtë rast Karnunti dhe qytetet e tjera që u
sulmuan bashkë me të duhen kërkuar në ·eri të Genusit. Lshtë për t`u shënuar se si për
rastin e grabitjes së anije·e, ashtu dhe për ndryshimet që ndodhën në kuíirin jugor të
mbretërisë, sundimtari ilir nuk jep asnjë shenjë kundërshtimi, sepse, me sa duket, nuk ishte
në gjendje ta bënte një gjë të tillë.

11¯
Iushata e Perseut në Iliri në dimrin e vitit J70/J69

.teavca itiro·vaqeaove
Gjendja në írontin thesal edhe në ·itin 1¯0 mbeti e pandryshuar. Në Iliri përkundrazi u
zh·illuan ngjarje të rëndësishme. Në ·erën e këtij ·iti romakët i shtuan íorcat e tyre rreth
Mbretërisë Ilire. Garnizoni i Isës që kishte më parë ·etëm 12 anije të ·ogla ·endase u
përíorcua me 18 anije të tjera pesërremëshe dhe 2 000 ushtarë, që do të ishin të gatshëm për
çdo rast kundër Gentit. Nga ana tjetër, Senati dërgoi në Iliri edhe 4 000 këmbësorë dhe kjo
íorcë u rrit më ·onë me 8 000 ·eta, me trupat ndihmëse që u mobilizuan midis aleatë·e të
Romës. Kështu íorcat romake nga 5 000 që ishin në íillim të koníliktit u rritën në ·itin 1¯0
në 15 000 ·eta. Kjo íorcë e konsiderueshme që ushtronte presionin e ·et të ·azhdueshëm
mbi Mbretërinë Ilire, kishte krijuar një gjendje luíte të pashpallur.

Gjendja e krijuar në Iliri shqetësonte mjaít edhe Perseun, sundimtarin e Maqedonisë. lorcat
romake që ishin grumbulluar këtu po bëheshin një rrezik gjithnjë më serioz për të dhe po e
ngushtonin Gentin që ai e quante aleatin e tij të natyrshëm. Prandaj, pasi përíundoi íushatën
kundër dardanë·e, Perseu ·endosi t`i godiste pozicionet romake në Penesti dhe, duke u
shtyrë në thellësi të Ilirisë, të ·endoste kontaktet me Gentin. Si kohë të përshtatshme për
këtë ekspeditë, Perseu zgjodhi mesin e dimrit ,dhjetor-janar 1¯0,169,, kur një sulm romak
kundër Maqedonisë nga ana e 1hesalisë ishte pothuajse i pamundshëm, meqenëse bora e
madhe i bënte të pakapërcyeshme malet që ndanin këto dy ·ende. Pasi përqendroi një íorcë
goditëse prej 12 500 ·etash në Stuberë u drejtua kundër Uskanës, qytetit më të madh të tokës
së penestë·e dhe e rrethoi atë. Mbas një qëndrese të ·ogël garnizoni romak prej 4 000
·etash dhe íorcat ndihmëse të mobilizuara tek ilirët u dorëzuan. Romakët i ndanë në grupe
të ·ogla dhe i shpërndanë nëpër qytete për t`i mbajtur në rojë, kurse uskanasit dhe ilirët e
zënë rob i shitën.

Pas kësaj Perseu u drejtua kundër qytetit Oene, që zinte një pozitë strategjike në rrugën për
në krahinën e labeatë·e, qendër e mbretërisë së Gentit. Por më parë iu desh të nënshtronte
një ·arg kështjellash, midis të cila·e Draudakun, një qendër e íortë dhe me një popullsi të
dendur, që zinte një ·end me rëndësi në mbrojtjen e Oenes. Vetëm pasi zuri këto kështjella
dhe bashkë me to edhe garnizonet e ·ogla romake, gjithsej 1 500 ·eta, Perseu arriti në Oene.
Qyteti ishte ·endosur në një ·end të mbrojtur mirë nga lumi që i kalonte pranë dhe një mal i
lartë në shpinë të tij. Meqenëse nuk pranoi të dorëzohej, mbreti qe i detyruar ta merrte me
íorcën e armë·e pas një rrethimi të gjatë e të lodhshëm. I zemëruar, Perseu urdhëroi të
masakroheshin të gjithë burrat, gratë e íëmijët i mori rob dhe qytetin ua la ta plaçkisnin
ushtarakë·e.

Pas kësaj íitoreje ekspedita i kishte arritur objekti·at e saj: kishte larguar njëherë për njëherë
rrezikun e një in·azioni romak nga perëndimi dhe kishte çelur rrugën për tek Genti. I
kënaqur Perseu u kthye në Stuberë dhe menjëherë u kujdes për të hyrë në lidhje me mbretin
ilir, aleancën me të cilin në këtë çast e çmonte shumë. Për këtë qëllim, nisi dy përíaqësues të
·et, Adeun nga Maqedonia, dhe ilirin Pleurat, i cili gjendej pranë tij i mërguar dhe që do të
shërbente si përkthyes. Delegatët u porositën të iníormonin Gentin mbi rezultatet e luítës
118
kundër romakë·e dhe dardanë·e, në mënyrë të ·eçantë t`i ·inin në dukje íitoret që kishte
korrur Perseu gjatë íushatës së íundit në Iliri dhe t`i propozonin aleancë. Pasi përshkuan një
rrugë të gjatë, përmes krahina·e malore të Ilirisë delegatët arritën në Skodra. Genti ndodhej
në Lis, prandaj i ítoi ta gjenin atje. Bisedimet që íilluan këtu në janar të ·itit 169 dhe që u
rimorën disa herë gjatë këtij ·iti, përíunduan ·etëm në janarin tjetër të ·itit 168. Që në
takimin e parë Genti e pranoi idenë e një aleance, por u tha të dërguar·e të Perseut se nuk
kishte armë dhe të holla të mjaítueshme për t`u shpallur luítën romakë·e. Pas kësaj
përgjigjeje të Gentit, tradicioni antik dhe pas tij gjithë historiograíia moderne, kanë parë
gjithmonë lëkundjet dhe pa·endosmërinë e mbretit ilir për t`u prishur haptazi me romakët
dhe dëshirën e tij për të përíituar sa më shumë të holla. Perseu, nga ana tjetër, paraqitet gjatë
traktati·a·e si një koprac që do t`ia arrijë qëllimit me një çmim sa më të lirë, prandaj humbet
kohën me bisedime të zgjatura dhe pa rezultat. Nuk ka dyshim se qëndrimi proromak i
Polibit, që i transmeton këto bisedime, ka bërë që të errësohet përmbajtja racionale e këtyre
traktati·a·e. Rezer·a që bën Genti në lidhje me mungesën e armë·e dhe të të holla·e
dëshmon ·etëm se ai ishte i papërgatitur për të hyrë në luítë. Kjo ·ërtetohet edhe me atë që
një ·it më ·onë ai do ta bënte këtë pa ngurrim. lakti që Genti nuk iu përgjigj menjëherë
kërkesës së Perseut tregon se midis tyre kishte, me sa duket, ·ështrime të ndryshme të
karakterit taktik për çështjen e luítës. Ndërsa mbreti maqedon, mbasi kishte hyrë në luítë,
donte që me aksionet e tij ushtarake dhe politike t`u imponohej romakë·e, t`i bindte se ishte
e pamundur íitorja mbi maqedonët, dhe t`i bënte të pranonin një zgjidhje kompromisi, Genti
që e shikonte ende të balancuar íorcën romake me atë maqedone, donte të íitonte kohë për
një përgatitje të mjaítueshme para se të hynte në luítë, në qoítë se kjo do të ishte e
pashmangshme.

Ndërsa këta dy so·ranë mendonin dhe ·epronin me mënyrën e tyre, romakët merrnin masa
për të kaluar në ·eprime ·endimtare. Në muajt e íundit të dimrit të ·itit 169, aksionet e tyre
në Iliri ishin ende të parëndësishme: ata ndërmorën një sulm që përíundoi pa sukses, për të
ripushtuar Uskanën dhe më pas u kujdesën që të íorconin kontrollin mbi krahinat e
pushtuara të Ilirisë, duke marrë për këtë qëllim pengje nga parthinët dhe disa qytete të
penestë·e, që kishin mbetur në duart e tyre. Romakët nuk patën sukses në një aksion që
ndërmorën në Lpir. Por në prag të ·erës gjendja ndryshoi. Në írontin thesal romakët, me
një mano·ër të shkathët kaluan masi·in e Olimpit dhe papritur u gjendën në Maqedoni, duke
e detyruar Perseun të tërhiqej në pozita të reja mbrojtëse.

Ndërkaq íorcat romake në Iliri u rritën në 30 000 ·eta. Në numrin e përgjithshëm të íorca·e
tokësore dhe detare që përqendroi Republika në íillim të ·itit 168, kjo ishte një íuqi e
konsiderueshme. Në kundërshtim me tendencën e historiograíisë antike dhe moderne për të
minimizuar rolin e Mbretërisë Ilire, kjo shiíër tregon qartë se ç`·end zë ajo në këtë luítë
·endimtare për íatet e popuj·e të Ballkanit, sa kohë që Roma qe detyruar të drejtonte kundër
saj një íorcë të tillë ushtarake.

Përpjekjet që u bënë nga Perseu gjatë dimrit 169,168 për të gjetur një zgjidhje diplomatike të
koníliktit, duke përdorur si ndërmjetës shtetet helenistike, dështuan. Në këto rrethana u bë e
qartë se íati i luítës do të zgjidhej ·etëm në íushën e betejës.
119

Në janar të ·itit 168 bisedimet midis përíaqësues·e të Perseut dhe Gentit morën íund pasi
pala maqedone kishte marrë përsipër të jepte një ndihmë íinanciare prej 300 talentesh për
ne·ojat e luítës dhe « gjithë sigurimet e domosdoshme ». Kjo írazë që mbase nënkuptonte
rregullimin e gjithë marrëdhënie·e midis dy mbretëri·e gjatë dhe mbas luítës, mbetet për íat
të keq te Polibi e papëríunduar. Menjëherë pas kësaj Genti ratiíikoi marrë·eshjen në Meteon
dhe pasi bëri betimin, u dorëzoi përíaqësues·e të mbretit maqedon pengjet. Perseu që i jepte
një rëndësi të ·eçantë kësaj aleance, në këtë çast kritik për Maqedoninë, e shpalli
përíundimin e marrë·eshjes me një solemnitet të ·eçantë: ai organizoi në Dium ceremoninë
e betimit dhe të këmbimit të pengje·e në prani të kalorisë maqedone, duke llogaritur kështu
edhe eíektin psikologjik që do të kishte kjo ngjarje në trupat e tij.

Për·eç delegacionit që asistoi në ceremoninë e ratiíikimit të marrë·eshjes, Genti dërgoi në
Maqedoni edhe dy përíaqësues, të cilët së bashku me një delegacion maqedon do të shkonin
në Rod për ta tërhequr këtë íuqi detare në aleancën e tyre. Këtij misioni so·ranët i jepnin një
rëndësi të madhe, sepse sipas tyre po të bënin për ·ete këtë qytet, romakë·e nuk do t`u
mbetej asnjë shpresë për íitore as në tokë, as në det. Ata kishin shumë besim në suksesin e
këtij misioni, sepse edhe Rodi, me pozitën hegjemone në Mesdheun Lindor nuk e donte
daljen e Republikës në këto anë.

Pas kësaj Genti mori qëndrimin e parë të hapur kundër romakë·e, të cilët kohët e íundit
kishin riakti·izuar diplomacinë e tyre për ta bërë për ·ete mbretin ilir. Dy delegatë që senati
kishte dërguar për këtë qëllim i arrestoi dhe menjëherë kaloi në masat eíekti·e për íillimin e
·eprime·e luítarake. Në këtë pikë tradita polibiane i atribuon Perseut një ·eprim të
pandershëm që e shpjegon me ·esin e tij të kopracisë. Sipas Polibit, mbreti maqedon i
bindur se me këtë hap Genti ishte komprometuar në marrëdhëniet me romakët, ndërpreu
dërgimin e ndihmës íinanciare, lejoi ·etëm dërgimin e 10 talente·e, kurse shumën tjetër të
para·e, të ·ulosura me simbole ilire, që kishte arritur në kuíi, urdhëroi ta kthenin mbrapsht.
Ky pasazh i Polibit, për ·ërtetësinë e të cilit e mbrojnë me íorcë edhe autorë modernë, është
·ënë në dyshim me të drejtë, si një shprehje e qëndrimit të tij, përgjithësisht armiqësor ndaj
Perseut, ashtu sikurse edhe ndaj Gentit, íigurat e të cilë·e ky historian dhe pas tij gjithë
burimet antike i paraqisnin në një dritë të rreme.

Lufta e tretë iliro-romake

Kështu në çastin kur konílikti kishte arritur kulmin e tij, mbreti ilir kishte ·endosur të hynte
në luítë kundër Romës, duke e zgjedhur këtë si të ·etmen rrugë për mbrojtjen e pa·arësisë
politike. Vendimi i tij u prit me entuziazëm në Maqedoni, në Rod dhe duhet menduar edhe
në ·ise të tjera të Ballkanit, sepse ngjallte shpresa për íitoren mbi romakët.

Genti nuk ·onoi të ·epronte. Pasi kishte grumbulluar në Lis një íorcë të konsiderueshme
prej 15 000 ·etash, u hodh në sulm. Me íorcat kryesore u drejtua kundër qytetit Basania, i
cili siç na ka mbërritur në tekstin e Li·it, ishte 5 milje nga Lisi. Ky qytet ishte në aleancë me
romakët. Genti u mundua ta bëjë për ·ete atë me anë të bisedime·e, por mbasi nuk pranoi
120
të nënshtrohej, e rrethoi. Ndërkaq të ·ëllanë Kara·andin e dërgoi me 1 000 këmbësorë dhe
50 kalorës, në ·eri për të nënshtruar íisin e Ka·ë·e. Qyteti Durn e priti mirë, kurse qyteti
tjetër i mbylli dyert Kara·andit. Genti nuk pati sukses edhe në operacionet detare. llota e tij
prej 80 anijesh që ishte dërguar të godiste tokat rreth Dyrrahut dhe Apolonisë dhe, me sa
duket, të ·endoste kontrollin mbi rrugën detare që lidhte të dy brigjet e Adriatikut, u thye në
aíërsi të Apolonisë në ndeshjen me ílotën romake dhe qe e detyruar të tërhiqej në drejtim të
·eriut.

Pas kësaj romakët, që kishin përqendruar ndërkaq íorcat e tyre në Genus, u drejtuan kundër
mbretit në Basania. lorcat romake, dy herë më të mëdha në numër, mbasi pushtuan qendrat
e rëndësishme gjatë rrugës, u gjendën para mure·e të Skodrës. Boshllëku që është krijuar në
tekstin e Li·it nuk jep mundësi për të njohur hollësitë e këtyre ·eprime·e luítarake.

Qëndresën e íundit Genti e bëri në Skodra. Ai shpresonte shumë në këtë qytet që e kishte
zgjedhur si kryeqendër të mbretërisë, sepse pozita e tij oíronte një mbrojtje të sigurt. Dhe
me të ·ërtetë i rrethuar nga dy lumenj, Klausali dhe Barbana dhe i íortiíikuar mirë, qyteti
mund të përballonte me sukses një rrethim të gjatë. Por mbreti nuk diti ta organizonte mirë
mbrojtjen. Në ·end që íorcat ilire të qëndronin brenda mure·e rrethuese të qytetit dhe t`i
shmangeshin përleshjes në íushë të hapur, u íutën në betejë aty ku armiku kishte epërsi
numerike, dhe i theu keqas. Pasi dështuan edhe përpjekjet e ·ëllait të tij, Kara·andit, për të
grumbulluar íorca të tjera nga krahinat përqark, Genti u dorëzua.

Dhjetë ditë më ·onë pas rënies së Skodrës, në betejën që u zh·illua në Pydna u shkatërrua
përíundimisht dhe ushtria maqedone. Njëherësh me Ilirinë dhe Maqedoninë romakët
nënshtruan dhe Lpirin. Genti dhe Perseu bashkë me íamiljet e tyre, me plaçkë e robër të
shumtë luíte u dërguan në Romë.

Kështu u nënshtruan dy shtetet e íuqishme të Ballkanit dhe u ·endos në këto krahina
sundimi romak.

Copëtimi i tokave të shtetit ilir

Menjëherë pas mbarimit të luítës romakët u morën me ndarjen administrati·e të toka·e të
shtete·e të mundura. Senati romak i shpalli « të lirë » ilirët e maqedonët, në të ·ërtetë,
sikurse e treguan ngjarjet e më·onshme, ai shpalli humbjen e pa·arësisë së tyre. Në një
mbledhje që u bë në Skodra, në ·itin 16¯ p.e. sonë, ku morën pjesë pesë të dërguar të
posaçëm nga Roma dhe përíaqësuesit e parisë ilire proromake, komandanti i ushtrisë Lue
Anici shpalli ·endimet e senatit romak. 1okat e shtetit ilir u ndanë në tri njësi administrati·e
të ·eçanta. Në krahinën e parë, me qendër Lisin, qenë përíshirë tokat përreth këtij qyteti deri
te lumi Mat në jug. Njësia e dytë administati·e përbëhej nga krahina e banuar prej labeatë·e,
qendra e së cilës ishte Skodra. Në krahinën e tretë bënin pjesë ·iset bregdetare ilire në ·eri të
Skodrës deri te lumi Narona, duke përíshirë qytetet Rizen e Olcin. Pushtuesit romakë
shpallën gjithashtu se të gjithë ilirët, që nuk ishin bashkuar me Gentin në luítën kundër
Romës nuk do të paguanin taksa, kurse ilirët e tjerë do t`i jepnin shtetit romak gjysmën e
121
taksa·e që i kishin paguar mbretit Gent. Romakët larguan nga qytetet dhe kështjellat ushtritë
e tyre dhe në krye të njësi·e administrati·e të íormuara rishtas ·unë përíaqësues nga paria
ilire, përkrahëse të politikës pushtuese të Romës në Iliri.

(íarë íshihej prapa « Lirisë » së dhënë nga Roma· Për të kuptuar këtë duhet marrë parasysh
pohimi i autorë·e antikë, që theksojnë se Iliria e Maqedonia, të mundura ishin ·ënë « nën
pushtetin e popullit romak » dhe se ilirët e maqedonët do të jetonin « të lirë » ·etëm mbasi
romakët t`u jepnin atyre kushtetutën, duke rregulluar ligjet dhe duke caktuar taksat. Pastaj tri
krahinat ilire të ndara dhe të bazuara mbi autonominë e « ci·itates-·e » bashkësi·e, do të
kishin organet e tyre administrati·e, por nuk do të kishin të drejtë për të pasur asnjë lloj
marrëdhënie gjinie, ekonomike e politike midis tyre. Në këtë mënyrë ndërpriteshin lidhjet
ekonomike, bëhej i pamundur një bashkim ushtarak i tyre dhe shmangej kështu rreziku i një
kryengritjeje.

Krahinat e qytetet ilire në jug të lumit Mat, të cilat nuk kishin bërë pjesë në shtetin ilir të
Gentit, sundimtarët e paria e të cilë·e qysh në dy luítërat e para iliro-romake kishte mbajtur
krahun e Romës, siç qenë parthinët e atintanët, romakët i mbajtën nën protektoratin e tyre.
1ë tjerët që nuk kishin marrë pjesë në luítë, si bylinët, amantët, dasaretët etj., i lanë përsëri
më ·ete. Qytetet greke Korkyra, Apolonia e Dyrrahu ruajtën autonominë e tyre, por mbetën
baza të rëndësishme ushtarake për ·eprimet luítarake të më·onshme të Romës në Ballkan.
Për pjesëmarrjen në luítën kundër shtetit ilir senati romak u ndau atyre 220 anijet që ishin
pjesë e plaçkës së zënë në Iliri.

Në tokat e shtetit të Lpirit, ku romakët kishin hasur gjatë ·eprime·e ushtarake një qëndresë
të íortë, pas shkatërrime·e të mëdha, pas masakra·e që bënë legjionet romake dhe
shndërrimit në sklle·ër të një pjese të madhe të popullsisë, u ·endos një regjim i rreptë
ushtarak. Vetëm qytetit loinike, bashkë me një territor të ·ogël të banuar nga kaonët,
romakët u lanë një íarë autonomie, sikurse tregojnë disa mbishkrime dhe monedhat e prera
prej këtij qyteti.

Kështu pas mbarimit të luítës së tretë iliro-romake, Iliria e Jugut u copëtua ekonomikisht e
politikisht. 1ë ·ëna nën protektoratin e Romës ose duke pasur një íarë autonomie, krahinat
e qytetet ilire nuk mundën të zh·illonin si më parë ekonominë e tyre. Disa degë të
prodhimit, si nxjerrja e metale·e e ndërtimi i anije·e u ndërpre dhe kaluan në duart e
romakë·e. Megjithëse disa qytete të Ilirisë së Jugut ·azhduan prerjen e monedha·e
autonome, qarkullimi monetar dhe marrëdhëniet tregtare nuk kishin më atë intensitet që
kishin pasur para luítëra·e iliro-romake. Në këtë kohë u íorcua edhe më tepër pozita e
shtresës së pasur ilire, e sklla·opronarë·e të mëdhenj, të cilët e mbështetnin politikën e
Romës dhe kërkonin të përíitonin nga rrethanat e reja ekonomike e politike për të shtuar
pronat e pasuritë e tyre.

Kjo gjendje që u krijua në Ilirinë e Jugut në íund të shek. III dhe gjatë shek. II p.e. sonë nuk
zgjati shumë. Ajo qe e ·arur në përgjithësi nga politika që Republika do të ndiqte në
Gadishullin Ballkanik dhe nga synimet pushtuese të saj. Dy ngjarje që ndodhën brenda një
122
kohe të shkurtër, agresioni romak ndaj krahina·e ·eriore ilire dhe kthimi i Maqedonisë në
pro·incë e bënë të qartë qëndrimin që do të mbante Roma kundrejt ilirë·e. Romakët, pas
kryengritjes maqedone të ·itit 149 p.e. sonë, krijuan pro·incën e Maqedonisë dhe përíshinë
në të të gjitha krahinat ilire në jug të lumit Mat.








































123
K R L U VI

MBRL1LRIA L DARDANISL

Mbreteria Daraave aoti ve ./evev bi.tori/e ve .be/. í1 ¡.e. .ove abe v be v;e ¡re; fa/torere reteravte,
¡otiti/e abe v.btara/e ve írro¡ev ]vgtivaore g;ate .be/v;re ííí·í ¡.e. .ove ´bteti i Daraavi.e, av/e i bere
.fiae aovivivit rova/ ¡er v;e /obe te g;ate, ra vev ¡v.btetiv e Peravaori.e Rova/e. abe iv ba.b/avg;it
Prorivce. .e Me¸i.e .e í¡erve ;Moe.ia ´v¡erior) ve ritiv 11 e. .ove. Merebte.ia e ai/vr.bve, qe /ri;oi
iaevtitetiv aaraav abe re¸i.tevca e ra¸bave.bve, beve qe ve ritiv 2¨· e. .ove te /ri;obe; v;e.ia e reçavte
aavivi.tratire·¡otiti/e rova/e, Prorivca e Daraavi.e.


































124
1erritori dhe popullsia

Dardania shtrihej në territorin e Koso·ës së sotme, të Maqedonisë Veriperëndimore, të
Serbisë Jugore dhe në një pjesë të Sanxhakut. Në gjysmën e dytë të shek. III p.e. sonë, në
kuadër të mbretërisë hyri edhe Peonia dhe qyteti me rëndësi gjeo-strategjike Bylazora
,Veleshi i sotëm,. Koso·a, duke përíshirë edhe territorin e Shkupit, përbënte hapësirën
qëndrore të kësaj mbretërie.

Dardania kishte një pozitë të ·olitshme gjeograíike dhe gjeostrategjike, që mundësoi krijimin
e ndërlidhje·e me hapësirat íqinje dhe ato më të largëta. 1erritori i saj, duke u përshkuar nga
luginat e lumenj·e Vardar, Drin, Mora·ë, Ibër dhe Sitnicë, përbënte një udhëkryq të
rrugëkalime·e të rëndësishme ballkanike që shpinin drejt Lgjeut, Adriatikut dhe Detit të Zi.

lalë edhe pasuri·e natyrore ,arit, argjendit, hekurit, íusha·e pjellore, pyje·e, kullota·e,, si dhe
të klimës së përshtatshme, kontinentale dhe mesdhetare, Mbretëria Dardane në shek. IV-II
p.e. sonë njohu lulëzimin më të madh.

Në Dardani jetonin një ·arg íisesh, por nga burimet e shkruara ngelën të njohur ·etëm íisi i
dardanë·e, galabrë·e, daunë·e dhe i thunatë·e Pa dyshim, íisi i dardanë·e, pas konsolidimit
dhe íuqizimit të aristokracisë íisnore, në shekujt VI-IV p.e. sonë, mori rolin udhëheqës mbi
bashkësitë íisnore duke i dhënë emrin mbretërisë. Në shek. V p.e. sonë këto íise banonin në
hapësirën midis lumenj·e Axios ,Vardar,, Drilon ,Drin,, Margus ,Mora·ë, dhe 1imakus
,1imok,.

Ltimologjia e emrit dardan, përkatësisht e Dardanisë, lidhet me glosën indoe·ropiane dardh-
a, shqip: dardha, dhe do të thotë ·endi i dardha·e. Ldhe qytetet antike dardane e përcjellin
zh·illimin íonetik të shqipes, si Naissus-Nish, Scupi-Shkup, apo emrat e male·e e të
lumenj·e në Dardani, si Scardus mons ,Mali Sharr,, Drinus ,Drini, etj..

Dardanët janë një nga íiset e mëdha ilire. Në epokën e hekurit, ata íormuan një kulturë me
·eçori lokale duke ruajtur tiparet e përbashkëta me kulturën ilire. Vendbanimet në këtë kohë
janë ngritur në kodra gjeostrategjike, pranë burime·e të qëndrueshme ekonomike.
Vendbanimet rrethohen me ledhe prej dheu, përíorcohen me gjerdhe, apo me ledhe prej
gurësh, të ngritura me teknikë të thatë. Këto ·endbanime njihen sot me emrat gradina,
gadisha e gradisha, disa prej tyre që banuan edhe në antikitetin e ·onë e në mesjetë, njihen
me toponimet gjytet dhe kala.

Deri në shek. IV p.e. sonë ·arrimi kryesor është bërë në nekropole tumulare, si në gjithë
tre·ën tjetër ilire. Në íazat e hershme të epokës së hekurit ka edhe ·arrime me urna - kultura
Bërnicë ,shek. XI-IX p.e. sonë,.

Dardania paraurbane

Bazat për lindjen e shtetit dardan ·ërehen në protohistorinë dardane gjatë shek. VI-IV p.e.
125
sonë. Në këtë íazë protourbane íuqizohet aristokracia íisnore, e cila akumulon pushtetin,
duke krijuar kështu bazë për një shtresë të ardhshme sklla·opronare.

Lidhjet me jugun e zh·illuar, gjatë shek. VI-V p.e. sonë shpejtuan procesin e diíerencimit
shoqëror. 1regtarët sollën në trojet dardane importe të shumta luksoze për të plotësuar
ne·ojat e aristokracisë ·endëse gjithnjë në rritje.

Prodhimtaria e mjeshtër·e dardanë u intensiíikua nga mesi i shek. V p.e. sonë. Zejtarët
poçarë, prodhonin enë me çark sipas traditës ·endëse dhe sipas modele·e helene.

Vendbanimet e íazës protourbane gjenden ende në kodra, por me elemente më të a·ancuara
arkitektonike, siç janë themelet me gurë e me lidhje të thatë. Ato zgjerohen në shpate
kodrash, me tendencë të ·endosjes së tyre rrëzë kodra·e apo në rraísh, gjë që bëhet tipike në
íazën ·ijuese, me krijimin e qendra·e urbane.

Nekropolet e shek. VI-IV p.e.s. ·azhdojnë të jenë të tipit tumular duke qenë pjesë e traditës
së hershme ilire.

Dardanët në shek. IV p.e. sonë

íiva;a abe forcivi i Mbreteri.e Daraave
Lajmi i parë për dardanët i përket mesit të shek. IV p.e. sonë dhe tregon për një përpjekje të
mbretërisë së Maqedonisë, që ishte bërë asokohe íuqia politike-ushtarake më e madhe në
Ballkan, për të íorcuar kuíijtë ·eriorë. Sipas historishkruesit romak, Justinit, lilipi II kishte
mundur të mposhte e të nënshtronte dardanët e íqinjët e tjerë. Kjo luítë e sundimtarit
maqedon lidhet me pushtimin e Paionisë dhe në përgjithësi me ·eprimet e tij ushtarake
kundër ilirë·e, sepse në ·itin 344 p.e. sonë ai sulmoi edhe shtetin ilir.

Gjendja që lilipi II ·endosi në kuíirin me dardanët qe e përkohshme dhe më tepër një
sigurim i kuíij·e me íqinjët ilirë, të cilët e kundërshtonin politikën hegjemoniste të
Maqedonisë në Ballkan. Në kuíirin me dardanët shteti maqedon kishte arritur pasi kishte
pushtuar ·iset e paionë·e. Ngjarjet që ndodhën pas kësaj luíte, duke íilluar me kryengritjen e
·itit 335 p.e. sonë tregojnë qartë se dardanët nuk u pajtuan me politikën pushtuese të
Maqedonisë dhe me gjendjen e krijuar në kuíirin jugor, prandaj edhe u bashkuan me
koalicionin antimaqedon.

Duke përshkruar ngjarjet e mësipërme, autorët antikë nuk përmendin asnjë qendër banimi të
dardanë·e dhe nuk thonë asgjë për organizimin e tyre të brendshëm. Madje, ata nuk
përmendin as sundimtarin e tyre. Por ngjarjet e më·onshme dhe të dhëna të tjera burimore
dëshmojnë se në gjysmën e dytë të shek. IV p.e. sonë ishte kryer bashkimi i íise·e në një
bashkësi të íuqishme. Dardania asokohe përbënte një tërësi gjeograíike e politike më ·ete.
Në bashkësinë e dardanë·e ishte rritur mjaít pushteti i parisë pronare të toka·e. Nga gjiri i
kësaj parie doli më ·onë dinastia mbretërore, që i ·azhdoi luítërat me Maqedoninë, shkaku i
të cila·e nuk qe ·etëm plaçka. Këto luítëra u nxitën, në radhë të parë, nga politika e
126
sundimtarë·e maqedonë, të cilët duke mbajtur të pushtuar Paioninë kishin ndërprerë
marrëdhëniet miqësore midis dy íqinjë·e dhe kërcënonin në mënyrë të ·azhdueshme
dardanët.

Në íillim të shek. III p.e. sonë në tre·ën qendrore të Ballkanit del Mbretëria Dardane si një
organizëm politik i rëndësishëm. Në ·itet 80 të atij shekulli, në tre·ën e mësipërme ndodhën
dy ngjarje të rëndësishme, të cilat lidhen njëra me tjetrën: in·azioni i keltë·e, kalimi i tyre në
drejtim të Greqisë e të Maqedonisë dhe ndihma që dardanët i oírojnë Maqedonisë për t`u
mbrojtur nga ky in·azion. Sipas njoítimit të Justinit, në ·itin 2¯9 p.e. sonë « mbreti i
dardanë·e » kishte dërguar delegatë te mbreti maqedon Ptoleme Kerauni për t`i oíruar një
ndihmë ushtarake prej 20 mijë luítëtarësh në luítën kundër keltë·e. Por Ptoleme Kerauni e
përbuzi ndihmën dhe iu përgjigj me íjalë íyese delegatë·e dardanë. Dardanët morën masa
mbrojtëse kundrejt keltë·e. Pas disíatës në Greqi, keltët të mundur e të shpartalluar u
tërhoqën drejt ·eriut. 1epricat e ushtrisë së tyre « u asgjësuan të gjitha në tokën e dardanë·e,
nëpër të cilën deshën të kalonin », kështu shkruante Diodori në tregimin e tij për
përíundimin e in·azionit të keltë·e.

Ngjarjet që lidhen me in·azionin e keltë·e janë një burim i çmuar për të njohur gjendjen e
krijuar te dardanët në íillim të shek. III p.e. sonë. Ndonëse nuk njihet emri i sundimtarit të
dardanë·e, dihet se këta të íundit kishin mbretërinë e tyre, e cila tashmë ishte një íorcë
politike-ushtarake e íuqishme. Ndryshe nuk ka si shpjegohet ndihma prej 20 000 luítëtarësh
që mbreti dardan i oíroi shtetit maqedon. Ky ·eprim i sundimtarit të dardanë·e duhet parë
si një tregues i íuqisë së Mbretërisë së Dardanë·e dhe, ndoshta, edhe si një përpjekje për të
ndryshuar marrëdhëniet me íqinjët jugorë.

Pas këtyre ngjarje·e, në burimet e shkruara antike, për katër dekada nuk ka ndonjë lajm për
dardanët. Së pari mund të mendohet se gjatë kësaj kohe dardanët qenë të shtrënguar të
merrnin masa për zhdukjen e pasoja·e të in·azionit kelt. Duke u mbështetur në përhapjen e
onomastikës dardane dijetarët kanë shíaqur edhe një mendim tjetër: gjatë periudhës së
mësipërme Mbretëria e Dardanë·e u íorcua edhe më tej duke zgjeruar njëkohësisht kuíijtë e
saj në ·eri e në jug.

Në gjysmën e dytë të shek. III p.e. sonë riíilluan luítërat midis Mbretërisë Dardane dhe
shtetit maqedon. Shkaku i íillimit të luítëra·e duket se ka qenë politika pushtuese e
sundimtarë·e maqedonë kundrejt íqinjë·e të tyre iliro-·eriorë dhe në mënyrë të ·eçantë
pushtimi i truallit të paionë·e. Paionët herëpashere janë ngritur kundër pushtues·e
maqedonë dhe, duke u bashkuar në aleanca antimaqedone, kanë mundur të çlirohen. Një
aleancë e ·jetër, më tepër se sa një pushtim, duhet të ketë ekzistuar midis dardanë·e e
paionë·e, sepse nuk mund të shpjegohen ndryshe të dhënat e autorë·e antikë sipas të cilë·e,
sa herë që paionët íitonin pa·arësinë, dardanët e kishin të hapur rrugën drejt Maqedonisë.

Një politikë të tillë ndoqi edhe sundimtari i parë dardan që njohim me emër, Longari, i cili,
pasi çliroi Paioninë në ·itin 231 p.e. sonë, luítoi kundër Demetrit II të Maqedonisë duke
kundërshtuar kështu përpjekjet e shtetit maqedon për të zgjeruar kuíijtë ·eriorë. Mbretëria
12¯
Dardane ishte íorcuar shumë dhe prej kësaj kohe sundimtarët maqedonë u detyruan të
angazhonin íorca të mëdha ushtarake në koníliktin me dardanët, çka ndikoi negati·isht në
·eprimet e tyre luítarake në Greqi dhe në përgjithësi në dobësimin e shtetit maqedon.

Në këtë periudhë ngritjeje të mbretërisë së tyre sundimtarët dardanë bënë përpjekje për ta
íorcuar pozitën e tyre në zemër të Ballkanit edhe kundrejt shtete·e të tjera íqinje. Në ·itin
229 p.e. sonë, duke përíituar nga rasti që shteti ilir, në krye të të cilit ndodhej 1euta, ishte i
zënë në ·eprime ushtarake në jug, në Lpir, « një pjesë e ilirë·e, - shkruan Polibi, - ishin
shkëputur dhe ishin hedhur nga ana e dardanë·e ». 1euta dha urdhër për të bërë paqe me
epirotët dhe për kthimin e ushtrisë, e cila duhet të nënshtronte popullsitë e shkëputura nga
·arësia e shtetit ilir. Polibi nuk thotë nëse shteti ilir i íuti nën ·artësinë e tij ata ilirë që u
bashkuan me dardanët. 1razirat, me të cilat, sipas tij, u ndesh dhjetë ·jet më ·onë
Skerdilaidi, të çojnë në mendimin se shteti ilir nuk mund t`i mbante nën ·artësi këto íise.
Dardanët, po atë ·it, duke shírytëzuar gjendjen e ·ështirë që kalonte mbretëria maqedone
sulmuan tokat e saj. Maqedonia e dobësuar e përballoi me ·ështirësi sulmin e dardanë·e,
gjatë të cilit u ·ra edhe sundimtari i Maqedonisë Demetri II.

Luítërat dardano-maqedone ·azhduan edhe gjatë sundimit të Antigon Dozonit, kur iniciati·a
e luítës kaloi në duart e Maqedonisë, e ndihmuar edhe nga gjendja e re e krijuar nga aleanca
me shtetin ilir. Antigon Dozoni mundi të nxirrte dardanët jashtë Maqedonisë e Paionisë dhe
nga të gjitha ·iset që kishin pushtuar në ·itet e íundit të sundimit të Demetrit II. Në qytetin
paion Bylazora, në luginën e lumit Aksios, maqedonët ·endosën një garnizon të íortë
ushtarak. Ky qytet kishte një rëndësi të madhe strategjike, sepse duke u ndodhur në luginën
e Aksiosit u mbyllte dardanë·e rrugën në drejtim të Maqedonisë. Një íorcim i tillë i
maqedonë·e në kuíirin me dardanët ishte i domosdoshëm për mbrojtjen e hegjemonisë mbi
Greqinë, aq më tepër kur në brigjet perëndimore të Adriatikut kishin zbarkuar legjionet
romake dhe Republika e Romës kishte ardhur në kontakt me Maqedoninë. Kjo gjendje herët
a ·onë do t`i çonte të dyja palët në luítë.

Politikën antidardane e zbatoi më me konsekuencë pasardhësi i Dozonit, lilipi V. Siç
tregojnë burimet e shkruara, Mbretëria Dardane edhe gjatë sundimit të këtij mbreti nuk u
pajtua me gjendjen e krijuar në Paioni, as me pretendimet hegjemoniste të Maqedonisë. Në
·itin 219 p.e. sonë, kur lilipi V ndodhej në Peloponez ushtria dardane çliroi atë pjesë të
Paionisë që mbanin të pushtuar maqedonët dhe bashkë me të edhe qytetin Bylazora. lilipi V
u detyrua të ndërpriste luítën në Greqi dhe ta dërgonte ushtrinë e tij në kuíijtë ·eriorë.
Veprimet ushtarake u përqendruan përreth Bylazorës dhe luginës së Aksiosit. lorcimi i
kuíirit ·erior të mbretërisë maqedone dhe zotërimi i Bylazorës, që sipas Polibit do ta
·ështirësonte hyrjen e dardanë·e në Maqedoni, nuk i ndali sulmet e këtyre të íundit. Në një
pasazh të Li·it tregohet se sundimtari maqedon u kthye përsëri në ·itin 211 në kuíirin
dardan dhe kësaj radhe pushtoi edhe qytetin Sintia në pjesën jugperëndimore të Dardanisë,
dhe në ·eri të Pelagonisë ,rraíshi i Manastirit, një pikëmbështetje tjetër e rëndësishme e
sulme·e të dardanë·e.

Luítërat që Mbretëria e Dardanë·e bëri me shtetin maqedon gjatë sundimit të lilipit V,
128
pa·arësisht që nuk arritën të zgjidhnin në ía·or të tyre çështjen e ·artësisë së paionë·e, e
dobësuan mjaít Maqedoninë dhe u bënë një pengesë serioze për realizimin e ndërhyrje·e
ushtarake që synonin ri·endosjen e hegjemonisë maqedone në Greqi. Për Mbretërinë
Dardane u krijua një situatë e ía·orshme në koníliktin me Maqedoninë pas agresionit të
lilipit V në Ilirinë e Jugut. Në ·itin 208 p.e. sonë, dardanët në aleancë me Lropin,
sundimtarin e një krahine ilire juglindore, sulmuan Maqedoninë. Ndërsa ky i íundit i kuíizoi
·eprimet ushtarake në qytetin Lyhnid dhe në zonën përreth tij, ushtria dardane zbriti deri në
Orestidë, një krahinë në kuíirin jugperëndimor të Maqedonisë. Kësaj radhe, duke
bashkëpunuar me íorcat ilire të Dasaretisë, ushtria dardane kaloi nëpër Pelagoni në kuíirin
perëndimor të mbretërisë maqedone. lutja e ushtri·e ilire në tokat e shtetit maqedon dhe
sidomos pushtimi i Orestidës nga ana e ushtrisë së dardanë·e e detyruan mbretin maqedon
të hiqte dorë nga luíta e Ahesë dhe të kthehej në Maqedoni. Sulmet e dardanë·e, shkruante
Li·i, bënë që lilipi « të tërhiqej edhe nga luíta kundër romakë·e dhe e ·unë përpara
domosdoshmërisë që të mbronte mbretërinë e ·et ». Me këto ngjarje të íundit duhet të
lidhet edhe një lajm i Justinit, sipas të cilit « dardanët kishin íilluar të shkretojnë krahinat
kuíitare të Maqedonisë dhe kishin marrë 20 mijë robër ». Më pas, ·azhdon ai, lilipi V duke
analizuar situatën e ·ështirë në të cilën gjendej Maqedonia dhe marrëdhëniet me
kundërshtarët kryesorë të saj, ·endosi që íushatën e parë ta bënte kundër dardanë·e, sepse
ata përbënin një kërcënim serioz dhe zotëronin íuqi të mëdha ushtarake. Për zbatimin e këtij
·endimi ai luítoi kundër dardanë·e në ·itet 208 e 206 para e. sonë.

Bashkëpunimi dardano-romak kundër maqedonëve
(Shek. II p.e. sonë)

Gjendja e krijuar në Ballkan në íund të shek. III p.e. sonë, pas paqes që shteti maqedon bëri
me etolët dhe romakët, që i dha mundësi atij për të sulmuar dardanët, nuk ·azhdoi gjatë.
Li·i shkruan se në ·itin 200 p.e. sonë, pas ekspeditës së suksesshme të romakë·e në Dasareti
,kundër Maqedonisë, tek lëmi i romakë·e erdhën mbretër të ndryshëm e prijësa íqinjë të
maqedonë·e, midis të cilë·e Pleurati, i biri i Skerdilaidit dhe Batoja, i biri i Longarit. Ata i
oíronin komandantit romak ndihmë ushtarake kundër maqedonë·e. Dardanët u íutën
përsëri në koalicionin antimaqedon, por tani të përgatitur nga Roma për qëllimet e saj. Ky
koalicion e aíroi Mbretërinë e Dardanë·e edhe me shtetin ilir. Duke bashkëpunuar me
ushtrinë romake që kishte arritur në kuíijtë e Maqedonisë dhe duke i bashkërenditur me të
·eprimet luítarake, paria sunduese dardane shpresonte se me premtimet territoriale që i
kishte bërë Roma, do të realizonte aspiratën e saj të ·jetër, íutjen e Paionisë nën ·arësinë e
saj. Kështu në luítën e dytë romako-maqedone morën pjesë edhe dardanët.

Veprimet e para që ndërmori shteti maqedon në luítën kundër romakë·e qenë ato kundër
aleatë·e të tyre, dardanë·e, të cilët, sipas Li·it, bashkë me etolët íormonin dy mbështetje të
mëdha për romakët. Këto ·eprime u përqendruan në mbylljen e në íorcimin e grykës së
Pelagonisë, një rrugë tjetër kalimi e përdorur nga dardanët sidomos pas aírimit të tyre me
sundimtarët e Ilirisë së Jugut. Në ·itin 199 p.e. sonë, nën presionin e ushtri·e romake lilipi
V i largoi íorcat ushtarake të komanduara nga djali i tij Perseu që mbanin ngushticat e
Pelagonisë dhe në këtë mënyrë u hapi rrugën për në Maqedoni ushtri·e ilire të Pleuratit e të
129
dardanë·e. Ldhe në këtë luítë maqedonët i konsideruan dardanët si armiq më të rrezikshëm.
Duke u tërhequr para íorca·e kundërshtare, sundimtari maqedon mori masa ·etëm kundër
dardanë·e, të cilët pasi kishin plaçkitur Maqedoninë e Sipërme bashkë me romakët, u
tërhoqën drejt ·ise·e të tyre. Ushtria dardane që po largohej nga Maqedonia, e sulmuar nga
maqedonët u detyrua të rreshtohej për luítim. Beteja që ·uri përballë ushtrinë e armatosur
rëndë të dardanë·e kundër kalorisë e këmbësorisë së lehtë të stër·itur mirë të Maqedonisë
përíundoi pa íitoren e asnjërës palë. 1aktika që përdori ushtria dardane bëri që në këtë
betejë ajo të mos kishte humbje të mëdha dhe të mos mbetej asnjë rob në duart e armikut.

Në ·itin 19¯ p.e. sonë, pas betejës së Kinokeíalit që përíundoi në ía·or të romakë·e, u
·endos një armëpushim midis Romës e Maqedonisë. Dardanët, megjithëse luítuan përkrah
romakë·e, ndryshe nga shteti ilir, nuk patën asnjë përíitim, kështu u bë e qartë politika e
diíerencuar e Romës dhe synimet e qëndrimi i saj ndaj shtete·e të ndryshme ballkanike.
Pakënaqësia e krijuar tek paria dardane ndaj romakë·e, pas ngjarje·e të mësipërme, shkaktoi
një të çarë të thellë në marrëdhëniet midis tyre. Ata íilluan përsëri të bëjnë një politikë të
pa·arur që e pro·on edhe íakti se etolët në ·itin 190 p.e. sonë, u kërkuan dardanë·e ushtarë
me pagesë në luítën kundër romakë·e.

Nga ana tjetër, maqedonët përíituan nga paqja e qëndrimi hakmarrës i romakë·e kundër
dardanë·e, të cilë·e iu desh të luítojnë të ·etëm kundër një armiku të egërsuar. Për këtë
qëllim, lilipi V, me íorca të shumta sulmoi dardanët dhe në betejën që u bë pranë qytetit
Stobi në Paioni e theu ushtrinë e tyre. Por dardanët mbetën për maqedonët gjithnjë
kundërshtarë të íortë që nuk e ndërprenë luítën kundër tyre. Duke e ndjerë íorcën e
Mbretërisë Dardane dhe mospajtimin e saj me politikën maqedone, sundimtarët e
Maqedonisë menduan ta shkatërrojnë atë me anën e íorca·e të treta. Për këtë lilipi V i
shírytëzoi bastarnët që banonin në krahinën e Danubit.

« Qëllimi i lilipit, - thotë 1it-Li·i, - ishte që të zhdukte íisin e dardanë·e dhe të ·endoste në
tokat e tyre bastarnët. Ai |lilipi V|, mendonte se prej kësaj do të kishte një përíitim të
dyíishtë, nga njëra anë, do të zhdukej íisi i dardanë·e, i cili gjithmonë kishte qenë armik i
rrezikshëm i Maqedonisë dhe shqetësonte mbretërit e saj në çaste të ·ështira, kurse, nga ana
tjetër, do të dërgonte bastarnët në Itali që ta shkretonin atë pasi të linin në Dardani gratë dhe
íëmijët e tyre ».

Bastarnët in·aduan ·iset dardane në ·itin 1¯9 p.e. sonë të ndihmuar edhe nga trakët e
skordiskët, íqinjë ·eriorë e lindorë të tyre. In·azionet dhe qëndrimi i bastarnë·e në ·iset e
dardanë·e krijoi për këta të íundit një situatë shumë të ·ështirë, kurse Perseu, pasardhësi i
lilipit V, mundi ta ·azhdonte i qetë luítën kundër Romës. Dardanët e pësuan për të dytën
herë nga aleatët e tyre romakë. Roma nuk i dha asnjë përgjigje ankesës së delegatë·e dardanë
që njoítonin senatin romak se in·azioni i bastarnë·e ishte i përgatitur dhe i nxitur nga
Maqedonia. 1ë mbetur përsëri ·etëm, sundimtarët dardanë grumbulluan ushtrinë e tyre dhe
i sulmuan bastarnët. Beteja përíundimtare, tregon 1it-Li·i, u zh·illua nën muret e një qyteti
dardan. Kjo betejë, të cilën e íituan dardanët, edhe pse Li·i nuk e përmend këtë, përíundoi
me largimin e bastarnë·e nga Dardania në dimrin e ·itit 1¯6-1¯5 p.e. sonë.
130

Atë që shteti maqedon nuk mundi ta bëjë me anën e bastarnë·e, u përpoq ta bënte me
íorcën e armë·e të tij. Në ·itin 1¯2 p.e. sonë në krye të ushtrisë maqedone që sulmoi
Mbretërinë Dardane u ·u ·etë mbreti Perseu. litorja e përkohshme nuk i lëkundi dardanët
dhe nuk pati ndonjë rëndësi të madhe, sepse në dy ·itet që pasuan Mbretëria e Dardanë·e
përmendet si një íuqi e rëndësishme në brendi të Ballkanit. Në këtë kohë ata e íorcuan
miqësinë me shtetin ilir nëpërmjet një lidhje martesore të 1eutës, bijës së mbretit Monun, me
Gentin. Kjo aleancë u shoqërua me një ·eprimtari ushtarake të përkohshme kundër
Maqedonisë në kuíijtë perëndimorë të saj, por sukseset e Perseut në krahinën e banuar nga
penestët dhe politika antiromake që íilloi të bënte Genti e aíruan shtetin ilir me shtetin
maqedon. Koniunktura politike që u krijua në prag të luítës së íundit të romakë·e kundër
shtetit maqedon e shtetit ilir e detyroi Mbretërinë Dardane të aírohej përsëri me romakët,
etolët e penestët kundër maqedonë·e. Por me gjithë pjesëmarrjen e tyre në koalicionin
antimaqedon edhe pas mundjes përíundimtare të Maqedonisë, dardanët nuk e morën
Paioninë. « Dardanë·e, të cilët kërkonin Paioninë, pasi ishin kuíitarë me tokat e tyre,
komandanti romak, - thotë Li·i, - iu përgjigj se u jepte liri gjithë atyre që qenë nën sundimin
e Perseut. Duke mos u dhënë Paioninë e kërkuar prej tyre, u dha të drejtën të tregtonin
kripë ».

Organizimi politik dhe zhvillimi ekonomiko-shoqëror i dardanëve në shek. III-II p.e.
sonë

Mbretëria Dardane në shekujt III e II p.e. sonë u shíaq në ngjarjet historike të Ballkanit si një
íormacion politik i íuqishëm dhe i rëndësishëm. 1re·a në të cilën u krijua kjo mbretëri
ndodhej në zemër të Ballkanit dhe identiíikohet me truallin në të cilin autorët antikë kanë
·endosur íisin e madh ilir të dardanë·e. Kjo tre·ë në kohën e lulëzimit të Mbretërisë së
Dardanë·e arrinte në ·eri deri në lumenjtë e Angros ,Mora·a e Ibari, dhe te qyteti Nais, në
kuíirin me autariatët e skordiskët. Në jug ajo shkonte deri te rrjedha e lumit Aksios ,Vardar,,
duke u kuíizuar me Paioninë, Pelagoninë e Penestinë. Në lindje lumi Margos ,Mora·a
Perëndimore, e ndante Dardaninë nga 1rakia, kurse në perëndim lumi Drin e mali i Sharit e
kuíizonin me truallin e shtetit ilir. Dardania e lashtë në ·ija të përgjithshme i përgjigjet
krahinës së sotme të Koso·ës.

Për mungesë të dhënash burimore nuk e njohim ende mirë organizimin e brendshëm të
Mbretërisë së Dardanë·e.

Nga të dhënat burimore të derisotme, që janë të pamjaítueshme, arrihet në përíundimin se
dardanët nuk arritën atë zh·illim ekonomik e shoqëror dhe atë organizim politik e shtetëror
që patën shtetet íqinje bashkëkohëse të Ilirisë së Jugut e të Maqedonisë. Por kjo nuk do të
thotë se dardanët qenë në një shkallë të tillë të zh·illimit që përjashtonte praninë tek ata të
një organizimi shtetëror. Nga pikëpamja e strukturës shoqërore dhe ekonomike Mbretëria
Dardane, e lindur mbi bazën e një bashkësie íisnore, nuk ka qenë thjesht një organizëm
íisnor, primiti·. Gjatë gjithë ekzistencës së saj Mbretëria Dardane ka pasur synime politike
të qarta dhe me një ·eprimtari të organizuar, ku ·endin kryesor e zënë natyrisht luítërat me
131
Maqedoninë. Nuk është ·etëm « etja për plaçkë » ajo që i shtynte dardanët në luítë me
maqedonët. Luítëra plaçkitëse nuk ka bërë ·etëm Mbretëria Dardane, ato i kanë bërë në
Greqi edhe sundimtarët maqedonë, sikurse edhe më ·onë komandantët romakë. Luítërat
dardano-maqedone kanë pasur si burim politikën e dy palë·e ndërluítuese. Në plan të parë
qëndronte politika hegjemoniste e Maqedonisë, por duhet thënë se në kohën e lulëzimit të
saj edhe Mbretëria Dardane ka pasur prirje ekspansioniste, kryesisht kundrejt íqinjës së saj,
Paionisë.

Në marrëdhëniet me íqinjët Mbretëria Dardane, ashtu si shtetet e tjera, përíaqësohej nga
mbretërit, të cilët janë përpjekur të mbrojnë interesat e shtetit të tyre edhe nëpërmjet lidhje·e
martesore.

Në Mbretërinë Dardane pushteti mbretëror ishte i trashëgueshëm. Mbreti komandonte dhe
dispononte íuqinë ushtarake të të gjithë dardanë·e. Nga ato pak burime që njihen, del se
ushtria dardane ka qenë një ushtri e rregullt, e organizuar mirë, në bazën e së cilës qëndronte
íalanga me tetë mijë luítëtarë. Ajo ishte një ushtri e përbërë nga këmbësorë të armatosur
rëndë, që mano·ronte në luítë sipas një taktike të ·eçantë. Në ·itin 199 p.e. sonë kur ushtria
dardane po tërhiqej nga Maqedonia u sulmua nga ushtria maqedone, « dardanët, - shkruan
1it-Li·i, - kthyen ílamujt dhe u ·endosën në radhë të rregullta përballë armikut, beteja u
zh·illua njëlloj si në një luítë të ·ërtetë ». Dhe më poshtë ai shton: « Por sapo dardanët
·iheshin në rrugë, njerëzit e mbretit |lilipi V| i bezdisnin me kalorinë e këmbësorinë e tyre të
lehtë, kurse dardanët nuk kishin ushtri të këtij lloji dhe ishin ngarkuar me armë të rënda... U
·ranë pak, të plagosur pati më shumë, por asnjë nuk u zu, sepse në raste të rralla dalin nga
radhët e tyre dhe të shtrënguar të gjithë së bashku luítojnë ose tërhiqen ». Një ushtri e tillë
nuk mund të ishte një ushtri íisnore. Në Mbretërinë Dardane ushtria përbënte një íorcë të
madhe. Në ·itin 2¯9 p.e. sonë mbreti dardan i oíron si ndihmë Ptoleme Keraunit një ushtri
prej 20 mijë luítëtarësh. Shtatëdhjetë ·jet më ·onë, pasi kishte hyrë në Maqedoni, ushtria
dardane duke u tërhequr mori me ·ete 20 mijë robër, kurse në betejën e ·itit 1¯0 p.e. sonë
kundër Perseut ajo humbi 10 mijë luítëtarë. Këto shiíra të larta, të cilat tregojnë íuqinë
ushtarake të Mbretërisë Dardane, edhe pse mund të duken të tepruara, bashkë me të gjitha
·eprimet luítarake të saj, janë dëshmi e pranisë së një organizimi shtetëror në Dardani.

Mbretëria Dardane, si një organizëm politiko-ushtarak i ·eçantë ka pasur mënyrën e ·et
antike të prodhimit. Jeta ekonomike në Dardani ka qenë mbështetur në radhë të parë në
zh·illimin e bujqësisë. Rraíshinat e Dardanisë kanë qenë pjellore dhe të përshtatshme për të
gjitha degët e bujqësisë. Bujqësia duke qenë dega kryesore e ekonomisë, ka bërë që te
dardanët të mbizotërojë popullsia íshatare dhe njëkohësisht të ruhet karakteri rural i
popullsisë. Një burim me ·lerë për të njohur zh·illimin ekonomiko-shoqëror dhe íormat e
pronësisë tokësore te dardanët në shek. III p.e. sonë janë të dhënat e Agatharkidit. Në
·eprën e tij « L·ropaikon », ai shkruan se « dardanët kanë kaq shumë sklle·ër sa dikush
kishte një mijë... kurse një tjetër edhe më shumë. Secili nga këta |sklle·ër| në kohë paqe
punon tokën, kurse në kohë luíte merr pjesë në ushtri, duke pasur si prijës të zotin e ·et ».
Duke pranuar mendimin e përgjithshëm se me termin dulloi ~ sklle·ër, duhet kuptuar një
popullsi íshatare e ·arur, ·ërtetohet prania te dardanët e një shtrese të pasur që zotëronte
132
prona të mëdha tokësore dhe të një popullsie të shpronësuar, e cila kishte detyrime ndaj
parisë ose shtresës sunduese dardane. Paria dardane shírytëzonte jo ·etëm « sklle·ërit » që
përmend Agatharkidi, por edhe robërit e luítës. Kjo duhet të ketë qenë arsyeja që në luítën e
·itit 216 p.e. sonë ushtria dardane mori me ·ete 20 mijë robër nga Maqedonia. Por kjo nuk
ka qenë íorma e ·etme e pronësisë së tokës në Mbretërinë Dardane. 1e dardanët ka pasur
edhe një shtresë të íuqishme íshatarësh të lirë, të cilët bashkë me zejtarët e lirë kanë luajtur
një rol të rëndësishëm në jetën ekonomike të ·endit. Ldhe gjatë pushtimit romak, kur
sklla·ëria si sistem ekonomiko-shoqëror u përhap në një shkallë të gjerë, íshatarët e lirë
mbetën një íorcë e madhe në pro·incën e Dardanisë. Një degë gjithashtu e rëndësishme në
jetën ekonomike të dardanë·e ka qenë xehtaria, nxjerrja dhe përpunimi i metale·e. Në
mungesë të të dhëna·e të mjaítueshme të drejtpërdrejta duhet marrë parasysh shírytëzimi i
madh i burime·e metaliíere në kohën e pushtimit romak, për·oja e xehtarë·e dhe e
metalpunues·e dardanë.

Nga mesi i shek. IV p.e. sonë disa nga ·endbanimet e íortiíikuara të tipit gradina
zë·endësohen me qendra urbane. Ato u ngritën pranë xeherorë·e ose në rraísh e në
udhëkryqet tregtare. Damastioni ishte një prej qytete·e të hershme, i cili u ngrit aíër
miniera·e të argjendit rreth shek. V p.e. sonë. Në njoítimet íragmentare të autorë·e antikë
ato quhen me termat polis, urbs, oppidum. Straboni përmend si të tilla Scupi, Naisi, Ulpiana
pararomake, No·obërda etj.. Qyteti Sitnia, në ·eri të Pelagonisë, përmendet si qendër e
rëndësishme. Ptolemeu, autor i shek. II e. sonë përmend katër qytete të ·jetra dhe të
rëndësishme të Dardanisë: Naissos, Arribantion, Ulpianon dhe Scupi.

Duke iu reíeruar burime·e e të dhëna·e arkeologjike mund të mendohet se në shek. III-II
ato kishin íilluar të merrnin tiparet e qendra·e urbane. Objekte të tilla, si ·egla pune, stoli e
prodhime qeramike që janë zbuluar në disa qendërbanime të íortiíikuara dhe që janë
prodhime ·endase, dëshmojnë për transíormimin e tyre në qendra zejtare. Monedhat
maqedone, ato të Damastionit e të qytete·e Dyrrah e Apoloni etj., si edhe objekte të
ndryshme të importuara duhen marrë si tregues të këmbimit mall-para dhe të një ·eprimtarie
tregtare mjaít të gjerë që arrinte deri në Adriatik e në detin Lgje.

Mbretëria Dardane në luftën kundër Romës

Pas pushtimit të Paionisë e të Maqedonisë nga romakët marrëdhëniet e dardanë·e me ta
ndryshuan. Që nga kjo kohë për parinë sunduese dardane u bë e qartë se me romakët nuk
kishte ·end më për bashkëpunim, i cili nuk u kishte sjellë për·eç dëme·e, asnjë përíitim. Në
kuíijtë jugorë ·endin e shtetit maqedon e kishte zënë Roma, synimet e së cilës për
nënshtrimin e plotë të ilirë·e nuk mund të íshiheshin. 1radhtisë së romakë·e dardanët iu
përgjigjën, në íillim me sulme kundër ·ise·e të pushtuara prej tyre ose duke mbrojtur
kundërshtarët e Romës. Më ·onë, pas largimit të skordiskë·e, të cilët me sulmet e tyre kishin
dobësuar Mbretërinë Dardane, dardanët u radhitën në luítë kundër romakë·e përkrah
íqinjë·e të tyre lindorë, medë·e. Veprimet e përbashkëta të medë·e e të dardanë·e, për disa
dekada e penguan depërtimin e ushtrisë romake në ·iset e tyre. Lkspeditat e ndryshme
romake të ·ite·e 9¯ e 85 p.e. sonë gjetën një qëndresë të íortë te medët e dardanët dhe
133
përpjekjet për t`i nënshtruar jo ·etëm që nuk patën sukses, por përíunduan me humbje për
Romën. Në ·itin 84 dardanët bënin pjesë në íiset ballkanike që duke sulmuar pro·incën
romake të Maqedonisë arritën deri në Delí. Për komandantët e mëkëmbësit romakë u bë e
qartë se dardanët ishin kundërshtarë të íortë dhe për nënshtrimin e tyre duheshin íorca të
mëdha ushtarake dhe një përgatitje e ·eçantë për luítë në të cilën objekti kryesor i goditjes do
të ishin dardanët.

Këto masa i mori konsulli romak Gai Skribon Kurioni, i dërguar në ·itin ¯6 p.e. sonë në
pro·incën e Maqedonisë në krye të pesë legjione·e. Me këto operacione luítarake Roma
donte të arrinte nënshtrimin sistematik të íqinjë·e ·eriorë të pro·incës maqedone.
Kryengritja që bëri njëri nga pesë legjionet íill pas zbarkimit në Iliri tregon se në qarqet
ushtarake të Romës jehona e ekspedita·e të dështuara kundër dardanë·e dhe qëndresa e
këtyre të íundit ishin një íakt tanimë i njohur. lrontini shkruan në Stratagemat, se « kur në
luítën e Dardanisë, njëri nga pesë legjionet, e ·endosura në rrethinat e Dyrrahut ngriti krye,
iu shmang shërbimit ushtarak dhe tha se nuk kishte ndërmend të ndiqte komandantin e
paarsyeshëm dhe një ekspeditë të ·ështirë e të rrezikshme, Konsulli G. Kurioni, urdhëroi
katër legjionet të dilnin të armatosura dhe të radhiteshin në íormacion luítarak me armë të
zh·eshura ». Katër legjionet e sjella nga Kurioni dhe ushtria romake që ndodhej në
pro·incën e Maqedonisë sulmuan Mbretërinë Dardane dhe u íutën në Dardani. Burimet e
shkruara romake nuk japin të dhëna të drejtpërdrejta për atë se si u zh·illua kjo « luítë me
dardanët », që qe një luítë e ·ërtetë për nënshtrimin e Dardanisë, si dhe për përíundimin e
saj. Por dihet se ushtria romake ka gjetur një qëndresë të íortë dhe u soll mizorisht me
dardanët. Kujtimi i masakra·e romake në Dardani u ruajt për një kohë të gjatë. Në shek. IV
e. sonë Amian Marcelini, duke shkruar për dënimet me dhjetim që perandori Valentinian i
dha ushtrisë së tij, e krahasonte atë me mizorinë e Skribon Kurionit në Dardani. Ky i íundit
pas kësaj luíte arriti me ushtrinë e tij deri në Danub dhe më ·onë íestoi edhe triumíin në
Romë. Por në burimet e shkruara dardanët dalin edhe më ·onë si kundërshtarë të romakë·e.
Në bazë të këtyre të dhëna·e kuptohet që edhe pas ekspeditës së Kurionit nuk ndodhi një
nënshtrim i plotë i Dardanisë, por më tepër një ·arësi nëpërmjet së cilës dardanët kishin disa
detyrime kundrejt romakë·e. Disa ngjarje të më·onshme tregojnë se dardanët edhe pse të
dobësuar nga luítërat kundër romakë·e dhe nga pasojat e tyre, ·azhduan të kundërshtonin
politikën pushtuese të Romës.












134
K R L U V I I

QLNDRLSA L ILIRLVL KUNDLR PUSH1ULSVL ROMAKL

ívfterat e g;ata te .btetit itir abe ati; vaqeaov i.biv bere ¡evge.a ve e fvqi.bve /vvaer ¡v.btve.re rova/e.
1b,er;a e /et,re a, fvqire ve te revae.i.bve ve ßatt/av i /i.bte ba¡vr Rove. rrvgev ¡er te ra¸bavar ve te;
¡otiti/ev e .a; e/.¡av.iovi.te ve /ete gaai.bvtt abe ve te; ve íiva;e. ^e .be/vttiv íí ¡.e. .ove abe ve
.be/v;t qe ¡a.vav, Rova i .btriv tvfterat e .a; ¡v.btve.e eabe vbi /rabivat e t;era te ítiri.e .e breva.bve
abe te a.a; reriore.

Ob;e/t i .,vivere te Rove. v beve, ve raabe te ¡are Mbreteria Daraave abe feaerata e aatvatere, a,
forvaciove .bteterore itire, te citat aotev ve ./evev ¡otiti/e ve rove. Mbreteria Daraave, .iç v ¡a ve /revv e
ve¡ar.bev, ¡ervevaet ve bvrivet e .b/rvara eabe ¡ara /et,re tvfterare abe aet .i /vvaer.btare e forte e
e/.¡av.iovit vaqeaov ve ítirive 1eritivaore, av/e arritvr ¸brittiviv e .a; ve te vaab ve ¡;e.ev e a,te te
.be/. ííí abe g;ate .be/. íí ¡.e. .ove. ^e /ete .be/vtt te fvvait aaraavet v beve g;itba.btv eabe
/vvaer.btaret ve te forte te ¡v.btve.re rova/e.
ítavvriv e tvfte. e vorev aatvatet abe fi.et e t;era te rerivt, qe v beve .ivbot i qevare.e. /vvaer rova/ere
¡er v;e .be/vtt e g;,.ve. Kr,evgrit;et e v;e¡a.v;e.bve te itirere vorev /ara/ter te g;ere av/e ¡erf.bire tbva;
g;itbe trerev itire vga Davvbi ve reri aeri ve ./a;et ;vgore te ítiri.e.

^e ¡rag te ere. .ove .b¡ertbev /r,evgrit;a e vaabe e itirere, e qva;tvr /r,evgrit;a e ßato., e cita qe
/vrore¸iv i te g;itba /r,evgrit;ere te ve¡ar.bve abe i .otti aeve te va;e.bve Peravaori.e Rova/e av/e e
aet,rvar te biqte aore vga ¡otiti/a e .a; agre.ire ve írro¡ev Qevarore.





















135


J. ILDLRA1A L DALMA1LVL

Në ·eri të shtetit ilir dhe të Mbretërisë Dardane banonin popullsi të ndryshme ilire, të cilat
me përjashtim të ilirë·e të bregdetit të Adriatikut. dalin ·onë në burimet e shkruara antike.
Midis tyre ata që përmenden më herët janë « liburnët » të njohur si një nga popullsitë ilire që
zh·illuan detarinë. Por nga ilirët ·eriorë, të cilët njihen më mirë dhe që zënë një ·end të
rëndësishëm në ngjarjet e shekuj·e II-I p.e. sonë e në qëndresën kundër pushtues·e romakë,
kanë qenë dalmatët.

Kjo gjendje e trashëguar nga përshkrimet e autorë·e antikë për ilirët e ·eriut është pasqyruar
në një íarë mënyre edhe në historiograíinë e sotme. Nuk mund të thuhet se mungojnë
studimet për ilirët e ·eriut, por këto studime lidhen më tepër me popullsi të ·eçanta, me
shtrirjen e tyre gjeograíike dhe nuk ka një trajtim të përgjithshëm të historisë së tyre. Këto
studime mbështeten pak nga të dhënat e arkeologjisë, edhe pse këto janë të pasura në
krahinat ·eriore ilire për periudhat prehistorike e protohistorike dhe për periudhën e
pushtimit romak.

Iederata e dalmatëve dhe luftërat kundër pushtuesve romakë

Në shek. II p.e. sonë, dalmatët shíaqen në Ilirinë e Veriut si një íuqi politike akti·e. 1okat e
banuara prej tyre deri në atë kohë ndodheshin në krahinën e brendshme, në jug të Alpe·e
Dinarike, ku gjendej edhe kryeqendra politike e tyre, kështjella e Delminit. Në këtë krahinë
dalmatët krijuan një íederatë të íuqishme, e cila erdhi duke u shtrirë në drejtim të bregdetit.
Në íederatën e dalmatë·e u përíshinë edhe disa popullsi íqinje. Gjatë shek. II p.e. sonë
territori i saj u zgjerua mjaít, në këtë territor qenë përíshirë jo ·etëm tokat e brendshme, por
edhe ato bregdetare. Në ·eri tre·a e íederatës arriti deri te lumi 1itius ,Krka e sotme,, duke
pasur si íqinjë liburnët. Në jug, në íillim ishte lumi 1ilur ,Cetina,, por më ·onë kuíiri arriti
deri te rrjedhja e poshtme e Naronës ,lumi i sotëm Neret·a,, në brigjet jugore të së cilës
banonin daorsët. Më i ·ështirë është përcaktimi i kuíirit lindor, pasi kemi të bëjmë me një
krahinë malore, por ka shumë të ngjarë që ai të arrinte deri tek ·iset e banuara nga desidiatët,
në Bosnjë. Pjesa më e madhe e tre·ës së íederatës së dalmatë·e, brenda këtyre kuíij·e dhe
detit Adriatik ishte thuajse tërësisht malore, por nuk mungonin edhe disa pllaja të mëdha.
Kjo ·eçori e relie·it të ·ise·e dalmate dhe kullotat e pasura të rraíshnalta·e ía·orizonin
zh·illimin e blegtorisë, kanë bërë që blegtoria të ishte baza kryesore e ekonomisë dhe që ·etë
dalmatët të njihen më tepër si blegtorë. Bujqësia ·inte në rend të dytë, kurse xehtaria ka
qenë më pak e zh·illuar.

1ë dhënat e arkeologjisë tregojnë se edhe te dalmatët sikurse tek ilirët e tjerë, në periudhën e
parë të hekurit kishte íilluar shthurja e bashkësisë primiti·e dhe diíerencimi ekonomik e
shoqëror. Në gjirin e shoqërisë së dalmatë·e ishte krijuar një shtresë e ·eçantë që zotëronte
kope të mëdha bagëtish të imta, nga e cila doli paria íisnore, që u ·u në krye të íederatës dhe
e udhëhoqi në luítërat e ndryshme. Kësaj kohe i përkasin edhe një tok qendërbanimesh të
136
íortiíikuara, të quajtura zakonisht « gradina » të ngritura përreth pllaja·e të brendshme,
rrënojat e të cila·e janë ruajtur deri në ditët tona. Këto qendërbanime të íortiíikuara apo
kështjella ngriheshin në majat e sheshuara të disa kodra·e të ulta dhe janë të njëkohshme.
Ato për·eç mbrojtjes natyrore ishin të íortiíikuara me ledhe gurësh që dalmatët bënë kundër
pushtues·e romakë. Ndryshonte prej tyre Delmini, kryeqendra e dalmatë·e, të cilën
Straboni e ka quajtur një qytet të madh, sikurse del nga përshkrimet e disa autorë·e të tjerë
antikë, ai ka qenë shumë i íortiíikuar, i rrethuar me mure të larta dhe i ·ështirë për t`u
pushtuar. Për të njohur natyrën e qendërbanime·e të íortiíikuara të dalmatë·e mund të
ndihmonte arkeologjia, por ato qendërbanime kanë mbetur ende të pastudiuara mirë.
Sidoqoítë ato nuk u zh·illuan si qendra qytetare, ·eçse me ndonjë përjashtim të rrallë, por i
shërbyen kryesisht popullsisë blegtorale. Duke qenë blegtoria degë kryesore e ekonomisë së
·ise·e të brendshme dalmate, në këto ·ise u zh·illuan ato zeje që lidhen me blegtorinë.
Kështu pasuria e madhe me dhen i dha shkas punimit të leshit dhe krijimit të punishte·e të
tekstilit. Në popullsinë blegtorale të dalmatë·e pati një zh·illim edhe punimi i drurit, i
ndihmuar nga pyjet e pasura të ·ise·e të tyre.

1ë dhënat burimore të shkruara dhe arkeologjike, tregojnë se te dalmatët e ·ise·e të
brendshme u ruajt më gjatë organizimi íisnor, për marrëdhëniet ekonomike e shoqërore të
ruajtura te dalmatët e brendshëm bën íjalë Straboni kur shkruan se, ende në kohën e tij,
dalmatët e ndanin tokën çdo tetë ·jet dhe se ndryshe nga banorët e bregdetit, përdornin
monedhat. Nga kjo e dhënë e Strabonit kuptohet se nuk ishte íjala për tokat e kultura·e
bujqësore, ku ekzistonte prona pri·ate, por për kullotat, pyjet etj., të cilat ·azhdonin, si edhe
tek ilirë të tjerë, të ishin prona të përbashkëta. Por, në të njëjtin ·end Straboni shkruan se
Salona ishte një skelë e dalmatë·e dhe se në ·iset e tyre ka pasur qendërbanime të shumta
,sipas tij numri arrinte në 50,, qytete të rëndësishme, për·eç Salonës e Delminit, kanë qenë
Propona, Ninia, Andetri etj.. Lshtë e qartë se njoítimi i parë i Strabonit u përket ·ise·e të
brendshme, kurse në krahinën bregdetare gjendja ishte krejt ndryshe. Në ishujt íqinjë dhe në
bregdet ndodheshin kolonitë greke të larit e të Isës dhe qytetet 1ragur e Lpeti, të ·arura prej
kësaj të íundit. Në krahinën bregdetare ku ndodheshin të gjitha qendrat qytetare që u
përmendën më sipër, janë gjetur materiale arkeologjike e monedha, midis të cila·e edhe
monedha të Dyrrahut e të Apolonisë, tregues të një zh·illimi ekonomik e shoqëror të
përparuar. Në këtë krahinë të gjerë të íederatës së dalmatë·e organizimi íisnor po ia
lëshonte ·endin shoqërisë sklla·opronare. Ka qenë ky zh·illim që pati tre·a e íederatës së
dalmatë·e, i cili e bëri këtë të íundit një íuqi politike të rëndësishme në brigjet e Adriatikut
Verior në shek. II-I p.e. sonë.

Në íillim të shek. II p.e. sonë, gjatë sundimit të Pleuratit dalmatët qenë në ·artësinë e shtetit
ilir, por për një kohë të shkurtër. Me ·dekjen e Pleuratit dhe me ardhjen e Gentit në krye të
shtetit ilir në ·itin 181 p.e. sonë ata u bënë përsëri të pa·arur. Pas shkëputjes nga shteti ilir
íederata e dalmatë·e u íorcua shumë. Në këtë kohë dalmatët bashkuan rreth ·etes edhe
popullsi të tjera ilire, të cilat qenë detyruar t`i jepnin íederatës si tribut, bagëti dhe grurë. Në
·iset bregdetare adriatikase, 1raguri e Lpeti, dy qytete që ishin nën ·arësinë e kolonisë
sirakuziane, Isës, dhe që ndodheshin pranë Salonës, qenë detyruar t`i jepnin gjithashtu një
tribut íederatës së dalmatë·e. Dalmatët u përpoqën njëkohësisht të nënshtronin daorsët, të
13¯
cilët zotëronin ·etëm krahinat pas bregut të majtë të rrjedhjes së poshtme të lumit Naret·a.
Daorsët para ·itit 168 p.e. sonë bënin pjesë në shtetin ilir dhe me rënien e këtij të íundit
kishin hyrë nën protektoratin e Romës.

lorcimi i íederatës së dalmatë·e sidomos në ·iset bregdetare jugore, nuk mund të mos
ngjallte shqetësime në shtetin romak, që ndiqte një politikë pushtuese në ·iset ·eriore ilire.
Këtë politikë pushtuese shteti romak e justiíikonte, gjoja për të mbrojtur kuíijtë lindorë të
Italisë. Kështu pati ·epruar që në kohën e luítëra·e iliro-romake, ndërsa në ·itin 1¯8 p.e.
sonë ushtria romake, pasi kishte thyer qëndresën e istrë·e, kishte pushtuar gjithë gadishullin
e banuar prej tyre. Duke zbatuar më tej politikën pushtuese Roma sulmoi edhe íederatën e
dalmatë·e. Për luítën kundër dalmatë·e romakët përdorën si pretekst ankesat e daorsë·e e
të Isës, të cilët ishin nën tutelën e Romës, dhe sjelljet e këqija të dalmatë·e kundër delegatë·e
të tyre. Vepra e Polibit, që është burimi kryesor për këto ngjarje, tregon se nuk qenë
·eprimet e dalmatë·e shkaku i luítës, por plani i Romës, i përgatitur me kohë për të pushtuar
tre·ën ·eriore ilire. « Duke ndërmarrë një íushatë kundër dalmatë·e, shkruan Polibi, në
njërën anë do të nxitnin, do të ngrinin shpirtin luítarak të popullit të tyre dhe, në anën tjetër,
do t`u jepnin një mësim ilirë·e dhe do t`i detyronin t`i nënshtroheshin sundimit të Romës.
Për këto arsye romakët u shpallën luítë dalmatë·e, por përpara popuj·e të tjerë hiqeshin se e
bënë këtë për shkak të sjelljes së keqe të dalmatë·e ndaj përíaqësues·e të tyre ».

Në ·itin 156 p.e. sonë ushtria romake duke pasur si bazë rrjedhjen e poshtme të lumit
Naret·a íilloi sulmin kundër dalmatë·e. Përpjekja e parë e ushtrisë romake për t`u íutur në
·iset e dalmatë·e përíundoi keq dhe ajo u detyrua të kthehej përsëri në bazën e nisjes.
Konsulli romak G. Mark liguli, duke shpresuar se do t`i zinte dalmatët në beíasi, i sulmoi
përsëri ata në íillim të dimrit. Dalmatët e përballuan me sukses sulmin që ushtria romake i
bëri kryeqendrës së tyre Delminit, por një ·it më ·onë, pas përgatitjesh të mëdha, romakët
duke përdorur të gjitha mjetet mundën të pushtojnë Delminin. Burimet e shkruara nuk
bëjnë íjalë për gjendjen që u krijua pas luítës. Ngjarjet e mëpastajme tregojnë se luíta ·ërtet
përíundoi keq me pushtimin e Delminit, por jo me nënshtrimin e dalmatë·e. Pas kësaj luíte
romakët e zgjeruan agresionin e tyre në Ilirinë e Veriut duke sulmuar japodët e panonët.
Kësaj radhe sulmet e romakë·e patën si pikënisje kuíirin ·erilindor të Gadishullit Italik dhe si
bazë për íushatat e tyre kundër ilirë·e shërbeu qyteti Akuilea, në Gadishullin e Istrisë, ku
shteti romak kishte ·endosur një koloni me qytetarë romakë. Japodët e panonët, ashtu si
dalmatët i ·azhduan për një kohë të gjatë luítërat kundër pushtues·e romakë. Me qëndresën
që i bënë shtetit romak për më se njëqind ·jet - nga gjysma e dytë e shek. II deri në gjysmën
e dytë të shek. I p.e. sonë - popullsitë ilire të ·eriut, e detyruan atë të dërgonte në ·iset e tyre
ushtri të reja, por pa arritur rezultate të dukshme. Në krye të popullsi·e ·eriore ilire, në
luítën kundër romakë·e, qëndronin dalmatët, të cilët për shumë ·jet me radhë mbetën
kundërshtarët më të íortë të Romës.

Në gjysmën e dytë të shek. II p.e. sonë kundër pushtues·e romakë luítuan edhe ardianët.
Ardianët ishin një nga popullsitë e mëdha ilire që jetonte në brigjet e Adriatikut të Mesëm
deri në aíërsi të liqenit të Shkodrës. Viset e tyre, që bënin pjesë në shtetin ilir, pas ·itit 168
p.e. sonë, ishin íutur në njërën nga krahinat pseudoautonome të krijuara nga shteti romak.
138
Nën ndikimin e luítës dhe të qëndresës së íederatës së dalmatë·e kundër Romës, ardianët e
ndryshuan statusin e ·endosur në ·itin 168 dhe u bënë të pa·arur. Në përpjekjet për të
íorcuar pozitën e tyre në një krahinë të ·arur politikisht nga shteti romak, ata u ndeshën së
pari me « aleatët » e këtij shteti. Sipas 1it-Li·it ardianët e pleurejtë « shkretonin Ilirinë që
ishte nën romakët ». Përpjekjet e ardianë·e e të pleurej·e për të íorcuar pa·arësinë e tyre, në
një kohë kur edhe íise të tjera ilire luítonin kundër pushtues·e romakë, krijuan për Romën
një situatë të ·ështirë, të rënduar edhe nga kryengritja e sklle·ër·e në Sicili. Për të dalë nga
kjo situatë shteti romak dërgoi në ·iset e ardianë·e e të pleurej·e një ushtri relati·isht të
madhe, të përbërë nga 10 mijë këmbësorë e 600 kalorës. Mënyra se si u zh·illuan luítimet
tregon se sulmi romak i gjeti ardianët e pleurejtë të papërgatitur për një luítë e qëndresë të
gjatë. Burimet japin njoítime ·etëm për një betejë që u bë në ·itin 135 p.e. sonë, ku romakët
i thyen ardianët e pleurejtë. Pas kësaj luíte shteti romak, për të shmangur një kryengritje e re,
i shpërnguli me íorcë ardianët nga bregdeti në ·iset e brendshme malore të lercego·inës së
sotme.



2. KRYLNGRI1JL1 L ILIRLVL

Kryengritjet e ilirëve në mesin e shek. I p.e. sonë

Megjithëse popullsitë e ndryshme ilire ishin mundur në beteja të ·eçanta nga ushtria romake,
kjo e íundit nuk e kishte thyer përíundimisht qëndresën e tyre. Pas luítëra·e mbrojtëse
íilluan kryengritjet. Mizoritë e ushtri·e romake, ·eprimet arbitrare të komandantë·e e të
qe·eritarë·e romakë, taksat e rënda, plaçkitjet e grabitjet e pushtues·e i shtynë në kryengritje
ilirët e ·eriut dhe të jugut. Pushtimi romak bëhej përherë e më i rëndë, në krahinat e
pushtuara nuk ishin të siguruara as gjëja, as nderi dhe as jeta e ilirë·e.

Kjo bëri që në gjysmën e dytë të shek. I p.e. sonë, gjatë krizës politike që kaloi Republika
Romake për shkak të luítës ci·ile, luíta çlirimtare e ilirë·e të zgjerohej edhe më shumë. Në
krahina të ndryshme të Ilirisë, sidomos në ato bregdetare u krijua një situatë e ía·orshme, e
cila u dha shkas përpjekje·e për çlirim. Duke pasur synime të qarta politike, ilirët u
përpoqën të përíitonin nga koníliktet që lindën në gjirin e klasës sunduese romake. Kështu
në ·itet 50 të shek. I p.e. sonë një pjesë e qytete·e ,ku ishin ·endosur qytetarë italikë, që
kishin íilluar të zh·illoheshin ekonomikisht, morën anën e Cezarit, paria ilire, e nisur nga
interesat e saj jetësore, përkrahu kundërshtarin e tij, Pompeun.

1ë parët që morën armët dhe u ngritën kundër romakë·e qenë pirustët, në ·itin 50 p.e. sonë
ata sulmuan krahinat jugore të ·ëna nën administrimin e Cezarit. Shteti romak mori masa
mbrojtjeje kundër pirustë·e kryengritës, dërgoi íorca të reja ushtarake dhe íortiíikoi qytetet.
Ne kemi dëshminë e tri mbishkrime·e latine të gjetura në Lezhë dhe të ·etë Cezarit për
rindërtimin e íortiíikime·e të Lisit, që duhet të ketë qenë një nga qytetet e para të sulmuara
nga pirustët.

139
Atë që nuk mundën ta bënin pirustët, dëbimin e pushtues·e romakë nga ·endi i tyre, e bënë
dalmatët. Në ·itet 50 të shek. I p.e. sonë dalmatët rimëkëmbën íederatën e tyre. Në kuíirin
·erior me liburnët ata çliruan qytetin Promona dhe thyen ushtrinë e íortë romake të dërguar
kundër tyre nga Cezari. Në ·itet 4¯-48 në një betejë të madhe ata shkatërruan tërësisht
ushtrinë romake të përbërë nga 15 kohorta këmbësorësh e 3 000 kalorës. Më shumë se 2
000 ushtarë, 30 centurionë e 4 tribunë romakë u ·ranë në këtë betejë. Me disíatë përíunduan
edhe operacionet e tjera të ushtrisë romake, e cila u thye, duke humbur edhe ílamujt. Sipas
Apianit, dalmatët pas këtyre beteja·e « nga plaçka e shumtë që zunë jo ·etëm u pasuruan në
të holla, por rritën íuqinë e tyre ushtarake ». Dalmatët mbetën të pa·arur dhe të íuqishëm
edhe pas ·dekjes së Cezarit.

Kundër pushtues·e romakë u ngritën edhe parthinët, tokat e të cilë·e gjatë luítëra·e u bënë
shesh luíte. Me pasoja për ta qe luíta midis Cezarit e Pompeut që shkatërroi ekonominë e
tyre. Gjatë kësaj luíte ushtritë romake grabitën popullsinë parthine dhe krijuan aty një
gjendje pasigurie. Për herë të parë parthinët ngritën krye në ·itin 48 p.e. sonë, por
kryengritja më e madhe e tyre ka qenë ajo e ·itit 39, gjatë së cilës u shkaktuan pushtues·e
romakë humbje të mëdha. Por në luítimet u ·ranë rreth 5 000 kryengritës. Sipas tregimit të
Apianit, edhe pasi ishte shtypur kryengritja, njëri prej komandantë·e romakë, Mark Antoni,
do të ndihmonte ushtrinë që kishte në tokat ilire dhe me qëllim që ta bënte të pasur dhe
njëkohësisht ta stër·iste, e hodhi këtë ushtri kundër parthinë·e.

Gjatë gjysmës së dytë të shek. I íise të tjera kryengritëse ilire të ·eriut ·azhduan të luítojnë
kundër pushtues·e romakë. Okta·iani, që ishte bërë në ·itet 40 sundimtar i ·etëm i shtetit
romak, u detyrua të ·inte ·etë në ·iset ilire të çliruara në krye të një ushtrie prej 8-10
legjionesh ,pothuaj 1,5 e ushtrisë së tij,. Me këtë íushatë të madhe ushtarake Okta·iani
kërkonte të íorconte njëkohësisht edhe pozitën e tij në Itali. Në ·itin 35 p.e. sonë ushtria i
sulmoi nga toka dhe nga deti liburnët, kaonët dhe japodët. Këta të íundit u bënë legjione·e
pushtuese një qëndresë të madhe. Në qëndresën ilire të kësaj kohe mbetet si një shembull i
madh luíta për mbrojtjen e Metulit, qytetit kryesor të japodë·e. Romakët mundën të
pushtonin këtë qytet ·etëm kur ai u shkatërrua i tëri dhe kur ishin ·rarë mbrojtësit e tij. Për
të mos rënë në duart e armikut, gratë metulase me íëmijët e tyre u hodhën në zjarrin që
përíshiu qytetin. Shteti romak sulmoi pastaj edhe íise të tjera ilire si panonët, dalmatët e
dardanët.

Pas kësaj íushate të përgjakshme që u kushtoi rëndë romakë·e, këta të íundit arritën deri në
Danub, duke hapur edhe rrugën tokësore që lidhte krahinat danubiane me detin Lgje. Ilirët
kryengritës, që luítonin jo të bashkuar u mundën nga ushtria e madhe romake e armatosur
dhe e organizuar mirë. Por popullsitë ilire nuk iu nënshtruan pushtuesit as pas íushatës së
·ite·e 30, me gjithë masat e marra nga shteti romak, largimin me íorcë prej ·endit të tyre të
shumë kryengritës·e dhe kthimin në sklle·ër të robër·e të zënë gjatë luítëra·e pushtuese.

Kryengritja e ilirëve e viteve 6-9 të erës sonë

Kryengritja më e madhe ilire kundër pushtues·e romakë ka qenë ajo e ·ite·e 6-9 të e. sonë.
140
Ajo dallohet nga kryengritjet e tjera për shtrirjen e gjerë të saj, pjesëmarrjen e popullsi·e të
tëra ilire, për luítën e paepur të kryengritës·e dhe për gjendjen e ·ështirë që krijoi për shtetin
romak. Kryengritja íilloi në një kohë kur Perandoria Romake, duke ·azhduar politikën
pushtuese të saj, po përgatitej për luítën kundër markomanë·e gjermanikë, të cilët kishin
krijuar në tokat e (ekisë së sotme një íederatë íisnore të íuqishme. Shteti sklla·opronar
romak kishte ngarkuar me tribute popujt e pushtuar dhe i kishte detyruar të jepnin rekrutë
për luítërat e reja pushtuese. Për luítën kundër markomanë·e ishte përgatitur një ushtri e
madhe prej 12 legjionesh, e cila do të plotësohej me reparte ndihmëse. Ushtarët e këtyre
reparte·e do të rekrutoheshin kryesisht tek íiset e mëdha të ·eriut: dalmatët, desidiatët,
panonët etj.. Rekrutimi i bërë me íorcë i shtyti përsëri në kryengritje ilirët, që ishin rënduar
edhe nga pagesa e taksa·e. Dalmatët edhe para kësaj kryengritjeje kishin qëndruar të qetë.
1ë parët u ngritën desidiatët dhe shumë shpejt kryengritja u përhap edhe tek popullsitë e
tjera ilire, nga lumenjtë Sa·a e Da·a në ·eri, deri tek lumi Mat në jug, ku u ngritën pirustët.
Kjo ka qenë kryengritja më e madhe ku, për të parën herë, një tërësi popullsish ilire rrokën
armët së toku dhe u hodhën në luítë kundër pushtues·e romakë. Ushtria kryengritëse ilire
përbëhej nga 200 mijë këmbësorë e 9 000 kalorës dhe udhëhiqej nga tre komandantë: nga
Bato Desidiati dhe nga një tjetër Bato e Pini nga íisi i breukë·e panonë. Duke
bashkërenditur ·eprimet e tyre, kryengritësit ilirë íilluan operacionet në tri drejtime: 1, Një
grup kryengritësish u drejtuan nga krahinat bregdetare adriatikase dhe, duke çliruar mjaít
qytete e kështjella, zbritën në jug deri në aíërsi të qytetit të Apolonisë, në pro·incën e
Maqedonisë. 2, Një grup tjetër kryengritësish u drejtua nga ·eriperëndimi, për të çliruar
krahinat ilire në kuíi me Italinë dhe për të íorcuar mbrojtjen në këto ·ise. 3, Një pjesë tjetër
e kryengritës·e qëndroi në brendësi të ·ise·e dalmate, duke pasur si detyrë jo ·etëm çlirimin
e plotë të ·endit, por edhe organizimin e mbrojtjes.

Luíta çlirimtare e ilirë·e dhe íitoret e para të tyre u bënë shqetësuese për romakët, të cilët po
humbnin kështu tokat e pushtuara në pjesën ·eriore të Ballkanit. Vrulli i kësaj luíte e
tronditi shumë pushtetin qendror romak. Në Romë u shpall mobilizimi i përgjithshëm.
Vetë perandori Okta·ian lëshoi kushtrimin në senat, se « në dhjetë ditë, po të mos merren
masa mbrojtjeje, armiku mund të hyjë brenda në Romë ». Perandori kërkoi që për ne·ojat e
ushtrisë shtresat e pasura të jepnin një pjesë të pasurisë së tyre. U thirrën nën armë ·eteranët
e luítëra·e të mëparshme dhe u pranuan në ushtri edhe sklle·ërit e liruar. Me markomanët
shteti romak bëri një marrë·eshje, e cila u lehtësua edhe nga íakti që nuk kishin íilluar
·eprimet e luítës. Legjionet romake, të dërguara kundër markomanë·e dhe të ·ëna nën
komandën e 1iberit, morën urdhër të drejtohen për në Iliri, ku ziente kryengritja.

Me gjithë masat e íorta që mori Perandoria Romake, gjatë dy ·ite·e të para të luítime·e me
legjionet romake, iniciati·a ishte në duart e kryengritës·e, të cilët duke ·epruar me shpejtësi
dhe shkathtësi e goditnin ushtrinë romake në beíasi dhe në disa drejtime në një kohë,
sulmonin kolonat e íurnizimit etj.. Në luítë kundër kryengritës·e ilirë, shteti romak solli nga
Siria dy legjione nga më të íortat, kërkoi ndihmën e aleatit të tij Remetalkut, mbretit të
1rakë·e dhe dërgoi në Ilirik komandantët më të mirë ushtarakë. Ushtria romake gjatë
operacione·e në ·iset ilire përdori të gjitha mjetet për të mposhtur qëndresën e ilirë·e,
íorcën e armë·e, djegien e qendërbanime·e të ilirë·e kryengritës, shkatërrimin e ara·e, të
141
kopshte·e e të pyje·e, ·rasjen e kthimin e popullsisë ilire në sklle·ër. Në ·itin e tretë të
kryengritjes duke shírytëzuar gjendjen e ·ështirë të krijuar pas dimrit të íortë në ·itet ¯,8,
duke përdorur intrigat dhe përçarjet, romakët mundën me anë premtimesh të bënin për ·ete
Baton, njërin prej prijës·e breukë. Megjithëse Batoja i breukë·e u kap shpejt nga
kryengritësit dhe u dënua si tradhtar, kryengritësit panonë ishin përçarë dhe ushtria romake
mundi ta shtypte qëndresën e íise·e kryengritëse të Panonisë.

Në ·itin 9 ·atra kryesore të kryengritjes mbetën krahinat dalmate. Shteti romak, në luítën
kundër kryengritës·e ilirë angazhoi të gjitha íorcat ushtarake të grumbulluara. Kryengritësit
ilirë, ndër të cilët íorcën kryesore e përbënin dalmatët, qenë të detyruar t`u bënin ballë
sulme·e të një ushtrie armike disa herë më të madhe dhe që zotëronte mjete të shumta luíte.
Kryengritësit dalmatë treguan në luítimet kundër legjione·e romake një trimëri e ·endosmëri
të madhe dhe u shkaktuan dëme të shumta armiq·e. Nën muret e kështjellës së Andetrit, në
Dalmati romakët nga rrethues u shndërruan në të rrethuar dhe shpëtuan nga një katastroíë e
madhe, të ndihmuar përsëri nga tradhtia e disa përíaqësues·e të parisë ·endase. Në mbrojtje
të një kështjelle tjetër, Arbudës, me kryengritësit u bashkuan edhe gratë, të cilat për të mos
rënë në duart e armiq·e u hodhën me íëmijët e tyre në zjarrin që kishte përíshirë kështjellën
dhe në humnerat poshtë saj. Kështjellat dalmate, të mbrojtura nga kryengritësit ranë në
duart e pushtues·e romakë si gërmadha dhe pa banorë. Popullsi të ·eçanta ilire e ·azhduan
qëndresën edhe pas rënies së kështjella·e dalmate. 1ë íundit që u mposhtën qenë desidiatët
e pirustët, të cilët sikurse shkruan historishkruesi romak Velei Paterkuli, pjesëmarrës në
luítën kundër kryengritës·e ilirë, « ishin pothuaj të pathyeshëm në sajë të pozitës së ·ende·e
dhe të male·e, të natyrës së tyre të egër, të zotësisë së tyre të çuditshme për të luítuar... ».

Kryengritja e ilirë·e e ·ite·e 6-9 të e. sonë, sipas historishkruesit romak Suetonit, « ishte më e
tmerrshme nga të gjitha luítërat e jashtme pas luítës punike ». Gjatë luítës për mposhtjen e
kryengritjes shkruan një tjetër historianshkrues antik, « shumë njerëz humbën dhe u
shpenzua një sasi e madhe të hollash. Sepse gjatë kësaj luíte u desh të mblidhej shumë
ushtri, ndërsa plaçka e luítës ka qenë shumë e paktë ». Pasojat e kryengritjes së madhe ilire,
dobësimi i íuqisë ushtarake të Perandorisë Romake, që nuk dispononte mjete të
mjaítueshme për një luítë të re, u dukën shumë qartë në disíatën e në humbjen e tri
legjione·e në pyllin e 1eutiburgut në ·iset gjermane. Kryengritja e madhe e ilirë·e e ·ite·e 6-
9 krijoi në Perandori një situatë të nderë e të ·ështirë. Ajo i dha íund periudhës agresi·e të
politikës së jashtme të Okta·ianit. Shteti romak u detyrua të hiqte dorë nga politika e tij
pushtuese kundër markomanë·e gjermanikë dhe L·ropës Qendrore.

Raprezaljet që bënë romakët në ·iset ku shpërtheu kryengritja qenë të tmerrshme.
Kryengritës·e iu mor toka dhe çdo gjë që kishin, disa·e u prenë duart, kurse shumë të tjerë u
shitën si sklle·ër. Vetëm pas më shumë se një shekulli e gjysmë luítimesh pushtuesit romakë
mundën të mposhtnin qëndresën e armatosur të ilirë·e dhe t`i nënshtronin « në një íarë
mënyre ». Straboni shkruante asokohe se shkretimi i Ilirisë « ka íilluar prej shumë kohësh
dhe në disa ·ise nuk ka pushuar as sot e kësaj dite për shkak të kryengritje·e... ». « Romakët
po ngrehin lëmet në shtëpitë e tyre ».

142
Pas kryengritjes së madhe të ·ite·e 6-9 të e. sonë ndonëse nuk pati lë·izje të mëdha të
organizuara të ilirë·e kundër romakë·e, qëndresa e ilirë·e ndaj pushtues·e, e sidomos
kundër romanizimit e asimilimit ·azhdoi gjatë.









































143
K R L U V I I I

ILIRIA NL PLRIUDHLN L ZGJLRIMI1 DHL 1L RLNILS
SL PLRANDORISL ROMAKL


J. GJLNDJA LKONOMIKO - SHOQLRORL DHL ADMINIS1RIMI I ILIRISL
NL SHLK. I-III L. SONL

Shteti romak si gjatë luítëra·e, ashtu edhe pas mbarimit të tyre u mor me organizimin
administrati· të ·ise·e të pushtuara, të cilin e kreu në disa etapa dhe me ndryshime sipas
koniunktura·e që krijoheshin herë pas here dhe në pajtim me mundësitë që kishte ·etë shteti
romak. Qëllimi kryesor i organizimit administrati· të Ilirisë, ka qenë përíorcimi i pushtetit
romak, me anë të të cilit do të kalohej në një administrim e shírytëzim më racional e
sistematik të pro·inca·e ilire. Kjo ka ndodhur në periudhën e íundit të Republikës së Romës
dhe në mënyrë të ·eçantë me krijimin e perandorisë. Këtij qëllimi i shërbyen masa të tilla si
koníiskimi i toka·e dhe ndryshimet në pronësinë tokësore, shndërrimi i disa qytete·e në
koloni romake dhe ngulimet e një popullsie italike e orientale, zh·illimi i teknikës dhe i
prodhimit, shírytëzimi i miniera·e dhe ndërtimi e rindërtimi i rrugë·e dhe në përgjithësi
situata e rëndë që iu imponua ilirë·e, ·eçanërisht duke íilluar nga shek. I e. sonë.
Bashkë me këtë politikë Roma bëri përpjekje të mëdha për asimilimin, « romanizimin » e
popullsisë ilire, por pa arritur rezultate të dukshme.

Marrëdhëniet agrare. Krijimi i latifondeve

Që në shek. I p.e. sonë, por në mënyrë të ·eçantë pas shek. I e. sonë, shteti sklla·opronar
romak íilloi zbatimin në ·iset ilire të një politike agrare, në thelb të së cilës ishte marrja me
íorcë, koníiskimi i toka·e më të mira e pjellore, të cilat i shpalli « ager publicus », prona të
shtetit romak. Një pjesë të madhe të toka·e të koníiskuara Roma ua dha qytetarë·e romakë,
kolonistë·e romakë e italikë dhe ·eteranë·e të ushtrisë, të cilët banonin në periíerinë e
qytete·e, duke i shndërruar në toka të qytete·e që qenë kthyer në koloni e në municipe. Por
nga íondi i toka·e të grabitura morën prona edhe përíaqësuesit e aristokracisë tokësore, në
këtë mënyrë në Iliri u krijuan ekonomitë e mëdha bujqësore, latiíondet. Latiíondet
gjendeshin kryesisht në íushat, zonat e ulëta kodrinore dhe në luginat e ulëta të lumenj·e, më
tepër pranë rrugë·e të mëdha, sepse ato íurnizonin me prodhime bujqësore qendërbanimet e
mëdha. Nga burimet e shkruara del se zotërime të mëdha tokash, latiíonde ka pasur në
krahinat bregdetare dhe në íushat e brendshme. Përreth Buthrotit ka pasur prona të mëdha
tokësore Pompon Atiku, që i përkiste parisë sklla·opronare romake, kurse në rrethet e
koloni·e të Ulpianës e të Skupit, në Dardani, zotëronte prona të gjera tokësore íamilja
patrice romake e 1urë·e.

Me gjithë koníiskimet tokësore pushtuesit romakë i lanë toka edhe popullsisë ilire dhe në
këtë drejtim ·epruan sipas qëndrimit që mbanin kundrejt íise·e të ndryshme. Në mënyrë të
144
·eçantë pronat tokësore të ·endas·e u ruajtën në ·iset e brendshme ilire, ku në shekujt e
parë të erës sonë, një pjesë e madhe e popullsisë jetonte, ende në íshatra, e organizuar në
bashkësi íshatare. Pjesëtarët e këtyre bashkësi·e íshatare, krahas pronës së përbashkët,
kullota·e, djerrina·e e pyje·e zotëronin ngastra toke, të cilat i punonin ·etë, me mjetet e tyre.

Sklla·opronarët romakë, pas tyre dhe paria ilire, ·azhduan të koníiskonin tokat duke bërë
përpjekje të reja për t`i rritur pronat e tyre tokësore. 1ë dhënat mbishkrimore tregojnë se në
íillim të shek. II të erës sonë, territori bujqësor i qytetit të Dyrrahut arrinte deri në Skampin
,Llbasan, që ishte një íshat « ·icus » i ·arur nga Dyrrahu. Mbishkrimet latine, të zbuluara në
íshatra të ndryshme të íushës së 1iranës dhe që i takojnë shek. I të erës sonë mbajnë emra jo
ilire, çka do të thotë se edhe në këtë zonë pronat bujqësore u ishin marrë ·endës·e. Në
lidhje me grabitjen e toka·e të bashkësi·e íshatare ·endëse me shumë interes është një
mbishkrim i shek. II të erës sonë i zbuluar në tokat e orestë·e, që banonin në krahinat
kuíitare juglindore ilire. Në këtë dokument mbishkrimor, i gjetur pranë Vatinës, theksohet e
drejta e njohur e orestë·e për zotërimin e toka·e shtetërore në territorin e qytetit Vatina. Në
mbishkrim theksohet gjithashtu se nga kjo e drejtë përjashtohen « të huajt », në këtë rast
pronarët romakë të toka·e që kërkonin të zgjeronin pronat e tyre tokësore. Një organizim të
ngjashëm me orestët, pra edhe marrëdhënie agrare të ngjashme me ta kanë pasur edhe
dasaretët. Një ·eçanti e krahina·e të banuara nga orestët, dasaretët dhe popullsitë e tjera
malësore të Ilirisë Juglindore është mungesa, në gjetjet arkeologjike, e dokumente·e
mbishkrimore në gjuhën latine. Kjo mungesë mund të shpjegohet ·etëm me një status të
posaçëm të këtyre krahina·e ilire.

Marrëdhëniet e reja agrare të ·endosura në Iliri gjatë sundimit romak e keqësuan shumë
gjendjen sidomos të asaj pjese të íshatarësisë ilire që i ishin grabitur tokat. lshatarët e
mbetur pa tokë u detyruan të iknin dhe të kërkonin punë si argatë në qytetet dhe në minierat.
Ata që mbeteshin në íshat për të jetuar, u shtrënguan të punonin si mëditës - arrendatorë -
në pronat tokësore të qytete·e dhe të latiíondistë·e romakë. Në ·eprën e tij « Mbi
ekonominë íshatare » shkrimtari romak Varroni shkruan për ekzistencën në shek. I të erës
sonë të íshatarë·e të ·arur, të sklla·ëruar në borxhe, të cilët ai i quan « obaerati », që sipas tij
gjendeshin me shumicë në Iliri dhe punonin në ·ende e në kushte të ·ështira. Ldhe gjendja
e íshatarë·e të lirë nuk ishte aspak e mirë, mbi ta rëndonin taksa e detyrime të ndryshme, të
cilat i çuan në shkatërrim të plotë. Shumë prej íshatarë·e të shpronësuar, në pamundësi për
të përballuar jetën hynin në borxhe, shpeshherë duke u kthyer edhe në sklle·ër. Sklle·ërit në
përgjithësi i bënin punimet bujqësore në latiíondet dhe në pronat tokësore të qytete·e.

Zh·illimi i ekonomi·e bujqësore në territoret e koníiskuara nga qytetet, rritja e prona·e të
mëdha tokësore e shpejtoi procesin e zë·endësimit të pronës së përbashkët ,prona kolekti·e
u bë pronë e « shtetit romak », me atë pri·ate dhe pati si pasojë shtrirjen dhe thellimin më tej
të marrëdhënie·e sklla·opronare në íshatin ilir. Ky proces preku edhe pronat e ·ogla pri·ate
në ato ·ise që hynin nën administrimin e qytete·e ose ku kishte mundësi të zh·illoheshin
latiíondet. Më pas u bënë përpjekje për t`i shtrirë marrëdhëniet e reja agrare edhe në ·iset e
brendshme. Megjithatë, në krahinat e brendshme ilire ·azhdoi të ruhej edhe prona e ·ogël
tokësore dhe íshatarët e lirë. Në këto krahina blegtoria, krahas bujqësisë, mbeti një degë e
145
íuqishme e ekonomisë së popullsisë ilire.

Qytetet

Duke íilluar nga shek. I i e. sonë në krahinat ilire ndodhën ndryshime edhe në jetën qytetare.
Këto ndryshime u bënë natyrisht në pajtim me traditat ·endase të urbanizimit dhe me
kushtet e reja politiko-ekonomike të krijuara në tre shekujt e parë të erës sonë.

Kështu në Ilirinë e Jugut dhe në Lpir, gjatë shekuj·e të mësipërm nuk u ngritën qytete të
reja, madje në krahasim me periudhën pararendëse numri i tyre u pakësua. Nuk kanë të
bëjnë me procesin e urbanizimit të asaj kohe, disa kështjella ,castra,, me karakter thjesht
ushtarak, të cilat u ngritën gjatë rrugë·e më të rëndësishme.

Me pushtimin romak dhe me organizimin administrati·o-ekonomik pro·incial pjesa më e
madhe e qytete·e autoktone nuk i kishin më íunksionet ekonomike e politike që kishin pasur
më parë dhe, duke mos pasur mundësi të zh·illoheshin më tej, íilluan të bien. Në kushte të
tilla banorët e disa qytete·e e qyteza·e të íortiíikuara ilire braktisën ·endbanimet kodrinore-
malore dhe zbritën në íushë. Disa prej tyre, megjithëse u kthyen administrati·isht në
gjendjen e íshatra·e, nuk kanë pushuar së qeni qendra qytetare, të tjerat u bënë ·endbanime
íshatare duke u marrë kryesisht me bujqësi. Pati edhe ndonjë qendërbanimi të íortiíikuar
ilire, që duke pasur qysh në íillim karakter mbrojtës u shndërrua si qendër e një garnizoni
ushtarak romak.

Shpëtuan nga rrënimi për dy-tre shekuj pak qytete që përíituan nga politika e diíerencuar që
zbatuan në íillim autoritetet pushtuese romake. Kjo politikë mbështetej në qëndrimin
proromak të disa qytete·e gjatë periudhës së luítëra·e iliro-romake dhe ndikohej nga íakti se
romakët për një íarë kohe nuk qenë në gjendje të qe·erisnin drejtpërdrejt të gjitha krahinat
bashkë me të gjitha qytetet e pushtuara. Në krye të këtyre qytete·e ishte ai i Apolonisë, ku u
ruajtën krahas autonomisë së brendshme edhe traditat kulturore-artistike helenistike, gjuha
greke dhe punishtja monetare, ku priteshin monedha deri në íillim të shek. III të erës sonë.
Statusin e ·jetër dhe një autonomi të brendshme ruajtën edhe qytetet Amantia e loinike.

Një impuls të ri në zh·illimin e tyre ekonomik e kulturor patën në të gjithë Ilirinë qytetet që
morën statusin e kolonisë dhe të municipit. Në Ilirinë e Jugut koloni romake u bënë Skodra,
Dyrrahu, Bylisi dhe Buthroti, kurse në Ilirinë e Veriut dhe të brendshme si koloni të
rëndësishme qenë Narona, Salona, Jader, Lpidauri dhe Skupi. 1ë dhënat që kemi për këto
koloni tregojnë se një pjesë e konsiderueshme e popullsisë së tyre përbëhej nga italikë të
ardhur aty, nga ·eteranë të legjione·e romake dhe banorë me prejardhje nga Lindja. Kjo
popullsi, pa·arësisht nga përbërja etnike, kishte të drejtën e qytetarisë romake dhe íormonte
shtresën më të pasur të qytete·e. Në duart e saj ishin përqendruar postet më të rëndësishme
administrati·e. Mbajtja e tyre, që konsiderohej detyrë nderi, ishte e lidhur edhe me detyrime
në íushën e ndërtime·e, të zbukurimit të qytete·e etj.. Përíaqësuesit e shtresës së pasur,
kalorët, íinanconin shíaqje teatrale, garat sporti·e dhe luítërat e përgjakshme të gladiatorë·e.
1ë hollat për të gjitha këto nxirreshin nga puna e sklle·ër·e dhe e masës së gjerë të popullsisë
146
së ·aríër.

Në përbërjen e shtresa·e të larta ka pasur edhe ilirë të pasur, përíaqësues të shtresës
sklla·opronare ose të parisë së ·jetër íisnore, të cilët kishin marrë qytetarinë romake. Në një
situatë të tillë, paria pro·inciale ilire, si një shtresë e pri·ilegjuar, e cila më të shumtën i
përkiste shtresës së kalorë·e dhe prej nga dilnin edhe komandatë ushtarakë, u bë një
përkrahëse e shtetit romak, sepse ajo shihte te pushteti i íortë perandorak mbrojtësin e
interesa·e të saj.

Shtresat e tjera të popullsisë së lirë, me të drejta qytetare, përbëheshin nga pronarët e ·egjël
të toka·e, zejtarët e tregtarët. Banorët ·endës që në to kanë qenë të paktë, sepse qenë
dëbuar që në íillim, madje edhe nga zonat periíerike bujqësore, nuk kishin të drejta politike
dhe kryenin punë të rënda si punëtorë krahu, dru·arë, barinj etj..

Kolonitë, bashkë me municipet, kanë qenë baza ekonomike të Romës dhe njëkohësisht
bërthama përçuese të politikës së asimilimit të popullsisë ilire. Veprimtaria ekonomike e
kulturore e tyre ka qenë e lidhur ngushtë me Romën e modelet romake dhe gjuha zyrtare e
tyre ka qenë gjuha latine.

Institucionet municipale ishin të njëjta në të gjitha qytetet-koloni të Ilirisë dhe ishin
organizuar sipas shembullit të Romës. Organ drejtues ka qenë këshilli i qytetit ordo
decuriorum, i cili ·endoste për çështjet më me rëndësi. Pushteti ekzekuti· ushtrohej nga një
kolegj prej dy magjistratësh të lartë, të zgjedhur për 5 ·jet, duum·iri quinquennales.
lunksionarë të tjerë të qytetit ishin edilet ,aediles,, të cilët kujdeseshin për ndërtimet publike
e íurnizimin e popullsisë, kuestorët ,questores,, që kishin nën kontrollin e tyre arkën e
shtetit. Në administrimin e qytetit një detyrë e lartë ka qenë detyra e mbrojtësit ose e
patronit të kolonisë ,patronus coloniae,, i cili ishte i ngarkuar nga perandori për të mbrojtur
interesat e saj.

Në krahinat ilire, për·eç qytete·e-koloni në shekujt e parë të erës sonë një rol të rëndësishëm
kanë luajtur disa qendërbanime të ·ogla të quajtura municipe, të cilat kanë pasur një
·etëqe·erisje më të kuíizuar. Municipet zotëronin gjithashtu prona tokësore në periíerinë e
aíërt, zejtaria e tregtia nuk kanë qenë aq të zh·illuara dhe në përgjithësi në këto
qendërbanime nuk ka pasur institucione, që ishin karakteristike për kolonitë. Municipe ka
pasur edhe në ·iset e brendshme, disa prej të cila·e kanë qenë lidhur me minierat. Një
municip i tillë ka qenë Ulpiana në Dardani ,aíër Prishtinës,, e ngritur në íillim të shek. II të
erës sonë pranë një qendre minerare, që u bë shpejt qendra kryesore e krahinës. Në
municipet e zona·e të brendshme popullsia ishte thuajse tërësisht ·endase, në to puna e
sklle·ër·e ka qenë përdorur íare pak, për të mos thënë aspak, kurse banorët ilirë në pjesën
më të madhe të tyre kanë qenë marrë me bujqësi e blegtori. Në këto qendërbanime u ruajtën
më të íorta traditat e lashta ·endëse dhe politika asimiluese e shtetit romak gjeti një
kundërshtim e një qëndresë më të madhe se në rajonet bregdetare.

Burimet e shkruara antike tregojnë për ekzistencën në Iliri të disa qendërbanime·e të ·ogla të
14¯
íortiíikuara, të cilat i quajnë castella ose oppida ,kështjella apo qyteza,, banorët e të cila·e
nuk kishin të drejtën e qytetarisë romake. Këto kështjella e qyteza ilire ishin edhe qendra të
njësi·e krahinore të brendshme ci·itates-·e, ku qenë ·endosur paria ·endase dhe autoritetet
pro·inciale të perandorisë që zbatonin politikën sunduese të saj.

Zejtaria, tregtia dhe komunikacioni

Zh·illimi i mëtejshëm i qytete·e dhe lulëzimi i jetës qytetare në shekujt e parë të erës sonë në
pro·incat ilire ka qenë i lidhur ngushtë me zh·illimin që morën degët e ndryshme të
ekonomisë, zejtaria, tregtia dhe bashkë me ta rrjeti i komunikacionit. Me gjithë ngritjen që
pati në dy shekujt e parë të perandorisë pro·inca e Maqedonisë, ku qenë përíshirë edhe Iliria
e Jugut dhe Lpiri, këto nuk arritën gjendjen që kishin pasur në kohën kur qenë të pa·arura.
Ndryshe prej tyre, në krahinat e brendshme e të ·eriut, në Dalmati, Panoni, Dardani etj.,
·endosja e mënyrës antike ,romake, të prodhimit u pasua nga një zh·illim ekonomik më i
lartë se ai që kishin pasur më parë.

Në këtë periudhë u zh·illuan në Iliri ato degë të zejtari·e, prodhimet e të cila·e ishin të
destinuara për të plotësuar kërkesat e një rrethi të gjerë konsumatorësh, në radhë të parë të
·endas·e. Në këtë kategori hynin ·eglat e punës, orenditë shtëpiake, enët prej balte, qelqi
dhe stolitë. Zh·illimi i metalurgjisë dhe i disa zeje·e të rëndësishme u pasua me íutjen në
përdorim të një sërë ·eglash të reja pune, të cilat e shtuan edhe më tej prodhimin.
Njëkohësisht ·ërehet edhe krijimi, sidomos në qytetet e mëdha, të punishte·e, të cilat i
zotëronin sklla·opronarë të njohur italikë, sikurse është rasti i kandila·e prej balte të pjekur
të prodhuar në Bylis nga íirmat e njohura lOR1IS e lLLIX të Italisë së Veriut, të cilat ishin
llogaritur gjithashtu për tregun ·endës. Nga íundi i shek. I dhe sidomos në shek. II të e.
sonë bëhet i zakonshëm edhe në pro·incat prodhimi i kandila·e me íirmë, me kallëpe të
sjella nga Italia. Në qytetet e mëdha ku zejtaria ka qenë më e zh·illuar zejtarët ishin të
bashkuar sipas zeje·e në shoqata ,collegia,. Disa mbishkrime të zbuluara përmendin kolegjet
e zejtarë·e që punonin hekurin, gurin e drurin. Shumë qytete të Ilirisë kanë qenë të njohura
për prodhimin e tulla·e e të tjegulla·e, të armë·e, të tekstile·e etj..

Një nga degët e ekonomisë që mori një zh·illim të madh në krahinat ilire në shek. I-III të
erës sonë dhe për të cilën pushtuesit treguan një zell të madh ka qenë shírytëzimi i miniera·e.
Pas pushtimit të Ilirisë edhe minierat e arit, të argjendit, të bakrit e të hekurit të Dalmatisë, të
Dardanisë e të ·ise·e të pirustë·e u bënë prona të shtetit romak dhe patën një rëndësi të
madhe për perandorinë. Shírytëzimin e miniera·e perandorake ose e bënte ·etë shteti ose ua
jepte sipërmarrës·e të ·egjël romakë. Në minierat punonin, në kushte të këqija, sklle·ërit
dhe banorët e lirë ·endës. Minierat e pro·inca·e ilire íilluan të shírytëzoheshin në mënyrë
intensi·e në shek. II e. sonë. llori, historian i shek. I-II të e. sonë, tregon se pas kryengritjes
së ·ite·e 6-9 romakët i shtrënguan dalmatët « të gërmojnë tokën dhe të nxjerrin prej saj
arin ». Më ·onë minatorët dalmatë e pirustët u dërguan me íorcë për të punuar në minierat e
pro·incës së Dakisë.

Një rol jo të ·ogël në jetën e krahina·e ilire ka luajtur edhe tregtia. Më e zh·illuar ishte
148
tregtia që bënin qytetet si qendra të prodhimit zejtar me periíerinë e tyre bujqësore dhe me
·iset e brendshme, në të cilën merrnin pjesë gjerësisht shtresat e gjera të popullsisë ·endëse.
Një zh·illim të madh mori gjithashtu tregtia tranzite dhe ajo që bëhej në Gadishullin Italik e
në pro·incat mesdhetare të perandorisë, që ishte në duart e shtresës së tregtarë·e
negotiatores, të cilët u dukën në ·iset ilire që në gjysmën e dytë të shek. I p.e. sonë. Nga
tregtia përíituan ato krahina që ishin në aíërsi të qendra·e të mëdha tregtare ose të
përshkuara nga rrugët e mëdha të komunikacionit. Qendra të rëndësishme tregtare të kësaj
kohe qenë Dyrrahu, Salona, Jader etj., në skelat e të cila·e shkarkoheshin mallra të ndryshme
që drejtoheshin nga perëndimi në lindje dhe anasjelltas. Sipas një burimi të shkruar, nga
krahinat dardane eksportohej djathë, kurse Dalmatia, për·eç djathit, eksportonte lëndë druri
të përshtatshme për ndërtime dhe hekur.

Qytetet dhe qendërbanimet e rëndësishme të pro·inca·e ilire të kësaj kohe kanë qenë lidhur
me rrugë. Shteti romak, íill pas pushtimit të tyre, nisi ndërtimin e rrugë·e të reja dhe
rregullimin e rrugë·e të ·jetra. Një rrugë e njohur dhe e rrahur ka qenë rruga Lgnacia ,e
ndërtuar íill pas íormimit të pro·incës së Maqedonisë ,mesi i shek. II p.e. sonë,, mbi rrugën
më të ·jetër të Kanda·isë,, e cila duke u nisur nga Dyrrahu e Apolonia dhe duke kaluar nëpër
1hesalonik arrinte në Bizant ,Kostandinopojën e më·onshme,, pasi kishte përshkuar një
pjesë të mirë të krahina·e jugore të Ballkanit. Sipas Strabonit, rruga Lgnacia ka qenë e gjatë
553 milje, aíërsisht 830 km. Ajo ishte rruga më e shkurtër dhe më e sigurt midis Italisë së
Jugut, Greqisë Veriore, Maqedonisë e Azisë së Vogël. Një rrugë e rëndësishme
transballkanike ka qenë edhe ajo që nisej nga bregdeti jugor i Adriatikut, kalonte nëpër Lis,
kapërcente Drinin dhe dilte në Dardani duke arritur në Nais. Në Nais ajo lidhej me rrugën
që ·inte nga Veriu ,Danubi,, nga Singiduni e Viminaci dhe që mbaronte në 1hesalonik.
Rrugë të tjera të dorës së parë kalonin gjatë bregdetit për në ·eri dhe për në jug. 1ë dhëna
më të plota për këto rrugë gjenden në itineraret ,lista rrugësh e harta graíike, të hartuara që
në íillim të shek. III e. sonë,, që janë një burim i çmueshëm për rrugët e lashta, ku jepen
edhe emrat e ·endbanime·e dhe situata gjeograíike. Mjetet e ne·ojshme për ndërtimin e
rrugë·e dhe krahët e punës romakët i nxirrnin nga popullsia ·endase. Gjatë këtyre udhë·e
ka pasur ·ende për këmbimin e kuaj·e ,mutatio, dhe stacione të posaçme me bujtina
,mansio,.

Organizimi administrativ i Ilirisë

Në íund të shek. I p.e. sonë u krijua pro·inca e Ilirikut ,Illyricum,, ku qenë përíshirë krahinat
e Ilirisë Veriore. Pro·inca e Ilirikut përíshinte një territor shumë të gjerë: në ·eri arrinte deri
në Danub, kurse në jug deri te lumi Mat, në lindje pro·inca e Ilirikut shtrihej në qendër të
Ballkanit, duke përíshirë në përbërjen e saj edhe territorin e Serbisë së sotme. Ndryshimet
që ekzistonin midis krahina·e perëndimore bregdetare dhe atyre të brendshme malore bënë
të ne·ojshëm krijimin në pjesën qendrore të Ilirisë të një pro·ince tjetër. Pro·inca e Mëzisë -
me këtë emër u quajt pro·inca e re - përíshinte edhe Dardaninë, e cila deri atëhere kishte
bërë pjesë në pro·incën e Maqedonisë.

Kryengritjet dhe në përgjithësi kundërshtimi që iu bë pushtimit në ·iset ilire, sidomos në ato
149
të pro·incës së Ilirikut e detyruan shtetin romak të rishikojë marrëdhëniet me pro·incat dhe
të riorganizojë aparatin administrati·. Pas kryengritjes së madhe të ·ite·e 6-9 të e. sonë
pro·inca e Ilirikut u nda më dysh: në jug u krijua pro·inca e Dalmatisë dhe në ·eri ajo e
Panonisë. Në etapën e íundit të organizimit administrati· të pro·inca·e ilire, nga Perandoria
e hershme Romake ,shek. II e. sonë,, u krijua pro·inca e Lpirit, ku u íutën krahinat ilire në
jug të Vjosës, i gjithë Lpiri dhe Akarnania e Ltolia, në jug të tij.

Pro·incat e nënshtruara e të qetësuara në një íarë mënyre, ishin nën mbikëqyrjen e senatit
romak, kurse pro·incat që kishin rëndësi strategjike, ku gjendja ishte e pasigurt dhe ku ishte e
ne·ojshme të mbaheshin reparte ushtarake, ·areshin drejtpërdrejt nga perandori. Në Iliri
pro·inca perandorake ishin Panonia, Dalmatia, Mëzia e Lpiri, kurse Maqedonia ishte
pro·incë e ·arur nga senati.

Në krye të pro·inca·e qëndronin sundimtarë të posaçëm, mëkëmbësit, të cilët sipas
rëndësisë së pro·inca·e ishin të rangje·e të ndryshme. Në pro·incën perandorake të
Dalmatisë, mëkëmbësi ishte në rangun e konsullit ,legatus, ,Augustipropraetore,. Pro·inca e
Lpirit hynte në grupin e pro·inca·e të dorës së dytë dhe sundohej nga mëkëmbës që ·inin
nga shtresa e kalorë·e romakë. Në krye të pro·incës së Maqedonisë kanë qenë ·ënë
senatorë në rangun e propretorit.

Mëkëmbësit emëroheshin në administrimin e pro·incës për një ·it, duke pasur edhe
íunksionin e lartë gjyqësor dhe politikën íiskale. Në pro·incat ku mbaheshin reparte
ushtarake ata kishin në dorë edhe pushtetin ushtarak. Mëkëmbësit kanë qenë zotër të ·ërtetë
të pro·inca·e dhe kanë pasur një pushtet të pakuíizuar. Veprimtaria e mëkëmbës·e në
pro·incat ka qenë jashtë çdo kontrolli, ata kishin në duart e tyre jetën e banorë·e të
pro·inca·e dhe shírytëzonin postin e tyre për interesat ·etjake, duke shtuar pasurinë e tyre
me anë të grabitje·e sistematike. Në përgjithësi ·eprimet e mëkëmbës·e të pro·inca·e
karakterizoheshin nga një arbitraritet i theksuar. Shembull i abuzime·e dhe i plaçkitje·e të
sundimtarë·e romakë, i shthurjes dhe i paligjshmërisë së plotë në pro·incat, ishte bërë
pro·inca e Maqedonisë, gjatë sundimit të mëkëmbësit romak Kalpurn Pizonit, në ·itet 5¯-55
p.e. sonë. Në një ligjëratë të mbajtur kundër Pizonit, oratori i njohur romak Ciceroni, e ka
përshkruar gjendjen e krahina·e ilire në pro·incën e Maqedonisë të asaj kohe me këto íjalë:
« Dyrrahu e Apolonia të shkatërruara... parthinët e bylinët të gënjyer, Lpiri krejt i
shkatërruar... të gjithë kanë pro·uar se ti kishe ardhur ·etëm për t`i ·jedhur, plaçkitur,
keqpërdorur dhe trajtuar si armiq... ».

Në pro·incat ilire mëkëmbësit kishin mjaít nëpunës ndihmës, midis tyre ishin kuestorët që
merreshin me íinancat, prokuratorët që drejtonin degë të ndryshme të ekonomisë dhe legatët
që kryenin detyrat e tyre në ushtri dhe në gjyqe. Një detyrë themelore e mëkëmbës·e dhe e
ndihmës·e të tyre ka qenë mbledhja e taksa·e nga popullsia ilire. Shteti romak kishte
përpunuar një sistem të hollësishëm të nxjerrjes së taksa·e dhe të detyrime·e të tjera në
popullsitë e ·ise·e të pushtuara. 1aksat kryesore kanë qenë ato që paguheshin për tokën dhe
ato për írymë ,tributum soli dhe tributum capiti,. Baza e sistemit íiskal romak ka qenë
regjistrimi i pasurisë. Me caktimin e taksa·e janë marrë prokuratorët, të cilët i caktonin ato
150
sipas të ardhura·e, sipëríaqes dhe cilësisë së tokës. Këto taksa, në íillim i paguanin ·etëm
banorët ·endës, të cilët romakët i quanin « peregrini » ,të huaj,. Më ·onë taksat u shtrinë
edhe mbi qytetarët romakë të ·endosur në pro·incat ilire.

Për·eç taksa·e të drejtpërdrejta, popullsia ·endëse ka qenë e shtrënguar të paguante edhe
taksa të tjera të tërthorta, që merreshin pjesërisht në të holla e pjesërisht në natyrë, si p.sh.
taksën për ndërtimin e rrugë·e, për pyllin, për peshkimin dhe taksën doganore. 1aksa
doganore apo e kuíirit paguhej për disa mallra të importuara që kalonin nëpër rrugët
tokësore lumore ose detare nga një njësi administrati·e-doganore në tjetrën. Një njësi
doganore më ·ete përbënte Iliriku ,portorium Illyrici,, në të cilën qenë përíshirë pro·inca e
Dalmatisë, e Panonisë, e Mëzisë, e Norikut dhe më ·onë pro·inca e Dakisë. Nga banorët e
pro·inca·e ilire nxirreshin shuma të mëdha në të holla për mbajtjen e administratës romake
dhe të reparte·e ushtarake të dislokuara në to. 1ë gjitha taksat e abuzimet e nëpunës·e
romakë rëndonin thuajse tërësisht mbi popullsinë e thjeshtë. Përíaqësuesit e pushtetit
perandorak, legatët, prokuratorët, íajdexhinjtë e tregtarët italikë i shihnin pro·incat si objekt
grabitjeje. Një nga pro·incat që u shkatërrua shpejt nga ·eprimtaria grabitqare e
sundimtarë·e romakë ka qenë pro·inca e Maqedonisë. Pasiguria e krijuar në këtë pro·incë,
kundërshtimet dhe kryengritjet e banorë·e të saj kundër qe·eritarë·e romakë, bënë që më
·onë ajo të kthehej nga një pro·incë e administruar nga senati në një pro·incë perandorake.

Grabitjet dhe barra e rëndë e taksa·e kanë qenë më të theksuara në krahinat bregdetare dhe
në ato të përshkuara nga rrugët e mëdha të komunikacione·e, ku kishte gjithíarë nëpunësish
romakë. Në ·iset e brendshme dhe në krahinat malore të pro·inca·e ilire, pushtuesit
romakë nuk mund të ·endosnin marrëdhënie të tilla ·artësie as edhe të nënshtronin
plotësisht banorët ·endës ndaj autoritete·e shírytëzuese të perandorisë. Shumë krahina e
bashkësi territoriale ruajtën për një kohë të gjatë një ·etadministrim të brendshëm. Këto
bashkësi, të quajtura ci·itates, ishin të përbëra nga qendërbanime të ·ogla e íshatra që kishin
përreth tyre një territor bujqësor të gjerë, që shtrihej në kuíijtë e ·jetër të popullsi·e ilire dhe
që ishte pjesërisht tokë pri·ate dhe pjesërisht pronë e përbashkët. Në krye të ci·itates-·e ka
pasur një preíekt ,praeíectus ci·itatis, që zakonisht zgjidhej midis ushtarakë·e të reparte·e të
aíërta. Në këto bashkësi preíektët ushtronin autoritetin e tyre në emër të shtetit romak, pa
pëlqimin e të cilit nuk mund të merrej asnjë ·endim. Më ·onë oíicerët romakë u
zë·endësuan nga përíaqësues të parisë ·endëse që kishin marrë qytetarinë romake. Duke
organizuar bashkësitë ·endëse sundimtarët romakë, mundën të siguronin një íarë kontrolli
mbi popullsinë ·endëse dhe ta tërhiqnin atë në jetën e shtetit romak. Në burimet
mbishkrimore përíaqësuesit e parisë ilire të ·ënë në krye të bashkësi·e autonome, si p.sh. te
dalmatët, japodët, desidiatët e dokleatët, janë quajtur praepositi ,kryetarë,. Pranë tyre ka
pasur edhe një këshill íisnor, i përbërë nga përíaqësues të ndryshëm të parisë ·endëse,
principes, që ishin gjithashtu njerëz të besuar të Romës. Kjo shtresë e parisë ilire erdhi
gjithnjë duke u kuíizuar, nga gjiri i saj kanë dalë më ·onë ata që bënë përpjekjet e íundit, por
pa rezultat, për të mëkëmbur perandorinë e hershme romake dhe për të mbajtur gjallë
sklla·opronarinë që ishte në shthurje e sipër.

Për të lehtësuar sundimin e tyre romakët krijuan krahina të mëdha gjuhësore-administrati·e,
151
të quajtura ku·ende ,con·entus pro·inciae,. Në pro·incën e Dalmatisë ka pasur tri ku·ende.
Në ku·ende merrnin pjesë përíaqësuesit e shtresa·e sunduese të qytete·e dhe të parisë ilire
të bashkësi·e territoriale, midis tyre zgjidhej për një ·it, kryetari i ku·endit dhe priíti i kultit
të perandorit.



2. ILIRIA NL PLRIUDHLN L RLNILS SL PLRANDORISL ROMAKL

listoria e ilirë·e gjatë shek. IV, V e VI e. sonë, një periudhë që ka të bëjë me krizën e
sistemit antik të prodhimit dhe me rënien e Perandorisë Romake, ndryshe nga ajo e tre
shekuj·e të parë të erës sonë ka mbetur më pak e studiuar. Vëmendjen e studiues·e për këtë
periudhë e kanë tërhequr sulmet e « barbarë·e » dhe luítërat që Perandoria Romake dhe më
pas perandoria e hershme bizantine kanë bërë për mbrojtjen e kuíij·e ·eriorë. Nuk ka
munguar interesimi i historiograíisë së huaj edhe për « perandorët ilirë », të cilët bënë
përpjekje për t`ia zgjatur jetën Perandorisë Romake dhe njëkohësisht rendit sklla·opronar në
rënie e sipër.

Kjo është, në historinë e ilirë·e, një periudhë plot me ngjarje të rëndësishme, në të cilën
ndodhën in·azione e dyndje popujsh të ndryshëm, që u shoqëruan me ndryshime në
përbërjen etnike të popullsi·e ballkanike. Shekujt IV-VI janë jo ·etëm periudha e përballimit
me sukses të in·azione·e barbare, por edhe periudha e rigjallërimit të ilirë·e pas rënies së
Perandorisë Romake, rigjallërim që shíaqet në shumë aspekte të jetës e të kulturës së tyre.
Ndryshe nga ajo e ·eriut, popullsia ilire e tre·a·e jugore u qëndroi dyndje·e dhe in·azione·e
« barbare » duke ruajtur íizionominë e ·et etnike. Kjo me të drejtë është njohur si një
premisë themelore historike e etnogjenezës së popullit shqiptar, sepse në këtë tre·ë, në
mesjetën e hershme, u mbrujt kombësia shqiptare.

Kriza e sistemit antik të prodhimit dhe e Perandorisë Romake

Duke íilluar nga shek. III e. sonë, në Perandorinë Romake mënyra antike e prodhimit i
kishte shteruar mundësitë e saj për një zh·illim të mëtejshëm dhe íilloi të shkonte drejt
rënies. Sklla·ëria nuk sillte të ardhura si më parë. Rendimenti i sklle·ër·e, që nuk kishin
asnjë nxitje për punë, bëhej gjithnjë e më i pakët, kurse shírytëzimi i tyre më pak i
le·erdisshëm dhe sklle·ërit e tepërt ishin bërë një barrë e rëndë për pronarët e tyre.
Marrëdhëniet e ·jetra po bëheshin një pengesë në rrugën e zh·illimit shoqëror. lilloi kështu
kriza e përgjithshme e sistemit antik të prodhimit.

Në íushën e ekonomisë kriza u shíaq me rënien e prodhimit, me ·aríërimin e masa·e të gjera
të popullsisë, dobësimin e lidhje·e tregtare midis krahina·e e pro·inca·e të ndryshme. Në
shumë qytete pati një ulje të ni·elit të jetës, çka është ·ërejtur edhe në zbulimet arkeologjike.
Me rënien e qendra·e të mëdha zejtare banorët e pro·inca·e nisin t`i prodhojnë në ·end
sendet për të cilat kishin ne·ojë, por kësaj radhe për një rreth të ngushtë konsumatorësh. Në
gjendjen e krijuar duke íilluar nga shek. IV u rrit edhe më shumë roli i bujqësisë. Ajo u bë
152
dega ·endimtare e prodhimit në gjithë botën antike. Lkonomia e latiíonde·e, që ishte
bazuar në punën e sklla·it nuk sillte më të ardhura ndaj, ekonomia e ·ogël u bë përsëri e
·etmja íormë e bujqësisë që sillte íitime.

Banorët e pro·inca·e mbetën gjithnjë nën presionin e ·azhdueshëm të taksa·e, prej të cila·e
nëpunësit perandorakë kërkonin të nxirrnin burime të ardhurash sa më të mëdha. Burimet e
shkruara antike përmendin Probin, sundimtarin e Ilirikut, i cili që nga íundi i shek. III e.
sonë, duke mbledhur taksat në mënyrë të padrejtë, i kishte dobësuar krahinat ·eriore ilire,
para se ato të shkatërroheshin nga barbarët.

Një shenjë tjetër e krizës ishte edhe dobësimi i pushtetit qendror në perandori. Gjendja e
keqe e popullsisë qytetare e íshatare u bë shkak për shpërthimin e kryengritje·e. Në
kryengritjet me sklle·ërit e kolonët u bashkuan si íshatarët e ·aríër, dhe ·egjëlia e qytete·e.
Luíta e tyre e tronditi thellë regjimin perandorak. Shpeshherë perandorët e sundimtarët për
të shtypur kryengritjet e popullsi·e të pro·inca·e kërkonin ndihmën e barbarë·e. Kështu
·eproi perandori lonor me gotët e udhëhequr nga Alariku: në ·itin 395 e. sonë kishin
ngritur krye taulantët dhe duke mos qenë në gjendje të shtypte « kryengritjen e shtetas·e të tij
», Perandori dërgoi kundër ilirë·e ·izigotët që ishin íutur asokohe në Ballkan.

Në acarimin e krizës së përgjithshme të sistemit antik të prodhimit një rol jo të ·ogël kanë
luajtur sulmet e « barbarë·e ». Kuíijtë ·eriorë e ·erilindorë që nga shek. III e këtej íilluan të
sulmoheshin gjithnjë e më shumë nga íise të ndryshme « barbare ».

Një nga shíaqjet më të rënda të krizës që ndikoi në dobësimin e perandorisë ka qenë edhe
prirja e qarqe·e sunduese të pro·inca·e për t`u shkëputur nga pushteti qendror dhe sidomos
luíta për pushtet ose luíta midis senatit e ushtrisë, midis perandorë·e të senatit e
perandorë·e të ushtrisë, bashkë me ta edhe ndryshimet e shpeshta në íron. Mbështetja e
·etme e sigurt e pushtetit perandorak u bë ushtria. Në periudhën e krizës dhe pas saj, pjesa
më e madhe e ushtrisë ·inte kryesisht nga popullsia íshatare e pro·inca·e. Në pro·incat
periíerike një ·end të dorës së parë zinin pro·incat ilire, sidomos ato ·eriore e lindore ku
ishin përqendruar njësi ushtarake të shumta dhe ku prona e ·ogël e tokës kishte një peshë të
madhe. Ushtria, e cila ·inte nga këto shtresa, u bë mburoja e íundit e perandorisë dhe íilloi
të luajë një rol ·endimtar në ngjarjet politike të kohës. Nga gjiri i saj u krijua një pari e íortë
pro·inciale e interesuar për ruajtjen e sklla·opronarisë dhe e gatshme për të luítuar kundër
sklle·ër·e, kolonë·e dhe shtresa·e popullore, të cilat ngrinin krye herë pas here
Në ·itin 212 e. sonë, i imponuar nga íillimet e krizës dhe situata e krijuar si pasojë e saj,
perandori Karakalla shpalli ediktin e tij, me anë të të cilit popullsi·e të pro·inca·e të
konsideruara deri atëhere « të huaja » iu dhanë të drejtat e qytetarisë romake. Perandoria
Romake e mori këtë masë për të zgjeruar bazën shoqërore mbi të cilën mbështetej pushteti
qendror dhe për rëndësinë që kishin pro·incat e pasura të Gadishullit Ballkanik. Në këtë
mënyrë u thellua edhe më shumë procesi i « pro·incializmit » dhe i « barbarizmit » të
Perandorisë Romake. Masat e marra nga perandorët në shek. III dhe më ·onë nuk mundën
të ndalonin krizën e përgjithshme dhe të ruanin sklla·opronarinë. Këtë nuk mundën ta
bënin as disa nga përíaqësuesit e shtresa·e sunduese pro·inciale, të cilët arritën të bëhen
153
edhe perandorë.

Në shekujt III-IV e. sonë, madje deri në shek. IV në krye të Perandorisë Romake kanë qenë
disa perandorë me prejardhje ilire. Perandorë « ushtarë » ilirë kanë qenë: Deci, Klaudi II,
Aureliani, Probi, Diokleciani dhe Konstandini. Burimet e shkruara bashkëkohëse tregojnë se
këta perandorë, si përíaqësues të qarqe·e sunduese pro·inciale, në ·ija të përgjithshme
ndoqën një politikë, e cila synonte të íorconte pushtetin e perandorit, të ruante
sklla·opronarinë dhe të shtypte lë·izjet kryengritëse. Ata íorcuan ushtrinë dhe me anën e saj
u përpoqën të mbronin kuíijtë e perandorisë nga sulmet e jashtme. ligura më kryesore midis
perandorë·e ilirë ka qenë Diokleciani, një ilir nga qyteti Dioklea ,në pro·incën e Dalmatisë,,
që sundoi në ·itet 284-305. Diokleciani ndoqi të njëjtën politikë si paraardhësit e tij, por ai
bëri edhe disa reíorma administrati·e e ushtarake. Perandoria Romake u nda në katër
preíektura dhe 12 dioceza. Në pjesën lindore të saj gjendej preíektura e Ilirikut, e cila ndahej
në tri dioceza e në disa pro·inca. 1okat shqiptare që nga gjysma e parë e shek. IV, qenë
përíshirë në pro·incën e Pre·alit me qendër Shkodrën, ku bënin pjesë Dalmatia e Jugut, Mali
i Zi dhe Shqipëria Veriore, në pro·incën e Dardanisë me qendër Skupin, ku hynin pothuaj të
tëra krahinat e Koso·ës së sotme, në pro·incën e Lpirit të Ri me qendër Dyrrahun, që
përmblidhte krahinat e Shqipërisë Qendrore e Jugore deri te lumi Vjosa dhe në pro·incën e
Lpirit të Vjetër, me qendër Nikopolin, ku hynin tokat në jug të Vjosës deri në gjirin e
Pre·ezës.

Me reíormat e tij ushtarake Diokleciani e rriti numrin e legjione·e dhe íormoi me ushtarë të
zgjedhur njësi ushtarake të lë·izshme, të cilat në kohë luíte shoqëronin sundimtarët dhe në
kohë paqeje qëndronin si garnizone në qytetet e kështjellat e pro·inca·e.

Duke íilluar nga gjysma e dytë e shek. III, por në mënyrë të ·eçantë gjatë shek. IV në
pro·incat ilire u bënë ndërtime me karakter íortiíikues dhe u hapën e u riparuan rrugë të
ndryshme. Në radhë të parë këto punime u bënë në pro·incat ·eriore dhe shërbyen për
mbrojtjen e kuíij·e nga sulmet e « barbarë·e ». Por edhe në pro·incat e brendshme jugore,
po për qëllime ushtarake u riíortiíikuan shumë qytete dhe u ngritën kështjella të reja.
Ndryshe nga ato të ·eriut, për·eç detyrës së mbrojtjes së Perandorisë nga in·azionet e «
barbarë·e », që mund të hynin në Gadishullin Ballkanik, ato patën edhe një mision tjetër,
shërbyen për qëndrimin e garnizone·e dhe për të përballuar kryengritjet e ·endës·e, të cilat u
shtuan në situatën e krijuar nga kriza e rendit sklla·opronar.

Reíormat administrati·e e ushtarake dhe ndërtimet íortiíikuese të bëra nga Diokleciani e
·onuan pak rënien e Perandorisë Romake, por nuk mundën ta ndalonin. Në këtë drejtim një
rol jo të ·ogël kanë luajtur pro·incat ·eriore e ·erilindore ilire, por ndihmuan edhe rrethanat
politike, sidomos luíta kundër sulme·e të barbarë·e në kuíirin danubian. Kjo luítë kishte një
karakter të dyíishtë për perandorët e komandantët ushtarakë ilirë, ishte një luítë për
mbrojtjen e ·endit të tyre, por edhe për mbrojtjen e Perandorisë me të cilin ishin lidhur
ngushtë interesat e tyre.

Në sajë të disa masa·e që mori paria e re pro·inciale, duke përíshirë edhe atë ilire, u bë e
154
mundur të përballohej për një íarë kohe kriza e Perandorisë Romake. Por ato nuk mundën
ta shmangnin atë.

1iparet e krizës në provincat ilire

Shthurja e sistemit antik të prodhimit, që përíshiu gjithë perandorinë dhe që ishte arsyeja
themelore e krizës së saj, nuk pati kudo përpjesëtime të njëjta. Në Lindje dhe në Ilirik, ku
prona pri·ate ishte zh·illuar më ngadalë, kjo krizë nuk qe aq katastroíike sa në pro·incat
perëndimore.

Pas shek. III e. sonë edhe në pro·incat ilire bujqësia íitoi një rëndësi të madhe. Në íshatin
ilir, deri në íund të shek. IV e. sonë ka pasur një rritje të prodhimit bujqësor. Sipas burime·e
të shkruara në Ilirik ka pasur íshatarë të pasur që kishin sklle·ër, të cilët ishin, kryesisht,
robër luíte me origjinë gote. Në pro·incat ilire, për një íarë kohe u gjallëruan edhe pronarët
e mëdhenj të toka·e, që i shtuan pronat e tyre pas rënies së qytete·e. Por latiíondet qenë
relati·isht të pakta dhe të kuíizuara në ultësirat bregdetare.

Me gjithë gjendjen e keqe që u krijua në Perandorinë Romake, në pro·incat ilire íshatarët e
lirë mbetën edhe për një íarë kohe një íorcë e madhe. Për ruajtjen e popullsisë së lirë
íshatare dhe për ta mbrojtur atë nga shkatërrimi prej borxhe·e, ishin të interesuar edhe
perandorët, të cilë·e u duhej si rezer·ë për ushtrinë dhe për taksat e ndryshme. Në zonat e
brendshme malore ilire kishte edhe bashkësi íshatare, pjesëtarët e të cila·e ishin zotërues
tokash.

Zbulimet arkeologjike dëshmojnë për një zh·illim të bujqësisë dhe të ·endbanime·e íshatare
në Iliri në shek. III-IV. Veglat bujqësore prej hekuri ishin të zakonshme dhe mbizotëruese
në in·entaret e ·arre·e të kësaj kohe, që u takonin ·endbanime·e íshatare kryesisht të ·ogla.
Vendbanimet íshatare u shtuan edhe në zonat e brendshme, disa prej tyre qenë lidhur me
minierat e ndryshme, të cilat në kohën e krizës kishin kaluar në duart e banorë·e ·endas.

Në pronat bujqësore të pro·inca·e ilire íilloi të shtohet numri i kolonë·e, një dukuri që
njihej edhe më parë. Kolonët në íillim kanë qenë qiramarrës të lirë dhe ·inin kryesisht nga
radhët e íshatarë·e të rrënuar dhe të mbetur pa tokë. Kolonë zunë të bëheshin edhe robërit
e luítës. Borxhet, që erdhën duke u shtuar i shkatërruan kolonët, íillimisht të lirë, dhe i bënë
pjesë të pandarë të tokës. Në përgjithësi gjendja e kolonë·e edhe në Ilirik ka qenë e keqe
dhe nuk ndryshonte nga ajo e sklle·ër·e. Në kushte të tilla kolonët braktisnin shpesh tokat
dhe arratiseshin. Perandori Konstandin, me anë të një dekreti, kishte shpallur se të gjithë ata
që íshihnin kolonët e ikur gjobiteshin, kurse kolonët e arratisur duhej të ktheheshin me íorcë
në ·endbanimin e tyre. Ky ligj u përsërit disa herë, por pa sukses. Në ·itin 3¯1 të e. sonë u
lëshua një urdhër i posaçëm për kolonët e Ilirikut. 1ani ligjet ndalonin shitjen e kolonë·e pa
tokën, kështu që këta të íundit u shndërruan në një shtresë shoqërore që lidhej me tokën.

1ë gjitha masat që mori perandoria në kohën e krizës në íushën e marrëdhënie·e agrare
kishin të bënin me politikën íiskale të saj. 1aksat që paguanin pronarët e toka·e caktoheshin
155
jo ·etëm sipas sipëríaqes së tokës që ata kishin, por edhe nga numri i írymë·e, i njerëz·e që
punonin në to. Kolonët mbetën të lidhur me tokën, ata ishin paraardhësit e bujkrobër·e të
kohës së mesjetës.

Pas shek. III e. sonë kriza e tatëpjeta e përgjithshme pati përíshirë edhe mjaít qytete të
pro·inca·e ilire, sidomos të atyre jugore, duke ndikuar në rënien e jetës qytetare, ndonëse jo
në atë masë si në pjesën perëndimore të perandorisë. Qytete të rëndësishme, si Apolonia,
Bylisi, Amantia, loinike, Antigonea e ndonjë tjetër që si koloni, municip apo qytet « i lirë » i
qenë përshtatur organizimit administrati·, me íillimin e krizës së sistemit antik të prodhimit e
me rënien e ekonomisë morën tatëpjetën për t`u zhdukur më ·onë bashkë me ato qytete ilire
që kishin íilluar të binin që në dy shekujt e parë të erës sonë. Disa prej këtyre qendra·e të
·jetra qytetare nuk mundën të qëndrojnë si të tilla edhe pse u bënë qendra peshkopatash.
Një dukuri që nis të duket në shek. IV e. sonë ka qenë ngritja e gjallërimi i disa qyteza·e të
lashta e të reja, të íortiíikuara me nismën e íuqinë e popullsisë ·endase, roli ekonomik i të
cila·e u rrit, i ndihmuar nga kriza ekonomike e politike e perandorisë.

Në rrënimin e qytete·e ndikuan íaktorë të ndryshëm. Së pari, duhet theksuar rënia e pronës
së ·ogël e të mesme bujqësore të lidhura me qytetin, të cilat kishin ruajtur deri ·onë tiparet e
një ekonomie sklla·opronare. Gjatë shek. IV pronat tokësore të qytete·e u íortiíikuan nga
perandorët dhe nga kleri kristian ose kaluan në duart e pronarë·e të mëdhenj. Pronat e
mëdha tokësore dhe íshatrat me bashkësi të lira luanin asokohe një rol të rëndësishëm në
jetën ekonomike të perandorisë. Në këto prona e íshatra u zh·illua edhe zejtaria, me të cilën
u morën në latiíondet sklle·ërit e kolonët dhe në íshatrat zejtarët e lirë. Pranë tyre u
zh·endosën një pjesë e popullsisë së qytete·e dhe u krijuan tregjet. Qytetet humbën edhe
autonominë e pri·ilegjet e ·jetra duke kaluar nën ·artësinë e prokuratorë·e, të cilët ishin
emëruar nga sundimtarët e pro·inca·e. Ldhe gjendja e shtresës së lartë qytetare ishte
keqësuar shumë. Kuritë që kishin zënë ·endin e dekurionë·e të mëparshëm, të cilët mbanin
oíiqet administrati·e në qytetet, u pakësuan. Ata jo ·etëm që duhej të nxirrnin nga qytetet
detyrimet e taksat, por ishin të detyruar të paguanin edhe ·etë. Detyra e kuri·e u bë një
barrë e rëndë, nën shtrëngimin e sundimtarë·e, në disa qytete ajo u bë e trashëgueshme.
Kurialët që të shpëtonin nga detyrimet e rënda largoheshin nga qytetet, duke ikur në íshat
ose duke u íutur në ushtri. Në gjysmën e dytë të shek. IV ndonjë perandor bëri përpjekje
për të rimëkëmbur kuritë qytetare, por pa sukses. Rendi i kuri·e e kishte jetuar kohën e tij.
Qytetet mbetën në duart e nëpunës·e perandorakë, të cilët u pasuruan në sajë të
shpërdorime·e që bënin në kurriz të shtresa·e të ulëta qytetare. Kjo gjendje ·azhdoi në ato
qytete që përballuan krizën.

Në pro·incat jugore jeta qytetare nuk u shua, pati edhe qytete, të cilat mbetën si
qendërbanime të rëndësishme, sidomos në ultësirën bregdetare. Në një burim të shkruar,
kur tregohet për pushtimet e bëra nga 1eodoriku në pro·incën e Lpirit të Ri thuhet: « askush
nuk do të duronte që ai të mbante qytete kaq të mëdha ». Qyteti më i madh në tre·ën jugore
ilire, i cili jo ·etëm ruajti íizionominë e tij, por nga shekujt V e VI, sidomos në këtë të íundit,
pati një zh·illim e lulëzim të mëtejshëm, ka qenë Dyrrahu. Ai ishte njëkohësisht edhe
kryeqendër e pro·incës dhe seli peshkopale. Një íunksion të tillë ka pasur edhe qyteti i
156
Skodrës. Mbetën si qendra qytetare, edhe pse për një íarë kohe u degraduan si kështjella me
karakter më tepër ushtarak, qytetet e qytezat e lashta të Lisit, të Antipatresë, të Aulonit, të
Kaninës, të Adrianopolit, të Justinianopolit, të Buthrotit etj.. Në shekujt IV-VI pati edhe
kështjella ushtarake që u kthyen në qendra qytetare, sikurse ndodhi me Skampinin.

Një tablo tjetër kemi në qytetet e pro·inca·e ·eriore dhe të brendshme ilire, të cilat kishin
reparte ushtarake të shumta. Në disa qytete, si në Salona, Naisi e ndonjë tjetër ka pasur një
ngritje të madhe të atyre degë·e të zejtarisë që lidheshin me ushtrinë. Për këtë qëllim u
zgjerua punimi i hekurit dhe punishtet për përpunimin e tij. Në pro·incat ballkanike
prodhohej rreth 40° e armë·e të ushtrisë romake. Qyteti Nais i Dardanisë ishte njëri nga
qytetet ku ndodheshin punishtet e mëdha perandorake për prodhimin e armë·e. Nga
pro·incat e Dalmatisë dhe të Dardanisë, sipas një burimi të shkruar të kohës, ·azhdonin të
tregtoheshin si mallra të kërkuara, hekuri, druri dhe prodhimet blegtorale.

Por me gjithë zh·illimin që patën disa qytete, gjendja që u krijua në përgjithësi në qytetet e
pro·inca·e ilire që kishin përballuar krizën, qe e rëndë. Kjo bëri që perandorët të merrnin
disa masa për të shmangur rrënimin e shtresa·e të ulëta e të mesme qytetare të përbëra nga
zejtarët, tregtarët, pronarët e toka·e, sepse ndryshe rrezikoheshin të ardhurat shtetërore. Për
këtë qëllim në qytetet e Ilirikut u krijua institucioni për mbrojtjen e shtresa·e të ulëta
qytetare, i cili duhej të kishte pushtet në çështjet policore, juridike dhe íinanciare. Por këto
masa nuk u zbatuan dhe gjendja e ·ështirë e popullsisë së qytete·e të Ilirikut nuk u
përmirësua, nëpunësit perandorakë ·azhduan ·eprimet e tyre grabitëse, sepse më ·onë dolën
dekrete të tjera që kishin të njëjtën írymë. Ashtu si në pronat bujqësore e në íshatrat, edhe
në qytete u lëshuan urdhëresa perandorake që të siguronin pagesën e rregullt të taksa·e dhe
íurnizimin e ushtrisë me mallra e prodhime të ndryshme. Në shek. IV të gjithë zejtarët qenë
shtrënguar të regjistroheshin në kolegje nga të cilat as íëmijët e tyre që trashëgonin zanatin
nuk mund të largoheshin. Por si sklle·ërit, kolonët e íshatarët e ·aríëruar, edhe shtresat e
ulëta qytetare nuk e duruan këtë gjendje, ndaj ngritën krye, duke u bashkuar edhe me
« barbarët » që in·adonin gjithnjë e më shpesh Gadishullin Ballkanik.

Provincat ilire

Me ndarjen e Perandorisë Romake në íund të shek. IV pro·incat ilire mbetën me
perandorinë e Lindjes, Bizantin. Ldhe pasi u bënë pjesë e Perandorisë Bizantine struktura
ekonomiko-shoqërore e pro·inca·e ilire nuk ndryshoi. I ·etmi ndryshim ishte se ato u bënë
krahina periíerike të perandorisë, çka ndikoi më ·onë në jetën e tyre.

Në Perandorinë Bizantine, ku bënin pjesë krahina të pasura me qendra të mëdha zejtare dhe
ku ruheshin íshatarët e zejtarët e lirë, kriza e sklla·opronarisë nuk ishte ndjerë aq shumë.
Ldhe pse nuk arriti të ndalonte dyndjet e « barbarë·e » në Ballkan, Perandoria Bizantine me
burimet e saj ekonomike mundi të përballonte gjendjen e krijuar gjatë këtyre dyndje·e dhe të
qëndronte si një shtet i madh edhe një mijë ·jet të tjera. Kurse perandoria e Perëndimit nuk
mundi të rezistojë para sulme·e të « barbarë·e » dhe në ·itin 4¯6 ra në duart e gjermanikë·e,
të udhëhequr nga Odoakri.
15¯

Në shek. V-VI pro·incat jugore e juglindore ilire si Pre·ali, Dardania, Lpiri i Ri dhe Lpiri i
Vjetër, pas shkatërrime·e e dëme·e të shkaktuara nga in·azionet barbare u mëkëmbën,
madje në shek. VI patën një íarë ngritjeje që u ·u re në shumë drejtime.

Bujqësia mbeti edhe në këta shekuj një degë e rëndësishme e ekonomisë. Karakteri i
prona·e bujqësore mbeti ai që kishte qenë edhe më parë. Në disa ·endime shtetërore që i
takojnë ·itit 535 duket shumë qartë gjendja e prona·e bujqësore në Ilirik. Qëllimi i këtyre
·endime·e ishte ndalimi i përpjekje·e të pronarë·e të mëdhenj dhe i íajdexhinj·e për t`u
marrë íshatarë·e borxhlinj tokat e bagëtitë. Në pronat e mëdha bujqësore íigura qendrore ka
qenë koloni. Në legjislacionin e asaj kohe ílitet për kolonë të lirë e kolonë të ·arur. 1ë parët,
krahas tokës që merrnin nga pronarët, kishin edhe ngastra e ·egla të tyre, kurse të íundit
ishin të lidhur pas tokës, as ·etë, as edhe íëmijët e tyre nuk mund të largoheshin nga ·endet
ku ishin regjistruar. Më ·onë, midis kolonë·e nuk kishte më asnjë ndryshim çka u pasqyrua
më pas edhe në legjislacion.

Ldhe në shekujt V-VI në pro·incat ilire nuk qenë zhdukur pronat e ·ogla tokësore, në ·iset
malore ·azhdonin të ruheshin edhe bashkësitë e lira íshatare. Si më parë, edhe tani shteti
bizantin duke ruajtur pronat e ·ogla íshatare dhe duke ndaluar rrënimin e tyre, kërkonte të
siguronte një prodhim sa më të madh drithërash, të mblidhte taksat dhe të rekrutonte
ushtarë. lshatarët ishin të detyruar të kryenin edhe angari të shumta në hapjen e rrugë·e, në
ndërtimin e ura·e e të kështjella·e. Për t`u shkëputur nga ·ështirësitë ekonomike, ngarkesat
e shumta me taksa, ·eprimet e padrejta e dhuna e nëpunës·e të íinanca·e dhe për të mos u
kthyer në kolonë, íshatarët kërkuan mbrojtjen e pronarë·e të mëdhenj me ndikim që ishin të
interesuar të kujdeseshin për ta ,·. 468,. Lindi kështu patronazhi latiíondar, i cili u përhap
mjaít saqë perandorët nxorën urdhra për ta ndaluar atë.

Rrënimi i íshatarësisë u bë më i theksuar, ·eçanërisht në íund të shek. V dhe në íillim të
shek. VI, kur ajo u ngarkua me taksa edhe më të rënda. lshatarët e pro·inca·e ilire qenë të
detyruar t`u paguanin pronarë·e të mëdhenj të toka·e një taksë të re në të holla, ndërsa
shtetit në ar. 1ë gjitha këto ndihmuan në ruajtjen në këto pro·inca të marrëdhënie·e mall-
para, por íshatarët qenë shtrënguar të shisnin në treg prodhimet e tyre ose të merrnin hua
nga íajdexhinjtë. Duke mos qenë në gjendje për të paguar me kohë borxhet ata duhet t`u
dorëzonin atyre gjithçka zotëronin dhe pastaj të kërkonin mjete jetese në qytetet ose të hynin
në radhët e ushtrisë. Në këtë mënyrë, në ushtrinë e perandorisë së hershme bizantine hynë
shumë ilirë.

Për pro·incat jugore ilire të asaj kohe ka qenë karakteristik zh·illimi i bujqësisë në
qendërbanime të ·ogla, të íortiíikuara, të cilat, sikurse tregojnë të dhënat e arkeologjisë, të
shek. V-VI, ishin bërë qendra të rëndësishme ekonomike. Por në këta shekuj ekzistonte një
ndryshim midis pro·inca·e jugore e ·eriore, këto të íundit i përballuan të parat goditjet e
sulme·e të « barbarë·e ». Në pro·incat jugore që nuk u prekën aq nga inkursionet e
barbarë·e dhe qenë krahina pa trupa të rregullta ushtarake, u ruajt në mënyrë më kompakte
popullsia e ·jetër íshatare e qytetare. Burimet e shkruara tregojnë se edhe në shek. V
158
dardanët përbënin një popullsi të madhe e kompakte, kurse nga burimet mbishkrimore
rezulton se në këtë pro·incë edhe në shek. VI ·azhdonin të ruheshin emra ·etjakë e emra
íshatarësh ilirë.

Në pro·incat ilire edhe në shek. V e VI jeta qytetare ·azhdoi pa ndërprerje, megjithëse numri
i qytete·e ishte pakësuar edhe më shumë. lierokli, në udhërrëíyesin e tij të shek. VI
përmend në katër pro·incat jugore ilire, emrat e 2¯ qytete·e, disa prej të cila·e ishin edhe
qendra peshkopale. Sidoqoítë, me gjithë numrin e pakësuar të qytete·e dhe krizën e
sklla·opronarisë, në shek. VI, në Iliri kishte ende qytete relati·isht të pasura ose qytete që
kishin ruajtur rëndësinë e tyre. Në këtë kohë, pas shkatërrime·e të shekuj·e paraardhës, ka
qenë karakteristike një rigjallërim i jetës në qytet dhe në íshat, dhe një qëndrueshmëri në
raportet mall-para.

Që nga íundi i shek. V dhe gati gjatë gjithë shek. VI, kur ndodhi rilulëzimi i jetës qytetare,
numri i monedha·e u shtua në mënyrë të ndjeshme. Monedha të kësaj kohe, e sidomos
monedhat e perandorit Justinian, të perandorit Justin qarkullonin gjerësisht, ato gjendeshin jo
·etëm në qytetet, por edhe në qendërbanime të íortiíikuara e të ·ogla e në zona të
brendshme malore.

Në pjesën ballkanike të perandorisë së Bizantit një qytet i madh ka qenë Dyrrahu. Në
Dyrrah ·inin anije nga ·ende të ndryshme të Mesdheut, kurse rrugët tokësore që niseshin
nga ky qytet nuk e kishin humbur rëndësinë e tyre. Këtu ndodheshin punishtet dhe arsenalet
që íurnizonin me armë e me mjete të tjera ushtrinë e ílotën perandorake. Qyteti, dy herë i
dëmtuar nga tërmetet dhe nga pushtimi i gotë·e, ishte mëkëmbur dhe zbukuruar me mure të
reja. Perandori bizantin Anastasi ,·. 491-518, që ka qenë me origjinë nga ky qytet, e rrethoi
Dyrrahun me një kurorë treíishe muresh mbrojtëse dhe ndërtoi aty një hipodrom të madh.
Shkrimtari i shek. VI, Prokopi nga Gaza, e përshkruan Dyrrahun « si një qytet të madh që
zgjatet nga toka në det, që ka me tepricë nga ato që mund të prodhojë toka e deti ».

Ndërtime me karakter íortiíikues në pro·incat jugore ilire janë bërë edhe pas sundimit të
Anastasit. Prokopi i Cezaresë, bashkëkohës i perandorit Justinian ka shkruar se ky i íundit,
për të mbrojtur perandorinë e pro·incat e saj nga sulmet e mundshme të barbarë·e, ndërtoi e
rindërtoi një ·arg kështjellash. Vetëm në tri pro·incat ilire jugore sipas listës së hartuar nga
autori i mësipërm, numri i qendërbanime·e të íortiíikuara arrinte deri në 168. Kërkimet
arkeologjike kanë treguar se në shek. V-VI në Iliri janë ndërtuar një tok kështjellash, shumë
prej të cila·e nuk përíshihen në listën e atyre kështjella·e, që sipas Prokopit të Cezaresë janë
ndërtuar e rindërtuar nga perandori Justinian. Për·eç qytete·e të rrethuara rishtas me mure,
por shpeshherë të kuíizuar në sipëríaqe të ·ogla, ·ërehen në këta dy shekuj përpjekje të ·etë
popullsisë për të íortiíikuar qendërbanime të reja ose për t`u kthyer në kështjellat e ·jetra.
Sikurse është pro·uar nga të dhënat arkeologjike, në këta shekuj ·ihet re një rritje e rolit
ekonomik të qyteza·e të reja të íortiíikuara, sidomos në ato krahina ku ishte dobësuar
autoriteti perandorak. Kjo bëri, sidomos në periudhën paraíeudale, që të rigjallërohet
popullsia ·endëse dhe që krahinat e brendshme të íitojnë një rëndësi të ·eçantë, e cila do të
shíaqet që nga shek. VII e më tej në ·endosjen e íeudalizmit si sistem ekonomik.
159

Në shek. VI u krijuan kushtet jo ·etëm për ndërtime me karakter mbrojtës, por edhe për
ndërtime të tjera me karakter monumental. Kësaj kohe i përkasin ndërtime të shumta të
kultit të krishterë në qytetin e Bylisit, Butrintit si dhe në qendrat e tjera të ·ogla. Këto kanë
qenë monumentet e íundit të shoqërisë antike.

Në shek. VI autoriteti perandorak ishte ende i íortë në krahinat bregdetare dhe në qytetet.
Qytetet e pro·inca·e ilire nuk kishin më magistraturat municipale, as edhe ·etadministrimin
e ·jetër. Ato kishin rënë në duart e íunksionarë·e perandorakë. Nga paria e ·jetër sunduese
kishte mbetur një pakicë e ·ogël e përbërë nga pronarët e mëdhenj të toka·e. lunksionarët
shtetërorë dhe të kishës i ruajtën të paprekura pozitat sunduese. Nga radhët e kësaj shtrese
qenë zgjedhur edhe perandorët. I tillë ka qenë edhe Anastasi që ·inte nga gjiri i aristokracisë
senatoriale të Dyrrahut. Por edhe në këtë kohë ushtria ·azhdonte të luante një rol të
rëndësishëm në shtetin e Bizantit dhe prej asaj ·azhduan si më parë, të dilnin perandorët.
Ushtarakë ilirë, që kishin bërë karrierë në ushtrinë bizantine qenë edhe perandori Justin I
,518-52¯, dhe ai Justinian ,52¯-565,. Sipas një burimi të shkruar bizantin perandori Justin,
íshatar me origjinë nga Dardania, duke mos siguruar dot jetesën në ·endlindjen e tij kishte
shkuar në Konstantinopol dhe kishte hyrë në radhët e ushtrisë, ku arriti më pastaj deri në
postin më të lartë shtetëror.

Me kohë, në qarqet sunduese të pro·inca·e ilire, si kudo në perandori, një rol të madh íilloi
të luante kisha e krishterë e përíaqësuar nga kleri i lartë, i cili për shërbimet kundrejt
perandorisë merrte si dhuratë toka e pasuri të ndryshme. Në shek. VI kisha e krishterë ka
pasur prona të saj në pro·incat e Bizantit prej nga nxirrte të ardhura të mëdha.

Shek. VI përbën përpjekjen e íundit të rigjallërimit të antikitetit në Ballkan. Në gjysmën e
dytë të shek. VI dhe në gjysmën e parë të shek. VII do të riíillojnë in·azione e dyndje të reja
popujsh, të cilat do të sjellin ndryshime në përbërjen etnike të gadishullit dhe do të çojnë në
rënien e plotë të sistemit antik të prodhimit. Në Perandorinë e Lindjes, në të cilën bënin
pjesë edhe pro·incat ilire, ku sklla·opronaria ka qenë më pak e zh·illuar, procesi i shthurjes
së mënyrës antike të prodhimit dhe ·endosja e íeudalizmit u bë më me ngadalë.



3. KUL1URA NL PROVINCA1 ILIRL

Kultura në shekujt e parë të erës sonë

Në shek. I të e. sonë, me pushtimin e plotë të Ilirisë, nisi të përhapej edhe kultura romake,
duke u ndërthurur me kulturën ·endëse ilire dhe duke zhdukur pak nga pak edhe ndryshimet
kulturore që ekzistonin deri atëherë midis krahina·e ilire. Një rol të rëndësishëm në
përhapjen e kulturës romake në pro·incat ilire ka luajtur aparati administrati·o-ushtarak i
pushtues·e romakë. Vatra kryesore të përhapjes së kulturës romake u bënë kolonitë e
municipet, ato qytete, të cilat si pasojë e organizimit të ri administrati· u bënë qendra të
160
rëndësishme ekonomike dhe patën një jetë të gjallë kulturore-artistike. Dukuritë më të
shumta kulturore, të ndikuara nga Roma, zunë ·end, në masën më të madhe, tek banorët e
ardhur nga Italia ose nga pro·incat e tjera dhe te përíaqësuesit e shtresës së pasur ·endëse.

Në pro·incat ilire, sikurse edhe në pro·incat e tjera të perandorisë romake u zh·illuan
arkitektura zyrtare, skulptura - ·eçanërisht portreti, arti i mozaikut dhe piktura murale.

Pushtuesit romakë për ne·ojat e tyre bënë ndërtime të shumta, të cilat në disa raste
ndryshuan planet e ·jetra urbanistike të qytete·e. Këto ndryshime në planin urbanistik të
qytete·e të ·jetra në pro·incat jugore ilire u bënë sepse romakët nuk ngritën ndonjë qytet të
ri. Më qartë ato shihen në Buthrot e Apoloni. Në njërën nga tarracat e mëdha, të íormuara
në kodrën ku shtrihej qyteti i Apolonisë, në pjesën perëndimore të saj, gërmimet kanë nxjerë
në dritë tepricat e një ansambli godinash me karakter shoqëror të ngritura në íillim të shek. II
e. sonë. Këto ndërtime, që i takojnë lagjes qendrore të qytetit, u bënë mbi rrënojat e
godina·e më të lashta ose duke i ndryshuar ato që i përkisnin gjithashtu qendrës së qytetit
para pushtimit romak.

Në ansamblin e godina·e të kësaj pjese qendrore të qytetit, bënin pjesë një teatër i ·ogël i
mbuluar ,odeon,, një bibliotekë dhe një godinë me një íasadë monumentale, e quajtur në
literaturën arkeologjike, monumenti i agonotetit, e cila ka shërbyer si seli e këshillit të qytetit
,buleteurion,. Me interes është këtu edhe mbishkrimi i skalitur në arkitekturën e íasadës që
tregon, jo ·etëm se kush e kishte ndërtuar këtë godinë monumentale, por edhe se me rastin e
inaugurimit të saj ishin organizuar dyluítime midis 25 çiíte gladiatorësh. Kjo supozon se në
atë kohë në Apoloni ekzistonte një arenë amíiteatër i madh dhe se luítimet e gladiatorë·e
ishin shíaqje të íutura nga shtresa sklla·opronare sunduese e italike. Me kompleksin e
godina·e me karakter shoqëror të mësipërme lidhej edhe një hark triumíi me tri porta, i
ngritur në mes të sheshit dhe një rrugë magjistrale, e cila nga godina e këshillit zbriste në
drejtim të lagje·e të pjesës perëndimore të qytetit, ku ndodheshin edhe banesat e parisë
sklla·opronare apoloniate. 1ë gjitha këto godina nga pikëpamja e planimetrisë dhe e
teknikës së ndërtimit nuk ndryshojnë nga ato bashkëkohëse të ngritura në pro·inca të tjera
ballkanike.

Një plan të ri urbanistik ka pasur, në shekujt e parë të erës së sonë, edhe qyteti i Buthrotit.
Nuk ka të dhëna që të pro·ojnë nëse në íillim të erës sonë ndryshoi plani urbanistik i qytetit
të Dyrrahut. Megjithatë, dihet se në këtë qytet, në shek. II, u ndërtua një amíiteatër i madh,
një pjesë e të cilit është zbuluar.

Një zh·illim të mirë ka pasur në tre shekujt e parë të e. sonë edhe arti plastik, skulptura.
Skulpturën e kësaj kohe e njohim në mënyrë të ·eçantë nga zbulimet e bëra në rrënojat e
Apolonisë. Karakteristike për skulpturën apoloniate të kësaj kohe është se një pjesë e mirë e
·epra·e skulpturore i mbetën besnike tradita·e të artit klasik e helenistik ose riprodhojnë
·epra më të njohura të artit grek, kurse në portretet shpesh janë zbatuar rregullat
kompozicionale dhe të skalitjes karakteristike për skulpturën romake. Në ·argun e gjatë të
skulptura·e apoloniate të tre shekuj·e të parë të erës sonë ka ·epra origjinale, të denja për
161
mjeshtra të zotë e me për·ojë të madhe, portrete të stilit augustian e më të ·ona, si busti i
Karakallës e ndonjë tjetër, por ka edhe kopje të ·epra·e klasike, të cilat kanë një íorcë të
madhe shprehëse, janë shumë të bukura dhe dëshmojnë për një pjekuri artistike të autorë·e
të tyre ,portreti i Demostenit, busti i lilozoíit e ndonjë tjetër,. Ndryshe ka ndodhur në
relie·in sidomos atë mortor, ku nuk ndeshen më kompozimet e bukura të stile·e sepolkrale
apoloniate dhe në ·end të tyre skaliten relie·e me një dekoracion uniíorm e monoton të
marrë nga repertori i stile·e romake.

Në plastikën e ·ogël ·endin kryesor e zënë íigurinat prej bronzi, të gjetura në qytete dhe në
lokalitete íshatare. Në këto íigura bronzi të ·ogla, të prodhuara më të shumtën në seri, të
cilat lidhen me hyjni ashtu edhe me personazhe laike ,aktorë, íëmijë, atletë etj.,, ka edhe
modele me ·lera artistike të ·ërteta.

Një përhapje të gjerë, gjatë periudhës së pushtimit romak ka pasur edhe arti i mozaikut.
Ldhe mozaikët dhe zh·illimi i tyre, ashtu sikurse ·eprat më të bukura të arkitekturës dhe të
skulpturës, kanë qenë lidhur me shtresat e larta të pro·inca·e, si të atyre të qytete·e, ashtu
edhe të ·endbanime·e íshatare, të zotërues·e të ·ila·e e latiíondistë·e. Në këta mozaikë ku
mbizotëron dekoracioni gjeometrik ndeshen edhe elemente e skena të marra nga mitologjia
greke e tejlashtë ,Akili e Pentesilea në mozaikët e Apolonisë etj.,.

Ndryshime të dukshme ndodhën edhe në kulturën materiale e shpirtërore, ·eçanërisht në
qytetet dhe në periíeritë e tyre. Krahas me íutjen në prodhim të një sërë ·eglash të reja
pune, gjatë shekuj·e të parë të pushtimit romak hyjnë në përdorim edhe stoli të reja, një
pjesë prej të cila·e lidheshin me modele ·eshjesh të ardhura. Midis stoli·e ·endin e parë e
zënë íibulat, íunksioni i të cila·e sigurohej nëpërmjet një thumbi ku kapej gjilpëra, duke u
zënë ·endin atyre íibula·e ku mbyllja sigurohej nëpërmjet një spiraleje, nga dilte gjilpëra.
libula të kësaj kohe të llojit të quajtur « Aucissa », me këmbë përthyer ose të tipit « pincete »
përhapen gjerësisht në pro·incat jugore ilire.

Me íorma e teknikë të re paraqitet në tre shekujt e parë të erës sonë edhe qeramika, duke
përíshirë edhe qeramikën e ndërtimit. Për·eç punishte·e të poçarisë ·endëse, që prodhojnë
íorma enësh të zakonshme, edhe në pro·incat e tjera romake, një përhapje të gjerë mori në
dy shekujt e parë ,në drejtim më tepër si imitacion, qeramika e quajtur « terra sigillata ». Në
këtë kohë zgjerohet më shumë edhe përdorimi i enë·e prej qelqi.

Në qytetet e në zonat íshatare deri në thellësi hyjnë në përdorim tjegulla - solene e kaliptere -
të lakuara, tulla me trajta e përmasa të ndryshuara, ndërsa në ndërtim hynë llaçi e gëlqerja, të
cilat sollën ndryshime në teknikën e ndërtimit, në cilësinë dhe në pamjen e godina·e.

Ajo që bie në sy në gërmimet e zbulimet arkeologjike është se këto ndryshime në kulturën
materiale sikurse shíaqjet e tjera të kulturës së ·eçantë, i takojnë ultësirës bregdetare,
periíeri·e të qytete·e dhe disa lugina·e të përshkuara nga rrugë magjistrale. Në këto krahina
është ·ërejtur edhe prania e kulte·e të hyjni·e romake dhe më rrallë edhe të hyjni·e me
prejardhje lindore. Viset e brendshme ilire u prekën shumë më pak nga ndikimet e kulturës
162
romake. Në përgjithësi në këto krahina elementet e kulturës materiale e shpirtërore romake
janë të pakta, ndërsa ato ·endase më të shumta. Ky raport do të thellohet edhe më tepër në
shekujt që pasojnë, në kohën e krizës së sklla·opronarisë, kur elementet kulturore ·endase,
tradicionale e të reja zënë një ·end gjithnjë e më të madh në jetën e banorë·e të pro·inca·e
ilire.

Kultura në kohën e vonë antike (shek. IV-VI)

Gjendja ekonomike e politike që u krijua në pro·incat ilire në shek. IV të e. sonë ndikoi edhe
në zh·illimin e kulturës, nxiti gjallërimin dhe ·azhdimin e tradita·e kulturore të lashta. Në
shekujt që pasuan, kultura materiale, bashkë me ndikimet bizantine íilloi të marrë tipare të
qarta anase, mbi bazën e të cila·e do të íormohet kultura e hershme shqiptare. Ajo nuk pati
atë zh·illim të madh si më parë, por në këtë lindën elemente të reja të rëndësishme ,si në
kulturën materiale, dhe në marrëdhëniet shoqërore,, të cilat në mesjetë u zh·illuan në mënyrë
më të plotë.

Ndryshe nga periudha pararendëse, në pro·incat ilire u zh·illuan më tepër ndërtimet me
karakter íortiíikues ushtarak dhe ato me karakter íetar, të krishterë. Në grupin e parë hynin
kryesisht kështjellat e reja dhe kështjellat e lashta të íortiíikuara për qëllime ushtarake,
ndërtimi dhe rindërtimi i të cila·e pati íilluar që në shekullin IV dhe arriti kulmin në shek. VI
në kohën e sundimit të perandorit Justianian, i cili sikurse shkruan biograíi i tij, në dy
pro·incat Lpir i Ri dhe Lpir i Vjetër, ndërtoi dhe rindërtoi 94 kështjella.

Nga qytetet, në të cilat u bënë ndërtime të mëdha e të rëndësishme që prekën edhe sistemin e
brendshëm urbanistik ka qenë Dyrrahu. Këto ndërtime u bënë në kohën e sundimit të
perandorit bizantin Anastas, që ishte me origjinë nga ky qytet. Nga këto objekte, me të
·ërtetë monumentale, janë ruajtur pjesë të sistemit íortiíikues: muret rrethuese treíishe të
Dyrrahut të ngritura nga perandori Anastas, të cilat llogaritet të kenë qenë 4 400 m të gjata,
rreth 12 m të larta dhe 3,50 m të gjera. Me interes është edhe rrjeti i kanalizime·e që
dëshmon gjithashtu për një qytet të madh dhe mjeshtra të aítë.

Arkitektura e banesa·e, siç kanë treguar zbulimet arkeologjike, nuk pati ndryshime të
dukshme. Si në planin, ashtu edhe në ndërtimin e saj u ruajtën traditat e lashta.

Monumentet arkitektonike që lidhen me íenë e krishterë, dhe që ishin karakteristike për
antikitetin e ·onë kanë qenë bazilikat. Këto godina kulti janë me interes për planimetrinë e
tyre, plastikën dekorati·e dhe për dyshemetë me mozaikë. Përsa u përket planimetri·e janë
gjetur bazilika të thjeshta me tri anijata ,në 1epe të Llbasanit, dhe bazilika të tipit trikonke
,në Lin të Pogradecit,. Shpesh godinat e kultit paleokristian janë ngritur mbi ndërtime më të
lashta, duke ndryshuar planimetritë e tyre ,bazilika në 1iranë, pagëzimorja e Butrintit,.

Rrënojat e një bazilike monumentale janë zbuluar në qytetin e sotëm të Ballshit, që në
mesjetë u bë një qendërbanim i rëndësishëm shqiptar ,në burimet mesjetare është njohur me
emrin Keíalonia-Gla·inica,. Në këtë bazilikë monumentale është ·ërtet e pasur dhe me
163
·lerë artistike plastika dekorati·e arkitektonike. Në plastikë për·eç kapitele·e, harqe·e,
arkitra·e, spikasin në mënyrë të ·eçantë disa pilastra e panele të perdes ndarëse të altarit. Si
pilastrat, dhe panelet janë punuar në relie·, kanë një trajtim të mirë artistik dhe një
dekoracion të pasur ku nuk mungojnë elementet zbukuruese tradicionale ·endase.

Midis monumente·e të skulpturës të kohës së ·onë antike dhe që nuk lidhen me kultet íetare
janë disa relie·e mortore, të punuara nga artistë ·endas. Këto relie·e nga mënyra e trajtimit
artistik, kompozimit, írymëzimit, modelimit e nga paraqitja e íigura·e dhe ·eshja e tyre,
përbëjnë një tërësi që i ·eçon nga ato relie·e sepulkrale të zakonshme për tre shekujt e parë
të erës sonë. Ajo që i bën edhe më interesante këto ·epra artistike ilire ,sepse u takojnë
ilirë·e,, është se ato janë gjetur jo në qendra qytetare, por në lokalitete të brendshme, në
íshatra dhe se íigurat që mbajnë paraqesin zakonisht njerëz të punës, íshatarë e zejtarë.
Karakteristike për këtë kohë janë edhe disa portrete tek të cilët nuk ·ërehet as idealizmi i artit
grek, as natyralizmi i skulpturës romake, portretet pasqyrojnë qoítë edhe në mënyrë të
thjeshtë karakterin burrëror, por edhe të rreptë të popullsisë ilire.

Karakteristike për periudhën e ·onë antike ka qenë lulëzimi i artit të mozaikut. Duke íilluar
nga shek. IV e. sonë arti i mozaikut përhapet edhe në ·iset e brendshme të pro·inca·e ilire,
duke u lidhur në íillim me qendërbanimet rurale, « ·ilat » íshatare dhe më pas me godinat e
kultit, bazilikat paleokristiane. Në këta mozaikë janë të pranishme, krahas elemente·e të reja
dekorati·e, edhe ato tradicionale më të lashta. Kështu në dyshemetë me mozaikë të
godina·e të kultit ·ërtet mbizotërojnë íigurat që përíytyrojnë kaíshë, shpendë e peshq tipike
për artin masi· paleokristian, por krahas tyre, në kornizat që rrethojnë emblemat ·ërehen
elemente dekorati·e gjeometrike, íigura rombesh, moti·i i gërshetës, i rrathë·e që priten etj.,
që lidhen me një traditë të lashtë. Mozaikët e kohës së ·onë antike, nga të cilët janë zbuluar
mjaít në këto ·itet e íundit, tregojnë për një lulëzim të këtij arti, sidomos në shek. V e VI dhe
për praninë e atelie·e mozaikpunuese ·endase.

Në antikitetin e ·onë ndodhën ndryshime të dukshme edhe në kulturën materiale. Zh·illimi
i bujqësisë u shoqërua me íutjen në përdorim dhe përsosjen e një sërë ·eglash bujqësore.
Shírytëzimi intensi· i ·endbanime·e me metale bëri të ne·ojshëm shtimin e përmirësimin e
·egla·e të minatorë·e. Shek. IV, sipas të dhëna·e arkeologjike, me gjithë krizën e
përgjithshme, ka qenë periudhë e një gjallërimi të zejtari·e, të qytete·e të mëdha dhe të
qendra·e të brendshme. Kjo ·ërehet në prodhimin e stoli·e, ku ·endin e parë e zënë íibulat,
të cilat edhe në këtë kohë ·azhdojnë të kenë një íunksion praktik e estetik. Një përhapje të
gjerë kanë pasur íibulat e gjoksit të tipit të quajtur me koka qepe dhe ato me këmbë të
përthyer, pararendëse të íibula·e të përdorura nga shqiptarët në mesjetën e hershme.

Ldhe qeramika masi·e ,tullat e tjegullat,, edhe qeramika e përdorimit të përditshëm nuk
ndryshon shumë nga ajo e shekuj·e pararendës. Ndërsa në elementet dekorati·e përdoret
pikturimi me breza ngjyrë kaíe e të kuqe, trajtat e enë·e thjeshtohen. Gjithnjë e më shpesh
enët prej balte të pjekur zbukurohen me moti·in e gropëzuar, çatalla dhe ·ija rrethore ose të
·alëzuara të gërricura, moti·e këto të traditës ilire.

164
Përsa i përket kulturës shpirtërore për antikitetin e ·onë kultet e besimit íetar të krishterë,
përhapen gjithnjë e më shumë në popullsinë e pro·inca·e ilire. leja e krishtere, e cila në
íillim lindi si një íe e shtresa·e të ·aríra, të cilat mendonin të gjenin tek ajo rrugën e
shpëtimit, u përqaíua më ·onë edhe nga shtresat e pasura dhe u bë íe zyrtare.

Qëndresa e ilirëve ndaj romanizimit

Gjatë gjithë periudhës së pushtimit, Perandoria Romake, zbatoi në pro·incat ilire një politikë
asimilimi, ose, sikur është cilësuar ndryshe, romanizimi. Për të realizuar këtë politikë dhe për
të íorcuar pushtimin, shteti romak ka synuar që në krye të tërhiqte dhe të bënte për ·ete
parinë ·endëse. Për këtë, që herët, kësaj shtrese iu dha e drejta e qytetarisë romake dhe poste
të ndryshme në administratën pro·inciale. Ldhe rekrutimi i të rinj·e në ushtrinë romake që
Roma ka zbatuar gjerësisht në disa pro·inca, si në Dalmati, Panoni e Dardani ndikonte në
këtë politikë të íorcimit të sundimit të saj në Iliri. 1ë rinjtë e rekrutuar, që në íillim kryenin
detyrimin ushtarak në íormacionet ndihmëse të ushtrisë romake ,në burimet e shkruara
latine përmenden kohortat dalmate e dardane dhe kalorët dalmatë,. Shteti romak i largonte
nga ·endlindja, i dërgonte në pro·incat ·eriore dhe në ato të Aírikës. Në këtë mënyrë, nga
njëra anë, zë·endësoheshin humbjet e ushtrisë gjatë luítëra·e pushtuese, ndërsa, nga ana
tjetër, dobësohej qëndresa e popullsisë ilire.

Në tregjet e pro·inca·e ilire shiteshin asokohe prodhimet e punishte·e të mëdha italike e
jashtitalike. Në íushat e ndryshme të prodhimit, në metalurgji, në zejtari dhe në bujqësi hynë
në përdorim një tok ·eglash të reja pune më të përsosura e më praktike. Bashkë me to u
përhapën edhe stoli e objekte zbukurimi të reja. Përhapje të gjerë ka pasur edhe qeramika
romake e kuqe me lustër, e quajtur « terra sigillata », dhe në të njëjtën kohë u bë uniíormizimi
i shumë prodhime·e të qeramikës. Në përgjithësi në pro·incat ilire, sidomos në shekujt I-II
të e. sonë, kishin hyrë elemente të kulturës materiale e artistike romake, bashkë me to edhe
disa shíaqje të kulturës shpirtërore, që kishin marrë karakter kozmopolit dhe ndesheshin
edhe në pro·incat e tjera.

Duke u nisur nga kjo pamje e përgjithshme që kanë pasur pro·incat ilire në tre shekujt e parë
të erës sonë, disa dijetarë kanë shíaqur mendimin se sikurse popujt e tjerë, dakët, galët,
iberët, edhe ilirët u « romanizuan » plotësisht. Sipas tyre asimilimi nga ana e Romës u bë «
me anë të gjuhës, të antroponomisë, të íesë dhe të disa shíaqje·e shoqërore-politike ».
Mirëpo, argumentet që sjellin dijetarët për « romanizimin » në tërësi të ilirë·e, nuk arrijnë ta
pro·ojnë këtë. Duhet pasur parasysh íakti se procesi i romanizimit, preku gjerësisht shtresat
e larta të popullsisë ·endëse, të cilat për shkak të pozitës së tyre të pri·ilegjuar ishin më të
ekspozuara ndaj ndikime·e romake, por jo masën e popullsisë ilire. Pastaj ky proces nuk u
zh·illua njëlloj në të gjitha krahinat e íushat e jetës dhe ndikimet e tij kanë ndryshuar nga
njëra krahinë ose pro·incë në tjetrën. Kështu p.sh. procesi i romanizimit mori përmasa më
të gjera në Ilirinë Veriore, ku u zh·illua edhe dalmatishtja, një gjuhë romane, e cila u zhduk
përíundimisht në shek. XIX.

Një argument që përdoret për të pro·uar romanizimin e ilirë·e është përhapja e gjuhës latine
165
si gjuha zyrtare e kohës. Ka edhe gjuhëtarë që i mbahen pikëpamjes se përdorimi i gjerë i
gjuhës latine në të shkruar e në të íolur, bëri që gjuha ilire të zhduket. Dokumentet
mbishkrimore të zbuluara në pro·incat ilire tregojnë se gjuha latine ka qenë gjuha e
administratës dhe e kulturës dhe nuk ka pasur në çdo kohë dhe kudo një përhapje të gjerë.
Në mënyrë shumë të qartë kjo ·ërehet në pro·incat e Ilirisë Jugore, ku numri i mbishkrime·e
latine është shumë i ·ogël dhe i kuíizuar, madje edhe në kolonitë romake dhe në periíerinë e
tyre të aíërt. Në shumë krahina të këtyre pro·inca·e, sidomos në brendësi të ·endit, nuk ka
dëshmi mbishkrimore të përhapjes së gjuhës latine. Gjuha latine nuk mundi asnjëherë t`i
zinte ·endin gjuhës ilire si mjet shprehës në marrëdhëniet shoqërore e íamiljare, madje as në
qytetet ku ilirët bashkëjetuan me banorët italikë të ardhur. lieronimi, një ilir nga Dalmatia
dhe që ka jetuar në shek. IV të e. sonë, shkruante se ilirët në kohën e tij ílisnin gjuhën e tyre,
e cila ndryshonte nga gjuha latine. Për më tepër, ·etë prania e gjuhës shqipe në tre·at e
Ilirisë Jugore dëshmon qartë kundër romanizimit të një pjese të madhe të popullsisë së këtyre
tre·a·e.

Një íushë tjetër, ku del qartë gjithashtu, qëndresa ilire, është onomastika, ruajtja e emra·e
tradicionalë ·endës, si tek njerëzit, emrat e ·ende·e, lumenj·e, male·e etj.. Lmra ·etjakë ilirë
ka me shumicë në mbishkrimet latine të gjetura në pro·incat e ndryshme ilire. Lmra ilirë ka
edhe në monumentet mbishkrimore që u takojnë edhe persona·e zyrtarë e ushtarakë·e që
kishin marrë qytetarinë romake dhe ishin dërguar për të kryer shërbimin ushtarak larg
atdheut. Ilirët ruajtën, bashkë me qendërbanimet, e tyre edhe emrat e lashtë. Si të tilla mund
të përmenden Skodra, Lisi, Dyrrahu, Aulona, Skupi, Naisi etj.. 1ë rralla kanë qenë edhe
midis qendërbanime·e të reja, që u zh·illuan si qytete, ato që mbanin emra romakë. U
ruajtën, gjithashtu, edhe emrat e shumë lumenj·e e male·e, si Drilon ,Drin,, Mathis ,Mat,,
Skardi ,Sharr, e shumë të tjerë, të cilët kanë mbetur si të tillë deri në ditët tona.

Ilirët nuk i kishin humbur ·etitë e tyre kulturore e etnike dhe këtë e tregojnë riti i ·jetër i
·arrimit me ·endosjen e trupit në ·arr dhe mënyra e ndërtimit të ·arre·e. Në monumentet
skulpturore, kryesisht në gurët e ·arre·e, për·eç emra·e ilirë, íigurat e skalitura mbajnë edhe
·eshjen popullore ilire. Studiues·e të këtyre monumente·e u ka rënë në sy se shumica prej
tyre, sidomos relie·et, janë punuar disi më ndryshe nga ato të njohura si ·epra të skulpturës
romake. Ato ruajnë disa tradita të artit helenistik, të gërshetuara me një stil ·endës, që është i
ngjashëm dhe rrjedh nga ai i gdhendjes së drurit.

Një íushë tjetër ku pushtuesit romakë u ndeshën me traditat e lashta ·endëse dhe ku hasën
qëndresë, ka qenë besimi, íeja. Romakët nëpërmjet koloni·e e qytetarë·e romakë përhapën
hyjnitë e panteonit të tyre. Në të njëjtën kohë ata mundën që të uniíikonin disa hyjni të
·jetra ·endëse me ato romake duke u dhënë edhe ·eshjen e jashtme, emrin latin
,interpretatio romana,. Në këtë mënyrë hyu i madh i parthinë·e u barazua me Jupiterin
romak, por në mbishkrimet ai do të cilësohet Jupiter Parthinus, sikurse hyjnesha e
Kanda·ë·e, kulti i së cilës ishte shumë i përhapur, ajo barazohej me Dianën e do të quhej
Diana Canda·ensis - ,Diana e Kanda·ë·e,. Në Dalmati hyun e ·jetër ilir Vidas romakët e
identiíikuan me Sil·anin e tyre, mirëpo në relie·et ai ·azhdoi të paraqitej me atributet e
·jetra. Shumë nga kultet e ·jetra ilire, me gjithë interpretimin romak, edhe gjatë tre shekuj·e
166
të parë të e. sonë, ·azhduan të zinin një ·end të rëndësishëm në jetën shpirtërore të ilirë·e.

1ë nisur nga këto íakte e të dhëna të tjera, dijetarë të ndryshëm e gjithnjë më të shumtë e
kundërshtojnë tezën e « romanizimit » të ilirë·e. Duke sjellë argumente gjuhësore,
arkeologjike e jashtarkeologjike këta dijetarë kanë pro·uar se edhe pas íutjes nën sundimin
romak, ilirët nuk u shíarosën dhe as u asimiluan, por ruajtën elemente të shumta të kulturës
shpirtërore e materiale, u ruajtën si një popullsi kompakte dhe e qëndrueshme, se « kombësia
ilire i qëndroi romanizimit më mirë » në Ilirinë Jugore ,pak a shumë tokat e banuara sot nga
shqiptarët, dhe se gjatë sundimit romak, me përjashtim të disa qytete·e bregdetare, si
Dyrrahu, Apolonia etj. në tokat e brendshme populli duhet të ketë íolur ilirishten.

























16¯

















« MLSJL1A »























168
K R L U I

SHQIPLRIA NL PLRANDORINL BIZAN1INL
(SHLK. V - X)



J. SHQIP1ARL1 DHL NDRYSHIML1 L1NO-POLI1IKL L SHOQLRORL-
LKONOMIKL NL MLSJL1LN L HLRSHML

Shqipëria dhe Bizanti

Pas ndarjes së Perandorisë Romake në dy pjesë, më 395, tre·at iliro-shqiptare hynë në
përbërje të Perandorisë Bizantine, siç quhet zakonisht pas kësaj date Perandoria Romake e
Lindjes sipas emrit antik të kryeqytetit të saj, Bizant, që për nder të Konstandinit të Madh u
quajt Konstandinopojë.

Ashtu siç i kishin dhënë në shek. III-IV Perandorisë Romake një numër perandorësh e
gjeneralësh të shquar, po ashtu gjatë periudhës së hershme bizantine ,shek. V-IX,, tre·at
iliro-shqiptare i dhanë Perandorisë Bizantine disa perandorë, ndër të cilët shquhen në mënyrë
të ·eçantë Anastasi I nga Durrësi ,491-518, dhe Justiniani I nga 1aurisium i Shkupit ,52¯-
565,. Me reíormat dhe me masat e zbatuara në administratën ci·ile e ushtarake, këta dy
perandorë përgatitën kalimin nga antikiteti në mesjetë dhe hodhën bazat e asaj që do të ishte
perandoria më jetëgjatë në historinë e qytetërimit mesdhetar.

Pozicioni skajor në kuíi me Italinë, me të cilën interesat e Bizantit mbetën deri në íund të
lidhura ngushtë, përcaktoi rolin e jashtëzakonshëm të tre·a·e iliro-shqiptare në kuadrin e
Perandorisë Bizantine. Ato u kthyen në një nyje komunikimi të Lindjes me Perëndimin dhe
anasjelltas. Një rol të tillë e ía·orizonte ekzistenca e porte·e të rëndësishme gjatë bregdetit
të Adriatikut e të Jonit ose e arterie·e rrugore që íillonin prej tyre dhe zgjateshin në thellësi të
Gadishullit duke lidhur bregdetin me qendra të tilla të rëndësishme, si Nishin, Shkupin,
Ohrin, Soíjen, Kosturin, Selanikun, Adrianopojën e ·etë Konstandinopojën. Ashtu si në
shekujt e lashtësisë, rruga Lgnatia ·azhdoi ta luante rolin si ·ija kryesore e komunikimit
midis pro·inca·e të Perandorisë në rraíshin perëndim-lindje. Përgjatë traktit perëndimor të
rrugës Lgnatia ,Durrës - Apoloni - Peqin - Ohër, janë zh·illuar disa nga betejat më të
përgjakshme të historisë bizantine. Perandorët bizantinë i kushtuan ·ëmendje të ·eçantë
mbrojtjes strategjike të tre·a·e iliro-shqiptare. Perandori Justiniani, sipas biograíit të tij,
Prokopit të Cezaresë, ndërtoi nga e para apo rimëkëmbi 168 kështjella në katër pro·incat
ilire: të Dardanisë, Pre·alit dhe të dy Lpirë·e. Nga ana e tij, Anastasi I e rrethoi qytetin e tij
të lindjes, Durrësin me mure madhështore që shihen ende sot. Veç Durrësit, pikëmbështetje
të pushtetit bizantin në Shqipëri përbënin 1i·ari, Shkodra, Lezha, Kruja, Dibra, Prizreni,
Shkupi, Berati, De·olli, Kolonja, Adrianopoja etj.. Mbrojtja e tyre dhe e territorit në
juridiksionin e tyre, u ishte besuar íorca·e e komandantë·e ·endas. 1rupa ushtarake iliro-
shqiptare shërbenin gjithashtu në ·ise të tjera të Perandorisë, sa në Lindje aq edhe në
169
Perëndim. Në kohën e perandorit Justinian, ushtarë iliro-shqiptarë shërbenin në ushtrinë
bizantine me qëndrim në Itali. Në një nga mbishkrimet e asaj kohe të gjetura në Itali, bëhet
íjalë për « numrin e madh të ilirë·e » ,numerus íelix Illyricianorum,. Ldhe në shekujt e
më·onshëm, reparte nga tre·at iliro-shqiptare shërbenin në pro·incat bizantine të Italisë e në
pro·inca të tjera në L·ropë e Azi.

Përhapja e krishterimit në Shqipëri

Shqipëria është përcaktuar si një nga ·endet mesdhetare, ku krishterimi depërtoi qysh në
shekujt e parë. Autori i shek. VI, Kosmas, i përíshin iliro-shqiptarët në grupin e popuj·e që
në kohën e tij kishin përqaíuar krishterimin. Durrësi, Nikopoja ishin qendrat kryesore
bregdetare, nga ku íeja e re u përhap pastaj në thellësi të katër pro·inca·e ilire: të Pre·alit,
Dardanisë, Lpirit të Ri dhe të Lpirit të Vjetër. Që në shekujt e parë të erës së re, në qendrat
urbane të këtyre tre·a·e përmenden bashkësitë e para të krishtera, si dhe ngrihen ndërtesat e
para të kultit të ri. 1ë tilla ndërtesa, bazilika e pagëzimore ,baptistere, të shek. IV-VI, ruhen
edhe sot pjesërisht në rrethet Durrës, Shkodër, Lezhë, Mat, Apoloni, Llbasan, Dibër, Ohër,
1iranë, Vlorë, Gjirokastër, Sarandë, Butrint e akoma më në jug.

lershmërinë e krishtërimit shqiptar e pro·ojnë gjithashtu një sërë emrash ·endesh që u
reíerohen martirë·e të parë të Lindjes, kulti i të cilë·e ka qenë i përhapur në shek. IV-VI. 1ë
tilla janë toponimet Shirgj ,Shën Sergj,, Shubak ,Shën Baku,, Shëndekla ,Shën 1ekla,, Shën
Vlashi, që ndeshen në Shkodër, Durrës, limarë e deri poshtë në (amëri ,Shën Vlash, Shën
1ekla,. 1ë lidhur me kultin e martirë·e në íjalë si dhe me historinë e hershme të krishterimit,
janë toponime të tilla të huazuara nga ·endet e Lindjes, si Rozaíë ,·end në Siri, ku u ·arros
Shën Baku e Shën Serxhi,, Barbullush ,Barbalista, ·end buzë Luíratit, ku u masakrua Shën
Baku,, Sebaste, Jeriko.

Persekutimet e mëdha kundër të krishterë·e regjistruan edhe në Shqipëri martirë të shumtë,
kulti i të cilë·e u ruajt në shekuj. Më të shquarit ndër këta martirë janë Shën Asti, peshkop i
Durrësit, Shën 1erini nga Butrinti, Shën Donati, peshkop i L·rojës ,Paramithi,, Lauri dhe
llori nga Dardania etj.. Po në këtë kohë në toponomastikën e ·endit íuten emra të krishterë
të tipit Shëngjin, Shën Gjergj, Shupal ,Shën Pal,, Shmil ,Shën Mëhill,, Shën Koll apo Shën
Nik ,Shën Nikollë,, Shëmri ,Shën Mëri,, Shëndëlli ,Shën Ilia,, Shëngjergj, Shtish - Shën
Matish ,Shën Matheu,, Shingjon, Shëgjun ,Shën Gjon,, Shën Ndreu etj., etj.. 1ë gjithë këta
emra bëjnë pjesë në íondin e hershëm të toponomastikës së krishterë ,shek. I-VII,. 1ë tilla
toponime, që në Ballkan në një masë e në një shtrirje të tillë gjenden ·etëm në tre·at
shqiptare, lidhen gjithsesi me periudhën para ·endosjes së slla·ë·e në shek. VI-VII.
Përhapja e tyre sa në ·iset bregdetare, aq edhe në ·iset e thella malore larg bregdetit, është
një e dhënë më shumë që pro·on se këto hapësira mbetën në thelb të paprekura nga
ngulimet e slla·ë·e paganë dhe se edhe pas dyndje·e slla·e të shek. VI-VII, popullsia
·endase autoktone u ruajt e paprekur në pjesën më të madhe të Ilirisë së Jugut.

Pa·arësisht nga përpjekjet për mbytjen e íesë së re, krishterimi u aíirmua në Shqipëri në
mënyrë përíundimtare. Pas persekutime·e të mëdha të shek. IV, burimet historike ílasin për
1¯0
një strukturë kishtare mjaít të konsoliduar. Ajo ishte e organizuar mbi bazën e pro·inca·e
administrati·e të epokës së Dioklecianit. Në qendrën e çdo pro·ince ndodhej kisha
mitropolitane dhe aty e kishte selinë kryepeshkopi. Nën juridiksionin e këtij të íundit
ndodheshin peshkopët e dioqeza·e ·artëse ,suíragane,. Kështu, në katër qendrat kryesore
kishtare në tre·at shqiptare ishin kryepeshkopatat e Shkodrës ,Pre·ali,, Justiniana Prima
,Dardania,, Durrësi ,Lpiri i Ri,, Nikopoja ,Lpiri i Vjetër,.

Kryepeshkopi i Shkodrës kishte nën ·arësi 3 peshkopata ·artëse ,suíragane,, ai i Shkupit 5, i
Durrësit 8 dhe i Nikopojës 9. Me përhapjen e krishterimit në ·iset e brendshme, numri i
peshkopata·e sa ·inte e rritej. Kështu, në shek. X mitropolia e Durrësit kishte tashmë 14
peshkopata ·artëse ,suíragane, mes të cila·e: 1i·ari, Licini ,Ulqini,, Shkodra, Drishti,
Dioklea ,Genta,, Pulti, Llisoni ,Lezha,, Kruja, Steíaniaka, Kuna·ia, Cërniku. Siç shihet, në
atë kohë juridiksioni i mitropolisë së Durrësit ishte shtrirë drejt ·eriut duke përíshirë brenda
saj pro·incën e dikurshme të Pre·alit. Siç ndodhte shpesh, një përhapje e tillë e pushtetit
íetar kishte pasuar shtrirjen në atë drejtim të juridiksionit politiko-administrati· të Durrësit
,krijimi i temës së Durrësit në shek. IX,.

Kryepeshkopët kishin për detyrë të emëronin, të shkarkonin, të transíeronin e të shuguronin
peshkopët e juridiksionit të tyre. Për zgjidhjen e probleme·e të ndryshme që kishin të bënin
me administratën kishtare të pro·incës së tij, kryepeshkopi thërriste periodikisht sinodin
pro·incial. Nga ana e tyre, kryepeshkopët, të shoqëruar herë-herë edhe nga peshkopë të
dalluar, merrnin pjesë në koncilet ekumenike, ku mblidheshin përíaqësuesit më të lartë të
klerit të botës së krishterë, për të diskutuar mbi problemet e dogmës dhe të organizimit
kishtar. Kështu, në Koncilin e íamshëm të Nikesë, më 431, mitropoliti i Durrësit i shoqëruar
nga suíraganët e tij, nënshkroi aktin përíundimtar që dënonte herezinë nestoriane. Në
Koncilin tjetër të rëndësishëm, në atë të Kalcedonisë të ·itit 451, ku u zgjidhën
përíundimisht grindjet dogmatike mbi natyrën e Krishtit, morën pjesë edhe Lluka, mitropolit
i Durrësit, L·andri, peshkop i Dioklesë dhe Luzebi, peshkop i Apolonisë.

Organizimi kishtar i trevave shqiptare

Në pikëpamje të organizimit të përgjithshëm kishtar, kisha shqiptare ishte në ·arësi të Papës
së Romës. Ky i íundit ushtronte autoritetin e ·et në tre·at shqiptare nëpërmjet mëkëmbësit
,·ikarit, të tij të përgjithshëm, me seli në Selanik. Por, duke íilluar nga shek. V, Patriarkana e
Konstandinopojës u përpoq t`i ·ërë në ·arësinë e ·et peshkopatat shqiptare. Ballaíaqimi
midis Romës e Konstandinopojës për hegjemoni kishtare në Shqipëri ,në kishën e Ilirikut,
doli ·eçanërisht në pah gjatë së ashtuquajturës « Kriza akaciane » ,484-519,. Me atë rast,
peshkopët iliro-shqiptarë koníirmuan besnikërinë e tyre ndaj Romës. Veçanërisht të
·endosur në komunionin me Papën ishin kleri i pro·inca·e të Dardanisë, Lpirit të Vjetër dhe
Pre·alit. Kurse në pro·incën e Lpirit të Ri qëndrimi qe i pa·endosur. Sipas raporte·e të të
dërguarit të papës lormisda, më 519, populli dhe kleri i Skampës apo i Liknidit ,Ohrit, ishin
besnikë të ·endosur të Papatit, ndërkohë që peshkopë të tjerë të pro·incës kishtare të Lpirit
të Ri, midis tyre edhe kryepeshkopi i Durrësit, anonin nga Patriarkati i Konstandinopojës.
Perandori Anastasi I ,491-518,, me origjinë nga Durrësi, ndikoi nga ana e tij për të íorcuar
1¯1
lidhjet e mitropolisë së Durrësit me Patriarkatin e Konstandinopojës. Gjithsesi, perandori
tjetër bizantin me origjinë iliro-shqiptare, Justiniani I ,52¯-565,, e njohu juridiksionin e
Romës mbi kishën e Ilirikut, aq më tepër që, nën sundimin e tij, Italia u bashkua me
Perandorinë Bizantine dhe kontrolli i Perandorit përíshiu edhe territoret nën juridiksionin e
Papës së Romës. Nën sundimin e tij u krijua edhe një ·ikariat i dytë në Justiniana Prima
,Shkup,, që mori nën juridiksion pro·incat kishtare të Dardanisë dhe të Pre·alit. Lpiri i Ri
dhe Lpiri i Vjetër ·azhduan të ·aren nga ·ikariati i Selanikut. Ndryshe nga bashkëpatrioti i
tij nga Durrësi, perandori Anastas, që u përpoq t`i shkëpuste lidhjet e episkopatit të Ilirikut
me Romën dhe ta ·endoste atë nën juridiksionin e Konstandinopojës, Justiniani rikoníirmoi
lidhjet e peshkopata·e të Ilirikut me Papën e Romës, duke u ·ënë íre ambicie·e të Patriarkut
të Konstandinopojës për t`i shtënë ato në dorë.

Ndryshimet politike që ndodhën në tre·at shqiptare dhe në krejt rajonin në shek. VI-X, u
shoqëruan me ndryshime të rëndësishme edhe në kuadrin e organizimit kishtar. Në
përíundim të dyndje·e të popuj·e, një sërë qendrash peshkopate u rrënuan dhe nuk
përmenden më, të tilla qenë: Onkezmi, Skampa, Amantia, ndërkohë që të tjera seli
peshkopate shíaqen për herë të parë: Cerniku, Deja, Kruja, limara, De·olli, Kolonja, Dibra
etj..

Në kohën e sundimit bullgar ,shek. IX-X,, selia mitropolitane e Nikopojës ,Lpiri i Vjetër, u
zh·endos më në jug, në Naupakt, ajo e Dardanisë nga Shkupi kaloi në Ohër, kurse
mitropolia e Pre·alit nga Shkodra kaloi në 1i·ar.

Por ngjarja më e madhe në kuadrin e organizimit kishtar të tre·a·e shqiptare ishte ·endimi i
·itit ¯32 i perandorit bizantin ikonoklast, Leoni III, për t`i hequr peshkopatat shqiptare nga
·arësia e Papës së Romës dhe për t`i kaluar ato nën juridiksionin e Patriarkut të
Konstandinopojës. 1ashmë një pjesë e mirë e Italisë bashkë me Romën ndodhej nën
sundimin e írankë·e, ri·alë të rreptë të bizantinë·e, kështu që pushoi së ·epruari edhe
ndikimi i perandorit bizantin mbi Papën e Romës.

Gjithsesi, edhe pas kësaj date ·azhdoi ndikimi i Romës në një ·arg dioqezash të Shqipërisë së
Lpërme, në Pre·al e Dardani në mënyrë të ·eçantë. Në këtë drejtim luajtën rol lidhjet
gjithnjë të gjalla ekonomike, tregtare e kulturore midis dy brigje·e të Adriatikut ,atë kohë
Italia e Jugut ishte gjithmonë pro·incë bizantine,. Por një rol të ·eçantë në ruajtjen e
lidhje·e kishtare me Romën luajtën manastiret e mëdha të urdhrit të Shën Benediktit, që
shíaqen në tre·at shqiptare që prej shek. VI dhe që ·azhduan të mbijetojnë përgjatë gjithë
mesjetës.

Dyndjet e popujve, ngulimet sllave në Ballkan

Nën sundimin e Dioklecianit e më tej të Konstandinit, Perandoria Romake iu përshtat një
organizimi të ri administrati·. Njësia më e madhe administrati·e u bë preíektura, që
përmbante disa dioqeza, të cilat nga ana e tyre ishin të ndara në një numër edhe më të madh
pro·incash. Preíektura e Ilirikut ,praeíectura praetorio per Illyricum,, përíshinte dioqezat e
1¯2
Dakisë e të Maqedonisë.

Në këtë të íundit bënin pjesë pron·incat e Pre·alit, Dardanisë, Lpirit të Vjetër dhe Lpirit të
Ri, që përíaqësonin hapësirën gjeograíike të banuar nga pasardhësit e ilirë·e, shqiptarët,
përgjatë gjithë mesjetës e deri në kohët e reja. lunksionari më i lartë i preíekturës së Ilirikut,
preíekti i pretorit për Ilirikun, e kishte selinë e ·et në Selanik. Po këtu ndodhej edhe selia e
kryetarit të kishës së kësaj preíekture.

Ndonëse nuk ndodhej në kushtet e dëshpëruara ku e kishte zhytur kriza e thellë ekonomike,
shoqërore e politike pjesën perëndimore të Perandorisë Romake, edhe Perandoria Romake e
Lindjes po i ·uante pasojat e krizës së kapërcimit të dy epoka·e. Brishtësia e struktura·e të
saj shtetërore e ushtarake doli në pah gjatë ballaíaqimit me dyndjet e popuj·e gjatë shek. IV-
VII.

Megjithëse nuk përkonin me drejtimin kryesor të dyndjes së popuj·e, tre·at shqiptare nuk
mbetën tërësisht jashtë tyre. Inkursionet e gotë·e, gotë·e të lindjes ,ostrogotë·e, dhe atyre
të perëndimit ,·izigotë·e, aty nga íundi i shek. IV prekën edhe tre·at iliro-shqiptare.
Popujt që u dyndën dhe in·aduan Ballkanin shkaktuan dëme e rrënime të mëdha në të cilat u
íutën. Për periudhën e « dyndjes së popuj·e » burimet e shkruara janë mjaít të rralla dhe
përbëhen nga kronikat bizantine. listorianët që janë marrë me këtë periudhë e kanë
shpeshherë të ·ështirë t`i akordojnë këto burime midis tyre. Ldhe materiali tjetër burimor,
arkeologjik është i pamjaítueshëm.

Sipas burime·e tashmë të njohura ·izigotët, pas betejës së Adrianopojës të ·itit 3¯8, arritën
deri në brigjet e Adriatikut. Në marrë·eshje me perandorin 1heodhosi I, e me kusht që të
kryenin shërbimin ushtarak, ata u lejuan të ·endoseshin në pjesën ·eriore e perëndimore të
Gadishullit Ballkanik, dhe ndërprenë për një kohë sulmet e tyre. Dyndjet e « barbarë·e »
·azhduan edhe pas ndarjes së Perandorisë Romake në dy pjesë të ·eçanta, në atë të lindjes
dhe në atë të perëndimit ,395,.

1ë dyja pjesët e perandorisë u detyruan për një kohë të gjatë t`u bënin ballë sulme·e e
in·azionit të « barbarë·e ». Për pjesën lindore të Perandorisë, atë Bizantine, një rrezik të
madh përbënin asokohe gotët e perëndimit që ishin ·endosur në Gadishullin Ballkanik.
Prijësat e tyre kishin arritur të zinin poste të larta si komandantë të besëlidhur - íoederati,
sikurse u quajtën « barbarët ». Këta të íundit ishin të pakënaqur nga marrëdhëniet me
perandorinë. I pari u ngrit Alariku, prijësi i ·izigotë·e, me pretekstin se nuk u ishin paguar
rrogat e premtuara si të besëlidhur. Me íorcat e Alarikut u bashkuan edhe gotë të tjerë të
·endosur në krahina të ndryshme të Ballkanit, kryengritësit íilluan plaçkitjen e Greqisë dhe të
tre·a·e iliro-shqiptare. Perandoria Bizantine mundi të dalë nga kjo gjendje, pas paqes që bëri
me Alarikun në ·itin 398, duke lejuar ·endosjen e ushtri·e gote në krahinat jugperëndimore
të Gadishullit si të besëlidhur dhe duke e emëruar prijësin e tyre si kryekomandant të
ushtri·e bizantine në Ilirik. Pas 10 ·jetë·e Alariku me ·izigotët u largua për në Itali, ku në
·itin 410 pushtoi Romën.

1¯3
Sulmet e gotë·e shkaktuan një rënie të mëtejshme të ekonomisë íshatare e qytetare,
shkretimin e shumë krahina·e. Ja si e ka përshkruar gjendjen lieronimi nga Stridoni i
Dalmacisë: « Më ·jen të rrënqethët kur mendoj të tregoj shkatërrimet në kohën tonë, ka më
tepër se 12 ·jet që gjaku shkon rrëke. Gotët, sarmatët, alanët, markomanët shkretojnë,
shkatërrojnë dhe plaçkitin 1rakinë, Maqedoninë, 1hesalinë, Dakinë, Akajen, Lpirin dhe
gjithë Panoninë. Kudo dhunë, kudo psherëtima, kudo íytyra e tmerrshme e ·dekjes, për këtë
dëshmitare është Iliria, dëshmitare është 1rakia, dëshmitar është edhe ·endi ku kam lerë, ku
çdo gjë u shkatërrua, për·eç qiellit e tokës, íerra·e dhe pyje·e të dendura ».

Aíërsisht, në mesin e shek. V Gadishullin Ballkanik e sulmuan hunët të komanduar nga Atila,
duke shírytëzuar rastin që ushtria bizantine ishte e zënë në luítë me ·andalët. Brenda pak
·jetë·e ai pushtoi e grabiti shumë qytete të tre·a·e iliro-shqiptare, në mënyrë të ·eçantë,
Dardaninë. Burimet bashkëkohëse e përshkruajnë Dardaninë si një ·end të shkretuar. Me
·dekjen e Atilës íederata hune u prish dhe kështu pushuan sulmet e tyre kundër Perandorisë
Bizantine.

Në ·itin 4¯9, tre·at iliro-shqiptare të përíshira në pro·incën e Lpirit të Ri, u goditën nga
sulmi më i rëndë i ostrogotë·e të udhëhequr nga 1eodoriku. Ostrogotët, rreth 50 mijë ·eta,
ndër të cilët 10 mijë luítëtarë, u lëshuan nga ·endbanimet e tyre pro·izore në 1raki dhe
nëpërmjet rrugës Lgnatia depërtuan deri në ·iset bregdetare pranë Durrësit. Vetë kjo qendër
e rëndësishme ra në duar të ostrogotë·e. Perandoria Bizantine bëri ç`qe e mundur për t`i
larguar të porsaardhurit nga ato tre·a, që ishin të një rëndësie strategjike të jashtëzakonshme
për perandorinë. Në íakt ostrogotët shumë shpejt u detyruan të tërhiqeshin prej andej.
Në periudhën midis ·ite·e 500-51¯ hordhi hunësh të nisura nga rrjedha e poshtme e
Danubit, përshkuan ·iset ballkanike deri në Lpir e 1hesali, duke shkretuar gjithë ·endin.
Bregdeti i Shqipërisë ·uajti në atë kohë edhe nga sulme të ostrogotë·e të organizuara nga
Italia, ku ky popull ishte ·endosur qysh prej íundit të shek. V.

Gjithsesi, pas kalimit të ostrogotë·e në perëndim ,488,, në pjesën lindore të Perandorisë
intensiteti i sulme·e të « barbarë·e » u ul ndjeshëm. Kjo gjendje qetësie relati·e do të zgjaste
deri në dhjetë·jeçarët e parë të shek. VI, kur në kuíijtë ·eriorë u shíaqën popuj të rinj:
bullgarët, a·arët, antët, gepidët, e mbi të gjitha slla·ët. Inkursionet e tyre u intensiíikuan
qysh në kohën e sundimit të perandorit Justinian. Rreth ·itit 548 një turmë e madhe slla·ësh
plaçkiti e shkretoi disa pro·inca, duke depërtuar deri në aíërsi të Durrësit. Komandantët
ushtarakë të Justinianit nuk guxuan t`i íutnin trupat e tyre në luítim dhe u mjaítuan t`i
ndiqnin nga larg ·eprimet e slla·ë·e. Inkursionet slla·e u përsëritën thuajse rregullisht edhe
në ·itet pasardhëse.

Me qëllim që të írenonte zbritjet e « barbarë·e » nga kuíijtë ·eriorë, perandori Justinian me
origjinë nga 1aurisium i Dardanisë, më i madhi i perandorë·e të periudhës së hershme
bizantine, i kushtoi ·ëmendje ngritjes së një sistemi íortiíikatash në disa breza, që íillonte nga
·ija kuíitare e Danubit, në ·eri, dhe zh·illohej ·alë-·alë duke zbritur në drejtim të jugut.
Sipas Prokopit të Cezaresë, historian i oborrit të Justinianit, ·etëm në atdheun e tij, në
Dardani, perandori bizantin meremetoi 61 kështjella dhe ndërtoi nga themelet 8 kështjella të
1¯4
tjera. Një ndër këto kështjella, e quajtur për nder të tij Justiniana Prima ,Shkupi,, u ngrit në
·endlindjen e perandorit, 1aurisium.

Numri i kështjella·e të ndërtuara në të katër pro·incat e Ilirisë së Jugut arriti në 168.
Por këto masa mundën t`i írenojnë ·etëm përkohësisht sulmet e popuj·e « barbarë ». Këto u
bënë edhe më kërcënuese, kur me slla·ët u bashkuan edhe a·arët, një popull luítarak nomad.
Pas ·dekjes së Justinianit ,565,, hordhitë slla·e shpeshherë së bashku me a·arët ose të prira
prej tyre, u lëshuan në drejtim të jugut. Rrugët e rrahura prej tyre zbrisnin nga rrjedha e
Danubit në drejtim të jugut e juglindjes, ku synonin të godisnin qendra të tilla, si Selanikun,
Adrianopojën e ·etë Konstandinopojën. Më 586 Selaniku u rrethua nga slla·ët, të cilët e
·azhduan marshimin e tyre në jug, deri në Peloponez.

Por sulmi më i íuqishëm a·aro-slla· në Ilirik qe ai i ·itit 609. lordhitë slla·e shkretuan ·ise
të tëra në Maqedoni, 1hesali, Beoci e deri në Peloponez, prej nga arritën me anije edhe në
ishujt e Lgjeut e deri në Azinë e Vogël. Nga kjo ·alë u prekën edhe pro·incat e Dardanisë e
të Lpirit të Vjetër. Atë kohë Selaniku pësoi rrethimin më të gjatë të tij. Në qytet erdhën dhe
u strehuan edhe të ikur nga ·iset më ·eriore, ndër të cilët edhe nga Nishi.
Megjithëse drejtimi kryesor i dyndje·e a·aro-slla·e ishin ·iset jugore të Ballkanit dhe qendrat
e mëdha si Selaniku e ·etë Konstandinopoja, inkursionet shkatërruese nuk kursyen edhe
brezin perëndimor të tre·a·e iliro-shqiptare. Në radhë të parë prej tyre ·uajtën ·iset
dalmatine dhe pro·inca e Pre·alit. Në ·itin 592 një pararojë a·aro-slla·e arriti të shtyhej deri
në qytetin e Lezhës. Disa ·jet më ·onë prej slla·ë·e u pushtua dhe u shkretua përíundimisht
Salona. Banorët e qytetit dalmatin gjetën shpëtim në ishujt pranë e në Split. Në pro·incën e
Pre·alit, u rrënua qyteti i Dioklesë, banorët e të cilit kaluan në 1i·ar. Qendrat e tjera, si
Budua, Ulqini, Shkodra, Lezha, rezistuan dhe patën ·azhdimësi jete edhe në shekujt e
ardhshëm.

Ndryshe nga popujt e tjerë, dyndjet e slla·ë·e në Ballkan u shoqëruan me një dukuri të re,
atë të ngulime·e. Në ·endet e shkelura prej tyre, slla·ët u ngulën duke íormuar të
ashtuquajturat « Skla·ini » ,·ende të slla·ë·e,. Në íund të shek. VI e íillim të shek. VII,
Skla·ini të tilla ishin íormuar në Maqedoni, 1raki, 1hesali, Beoti e, në një numër mjaít të
madh, në Peloponez. Prej Maqedonie, grupe të ·eçanta slla·ësh arritën të depërtojnë dhe të
·endosen në lartësitë përgjatë luginës së lumit De·oll e Osum, por pa íormuar bashkësi
kompakte.

Në bregdetin dalmat, duke íilluar nga gryka e Kotorrit e sipër, u ·endosën tributë slla·e të
trebinjë·e, kana·litë·e, zaklumë·e, narentanë·e. Konstandin Poríirogjeneti, perandor e
historian bizantin i shek. X, i numëron këto bashkësi si íise slla·e. Por diokleasit, që banonin
më poshtë grykës së Kotorrit, ai nuk i përíshin ndër popujt slla·ë. Në íillim të shek. VII,
perandor lerakli lejoi ·endosjen e dy íise·e të mëdha slla·e, të kroatë·e dhe të serbë·e.
Këta të íundit zunë ·endet e përshkuara nga lumenjtë Lim e Drina e sipërme bashkë me
Pi·ën e 1arën, luginën e Ibrit dhe rrjedhën e sipërme të Mora·ës perëndimore. Në jug dhe
në perëndim serbët kuíizoheshin me diokletë si dhe me trebinjët e zaklumët slla·ë, që
ndonjëherë njësohen me serbët. Bërthamën e ·ende·e serbe e përbënte krahina e Rashës, që
1¯5
e merrte emrin nga kështjella me të njëjtin emër, në ·eri të No·i-Pazarit të sotëm. Në jug
·endet e serbë·e arrinin deri në burimet e lumit Lim.

Në përíundim të dyndje·e të popuj·e gjatë shek. IV-VI e sidomos të kolonizimit slla· të
shek. VI-VII, përbërja etnike e tre·a·e ballkanike, pësoi modiíikime të ndjeshme. Në ·iset
danubiane, në ato të Istries, të Dalmacisë e të rajone·e të brendshme u ·endosën në mënyrë
mjaít intensi·e popullsitë e reja slla·e: trebinjatët, kana·litët, paganët, serbët, kroatët. Masa
slla·ësh u ·endosën në zonën e Nishit dhe përgjatë luginës së Vardarit, e deri në Selanik.
Prej këndej, grupe të ·eçuara depërtuan nëpër luginat e De·ollit e Vjosës, duke zënë
kryesisht lartësitë përgjatë tyre. Ngulime slla·e pati edhe në malësitë midis 1hesalisë dhe
Lpirit ,malet e Pindit,. Vendosje masi·e të bashkësi·e slla·e pati në 1raki e Greqi,
·eçanërisht në Gadishullin e Peloponezit. listoriani bizantin i shek. X, Konstandin
Poríirogjeneti, thotë se në atë kohë Peloponezi « ishte slla·izuar plotësisht ». Gjithsesi,
burimet historike, të dhënat arkeologjike e ato gjuhësore, i kanë shtyrë studiuesit të dalin në
përíundimin se brezi perëndimor i Ballkanit që përíshihej në pro·incat diokleciane të
Pre·alit, Lpirit të Ri dhe të Lpirit të Vjetër, me një shtyrje ku më shumë e ku më pak të thellë
drejt brendësisë, është ndër rajonet më pak të prekur nga kolonizimi slla·. Përkundrazi,
popullsia e hershme autoktone iliro-shqiptare u përíorcua në këtë gjerësi gjeograíike me
grupe të tjera iliro-shqiptare të ardhura nga ·iset e brendshme, ku in·azioni slla· kishte qenë
masi·. Një zh·endosje e tillë e popullsisë autoktone iliro-shqiptare drejt zona·e më të
sigurta jugore dëshmohet pas rënies së Nishit, të Dardanisë e të Salonës në bregdetin dalmat
pas ·itit 612.

Gjithsesi, burimet historike të mesjetës së hershme, ndërsa ílasin për krijimin e zona·e
kompakte të slla·izuara ,skla·ini, në ·iset íqinje të Dalmacisë, Rashës, Maqedonisë,
Peloponezit etj., nuk përmendin ekzistencën e të tilla·e në katër pro·incat e Ilirikut
Perëndimor. Mbijetesa, historikisht e dokumentuar, në këto tre·a të qytete·e antike, e
qendra·e dhe e struktura·e kishtare, si dhe prania ndonëse e dobësuar e pushtetit bizantin
ílasin përgjithësisht për ekzistencën këtu të kushte·e pak a shumë normale të jetës në shekujt
e errët të mesjetës.

Grupet e izoluara slla·e që kishin arritur të depërtonin drejt lugina·e të De·ollit e Osumit,
nuk arritën të organizoheshin në bashkësi kompakte. Për më tepër, duke íilluar me
Justinianin II, me qëllim që të siguronte ndërlidhjet jetike me bregdetin adriatik në boshtin e
rrugës Lgnatia, Perandoria Bizantine shpërnguli popullsi të tëra slla·e nga ·iset që ishin në
rrezen e saj duke i çuar në Azinë e Vogël.

luqizimi i shtetit bullgar, sidomos gjatë sundimit të carë·e Simeon e Samuel, në shek. IX-X,
u shoqërua me depërtime grupesh slla·e, përkatësisht bullgare, që u ·endosën kryesisht në
·endet e prekura që më parë nga kolonizimi slla·. Por, me rënien e Perandorisë Bullgare dhe
me ri·endosjen e pushtetit bizantin në këto tre·a, bashkësi të tëra slla·e u shpërngulën nga
perandorët bizantinë dhe u ·endosën në 1raki e në Azinë e Vogël. Kjo ·len në radhë të parë
për zona me rëndësi strategjike, siç qe Shqipëria. Grupe të tjera, në marrëdhënie me
popullsinë ·endase erdhën ·azhdimisht duke u tretur e duke u asimiluar.
1¯6

Përvijimi i hapësirës shqiptare në mesjetë

Që në shek. VII-VIII situata etnike në Ballkan u stabilizua dhe nuk përmenden më dyndje
popujsh. Kjo gjendje etnike e shekuj·e të hershëm të mesjetës, në atë që u konstitua si
atdheu mesjetar i shqiptarë·e ,Albania - Arbëria,, mbeti në thelb e pandryshuar edhe në
shekujt e më·onshëm, kur nuk ka njoítime për dyndje të reja popujsh, nëse përjashtohen në
shek. VIII-IX inkursionet episodike në brigjet shqiptare të arabë·e të Sicilisë, të cilët gjithsesi
nuk u ·endosën në këto anë. Kronikat e ·jetra serbe që përshkruajnë ekspansionin e shtetit
serb të Rashës në Koso·ë e në Diokle ,Gentë, në shek. XII, bëjnë të njohur se serbët gjetën
në ato tre·a një popullsi që ato e quajnë të huaj ,barbare,, ndërkohë që burime të tjera qoítë
serbe, raguzane ose perëndimore, ílasin në mënyrë më eksplicite për shqiptarë ,Arbanasi,
Arbanenses, në ato tre·a. Kar·anet e tregtarë·e që në shek. XIII-XV niseshin nga Raguza
,Dubro·niku, e nëpërmjet Bresko·ës e Rudnikut ,Sanxhak, mbërrinin në 1repçë e në
No·obërdë, kalonin nëpër ·ende të banuara nga shqiptarë e ku ílitej gjuha shqipe ,lingua
albanesca,.

Shtrirja në këto tre·a e shtetit serb të Steían Nemanjës, në çerekun e íundit të shek. XII, solli
aty elementë slla·ë, që erdhën dhe iu shtuan grupe·e të tjera slla·e të kohë·e të kolonizimit
të parë slla· ,shek. VI-VII,. Në Diokle, krahas popullsi·e shqiptare edhe atyre slla·e, në disa
nga qytetet e bregdetit mbijetonin edhe grupe të ·ogla popullsish të romanizuara, të
përmendura edhe nga historiani-perandor Konstandin Poríirogjeneti ,shek. X,. Për
rrjedhojë, në shek. XIV Dioklea-Genta ,Zeta,, ·eçanërisht ana e sipërme e saj, u shíaqej të
huaj·e si një ·end « me popuj e íe të ndryshme ». Gjithsesi, gjatë gjithë mesjetës krahina e
bashkësi të tëra, si Kuçi, Markajt ,Marko·içët,, Pastro·içët, Piprët, Gjurashët ,Cërnoje·içët,
etj., njihen si shqiptare.

Marrëdhëniet e diokleas·e me popullsitë tashmë slla·e në ·eri të tyre, me tri·unët dhe
kanalitët, u shprehën edhe në ndikime politike të ndërsjella. Kështu, aty nga mesi i shek. XI
Dioklea kishte një sundimtar, Steían Vojislla·in, që pas çdo gjase ishte slla·. Në íakt,
historiani bashkëkohës bizantin, Kekaumenos, e cilëson atë « tri·unas serb », duke dëshmuar
íaktin se ai ishte i huaj në Diokle.

Në drejtim të jugut popullsitë shqiptare shtriheshin në Lpirin e Vjetër ,tema e Nikopojës,.
Kjo tre·ë i përjetoi më butë tronditjet etnike të íillime·e të mesjetës. Burimet ·ërtet të rralla
greko-bizantine të shek. VII-XII ·azhdojnë traditën e kohë·e antike, duke i cilësuar banorët
e Lpirit si « ilirë » ose « barbaroíonë », pra, që ílasin gjuhë të huaj. Nga ai moment edhe këtu
íilloi të përdoret termi « arbëreshë » ,arbanenses, arbanitai, me të cilin tashmë thirreshin
pasardhësit e ilirë·e të lashtë. Burime bizantine të shek XIV, si « Panegjiriku i Manuel
Paleologut » apo historiani Joan Kantakuzeni, ndërsa e cilësojnë si shqiptare popullsinë e
Lpirit, nuk mungojnë të saktësojnë se shqiptarët epiriotë të kohë·e të tyre janë pasardhësit e
íise·e të dikurshme të tesprotë·e, kaonë·e e molosë·e.

1re·at e Lpirit ishin ato nga ku më së shumti e pati prejardhjen ·ala e madhe e shtegtime·e
1¯¯
shqiptare e shek. XIV-XV drejt Greqisë. Megjithatë, edhe pas kësaj hemorragjie të madhe,
regjistrimet osmane të shek. XV-XVI koníirmojnë praninë e një popullsie të madhe e
kompakte shqiptare në gjithë shtrirjen e Lpirit.

Në kuadrin e tre·a·e shqiptare, Arbri ,Arbanon - Arbanum - Raban, zinte në mesjetë një
·end të ·eçantë. I ·endosur në qendër të tyre, në hapësirën e përíshirë mes Lezhës - Dibrës
- Ohrit - Vlorës, dhe i përshkruar mes për mes nga boshti i rrugës strategjike Lgnatia, Arbri u
bë bërthama e troje·e shqiptare në të cilën në mënyrë më konsekuente e intensi·e u
zh·illuan proceset ekonomike, politike, kulturore e psikologjike, që plazmuan qenien
historike të kombit shqiptar. Me të drejtë, studiues si M. Shuílai, K. Jireçek, G. Prinzig, M.
Angold, e kanë ·lerësuar këtë territor si « bërthamën e troje·e shqiptare ».

Lmri i ·endit, Arbër, dhe i banorë·e të tij, arbëreshë, trashëgohej nga kohët antike. Në íakt,
në shek. II të erës sonë, gjeograíi aleksandrin Ptolemeu, njoítonte praninë në këto territore të
një íisi me emrin albanoi dhe të kryeqendrës së tyre, Albanopolis. Këta etnonimë iu
trashëguan ·endit dhe banorë·e të tij edhe në mesjetë. Dhe íalë rolit qendror që Arbri dhe
arbrit luajtën në íatet historike të uni·ersit shqiptar, këta emra etnikë u shtrinë dora-dorës
edhe në ·iset e tjera në ·eri, në jug e në lindje të tyre, ku banonte e njëjta popullsi.
1ashmë në shek. XIII, Shqipëri ,Albania, dhe shqiptarë ,Albanenses, quheshin tre·at dhe
popullsitë nga kuíijtë e Dioklesë ,Gentës, e deri në gjirin e Pre·ezës. Udhëtarët e huaj
dallojnë në të gjithë këtë shtrirje një popullsi me tipare etno-kulturore unitare.

Shqiptarët e hershëm dhe « Kultura e Komanit »

Në ·itin 1898 u ra në gjurmë të një ·arreze të madhe, pranë Kalasë së Dalmaces, në íshatin
Koman të Pukës. Në ·azhdim u zbulua një numër i madh ·arrezash të ngjashme, rreth 30,
të përhapura kryesisht në Shqipërinë e Veriut e në atë të Mesme. Shpërndarja gjeograíike,
tipologjia, in·entari dhe kronologjia e njëjtë e këtyre ·arreza·e i ka shtyrë studiuesit të
identiíikojnë në to kulturën e hershme mesjetare shqiptare, të quajtur « Kultura e Komanit »
,shek. VI-VIII,. Në ·itet e íundit zbulime të « Kulturës së Komanit » janë bërë edhe në
Shqipërinë e Jugut si dhe përtej kuíij·e shtetërorë, në Mal të Zi, Koso·ë, Maqedoni e në
Greqi.

« Kultura e Komanit » është kultura e një populli që në shek. VI-VIII ishte në kapërcyell të
dy epoka·e, nga ajo e ·onë antike, në periudhën e hershme mesjetare. 1ipologjia e ·arre·e,
orientimi i tyre, in·entari i armë·e, i ·egla·e të punës dhe i stoli·e, me praninë e elementë·e
të shumtë të simbolikës ilire, e lidhin « Kulturën e Komanit » me të kaluarën ilire të këtyre
troje·e dhe me banorët e lashtë të tyre, ilirët.

Por, për·eç elementë·e të ·azhdimësisë ilire, « Kultura e Komanit » përmban edhe elementë
të rinj, që lidhen me periudhën e hershme bizantine. Durrësi, baza më e rëndësishme e
Perandorisë Bizantine në perëndim, ishte qendra nga ku në thellësi të tre·a·e shqiptare
mbërrinin importet dhe, në përgjithësi, ndikimet bizantine. Këto të íundit shquhen qartë në
disa grupe stolish, si tokëza rripi, brosha të praruara, ·athë etj.. Por, mbi të gjitha, ndikimi
1¯8
bizantin materializohet në elementë të artit, pra dhe të besimit kristian. 1ë tillë janë ·athët
me moti·e palloi, skena të Lukarestisë ose unaza me íormula e lutje të krishtera.
Ndërkohë që në shumë nga stolitë e gjetura në ·arrezat e « Kulturës së Komanit » dallohet
qartë mbijetesa e moti·e·e pagane ,p.sh. disku diellor,, prania edhe e moti·e·e kristiane
dëshmon se bartësit e « Kulturës së Komanit » kishin përqaíuar, ose ishin duke përqaíuar,
besimin e krishterë. Në këtë kohë, pra në shek. VI-VIII, krishterimi, i përhapur nga qendrat
urbane, si Durrësi, Shkodra, Ohri etj., kishte mundur të depërtonte edhe në zonat e
brendshme rurale, ku dëshmohet « Kultura e Komanit ».

« Kultura e Komanit », qoítë në trashëgiminë e saj të kulturës së lashtë ilire, qoítë me
elementet e reja të periudhës së hershme bizantine e, në íund, me shenjat e qarta të besimit
të krishterë, është speciíike për hapësirën ku dëshmohen shqiptarët në mesjetë. Ajo i dallon
në mënyrë të qartë, bartësit e saj, shqiptarët, nga íqinjët e tyre të rinj e të ·jetër, slla·ët e
grekët.



2. RURALIZIMI I JL1LS NL MLSJL1LN L HLRSHML

Kushtet natyrore

1abloja mjaít e larmishme e kushte·e natyrore përcaktoi në një shkallë të madhe ndarjen e
tre·a·e shqiptare në disa rajone bujqësore me drejtime e karakteristika të ndryshme të
prodhimit.

Dallohej pa dyshim në këtë drejtim ajo që historiania bizantine e shek. XI-XII, Ana
Komnena, e quan « íusha ilirike » dhe që njësohej me ultësirën perëndimore shqiptare, ku
ndodheshin rajonet bujqësore dhe qytetet ndër më të begatat e Shqipërisë mesjetare. Këto
·ise oíronin kushte të përshtatshme për zh·illimin e një bujqësie intensi·e dhe për zbatimin
e një agroteknike të përparuar. I tillë ishte rajoni i Shkodrës, ai i Durrësit ,íusha e Skurrisë
etj.,, zona e Kara·astasë si pjesë e íushës së Myzeqesë ,Myzakia ~ ·endi i Muzakë·e, dhe
tre·a tejet e begatë e Vagenetisë ,(amërisë, në skajin jugor. I gjithë ky rajon karakterizohej
nga një pjellori relati·isht e lartë e tokës dhe që deri në shek. XIV nuk ishte prekur ende nga
dukuria e moçalizimit, që erdhi si rezultat i shpyllëzime·e masi·e dhe i braktisjes së toka·e
në prag të pushtimit osman. Drithërat ,gruri, elbi, meli, përbënin produktin kryesor të këtyre
zona·e. Por po aq të dëgjuara ishin prodhimet e kopshtarisë, ·reshtarisë e të blegtorisë.
Kultura e ullirit kishte përhapje mjaít të gjerë, duke u shtrirë në ·eri deri në rrethinat e
Ulqinit, të Shkodrës e të Drishtit, ndërsa kultura e mëndaíshit ,serikultura, qe e përqendruar
në zonën e Shkodrës, Vlorës, Beratit e të Këlcyrës.

Në të gjithë ultësirën perëndimore shqiptare, ku dikur kishin lulëzuar latiíondet e mëdha,
edhe në kushtet e reja prona e madhe tokësore ·azhdoi të ekzistonte në zotërim të persona·e
laikë apo të institucione·e íetare. Këto të íundit dalin që herët si grumbulluese íondesh të
mëdha tokësore. Që në shek. VI bëhet íjalë për prona të mëdha të kishës ,patrimonia, në
1¯9
zonën e Shkodrës ,të Pre·alitanisë,. Një pjesë e mirë e këtyre, bashkë me toka të tjera,
íigurojnë më ·onë si pronë e manastire·e të mëdha, katolike e ortodokse, të atij rajoni.
Njëlloj të pasura me toka ishin edhe manastiret dhe peshkopatat e zonës së Durrësit, ato të
Beratit apo të Vagenetisë në jug.

Njëkohësisht me institucionet íetare, íonde të mëdha tokash íigurojnë në pronësi të
persona·e laikë, që i përkisnin aristokracisë ·endase por që, në ndonjë rast, ishin edhe íisnikë
të huaj. Prania e këtyre të íundit, dhe në përgjithësi kontaktet që bregdeti i Adriatikut dhe ai
i Jonit patën me Italinë, bënë që marrëdhëniet agrare të ndikoheshin aty nga modeli
perëndimor i íeudalizmit. Në dokumentet e shek. XIII-XV, që kanë të bëjnë me këto tre·a,
ndeshet ·azhdimisht një terminologji që ílet për praninë aty të institucione·e íeudale, tipike
perëndimore, siç qe íeudi ,íeudum,, ·asaliteti ,·assallagium,, betimi ,juramentum,, mbrojtja
íeudale ,protectio,, imuniteti ,immunitas, etj..

Rajone të zh·illuara dhe dendësisht të banuara qenë edhe ato të rraíshnalta·e ose lugina·e të
brendshme të Koso·ës, Dibrës, Ohrit, Korçës, De·ollit, Matit, Këlcyrës, Drinit etj.. Këto
përshkoheshin nga një rrjetë e dendur rrugësh komunikimi dhe nuk përbënin kurrsesi
enkla·a të izoluara. Ldhe këtu, ashtu si në ultësirën bregdetare perëndimore, procesi i
përqendrimit të toka·e në pak duar ndodhi shpejt dhe pjesa më e madhe e íondit tokësor
ndahej mes një grupi pronarësh të mëdhenj ose institucione·e íetare. Këto tre·a qenë në
Shqipëri tre·at ku gjeti përhapjen klasike íeudalizmi i tipit bizantin, i mishëruar në
institucionin e pronies.

Së íundi, rajoni i tretë ishte ai i malësi·e dhe i zona·e të thella, që zinte një pjesë të mirë të
territorit. Këtu peshën kryesore në ·eprimtarinë ekonomike e zinte blegtoria, kurse kulti·imi
i ara·e kuíizohej në lugina e në ngastra të ngushta të hapura me mund në sipëríaqet e
pjerrëta apo në pyjet. Karakteristikë e këtyre zona·e ishte mobiliteti ,lë·izshmëria, periodike
e një pjese të popullsisë të lidhur kryekëput me ekonominë blegtorale dhe që përcaktohej nga
ndërrimi i kullota·e, nga mali në ·erë, në íushat bregdetare gjatë stinës së dimrit
,tranzumanca,. Ndonëse banesa e qëndrueshme e blegtorë·e ndodhej në katundin malor,
ndodhte shpesh që, gjatë shtegtimit me bagëtitë e tyre drejt íusha·e bregdetare, në dimër, ata
të merrnin me ·ete edhe íamiljet, me të cilat sistemoheshin përkohësisht në kasolle të
ngritura kryesisht me dru e kashtë. Jo rrallë kjo popullsi blegtorale, e ·endosur përkohësisht
gjatë muaj·e të dimrit në zonat íushore bregdetare, ngulej aty në mënyrë të qëndrueshme,
duke sjellë ndryshime të rëndësishme në strukturën dhe shpërndarjen e popullsisë. Nga ana
tjetër, me zh·endosjet e saj të pandërprera nga íusha në mal e anasjelltas, kjo popullsi
blegtore bëhej një íaktor ndërlidhës midis sektorë·e të ndryshëm të popullsisë shqiptare
duke kontribuar në homogjenizimin e saj. Kështu, norma, doke dhe institucione të
kahershme shqiptare, të ruajtura në malësi në íormat e tyre të pastra, me kohë zbritën dhe
depërtuan edhe në shoqërinë shqiptare të zona·e íushore bregdetare dhe të qytete·e,
ndërkohë që praktika dhe institucione të shoqërisë « së qytetëruar » arritën deri në ·iset më të
largëta malore, duke ndikuar në zh·illimet ekonomike, shoqërore, politike e kulturore të tyre.

Marrëdhëniet e pronës në fshatin shqiptar në shek. VIII-X
180

ßa.b/e.ia f.batare abe vga.trat v.btara/e
Kalimi në periudhën e mesjetës edhe në Shqipëri e zh·endosi qendrën e gra·itetit ekonomik
në íshat, ku qe përqendruar edhe masa dërrmuese e popullsisë. lunksioni ekonomik i
qytete·e u rrudh dhe këto, duke përjashtuar Durrësin edhe ndonjë tjetër, përgjithësisht
mbijetuan si qendra administrati·o-ushtarake e peshkopale. Disa syresh, si Skampa,
Apolonia, Bylis, Amantia, Onkezmi, Luroia etj., pushuan së ekzistuari si qendra të banuara
që në të dalë të periudhës antike.

Qeliza jetësore e shoqërisë shqiptare u bë bashkësia íshatare, një grupim njerëzish i
organizuar mbi bazën e një territori të përbashkët dhe të interesa·e të përbashkët. Lidhjet e
gjakut te bashkësia íshatare ruajnë deri diku rëndësinë e tyre, por ato nuk janë më kryesore, si
dikur në bashkësinë íisnore. Organizimi në bashkësi e kapërcente në ndonjë rast kuadrin e
një ·endbanimi íshatar, duke përíshirë disa të tilla. Kështu lindën bashkimet krahinore, që u
njohën si të tilla edhe në kuadrin e organizimit administrati· e kishtar bizantin. Duke íilluar
nga shek. VIII, të tilla në tre·at shqiptare përmënden: Kuna·ia, Steíaniaka, Pulti, De·olli,
Kolonja, limara, Vagenetia.

Organizimi dhe íunksionimi i bashkësi·e íshatare në Perandorinë Bizantine në íazën e
hershme ,shek. VII-VIII, pasqyrohet në një dokument juridik të kohës, në të ashtuquajturin
« Ligji bujqësor » ,nomos georgikos,. Ligji në íjalë kishte ·lerë për të gjitha territoret
ballkanike të Perandorisë Bizantine dhe, në këtë kuadër, edhe për trojet shqiptare. Mjaít
norma dhe institucione, që gjejnë pasqyrim në « Ligjin bujqësor », u íutën në të drejtën
dokesore dhe si të tilla mbijetuan deri në kohët e reja në íshatin shqiptar.

Lshtë e qartë që « Ligji bujqësor » pasqyron gjendjen e bashkësi·e íshatare në íazën e
shpërbërjes, kur prona pri·ate po karakterizonte gjithnjë e më shumë marrëdhëniet e pronës.
lshatarët, të cilët jo rastësisht quhen aty « zot » ,kyrios,, kishin tokën e tyre arë, ·reshtat,
kopshtet, që, së bashku me shtëpinë dhe me bagëtitë, përbënin pasurinë kryesore ·etjake të
íamiljes íshatare. Mullinjtë, dhe shpeshherë edhe pyjet, ishin pronë e indi·idë·e të ·eçantë.
Si pronë ·etjake, arat, ·reshtat, kopshtet, bagëtia etj., mund të trashëgoheshin, të
shkëmbeheshin, të ndaheshin, të jepeshin me qira, të liheshin peng, madje më ·onë edhe të
shiteshin, ·eç brendapërbrenda bashkësisë. Pra, siç shihet, që në kohën e « Ligjit bujqësor »
ekzistonin premisat ligjore për polarizimin shoqëror në gjirin e bashkësisë, nëpërmjet
grumbullimit të mjete·e e pasuri·e në pak duar.

Dhunimi çíarëdo i pronës indi·iduale ndëshkohej me masa që shkonin nga zhdëmtimi e deri
në dënime të ashpra trupore, si me rrahje, damkosje me hekur të nxehtë, me ·erbim apo me
prerjen e dorës. S`ka dyshim që ndëshkime të tilla të ·razhda pasqyrojnë ndikimin që ushtroi
mbi të drejtën bizantine e drejta dokesore e popuj·e barbarë, që erdhën e u ·endosën në
territorin bizantin në shek. V-VII.

Me gjithë konsolidimin e pronës indi·iduale, dispozitat e « Ligjit bujqësor » tregojnë se, në
kohën e ·eprimit të tij, pronësia e përbashkët nuk ishte zhdukur përíundimisht. Kullotat,
181
pyjet, ujërat, tokat djerrë, ·azhdonin të ishin pronë e bashkësisë dhe të administroheshin nga
kjo. Bashkësia kishte një íond tokash të lira e të papunuara, që herë pas here ua ndante sipas
ne·oja·e anëtarë·e të bashkësisë duke zbatuar sistemin e shortit ,kleros,. Një mbeturinë e
kohë·e, kur tokat ishin pasuri e përbashkët, ishte edhe sistemi i « ara·e të hapura », sipas të
cilit, me përíundimin e korrje·e, bagëtitë mund të kullosnin lirisht në ngastrat e njërit apo
tjetrit. Po ashtu, arat e braktisura, pas një aíati të caktuar, i ktheheshin përsëri bashkësisë.
Kjo mund t`i përdorte për të kompensuar anëtarët e bashkësisë që kishin ne·ojë për ngastra
të reja shtesë ose që dëshironin të ndërronin tokën e mëparshme. Bashkësia, gjithashtu,
kujdesej për ·eprimtari me interes të përbashkët, për shírytëzimin e ujra·e, për pajtimin e
barinj·e që kullotnin tuíat e íshatit dhe që i shoqëronin ato në shtegtimet nga kullotat ·erore
në ato dimërore, për pajtimin e mjeshtër·e zejtarë që kryenin punime për ne·oja të
bashkësisë dhe të anëtarë·e të ·eçantë të saj.

Njësi bazë shoqërore e bashkësisë ishte íamilja e madhe patriarkale, që bashkonte disa breza
dhe që drejtohej nga më plaku. 1ë parët e íamilje·e, pjesëtarë të bashkësisë, íormonin
« këshillin e pleq·e », i cili trajtonte dhe zgjidhte në bazë të doke·e, të gjitha problemet që
kishin të bënin me marrëdhëniet e brendshme të bashkësisë, si dhe me marrëdhëniet e saj me
bashkësitë íqinje dhe me pushtetin qendror.

Gjithsesi, bashkësia íshatare pasqyron periudhën e pasigurisë, që karakterizoi kalimin nga
koha e ·jetër në kohën e mesme, të shoqëruar me përmbysje të mëdha ekonomike,
shoqërore, etnike e kulturore. Duke u oíruar mbrojtje dhe solidaritet antarë·e të saj,
bashkësia íshatare përíaqësonte një zgjidhje të përshtatshme për përballimin e kushte·e të
reja.

Por ajo, siç lënë të kuptohet edhe ·etë nenet e « Ligjit bujqësor », mbetej një íormë
organizimi shoqëror kalimtare drejt shoqërisë íeudale. larët e diíerencimit shoqëror janë të
dukshme në të. Dokumente të shek. VIII-X pro·ojnë se në gjirin e bashkësi·e qe
diíerencuar shtresa e « të íuqishmë·e » ,dynatoi, apo e « të mëdhenj·e » ,megistanes,.
In·entari arkeologjik i ·arreza·e të ndryshme të gjetura në ·endin tonë, dhe që i përkasin
kësaj periudhe të ·ënies në lë·izje të procesit të íeudalizimit, oíron nga ana e tij pro·a të
prekshme, materiale, të diíerencimit shoqëror që po për·ijohej në shoqërinë shqiptare.

Krahas ·arre·e me objekte të çmuara, si unaza íloriri, monedha e pajisje luítarake, gjenden
më së shumti edhe ·arre me in·entar të ·aríër, ku qenë ·arrosur ata që në « Ligjin bujqësor »
quhen « të skamurit » ,aporoi,. Këta punonin ngastrat e të tjerë·e dhe jepnin për këta të
dhjetën e prodhimit ose punonin si rrogtarë të thjeshtë ,mistotë,.

Për·eç íaktorë·e të brendshëm, në diíerencimin shoqëror në gjirin e bashkësi·e ndikoi dhe
shteti. Duke e konsideruar bashkësinë një njësi íiskale, për·eçse njësi administrati·e, shteti
mblidhte prej tyre rregullisht detyrime, të cilat rëndonin jo njëlloj mbi anëtarët e bashkësisë.
Për t`u shpëtuar tatime·e, të ·aríërit e gjenin shpesh herë rrugëzgjidhjen në shitjen apo
braktisjen e ngastra·e të tyre.

182
Megjithatë, një gjë e tillë nuk sillte z·ogëlimin e sasisë së rentës, që i jepej shtetit nga
bashkësia, sepse ky zbatonte sistemin e garancisë kolekti·e ,alelengyon,, sipas të cilit
bashkësia paguante edhe për ata anëtarë që nuk qenë në gjendje të paguanin ose që kishin
braktisur ngastrat e tyre ose ua kishin shitur të tjerë·e. Në këtë rast të íundit, me qëllim që të
mos prishej homogjeniteti i bashkësisë, ligji përcaktonte se të drejtën për blerjen e një ngastre
të një anëtari të bashkësisë e kishte së pari íqinji i tij e pastaj një pjesëtar çíarëdo i saj. Kjo
normë, që synonte të pengonte depërtimin e pronarë·e të huaj në bashkësi, quhej e drejta e
parablerjes ,protimesis,.

Në kohën ku në Bizant sunduan perandorët e « dinastisë maqedone », shek. IX-XI, njohën
një përhapje të gjerë të ashtuquajturat « ngastra ushtarake » ,stratiotika ktemata,. Këto shteti
bizantin ua shpërndante bujq·e me kusht që këta të kryenin shërbimin ushtarak. Sistemi i
« prona·e ushtarake » njohu përhapje të gjerë në kohën e riorganizimit politiko-administrati·
të Perandorisë Bizantine dhe të ndarjes së territorit të saj në pro·inca ushtarake ,tema,.
Sistemi i tema·e, themeli ekonomik e shoqëror i të cilit ishte prona e ·ogël e bujkut-ushtar
,stratiotit,, u bë shtylla kurrizore e shtetit dhe e ushtrisë bizantine. Ndaj perandorët
bizantinë bënë të pamundurën për t`i ruajtur të paprekura « ngastrat ushtarake » nga sulmi i
pronarë·e të mëdhenj. Por nëse për një íarë kohë ata ia arritën këtij qëllimi, duke nxjerrë
edhe legjislacion të posaçëm në mbrojtje të pronës së ·ogël, me kalimin e kohës u pa qartë se
procesi i gllabërimit të ngastra·e të ·ogla ishte i pandalshëm. Rrënimi i këtyre të íundit,
qoíshin ato prona të stratiotë·e apo të anëtarë·e të bashkësi·e íshatare, shkaktoi íillimin e
një krize të gjatë e të pandalshme ekonomike, íinanciare e ushtarake që përíundoi në íund të
íundit me ·etë shembjen e Perandorisë Bizantine.



3. ORGANIZIMI SH1L1LROR DHL JL1A POLI1IKL

Regjimi i 1emave në Shqipëri

1eva e Dvrre.it
Ndonëse mbetej gjithnjë pro·incë bizantine, Shqipëria i humbi lidhjet e drejtpërdrejta me
Perandorinë pas dyndjes e kolonizimit slla· në Ballkan. Strukturat shtetërore-administrati·e
nuk íunksiononin më, ndërkohë që në qytete apo jashtë tyre po zh·illoheshin struktura
autonome të qe·erisjes. Në qendrat e mëdha, si p.sh. në Durrës, íillon e bëhet íjalë për
njerëz me ndikim e pushtet, përíaqësues të aristokracisë ·endase ,arkondët,, të cilët luajnë rol
gjithnjë e më të dukshëm në zh·illimet politike të ·endit. Vetë pushteti bizantin, duke mos
qenë në gjendje të ·endoste një kontroll të íortë në pro·incat e tij të skajshme perëndimore,
u detyrua të zbatonte këtu íorma speciíike organizimi e marrëdhëniesh, íorma në të cilat
elementët lokalë ishin shumë të rëndësishëm. Shembull tipik të këtyre marrëdhënie·e të reja
përbën në këtë kohë Durrësi dhe tre·a e tij ,Lpiri i Ri,. Në shek. VII-VIII tre·a e Durrësit
përíaqësonte një arkondat, ku pushteti dhe autoriteti ushtrohej nga arkondët ·endas. Këta
ishin bartës të autonomisë lokale dhe të ·etëqe·erisjes. Deri në íillim të shek. IX, Durrësi
dhe gjithë prapatoka e tij kaluan një íazë ·etëqe·erisjeje dhe autonomie. Arkondë të tillë, me
183
atribute pushteti, ndeshen në të njëjtën kohë edhe gjetkë, si në Vageneti ,(amëri,, në
Kolonjë etj..

Zbehja e rrezikut arab, në lindje, dhe keqësimi i situatës në zotërimet bizantine në Ballkanin
Perëndimor dhe në Italinë e Jugut, si rezultat i sulme·e të slla·ë·e e të írankë·e, e shtyu
Perandorinë Bizantine të kalojë në një organizim të ri administrati· në këto tre·a, në atë të
tema·e.

Dihet se regjimi i tema·e, ose i pro·inca·e ushtarake, íilloi të zbatohej që nga shek. VII në
·iset me emergjencë ushtarake. Ai bazohej në thelb në rekrutimin e një ushtrie ·endase në
radhët e íshatarësisë së lirë, e cila në këmbim të tokës, oíronte shërbimin ushtarak. Në krye
të temës qëndronte strategu i emëruar drejtpërdrejt nga perandori bizantin, i cili
përqendronte në duart e tij si pushtetin ushtarak, ashtu edhe atë ci·il. Pas tij ·inin
íunksionarë ·artës, si pretori, nënstrategët, kartularët, klisarkët etj..

Ndër këto oíiqe, pretori dhe kartulari kishin karakter ci·il: pretori merrej me shqyrtimin e
çështje·e gjyqësore dhe dërgohej nga pushteti qendror, kurse kartulari kryente detyrat e
sekretarit të strategut. Ndër detyrat e tij kryesore ishte ndjekja e procesit të rekrutimit të
trupa·e ushtarake, ajo e probleme·e íinanciare të kancelarisë etj.. Nënstrategët e klisarkët, që
dëshmohen si pjesëtarë të hierarkisë drejtuese në 1emën e Durrësit, kryenin detyra kryekëput
ushtarake në njësitë përbërëse të 1emës apo në sektorët me rëndësi të posaçme strategjike,
siç qenë klisurat ,ngushticat, që kontrollonin lë·izjet në rrugëkalimet kryesore.
Në shek. X në krye të 1emës së Durrësit gjejmë një katepan që kishte në juridiksion edhe
zotërimet bizantine të Puljes ,Itali,. Në shek. XI komandanti i 1emës së Durrësit thirret
tashmë me titullin dukë.

Organizimi i ri i tema·e synonte të konsolidonte íorcën ushtarake bizantine nëpërmjet
krijimit të një ushtrie që rekrutohej në ·end nga radhët e stratiotë·e ose bujq·e ushtarë, që
kishin të drejtën e shírytëzimit të një parcele toke kundrejt kryerjes së shërbimit ushtarak.
Mjaít të dhëna historike pro·ojnë se, në íakt, íorcat ushtarake të strategut të Durrësit
përíaqësoheshin nga rekrutët ·endas ,enkoroi dynameis,.

1hemelimi i 1emës së Durrësit bie me siguri në dhjetë·jeçarët e parë të shek. IX. Si
terminus ante quem mund të konsiderohet një letër e ·itit 826 e patrikut të
Konstandinopojës, 1eodor Studiti, për kryepeshkopin e Durrësit, Antonin, ku bëhet íjalë
pikërisht edhe për një íunksionar laik, 1homanë, në atë kohë me detyrën e hipatit e të
kartularit në Durrës.

Juridiksioni i 1emës së Durrësit shtrihej prej 1i·ari në ·eri, në Gjirin e Vlorës në jug e në një
thellësi drejt lindjes, që kapte rrjedhën e lumit Drin. 1erritoret e tjera shqiptare, që dilnin
jashtë kuadrit të 1emës së Durrësit, u përíshinë në temat íqinje të Nikopojës, që shtrihej në
kuíijtë e pro·incës së dikurshme të Lpirit të Vjetër, të Selanikut, e cila kishte nën
juridiksionin edhe ·iset e Koso·ës e të Maqedonisë Perëndimore, dhe të Dalmacisë. 1ë
gjitha këto tema u krijuan gjatë shek. IX. Vonë, në ·itet e para të shek. XI, në ·iset e
184
Maqedonisë Perëndimore u krijua një temë e re, qendra e së cilës ishte Shkupi.

1ema e Durrësit ishte në qendër të sistemit mbrojtës bizantin në zotërimet e perëndimit.
Kjo është arsyeja që, në raste të ·eçanta, nën urdhrat e strategut të Durrësit ·iheshin edhe
íorcat ushtarake të tema·e íqinje, përíshirë ato të Italisë bizantine. Si rregull, ·eprimtaria e
ushtrisë së temës përmblidhej brenda kuíij·e të temës përkatëse. Por, në raste të ·eçanta,
ushtria apo reparte të ·eçanta të ushtrisë së temës dërgoheshin të ·epronin edhe në íronte të
tjera, siç ndodhte, p.sh. me luítëtarë nga 1ema e Durrësit që dërgoheshin të luítonin në
Italinë e Jugut.

Një karakteristikë dalluese për temën e Durrësit ishte roli i madh që elementi ·endës shqiptar
luante në strukturat administrati·e e ushtarake të saj. Ushtria e temës bazohej në rekrutët
·endas. Nga ana tjetër, edhe elementë të aristokracisë ·endase luanin një rol të rëndësishëm
duke u integruar në sistemin e temës e duke luajtur shpeshherë një rol parësor në drejtimin e
saj. Një rol të tillë ka luajtur p.sh. gjatë shek. X-XI íamilja e Krisilë·e nga Durrësi. Pinjollë
të saj u nderuan deri me titujt e lartë proteuon apo patric nga pushteti bizantin. Në ·itet e
íundit të shek. X e në íillimet e shek. XI, íati i ·etë qytetit të Durrësit e rrethinës së tij ishte
në duart e íisnikut Gjon Krisili, i cili ia dorëzoi një herë qytetin carit Samuel e ca ·jet më
·onë ia kaloi atë perandorit bizantin Bazili II. Aty nga ·iti 1040 i biri i Gjonit arriti të
emërohej nga perandori bizantin komandant i ushtrisë së 1emës së Durrësit dhe i íorca·e
lokale që do të shkonin të shtronin Dioklenë, që kishte ngritur krye kundër sundimit
bizantin. Pinjollë nga íamilje íisnike shqiptare të 1emës së Durrësit, si Skurra, Vrana,
Arianiti, Muzaka etj., arritën të zinin poste të rëndësishme në administratën e 1emës. Madje,
ndonjë syresh ngjiti shkallët e karrierës edhe në administratën qendrore.

Duke lënë mënjanë brezin bregdetar të Adriatikut, bërthamën e 1emës së Durrësit e
përbënte ·endi i Arbrit ,greQ. Al,r, banon, lat. Al ,r, banum, slla·. Raban,, me një íjalë
tre·a e përíshirë midis Lezhës, Vlorës, Ohrit e Dibrës. Vendi i Arbrit përíaqësonte
mbështetjen kryesore të 1emës së Durrësit. Prej andej ·inin kontingjentet kryesore
ushtarake të 1emës. Rëndësia e Arbrit ishte e tillë që, në një moment të caktuar, tema e
Durrësit íilloi të quhej « 1ema e Durrësit dhe e Arbrit ». Një emërtim i tillë ·eç rëndësisë
shprehte edhe indi·idualitetin dhe pa·arësinë e kësaj krahine brenda kuadrit të temës së
Durrësit. Në íakt, Arbri ishte tre·a ku më tepër se në çdo tre·ë tjetër shqiptare, proceset
politike kishin çuar që herët në krijimin e një autonomie relati·e ndaj pushtetit bizantin.

Autori bizantin i shek. XI, Mihal Ataliati, e ka íjalën pikërisht për tre·ën e Arbrit kur thotë se
marrëdhëniet e shqiptarë·e ,Albanoi, me pushtetin bizantin ishin ndërtuar mbi bazën e
sistemit të izopolitisë. Por nuk përjashtohet që pohimi i tij të ·lejë, ku më shumë e ku më
pak, edhe për tre·a të tjera shqiptare. Sistemi i izopolitisë ishte një sistem i pri·ilegjuar
marrëdhëniesh të një komuniteti të caktuar me pushtetin bizantin. Në thelb ai përíaqësonte
një lloj statusi íederimi, që Perandoria Bizantine u akordonte popuj·e dhe bashkësi·e të tjera,
me të cilat i lidhte íeja dhe përbashkësia e interesa·e. Statusi i izopolitisë iu akordua nga
Bizanti për ca kohë edhe Venedikut. Izopolitia nënkuptonte njohjen e një autonomie të
gjerë, përjashtimin nga taksat e detyrimet kryesore, si dhe pri·ilegje të tjera. Detyrimi kryesor
185
i parashikuar nga një sistem i tillë kishte të bënte me íurnizimin me trupa ushtarake, të
drejtuara nga komandantë ·endas, që ·iheshin në dispozicion të strategut bizantin ,në rastin
tonë të strategut të Durrësit, në rast íushatash ushtarake.

1ë përíshira në ushtrinë bizantine, trupat e Arbrit ·epronin jo ·etëm në 1emën e Durrësit,
por edhe jashtë saj, si edhe në ·ende të tjera, Maqedoni, Greqi, Itali etj.. Gjithsesi ato
përbënin një strukturë të ·eçantë, që dallohej nga masa tjetër e ushtrisë bizantine. lorca
ushtarake, që tre·a e Arbrit arrinte të nxirrte në shekujt e mesjetës së hershme, përbënte
edhe bazën e statusit të ·eçantë autonom që ai gëzoi në marrëdhëniet me Perandorinë
Bizantine.

Lufta kundër ikonave dhe efektet e saj në Shqipëri

Në kohën e sundimit të Leonit III ,¯1¯-¯41,, Perandoria Bizantine u përíshi nga një konílikt
i ashpër i brendshëm íetar. Në thelb të tij qëndronte interpretimi i ndryshëm që i bëhej rolit
që kishin imazhet e shenjta ,ikonat, kishin në besimin e krishterë. Duke íilluar nga koha e
Justinianit kulti i ikona·e të shenjtorë·e ,ikonolatria, njohu një përhapje aq të gjerë në kishën
bizantine, saqë u kthye në një nga íormat kryesore të shprehjes së ndjenjës íetare. Kishat e
manastiret u mbushën aso kohe me ikona shenjtorësh të çmuara e të kushtueshme, duke u
bërë njëherësh tregues i luksit dhe i pasurisë në të cilin notonin kleri dhe institucionet íetare.
Një gjë e tillë ushqente pakënaqësi në një masë të gjerë njerëzish të çdo ni·eli shoqëror, të
cilët mendonin se kisha duhej të ishte si në kohën e apostuj·e, e ·aríër dhe e ·irtytshme.
Nga ana tjetër, nuk mungonin edhe në ·etë gjirin e kishës prirje kundër kultit të ikona·e,
sipas të cila·e një kult i tillë s`kishte asgjë të përbashkët me krishterimin, si íe krejtësisht
shpirtërore. Këto prirje ishin më të íorta në pro·incat lindore të Bizantit, tokë gjithnjë
pjellore për lë·izje íetare, ku ·azhdonin të mbijetonin mbeturina të monoíizizmit dhe ku atë
kohë po íorcohej dhe po shtrihej sekti i pa·likanë·e, që luítonte kundër çdo íorme kulti
íetar.

Më në íund, luíta kundër kultit të ikona·e ishte rezultat i ndikimit që ushtronin mbi
krishterimin bizantin íeja islame dhe ajo hebraike, me të cilat Bizanti ishte në kontakt të
·azhdueshëm. 1ë dyja këto íe janë prerazi kundër çdo íorme të riprodhimit në íigurë të
shenjtorë·e të ·et. Në këtë mënyrë, luíta kundër kultit të ikona·e ,ikonoklastia, kishte rrënjë
të thella íetare, kulturore e shoqërore.

Perandor Leoni III, duke ndërmarrë hapur betejën kundër kultit të ikona·e, synonte në
radhë të parë të aíirmonte íuqinë e pushtetit qendror mbi pushtetin e pakuíizuar të
institucione·e íetare si dhe mbi pro·incat, ·eçanërisht ato periíerike, që jo rastësisht u
rreshtuan në krahun e adhurues·e të ikona·e. Ikonoklastia ndeshi në kundërshtim të ashpër
në pro·incat bizantine të Italisë e të Ilirikut, që ishin nën juridiksionin kishtar të Papës së
Romës. Megjithatë edhe këtu ikonoklastia nuk mungoi të bëjë për ·ete përkrahësit e ·et.
Kështu, nga dy letra që teologu i njohur bizantin, 1eodor Studiti, i dërgoi në ·itet 820,
kryepeshkopit të Durrësit, Antonit, dhe një murgu tjetër po nga Durrësi, Dionisit, mësohet
se ikonoklastia ishte përqaíuar në atë dioqezë edhe nga përíaqësues të klerit rregullar
186
,murgjit,, të cilët përgjithësisht qenë kundërshtarët më të rreptë të saj.

Nuk ka pro·a se luíta e ikona·e do të ketë marrë në tre·at shqiptare íormat e ashpra që pati
në pjesë të tjera të Perandorisë Bizantine. Megjithatë, në kuadrin e saj ndodhi një ngjarje me
rëndësi të madhe për zh·illimet jo ·etëm kishtare, por edhe për ato politike në tre·at
shqiptare. Perandori ikonoklast Leoni III i shkëputi ato nga juridiksioni i Papës së Romës
dhe i ·uri nën ·arësinë e drejtpërdrejtë të Patriarkatit të Konstandinopojës ,¯32,. Ky hap, i
shoqëruar edhe me krijimin, në íillim të shek. IX, të temës bizantine të Durrësit e asaj të
Nikopojës, ndikoi së tepërmi në íorcimin e kontrollit të pushtetit qendror në këto pro·inca
perëndimore të Perandorisë.

1revat shqiptare dhe Mbretëria Bullgare (shek. IX-X)

Një ndër arsyet kryesore të krijimit të 1emës së Durrësit në gjysmën e parë të shek. IX kishte
qenë përballimi i presionit slla·, përkatësisht i atij bullgar. Që nga íundi i shek. VII, nga
shkrirja e íise·e slla·e dhe atyre bullgare ,me origjinë turke,, u krijua midis Danubit e male·e
Ballkan shteti i parë ballkanik slla·, Mbretëria Bullgare, e cila shumë shpejt u bë një rrezik i
madh për Perandorinë Bizantine. Aty nga mesi i shek. IX shteti bullgar i kishte shtrirë
kuíijtë e tij në Maqedoni dhe, nën mbretin Boris ,852-8¯9,, përíshiu edhe brezin midis lumit
De·oll e Vjosë. Kështjellat e De·ollit dhe e Pulkeropolit ,Beratit, u bënë baza të pushtetit
bullgar në këto anë. Në ·itin 864 Borisi përqaíoi së bashku me popullin e ·et, íenë e
krishterë, duke marrë emrin Mihal. leja e re i dha kohezionin e duhur shtetit slla·o-bullgar
dhe i lejoi atij shtrirjen e mëtejshme në territoret bizantine. Në kohën e Simeonit ,894-92¯,,
Bullgaria arriti shtrirjen e saj më të gjerë. Me përjashtim të Durrësit e të Shkodrës, Simeoni
pushtoi krejt ·iset në Shqipërinë Qendrore e të Poshtme. Në jug ai mori Vlorën e një pjesë
të mirë të 1emës së Nikopojës. Në ·itin 913 perandori bizantin Konstandini VII u detyrua
t`i njihte Simeonit titullin « Perandor i Bullgarisë » dhe të martohej me një ·ajzë të carit
bullgar. Ndërkohë prej ·itesh Perandoria Bizantine ishte e detyruar t`u paguante bullgarë·e
një haraç të për·itshëm.

Por paqja bullgaro-bizantine nuk ·azhdoi gjatë. Në ·itet që ndoqën ushtritë e Simeonit
sulmuan Durrësin dhe shkretuan rrethinat e tij. Më 918 bullgarët u shtynë në jug nëpër
1emën e Nikopojës dhe mbërritën në Gjirin e Korintit.

Gjithsesi ëndrra e car Simeonit, për të krijuar një perandori bullgare në ·end të asaj bizantine,
përíundoi me ·dekjen e papritur të tij më 2¯ maj 92¯. 1rashëgimtarët e tij, Pjetri e Borisi,
nuk ishin në lartësinë e Simeonit dhe u detyruan të njihnin, kush më shumë e kush më pak,
so·ranitetin bizantin.

Pushtimi bullgar la shenja të dukshme edhe në tre·at shqiptare, sidomos në korridorin që
zgjatej nëpër luginën e lumit De·oll e deri në bregdet, ku ai ·azhdoi të ruhet deri në íillimet e
shek. XI. Në krye të krahina·e të ·eçanta këtu u ·unë bujarë bullgarë, të cilët shpeshherë
sollën me ·ete njerëzit e tyre, përíshirë edhe klerikë bullgarë, që ndihmuan për depërtimin e
një kulture slla·o-bizantine në këto tre·a. Në gjysmën e dytë të shek. IX në zonën e Ohrit,
18¯
Korçës, De·ollit, Beratit zh·illoi akti·itetin e tij misionar Klementi i Ohrit, dishepull i Cirilit
e Metodit, i cili punoi për ·ite me radhë për hapjen e shkolla·e e të kisha·e slla·e. Nga kjo
kohë tre·at midis rrjedhës së De·ollit e të Vjosës u përíshinë në ndikimin kishtar e kulturor
të Ohrit, të cilin bullgarët e kthyen në qendër të Patriarkatit të pa·arur bullgar. Me
pushtimin bullgar të shek. IX-X lidhet edhe lulëzimi i disa qendra·e të rëndësishme
ushtarako-administrati·e e kishtare, siç ishin De·olli, Gla·inica ,Ballshi, etj.. Në bazilikën
madhështore të Ballshit u gjet në íillimet e shek. XX edhe një mbishkrim i gdhendur, që
kujtonte kthimin e Boris-Mihalit dhe të popullit bullgar në íenë e krishterë më 864.

Pas disa dekadash nënshtrimi ndaj Perandorisë Bizantine, si rezultat i një kryengritjeje
antibizantine që pati për epiqendër Maqedoninë, në íronin bullgar erdhi car Samueli ,9¯6-
1014,. Nën sundimin e tij, qendra e shtetit bullgar u zh·endos nga lindja, Presla·i, në Prespë
e në Ohër. Në këtë kuadër tre·at shqiptare morën një rëndësi të dorës së parë dhe u
përíshinë për së aíërmi në koníliktin e gjatë midis Samuelit dhe Perandorisë Bizantine. Car
Samueli bashkoi nën sundimin e tij krejt Maqedoninë deri në Selanik, tre·ën e ·jetër bullgare
midis Danubit dhe ·argmale·e Ballkan, si dhe 1hesalinë, 1emat e Nikopojës e të Durrësit, si
dhe Dioklenë e Rashën në Veri. Nën sundimin e tij u rimëkëmb Patriarkati i pa·arur bullgar,
i cili ·endosi përíundimisht selinë në Ohër, kryeqendra e Samuelit.
Dëshmitë historike tregojnë se car Samueli nuk synoi të sjellë një përmbysje në strukturat
administrati·o-ushtarake të tre·a·e shqiptare të pushtuara prej tij. Kështu, në Diokle, ai la
në pushtet princin Gjon Vladimir, të cilit për më tepër i oíroi dorën e ·ajzës së tij, Kozarës.
Në Durrës, pas ·itit 99¯, Samueli nuk i preku pri·ilegjet dhe pushtetin e parisë së qytetit, që
përíaqësohej nga íamilja e íuqishme e Krisilë·e. Gjon Krisili, proteuon i qytetit, e kishte
ía·orizuar kalimin e qytetit në duart e Samuelit. Aleanca e carit bullgar me Krisilët e parinë
durrsake u ·ulos edhe me martesën e tij me të bijën e Gjon Krisilit. Në tre·ën e Vlorës e të
Beratit, Samueli ia besoi komandën pinjollit të një íamiljeje íisnike ·endase, Llinagër
lrëngut. Po kështu ·eproi në De·oll, Kolonjë, Vageneti e gjetkë. Shtrirja e pushtetit të
Samuelit në këto ·ende u lehtësua edhe për íaktin se ai zbatoi një sistem të ri detyrimesh ndaj
íshatarësisë, i cili mbështetej mbi kontributet në natyrë e në lehtësira të tjera.

Kundërshtar i car Samuelit, që në íillim të sundimit të tij, ishte perandori i ri bizantin, Bazili
II, i mbiquajtur « Bullgaro·rasësi », ,9¯6-1025,. Përpjekja e parë serioze e tij për të goditur
perandorinë e Samuelit përíundoi me disíatë më 986 në aíërsi të Soíjes ,Serdika,. Pas kësaj,
perandor Bazili II kërkoi të gjejë aleatë në ·etë tre·at e pushtuara nga cari bullgar. Në ·itin
1001 shpërtheu kundëroíensi·a e madhe bizantine e Bazilit II.

Në ·itin 1004 Shkupi u kthye në duart e bizantinë·e e pas një ·iti, si rezultat i një
marrë·eshjeje të íshehtë me proteuonin Gjon Krisili, edhe Durrësi iu dorëzua perandorit
Bazili II. Qe·eritari i ·ënë aty nga Samueli, 1orona, dhëndër i carit bullgar, u arratis në
oborrin bizantin. Me anë premtimesh e të marrë·eshje·e paraprake, Bazili II arriti të bëjë
për ·ete edhe qe·eritarë e íisnikë të tjerë lokalë në Berat e në De·oll. Pak nga pak rrethi u
shtrëngua rrotull Ohrit, kryeqendrës së Samuelit. Në qershor 1014, Bazili II i shkaktoi një
disíatë të rëndë ushtrisë bullgare në ngushticat e malit Belashik, në rrjedhën e sipërme të
Strumës. Rreth 15 000 luítëtarë të Samuelit u zunë robë. Vetë Samueli i shpëtoi me
188
·ështirësi kapjes dhe u strehua në kështjellën e Përlepit. Bazili II urdhëroi të ·erbohen
robërit bullgarë dhe t`i dërgoheshin carit të tyre në Përlep. Pamja makabër e kësaj ushtrie të
·erbër e tmerroi Samuelin që ·diq në ·end ,6 tetor 1014,.

Vdekja e Samuelit shoqëroi edhe shpërbërjen e perandorisë ballkanike të tij. I·an Vladisla·i
,1015-1018, u përpoq të ·endoste përsëri hegjemoninë bullgare në pro·incat perëndimore të
Dioklesë, Durrësit e të Nikopojës. Por, në shkurt të ·itit 1018, gjatë një sulmi mbi Durrës,
cari i íundit i Perandorisë Bullgare mbeti i ·rarë. Pas kësaj, Bazili hyri triumíues në Ohër,
ndërkohë që ushtria e tij i shuajti ·atrat e íundit të qëndresës bullgare në lartësitë e 1omorrit,
në Vlorë e në 1hesali.

Pa·arësisht nga egërsia me të cilën Bazili II asgjësoi Perandorinë Bullgare ndaj ·ende·e e
popullsi·e, që íuti përsëri nën sundimin bizantin, ai ndoqi një politikë të matur. Kështu, ai la
këtu në íuqi edhe paskëtaj sistemin e detyrime·e në natyrë, të ·endosur gjatë sundimit
bullgar. Bujqit edhe paskëtaj i detyroheshin shtetit një mod grurë, një mod miell dhe një
shtambë ·erë. Patriarkati i Ohrit ·ërtet u ul prej tij në shkallën e kryepeshkopatës, por edhe
kështu Bazili II i njohu kësaj një sërë pri·ilegjesh që kisha e Ohrit i kishte íituar në kohën e
sundimit bullgar. Po kështu nuk u prek juridiksioni i kryepeshkopatës së Ohrit, e cila me
gjithë protestat e kryepeshkopata·e íqinje, ·eçanërisht asaj të Durrësit, ·azhdoi të ketë në
·arësi mjaít peshkopata që s`kishin qenë suíragane të sajat dhe që ishin bërë të tilla nën
sundimin bullgar. Këto të íundit perandori Bazili II i pajisi me toka e bujq me anë
diplomash të ·eçanta. Me toka, pri·ilegje, tituj dhe me oíiqe Bazili II pajisi edhe ata krerë
shqiptarë, që gjatë luítëra·e me Samuelin kishin qëndruar në krah të tij. Njërit prej tyre,
patricit Da·id Arianiti, që llogaritej ndër komandatët më të shquar të tij në betejat me
bullgarët, perandori i besoi postin e rëndësishëm e delikat të strategut të 1emës së
porsakrijuar të Shkupit. Kjo 1emë së bashku me 1emën tjetër të Paraduna·it ,Bullgari,
kishin për detyrë të kontrollonin territoret e mbretërisë së dikurshme bullgare dhe të
shtypnin që në embrion çdo përpjekje të re për shkëputje nga Bizanti.

Në krye të 1emës së Durrësit, pikëmbështetja kryesore e bizantinë·e në bregdetin Adriatik, u
·u një dukë, njëlloj si në 1emën e Selanikut, gjë që nën·izonte rëndësinë e ·eçantë të saj. Po
kështu u ·eprua më ·onë edhe me 1emën e Shkupit.

Kriza e regjimit të temave dhe revoltat e dukëve bizantinë të Durrësit në gjysmën e
dytë të shek. XI

Kryengritja e madhe panballkanike e ·ite·e 1040-1041, si dhe ajo e ·itit 10¯3, që patën
jehonë të thellë edhe në tre·at shqiptare, paralajmëruan një periudhë të tërë trazirash e
re·oltash, që tronditën nga themelet Perandorinë Bizantine. Krahas lë·izje·e masi·e
íshatare, periudhën 1040-1081 e karakterizojnë edhe një ·arg rebelimesh ushtarake të nxitura
dhe të drejtuara nga komandantët ,strategët, e tema·e të ·eçanta. Shqipëria e posaçërisht
1ema e Durrësit u bë në ato ·ite një nga pikat më të nxehta të Perandorisë Bizantine.

Re·oltat ushtarake të gjysmës së dytë të shek. XI, mes të cila·e edhe re·oltat e strategë·e
189
,dukë·e, të Durrësit, qe një pasqyrim i drejtpërdrejtë i ndryshime·e të brendshme që po
pësonte në atë kohë Perandoria Bizantine dhe që lidhen kryesisht me zh·illimin e
marrëdhënie·e íeudale. Pas ·dekjes së Perandorit Bazili II dhe íundit të dinastisë maqedone
me Konstandinin IX Monomahos ,1042-1055,, mori íund edhe epoka e karakterizuar nga
prona e ·ogël e lirë e bujkut-ushtar ,stratiotit,. Deri në atë kohë, e mbrojtur me íanatizëm
prej perandorë·e bizantinë, që hartuan për këtë qëllim edhe një legjislacion të posaçëm,
prona e ·ogël u la paskëtaj në mëshirën e pronarë·e të mëdhenj, që në kurriz të saj íilluan të
zgjerojnë zotërimet e tyre. Një proces i tillë i gllabërimit të pronës së ·ogël të lirë dhe i
ekspansionit të pronës së madhe íeudale, kërcënonte me rrënim klasën e madhe të
ushtarë·e-bujq, të cilët për më se një shekull kishin qenë shtylla kurrizore e shtetit bizantin,
përsa kohë bujqit shqiptarë qenë íurnizuesit kryesorë të íinanca·e dhe të ushtrisë bizantine.
Por bashkë me rënien e klasës së bujq·e-ushtarë binte roli edhe i kastës së krerë·e ushtarakë,
strategë·e, ndërkohë që rritej pesha e pronarë·e të mëdhenj të toka·e dhe e aristokracisë
burokratike të kryeqytetit bizantin, Konstandinopojës.

Këto zh·illime të reja në gjirin e perandorisë Bizantine prekën nga aíër Shqipërinë, që ishte
·endi klasik i íshatarësisë së lirë dhe i stratiotë·e. Ndaj, disa nga kryengritjet ushtarake më të
íuqishme të shek. XI patën si teatër kryesor pikërisht trojet shqiptare.

Në ·itin 1043 ngriti krye kundër pushtetit qendror Georg Maniaku, komandat bizantin i
shquar nga luítimet kundër arabë·e dhe normanë·e në Sicili dhe Italinë e Jugut. Rritja e
autoritetit të Maniakut nuk shihej me sy të mirë nga strategu i ri bizantin i Italisë, Mihal
Dokianos, dhe nga ·etë perandor Konstantini IX, i cili e shkarkoi atë nga detyra. I
mbështetur nga repartet e tij besnike, midis të cila·e shquheshin kontingjentet e ardhura nga
Arbri, Maniaku dha sinjalin e kryengritjes në Sicili, ku trupat e tij e shpallën perandor. Në
krye të tyre ai zbarkoi në Durrës dhe i përkrahur nga ·endasit, që iu bashkëngjitën ushtrisë së
tij bizantino-shqiptare, iu drejtua Selanikut nëpër Rrugën Mbretërore ,Lgnacia,. Ushtria e
kryengritës·e përparoi në Maqedoni pa hasur pengesa, derisa në ·endin e quajtur Ostro· u
ndesh me ushtrinë perandorake. Vrasja aksidentale e Georg Maniakut, në kohën kur íitorja
për kryengritësit ishte e sigurt, solli shuarjen e lë·izjes.

Megjithatë, ecuria e kryengritjes së Georg Maniakut tregoi qartë se Shqipëria, e ·eçanërisht
1ema e Durrësit në ·endin e Arbrit ,Arbanon, ishin kthyer tashmë në një terren pjellor për
ngjarje të tilla. listoriani bizantin i shek. XI, Mihal Ataliati, shprehet se në atë kohë
shqiptarët, dikur aleatë të Perandorisë Bizantine ,symmachioi,, u bënë « papritur »
kundërshtarë të saj ,polemioi,. Një zh·illim i tillë në marrëdhëniet e shqiptarë·e me
Bizantin, posaçërisht i atyre të tre·ës së Arbrit, nuk ·onoi të pasqyrohej edhe në ·etë
marrëdhëniet e 1emës së Durrësit me pushtetin qendror. Me pakënaqësitë e popullsisë
shqiptare bashkoheshin shpeshherë edhe ·etë dukët e 1emës së Durrësit. Këta po
shqetësoheshin gjithnjë e më shumë nga rrudhja e ·azhdueshme e kompetenca·e sa në
íushën ushtarake aq edhe në atë ci·ile. Në íakt, pas ·dekjes së Bazilit II, ushtria bizantine
íilloi të mbështetej gjithnjë e më shumë në angazhimin e trupa·e mercenare të dërguara nga
qendra, gjë që e dobësonte rolin e ushtrisë së 1emës të rekrutuar tek elementi ·endas dhe të
drejtuar nga strategu i 1emës. Nga ana tjetër, edhe kompetencat e strategut të 1emës në
190
lëmin e pushtetit ci·il u rrudhën në ía·or të nëpunës·e, siç ishte gjykatësi i 1emës ,krites apo
pretor,, që ·arej drejtpërsëdrejti nga qendra dhe që tani trajtonte çështjet e administratës
ci·ile. 1ronditjet e mëdha shoqërore të atij shekulli, si dhe ·ështirësitë e jashtme në lindje të
Perandorisë Bizantine në marrëdhëniet me Perëndimin dhe me turqit selxhukë, kontribuan
për të krijuar terrenin e përshtatshëm për kryengritjet e mëdha të strategë·e ushtarakë të
Durrësit të gjysmës së dytë të shek. XI. 1ema e Durrësit u bë në atë kohë njëra nga ·atrat
kryesore të kryengritje·e ndaj pushtetit qendror bizantin. I pari ndër strategët e Durrësit, që
ngriti krye kundër Konstandinopojës, ishte proedri Niqiíor Brieni. Ky kishte qenë më
përpara strateg i 1emës së Shkupit, ku kishte shtypur kryengritjen e ·itit 10¯3. I transíeruar
në 1emën e Durrësit nga mesi i ·ite·e ¯0, Brieni ishte dalluar në mbrojtjen e kuíij·e ·eriorë
në luítë me slla·ët kroatë si dhe me diokleasit. Njëherësh ai u ballaíaqua edhe me sulmet
pirateske të anije·e të normanë·e të Italisë, të cilët tashmë synonin të shtriheshin drejt
Lindjes, në territoret e Perandorisë Bizantine.

Në tetor të ·itit 10¯¯, strategu Niqiíor Brieni dha sinjalin e kryengritjes kundër perandorit
Mihal VII Dukas. Kronistët bizantinë të kohës pohojnë njëzëri se me kryengritësin Niqiíor
u bashkua popullsia ·endase e 1emës së Durrësit si dhe mjaít íisnikë ·endas, në mes të të
cilë·e Bazil Kurtiqi nga Arbri. Niqiíori e deklaroi të rrëzuar perandorin Mihal dhe, pasi e
shpalli ·eten perandor, iu drejtua Konstandinopojës me një ushtri që rrugës ·inte e
zmadhohej me ·ullnetarë të rinj. Në Adrianopojë Brienin e prisnin kryengritës të tjerë të
organizuar nga i ·ëllai, Johani. Por në të dalë të qytetit íorcat kryengritëse u ndeshën me
ushtrinë perandorake, të cilën tashmë e komandonte Aleks Komneni, një ndër gjeneralët
bizantinë më të shquar të të gjitha kohëra·e. Ushtria kryengritëse u thye dhe mbeturinat e
saj u shpërndanë.

Ndërkohë që Brieni me kryengritësit e tij ishin nisur në drejtim të Konstandinopojës, në
Durrës kishte hyrë Niqiíor Baziliaku, i emëruar dukë i Durrësit pas rebelimit të të parit. Por
edhe duka i ri i Durrësit nuk ·onoi dhe, ·etëm pak muaj pas Brienit, u ·etëshpall perandor
dhe ngriti krye kundër qendrës.

I mbështetur nga paria dhe kleri ·endas, ku u shqua peshkopi i De·ollit, 1eodori, ai
grumbulloi íorca të shumta shqiptaro-bizantine, ku nuk mungonin edhe mercenarë nga
perëndimi. Në krye të tyre ai u nis nga Durrësi, kaloi Ohrin dhe iu drejtua qytetit të dytë të
Perandorisë, Selanikut. lillimisht perandori Niqiíor III Botoniati u përpoq ta bindte
kryengritësin të hiqte dorë nga marshimi mbi kryeqytet, duke i premtuar íalje e tituj të rinj
íinikërie. Baziliaku e reíuzoi oíertën dhe kështu u arrit në një betejë të përgjakshme me
íorcat qe·eritare, të cilat i komandonte përsëri Aleks Komneni. Kryengritësit u shpartalluan
dhe ·etë Baziliaku u çua në pranga në Konstandinopojë.

Kryengritjet e mëdha antibizantine të shek. XI

Bazili II ishte perandori i íundit i dinastisë maqedone që mundi të ruajë ekuilibrin e
brendshëm shoqëror e politik midis interesa·e të shtetit, atyre të aristokracisë íeudale dhe të
íshatarësisë së lirë, si dhe të stratiotë·e që përbënin shtyllën kurrizore të shtetit bizantin. Me
191
·dekjen e tij ,1018, ky ekuilibër u prish: aristokracia íeudale, ci·ile apo ushtarake íilloi t`i rrisë
në mënyrë të pakontrolluar pronat e ·eta duke gllabëruar pronën e ·ogël. Pronarët e ·egjël e
humbën pak nga pak statusin e mëparshëm të lirisë dhe u kthyen në íshatarë të ·arur. Për
një kohë të gjatë shteti bizantin, e në radhë të parë perandorët e dinastisë maqedone ,shek.
IX-XI, ishin përpjekur t`i ·inin íre procesit të krijimit të pronës së madhe dhe të zhdukjes së
pronës së ·ogël të íshatarit. lshatari i lirë si dhe stratioti, që merrte nga shteti një parcelë
toke kundrejt përmbushjes së detyrimit íiskal e atij ushtarak, kishin përíaqësuar për shumë
kohë burimin kryesor të të ardhura·e të arkës perandorake dhe njëherësh elementin bazë të
ushtrisë bizantine. Por në kushtet e reja që u krijuan pas ·dekjes së Bazilit II, pronarët e
·egjël u gjendën përballë një sulmi të dyíishtë: të aristokracisë íeudale të tokës, nga njëra anë,
dhe të shtetit bizantin që rëndoi në mënyrë galopante barrën e taksa·e në dëm të tyre. Për
rrjedhojë u krijua një gjendje shpërthyese, e cila jo rastësisht arriti kulmet e saj në territoret
ballkanike të goditura rëndë nga luítërat e íundit bullgaro-bizantine. Në ·itin 1040 shpërtheu
këtu një kryengritje e íuqishme kundër pushtetit qendror e udhëhequr nga Pjetër Deljani, një
bujar bullgar që e mbante ·eten për nip të car Samuelit dhe që e shpalli sakaq ·eten car.
Kryengritja prej Beogradit u përhap me shpejtësi drejt Nishit e Shkupit. Strategu bizantin i
Durrësit, Bazil Sinadeni, mblodhi ushtarakë të temës së tij dhe shpejtoi t`u zërë rrugën
kryengritës·e të Pjetër Deljanit « përpara se e keqja të përhapej », siç shprehet kronisti Johan
Skilice që përshkruan këtë ngjarje. Por re·olta preku edhe ·etë radhët e ushtrisë së 1emës së
Durrësit dhe një ushtarak me emrin 1ihomir ngriti ílamurin e kryengritjes në zonën e Dibrës,
ku ishin dislokuar íorcat e strategut të Durrësit. Këtu kryengritësit i arriti Pjetër Deljani me
të ·etët. lorcat e kryengritës·e u bashkuan nën drejtimin e Pjetër Deljanit, që ndërkohë
kishte hequr qaíe 1ihomirin. Paskëtaj íorcat kryengritëse iu drejtuan Durrësit, të cilin e
morën, dhe më tej morën Selanikun. llakët e kryengritjes përíshinë sakaq edhe temën e
Nikopojës, popullsia e së cilës ishte tejet e pakënaqur nga arbitrariteti i nëpunës·e
perandorakë. Bizantinët mundën të mbanin këtu ·etëm kështjellën e Naupaktit mbi Gjirin e
Korintit.

Megjithatë, si rezultat i kontradikta·e që ·azhduan të ekzistojnë në gjirin e drejtues·e të
kryengritjes edhe pas ·rasjes së 1ihomirit, lë·izja u shua më shpejt nga çka pritej po të kihen
parasysh përmasat e saj. Këtu luajti rolin e ·et edhe një djalë i carit bullgar I·an Vladislla·,
Alusiani, që u arratis nga Konstandinopoja ku mbahej rob dhe u bashkua me kryengritësit.
Pasi eliminoi Pjetër Dejlanin, Alusiani u ·u në krye të kryengritës·e. Por pas një beteje të
pasuksesshme me trupat perandorake, Alusiani iu dorëzua perandorit bizantin duke
shpejtuar kështu edhe íundin e kryengritjes. Megjithatë kryengritja e madhe e ·itit 1040-
1041 ishte sinjali i parë i íuqishëm i tensione·e shoqërore që do të mbërthenin Perandorinë
Bizantine. Në të njëjtën kohë, ajo qe një tregues i hendekut të madh që ishte krijuar
ndërkohë midis pushtetit qendror bizantin dhe pro·inca·e perëndimore të tij, ku bënin pjesë
edhe tre·at shqiptare.

Rreth 30 ·jet pas kryengritjes së Pjetër Dejlanit, një tjetër lë·izje shpërtheu në Koso·ë, nga
ku u hap me shpejtësi në ·iset íqinje. Kryengritësit kërkuan t`i printe princi i Dioklesë,
Mihali, i cili dërgoi për këtë qëllim të birin, Konstandin Bodinin. Në Prizren kryengritësit e
shpallën Bodinin mbret të tyre. Me Bodinin u bashkua edhe paria e Shkupit me kreun e saj,
192
Gjergj Vojtehu, i cili erdhi ·etë në Prizren. Në Prizren kryengritësit thyen keqas edhe íorcat
e dukës bizantin të Shkupit, që u dërguan kundër tyre. Pas kësaj kryengritësit morën Nishin,
Ohrin, De·ollin dhe ·etëm në Kostur íorcat e riorganizuara bizantine mundën të thyenin
grupin kryesor të kryengritës·e. Pjesa tjetër e kryengritës·e, me « mbretin » Bodin, ishte
përqendruar në Nish. Në përpjekje për të sulmuar e për të pushtuar Shkupin, íorcat e
Bodinit u thyen keq nga ushtria bizantine e dërguar me ngut nga perandori bizantin « për të
shuar ílakën, përpara se ajo të merrte dhenë », siç është shprehur një kronist bizantin,
dëshmitar i ngjarjes.

Gjatë betejës Bodini u zu rob dhe u dërgua në Konstandinopojë ku u mbyll në manastirin e
Serxhit e të Bakut derisa i ati i tij, Mihali i Dioklesë, organizoi arratisjen e kthimin e tij në
atdhe.

Marrëdhëniet e Perandorisë Bizantine me Bodinin e Dioklesë ·azhduan edhe më tej të
tensionuara. Pas betejës së ·itit 1082 në rrethinat e Durrësit, kur Bodini nuk u erdhi në
ndihmë ushtri·e bizantine të angazhuara në një betejë ·endimtare me normanët e Robert
Guiskardit, princi i Dioklesë i shíaqi hapur ambicjet për ta shtrirë sundimin e ·et sa në ·iset
e Dalmacisë, në ·eri, aq edhe në territoret e 1emës së Durrësit, në jug. Madje, sipas
Kronikës së Priítit të Dioklesë, për një periudhë të shkurtër Bodini mundi të pushtojë dhe të
mbajë temën në íjalë, së bashku me kryeqendrën e saj, Durrësin ,tulit atque obtinuit totam
terram Duracinorum et ipsam ci·itatem Durachium,. Perandori bizantin, Aleksi I Komneni,
dërgoi atëherë si strateg të Durrësit një kunatin e tij, Johan Duka, i cili riíitoi kontrollin mbi
1emën e Durrësit dhe e mbajti Bodinin larg territore·e të saj.





















193
K R L U II

SHQIPLRIA MIDIS BIZAN1I1 DHL PLRLNDIMI1
(SHLK. XI - XIV)



J. NORMANL1 NL SHQIPLRI

Shqipëria në luftërat e Komnenëve me normanët e Italisë

Shekulli XI solli ndryshime thelbësore në strukturën e brendshme ekonomiko-shoqërore të
Perandorisë Bizantine si dhe në marrëdhëniet e saj me botën e jashtme. lipja në íron e
perandorit Aleksi I Komneni ,1081-1118,, shënon ardhjen në íuqi të aristokracisë ushtarake.
lillon epoka e artë e íeudalizmit ushtarak, që karakterizohet nga ekspansioni i pronës
ushtarake të kushtëzuar ,pronies, dhe që në Shqipëri u shíaq me ngritjen e një sërë íamiljesh
shqiptare, pjesëtarë të të cila·e íitojnë prona, tituj dhe íunksione të larta nga pushteti
qendror.

Në planin e jashtëm, Perandoria Bizantine merr një orientim të qartë perëndimor që do të
ruhet përgjatë gjithë sundimit të dinastisë Komnene ,1081-1185,. Më 10¯1 Bizanti humbi
kështjellën e tij të íundit në Italinë e Jugut, Barin. Nga ai çast, kundër territore·e bizantine
íilluan sulmet e paprera të normanë·e dhe të kryqtarë·e perëndimorë. Kjo dinamikë e re në
marrëdhëniet Lindje-Perëndim i ·endosi tre·at shqiptare në qendër të ngjarje·e. Ato
përbënin tashmë kuíirin skajor perëndimor të Bizantit, ndërkohë që për íuqitë e reja të
perëndimit Shqipëria, me portet dhe me rrugët gjatësore të saj, ku ·azhdonte të shquhej
Rruga e ·jetër Mbretërore ,Lgnatia,, ishte ura ideale që bënte të mundur a·ancimin e
ushtri·e pushtuese drejt Konstandinopojës. Për rrjedhojë, tre·at shqiptare u bënë ·endi i
përplasje·e të mëdha ushtarake, kulturore e íetare, që ndikuan së tepërmi zh·illimin historik
të tyre.

Pas pushtimit të Barit, më 10¯1, Robert Guiskardi arriti të bashkojë të gjitha zotërimet e
princër·e normanë të Italisë së jugut dhe krijoi një mbretëri të íuqishme, që menjëherë i
hodhi sytë në anën tjetër të Adriatikut. Në pran·erën e ·itit 1081, një ushtri e madhe
normane u nis nga portet e Brindizit e të Otrantos nën drejtimin e ·etë Guiskardit dhe të
djalit të tij, Boemundit. Ky i íundit me një pjesë të ílotës zbarkoi në brigjet e Vlorës dhe,
brenda një kohe të shkurtër, pushtoi këtë qytet dhe qendrat e rëndësishme strategjike të
Kaninës e të Jerikos ,Orikumit,. Pjesa kryesore e ushtrisë normane, nën drejtimin e Robert
Guiskardit, zbarkoi më në jug, në zonën e Butrintit. Atë e bir iu drejtuan Durrësit, i pari
nëpërmjet detit, kurse i dyti me anë të një marshimi në rrugë tokësore. Një íurtunë e beíasoi
Guiskardin në Kepin e Gjuhës, duke mbytur pjesën më të madhe të ílotës normane.
Mbeturinat e ushtrisë së tij arritën të bashkohen me íorcat e Boemundit në Gla·inicë
,Ballsh,, ku mbërritën dhe përíorcime të reja nga Italia. Pasi pushtuan krejt « íushën e
Ilirikut » në qershor 1081 ushtritë normane arritën të mbyllin rrethimin e Durrësit.
194

Perandori bizantin, Aleksi I Komnen, me çdo mënyrë kërkoi të shmangë pushtimin e qytetit
kryesor të Adriatikut, që hapte rrugën drejt Selanikut e Konstandinopojës. Ai dërgoi si
komandant të qytetit të aíërmin e tij, Gjergj Paleologun. Me qëllim që të ndërpriste
komunikimin e íorca·e të Robert Guiskardit me brigjet e Apulisë, Komneni lidhi një aleancë
me Venedikun, i cili ·uri në dispozicion të perandorit bizantin ílotën e tij të íuqishme,
kundrejt njohjes së pri·ilegje·e tregtare në territoret e Perandorisë Bizantine. Kjo
marrë·eshje, që u përtëri disa herë në ·itet e më·onshme, ·endosi bazat e hegjemonisë së
Venedikut në detet e në tregjet bizantine.

Si rezultat i bashkëpunimit midis ushtrisë kryesore bizantine të dislokuar në lindje të
Durrësit, garnizonit të qytetit nën gjeneralin Gjergj Paleologu dhe ílotës ·eneciane në ujërat e
Durrësit, normanët pësuan disa disíata, në tokë e në det. Por në një betejë ·endimtare jashtë
mure·e të Durrësit, ku mori pjesë ·etë perandori bizantin Aleks Komnen, normanët korrën
një íitore të madhe. Në këtë betejë bizantinë·e u mungoi ndihma e princit Bodin të
Dioklesë, aleat i tyre, i cili në momentin e íundit reíuzoi të përíshinte trupat e tij në betejë.
Aleksi I bashkë me mbeturinat e ushtrisë së tij u tërhoq nëpër luginën e Lrzenit, në qaíën e
Kërrabës e grykën e Shkumbinit dhe mbërriti në Ohër.

Ndërkohë normanët e Robert Guiskardit iu kthyen qytetit të Durrësit, të mbetur pa
mbështetje nga jashtë. Komandanti Gjergj Paleologu, që kishte marrë pjesë në betejën e
íundit, nuk kishte mundur të riíutej në qytet dhe qe larguar bashkë me perandorin. Në këtë
mënyrë ky i íundit ia besoi mbrojtjen e Durrësit komandantit të trupa·e të Arbrit. Kronistja
bizantine, Ana Komnena, e cila njëherësh ishte ·ajza e perandorit Aleks Komneni dhe që i
përshkruan me hollësi ngjarjet në íjalë, sqaron se prijësi shqiptar kishte titullin e lartë të
komiskortit. Me gjithë qëndresën e durrsakë·e, qyteti u mor nga normanët në prag të dimrit.
1regtarë nga qyteti i Amalíit e i Venedikut, që banonin në Durrës, ua hapën tradhtisht portat
e qytetit normanë·e.

Pas rënies së Durrësit ushtritë normane u lëshuan drejt lindjes dhe në pak kohë zunë tre·at e
Dibrës, Pologut e të De·ollit. Por në pran·erë të ·itit 1082 Robert Guiskardi u detyrua të
kthehej në Itali, ku kishin shpërthyer re·olta të princër·e normanë, të nxitura edhe nga
Aleksi I Komneni. Djali i Guiskardit, Boemundi, nuk mundi t`i mbajë për shumë kohë
pozicionet e íituara. Nën goditjet e ushtrisë së rimëkëmbur bizantine dhe të popullsi·e
·endase, normanët íilluan tërheqjen. Më 1084 bizantinët, të ndihmuar nga banorët e ·endit,
rimorën Durrësin. Po atë ·it Robert Guiskardi ·diq në zotërimet e tij në Itali dhe trupat e
íundit normane u tërhoqën nga Shqipëria.

Deri në íund të sundimit të perandorit Aleksi I Komnen, më 1118, brigjet shqiptare u prekën
edhe dy herë të tjera nga ushtri të ardhura nga perëndimi. Më 1096 në portet e Durrësit,
Vlorës e të Butrintit zbarkuan ushtritë e Kryqëzatës së parë, të drejtuara nga so·ranë e
princër të ndryshëm të L·ropës. Midis tyre ishte dhe Roberti i llandrës dhe ·etë Boemundi,
sundimtari norman i Italisë së Jugut. Një tjetër grupim kryqtarësh, nën komandën e
Rajmondit të 1uluzës, mbërriti në Durrës në rrugë tokësore, nëpërmjet Dalmacisë e
195
Dioklesë. Në Diokle, kryqtarët ishin pritur « miqësisht » nga princi Bodin, i cili tashmë ishte
në luítë të hapur me pushtetin bizantin. Mbërritja e luítëtarë·e perëndimorë në tre·at, që
·ite më parë kishin qenë íushëbetejë mes normanë·e e bizantinë·e, e shqetësoi së tepërmi
Aleks Komnenin. Ai i porositi komandantët e tij të Durrësit, Vlorës e të ·ise·e të tjera që të
ndiqnin me ·ëmendje lë·izjet e kryqtarë·e dhe të parandalonin çdo përpjekje të tyre për të
sulmuar e plaçkitur territorin bizantin. Megjithatë, Aleks Komneni iu shmang një përplasjeje
të drejtpërdrejtë me ta dhe bëri gjithçka për të përshpejtuar largimin e kryqtarë·e drejt
lindjes. Ana Komnena dhe historianë perëndimorë, që shoqëruan kryqëzatën e parë,
tregojnë se kryqtarët e lodhur e të rraskapitur nga lundrimi në Adriatik, gjetën në tregjet e
panairet e begata të Durrësit, Gla·inicës e të Adrianopojës ,Gjirokastër, prehjen dhe
íurnizimet e ne·ojshme për të ·azhduar marshimin e tyre drejt ·ende·e të shenjta.

Megjithatë kontradiktat midis perandorit bizantin dhe prijës·e të kryqëzata·e, sidomos pasi
këta krijuan principatat e tyre në lindje, erdhën e u ashpërsuan derisa përíunduan në
përleshje midis ushtri·e të krishtera. Veçanërisht të mprehta qenë përplasjet e Aleks
Komnenit me armikun e tij të ·jetër, Boemundin, që kishte ngritur në Siri një principatë
normane me qendër në Antioke. Në pamundësi për të përballuar perandorin bizantin në
principatën e largët të Lindjes, më 110¯ Boemundi u kthye në Itali dhe íilloi përgatitjet për
një in·azion të ri të territorit bizantin.

llota e madhe normane zbarkoi po atë ·it në ·iset e Vlorës, nga ku ushtritë e Boemundit iu
drejtuan nëpër tokë Durrësit. Qyteti mundi t`u qëndrojë përpjekje·e të përsëritura të
normanë·e, të cilët përdorën të gjitha mjetet dhe teknikat e kohës për pushtimin e tij. Pa e
hequr rrethimin e qytetit, Boemundi ·azhdoi marshimin e tij drejt Lindjes. Perandori Aleks
Komneni u përpoq të ndalte përparimin e ushtri·e normane duke bllokuar ·endkalimet që
çonin drejt Ohrit e Dibrës. Krahina e Arbrit, e papushtueshme për nga pozicioni strategjik e
sistemet e íortiíikuara të saj, u bë teatri kryesor i ·eprime·e luítarake. Drejtimin e tyre
perandor Aleksi ua besoi komandantë·e të shquar ·endas, ndër të cilët shquheshin
Aleksandër Kabashi ,Kabasilla, e Lustath Kamizi. Vetë ai, me íorca të shumta ishte
pozicionuar më në thellësi, në zonën e Ohrit, De·ollit e të Kolonjës, nga ku mbështeste
njerëzit e tij të angazhuar në luítimet me normanët në Arbër, Vlorë e në Gla·inicë. Pas disa
muaj luítimesh rraskapitëse, ushtria normane, e bllokuar në Ultësirën Perëndimore, u detyrua
të heqë dorë e të kthehet në Itali. Boemundi nënshkroi në kampin e perandorit bizantin në
Kolonjë një marrë·eshje poshtëruese për të, sipas së cilës ai hiqte dorë nga çdo sulm kundër
territorit bizantin, prej zotërime·e të tij në Itali e në Siri ,Antioke,, si dhe e njihte ·eten si
·asal të Aleksandrit I Komnen.

Nën sundimin e djem·e të Aleksit I, Johanit II ,1118-1143, e Manuelit I Komnen ,1143-
1180,, normanët dhe bizantinët bënë secili nga një përpjekje për të kapërcyer Adriatikun. Më
1149 mbreti Ruxheri II i Sicilisë pushtoi Koríuzin dhe prej andej, pasi zbarkoi në sterenë e
Lpirit, ·azhdoi në drejtim të 1ebës e të Korintit. Por normanët u detyruan të tërhiqen shpejt
nga këto qytete, qendra të industrisë së mëndaíshit dhe çuan në Palermo, kryeqytet i
mbretërisë së tyre, teknologjinë e prodhimit të mëndaíshit. Perandor Manueli I Komeni
ishte i pari so·ran bizantin që imitoi Justinianin duke tentuar pushtimin e Italisë. Më 1155
196
një ílotë bizantine e nisur nga portet shqiptare pushtoi qytetin e Ankonës. Në pak kohë
bizantinët kapën gjithë ·ijën bregdetare nga Ankona në 1aranto. Por menjëherë perandori
bizantin u ndodh përballë një koalicioni íuqish armike, të drejtuara nga mbreti norman
Guljelmi I. Ldhe Venediku, aleati i ·jetër i Bizantit, u rreshtua kundër tij. Shumë shpejt
trupat bizantine u larguan nga tre·at italiane të pushtuara prej tyre.

Në ·itin 1185 mbreti Guljelmi I bëri përpjekjen e íundit të dinastisë normane të Italisë për të
pushtuar territorin bizantin. Ky zbarkim i ri norman u parapri nga një re·oltë e banorë·e të
·ise·e të Vagenetisë ,(amëri, kundër pushtetit të perandorit Androniku I Komneni ,1182-
1185,. Me një shpejtësi të pazakontë ushtritë normane pushtuan Durrësin, strategu i të cilit,
Jan Vrana, parapëlqeu të dorëzohej. Pas Durrësit ushtritë normane u derdhën nëpër Rrugën
Mbretërore ,Lgnatia, dhe mbërritën para qytetit të Selanikut. Garnizoni i kështjellës, i
përbërë prej luítëtarësh nga Kuna·ija e Arbrit ua dorëzoi qytetin perëndimorë·e. Por kësaj
radhe, normanët nuk arritën të konsolidojnë íitoret e tyre. Më shumë se për meritë të
ushtrisë bizantine, ata u tërhoqën për shkak të dobësi·e të organizimit e të íurnizime·e në
·ende aq të largëta nga bazat e tyre. Gjithsesi, Durrësi e disa ishuj të Jonit mbetën edhe për
disa kohë në zotërim të normanë·e. Me ·dekjen e Guljelmit I në krye të Mbretërisë së
Sicilisë erdhi so·rani gjerman lenriku VI, që inauguroi sundimin e dinastisë lohenshtauíen
në Italinë e Jugut. So·ranët e rinj, bashkë me mbretërinë, trashëguan nga paraardhësit e tyre
normanë politikën e pushtime·e lindore. Jo më kot mbreti lenriku VI lohenshtauíen,
sipas kronistit bizantin Niketa Konjati, e konsideronte ·eten « zot të toka·e që shtrihen nga
Durrësi në Selanik ».



2. JL1A POLI1IKL NL SHQIPLRI NL SHLK. XII-XIII

Principata e Arbrit

Ballaíaqimi i Perandorisë Bizantine me normanët e Italisë dhe me kryqëzatat në shek. XI-
XII, nxori në plan të parë rolin e shqiptarë·e dhe të toka·e shqiptare që u ndodhën në
qendër të këtij ballaíaqimi. Qëndrimi i shqiptarë·e përcaktoi dukshëm zh·illimin e íushata·e
ushtarake të Perëndimit, ndaj pushteti qendror bizantin u përpoq ta mbante në anën e ·et
íisnikërinë shqiptare, duke e joshur atë me pri·ilegje e tituj deri dhe me oíiqe të lakmueshme
në ushtrinë dhe administratën bizantine. Duke íilluar nga gjysma e dytë e shek. XI në
burimet historike përmenden íamilje íisnike shqiptare, si Skurra, Arianiti, Muzaka, 1opia,
Meksha, Jonima, Pliti, Blinishti, Kamona, që mbanin tituj të lartë bizantinë. Veçanërisht në
shek. XII, shumë i përhapur ishte titulli sebast, që lidhet me periudhën e sundimit të
dinastisë Komnene e posaçërisht me atë të Manuelit I ,114¯-1181,. Luítërat e këtij
perandori sa në Itali aq edhe në Ballkan, kryesisht kundër serbë·e të Rashës, e rritën rolin
dhe peshën ushtarake të íaktorit shqiptar. lisnikët shqiptarë ishin íuqizuar mjaít.
Ndërkohë, ata shírytëzuan pri·ilegjet dhe ekskusitë e akorduara nga pushteti qendror, për të
rritur shkallën e autonomisë së tyre. Ky proces zh·illimi politik autonom i íeudalë·e dhe i
krahina·e të ·eçanta eci më shpejt në tre·ën qendrore të Arbrit, me rol strategjik e ushtarak
19¯
të posaçëm. Në gjysmën e dytë të shek. XII këtu kishte ndodhur me siguri një proces
përqendrimi pushteti. Në ·itin 1166 përmendet, në íakt, një prior Arbanensis ,princ i
Arbrit,. Së bashku me disa klerikë të lartë nga Arbri ky mori pjesë në përurimin e kishës së
re të Shën 1riíonit në Kotorr. Në ceremoni merrte pjesë dhe « duka e komandanti » bizantin
për Dalmacinë, Dioklenë e për Arbërinë, Isaku. Kjo tregon se priori i Arbrit, Andrea, e
njihte ende íormalisht so·ranitetin bizantin. Megjithatë, në këtë kohë autonomia politiko-
administrati·e e Arbrit ishte rritur së tepërmi, siç tregojnë edhe pri·ilegjet e ·itit 1153 të
perandorit Manuel për kryeqendrën e Arbrit, Krujën. Duke u nisur edhe nga marrëdhëniet e
mira që ·endosi me Papatin, perandori Manuel u tregua liberal edhe përsa u përket
marrëdhënie·e kishtare, në kohën e tij riti katolik njohu një përhapje të gjerë jo ·etëm në
Shqipërinë e Lpërme, por dhe në atë Qendrore, posaçërisht në Arbër.

Këto zh·illime në Shqipëri, që përkonin në një plan më të gjerë me thellimin e procesit të
íeudalizimit të Perandorisë Bizantine, me dobësimin e pushtetit qendror dhe decentralizimin
e tij, në íundin e shek. XII, çuan në krijimin e një strukture me tipare të qarta shtetërore në
tre·ën e Arbrit dhe në kristalizimin e një dinastie sunduese ·endase. Duke u nisur nga titulli
« princ » ,princeps,, që papa Inocenti III i dha më 1208 njërit prej krerë·e të saj, Dhimitrit,
kjo strukturë shtetërore është quajtur zakonisht në historiograíi « Principatë e Arbrit », njëlloj
siç është quajtur « Despotat i Lpirit », íormacioni íqinjë me Principatën e Arbrit, me qendër
në Artë, i cili kishte në krye një despot.

Pas rënies së dinastisë së Komnenë·e dhe me ardhjen në íronin bizantin të dinastisë së dobët
të Lngjëllorë·e, tre·a e Arbrit íitoi tiparet e një shteti të pa·arur. 1hemelues i tij ishte
Progoni ,1190-1198,, pushtetin e të cilit e trashëguan të bijtë, Gjini ,1198-1206, dhe Dhimitri
,1206-1216,. Dokumentet e rralla të kohës nuk thonë se cilës íamilje të Arbrit i përkisnin
këta. Ka shumë gjasë që sundimtarët e Arbrit në kapërcim të shek. XII-XIII t`i përkisnin
íamiljes Skurra nga malësia e 1iranës, ku emri Skurrë ndeshet ende në toponiminë dhe
antroponiminë e ·endit. Lmri i kësaj íamiljeje ndeshet ·azhdimisht në burimet e shek. XII-
XIII si ndër më kryesoret e Arbrit. Për pozitën e lartë shoqërore të saj ílet edhe ·arri
íamiljar i sebastit Mihal Skurra në kishën e Shën Mërisë së Brrarit i ·itit 1201, apo ·arri i
íisnikut tjetër nga kjo íamilje, Anton Skurrës, në kishën e Shën Ndout në Lezhë. Për pozitën
e ·eçantë që kjo íamilje kishte në shek. XII-XIII në gjirin e íisnikërisë shqiptare, ílet dhe
íakti që pinjollë të saj lidhën krushqi deri edhe me íamiljen perandorake bizantine. Ldhe
princi Dhimitër i Arbrit u martua me mbesën e perandorit bizantin Aleksi II Lngjëlli,
Komnenën, lindur nga martesa e ·ajzës së këtij të íundit, Ludokisë, me mbretin e Serbisë,
Steían Nemanjën e Kurorëzuar. Princesha Komnena, që kishte lindur jo para ·itit 1191,
ishte në moshë të mitur kur aty nga ·iti 1202, iu blatua princit Dhimitër të Arbrit, gjë që në
·et·ete ílet për karakterin politik të kësaj martese. Martesa e Dhimitrit të Arbrit me
Komnenën synonte edhe të normalizonte marrëdhëniet me Steían Nemanjën e Serbisë, i cili
në ·itet e íundit të shek. XII kishte mundur të pushtonte mjaít toka në Koso·ë e në Diokle
,Gentë,. Nemanja e ·azhdoi përparimin në thellësi të toka·e shqiptare, duke marrë edhe
tre·ën e Pultit ,malësia në të dy anët e lumit Drin të bashkuar, që bënte pjesë në Principatën
e Arbrit. Pas lidhjes íamiljare me Nemanjët e Serbisë, Principata e Arbrit ruajti në mënyrë të
qëndrueshme shtrirjen Drin-Shkumbin, të përíshirë midis Lezhës, Durrësit, Ohrit e Dibrës.
198

Principata e Arbrit e arriti kohezionin e saj më të madh nën sundimin e Dhimitrit. Nën
autoritetin e tij u ·unë atë kohë edhe íamilje të shquara të Arbrit, siç qenë Jonimët, Plitët,
Shtëpanët, Kamonat etj.. Në një traktat paqeje të nënshkruar prej tij më 1210 me
Republikën e Raguzës, Dhimitri i quan këta, sipas së drejtës íeudale perëndimore, « njerëzit e
mi » ,homines mei,. Ldhe titujt « gjykatës » ,iudex, apo « princ » ,princeps, që i atribuohen
Dhimitrit prej papës Inocenti III, ílasin për pozitën e tij të dalluar në gjirin e íisnikërisë së
Arbrit. Ato tregojnë gjithashtu se íamilja e princër·e të Arbrit në kapërcim të shek. XII-XIII
ishte e ndikuar nga kultura dhe íeudalizmi perëndimor. Këtë e koníirmon edhe hapi i
ndërmarrë më 1208 nga princi Dhimitër për të kaluar në ritin katolik, duke u lidhur me
kishën katolike të Romës. Me gjithë ndikimet që modelet íeudale perëndimore patën në
organizimin dhe në ndërtimin e Principatës së Arbrit, tradita bizantine mbetej ende shumë e
íuqishme. Vetë Dhimitri parapëlqente të përdorte titujt bizantinë me prestigj
panhypersebast apo megas arhond, ashtu si bujarët e tjerë mbanin titujt po bizantinë sebast
ose protosebast. Qendra e Principatës së Arbrit ishte në qytetin e Krujës. Në kohën e
Dhimitrit, Principata zotëronte edhe një dalje në det, në pjesën bregdetare midis Bishtit të
Pallës dhe derdhjes së lumit Mat.

Principata e Arbrit, Dukati i Durrësit dhe Despotati i Lpirit

Kryqëzata IV ,1204, solli një ndryshim rrënjësor të kushte·e politike në Perandorinë
Bizantine e posaçërisht në ·iset e saj perëndimore.

« 1raktati i ndarjes së toka·e », i nënshkruar nga Venediku e íuqitë e tjera pjesëmarrëse në
Kryqëzatë në prag të sulmit përíundimtar mbi Konstandinopojën, parashikonte që një pjesë
e mirë e bregdetit shqiptar, prej Durrësit deri poshtë në Pre·ezë, të kalonte nën sundimin e
Venedikut. Në íakt, ·enecianët arritën ta merrnin Durrësin dhe rrethinat e tij dhe të krijonin
një zotërim të tyre të quajtur « dukati i Durrësit ». Por në jug të tij, në temën e dikurshme
bizantine të Nikopojës ,Lpir,, ·enecianët nuk arritën të ·endosnin pushtetin e tyre. Që në
dhjetë·jeçarët e íundit të shek. XII një degë e íamiljes perandorake bizantine të Lngjëllorë·e
kishte siguruar në Lpir, ·eçanërisht në pro·incën e Vagenetisë ,(amëri,, prona të mëdha
tokësore dhe kishte ngritur aty një pushtet thuajse të pa·arur nga Konstandinopoja. Në këtë
mënyrë, menjëherë pas pushtimit të Perandorisë Bizantine nga kryqtarët më 1204, një pinjoll
i Lngjëllorë·e bizantinë, Mihal Lngjëlli, djali i qe·eritarit të dikurshëm të Lpirit, krijoi këtu
një zotërim të pa·arur. Dokumentet e kohës e quajnë këtë « Despotat i Artës », sipas
kryeqendrës së tij. Në historiograíi është bërë zakon të quhet « Despotat i Lpirit ». Gjatë
historisë së tij më se dy shekullore, Despotati i Lpirit e ndryshoi disa herë shtrirjen e tij.
Sidoqoítë, bërthama e qëndrueshme territoriale përíaqësohej nga shtrirja e temës së
dikurshme bizantine të Nikopojës, e përkuíizuar nga malet Akrokeraune ,Vetëtimës, në ·eri,
nga gjiri i Artës ,Ambrakisë, në jug dhe nga rrjedhja e lumit Vjosa e ·argmalet e Pindit në
lindje. Deti Jon lagte krahun perëndimor të Despotatit. Për·eç kryeqendrës, Artës, qytete e
kështjella të tjera të rëndësishme ishin Janina, Ajdonati ,Paramithia,, limara, Berati, Kanina
dhe për një íarë kohe ,1213-1253, edhe Durrësi. Shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese të
popullsisë së Despotatit në shtrirjen klasike të tij. Po ·eç shqiptarë·e kishte edhe popullsi
199
·llahe, greke e slla·e të ·endosura kryesisht në ·iset e 1hesalisë, të Maqedonisë e të Ltolo-
Akarnanisë, që u aneksuan nga despotët e Lpirit pas ·itit 1216.

Nga pikëpamja e organizimit shtetëror, Despotati i Lpirit ishte një shtet bizantin. Në krye të
tij qëndronin despotët e íamiljes perandorake Lngjëlli. Këta në aktet dhe në dokumentet
zyrtare të tyre shíaqen me emrin e përbërë Lngjëll-Duka-Komnen, duke kujtuar kështu
lidhjet e Lngjëllorë·e me dinastitë e tjera bizantine. Vetë sundimtarët e Lpirit nuk u pajtuan
me statusin e sundimtarit të një pro·ince. Ata e mbanin ·eten për trashëgimtarë të ligjshëm
të íronit bizantin dhe në këtë kuptim e konsideronin pushtetin e tyre në Lpir si një pikënisje
për të restauruar Perandorinë Bizantine, duke dëbuar kryqtarët nga ·endet bizantine.

Vitet e para të sundimit despoti Mihali I Lngjëlli ,1204-1216, ia kushtoi konsolidimit të
brendshëm të shtetit të posalindur. Nuk munguan në këtë kohë edhe koníliktet me
principatat kryqtare, të krijuara pas ·itit 1204 në kuíijtë e Despotatit, në mbretërinë lombarde
të Selanikut, në dukatin e Athinës dhe në Principatën írënge të Akesë. Me t`u krijuar një
gjendje e qëndrueshme në kuíijtë me këto íormacione, iu ·u punës për shtrirjen e Despotatit
në drejtim të ·eriut. Në ·itin 1210 Despotati i Lpirit i ishte aíruar së tepërmi dukatit
·enecian të Durrësit.

Ndërkaq sundimi i Venedikut në Durrës ishte treguar i paqëndrueshëm. Përpjekjet për ta
shtrirë juridiksionin ·enecian përtej qytetit kishin hasur në kundërshtimin e princit Dhimitër
të Arbrit. lisnikë të Arbrit ishin tashmë zotër të toka·e në rrethinat e Durrësit, gjë që
shqetësoi jo ·etëm pushtetin ·enecian të Durrësit, por dhe kryepeshkopatën katolike të
qytetit, e cila pretendonte se Dhimitri dhe njerëzit e tij kishin okupuar pronat e saj. Me
qëllim që të ushtronte presion mbi princin e Arbrit, duka i Venedikut lidhi një aleancë me
princin e Dioklesë ,Gentës,, Gjergjin, i cili zotohej ta ndihmonte Venedikun kundër
Dhimitrit. Por ky ndërkaq kishte arritur të bënte për ·ete papën e íuqishëm Inocenti III, të
cilit i premtoi kon·ertimin e tij, të bujarë·e e të popullit të tij në íenë katolike.

I brejtur nga koníliktet me princin e Arbrit, Papatin e me ·etë kishën ·endase, dukati
·enecian i Durrësit u tregua i paíuqishëm të përballonte mësymjen nga jugu të despotit të
Lpirit, të Mihalit I Lngjëlli. Në ·itin 1210 kuíiri midis Despotatit dhe Dukatit ·enecian të
Durrësit ishte ·endosur në rrjedhjen e lumit Shkumbin. Atë ·it duka Marin Valaresi u takua
me despotin Mihal për të biseduar lidhur me ·endosjen e një paqeje. Paqja u nënshkrua në
·erë të atij ·iti nga duka i Venedikut Pietro Xian dhe despoti Mihali I. Në bazë të saj njihej
edhe de jure kuíiri i Shkumbinit si caku ·erior i zotërime·e të Despotatit. Ndërkohë, despot
Mihali zotohej të lejonte tregtarët ·enecianë të tregtonin lirisht, pa taksa e doganë, në tokat e
tij dhe t`i mbronte ata nga shtetasit e tij, në rast konílikti me sipërmarrësit ·enecianë.

Në muajin shtator 1210 ·enecianët sheshuan edhe mosmarrë·eshjet me kishën e Durrësit,
duke ·ënë në krye të saj ·enecianin Maníred. Në marrë·eshjen që nënshkroi me dukën
Pietro Xian në shtator të ·itit 1210, kryepeshkopi Maníred u betua se do t`i qëndronte besnik
Republikës së Venedikut dhe se do të punonte që qytetarët si dhe bashkësia e Durrësit dhe e
zona·e përreth t`i bindeshin pushtetit ·enecian.
200

Megjithatë, shpresat e Venedikut për të ruajtur një minimum pranie në Durrës dhe në
rrethinat e tij, pësuan goditjen e íundit më 1213, kur despot Mihali I Lngjëlli ia shkëputi atë
Republikës së Shën Markut dhe e bashkoi me zotërimet e tij. Ushtria e tij përparoi thellë në
·eri e më 1215 pushtoi Shkodrën, por shpejt u tërhoq prej andej për t`u ·endosur në ·ijën e
Durrësit.

Pushtimi jetëshkurtër i Shkodrës ishte ndërmarrja e íundit ushtarake e despotit Mihali I.
Në rreth 10 ·jet të sundimit të tij, shteti i ·ogël e i dobët epirot, arriti të zgjerohet duke zënë
pak a shumë shtrirjen e tema·e të dikurshme bizantine të Nikopojës e të Durrësit. Për·eç
kryeqendrës, Artës, despot Mihali parapëlqente si rezidencë të zgjedhur të tij kështjellën e
Beratit. Lnde sot aty ruhen dëshmi të shumta të punime·e íortiíikuese e të ndërtime·e të
kultit të ndërmarra në kohën e sundimit të tij. Despot Mihali I ·diq pikërisht në kështjellën e
Beratit në ·itin 1216 pas një komploti të organizuar nga njerëz të aíërt të tij. Pas kësaj në
krye të Despotatit u ·u i ·ëllai, 1eodori. Nën sundimin e tij Despotati i Lpirit arriti shtrirjen
e tij më të gjerë. Politika e despotit të ri u orientua kryekëput nga lindja dhe synoi asgjësimin
e principata·e latine të kryqtarë·e në Greqi, në Maqedoni e në 1raki, rimëkëmbjen e
Perandorisë Bizantine dhe kurorëzimin e tij si perandor i Bizantit. Në këtë kuadër íitoi
rëndësi të posaçme kontrolli mbi Durrësin dhe mbi boshtin e Rrugës Mbretërore ,Lgnatia,, i
cili hapte rrugën drejt kështjella·e të Maqedonisë e Selanikut dhe njëherësh shkëpuste lidhjet
jetësore të perandorisë latine të Konstandinopojës ose të mbretërisë lombarde të Selanikut
me íuqitë-mëmë të perëndimit. Duke pasur parasysh rëndësinë strategjike të këtij boshti
rrugor e ·eçanërisht të pikënisjes së tij, Durrësit, mitropoliti i Koríuzit, Gjergj Bardhami,
shprehej atë kohë se « despoti derdh pa kursim për Durrësin para, ushtri e çdo gjë tjetër, në
mënyrë që të mos lejohen egërsirat nga Perëndimi të ·ënë këmbë në atë qytet, që ai e do mbi
të tjerët ».

Në íakt, që në íillim të sundimit të tij, 1eodorit iu desh të përballonte një përpjekje të
latinë·e për të shtënë në dorë korridorin e rrugës Lgnatia. Në ·erën e ·itit 121¯, perandori i
ri latin i Konstandinopojës, Pier dë Kurtëne, në krye të një ushtrie të nisur nga porti i
Brindizit, zbarkoi në Durrës me destinacion Konstandinopojën. Pasi mori qytetin, ushtria
latine e ·azhdoi marshimin përgjatë rrugës Lgnatia në drejtim të Selanikut. listoriani
bizantin Gjergj Akropoliti rrëíen se despoti 1eodor i kishte ngritur pritë ushtrisë latine « në
·endet e ashpra të Arbrit », diku në luginën e Shkumbinit. Në betejën e zh·illuar këtu,
ushtria írënge u shpartallua keq dhe ·etë perandori Kurtëne u zu rob. Një kronist írëng,
·azhduesi i Robert Autissiodorensis, ia atribuon katastroíën e perëndimorë·e qëndrimit
armiqësor të popullsisë ·endase ,malicia indigenorum, që bashkëpunoi me despotin e Lpirit.
Pas kësaj íitoreje, 1eodori e ripushtoi Durrësin. Në qytet u përíorcua sistemi i mbrojtjes dhe
u kryen punime të ndryshme íortiíikuese. Në ·itet që pasuan, 1eodor Lngjëlli i zh·endosi
·eprimet luítarake në lindje. Këtu ai mori njërën pas tjetrës kështjellat e Ohrit, të Përlepit, të
Pelagonisë ,Manastir, etj.. Por objekti·i kryesor ishte Selaniku, të cilin 1eodori ua shkëputi
baronë·e lombardë në ·itin 1224. Këtu ai u kurorëzua « perandor e autokrat i bizantinë·e »
nga kryepeshkopi i íuqishëm i Ohrit, Dhimitër Komatiani. Selaniku u bë qendra e re ku u
zh·endos 1eodori e oborri i tij. Qe·erisjen e zotërime·e shqiptare 1eodori ia besoi të ·ëllait,
201
Konstandinit, të cilit i akordoi titullin despot. Duke ndjekur shembullin e perandorë·e të
Bizantit, ai u shpërndau tituj íisnikërie si sebastokrator, domestik i madh, proto·estiar etj.,
bashkëpunëtorë·e të tij të aíërt, midis të cilë·e edhe mjaít bujarë·e shqiptarë. Në
administrimin e punë·e të « perandorisë » së tij, 1eodori ndihmohej nga një « këshill i të
zgjedhur·e ». Një mbështetje të íortë i jepnin politikës së tij prelatët e lartë të kishës, ndaj të
cilë·e 1eodori tregoi ·azhdimisht kujdes të ·eçantë. Mitropoliti i Naupaktit, Jan Apakauku,
kryepeshkopi i Koríuzit, Gjergj Bardhani, ai i Ohrit, Dhimitër Komatiani, si dhe peshkopi i
Kaninës ishin disa nga bashkëpunëtorët e këshilltarët më të aíërt të 1eodorit.

Pas marrjes së Selanikut, objekti·i i dytë i madh mbetej për 1eodorin pushtimi i
Konstandinopojës, që do të shënonte íundin e Perandorisë Latine e rimëkëmbjen e Bizantit.
Midis ·ite·e 1225-1230 ushtritë e tij arritën suksese të mëdha në Maqedoninë Lindore e në
1raki, ku pushtuan Adrianopojën. Por në ·endin e quajtur Klokotnica, në ·itin 1230, trupat
e 1eodorit pësuan një disíatë të rëndë nga ushtritë e carit bullgar, I·ani II Aseni, që ishte
shqetësuar nga íorcimi i shtetit epiriot e nga përparimi i 1eodorit në zonën e interesa·e
bullgarë.

Lufta midis Despotatit të Lpirit dhe Perandorisë së Nikesë për hegjemoni në
Shqipëri

Beteja e Klokotnicës, ku ·etë 1eodori u zu rob, goditi rëndë aspiratat panbizantine të
despotë·e të Lpirit. Paskëtaj, zotërimet epirote u ndanë në shumë pjesë. Në Selanik e
1hesali ·azhdoi të sundojë i ·ëllai i 1eodorit, Manueli. Gjithë territori, prej Adrianopoje në
Durrës, u pushtua nga I·ani II Aseni i Bullgarisë. Cari bullgar íilloi paskëtaj ta quajë ·eten
« perandor e autokrat, zot i krahina·e prej Adrianopoje në Durrës » dhe të shpalosë me íorcë
pretendimet për Konstandinopojën e për íronin bizantin.

Krahinat e Lpirit nuk u përíshinë në kuíijtë e rinj të mbretërisë bullgare. Këtu shíaqet si
sundimtar Mihali II Lngjëlli, djali i Mihalit I. Për 10 ·jet ky punoi për të íorcuar pozitat e
lëkundura të Lngjëllorë·e. Rrethi i bashkëpunëtorë·e të tij u zgjerua me elementë të
aristokracisë ·endase, të cilë·e u ishte besuar drejtimi i krahina·e dhe i kështjella·e të
ndryshme të despotatit. Ashtu si dhe i ati, Mihali II i ruajti lidhjet e ngushta me Beratin,
Vlorën e me parinë e këtyre dy qytete·e. Me qe·eritarin e tyre, Jan lrëngun, pinjoll i një
íamiljeje të ·jetër íisnike ·endase, despoti kishte edhe lidhje íamiljare.

Shthurja e Mbretërisë së Bullgarisë, pas ·dekjes së I·anit II Aseni ,1241,, e lejoi Mihalin II të
zgjerojë kuíijtë e Despotatit. Durrësi u bë përsëri pjesë e tij, ndërkohë që kështjella të tjera u
aneksuan në Maqedoni e në 1hesali. Por edhe kësaj radhe Despotati ndeshi në një
kundërshtar të íuqishëm, që në atë kohë ishte bërë një íaktor i rëndësishëm politik në
Ballkan. Kjo ishte Perandoria e Nikesë, një íormacion i ngjashëm me Despotatin e Lpirit, që
lindi pas ·itit 1204 në Azinë e Vogël. Luítërat me Nikenë përbëjnë íazën e dytë të
rëndësishme në historinë e Despotatit të Lpirit. Ashtu si despotët e Lpirit, edhe perandorët
e Nikesë e mbanin ·eten për trashëgimtarë të ligjshëm të íronit bizantin. Marrja e
Konstandinopojës e rimëkëmbja e Perandorisë Bizantine përbënin ·ijën kryesore të politikës
202
së tyre, nga ku buronte edhe armiqësia me ri·alët e tyre të Lpirit. Pas dobësimit të
Mbretërisë së Bullgarisë, Perandoria e Nikesë íitoi epërsi në ngjarjet në Ballkan. Brenda ·itit
1246 perandori i Nikesë, Joan Vatatze ,1222-1254,, pushtoi 1rakinë, Maqedoninë dhe
qytetin e Selanikut.

Sukseset e rruíeshme të nikeas·e zbuluan mangësitë ushtarake e politike të shtetit epiriot.
1ashmë ishte dobësuar aleanca e këtij shteti me krerët lokalë të krahina·e të ndryshme të
Despotatit, në të cilën bazohej íorca e tij. Politika e zbatuar nga 1eodori e nga Mihali II në
íunksion të pushtime·e kishte goditur drejtpërsëdrejti íormat e qe·erisjes në rajone të
caktuara të Despotatit të Lpirit me Principatën e Arbrit, e cila ishte kthyer tashmë në një
shtet ·asal.

(arja midis dy aleatë·e të dikurshëm u pa gjatë konílikte·e ushtarake që u zh·illuan në
zonën e Maqedonisë Jugperëndimore midis íorca·e të Nikesë dhe atyre të Lpirit në ·itin
1253. Atë kohë princi i Arbrit, Gulami, bashkë me íorcat e tij, kishte zënë pozicion në
zonën e Kosturit për t`u prerë rrugën nikeas·e që kërkonin të çanin në drejtim të De·ollit.
Por perandori i Nikesë, Jan Vatatze, arriti të tërheqë në anën e tij princin Gulam, që tashmë
ishte ítohur me Mihalin e Lpirit. Premtimet joshëse të perandorit të Nikesë u konkretizuan
me nënshkrimin e një traktati, që ·uloste aleancën e re midis Nikesë dhe Arbrit dhe që njihte
autonominë e këtij të íundit.

Krahas Gulamit të Arbrit, me nikeasit u bashkuan edhe krerët e Kosturit e të De·ollit, të
cilët gjithashtu ishin të pakënaqur nga Mihali II i Lpirit. Në këto kushte, despoti i Lpirit u
detyrua të kërkonte paqe, e cila u nënshkrua në Larisë ,1253,. Mihali II hiqte dorë nga
kështjellat e Maqedonisë Perëndimore dhe nga kështjella e Krujës. Kësaj të íundit, perandori
Jan Vatatze i njohu qysh atë ·it një sërë pri·ilegjesh të rëndësishme që kishin të bënin me
sigurimin e prona·e të íisnikë·e, të klerit dhe të qytetarë·e të saj, si dhe me heqjen e tatime·e
të caktuara. 1ë njëjtat pri·ilegje u koníirmuan pas dy ·jetësh nga perandori i ri i Nikesë,
1eodori II Laskari ,1254-1258,. Ato iu koníirmuan ·azhdimisht krutanë·e nga perandorët e
më·onshëm të Bizantit.

lumbja e mbështetjes që kishte patur në Principatën e Arbrit ia bëri të pamundur despotit
Mihal ruajtjen e zotërimit të rëndësishëm të Durrësit. Në ·itin 1256 qyteti iu dorëzua
perandorit të Nikesë. Paqja e nënshkruar atë ·it midis dy ri·alë·e sanksiononte tërheqjen e
Despotatit të Lpirit në kuíijtë e tij íillestarë. Në ·iset e zbrazura nga epirotët u ·endos
administrata e Nikesë.

Kryengritja e shqiptarëve kundër Perandorisë së Nikesë (J2S7-J2S8)

Vendosja e pushtetit të Nikesë në ·iset shqiptare nuk e përmirësoi gjendjen e tyre,
përkundrazi, një administratë e rreptë ushtarake e ci·ile u ·endos në tre·at shqiptare,
përíshirë edhe Principatën e Arbrit, që kishte luajtur një rol ·endimtar në suksesin e
nikeas·e. Në krye të saj u ·u një qe·eritar bizantin, Konstandin labaroni, i cili së bashku
me qe·eritarët e krahina·e të tjera të Shqipërisë e të Maqedonisë, u ·u nën urdhrat e
203
komandantit epror, pretorit Georg Akropoliti që kishte selinë në Selanik.

Që të nesërmen e ·endosjes së sundimit të Nikesë në Shqipëri íilluan të duken shenjat e një
pakënaqësie të thellë. Këto qenë më të íorta në tre·at e Principatës së Arbrit, e cila në
kundërshtim me premtimet e dhëna, u pri·ua nga çdo lloj autonomie prej regjimit nikeas.
Qe·eritari nikeas i Arbrit, Konstandin labaroni, nuk ishte në gjendje të mbante nën kontroll
gjendjen shpërthyese, ndaj, në dimrin e ·itit 125¯-1258, kryekomandanti i íorca·e
perëndimore të Nikesë, pretori Gjergj Akropoliti, ·endosi të organizonte një ekspeditë
demonstrati·e në Arbër. Prej Selanikut, ekspedita e drejtuar prej tij përparoi nëpër Kostur,
Ohër, Durrës, ku Akropoliti u takua me krerët dhe autoritetet e ·endit. Marshimi i
Akropolitit ·azhdoi nëpër krahinat e thella të Matit e të Dibrës. Kudo ku kaloi Akropoliti u
mundua të íorcojë bazat e sundimit të Nikesë, duke riorganizuar administratën ushtarake e
ci·ile të saj. Pas tre muajsh misioni të ·ështirë në zonën shpërthyese të Arbrit, në shkurt të
·itit 1258, Akropoliti mbërriti në Përlep. Këtu atij i erdhi lajmi se « mbarë populli i
arbëreshë·e ishte hedhur në kryengritje ». Për rrjedhojë edhe despoti Mihali II Lngjëlli i
Lpirit e prishi paqen me Nikenë. Vetë qe·eritari Nikeas i Arbrit, Konstandin labaroni, u zu
rob prej tij gjatë një prite që iu ngrit në Kaninë dhe ku pati dorë e íejuara e tij, Maria lrëngu,
kunatë e despotit Mihal dhe pinjolle e íamiljes më të shquar të zonës së Vlorës në shek. XI-
XIII.

Gjendja e re e detyroi Akropolitin të ndërmerrte një íushatë të ·ërtetë ushtarake për të
shtypur kryengritjen. Goditja kryesore e nikeas·e u drejtua kundër ·atrës së trazira·e, Arbrit.
Ushtria e tyre, nën komandën e ·etë Akropolitit pushtoi Ohrin dhe ·azhdoi marshimin drejt
Durrësit. Por qëndresa e kryengritës·e shqiptarë e detyroi Akropolitin të bënte prapaktheu
në Ohër. Paskëtaj, kryekomandanti nikeas u përpoq të hynte në Arbër nga ana e Dibrës, por
edhe këtu ushtria e tij u rrezikua të asgjësohej nga kryengritësit, ndaj u tërhoq në drejtim të
Përlepit.

Ndërkaq, i inkurajuar nga kryengritja e shqiptarë·e, despoti Mihali II Lngjëll i Lpirit riíilloi
·eprimet luítarake në Maqedoni. Ushtria e tij, e përkrahur nga popullsia ·endase, pushtoi
Ohrin dhe kështjella të tjera të Maqedonisë Perëndimore. Pothuaj të gjithë komandantët e
íorca·e të Nikesë u hodhën në anën e despotit të Lpirit. Ldhe kështjella e Përlepit, ku ishte i
rrethuar kryekomandanti, Georg Akropoliti, u hapi portat epirotë·e. Akropoliti dhe
ushtarakë të tjerë ranë robër të Mihalit II. Në këtë mënyrë, gjithë këto tre·a u përíshinë
përsëri në kuíijtë e Despotatit të Lpirit.

Sukseset e arritura në Maqedoni zgjuan te Mihali II i Lpirit, ashtu si te paraardhësi i tij,
ëndrrën e pushtimit të Konstandinopojës e të rimëkëmbjes së Perandorisë Bizantine, duke i
paraprirë në këtë gjë ri·alit të tij, perandorit të Nikesë. Në íunksion të këtij qëllimi despoti i
Lpirit i hodhi sytë nga një aleancë e re me so·ranin e Mbretërisë së Sicilisë, mbretin Maníred
nga dinastia gjermane lohenshtauíen, pa·arësisht se ky kishte përíituar nga ngjarjet e íundit
për të shtënë në dorë një pjesë të bregdetit shqiptar. Aleanca me Maníredin u bë íakt i kryer
me martesën e këtij të íundit me ·ajzën e despotit Mihal, lelenën. Megjithatë përíorcimet
që mori nga Maníredi e dhëndri tjetër i tij, princi Guljelm II Vilëharduen i Akesë, nuk i
204
mjaítuan despotit të Lpirit për të ndalur oíensi·ën e íilluar në pran·erën e ·iti 1259 nga
perandori i ri i Nikesë, Mihali VIII Paleolog. Ohri qe një nga kështjellat e para që despoti i
Lpirit u lëshoi nikeanë·e. Kësaj radhe ish-kryepeshkopi durrsak i qytetit, Konstandin
Kabasilla, që erdhi bashkë me ushtrinë nikeane, ndikoi me autoritetin e tij për t`i bindur
mbrojtësit t`ia dorëzonin kështjellën perandorit të Nikesë. Pas Ohrit, ushtria e Nikesë, nën
komandën e sebastokratorit Jan, ·ëlla i perandorit Mihali VIII Paleolog, rrethoi kështjellën e
De·ollit, të cilën e mori pas luítimesh të ashpra.

Në ·erë të atij ·iti, Mihali II Lngjëlli pësoi disíatën përíundimtare në íushën e Pelagonisë
,Manastir,.

litorja e Perandorisë së Nikesë mbi Despotatin e Lpirit në Pelagoni u pasua nga një tjetër
íitore e madhe e saj. Në ·erë të ·itit 1261 nikeasit ua morën me sulm Konstandinopojën
latinë·e. Në këtë mënyrë, konílikti i gjatë për të korrur trashëgiminë e Perandorisë Bizantine
u zgjidh në ía·or të Nikesë. Mihali VIII Paleologu u bë perandori i parë i Perandorisë
Bizantine të rimëkëmbur.

Ri·ali i tij i dikurshëm, despoti Mihali II i Lpirit, pas disíatës në Pelagoni i humbi krejt
zotërimet e tij. Ushtritë e Paleologut përparuan deri thellë në kuíijtë e Lpirit historik e
morën dhe qendrat e íundit të qëndresës epirote, Janinën e Artën. Mihali II Lngjëlli u
strehua në Koríuz, zotërim i dhëndrit të tij Maníred.

Por ashtu si më 125¯, administrata e re bizantine hyri që në íillim në konílikt me popullsinë
·endase. Rritja e pakënaqësisë gjeti shprehjen më të lartë në shpërthimin e kryengritje·e
antibizantine në gjithë territorin shqiptar të Perandorisë. Këto kryengritje krijuan kushte që
despoti Mihali II Lngjëll të kthehej në Lpir e pak nga pak të rikrijonte Despotatin e Lpirit në
kuíijtë e ngushtuar të temës së dikurshme të Nikopojës.

Përsa u përket territore·e në ·eri të lumit Vjosë, kryengritjet antibizantine të shqiptarë·e u
mpleksën aty me një sërë rrethanash të tjera, të cilat krijuan një gjendje krejtësisht të re.



3. SHQIPLRIA DHL MBRL1LRIA L SICILISL NL SHLK. XIII

Manfred Hohenshtaufeni në Shqipëri

Kapërcimi i shek. XII-XIII solli në Mbretërinë e Sicilisë një ndryshim të dinastisë sunduese.
Vendin e dinastisë normane Alta·ila, e zuri dinastia perandorake gjermane lohenshtauíen.
Bashkë me íronin e Sicilisë, so·ranët e rinj gjermanë trashëguan dhe planet pushtuese në
Lindje të paraardhës·e të tyre.

lenriku VI lohenshtauíen që me ardhjen e tij në pushtet i shpalli hapur pretendimet e tij në
bregun lindor të Adriatikut. Sipas historianit bizantin Niketë Koniati, lenriku pretendonte
205
të ishte zot i gjithë territorit që shtrihej prej Durrësit e deri në Selanik, territor i pushtuar për
një kohë të shkurtër nga paraardhësi i tij norman, Guljelmi II, gjatë íushatës së ·itit 1185.

Por as lenriku VI, as pasardhësi i tij i madh, lrederiku II lohenshtauíen, nuk qenë në
gjendje të organizonin ndonjë ekspeditë si ato të normanë·e në Shqipëri. Një gjë të tillë e
bëri djali i lrederikut, Maníred lohenshtauíeni. Duke përíituar nga konílikti midis despotit
Mihali II i Lpirit dhe perandorit të Nikesë, 1eodorit II Laskari, si dhe i inkurajuar nga
pakënaqësia e thellë që kishte pushtuar popullsinë shqiptare kundër këtyre dy ri·alë·e
bizantinë, në mesin e dimrit të ·itit 125¯-1258 ílota e Maníredit e komanduar nga admirali i
tij, lilip Kinardi, zbarkoi në bregdetin shqiptar dhe pushtoi Durrësin, Vlorën, Spinaricën e
Beratin. Ndonëse këto kështjella juridikisht ishin në atë kohë nën sundimin e perandorit të
Nikesë ,Durrësi,, apo të despotit të Lpirit ,Vlora, Berati e Spinarica,, as njëri e as tjetri nuk
ushtronin pushtet real në to. Kryengritja e íundit e ·itit 125¯ e shqiptarë·e i kishte detyruar
garnizonet dhe administratën e perandorit apo të despotit të tërhiqeshin dhe ta linin
qe·erisjen e atyre ·ende·e në dorë të parisë lokale, e cila, me sa duket, ishte marrë ·esh
paraprakisht me Maníredin e Sicilisë për ndërmarrjen e tij.

I ndodhur para íaktit të kryer, despoti Mihali II i Lpirit e pa me ·end mos të ndizte armiqësi
të reja me mbretin e Sicilisë. Përkundrazi, me qëllim që ta tërhiqte atë në një aleancë
ushtarake kundër ri·alit të tij kryesor, perandorit të Nikesë, ai ia njohu Maníredit pushtimet e
reja në bregdetin shqiptar. Madje i oíroi atij dhe dorën e së bijës, lelenës, bashkë me një
sërë zotërimesh të tjera në cilësinë e pajës: limarën, Sopotin ,Borshin,, Butrintin e Koríuzin.
Në këtë mënyrë ndër të gjithë so·ranët e mbretërisë së Sicilisë të dy shekuj·e të íundit,
Maníredi qe i pari që zuri një pjesë të mirë të brezit bregdetar të Shqipërisë në pritje të
kushte·e të përshtatshme për të zgjeruar pushtimet në thellësi të Ballkanit.

Por beteja e Pelagonisë ,Manastirit,, në pran·erë 1259, ku bashkë me íorcat e despotit,
Mihalit II të Lpirit, u shpartallua edhe reparti i ·ogël prej 300 luítëtarësh që Maníredi i kishte
dërguar për ndihmë ·jehrrit të tij, i ·uri në pikëpyetje ·etë zotërimet siciliane në Shqipëri.
Ngadhënjyesi i Pelagonisë, perandori i ri i Nikesë, Mihali VIII Paleologu ,prej 1261 perandor
i Bizantit,, e ·azhdoi mësymjen deri në bregdet, duke marrë të gjitha zotërimet e Maníredit,
me përjashtim të Durrësit. Gjithsesi, në shtator të ·itit 1261 Maníredi organizoi një íushatë
të re në Shqipëri dhe arriti përsëri zotërimet e bregdetit, të cilat i mbajti deri në íund të jetës
së tij ,1266,.

Baza e qe·erisjes së zotërime·e të Maníredit në Shqipëri ishin kështjellat. Këtu u ·endosën
garnizonet siciliane nën komandën e kështjellarë·e. Kështjellari i Kaninës, që kontrollonte
dhe zonën e Vlorës, në ·itet 1258-12¯4 ishte Jakob Balsiniani, pas çdo gjase një íisnik
gjerman. Juridiksioni i tij shtrihej në një perimetër të gjerë rreth kështjellës, që përíshinte
edhe íshatrat e Orikumit, Vranishtit, Vonicës etj.. Krerët íeudalë ·endas ishin përíshirë në
sistemin e mbrojtjes së kështjellës së Kaninës dhe të territorit të saj. Për·eçse në rast luíte,
ata, normalisht, të shoqëruar nga njerëzit e tyre, kryenin për një muaj në ·it shërbimin e
garnizonit brenda në kështjellë.

206
Maníredi e respektoi traditën përsa i përket organizimit administrati· të Durrësit dhe të
krahinës íqinje të Arbrit. Ato u ruajtën si një njësi e ·etme administrati·e, nën drejtimin e
një qe·eritari ushtarak me titullin e kapitenit që e kishte selinë në Durrës. Duke pasur
parasysh íorcën dhe rolin e parisë íeudale të Arbrit në íatet e kësaj tre·e, Maníredi ia besoi
postin e kapitenit të Durrësit e të Arbrit një íisniku nga një shtëpi e njohur íeudale, Andrea
Vranës. Në ·itin 1185, në kohën e íushatës normane, një tjetër pinjoll i kësaj íamiljeje kishte
kryer íunksione të ngjashme në atë tre·ë si strateg i Bizantit.

Rasti i njohur i kapitenit Andrea Vrana tregon se Maníredi diti të tërhiqte në administratën
ci·ile e ushtarake të zotërime·e të tij shqiptare edhe íisnikë ·endas. Madje, trupa shqiptare
nën komandën e krerë·e ·endas u integruan edhe në íorcat e Maníredit të angazhuara në
Itali kundër kundërshtarë·e të tij.

Si mëkëmbës të përgjithshëm të zotërime·e të tij në Shqipëri, Maníredi caktoi njeriun e tij të
besuar, admiralin lilip Kinardi. Megjithatë, pushteti i tij realizohej në zotërimet jugore.
1re·a Durrës-Arbër, si zonë me rëndësi të posaçme strategjike, ishte nën ·ëzhgimin e
drejtpërdrejtë të mbretit Maníred.

lillimisht, selia e admiral Kinardit ndodhej në Koríuz, por me kohë u zh·endos në Kaninë.
Këtu ai u martua me të ·enë e një íisniku nga íamilja e ·jetër lrëngu, që ishte njëherësh
kunata e despot Mihalit II të Lpirit. Miqësia që lilip Kinardi kishte me peshkopin ortodoks
të Kaninës është një tjetër tregues i lidhje·e të ngushta, që Kinardi, e në përgjithësi gjithë
administrata e Maníredit, ·endosi me mjedisin, e ·eçanërisht me parinë ·endase. Me këtë
shpjegohet íakti që, pas ·rasjes së Maníredit në Betejën e Bene·entit ,1266,, disa nga
bashkëpunëtorët më të ngushtë të tij, midis tyre dhe konti lrederik Lançia, dajë i Maníredit
dhe personi numër një në oborrin e tij, erdhën dhe u strehuan në Shqipëri.

lundi i mbretit Maníred në Betejën íatale të Bene·entit, shkaktoi pështjellim në zotërimet
shqiptare të lohenshtauíë·e të Sicilisë. Menjëherë pas Maníredit, edhe mëkëmbësi i tij
admiral Kinardi ra ·iktimë e një komploti të kurdisur në Kaninë nga despot Mihali II Lngjëlli
i Lpirit në bashkëpunim me të shoqen e njeriut të Maníredit, Maria lrëngun, që ishte edhe
kunatë e tij. Por, pa·arësisht nga kjo, despoti nuk arriti t`i shtinte në dorë zotërimet e
Maníredit. Njerëzit e këtij, si këshilltari i Kaninës, Jakob Balsiniani, ai i Koríuzit, Verner
Alamani, dhe kapiteni i Durrësit-Arbrit, Andrea Vrana, reíuzuan t`ia dorëzojnë despotit të
Lpirit ·iset nën juridiksion të tyre. 1ë njëjtën gjë bënë edhe më 126¯, kur ngadhënjyesi i
Bene·entit e ·rasësi i Maníredit, írancezi Karl Anzhu, u çoi íjalë íunksionarë·e të ish-mbretit
lohenshtauíen në Shqipëri që ta njihnin atë si mbret i ri i Sicilisë.

Anzhuinët dhe « Mbretëria e Arbrit »

So·rani i ri i mbretërisë së Sicilisë, Karli I Anzhu, trashëgoi synimet e ·jetra të dinasti·e të
Alta·ilë·e normanë e të lohenshtauíë·e gjermanë. Në qendër të politikës së tij të jashtme u
·u pushtimi i Lindjes e marrja e Konstandinopojës. Kjo politikë u nxit e u ushqye
·azhdimisht nga kisha e Romës, e cila llogariste të organizonte, nëpërmjet anzhuinë·e, një
20¯
kryqëzatë të re kundër Bizantit dhe të realizonte kështu bashkimin me dhunë të kisha·e.
Pikërisht në praninë e papës Klementit IV u nënshkrua në maj të ·itit 126¯ në Viterbo
marrë·eshja midis Karlit I Anzhu e perandorit të shíronëzuar latin të Konstandinopojës,
Balduinit II, në bazë të së cilës ky i íundit ia kalonte të drejtat e tij në Lindje mbretit anzhuin.
Marrë·eshja në íjalë përcaktonte si íazë të parë të ndërmarrjes anzhuine zënien e një kryeure
në bregdetin shqiptar, në zotërimet e ish-mbretit Maníred.

Karli I Anzhu u mundua të aíirmonte të drejtat e tij në ·ijë trashëgimije mbi zotërimet
shqiptare të Maníredit, duke i shndërruar në ·asalë të tij bashkëpunëtorët e Maníredit në
Shqipëri. Në këtë kuadër, më 126¯, Karli I emëroi si mëkëmbës të tij në Shqipëri Gaco
Kinardin, një i aíërm i mëkëmbësit të ·rarë të Maníredit, lilipit. Por as kështjellari i
Koríuzit, as ai i Vlorës, i Butrintit e i Sopotit dhe as kapiten Vrana e qytetarët e Durrësit nuk
dëgjuan të kalojnë nën so·ranitetin anzhuin. Përkundrazi, marrëdhëniet e mbretit Karl me
bregun përballë mbetën të ndera deri në ·itin 12¯1. Atë kohë, ·etë ai shprehej në një letër se
shqiptarët e « urrenin emrin e tij » ,in odium nostri nominis,.

Gjithsesi, anzhuinët nuk ndërmorën ndonjë íushatë të armatosur. Karli I u përpoq të
tërhiqte me anë premtimesh krerët shqiptarë dhe në ·itin 12¯1 ai duket se kishte ·endosur
një dialog me aristokracinë e Arbrit si edhe me bashkësinë qytetare të Durrësit. Gjatë atij ·iti
dy priítërinj katolikë shqiptarë, Gjoni nga Durrësi dhe Nikolla nga Arbri, si të besuar të
mbretit Karl dhe të aleatit të tij të madh, papës Gregori X, bënë disa udhëtime midis Napolit
e Durrësit, duke përcjellë mesazhet e mbretit te krerët shqiptarë. Në íillim të shkurtit 12¯2
mbërriti në oborrin anzhuin në Napoli një përíaqësi e íisnikërisë së Arbrit dhe e bashkësisë
qytetare të Durrësit. Në përíundim të traktati·a·e me Karlin Anzhu u shpall bashkimi i
« Mbretërisë së Arbrit » ,Regnum Albaniae, me mbretërinë e Sicilisë nën so·ranitetin e
mbretit Karl ,Carolus I, dei gratia rex Siciliae et Albaniae,.

Kthesa e íisnikë·e shqiptarë në marrëdhëniet me mbretin anzhuin ndodhi për një sërë
arsyesh të jashtme dhe të brendshme. Në atë kohë bizantinët dhe serbët e kishin rritur
presionin në tre·at shqiptare që ishin ende jashtë kontrollit të tyre. Serbët i ishin aíruar
tashmë zonës së Dibrës, kurse Perandoria Bizantine e kishte ri·endosur sundimin e saj në një
pjesë të mirë të Shqipërisë së brendshme. Marrja e Beratit menjëherë pas íitores së
bizantinë·e në Pelagoni ,Manastir,, më 1259, i jepte Bizantit një bazë strategjike mjaít të
rëndësishme për të shtrirë më tej zonën e kontrollit të ·et deri në ·ijën bregdetare.

Vështirësi·e të aristokracisë shqiptare në marrëdhëniet me këto íuqi të huaja, u shtoheshin
edhe ndarjet e koníliktet midis ·etë íisnikë·e shqiptarë. Në këtë kohë edhe Principata e
dikurshme e Arbrit e kishte humbur shkëlqimin që kishte patur në kohën e princit Dhimitër.
Në ·end të një íamiljeje íeudale, në tre·ën e Arbrit ushtronin ndikimin dhe pushtetin e tyre
disa íamilje, shpesh herë në konílikt me njëra-tjetrën, siç ishin íamiljet Skurra, Vrana,
Blinishti, 1opia, Arianiti etj.. Në këtë mënyrë, njohja e një so·rani të huaj u pa edhe si një
mjet për të qetësuar ri·alitetet midis tyre. Së íundi, jo pa rol ishte edhe íakti që në Shqipëri,
·eçanërisht në zonën e Durrësit dhe të Arbrit, ekzistonte tashmë një grupim íilo-anzhuin, që
përíaqësohej kryesisht nga kleri katolik i Durrësit dhe i Arbrit, që nën sundimin e Maníredit,
208
armikut të egër të Papatit, kishte pësuar përndjekje nga më të ashprat. Për rrjedhojë, ky ishte
i prirur të bashkëpunonte me so·ranin e ri të Sicilisë, Karlin Anzhu, që ndryshe nga
Maníredi, ishte beniamin dhe krahu i djathtë i kishës katolike të Romës.

Pa·arësisht nga moti·e të tilla që ílisnin në të mirë të anzhuinë·e, kompromisi i ·itit 12¯2
midis anzhuinë·e e aristokracisë shqiptare u bë i mundur ·etëm pasi Karli I Anzhu u dha
krerë·e shqiptarë garancitë e kërkuara. Në dy diploma të dala nga kancelaria e tij më 20 e 21
shkurt 12¯2, u premtonte atyre mbrojtjen e tij ,protectionem suam, dhe njohjen e të gjitha
pri·ilegje·e, norma·e e doke·e « të mira » të mëparshme. 1eksti i tyre tregon qartë që njohja
e so·ranitetit anzhuin nga krerët shqiptarë nuk qe një « dorëzim » pa kushte, por një ujdi e
arritur, siç shprehej ·etë mbreti Karl, « pa kurríarë dhune e shtrëngimi » ,absque aliqua
·iolentia seu cohactione,. Anzhuinët kënaqnin në thelb dy kërkesat themelore të
shqiptarë·e: kërkesën për një angazhim të anzhuinë·e në marrëdhëniet e ndera të
shqiptarë·e me íuqitë e tjera, kryesisht Bizantin e Serbinë, dhe kërkesën për njohjen e
autonomisë politiko-administrati·e të íisnikë·e ·endas brenda kuadrit të « Mbretërisë së
Arbrit ».

Pa·arësisht nga premtimet joshëse të anzhuinë·e, jo menjëherë e jo të gjithë íisnikët
shqiptarë u tërhoqën prej tyre.

Koha e gjatë, që iu desh Karlit I Anzhu për të realizuar planin e ·et, ishte pro·a më e mirë se
në gjirin e aristokracisë shqiptare kishte ngurrime lidhur me një orientim proanzhuin. Në
íakt, anzhuinët përcaktuan qysh në íillim hapësirën midis Durrësit e Vlorës ose më saktë
midis Matit e Seman-De·ollit, si zonë e interesa·e të tyre jetike në Shqipëri. 1okat jashtë
tyre anzhuinët i panë para së gjithash në íunksion të marrëdhënie·e me shtetet aleate
ballkanike, në radhë të parë me mbretërinë e Serbisë. Kjo ·ijë politike e anzhuinë·e i prishi
këta qysh në íillim me një krah të rëndësishëm të aristokracisë shqiptare. Aleanca me
Mbretërinë Serbe pati gjithmonë përparësi për Karlin Anzhu dhe ky reíuzoi të merrte në
mbrojtje íisnikët shqiptarë, si Gropajt e Dibrës, tokat e të cilë·e ndodheshin nën kërcënimin
e pushtimit serb.

Por marrëdhëniet e anzhuinë·e nuk ·onuan të prishen edhe me íisnikët-·asalë të tyre të
« Mbretërisë së Arbrit ». Premtimet lidhur me njohjen e autonomisë e të pri·ilegje·e të
·jetra, që Karli I u kishte dhënë krerë·e shqiptarë në íillim, u treguan se ishin demagogji.
lisnikët shqiptarë u detyruan të kryejnë « betimin dhe homazhin íeudal » ,ligii homagii
iuramentum,. Këtu u ·endos një administratë e íortë ushtarake, ku aristokracia shqiptare
nuk përíaqësohej në asnjë instancë të saj. 1ë gjithë íunksionarët, që nga « kapiteni e
mëkëmbësi i Mbretërisë së Arbërisë », te mareshali, kështjellarët, intendentët e postet më të
ulëta, ishin me kombësi íranko-italiane. Shqiptarët ishin përjashtuar nga çdo rol eíekti· në
këtë « Mbretëri të Arbërisë ». lisnikët shqiptarë, që njohin për kryezot Karlin I Anzhu e që u
përíshinë në « Mbretërinë e Arbërisë », u organizuan prej anzhuinë·e në një lloj « këshilli
regjence ». Karli I u ·inte atyre kuíirin e të drejta·e e detyra·e, kur i këshillonte se « duhej t`i
bindeshin mëkëmbësit e kapitenit të përgjithshëm të Mbretërisë së Arbrit dhe ta ndihmonin
atë me të gjitha íorcat e për çdo punë, qoítë me këshilla, qoítë me mjetet e ne·ojshme ».
209
Dokumentet anzhuine lënë të kuptohet qartë se ku konsistonte ndihma e krerë·e shqiptarë
për kryezotin anzhuin. Në radhë të parë ata duhet të shoqëronin trupat anzhuine në íushatat
ushtarake. Ky shërbim i tyre përputhej me thelbin e regjimit anzhuin e të « Mbretërisë së
Arbrit », të cilën anzhuinët e projektuan dhe e ndërtuan si një bërthamë të një perandorie të
tërë ballkanike. Shqiptarët duhet të luítonin, kështu, për një qëllim që s`qe i tyre e që ata nuk
e ndienin. Kjo i zhgënjeu shpresat íillestare të tyre, të ushqyera nga premtimet e Karlit I
Anzhu, që ua ser·iri atyre « Mbretërinë e Arbrit » si një pasardhëse të natyrshme të
Principatës së Arbrit, ku íisnikët shqiptarë do të ruanin autonominë e tyre e do të luanin rol
parësor.

Por regjimi i ri anzhuin nuk pati pasoja negati·e ·etëm në planin politik. Anzhuinët
·endosën në zotërimet e tyre një regjim të rreptë shírytëzimi. londe të mëdha tokësore iu
rrëmbyen pronarë·e ·endas, në radhë të parë kundërshtarë·e të regjimit anzhuin, e u
shpërndanë në të mirë të kurorës, të íunksionarë·e e íeudalë·e anzhuinë dhe të kisha·e,
ku·ende·e e manastire·e katolike të themeluara me shumicë nga klerikët e huaj, të ardhur
bashkë me anzhuinët e që përíaqësonin një mbështetje shoqërore e mjet di·ersioni ideologjik
të tyre. lshatarësia shqiptare, që punonte në këto toka, iu nënshtrua një shírytëzimi intensi·
e të panjohur deri atëherë. 1ë ardhura të mëdha hynin në arkën mbretërore e të
íunksionarë·e anzhuinë nga taksat e detyrimet që shpeshherë këta ia impononin në mënyrë
arbitrare popullsisë ·endase.

Vendosja e regjimit anzhuin pati reílekse negati·e edhe në jetën e qytete·e. Autonomia e
tyre u ngushtua, organet bashkiake të qe·erisjes pushuan së íunksionuari e u zë·endësuan
nga administrata anzhuine. Interesat ekonomikë të shtresa·e tregtare-zejtare e të ·egjëlisë u
dëmtuan rëndë nga politika e monopolit shtetëror mbi prodhimin e shitjen e produkte·e
kryesore, si dhe nga detyrimet nga më të ndryshmet që nëpunësit anzhuinë ngarkonin në
kurriz të popullsisë qytetare. 1ë ardhurat e shumta që ·inin nga prodhimi dhe tregtia e
kripës shkonin në dobi të mbajtjes së trupa·e dhe të administratës anzhuine në Shqipëri.

Në këtë mënyrë regjimi anzhuin ngjalli që në muajt e parë zhgënjim e pakënaqësi midis
shtresa·e më të ndryshme të shoqërisë shqiptare. Zëdhënëse e kësaj pakënaqësie u bë
aristokracia shqiptare, brenda e jashtë kuadrit të « Mbretërisë së Arbrit », e cila e pa se
anzhuinët i shkelën pa ngurruar aspiratat e saj politike. Për t`i detyruar krerët shqiptarë që t`i
rrinin besnikë e mos të ngrinin krye, Karli I íilloi të marrë peng íëmijët e tyre, të cilët i çonte
e i ruante në kështjellat e Italisë së Jugut, ku këta trajtoheshin si të ishin robër, aq sa në mjaít
raste ata të tentonin të arratiseshin.

Përplasjet e shqiptarë·e me anzhuinët, që në íillimet e ·endosjes së këtyre të íundit në
Shqipëri, ía·orizuan lojën e bizantinë·e. Duke íilluar nga ·era e ·itit 12¯2, perandori
bizantin Mihali VIII Paleolog ishte ·ënë në kontakt me íisnikët shqiptarë dhe përpiqej t`i
bënte ata për ·ete e t`i hidhte kundër anzhuinë·e. Përpjekja e tij mbështetej në premtimet e
garancitë që u paraqiste shqiptarë·e e s`ka dyshim që në këtë pikë ai nuk mbeti pas, madje e
kapërceu ri·alin e tij, Karlin I Anzhu, përderisa arriti qysh në íillim të bënte për ·ete ,« të
mashtrojë », sipas shprehjes së Karlit I, mjaít prej tyre.
210

Në ·erën e ·itit 12¯4, ·etë dokumentet anzhuine bëjnë íjalë për një aleancë operati·e midis
bizantinë·e e íisnikë·e shqiptarë.

Në gusht të atij ·iti aleatët kishin arritur një íitore të parë mbi anzhuinët, duke u shkaktuar
atyre mjaít të ·rarë e duke zënë shumë të tjerë robër. Në muajin nëntor komandantët
anzhuinë në Shqipëri i raportonin mbretit anzhuin Karl se « arbëreshët e bizantinët kishin
rrethuar Durrësin ». Iníormatat e më·oshme koníirmonin se luítimet tashmë ishin
përqendruar në aíërsi të kështjella·e bizantine. Shpërthimi i koníliktit të hapur me shqiptarët
bëri që íronti i luítime·e të zh·endosej me shpejtësi në aíërsi të kështjella·e anzhuine të
bregdetit.

lorca tërheqëse e këtij orientimi të ri të aristokracisë shqiptare kundër anzhuinë·e u bënë ata
íisnikë që kishin mbajtur një qëndrim të rezer·uar ndaj anzhuinë·e e që nuk ishin përíshirë
në « Mbretërinë e Arbrit ». 1ë tillë qenë Pal Gropa e Gjin Muzaka, zotër përkatësisht të
zonës së Dibrës dhe asaj të Beratit. Me kohë me këta íisnikë u bashkuan edhe të tjerë, nga
ata që ishin njohur ·asalë të mbretit Karl. Në mënyrë mjaít domethënësë Karli I Anzhu
íillon t`i quajë me emrin « tradhtarët e mi » ,proditores nostros, íisnikë të tillë si Blinishtët,
Skurrajt, Jonimët etj., që deri atëherë kishin qenë « besnikët e tij » ,íideles suos,. Ky qëndrim
i ri qe me pasoja íatale për sundimin anzhuin. Zotërimet shqiptare të Karlit Anzhu apo, siç
preíeronte t`i quante ai, « Mbretëria e Arbrit », që s`ishte ·eçse një shumë zotërimesh të
íisnikë·e shqiptarë, ·asalë të tij, u reduktua, pas armiqësimit me ta, në kështjellat bregdetare
të Durrësit, Vlorës e Kaninës.

Rrjedhja e re, që morën marrëdhëniet e shqiptarë·e me anzhuinët, dhe aleanca shqiptaro-
bizantine, që pasoi, i përmbysi planet e mëdha të Karlit I Anzhu, i cili kishte shpresuar t`i
çonte ushtritë e tij deri në Konstandinopojë. Për më tepër planet e mbretit anzhuin u
komprometuan edhe nga aírimi i perandorit bizantin, Mihalit VIII Paleolog, me Papën.
Ujdia që këta të dy arritën në Koncilin e Lionit, më 12¯4, për të realizuar bashkimin e
kisha·e, e izoloi Karlin Anzhu duke i hequr atij përkrahjen e pakushtëzuar të Papatit. Në
·end që të ·azhdonte mësymjen drejt Lindjes, Karli u detyrua të nënshkruante një
armëpushim me Mihalin VIII Paleolog ,12¯6,. Ndërkohë « bizantinët » e kishin kthyer
Beratin në qendrën ku së bashku me íisnikët shqiptarë organizoheshin operacionet kundër
kështjella·e anzhuine. Komandën e kësaj kështjelle ata ia kishin besuar një íisniku ·endas,
sebastit Stano, që kryente íunksionin e qeíalisë ,qe·eritarit, të qytetit. Në atë kohë bizantinët
kishin arritur të rrëmbenin edhe Spinaricën, lokalitetin bregdetar midis Vlorës e Durrësit. Në
këtë mënyrë, zotërimet jugore të anzhuinë·e ishin ndarë nga Durrësi nëpërmjet këtij
pykëzimi bizantin nga Berati në bregdet. Ndërlidhjet midis zotërime·e anzhuine dhe midis
tyre e Mbretërisë së Sicilisë kryheshin ·etëm me anën e detit. Por edhe komunikimi detar
ishte bërë i rrezikshëm, sepse një ílotë bizantine me bazë në Spinaricë e në Butrint sulmonte
anijet anzhuine.

Duke parë gjendjen katastroíike të trupa·e të tij në Shqipëri, mbreti Karli I Anzhu mendoi të
organizonte një íushatë të re, gjatë së cilës të nënshtronte krerët kryengritës shqiptarë dhe të
211
merrte kështjellat e pushtuara ndërkohë nga perandori bizantin Mihali VIII Paleolog. Në
këtë kuadër rëndësi e posaçme iu dha kështjellës së Beratit, kundër së cilës u përqendrua
goditja kryesore anzhuine. Marrja e Beratit do të çlironte nga presioni bizantin bazat
bregdetare të anzhuinë·e ,Vlorën, Durrësin, dhe do të krijonte kushtet për përparimin e
ushtri·e të Karlit Anzhu në brendësi të ·endit. Lshtë për këto arsye që Karli I i shkruante
komandantit të ushtrisë anzhuine në Shqipëri se « nuk mund ta shprehte me íjalë rëndësinë
që i jepte pushtimit të kështjellës së Beratit » ,ad captionem castri Bellgradi, que ultra quam
dici ·aleat cordi nostro residet ,.

Në prag të mësymjes, Karli I Anzhu koníirmoi aleancat me Serbinë e me Despotatin e
Lpirit. Despot Niqiíori I i Lpirit u shpall ·asal i mbretit anzhuin dhe i dorëzoi këtij
kështjellat e Butrintit, të Sopotit e të Porto-Palermos. Por para së gjithash Karli I bëri një
përpjekje të re për t`i rregulluar marrëdhëniet me shqiptarët e për t`i shkëputur këta nga
bizantinët. Në këtë kuadër Karli I liroi nga burgjet italiane një numër krerësh shqiptarë
kryengritës, mes të cilë·e Gjin Muzakën, i cili mbahej « i lidhur me pranga të íorta hekuri »
në burgun e kështjellës së Brindizit së bashku me Dhimitër Zogun, Kasnec e Guljelm
Blinishtin. Karlit I Anzhu i erdhën kërkesa të përsëritura nga íisnikët shqiptarë për ta liruar
Muzakën. Me sa duket, Gjin Muzaka gëzonte pozitë e autoritet të ·eçantë dhe nëpërmjet tij
mbreti anzhuin u përpoq të ndikonte mbi krerët shqiptarë. Në gusht të ·itit 1280 ai urdhëroi
lirimin e robit Muzaka, « pasi të kishte dhënë peng gruan e íëmijët e pasi të ishte betuar se
nuk do të bashkohej më me armiqtë e mbretit Karl e nuk do të íliste e do të ·epronte më
kundër tij ». Në kushtet e përgatitjes së mësymjes anzhuine mbi Beratin, neutralizimi i
Muzakaj·e, zotër të ·endit, merrte kuptim të ·eçantë.

Megjithatë, përpjekjet e anzhuinë·e për di·ersion në radhët e aristokracisë shqiptare nuk
dhanë rezultat. Në prag të betejës ·endimtare për Beratin lajmet që i ·inin Karlit I nga
komandatët e tij në Shqipëri e njoítonin se « arbrit kishin ngritur përsëri krye dhe sulmonin
trupat anzhuine ». Qëndrimi i ·endosur antianzhuin i shumicës së íisnikë·e shqiptarë
kushtëzoi në mënyrë ·endimtare ecurinë e mësymjes anzhuine. Ndërkohë që ushtria e lygo
de Sylit, e përíorcuar nga kontingjentet e ardhura nga Durrësi, Vlora e Butrinti, kishte
mbyllur rrethimin e Beratit, shqiptarët sulmonin kështjellat anzhuine të bregdetit duke e
detyruar komandantin anzhuin t`i shpërqendronte íorcat e të niste përíorcime në drejtim të
atyre kështjella·e.

Rrethimi anzhuin i Beratit zgjati disa muaj. Në dhjetor të ·itit 1280 anzhuinët mundën më
në íund të zinin lagjet e jashtme të qytetit ,suburbia,. Por në betejën íinale, që u zh·illua në
pran·erën e ·itit tjetër buzë Osumit, mbrojtësit e kështjellës i shkaktuan një disíatë të rëndë
kalorisë írënge, duke zënë rob edhe ·etë komandantin e ushtrisë anzhuine.

Pas disíatës së Beratit anzhuinët u tërhoqën me shpejtësi në skajin bregdetar, ku mundën të
ruajnë edhe për ca kohë kështjellat e rëndësishme të Durrësit, Vlorës e Kaninës. Në ·itin
1282 Karli I projektoi një íushatë të re kundër Bizantit, por po atë ·it në Sicili shpërtheu
kryengritja e madhe anti-anzhuine e « Mbrëmje·e siciliane », në të cilën kishin dorë edhe
perandori bizantin, Mihali VIII Paleologu, e mbreti i Aragonës. Paskëtaj nisi një periudhë
212
20-·jeçare luítërash midis aragonas·e e anzhuinë·e për zotërimin e Sicilisë. Në kushte të tilla
ekspedita e re kundër Bizantit mbeti e parealizuar. Kështjellat që anzhuinët mbajtën edhe
për disa ·jet në bregdetin shqiptar mbetën si ishuj të izoluar nën rrethimin e ·azhdueshëm të
shqiptarë·e e të bizantinë·e. Brenda ·itit 1285 anzhuinët braktisën edhe Durrësin, Vlorën e
Kaninën. lortesat e Butrintit, Sopotit e Porto-Palermos, që ata mundën të mbajnë në jug, në
territoret e Despotatit të Lpirit, ishin pika mbështetëse pa ndonjë rëndësi strategjike të
·eçantë. Në këtë mënyrë, pas rreth 15 ·jetësh përpjekjesh për të íituar e për të mbajtur
pozitat e tyre në Shqipëri, anzhuinët u detyruan të tërhiqen e t`ia lënë ·endin Perandorisë
Bizantine, që sakaq ri·endosi autoritetin e saj në një pjesë të mirë të toka·e shqiptare.



4. GJLNDJA KISH1ARL NL SHQIPLRI NL SHLK. XI-XIV

Ndarja e kishave (J0S4). Përparimet e katolicizmit në Shqipërinë e Lpërme

Në kapërcim të shek. X-XI, tre·at shqiptare ishin nën juridiksionin kishtar të tri
kryepeshkopata·e, të cilat drejtonin një numër të madh selish peshkopale ·artëse ,suíragane,.
Këto qenë kryepeshkopata e Naupaktit, ajo e Durrësit dhe kryepeshkopata e Ohrit. Kjo e
íundit, e krijuar dhe e íuqizuar si e tillë nga carët bullgarë, mundi të tërheqë nën juridiksionin
e ·et një numër peshkopatash, deri atëherë suíragane të dy mitropoli·e íqinje. 1ë tilla qenë
peshkopatat e limarës, Butrintit, Drinopojës e Kozilit ,pranë Pre·ezës,, që iu shkëputën
Naupaktit, apo selitë e Vlorës, Gla·inicës e Cernikut që deri atë çast i përkisnin Durrësit. Në
këtë mënyrë kryepeshkopata e Ohrit përmblodhi numrin më të madh të peshkopata·e
shqiptare. Për·eç seli·e që iu shkëputën Durrësit e Naupaktit, ajo kishte nën ·ete edhe selitë
peshkopale të Nishit, Prizrenit, Shkupit, Dibrës, Kërço·ës, Përlepit, De·ollit, Kolonjës,
Manastirit etj.. Kryepeshkopata e Ohrit e ruajti këtë shtrirje edhe pas rënies së Perandorisë
Bullgare ,1018,. Perandori Bizantin Bazili II ia rikoníirmoi kishës së Ohrit të gjitha
suíraganet që i ishin akorduar nga carët bullgarë, përíshirë selitë e shkëputura nga Naupakti e
Durrësi, me gjithë protestat e kryepeshkopë·e të këtyre të íundit.

Juridiksioni i Durrësit, që íillimisht shtrihej prej 1i·ari në Vlorë ·azhdoi të z·ogëlohej derisa
aty nga ·iti 1143, nga 14 suíragane që kishte më parë, i kishin mbetur ·etëm 4 suíragane:
Kruja, Kuna·ia, Steíaniaka dhe Lezha. Rëndësi të madhe pati shkëputja prej tij e seli·e
peshkopale të Dioklesë ,Gentës,, të cilat përpiqeshin të krijonin një dioqezë kishtare më ·ete
me qendër 1i·arin. Në kuadrin e luítës për një autonomi politike nga Bizanti, princërit e
Dioklesë i shírytëzuan dhe i inkurajuan përpjekjet e klerit të tyre për një shkëputje kishtare
nga Konstandinopoja. Rezultati i përpjekje·e të tilla ishte shkëputja më 1022 e peshkopata·e
të Ulqinit e të 1i·arit nga Durrësi dhe rikthimi i tyre në síerën e kishës së Romës. Papa
Benedikti VIII i shpalli në atë kohë dy peshkopatat shqiptare si suíragana të kryepeshkopatës
së Raguzës.

Shembulli i 1i·arit dhe i Ulqinit u ndoq në ·itet e më·onshme edhe nga peshkopatat e tjera
shqiptare të ·eriut. Në këtë mënyrë, ndarja zyrtare e kishës ,1054,, në kishë katolike të
213
Perëndimit, me qendër në Romë, e në kishë ortodokse të Lindjes, me qendër në
Konstandinopojë, i gjeti trojet shqiptare të ndara midis dy qendra·e të mëdha të botës së
krishterë. Pjesa më e madhe e tyre ·azhdoi të qëndrojë e lidhur me Patriarkatin e
Konstandinopojës. Por në skajin ·eriperëndimor ishte kristalizuar një enkla·ë katolike e
përíaqësuar nga peshkopatat diokleate të 1i·arit, Ulqinit, Shkodrës, Pultit, Drishtit që njohën
autoritetin kishtar të Papës së Romës.

Një íunksion të rëndësishëm, si bërthama të besimit katolik, zh·illonin në Diokle e në tre·at
e tjera ·eriore të Shqipërisë manastiret e mëdha benediktine, ndër të cilat shquheshin
manastiri i Shën Serxhit e Bakut ,Shirgjit, në derdhjen e Bunës, ai i Shën Mërisë së Rotecit
aíër 1i·arit, si dhe manastiret e Shën Lleshit në Orosh ,San Alexandro in monte,, i
Shelbuemit në Rubik, i Shën Mërisë së Ndëríandes ,Mirditë,, e të Shën Kollit ,Mat,.
Pushteti jo ·etëm shpirtëror, por edhe ekonomik i këtyre abaci·e qe aq i madh, sa që Papati i
shkëputi ato nga juridiksioni i kryepeshkopit të 1i·arit dhe i ·uri nën administrimin e ·et të
drejtpërdrejtë.

Në çështje të organizimit të kisha·e katolike shqiptare të ·eriut Papati, ashtu si dikur
Patriarkati i Konstandinopojës, u përpoq të e·itonte një autonomi të madhe të tyre.
Ndonëse më 10¯¯ papa Grigori VII shpalli krijimin e kryepeshkopatës së 1i·arit, kësaj nuk
iu dhanë kompetencat e një mitropolie, në radhë të parë nuk iu njoh e drejta e emërimit të
peshkopë·e në selitë ·arëse. Së bashku me kishat e Ulqinit, Shkodrës, Shasit ,Suaçit,,
Drishtit e Pultit, kryepeshkopata e re e 1i·arit u ·u në ·arësi të kishës së Raguzës. Për më se
një shekull peshkopatat shqiptare luítuan për t`u shkëputur nga ·arësia e Raguzës, duke hyrë
në konílikt jo ·etëm me këtë, por edhe me ·etë Papatin. Papa Anastasi IV më 1153 e, pas
tij, papa Aleksandri III më 116¯ kaluan deri në masa ekstreme, duke shkarkuar nga
íunksionet peshkopët e Ulqinit, 1i·arit, Drishtit e duke kërcënuar me të njëjtën masë edhe
prelatët e tjerë, që reíuzonin të njihnin si autoritet epror kryepeshkopin e Raguzës.

Kjo luítë e gjatë e peshkopata·e katolike shqiptare për një autonomi nga qendrat e huaja
kishtare, përkatësisht nga Raguza, u kurorëzua më në íund me sukses në kohën e pontiíikatit
të papës Inocent III ,1199-1211,.

Kjo kthesë në politikën e Papatit ndaj kishës katolike shqiptare përkonte me një íazë të re
zh·illimi për Kishën Katolike në përgjithësi. Dobësimi i Perandorisë Bizantine nga gjysma e
dytë e shek. XII, që çoi në shembjen e saj më 1204 nga kryqtarët perëndimorë, i hapi rrugë
strategjisë së Papatit për shtrirjen e ndikimit të ·et në tre·at ballkanike, që ishin nën
juridiksionin e Patriarkut ortodoks të Konstandinopojës.

Në kuadrin e një strategjie të tillë, këndi i peshkopata·e katolike shqiptare në ·eriperëndim të
·endit íitoi rolin e një baze operacionale të katolicizmit kundër ortodoksisë. Duke u nisur
nga kuíijtë e dioqezës së 1i·arit, kisha katolike depërtoi në thellësi, në drejtim të Lindjes
,Koso·ë, e të Jugut ,Principata e Arbrit,. Në íillim të shek. XIII, më saktë në ·itin 1204,
burimet historike ílasin për herë të parë për ekzistencën e seli·e peshkopale katolike në
Koso·ë, si në Prizren e në Shkup. Në ·itet e më·onshme kisha katolike dëshmohen edhe në
214
qendra të tjera, si në Graçanicë, 1repçë, No·obërdë, madje edhe në lokalitete e deri në
íshatra të ·ogla, gjë që ílet për një përhapje të gjerë të ritit katolik në ato tre·a, që 5-6 shekujt
e íundit, të paktën administrati·isht, kishin qenë të lidhura me kishën ortodokse të Lindjes.

Shtrirja e ritit katolik në ·iset e Dardanisë së ·jetër ,Koso·ë,, të banuara kryesisht nga
popullsi shqiptare, përkon me kalimin e tyre dhe të Dioklesë ,Gentës, nga sundimi bizantin
nën pushtimin e shtetit serb të Rashës. Politika kishtare e mbretërore serbe synonte që kisha
ortodokse serbe, qysh prej ·itit 1219 autoqeíale, të zinte në këto hapësira ·endin e Kishës së
Konstandinopojës. 1hemelimi dhe kthimi në ritin serb i një sërë manastiresh e kishash në
Koso·ë, Maqedoni e në Diokle ,Gentë,, si dhe zh·endosja në Pejë e selisë së Patriarkatit
serb i shërbenin pikërisht këtij qëllimi.

Megjithatë, të ndodhur nën presionin dhe kërcënimet e Papatit e të íuqi·e katolike të
L·ropës, mbretërit dhe kisha serbe u detyruan së paku íillimisht ta tolerojnë deri diku
praninë e kishës katolike në ·iset e pushtuara sërishmi. Kjo ·len sidomos për ·iset e
Dioklesë, tradicionalisht të lidhura me Romën. Për të shmangur ballaíaqimin me popullsinë
·endase dhe me botën katolike të përtejdetit, mbretërit e parë serbë të dinastisë Nemanja ua
njohën për ca kohë atyre autonominë kishtare që kishin gëzuar edhe më parë, në kohën e
sundimit bizantin. Në këtë kuadër, për gjithë gjysmën e dytë të shek. XIII, edhe pushteti laik
në Diokle iu besua një princeshe katolike, gruas íranceze të mbretit Steíani I Urosh, lelenës.
Në kujtesën e popullsisë shqiptare të Dioklesë, emri i mbretëreshës lelena u ruajt për shumë
kohë si bamirëse e mbrojtëse e besimtarë·e dhe e objekte·e të kultit katolik. Një mbishkrim
mbi gur nga manastiri benediktin i Shën Serxhit e Bakut ,Shirgjit,, që ruhet sot e kësaj dite,
kujton se në ·itin 1290 mbretëresha lelenë e rindërtoi nga themelet këtë ·end të shenjtë për
besimtarët e zonës.

Sidoqoítë, qëndrimet tolerante ndaj katolikë·e shqiptarë në ·iset e pushtuara përbënin ·etëm
një përjashtim në politikën e Nemanjë·e serbë dhe lidheshin me rolin dhe ndikimin e
mbretëreshës íranceze, lelenës.

Qysh kur serbët e Steían Nemanjës u shíaqën në ·iset e Koso·ës e të Dioklesë ,Gentës,,
íillojnë të duken dëshmitë e para historike mbi « persekutimet e Zhupanit të madh » ,11¯3,,
si dhe për « ankthet e ·uajtjet e katolikë·e të robëruar » ,1199,. Politika e shtetit serb ndaj
popullsi·e katolike të ·ise·e shqiptare të pushtuara u kristalizua sidomos në kohën e
sundimit të mbretër·e Steían Uroshi II ,1282-1321,, Steían Uroshi III ,1322-1331, e Steían
Dushani ,1331-1355,. Koha e sundimit të këtyre so·ranë·e është periudha e përqendrimit
dhe e konsolidimit më të madh të mbretërisë serbe. Ajo përkon gjithashtu me prishjen
përíundimtare të marrëdhënie·e të kësaj me Papatin dhe me íuqitë katolike, siç ishin
lungaria dhe anzhuinët írancezë. Duke i konsideruar shqiptarët katolikë si një element
destabilizues dhe aleat i natyrshëm i këtyre íuqi·e, mbretërit serbë zbatuan një politikë të
tërë, që erdhi duke u përpunuar dora-dorës e që gjeti shprehjen më të qartë në « Kodin e
Steían Dushanit » ,1349,. Disa nga nenet më të rëndësishme të këtij kodi, i kushtoheshin
« shkuljes së herezisë katolike » dhe ·eprime·e kundër besimtarë·e dhe klerikë·e katolikë, që
nuk dëgjonin të kon·ertoheshin në ortodoksinë serbe. Për këta shpallej hapur për·etësimi
215
dhe prishja e kisha·e, sekuestrimi i pasurisë, damkosja me hekur të nxehtë, dëbimi dhe deri
ndëshkimi me ·dekje. Dokumente të shumta të asaj kohe pro·ojnë se këto masa të
parashikuara kundër katolikë·e në kodin e së drejtës mesjetare serbe, u zbatuan në praktikë
me egërsinë më të madhe, duke shkaktuar kryengritjet e popullsisë shqiptare si dhe protestat
e ashpra të Papatit, që më se një herë shpalli deri organizimin e kryqëzata·e perëndimore për
të shpëtuar popullsitë katolike që ·uanin nën shtypjen e mbretër·e « skizmatikë » të Rashës.

Kisha e Arbrit në shek. XII-XIII

Drejtim tjetër i përhapjes së ritit katolik në tre·at shqiptare qe ai i territore·e në jug të
rrjedhës së lumit Drin, ku në kapërcim të shek. XII-XIII íillonin kuíijtë e Principatës së
Arbrit. Ashtu si në tre·at më ·eriore shqiptare, edhe në shtrirjen e Principatës së Arbrit,
përhapja e ritit katolik u kushtëzua së tepërmi nga rrethanat politike që u krijuan këtu pas
mesit të shek. XII e që lidhen me krizën e përgjithshme të Perandorisë Bizantine dhe
tronditjen e pozita·e të shtetit e të kishës bizantine në Shqipëri. Nuk përjashtohen këtu
ndikimet që ·inin nga Durrësi. Prania e koloni·e tregtare italiane, siç qe ajo e ·enecianë·e
dhe e amalíitanë·e, nënkuptonte dhe praninë e kisha·e të posaçme, rreth të cila·e
grumbulloheshin dhe organizoheshin këto komunitete të huaja. 1ë tilla kisha përmenden që
më 1081, si kisha e Shën Mërisë së Amalíitanë·e dhe ajo e Shën Andresë, kjo e íundit
ndërtuar nga ·enecianët. Pas ·enecianë·e dhe amalíitanë·e, në Durrës nuk ·onoi të shíaqej
edhe një komunitet katolik ·endas. Por, nga ana tjetër, ndryshimi i orientimit íetar në këtë
tre·ë ishte shprehje e ndryshimit të orientimit politik të aristokracisë së Arbrit, që pas mesit
të shek. XII merr nuanca të qarta properëndimore.

Ndikimet e katolicizmit në tre·ën e Arbrit përcilleshin, pra, nëpërmjet kishës së Dioklesë
,Gentës,, nga ·eriu, dhe nëpërmjet kishës katolike të Durrësit, nga perëndimi. Për më tepër,
ashtu si në Dioklenë íqinje, në Arbër ekzistonin prej kohësh shumë të ·jetra një numër
abacish të urdhrit të benediktit të themeluar nga misionarë perëndimorë. Ndonëse nën hije,
këto ·azhduan të íunksionojnë edhe pas ndarjes së kisha·e, më 1054, duke mbajtur gjallë
orientimin roman ,katolik, të tyre e duke shërbyer si pikëmbështetje e Papatit në këto tre·a.
1ë tilla manastire qenë, p.sh., manastiri i Shën Lleshit në derdhjen e poshtme të Matit, i Shën
Pa·lit në Blinisht, i Shën Mërisë së Ndëríanit buzë lanit të Madh, manastiri i Shën Lleshit në
Orosh, i Shën Kollit në Breg-Matë, i Shënepremtes në Kurbin e së íundi, manastiri i
Shelbuemit në Rubik. Këto abaci nuk përmenden përpara ·itit 1166, por elementë të
·eçantë, si shtresat me mozaikë, aíresket apo mbishkrimet e mure·e, dëshmojnë qartë për
një hershmëri shumë të madhe të tyre. Pas ndarjes së kisha·e, më 1054, këto manastire u
kthyen në a·anposte të katolicizmit roman në síerën ortodokse, duke luajtur rolin e tyre në
ndryshimin e raportit të íorca·e midis ritit ortodoks dhe atij katolik në zonën e Arbrit. Aty
nga mesi i shek. XIII, kisha ortodokse kishte humbur tashmë mjaít terren në këtë zonë. Në
·itin 1143 arkimandriti Nil Doksopatri kumton se mitropolisë ortodokse të Durrësit i kishin
mbetur ·etëm 4 suíragane nga 14 që kishte pasur dikur. Nga këto, tre i përkisnin territorit të
Arbrit dhe qenë peshkopatat e Krujës, Kuna·isë dhe Steíaniakës, që edhe gjeograíikisht
ndodheshin më pranë Durrësit. Ndërkaq, më 19 qershor të ·itit 1166, titullari i kishës së
Arbrit, peshkopi Lazar, i shoqëruar nga abati i manastirit benediktin të Shelbuemit ,Rubik,,
216
Gjergji, mori pjesë në ceremoninë e përurimit të kishës katolike të Shën 1riíonit në Kotorr,
ku iu rezer·ua nderi i ·eçantë i konsakrimit të njërit prej altare·e të kishës. Në ceremoninë
në íjalë ndodheshin edhe përíaqësues të peshkopata·e dhe të abaci·e të tjera katolike
shqiptare nga Drishti, Shirgji, Ulqini, 1i·ari, Shasi si dhe « priori Andrea i Arbrit » që me sa
duket përíaqësonte pushtetin laik të asaj krahine. Një ·it më ·onë, papa Aleksandri III, në
një letër dërguar peshkopit Llazar të Arbrit, lë·don angazhimin e tij për ta shkëputur kishën
e tij nga ortodoksia bizantine e për ta lidhur atë me Romën. Me atë rast e íton Llazarin të
njohë si epror të tij, të caktuar nga Selia e Shenjtë, mitropolitin e Raguzës.

Ashtu si selitë e tjera peshkopale shqiptare, edhe peshkopata e Arbrit nuk pranoi të ·ihej nën
urdhërat e kryepeshkopatës dalmatine. Por ajo nuk u shpall as suíragane e kryepeshkopatës
së 1i·arit, kur kjo e íundit íitoi atribute mitropolitane dhe grumbulloi rreth ·etes qendrat
peshkopale të Dioklesë. Një dokument papal i ·itit 1188 bën të ditur se peshkopata e Arbrit
ishte ·endosur në atë kohë nën ·arësinë e drejtpërdrejtë të Selisë së Shenjtë. Lmërimi dhe
shugurimi i kreut të saj bëhej ·etëm nga Papa i Romës. Peshkopata e Arbrit ishte e ·etmja
ndër të gjitha peshkopatat katolike të pellgut dalmato-shqiptar që gëzonte një status të tillë.

Lshtë jashtë çdo dyshimi se lë·izjet e kishës së Arbrit përcaktoheshin në një masë të madhe
nga ·ullneti politik i krerë·e të Arbrit. Orientimi i ri i kishës së Arbrit nga Roma katolike, si
dhe organizimi i saj i pa·arur nga qendrat íqinje, i përgjigjej drejtimit të ri properëndimor e
autonomist të politikës së tyre.

Akti i íundit i këtij orientimi ishte edhe braktisja e ritit ortodoks dhe kon·ertimi në
katolicizëm nga ·etë krerët e Principatës së Arbrit. Një hap i tillë u ndërmor në ·itin 1208
nga princi Dhimitër. Në një letër për papën Inocenti III, Dhimitri i shíaqte kreut të kishës
katolike ·endimin për t`u íutur bashkë me ·asalët e tij, në gjirin e kishës katolike. Papa nisi
që atë ·it në drejtim të Arbrit dy emisarë të tij, ndër të cilët njëri ishte arkidhjaku katolik i
Durrësit, që do të merreshin me përgatitjen doktrinale të princit të Arbrit e të njerëz·e të tij.
Ceremonia solemne e bashkimit të tyre me kishën e Romës do të zh·illohej në një íazë të
dytë, në praninë e një legati apostolik, të dërguar posaçërisht nga Papa.

1raktakti·at midis Papatit e princër·e të Arbrit u ndërprenë si rezultat i rrethana·e të reja
politike që u krijuan në krejt zonën e Durrësit e të Arbrit pas ·itit 1210. Këto u përíshinë
përsëri për rreth gjysmë shekulli në síerën e ndikimit bizantin e gjatë kësaj kohe kisha e
Arbrit u lidh sërish me botën ortodokse. Megjithatë, prirjet pro-katolike mbetën gjithmonë
të íuqishme si në Arbëri, ashtu dhe në Durrës. Këtu, krahas kishës ortodokse, ·azhdoi të
íunksionojë pandërprerë edhe kisha katolike, që, në mungesë të kryepeshkopit, drejtohej nga
një arkidhjak i zgjedhur nga mbledhja e klerit ·endas. Në këtë kohë në Durrës duken edhe
shenjat e para të mbërritjes së misionarë·e të urdhra·e të rinj, dominikanë e írançeskanë. Në
zonat periíerike të Arbrit, në kuíi me Pultin e Shkodrën, kisha katolike i ruajti të paprekura
pozitat e saj. Vetë peshkopi i Arbrit, i përsëriti më 1250 papa Inocentit IV dëshirën për
íutjen e dioqezës së tij nën tutelën e Romës. Kësaj iu paraqit një rast ideal për konsolidimin
e pozita·e të katolicizmit në një zonë kaq të kontestuar nga të dy kishat ri·ale, atëherë kur
anzhuinët e Napolit morën Durrësin dhe e shtrinë juridiksionin e tyre në të gjitha ·iset e
21¯
Principatës së Arbrit ,12¯2,. Në atë kohë u derdhën në Shqipëri një numër i madh íretërish
dominikanë e írançeskanë, që u ·endosën në abacitë e ·jetra benediktine ose themeluan
qendra të reja manastirore. Ata u kthyen në një mjet akti· të propagandës papale, e cila
ndikoi mjaít në konsolidimin dhe në shtrirjen e mëtejshme të pozita·e të katolicizmit në
Shqipëri. Megjithatë, përsa i përket shtrirjes së ngushtë të Arbrit, këtu riti katolik nuk arriti të
zh·endoste plotësisht besimin ortodoks. Qoítë për traditë, qoítë si rrjedhojë e ndikimit, që
kisha ortodokse ushtroi ·azhdimisht në këtë bërthamë qendrore të troje·e shqiptare, këtu u
arrit të realizohej një simbiozë e deri një përzierje e të dy rite·e, për të cilën papët e Romës u
ankuan më se një herë. Një simbiozë e përzierje e tillë u shpreh materialisht në ekzistencën e
íunksionimin paralel të kisha·e e manastire·e katolike e ortodokse në gjithë zonën e Arbrit si
dhe në Durrës. Nuk janë madje të rralla rastet kur brenda të njëjtit tempull të gjenden së
bashku elementë simbolikë, ikonograíikë, ritualë e kulturorë që i përkasin njërit apo tjetrit rit.
Shembull tipik në këtë drejtim ishte kisha e hershme e Shën Mërisë në Brrar aíër 1iranës, një
themelim i bujarë·e Skurra, ku skenat biblike në aíresket e mure·e, ose mbishkrimet latine
apo greke, dëshmojnë për një pozitë të papërcaktuar të gjithë kësaj tre·e midis katolicizmit e
ortodoksisë e në një kuptim më të gjerë midis qytetërimit perëndimor e atij bizantin.
Pikërisht për këtë arsye, një misionar katolik, që ·izitoi Arbërinë më 1308, konstatonte se
banorët e këtij ·endi qenë « sa katolikë, aq edhe ortodoksë ». Ldhe më kuptimplote për
çështjen e prirje·e kulturore e íetare që mbizotëronin në atë kohë në tre·ën e Arbrit është
shembulli i Karl 1opisë, princ i Arbrit në ·itet 1350-1385. Ldhe pse botërisht shpallej si
princ katolik e ithtar i Papës, Karl 1opia në praktikë u shqua si themelues ,ktitor, kishash e
manastiresh ortodokse e në përgjithësi si mbrojtës e përkrahës i kulturës bizantine në
principatën e tij.

Kristalizimi i sferës ortodokse në shek. XIII-XIV

Pa·arësisht nga dobësimi apo humbja e pozita·e në tre·a të caktuara, íakti është se përtej
brezit Durrës-Ohër pozitat e kishës ortodokse në Shqipëri nuk u rrezikuan asnjëherë
seriozisht nga mësymja e katolicizmit roman.

Aty ndihej íuqishëm ·eprimi i qendra·e të mëdha të ortodoksisë bizantine, siç qenë
kryepeshkopatat e Durrësit, Naupaktit, dhe sidomos ajo e Ohrit. Një numër i madh kishash
e manastiresh bizantine, të ndërtuara që në shekujt e hershëm të mesjetës e që ruhen ende
sot në ·ende të tilla, si në Ohër, Korçë, Llbasan, Pojan, Berat, Ballsh, Përmet, Gjirokastër,
Sarandë, dëshmojnë për ndikimin e plotíuqishëm që kisha ortodokse bizantine ushtronte në
këto ·ise. Disa nga këto manastire administroheshin e drejtoheshin drejtpërdrejt nga
Patriarku i Konstandinopojës e gëzonin kështu statusin e lakmuar të manastirit sta·ropegjiak.
1ë tillë dëshmohen të kenë qenë manastiri i Shën Kollit në Mesopotam ,Del·inë,, një
íondacion i hershëm i perandorit bizantin Konstandini IX Monomak ,1042-1054,, apo
manastiri i Labo·ës së Kryqit dhe ai i loteaho·it ,(amëri,.

Ndryshe nga ·iset e tjera shqiptare në ·eri të ·ijës Durrës-Ohër, në territoret në jug të saj
kriza e Perandorisë Bizantine në shek. XII dhe shembja e saj më 1204 nga kryqtarët nuk i
tronditi pozitat e ortodoksisë bizantine. Për më se gjysmë shekulli pas rënies së
218
Konstandinopojës, e gjithë shtrirja prej Durrësit në Pre·ezë u përíshi në kuíijtë e Despotatit
të Lpirit, një íormacion që në pikëpamje shtetërore e kishtare qe një imitim i Perandorisë
Bizantine. Nën tutelën e Despotë·e të Lpirit, peshkopatat e Durrësit, Ohrit, Kaninës,
Beratit, De·ollit, Drinopojës, limarës, Butrintit, Lurojës etj., njohën një periudhë lulëzimi të
·eçantë. Pas ·itit 1260, pjesa më e madhe e këtyre tre·a·e u përíshi edhe për gati një shekull
tjetër ,deri më 1346, në kuadrin e Perandorisë së rindërtuar Bizantine, gjë që ndikoi akoma
më shumë në íorcimin e karakterit ortodoks të besimit në to. Rrethanat politike bënë shpesh
që íamiljet íisnike Matrënga, Muzaka, Zenebishi, Spata, Losha të kishin marrëdhënie me
íuqitë katolike si anzhuinët e Napolit ose Venediku, madje dhe me ·etë Papatin. Si rezultat
ndodhi që në pikëpamje kishtare ndonjë pinjoll i tyre të kthehej në katolik. Një dokument i
·itit 1290 jep pikërisht emrat e një grupi « neoíitësh » katolikë që u përkisnin íamilje·e në
íjalë. Pa·arësisht nga episode të tilla, tre·at jugore shqiptare dhe banorët e tyre qëndruan, në
përgjithësi, të lidhura me ritin ortodoks.

Pa·arësisht nga íakti që ndarja kishtare që prej shek. XI u bë një realitet në jetën shoqërore
në Shqipëri, ajo nuk arriti asnjëherë të ushqejë shíaqje të intolerancës e të íanatizmit íetar.
Përgjatë gjithë mesjetës këtu s`ka asnjë të dhënë që të pohojë ekzistencën e ballaíaqime·e e të
konílikte·e íetare midis shqiptarë·e ortodoksë dhe atyre katolikë. Kjo bashkëjetesë e ky
mirëkuptim u ruajt edhe kur struktura íetare në Shqipëri ndryshoi në mënyrë radikale dhe
kur pjesa më e madhe e popullsisë u kon·ertua në islamizëm.



S. PRONA ILUDALL NL SHQIPLRI GJA1L SHLK. XI-XIV

Prona feudale dhe evoluimi i saj në Shqipëri (shek. XI-XIV)

Shekulli X oíron dëshmitë e para historike për íormat íillestare të pronës íeudale në Shqipëri.
Ato kanë të bëjnë kryesisht me pronat kishtare, dokumentacioni i të cila·e mundi të ruhej më
mirë nëpër arki·at e biblotekat e manastire·e dhe institucione·e të tjera kishtare.
Konkretisht, për ·itet 1018 e 1020 ruhen dy akte dhurimi të perandorit bizantin Bazili II për
disa nga peshkopatat shqiptare. Në aktet ,diplomat, në íjalë bëhet íjalë për numra të
ndryshëm klerikësh e parikësh, që përíaqësojnë kategori të ngjashme bujqish, të cilët bashkë
me tokën e tyre lidheshin pas peshkopata·e në íjalë me detyrimin që t`u dorëzonin atyre
tatime të caktuara, të cilat më parë i dorëzoheshin shtetit bizantin. Kështu, kryepeshkopit të
Ohrit i akordoheshin 30 klerikë e po aq parikë, njëlloj sa edhe peshkopit të Kosturit. Kurse
peshkopi i Gla·inicës do të kishte në ·iset nën juridiksion të tij, në Mallakastër e Kaninë, 40
klerikë e 40 parikë, po aq sa dhe peshkopi i Beratit. Peshkopë të eparhi·e më pak të
rëndësishme, si të Cernikut ,Cërrikut,, e Dropullit ,Adrianopolit, do të kishin nga 15 për
secilën nga të dy kategoritë, kurse ai i limarës 12 për çdo kategori. Në aktet e Bazilit II
përcaktohet se peshkopata·e në íjalë u jepej e drejta e nxjerrjes për ·ete ,ekskusia, të të
ardhura·e që më parë i dorëzoheshin shtetit bizantin.

Lidhja e një numri të caktuar íshatarësh, bashkë me ngastrat e tyre, pas persona·e íetarë ose
219
laikë me qëllim shlyrjen në ía·or të këtyre të íundit të atyre detyrime·e, që íshatarët në íjalë
deri atëherë ia kishin dorëzuar shtetit, përbën një shenjë paralajmëruese për marrëdhëniet e
reja që po për·ijoheshin në íshatin shqiptar. Megjithatë, një lidhje e tillë qe ende e brishtë,
qoítë për íaktin se numri i ekonomi·e íshatare që i atashoheshin një personi a një
institucioni íetar të caktuar qe i ulët, qoítë për íaktin se pjesa e rentës që këta të íundit
merrnin nga këto ekonomi íshatare qe ende e ·ogël në krahasim me sasinë e rentës që
shkonte në ía·or të shtetit. Nga ana tjetër, ky sistem linte krejtësisht në duart e shtetit
atributet e pushtetit gjyqësor, duke i dhënë atij një pozitë mbisunduese si ndaj bujq·e « të
dhuruar », ashtu dhe ndaj beneíiciarit që tash e tutje përíitonte një pjesë të rentës së tyre.

Gjithsesi, aktet e dhurimit të perandorit bizantin Bazili II të ·ite·e 1018-1020 zbulojnë një
íazë embrionale të sistemit të pronies ,pronoia,, i cili nga shek. XI u bë íorma tipike e pronës
íeudale në Bizant. Institucioni i pronies pati një përhapje të gjerë edhe në tre·at shqiptare,
aq sa íjala « pronie » u trashëgua në íjalorin e shqipes, duke marrë në dallim nga kuptimi që
kishte íillimisht, kuptimin e çdo íorme zotërimi të pakushtëzuar ,pronë,.

Në íakt, pronia ishte një sasi e caktuar toke e përíaqësuar nga një numër ekonomish íshatare,
që perandori bizantin me anë të një diplome të posaçme ,krysobull, ua shpërndante
persona·e laikë apo institucione·e íetare për t`i pasur në zotërim të kushtëzuar.

Pronia nuk ishte kurrsesi një zotërim me të drejta të plota. Duke marrë pronien, titullari i saj,
proniari, íitonte të drejtën të ·ilte nga ekonomitë íshatare, që përbënin pronien e tij, një
numër të caktuar detyrimesh që deri atëherë shkonin në dobi të arkës perandorake. Në
këmbim ai ishte i detyruar t`i përgjigjej thirrjes së perandorit për shërbim ushtarak, duke u
paraqitur me një numër kalorësish e këmbësorësh të armatosur me shpenzimet e ·eta.
Kështu në íund të shek. XIV një proniar nga íamilja Dukagjini i përgjigjej thirrjes së
kryezotit për luítë duke u paraqitur me 40 kalorës e 100 këmbësorë. Në pikpamje juridike,
pronia ishte, pra, e ngjashme me stratiotika ktemata, d.m.th. me ngastrat e ushtarë·e-bujq të
periudhës paraardhëse. Si njëra dhe tjetra jepeshin për shírytëzim me kusht dhe kushti
kryesor ishte kryerja e shërbimit ushtarak. Por në pikëpamje shoqërore ndryshimi mes njërës
dhe tjetrës qe i madh. Zotëruesit e ngastra·e ushtarake i përkisnin klasës së íshatarësisë së
lirë, që merreshin ·etë me punimin dhe shírytëzimin e tyre. Në të kundërtën, zotëruesit e
pronies i përkisnin klasës së pronarë·e të mëdhenj, që përdornin punën e të tjerë·e, të
bujq·e parikë ,paroikoi,.

Pronia lidhej ngushtë me personin të cilit i jepej. Ajo nuk shitej, nuk ndahej, nuk dhurohej.
Pas ·dekjes së titullarit, proniarit, ajo i kthehej përsëri pushtetit qendror dhe me një krysobull
të re perandori ia kalonte atë një proniari të ri, që sigurisht merrte përsipër detyrimin
ushtarak. Pronia mund të trashëgohej nga i ati tek i biri në rast se ky merrte përsipër të
kryente detyrimet ushtarake si i ati. Por dhe në këtë rast ne·ojitej miratimi i pushtetit
qendror, përkatësisht i perandorit.

Instituti i pronies e përshpejtoi edhe në Shqipëri procesin e íeudalizimit, sidomos nëpërmjet
krijimit të një shtrese të re të pasurish, të íisnikërisë ushtarake. Në shek. XII ·endi gëlonte
220
nga íisnikë të tillë që mbanin tituj bizantinë, si sebastos, kaballarios etj.. Për shumë nga këta,
pajisja me pronia e me tituj nga pushteti qendror bizantin shënoi edhe íillimin e një procesi
integrimi në shtetin dhe administratën bizantine.

Me kalimin e kohës pronia pësoi ndryshime thelbësore. Në shek. XIII-XIV proniarët íituan
një numër të madh pri·ilegjesh e atributesh, duke e zh·endosur gjithnjë e më shumë
pushtetin qendror. Sasia e rentës që shkonte në dobi të proniarit u rrit së tepërmi në raport
me atë që i shkonte arkës qendrore. Proniarët íilluan të merrnin për ·ete edhe taksën e
tokës, që ishte atribut i pandashëm i pushteti qendror. Proniarët ngritën një aparat të tyrin
administrati·, që zë·endësoi atë shtetëror, me nëpunës, roje, ushtarë, ndonjëherë edhe me
gjykatës të ·etët.

Në íakt, pas shek. XIII, ndodhte shpesh që proniarët të për·etësonin edhe të drejtën e
gjykimit íillimisht për çështjet e ·ogla, më ·onë edhe për krimet e rënda, duke i hequr
pushtetit qendror një nga prerogati·at kryesorë të ushtrimit të so·ranitetit.

Në shek. XIV, pronia i ishte aíruar së tepërmi statusit të një zotërimi íeudal të pa·aruar. Ajo
tanimë mund të trashëgohej, të ndahej, madje dhe të shitej. Gjithnjë e më rrallë proniari
përmbushte detyrimin kryesor ndaj shtetit, atë ushtarak, madje kjo shpjegon përse në ndonjë
rast del se zotërues dhe administratorë të pronia·e të ishin edhe gra.

Megjithatë, në íund të shek. XIV dhe gjatë gjithë shek. XV, në përputhje me intensiíikimin e
·eprimtari·e ushtarake si pasojë e sulme·e të turq·e osmanë, ·ihet re një rigjallërim i
institucionit të toka·e ushtarake ,stratiotika ktemata,, qoítë në íormën e mirëíilltë íeudale
,pronia,, por sidomos në íormën e ·jetër të parcela·e të ·ogla ushtarake të periudhës së
perandorë·e « maqedonë » ,shek. IX-XI,. Shumë nga shqiptarët e emigruar në Greqi, në
shek. XIV-XV, u ·endosën bashkë me íamiljet e tyre në zotërimet e íeudalë·e bizantinë, të
cilët u dhanë atyre në përdorim toka, ·reshta e kullota kundrejt kryerjes së shërbimit ushtarak
në mbrojtje të zotërime·e në íjalë. Burimet e kohës i quajnë ata rëndom stratiotë ,ushtarë,.
Institucioni i pronies njohu një përhapje të madhe në zonën e Shkodrës, ku në shek. XIV
dëshmohet një numër i madh proniarësh, të cilët me miratim të Venedikut administronin
íonde të caktuara tokash nën juridiksionin e Shkodrës kundrejt detyrimit për t`i shërbyer me
luítëtarë qe·eritarit ·enecian të atij qyteti. Nga ana tjetër, në zotërimet e saj të Peloponezit,
të Lubesë e të Dalmacisë, Republika e Venedikut tërhoqi masa të tëra emigrantësh shqiptarë,
të cilë·e u premtonte ngastra toke, ·reshta, kullota etj., kundrejt angazhimit të tyre në
mbrojtje të kështjella·e e zotërime·e ·eneciane nga sulmet e turq·e osmanë. Për më se një
shekull, këta pronarë-luítëtarë shqiptarë ,stratiotë,, qenë shtylla kurrizore e ushtri·e të
Venedikut sa në zotërimet e tij të Shqipërisë, ashtu dhe në ato të Greqisë e të Dalmacisë.
Reparte stratiotësh shqiptarë u përdorën nga Venediku edhe në Itali, në luítërat me shtetet
ri·ale të tij. lama e stratiotë·e shqiptarë, si Mërkur Bua, Manol Blesi etj., i kapërceu edhe
kuíijtë e Italisë e u përhap në Gjermani, lrancë, Poloni, ku këta stratiotë oíruan shërbimet e
tyre.

Ndonëse pronia u bë dukuri mbizotëruese në shek. XI-XIV, krahas saj ·azhduan të
221
ekzistojnë íorma të tjera të pronës. Kjo ·len në radhë të parë për bashtinën apo pronën më
të drejta të plota e të pakushtëzuara, që posedohej mbi bazën e tituj·e të pronës ,titulus
possessionis,. Kishte bashtina që i përkisnin përíaqësues·e të aristokracisë dhe që si të tilla
kishin shtrirje të madhe dhe punoheshin nga bujqit. Këto njiheshin në Bizant me emrin
« paraspor ». Por kishte edhe bashtina të ·ogla, prona të bujq·e, që punoheshin nga ·etë
pronari. Kategorisë së bashtinës i përkisnin edhe pronat e qytetarë·e të Durrësit, Shkodrës,
Drishtit etj., në rrethinat e qytete·e në íjalë. Në Durrës qytetarët zotëronin në pronë të plotë
edhe kullotat në malin e aíërt të 1emalit. Ndarja, trashëgimia apo shitblerja e bashtina·e
ishte një dukuri e zakonshme, që ndeshet herët në Durrës, Dibër, De·oll, Vageneti e gjetkë.
Bashtina ishte e ·etmja kategori e pronës që paraqitej lirisht në tregun e tokës. Shitblerja e
saj pasqyrohej në ndryshime të shpejta e të thella të statusit shoqëror. Një shitje e shpejtuar
e tokës apo edhe një përjashtim nga e drejta e trashëgimisë mund ta kthente sakaq një pronar
në një bujk të ·aríër ,paroikos,, siç ndodhi më 1223 me 1anushin, birin e Gjinit, nga Dibra, i
cili u detyrua të punonte si bujk ,poroikos, në tokat e të tjerë·e, pasi e ëma dhe ·ëllezërit nuk
i dhanë pjesën e tokës që i përkiste si trashëgim nga i ati.

Aírimi i statusit të pronës së kushtëzuar ,pronies, me atë të pronës së pakushtëzuar
,bashtinës, pas shek. XIII, i dha ·rull të papërmbajtur procesit të përqendrimit të toka·e në
pak duar, rrjedhimisht dhe rrënimit të pronarë·e të ·egjël. Ky proces u shoqërua me rritjen
e të drejta·e ,imunitete·e, dhe të atribute·e so·rane të pronarë·e të ·eçantë dhe me
íuqizimin e pozitës së tyre ekonomike, juridike e politike si ndaj masës së íshatarë·e të ·et,
ashtu edhe ndaj pushtetit qendror. Kjo është koha kur mund të ílitet për marrëdhënie
íeudale të zh·illuara në Shqipëri.

Zotërimi íeudal në Shqipëri, si kudo në Bizant apo në Perëndim, përbëhej nga dy pjesë
kryesore: toka e íshatarë·e-parikë e ndarë në ngastra ,stases, dhe toka e zotërisë që ishte në
zotërim të drejtpërdrejtë të tij. 1oka e íshatarit përíaqësohej nga shtëpia e tij ,zjarri, me
anekset dhe me arën, ·reshtin, kopshtin etj.. Zotërimi i íshatarit nuk ishte i përqendruar: ai
ndahej në shumë ngastra të ·ogla, shpeshherë larg njëra-tjetrës. Pjesa tjetër e íondit të tokës
në një zotërim íeudal ishte pronë e drejtpërdrejtë e íisnikut dhe si e tillë administrohej prej tij
,paraspori,. Kjo pjesë e zotërimit íeudal ,ekonomia demaniale, erdhi ·azhdimisht duke u
shtuar, paralelisht me íuqizimin e aristokracisë. Karakteristike është që, në një íazë të parë,
ishin ngastrat e íshatarë·e ato që realizonin pjesën kryesore të prodhimit íeudal. Por në
shek. XI pjesa e toka·e në administrim të drejtpërdrejtë të íisnikut i kaloi të parat si nga sasia,
ashtu dhe nga prodhueshmëria. Shtrirja e madhe e tyre lejonte përdorimin e metoda·e e të
teknika·e të përparuara, siç qe qarkullimi bujqësor 3-·jeçar, si dhe shírytëzimin intensi· i
toka·e nëpërmjet ujitjes, plehërimit etj..

Ldhe më i shpejtë ishte procesi i përqendrimit të toka·e në duart e institucione·e íetare,
manastire·e e peshkopata·e. Ndryshe nga ç`kishte ndodhur deri në shek. XII, kur sipëríaqet
në zotërim të tyre ishin rritur si rezultat i dhurime·e të bëra nga ana e pushtetit qendror, tani,
pas shek. XII, dhuruesit e mëdhenj të manastire·e e të peshkopata·e janë íisnikët e mëdhenj
apo të ·egjël, pa përjashtuar dhe kategorinë e njerëz·e të thjeshtë të íshatit e të qytetit. Në
íillim të shek. XIV manastiret e peshkopatat kishin arritur të grumbullonin sasi të pamasa
222
íondesh tokësore. Një pjesë e konsiderueshme e ·ise·e të Koso·ës ishin atë kohë pronë e
manastire·e të mëdha, si ai i lilandarit në malin Athos, ai i Deçanit ,në rrethin e Pejës,, i
Vranjës ,Shkodër,, i Kryeëngjëllit ,Prizren,, i Shën Gjergjit ,Shkup, etj.. Vetëm manastiri i
Deçanit zotëronte në shek. XIV rreth 20 000 ha tokë, që zinin një zonë pak a shumë
kompakte në Rraíshin e Dukagjinit. 1oka i dhurohej manastirit bashkë me bujqit, të cilët
çliroheshin nga detyrimet ndaj íeudalit. Këto i kalonin manastirit tërësisht, në íormën e
detyrime·e në natyrë, në të holla e në punë angari.

As íeudali, pronar i dikurshëm, as njerëzit e tij nuk mund të shkelnin në atë tokë e të
mblidhnin detyrimet. Në aktdhurimin e dy íshatra·e të zonës së Dibrës për manastirin e
lilandarit, më 1426, Gjon Kastrioti deklaronte se íshatrat në íjalë do të ishin të lirë nga çdo
lloj detyrimi që i kishin dhënë deri atëherë atij, këto të drejta ai ia kalonte të plota manastirit.

1ë ardhurat e manastire·e ishin kryesisht në produkte bujqësore. Por një pjesë, sigurisht më
e ·ogël, ·inin nga ·eprimtaria zejtare dhe nga akti·itete të tjera. Kështu, manastiri i Prizrenit
merrte íalas nga zona e Pultit një sasi íshikëzash mëndaíshi, ·erë e kripë, kurse manastiri i
Deçanit përpos këtyre merrte edhe një sasi hekuri ,50 nade,. Manastiri i Prizrenit merrte 1
mijë hyperperë në ·it nga doganat e Prizrenit. 1ë ardhura të mëdha manastiret nxirrnin nga
panairet të organizuara në territorin e tyre. Shpeshherë në panaire të tilla, si p.sh. në panairin
e Shën Gjergjit në Shkup, ishte e ndaluar të tregtoheshin produkte të tjera, që s`ishin të
manastirit në íjalë.

Një burim i qëndrueshëm të ardhurash për kishën mbetej, në íund, taksa për kishën
,kanonikon,, e paguar në natyrë e në të holla. Një pjesë e mirë e saj merrte rrugën për në
Romë e Konstandinopojë. Dorëzimi i detyrime·e ,prebenda, ishte një nga shkaqet e
íërkime·e që lindnin herë pas here midis klerit ·endas shqiptar, nga njëra anë, dhe Papatit të
Romës e Patriarkatit të Konstandinopojës, nga ana tjetër.

Në përpjekje për të gjetur mjete íinanciare plotësuese, ·eçanërisht në kohë luítërash, pushteti
qendror ·endoste tatime të jashtëzakonshme mbi popullsinë. Kështu, në ·itet e íundit të
shek. XII, perandori bizantin ·endosi mbi popullsinë e pro·inca·e perëndimore të
perandorisë të ashtuquajturin alamanikon ,taksa gjermane,, për të përballuar ne·ojat e luítës
me perandorin gjerman, lenrikun V të Sicilisë. Në shek. XV Venediku u impononte
banorë·e të zotërime·e të tij në Shqipëri mbledhjen e herpashershme të detyrime·e të
jashtëzakonshme ,recollecta,, me të cilat siguronte paqen me komandantët osmanë të
krahina·e íqinje.

L gjithë piramida e shoqërisë íeudale mbështetej në shírytëzimin e punës së bujq·e
,parikë·e,. Kategori të tjera bujqish ishin edhe « të huajt » e « të lirët » ,ksenoi, eleutheroi,.
Këta ishin të pri·uar nga toka e nga çdo lloj prone, pra të parregjistruar nga íisku dhe
·endoseshin në íeud në cilësinë e punëtorit me mëditje. Por me kohë edhe këta pajiseshin
me një copë tokë për të cilën paguanin detyrimet përkatëse, duke u shkrirë, kështu, dhe ata
në masën e parikë·e.

223
Detyrimet feudale

Sistemi i detyrime·e íeudale që rëndonin mbi íshatarin nuk ishte i njëjtë për të gjitha ·iset
shqiptare. Ai ndryshonte sipas koníiguracionit të terrenit, por edhe sipas síera·e politike në
të cilat përíshihej kjo apo ajo zonë. Ldhe raporti midis lloje·e të ndryshme të rentës, në
natyrë, në të holla e në angari, ndryshonte nga ·endi në ·end e nga koha në kohë. luqizimi i
íisnikë·e kundrejt pushtetit qendror bëri që nga shek. XIII, pjesa e rentës në angari e në të
holla të rritej në krahasim me rentën në natyrë. Njëherësh ndryshoi edhe raporti midis
rentës që shkonte në ía·or të shtetit dhe asaj në dobi të íisnikut, në íitim të këtij të íundit.

Detyrimet për shtetin përíshinin detyrimin mbi tokën ,soku,, që në tre·ën e Shkodrës
përbëhej nga pagimi i një dukati dhe të një modi grurë ,aíër 250 kg, në ·it nga çdo ekonomi
íshatare. Krahas sokut paguhej dhe taksa « për tym » ,zjarr, shtëpi, e barabartë me një dukat
ílori, e ashtuquajtura « e dhjeta e melit », taksa e obrokut, baras me 4 grosh argjendi në ·it, që
paguhej si kontribut për mbajtjen e ushtrisë dhe të nëpunës·e qe·eritarë gjatë qëndrimit në
një ·end të caktuar etj.. Një ·end të rëndësishëm zinte aerikoni, që në íillimet e tij kishte
qenë thjesht një gjobë e parashikuar për një numër shkeljesh e krimesh ,·rasje, përdhunim,
gjetje thesari,. Me kalimin e kohës aerikoni u kthye në një detyrim të përhershëm.
Kontribute të tjera të bujkut për shtetin kishin të bënin me punë angari në ndërtime rrugësh,
urash, kështjellash ,kastroktisia, apo në transporte të ndryshme, me taksa të ·eçanta si e
dhjeta e derra·e, taksa e ·erës, e ·ajit etj..

Nga ana e tij, íisniku merrte si rregull 1,10 e prodhime·e, por kjo nuk përjashtonte që duke
shírytëzuar pushtetin, ai të kërkonte sasi më të madhe. Në rastet kur pronari jepte me qira
ngastra nga paraspori i tij për bujq ne·ojtarë, ai kërkonte deri në 1,4 e 1,2 e prodhimit. Për
raste íestash íshatarët oíronin gjithashtu dhurata në natyrë ,kaniske,, të cilat ishin të
detyruara dhe aspak me dëshirë, siç e thotë emri i tyre. L madhe ishte gama e punë·e angari
që bujqit kryenin gjatë ·itit në pronat e íisnikut: nga lërimi i tokës, mbjelljet, korrjet, ·jelje e
·reshta·e, e deri te transportimi i produkte·e nëpër depo, prerja e transporti i dru·e të
zjarrit, i kripës etj.. Në shek. XIV angaritë zinin një peshë të madhe të detyrimit të íshatarit.
Në disa zona të Shqipërisë ato zinin deri në 2 ditë pune në ja·ë në pronat e íisnikut apo në
shërbime të ndryshme.

Në shek. XII-XIV ·ertikalizimi íeudal i shoqërisë shqiptare u thellua edhe më tepër. Lidhjet
e ·arësisë ekonomike e juridike përíshinë sektorë gjithnjë e më të gjerë të popullsisë íshatare.
Burimet ílasin për kthim në pronë íeudale jo ·etëm të zona·e íushore, por dhe të atyre
kodrinore e madje malore. Në pronësi íeudale po kalonin edhe bastionet e íundit të pronës
së bashkësisë, pyjet, kullotat, korijet, peshkoret etj.. Ky proces íeudalizimi mori ·rull
sidomos në periudhën e dobësimit të Perandorisë Bizantine, që përkon me sundimin e
dinastisë së Perandorisë Paleologe ,shek. XIII-XV,. Atë kohë edhe prona e përkohshme dhe
e kushtëzuar ,pronia, përmbylli e·olucionin e saj të kthimit në një pronë të ·ërtetë íeudale të
përhershme, të trashëgueshme e të pakushtëzuar. Shitblerja e lirë e toka·e e ía·orizoi së
tepërmi përqendrimin e tokës në duar të një numri të kuíizuar pronarësh.

224
Por masën dërrmuese njerëzore, mbi të cilën ngrihej pushteti i íisnikut, e përbënin pa dyshim
bujqit, që banonin dhe punonin në zotërimet e tij. 1ashmë lidhjet íeudale të ·arësisë po
ktheheshin në një karakteristikë themelore të marrëdhënie·e të tyre me « të íuqishmit ».
Burimet historike i përmendin shpesh herë bujqit me termat ser·i, ·illani apo paroikoi, që
dëítejnë bujkrobin e mirëíilltë. 1ë njëjtat burime japin të dhëna të mjaítueshme, që tregojnë
se në zona të gjera të Shqipërisë popullsia e íshatit kishte rënë realisht në statusin e
bujkrobërisë. Një udhëtar anonim tregon, në ·itin 1308, se íshatarët në krahinat kryesisht
malore të Këlcyrës, 1omorricës, Steíaniakës, Kuna·isë, Pultit e Dibrës, punonin tokat dhe
·reshtat e íisnikë·e të ·eçantë, u dorëzonin atyre detyrime të caktuara dhe kryenin shërbime
të tjera shtëpiake për ta. listoriani bizantin Kantakuzeni, nga ana e tij, dëshmon se íuqia e
krerë·e të këtyre krahina·e mbështetej së tepërmi në bagëtitë e imta e të trasha që ata
zotëronin në kope të panumërta.

Ky përqendrim i pasurisë në pak duar, kishte pa dyshim anën tjetër të shpronësimit e të
·aríërimit të masës së bujq·e.



6. QY1L1L1 L SHQIPLRISL

Zhvillimi urbanistik dhe popullsia

Qytetet qenë ato që pësuan më shumë gjatë periudhës kalimtare të kapërcimit nga lashtësia
në mesjetë. Si rezultat i shthurjes së plotë të sisteme·e të ·jetra të qe·erisjes, të ekonomisë,
të komunikimit qytetet shqiptare shënuan një dobësim e tkurrje në íunksionet e tyre. Nga
ana e tyre, sulmet « barbare » që u përsëritën rregullisht në shek. V-VII, i dhanë dhe ato një
goditje të pandreqshme pjesës më të madhe të qytete·e të Ilirikut Perëndimor. Nishi,
Doklea, Skampa, Amantia, Onkezmi, Luroia nuk i mbijetuan dot kësaj periudhe të trazuar.
Qytete të tjera, si Apolonia, Butrinti, Adrianopoli, Bylisi ,Gla·inica, humbën shkëlqimin e
dikurshëm dhe mbijetuan ·etëm si qendra të thjeshta peshkopale e ushtarako-administrati·e.
Në íakt, edhe burimet e kohës i emërtojnë pjesën më të madhe të qytete·e të hershme, jo më
si qytete ,polis,, por si kështjella ,kastellia, polismata,, duke nën·izuar me këtë rënien e
íunksionit ekonomik e shoqëror të tyre. Shkodra, Lezha, Ulqini, Liknidi ,Ohri, arritën të
mbeten qendra të banuara, ndonëse dhe ato u goditën rëndë. Në mjaít raste, qytetet e
dikurshme u shpërngulën në lartësitë e aíërta, ku popullsia ndihej më e sigurt brenda mure·e
të rindërtuara ose të ndërtuara rishtas. I tillë qe rasti i Krujës, i Kaninës, i Petrelës. Ldhe në
Lezhë, qendra e gra·itetit u zh·endos nga qyteti i poshtëm i zh·illuar rreth portit ,Lissus,, në
pikën e aíërt mbizotëruese, ku ndodhej kështjella e ·jetër.

Një rast të për·eçëm përbën qyteti i Durrësit, i cili edhe në shekujt e mesjetës së hershme
·azhdoi të jetë « metropoli i Ilirikut » ,Niqiíor Brieni,. Qyteti-port, pikënisje e rrugës
Lgnatia, ishte nyja kryesore që lidhte Perandorinë Bizantine me zotërimet e saj në Itali dhe,
në përgjithësi, me Perëndimin. Në shek. V perandor Anastasi I, me origjinë nga ky qytet, e
qarkoi atë me mure solide që u qëndruan të gjitha kohëra·e. Rëndësi e ·eçantë iu kushtua
225
íortiíikimit të Durrësit nga krahu i ·eriut ,Kepi i Pallës,, ku një istëm me gjerësi ¯ km e
bashkonte qytetin me pjesën tjetër të kontinentit. Në këtë krah, ku priteshin goditjet
kryesore kundër qytetit, gjendej e ashtuquajtuara « Porta e Kalorësit », e përmendur më 1246
dhe që e mori emrin nga statuja e bronztë e kalorësit, e ·endosur s`dihet kur mbi traun e
portës. Po në këtë krah ngrihej një kullë e íuqishme, e restauruar më 1225 nga despoti
1eodor Lngjëlli i Artës. Rreth ·itit 1280 anzhuinët ndërtuan në mbrojtje të portit një kullë të
re në krahun jugor, buzë detit, që u lidh me kështjellën bizantine me anë të një muri. Në
këtë anë të kështjellës ekzistonte qysh në shek. XI një lagje e banuar prej tregtarësh nga
Venediku dhe Amalíi. Në pjesën më të lartë të qytetit ndodhej íortesa ,castrum,
praetorium,, ku qëndronte garnizoni i qytetit.

Në shek. XIII edhe qendra të tjera shqiptare, si Drishti, Deja, Shasi, Prizreni, Lezha, Kruja,
Berati, Kanina etj., bënë një hap të rëndësishëm drejt kthimit të tyre nga kështjella me
íizionomi kryesisht ushtarake, në qendra urbane të zh·illuara. Në pamundësi për t`u
zh·illuar brenda rrethit të mure·e të trashëguara nga e kaluara, qytetet në íjalë u shtrinë
jashtë tyre. U íormuan kështu lagjet e jashtme ,proastion, suburbium,, të cilat shumë shpejt
u kthyen në qendra të jetës ekonomike të qytetit. Këtu zh·illoheshin tregjet dhe ishin
përqendruar dyqanet e punishtet. Në mjaít raste, si p.sh. në Berat, këto lagje u rrethuan edhe
ato me mure për t`u mbrojtur në rast rreziku. Për të siguruar íurnizimin me ujë të qytetit,
për·eç burime·e natyrore, shírytëzoheshin ujërat e mbledhura në cisterna të posaçme të
hapura në ·endin më të sigurt të qytetit. Në raste të ·eçanta, si p.sh. gjatë rrethimit të gjatë
të Beratit nga anzhuinët, më 1280-1281, shírytëzohej edhe uji i lumit, me të cilin kështjella
lidhej me sisteme të íshehta e të mbrojtura ·endkalimesh.

Duke íilluar nga shek. XIII, qendra të reja, me drejtim kryesisht tregtar e doganor, lindën në
grykëderdhjet e disa prej lumenj·e kryesorë të Shqipërisë. 1ë tilla qendra ishin: Shirgji
,Bunë,, Shuíadaja ,Mat,, Bregu ,Shkumbin,, Pirgu ,Seman,, Spinarica ,Vjosë, etj..

Zakonisht qytetet kishin nën jurisdiksionin e tyre edhe një territor pak a shumë të shtrirë, që
përíshinte íshatra, toka buke, ·reshta, ullishte, pyje, kullota si dhe kripore apo peshkore.
Kështu, më 12¯4, në juridiksionin e Vlorës ishin dy distrikte ,arkondi, me një numër
íshatrash ,casalia,. Në ·itin 1343 rreth 1¯ íshatra përreth Krujës, mes të cilë·e Zalli, Shën
Vlashi, Vilëza, (erkeza, Kallmeti, ishin pronë e banorë·e të qytetit dhe íiguronin si pjesë e
territorit të tij. Situatë e ngjashme dëshmohet edhe në Shkodër e në Durrës. Për
shírytëzimin e prona·e e të pasuri·e në territoret përreth, banorët e qytete·e punonin ·etë
ose pajtonin ·endas me pagesë ,·illici, ·illani,. Kuíijtë e juridiksionit ishin të përcaktuara
historikisht dhe çdo përpjekje për ndryshimin e tyre bëhej shkak për konílikte, shpeshherë
edhe të armatosura, me qytetin íqinjë. Probleme të tilla juridiksioni pati qyteti i Ulqinit me
atë të Shasit ,Suatium,, Shkodra me Sardën ,Shurdhahun,. Grindja për disa íshatra, që dikur
kishin qenë nën juridiksionin e Drishtit, u bë shkak për marrëdhënie të acaruara midis tij e
Shkodrës, që më 1399 degjeneruan në një përplasje të armatosur.

Në gjysmën e parë të shek. XIV, popullsia e qytete·e u rrit mjaít. Durrësi llogaritej të kishte
atëherë rreth 25 mijë banorë. Qyteti u bë një qendër që thithte ·azhdimisht banorë të rinj
226
nga zonat íshatare. Durrësi dhe Shkodra në shek. XIV njohën një dyndje të madhe
banorësh të rinj të ardhur nga íshatrat përreth. Në shek. XV, një pjesë e mirë e popullsisë së
Pargës përbëhej nga të ardhur prej íshatra·e íqinje Aja e Rapëzi. Në mjaít raste, autoritetet e
mirëprisnin këtë imigracion të brendshëm. Për·eçse sillnin gjak e íuqi të reja, të
porsaardhurit paraqitnin edhe le·erdi të tjera, në shumë raste, si në Durrës, bujqit e ·endosur
në qytet detyroheshin të derdhnin një shumë të caktuar parash ose ta shlyenin këtë shumë
me punë angari në tokat e komunës. Por krahas masa·e íshatare, popullsisë së qytete·e i
shtoheshin edhe íisnikë të rrethina·e që për një arsye apo tjetrën ·endosnin të
shpërnguleshin përíundimisht ose ta kalonin aty një pjesë të mirë të kohës për të ndjekur
interesat e tyre ekonomikë, ose për të shijuar kënaqësitë që jepte jeta qytetare ,pro íactis suis
·el pro placere,. Shumë prej tyre kishin prona, magazina dhe kishin blerë edhe shtëpi të tyre
në qytet. Në shek. XIV urbanizimi i zotër·e të tokës u bë një dukuri normale. Me kohë,
këta përíaqësues të aristokracisë së tokës u integruan në jetën e qytetit, morën në dorë
·eprimtari të ndryshme ekonomike, íituan statusin e « qytetarit » ,ci·is, dhe shpeshherë u
përíshinë në organet drejtuese bashkiake.

Nëse rryma e banorë·e të ardhur prej íshatit jepte ndihmesë në rritjen e popullsisë së
qytete·e, íaktorë të tjerë shkaktonin bjerrjen e saj. Këtu ·ijnë në ·ështrim të parë luítërat
dhe pasojat e tyre shkatërrimtare. Rrethanat e shekuj·e të parë të mesjetës, kur mjaít qytete
u rrënuan për të mos u rimëkëmbur më, u përsëritën herë pas here edhe në mesjetën e
mesme dhe në atë të ·onë, duke çuar drejt rrënimit dhe zhdukjes së plotë qytete të tëra.
Kështu, nga sulmet e tartarë·e, në ·itin 1242, e pësoi keq qyteti i Shasit ,Suatium,, i cili
paskëtaj mbulohet nga heshtja. Në ·itin 1356, si rrjedhim i sulme·e të serbë·e, qyteti i
Drishtit dhe ai i Ballecit përshkruhen si « tërësisht të rrënuara » ,totaliter dissipatum,. Po atë
·it një ushtri serbe sulmoi Beratin, duke djegur e shkatërruar me themel lagjet e jashtme të
qytetit. Duke íilluar nga çereku i íundit të shek. XIV, shumë nga qytetet shqiptare u bënë
pre e inkursione·e osmane, me pasoja të rënda për to.

Përballë sulme·e të ushtri·e të huaja, íorcimi i sistemit të mbrojtjes përbënte një shqetësim
kryesor të autoritete·e dhe të popullsisë së qytete·e. Meremetimi i mure·e dhe i kulla·e
mbrojtëse përbënte në këtë kuptim një ·eprimtari të rëndomtë. Ndërkohë, në momente të
jashtëzakonshme rreziku, siç qe ai që u shíaq nga dhjetë·jeçarët e íundit të shek. XIV me
inkursionet osmane, u ndërmorën masa të pashembullta mbrojtëse. Kështu, për të penguar
inkursionet osmane drejt Butrintit, pak kilometra në ·eri të tij, u ngrit një mur, i quajturi
leksamil, sipas shembullit të murit që, po për të njëjtën qëllim, ishte ngritur në istmin e
Korintit. Për të shmangur goditjet e ushtri·e osmane në ·itet e para të shek. XV, në Durrës
u konceptua një projekt madhështor, që parashikonte hapjen e një kanali në krahun lindor të
qytetit dhe kthimin e tij në një ishull. Rrallimi i popullsisë së qytete·e për shkak të luítëra·e
dhe epidemi·e të ndryshme i detyronte autoritetet e ndonjë qyteti të urdhëronin
ripërkuíizimin e zonës urbane, duke ngritur mure të reja rrethuese brenda perimetrit të
mure·e të dikurshme.

Përpos luítëra·e, dukuri të tjera të zakonshme për kohën, si zia e bukës, epidemitë dhe
íatkeqësitë natyrore, ndikonin në uljen e numrit të banorë·e të qytete·e. Lpidemitë, si ajo e
22¯
murtajës, bënin kërdinë posaçërisht në qytete, ku kishte një dendësi të madhe popullsie dhe
kushte të papërshtatshme sanitare. Qyteti i Durrësit përjetoi epidemi ·dekjeprurëse më
1362, 1401 e 1481. Murtaja e ·itit 1481 goditi rëndë edhe Vlorën, e cila, siç thonë burimet, u
braktis krejtësisht nga banorët që kërkuan shpëtim në íshatrat përreth. Murtaja e ·itit 1348,
e ashtuquajtura ·dekja e zezë, që u përhap në të gjithë L·ropën, shkaktoi ·iktima të shumta
edhe në Shqipëri. Për·eç murtajës, edhe epidemi të tjera, si kolera e malarja, mbillnin
·dekjen në qytetet shqiptare.

Pasoja të rënda për qytetin kishin íatkeqësitë e ndyshme natyrore. Përmbytjet, zjarret dhe
tërmetet goditnin herë pas here, duke shkaktuar pasoja të rënda e duke ndryshuar deri edhe
íizionominë e tyre. 1ërmeti i ·itit 1269 e shkatërroi thuajse krejtësisht qytetin e Durrësit
dhe, me atë rast, një pjesë e mirë e banorë·e që mbijetuan gjetën strehë në qytete íqinjë, si në
Berat, ose emigruan në Itali. Një tërmet shkatërrues goditi, më 1356, edhe qytetin e Beratit,
kurse më 1452 ishin rruíetë ato që dogjën e shkretuan qytetin e Dejës.

Për të shmangur rrezikun e rënies së zjarre·e e të epidemi·e, autoritetet bashkiake në qytete,
si Durrësi, Shkodra, 1i·ari etj., nxirrnin urdhëresa që disiplinonin ndërtimin e shtëpi·e,
hedhjen e plehra·e në ·ende të caktuara dhe derdhjen e ujëra·e të zeza në kanale e gropa të
posaçme. Problemet e higjienës qytetare gjenin pasqyrim edhe në Statutet e qytete·e, siç
pro·ojnë Statutet e qytetit të Shkodrës. Megjithatë kushtet e jetesës, ·eçanërisht në lagjet
popullore mbeteshin shumë të rënda dhe shtëpitë e ulta me dërrasë e kashtë të ngjitura njëra
pas tjetrës, rrugët e ngushta e të errëta, që ktheheshin në depozita plehrash e ujërash të zeza,
bëheshin ·atra zjarri e epidemish ·dekjeprurëse.

Problemi i sigurisë ishte gjithashtu një shqetësim i ·azhdueshëm dhe që nuk lidhej ·etëm me
situatat e jashtëzakonshme të konílikte·e të jashtme. Rastet e sulme·e dhe të plaçkitje·e
ndaj qytetarë·e dhe pronës së tyre ishin të shpeshta, ·eçanërisht në orët e ·ona. Statutet e
Shkodrës i detyronin qytetarët që lë·iznin natën të mbanin pishtarë të ndezur, për t`u
identiíikuar nga rojet e qytetit. Nëse ndokush kapej duke lë·izur pa pishtar « pas rënies së
kambanës së tretë », atij i ·iheshin në ngarkim ·jedhjet që rastësisht ndodhnin atë natë në
qytet.

Ldhe më e rrezikshme ishte dalja jashtë qytetit. Punëtorët e kripore·e të Durrësit shkonin
në punë të armatosur me shkopinj, çekiçë e shpata nga írika e plaçkitës·e ,1436,.

Banorët e qytete·e, që kishin statusin e qytetarit ,ci·is,, ndaheshin në íisnikë ,nobiles, e
popullorë ,popolares,. lisnikët përíshinin sipërmarrësit e mëdhenj, pronarët e anije·e,
tregtarët, nëpunësit e lartë komunalë, si dhe pronarët e mëdhenj të toka·e që jetonin në
qytet. Zakonisht shtëpitë e tyre ndodheshin në pjesën më të lartë e më të mbrojtur të qytetit
,castrum,, që izolohej nga pjesa tjetër me mure dytësore. Në aktet mesjetare përíaqësuesit e
íisnikërisë qytetare dallohen nga titulli « zot » ,kyr, ser, që shoqëron emrin e tyre. Në
shtresën e popullorë·e përíshiheshin zejtarët e tregtarët e zakonshëm, çirakët, kallíët,
marinarët, punëtorët e krahut në përgjithësi. Në qytete kishte edhe një masë të madhe
banorësh, kryesisht të ardhurit rishtas nga íshatrat, që ende nuk e kishin íituar të drejtën e
228
qytetarisë. Këta ishin të përjashtuar nga një sërë të drejtash dhe nga pjesëmarrja në jetën
politike e shoqërore të qytetit.

Banorët e qytete·e kishin një sërë detyrimesh ndaj kryezotit ose komunës. Si dëshmi të
njohjes së so·ranitetit mbi tokën, ata u paguanin atyre një shumë të prerë për sokun e
obrokun apo siç quhej ndryshe akrostiku. Detyrime të tjera paguheshin për masat e peshat,
për tregun, për therrjen e bagëtisë, për peshkimin, për mirëmbajtjen e mure·e të qytetit
,maldenar,. Në raste të ·eçanta, qytetarët detyroheshin të kryenin edhe shërbim roje në
muret e qytetit ose të merrnin pjesë në punime mbrojtëse.

Dallimet ekonomike dhe pakënaqësitë shoqërore, marrëdhëniet shpeshherë problematike me
rrethinën bujqësore dhe me aristokracinë e saj, ndërhyrjet e ndikimet e huaja, ishin disa nga
íaktorët që ushqenin koníliktualitetin në qytetet shqiptare në mesjetë. Shprehja më e lartë e
tyre ishin re·oltat popullore, si ato të kapërcimit të shek. XIV-XV në Shkodër e në Drisht,
re·olta që bashkuan masa të gjera të qytetit e të íshatit kundër « kryezotit » të huaj dhe
íisnikë·e ·endas të lidhur me të. Por edhe kur shumë nga qytetet ranë nën sundimin e
íisnikë·e ·endas, në gjysmën e dytë të shek. XIV, koníliktet me ta nuk munguan. Me të tilla
u shoqërua hyrja e Balshaj·e në Shkodër, në 1i·ar apo në Vlorë, sundimi i 1opiaj·e në
Durrës apo i Dukagjinë·e në Lezhë. Koníliktet në íjalë ishin shprehje e një dukurie të
përgjithshme për Ballkanin e mbarë L·ropën íeudale. Qytetet detyroheshin t`u paguanin
kryezotër·e ose íisnikë·e një shumë të caktuar ,akrostik, census, dacium, tributum,. Në ·itin
1363, Durrësi u detyrua të rrisë doganat e portit, për të siguruar tributin për íisnikët íqinjë.
Komuna e 1i·arit duhej t`i paguante Balshës 2 000 dukate në ·it.

Pa·arësisht nga lidhjet e ngushta dhe nga íakti që marrëdhëniet qytet-íshat rregulloheshin
nga tradita, doket e deri te normat statutore, nuk mungojnë rastet e konílikte·e të ashpra deri
të përgjakshme mes banorë·e të qytetit dhe të íshatit. Domethënës për shkallën e armiqësisë
që ndizej herë pas here është rasti i ·itit 1438, kur qytetarët e egërsuar të 1i·arit sulmuan një
íshat në rrethin e Ulqinit, duke djegur shtëpi e duke ·rarë e masakruar banorë.

Krahas qytetarë·e me të drejta të plota ,ci·es,, që merrnin pjesë pa kuíizim në jetën
ekonomike, shoqërore e politike të qytetit, në qytetet tona përmenden shpesh edhe banorët
me qëndrim e status të përkohshëm ,habitantes, morantes,, të cilët jo rrallë herë ishin
artizanë, tregtarë e sipërmarrës të huaj. Në shek. XI në Durrës dëshmohen dy koloni me
qytetarë nga Venediku e nga Amalíi, që kishin lagjet si dhe kishat e tyre, përkatësisht kishën e
Shën Andresë dhe kishën e Shën Mërisë së amalíitanë·e. Venecianët e Durrësit, sipas
kronistit italian Malaterra, ishin « nga íamilje íisnike » ,de nobili genere,. Ashtu si ·enecianët
në Durrës, edhe raguzanët kishin në Shkodër, në 1i·ar e në Vlorë kolonitë e tyre tregtare me
lagje e kisha të ·eçanta. Në Durrës, në ·itin 1401, dëshmohen edhe disa banorë hebrenj, të
·aríër e të paktë në numër. Ata merreshin kryesisht me tregtinë e ·ogël, dhe, siç del, ishin të
detyruar të paguanin një taksë shtesë. Një prani e ·ogël hebrenjsh dëshmohet edhe në Vlorë,
në íund të shek. XIV.

1ë huajt nuk kishin të drejtë të zgjidhnin e të zgjidheshin në organet bashkiake, porse
229
gëzonin mbrojtje të ·eçantë për jetën e pasurinë e tyre. Venediku e Raguza kishin konsujt e
tyre në qytete, si Durrësi, Vlora, Spinarica, që mbronin interesat e qytetarë·e të tyre.
Ndonëse midis masës së qytetarë·e dhe këtyre banorë·e të huaj të qytetit lindnin herë pas
here keqkuptime, këto nuk dëshmohet të jenë shndërruar ndonjëherë në pogrome e
raprezalje kundër tyre. Marrë·eshje të rregullta dypalëshe garantonin jetën e pasurinë e
qytetarë·e ·enecianë apo raguzanë në Durrës ose në Vlorë. Megjithatë, ndodhte që në
kohën e kriza·e politike midis qytete·e shqiptare dhe shtete·e të Venedikut, Raguzës,
Napolit etj., tregtarët e sipërmarrësit e ndryshëm me origjinë nga këto shtete, të bëheshin
objekt i armiqësisë dhe i sulme·e të popullsisë ·endase. Në raste të tilla, Republika e
Venedikut ose ajo e Raguzës, kanë hyrë në traktati·a të gjata me perandorin bizantin apo me
princërit e zotërit shqiptarë, për të siguruar dëmshpërblime për qytetarët e ·et.

Në qytetet e zh·illuara të bregdetit, ·eçanërisht në Durrës, kishte një rreth tregtarësh e
sipërmarrësish ·endas të lidhur ngushtësisht me interesa ekonomikë me Raguzën e sidomos
me Venedikun. Ata eksportonin dhe importonin prej andej mallra të ndryshme dhe
shpeshherë kishin aty magazina, dyqane, madje dhe shtëpi të tyre. Sipas burime·e të kohës,
për shkak të interesa·e ekonomikë, por edhe të një íormimi kulturor kozmopolit, kjo
kategori njerëzish në marrëdhëniet e përditshme shpeshherë « hiqej sikur të ishte me origjinë
·eneciane » ,pro Venetis expediantur,. Kjo shtresë kishte mbështetjen e Venedikut. Në íakt,
në momentin e kalimit të Durrësit në duart e Venedikut, më 1392, u duk qartë roli ·endimtar
i këtij krahu « íilo-·enecian », ku bënte pjesë edhe kryepeshkopi durrsak Dhimitër Nesha, si
dhe ndonjë íeudal i íuqishëm i rrethina·e.

Institucionet qeverisëse në qytetet shqiptare

Në pikëpamje të strukturës shoqërore e të organizimit politik, në Shqipërinë mesjetare
ndesheshin dy lloje qytetesh: qytetet e llojit italo-dalmatin dhe ato të tipit bizantin. Që të
dyja këto gëzonin një traditë të gjatë ·etëqe·erisëse, bartëse e së cilës ishin íillimisht një grup
íamiljesh, që shquheshin për pasuri, prona e pushtet. 1ë tilla qenë në Durrës gjatë shek. X-
XIII íamiljet Krisili e Kabasilla ,Kabashi,, pinjollë të të cila·e shíaqen herë pas here si « të
parë » të ·endit ,proteuon, dhe si mbajtës titujsh e dinjitetesh të larta bizantine, përíshirë ato
të arkondit e të patricit. luqia ekonomike e këtyre íamilje·e mbështetej në ndërtesat,
dyqanet, depot e në anijet që ato zotëronin në qytet, e sidomos në sipëríaqet e mëdha të
toka·e që kishin sa në rrethet e Durrësit, aq edhe në Lezhë, Mat, Myzeqe e deri në Dibrën e
në Kolonjën e largët. Në Vlorë e në krahinën e saj, prej shek. XI e deri ·onë në shek. XVII,
íamilja lrëngu është ·azhdimisht protagoniste në qe·erisjen dhe në ngjarjet që lidhen me atë
zonë.

Gjatë gjithë periudhës së sundimit bizantin apo të sundime·e të tjera të huaja, të drejtat
so·rane mbi qytetet i përkisnin kryezotit, që sipas rastit mund të ishte perandori bizantin,
mbreti serb, mbreti i Napolit apo Republika e Venedikut. Këta e ushtronin so·ranitetin
nëpërmjet zyrtarë·e të caktuar enkas prej tyre dhe që ishin njëherësh komandantë të ushtrisë
dhe gjykatës. Në ·itin 1166 në Krujë íunksione të tilla kryeshin nga një prior, kurse në
Durrës nga një proteuon ,të dyja íjalët, njëra latine e tjetra bizantine, përkthehen « i pari »,.
230
Në shek. XIII Ulqini dhe 1i·ari kishin në krye një kont. Në periudhën e íundit bizantine
dhe gjatë sundimit serb të Steían Dushanit ,1332-1355, mjaít qytete kishin në krye sebastin
ose qeíalinë, që u korrespondojnë oíiqe·e napolitane e ·eneciane të kontit e të kapitenit
,shek. XIII-XIV,. Në kohën e sundimit të despotë·e serbë Llazare·içë ,1421-1443,, në
Drisht, në 1i·ar e në No·obërdë kryezoti përíaqësohej nga ·oj·oda. lunksioni i tij,
kryekëput ushtarak, ílet për një kuíizim të të drejta·e tradicionale ·etëqe·erisëse të këtyre
qytete·e.

Me shembjen e Perandorisë Serbe të Steían Dushanit ,1355,, mjaít nga qytetet ranë në dorë
të krerë·e íeudalë shqiptarë: Balsha ,Shkodra, Drishti, 1i·ari, Vlora,, Zaharia ,Deja,,
Dukagjini ,Lezha,, 1opia ,Durrësi, Kruja,, Gropa ,Ohri, Dibra,, Muzaka ,Berati, Kosturi,,
Zenebishi ,Gjirokastra, Parga,, Shpata ,Arta, etj.. Në ndonjë qytet, si në Drisht, në Shas e
diçka më përpara në Prizren, pushteti laik ushtrohej në mënyrë të pazakontë nga peshkopi i
qytetit. Shenja për një përíshirje të klerit në qe·erisjen e qytetit ekzistojnë edhe në 1i·ar, ku
më 13¯2 përmendet « burgu i kryepeshkopit ».

Venediku solli një nomenklaturë të re në qe·erisjen e qytete·e shqiptare pas ·itit 1392, kur ai
u bë zot i tyre. Në Durrës u ·u të qe·eriste bail-kapiteni, në Shkodër kont-kapiteni, kurse në
1i·ar e në Drisht qe·eritari ·enecian quhej podesta. Në Lezhë pushteti ·enecian
përíaqësohej nga kështjellari ,castellanus, i qytetit.

Gjithsesi, edhe në kohën e sundime·e të huaja, posti i qe·eritarit u besohej në ndonjë rast
edhe ·endas·e. Kështu, më 1251 konti i Drishtit ishte një íisnik ·endas, po përíaqësues i
parisë lokale ishte më 1266 edhe kapiteni i Durrësit, Andre Vrana, që ishte caktuar në atë
post nga kryezoti i radhës, mbreti Maníred lohenshtauíen i Sicilisë.

Përgjithësisht, sundimtarët e huaj përpiqeshin të íitonin simpatitë e parisë dhe të popullsisë
së qytete·e, duke u përpjekur të harmonizonin interesat e ·eta me interesat dhe ndjeshmëritë
e ·endas·e. Megjithatë, që një harmonizim i tillë ishte i pamundur, këtë e tregojnë ankesat e
·azhdueshme të përíaqësi·e qytetare ndaj shkelje·e dhe abuzime·e që qe·eritarët e huaj
bënin gjatë ushtrimit të mandatit të tyre. Kështu, në shek. XV, banorët e 1i·arit ishin aq
shumë të zemëruar nga për·etësimet e paligjshme, nga detyrimet e angaritë arbitrare si dhe
në përgjithësi nga sjelljet e ·razhda të podestasë ·enecian Xhakomo Delíin, saqë e kishin
bërë zakon ta quanin atë me emrin « Neron ».

Një nga lëshimet themelore, që kryezotët e ndryshëm u detyruan t`u bënin qytete·e
shqiptare, ishte njohja deri në një íarë shkalle e kuadrit juridik e institucional, që përbënte
thelbin e autonomisë tradicionale të tyre. Në çastin e ·ënies në zotërim të Durrësit,
përkatësisht në 12¯2 e 1392, Karli I Anzhu dhe Republika e Venedikut nxituan të deklaronin
qëllimin e tyre për të respektuar pronat, pri·ilegjet si dhe statutet e « doket e mira » ,bonos
usus, të durrsakë·e. Një pjesë e të ardhura·e, që merreshin nga doganat komunale ,në
Shkodër dogana e peshkut, në Drisht ajo e mishit dhe e barit,, edhe paskëtaj ·azhduan të
shkonin në dobi të bashkisë. Mbi të gjitha, u ruajtën deri diku institucionet tradicionale
·endase, që ·azhduan të íunksiononin krahas pushtetit të kryezotit të përíaqësuar nga
231
qe·eritarët e tij. Në Durrës, Vlorë e gjetkë dëshmohet mbijetesa e bashkësisë së qytetarë·e
,uni·ersitas, communitas,, që ishte íorma më e gjerë e organizimit qytetar. Ishin pikërisht
banorët e qytetit me status të qytetarit, që në një ditë të caktuar të ·itit mblidheshin dhe
zgjidhnin nëpunësit komunalë. Në Shkodër mbledhja e qytetarë·e bëhej ditën e Shën
Markut, më 25 prill. Atë ditë kambanat e Shën Steíanit ítonin popullin të grumbullohej në
sheshin para katedrales, ku në praninë e peshkopit dhe të parisë së qytetit bëhej përzgjedhja e
gjyqtarë·e ,tre,, e këshilltarë·e ,tetë, dhe e íinancierë·e ,dy, të komunës. Mandati i tyre ishte
për një ·it. Gjykatësit, këshilltarët, íinancierët bashkë me më të shquarit e qytetarë·e ,boni
homines, ishin anëtarët e një asambleje më të ngushtë, Këshillit komunal. Ky mblidhej nën
drejtimin e gjykatësit të parë, që në Durrës e në Vlorë quhej me emrin bizantin prokathemen,
dhe trajtonte çështje që kishin të bënin me besnikërinë dhe me integritetin moral të
qytetarë·e e të nëpunës·e komunalë. Veç kësaj, Këshilli komunal kishte detyrë të zgjidhte
një radhë tjetër nëpunësish, mes të cilë·e noterët dhe sekretarët e gjyqit ,cancellarius,.
Noterët në mjaít raste parapëlqeheshin me kombësi të huaj, për të shtuar shkallën e
besueshmërisë së tyre. Për këtë qëllim, noterët rekrutoheshin jo rrallë edhe nga radhët e
klerit. Në Durrës dualizmi kulturor-íetar pasqyrohej edhe në ekzistencën paralele të dy
noteriate·e: noterë që i përpunonin aktet e tyre në latinisht dhe ata që i përpunonin në
greqishten bizantine.

Në Vlorë, si nën sundimin bizantin e serb, ashtu edhe në kohën e sundimit të Balshaj·e
,13¯1-1418,, ndër postet më të rëndësishme komunale ishte ai i admiralit, që tradicionalisht
mbulohej nga një íisnik ·endas. L njëjta gjë ndodhte në Durrës me postin e protontinit. Si
admirali, ashtu edhe protontini, ishin komandantë të ílotës së qytetit.

Caktimi i ·ulës së qytetit, i njësi·e të matjes e të pesha·e ishin disa nga prerogati·at kryesore
të organe·e bashkiake. Ato ishin të patjetërsueshme. (do qytet kishte ·ulën, masat e peshat
e ·eta. Një nëpunës i posaçëm ishte caktuar për të ·eriíikuar çdo muaj saktësinë e tyre. Në
Durrës masat dhe peshat e autorizuara mbanin ·ulën e qytetit. Statutet e Shkodrës
parashikonin dënime të rënda për ata që përdornin masa e pesha të íalsiíikuara. Në Durrës
·ula e qytetit ·ihej edhe mbi thasët e kripës, prodhimi i së cilës ishte monopol i bashkisë. Në
Shkodër letrat që mbanin ·ulën e qytetit ,charta sigillata, kishin ·lerën e dokumentit autentik,
njëlloj si aktet noterike.

Statutet ishin shprehja më e lartë e organizimit komunal të qytete·e shqiptare në mesjetë.
Ato përmblidhnin aktet normati·e që rregullonin në tërësinë e tyre organizimin e
íunksionimin e qytetit, si dhe marrëdhëniet midis qytetarë·e, midis tyre dhe shtetit, midis
·etë qytetit dhe ambientit rrethues. Nga të dhënat e deritanishme del se me statute ishin
pajisur Durrësi, Shkodra, Drishti, 1i·ari e Ulqini. Statutet e Durrësit u nxorën jashtë
përdorimit dhe humbën gjatë sundimit të 1opiaj·e në qytet ,1368-1392,. Disa ·ite pas
kalimit të qytetit nën sundimin e Venedikut, më 1398, u gjetën 35 kapituj të këtyre statute·e,
që ruheshin në ku·endin írançeskan të qytetit. Statutet e Drishtit, të quajtura « Statutet dhe
urdhëresat e kapitullit të kishës katedrale të Drishtit », pasqyrojnë jetën e një qyteti që
identiíikohej me íenë dhe ku kleri, posaçërisht peshkopi i qytetit, kishin një rol mbizotërues.
Ato që ruhen të plota janë pikërisht « Statutet e Shkodrës », një kopje e të cila·e u zbulua së
232
íundi në íondet e Muzeut Korrer në Venedik. « Statutet e Shkodrës », siç thuhet në Kreun
IV të tyre, ruheshin në dy kopje autentike, njëra në dhomën e thesarit dhe tjetra pranë
gjykatës së qytetit. Ato përbëhen nga 2¯9 kapituj shkruar në ·enecianishten e shek. XV.
Ldhe pse të ngjashme me statutet e qytete·e italo-dalmatine, statutet e Shkodrës përmbajnë
mjaít elementë origjinalë, që i reíerohen ambientit speciíik shqiptar. Mjaíton të përmenden
në këtë suazë reíerencat ndaj institucionit të « besës » dhe të « hakmarrjes », që nuk gjenden
në statute të tjera.

1regtia dhe zejet

Për shkak të pozitës së saj të ía·orshme strategjike si urë midis Lindjes e Perëndimit,
Shqipëria ·azhdoi të jetë në mesjetë një ·end i përíshirë në trajektoret kryesore të lë·izje·e
tregtare, posaçërisht të atyre me drejtim Perëndim-Lindje e anasjelltas. Një numër i madh
rrugësh zinin íill nga pikat bregdetare të 1i·arit, Ulqinit, Shirgjit, Meduës ,Shëngjinit,,
Shuíadasë, Durrësit, Bregut, Pirgut, Spinaricës, Vlorës, Butrintit, Sajadhës, Pargës etj.. dhe
zgjateshin drejt brendësisë, duke u ndalur në qendrat e njohura të Bresko·ës, Z·eçanit,
Nishit, Pejës, Prizrenit, Shkupit, Dibrës, Ohrit, Manastirit, Janinës, Kosturit, Selanikut e deri
në Konstandinopojë.

Durrësi dhe rruga e ·jetër Lgnatia qenë dy nyje thelbësore në rrjetin ndërkombëtar të
shkëmbime·e tregtare. Që në shek. XI dhe akoma më shumë në shekujt pasardhës, tregtarë
·enecianë sillnin në Durrës produkte të ndryshme, një pjesë të të cila·e e çonin drejt Lindjes
nëpërmjet rrugës Lgnatia. Veprimtari e ethshme zh·illohej edhe në krahun e kundërt, nga
Konstandinopoja e Selaniku për në Durrës, e prej këndej, me anije, për në Venedik. Bartës
të tregtisë në një itinerar të tillë ishin shpeshherë edhe tregtarët durrsakë, të cilët ·azhdimisht
përmenden me anijet e tyre në Venedik. Rëndësinë e tyre e e·identon qysh më 1155
gjeograíi arab Al Idrizi. Në këtë qark tregtar, midis Venedikut e Konstandinopojës,
Shqipëria íutej natyrshëm me eksportet dhe me importet e saj. Gruri, kripa, produktet e
leshit, bulmetrat, ·era, dylli, mëndaíshi, lëkurët, lënda e drurit ishin zërat kryesorë të tregtisë
e të eksporte·e shqiptare. Mes tyre, një ·end të rëndësishëm zinte edhe eksporti i bagëtisë së
gjallë. Një objekt luksi ·eçanërisht të kërkuar përíaqësonin kuajt, posaçërisht ata të
Kolonjës. Më 1391, perandori Manueli II Paleologu i dhuroi ministrit të tij, Georg Mazalon,
« kalë arbërie » ,albanos hyppos,, duke e quajtur atë « një dhuratë të shkëlqyer për një burrë
të shkëlqyer ». Për të shkuar nga prodhuesi te konsumatori produktet e ndryshme
rëndoheshin me dogana e taksa të ndryshme, që shpeshherë bëheshin objekt kontestimi mes
tregtarë·e dhe autoritete·e. Dhënia e pri·ilegje·e doganore ishte kërkesa kryesore që
Republika e Venedikut dhe ajo e Raguzës u kërkonin autoritete·e në Shqipëri. 1ë tilla
pri·ilegje jepeshin me marrë·eshje të ·eçanta, siç ishte ajo e Dhimitrit të Arbrit me Raguzën
,1208,, ose ato të qytete·e të Durrësit e Vlorës me qytetet italiane të Adriatikut: Ankonën,
Riminin etj..

Pri·ilegjet tregtare, të akorduara më 1208 nga Princi Dhimitër i Arbrit, zbulojnë që në këtë
kohë Republikën tregtare të Raguzës si një partner të rëndësishëm për qytetet dhe
sundimtarët lokalë shqiptarë. Në íakt, tregtarët raguzanë u shquan për një prani të
233
kudondodhur të tyre në tre·at shqiptare, në kërkim të produkte·e jetike për qytetin-shtet të
Adriatikut, ·eçanërisht të grurit e të kripës. Aktet raguzane të shek. XIII-XV dëshmojnë
qartë se Republika e Raguzës në luítë të përhershme me zotërinjtë slla·ë të prapatokës dhe
me Republikën ri·ale të Venedikut, e bazonte mbijetesën e ·et edhe tek importet që ·inin
nga Shqipëria.

1regtarët raguzanë importonin me shumicë lëndë druri nga limanet e ·ogla, që duke íilluar
nga shek. XIII, lindën në grykëderdhjet e lumenj·e kryesorë të Shqipërisë. Si pasojë e
prerje·e masi·e të porositura prej tyre, sipëríaqe të tëra pyjore që mbulonin íushën
perëndimore, ·eçanërisht në derdhjet e Matit, Bunës e Drinit, erdhën duke u zhdukur.

Produkte të tjera të eksportit shqiptar drejt Raguzës ishin ·era, dylli, mëndaíshi, ·elanija,
lëkurët e deri armët dhe plumbi e argjendi, që mbërrinin nga qytetet e Koso·ës. Nga ana
tjetër, një numër produktesh të zgjedhura ·inin në Shqipëri nga jashtë, kryesisht nga
Venediku, Raguza e qytetet e tjera italiane. 1ë tilla ishin cohërat e shtrenjta, armë, stoli prej
ari, xhama, enë e orendi shtëpie prej xhami e íajance etj.. Vlora ishte bërë në shek. XIII-XIV
një qendër për tregtinë e beharna·e, që mbërrinin këtu nga ·endet e Lindjes dhe prej këtej
rishpërndaheshin për në Venedik e qendra të tjera të Italisë e të Dalmacisë.

Vëllimi i madh i shkëmbime·e tregtare diktoi qysh herët praninë e përíaqësues·e të
Venedikut ose të Raguzës në qytetet kryesore shqiptare, ku ata përíaqësonin dhe mbronin
interesat e shtetas·e të tyre. Njoítimi i parë mbi ekzistencën e një « konsulli » ·enecian në
Durrës i përket ·itit 1249 ,Nicolaus Mauro, consultor Venetorum in Durachio,.

Më 12¯¯ dëshmohet për herë të parë prania e një « konsulli » ·enecian edhe në Spinaricë, gjë
që në ·et·ete ílet për lulëzimin e kësaj qendre të re tregtare në bregdetin në ·eri të Vlorës.
Spinarica ishte porti kryesor nga ku niseshin për në Raguzë eksportet e grurit dhe, për të
mbështetur ·eprimtarinë e tregtarë·e raguzanë, një konsull i Raguzës u caktua të ·epronte në
këtë qendër tregtare ,1301,. Ldhe në Prizren Raguza kishte ·endosur konsullin e saj, të
paktën nga ·iti 1332. Konsuj të Venedikut e të Raguzës kishte edhe në Shkodër e në Ulqin.

Qytetet shqiptare u kthyen në qendra të zh·illuara të prodhimit zejtar. Në Durrës dhe, në
një masë më të ·ogël në Vlorë, një masë e madhe njerëzish e kishin lidhur jetën me detin.
Për·eç pronarë·e të anije·e, të kapitenë·e ,nauclerius, dhe të detarë·e të thjeshtë, kishte
edhe grupe të tëra që merreshin me peshkim e me nxjerrjen e kripës. Karpentierë e ndërtues
anijesh merreshin drejtpërsëdrejti me prodhimin e barka·e dhe të anije·e. Në íushën e
përpunimit të drurit shquheshin edhe prodhuesit e ·oza·e ,botarii,. Në Durrës përmenden
gjithashtu zanate të tjera: lëkurëtarë, këpucarë, bukëpjekës, kasapë ,macellarius,.
Gurskalitësit ,petrarii, e këpucarët përmenden pak a shumë në të gjitha qytetet, ndërkohë që
prodhimi i mëndaíshit zinte mjaít íorca pune në Shkodër, Prizren, Pult, Drisht, Vlorë e në
Berat.

Në Prizren, në Durrës e në Shkodër punohej metali për prodhimin e armë·e, të ·egla·e të
punës dhe të orendi·e shtëpiake. Në Ulqin e Shkodër njiheshin prodhuesit e kambana·e, në
234
Vlorë përmenden prodhuesit e shpata·e ,spadarius,, kurse íarkëtarët ,íerrarii, gjendeshin pak
a shumë në çdo qytet të Shqipërisë. Shqiptarët shquheshin në mbathjen e kuaj·e, aq sa në
disa qytete italiane ·eçohej mënyra shqiptare e mbathjes së kuaj·e ,íerrare al modo albanese,.
Qytete të Koso·ës, si No·obërda, Z·eçani, Janje·a, për·eçse për nxjerrjen, dalloheshin edhe
për punimin e mjaít xeherorë·e, si arit, argjendit, plumbit. Prizreni gëzonte një íamë të
pakrahasueshme për aítësitë e argjendarë·e të tij.

Ndër mjeshtëritë që kërkonin një përgatitje të ·eçantë ishin ato të mjekut, piktorit e të
arkitektit. Mjeshtër të këtyre zanate·e i gjejmë të ushtrojnë ·eprimtarinë e tyre edhe jashtë
·endit, siç qe rasti i një piktori nga Durrësi që më 1388 punonte për llogari të komunës së
Raguzës, ose rasti i arkitektit Andre Aleksi po nga Durrësi, i cili midis ·ite·e 1448-14¯¯
ndërtoi një sërë kishash e altaresh në qytetet dalmatine të Arbes, 1raut e Splitit. Në Berat
kishte mjeshtër të shquar në pikturë, në punimin e arit e të argjendit, në gdhendjen e drurit.
Porositës i ·eçantë i punë·e të tyre ishte kisha, për llogari të së cilës ata punuan miniaturat
elegante të kodikë·e, aíresket, ikonat, ikonostasët, pajisjet e orenditë e çmuara të kultit, që
pjesërisht ruhen deri sot. Porositës të ·epra·e me ·lerë artistike ishin gjithashtu komunat
qytetare si dhe përíaqësues të aristokracisë.

Në qytetet kryesore zejtarët ishin të organizuar në korporata. Në Prizren këpucarët kishin
shoqatën e tyre të drejtuar nga kryemjeshtri ,protomaistor,. Në Durrës një kryekasap
,protomacellarius, drejtonte shoqatën e kasapë·e të qytetit. Shoqatë kishin në Durrës edhe
noterët. Organizimet zejtare merrnin shpeshherë ngjyra íetare. Në Shkodër, Drisht, Ulqin e
në 1i·ar organizime të tilla quheshin « shkollë » ose « ·ëllazëri » ,scuola, írataglia,. Ato
mbanin emrin e një shenjtori, patroni. Kështu, në Shkodër njihen « shkolla e Shën
Barbarës », « shkolla e Shën Mërkurit » dhe « shkolla e Kryqit të Shenjtë ». Në Drisht tri
shkollat më me emër ,scuole maiores, ishin e Shën Gjergjit, e Shën Mërisë dhe e Kryqit të
Shenjtë. Ndikimi i kishës në këto organizata zejtare shíaqet edhe nga emri me të cilin thirrej
mbledhja e anëtarë·e të tyre, kapitull ,capitulus,. Për·eçse mbronin interesat e anëtarë·e të
tyre, organizatat në íjalë merreshin edhe me ·epra bamirësie, duke oíruar ndihmë për të
·obektët e të sëmurët.

1regues i zh·illimit ekonomik dhe i rritjes së ·ëllimit të tregtisë në qytetet e Shqipërisë është
edhe qarkullimi i madh i monedha·e. Përdoreshin që nga monedhat me ·lerë të ·eçantë prej
ari, si ato të Bizantit ,hyperper, nomisma, emmanuelata,, dukati i Venedikut e íiorini i
lirences, deri te monedhat prej argjendi, bronzi e bakri, si groshi, denari, stamena etj.. Rritja
e autonomisë së qytete·e dhe krijimi i principata·e të pa·arura shqiptare në shek. XIV-XV u
pasqyrua edhe në prerjen e monedha·e ·endase. Monedhën e ·et e kishin në këtë kohë
Shkodra, Ulqini, 1i·ari, Drishti, Shasi ,Souacia,. Monedha e Shasit paraqet, në njërën anë,
kështjellën e qytetit me shkrimin latinisht Ci·itas Souacia, kurse në krahun tjetër mban
íigurën e padronit të qytetit, Shën Gjonit. Monedha të tyre prenë edhe sundimtarë të
íuqishëm shqiptarë, si Gropajt e Ohrit e Balshajt e Shkodrës. Monedha e Gjergjit II Balsha
ka në njërën anë padronin e qytetit të Shkodrës, Shën Steíanin, kurse në anën tjetër simbolin
e Balshaj·e, ujkun, të rrethuar nga emri në latinisht i Gjergjit.

235
K R L U I I I

IUNDI I SUNDIMLVL 1L HUAJA.
IORMACIONL1 SH1L1LRORL SHQIP1ARL
NL SHLK. XIV - IILLIMI I SHLK. XV



J. SHKLPU1JA NGA BIZAN1I DHL LKSPANSIONI SLRB NL 1RLVA1
SHQIP1ARL

Iundi i pranisë anzhuine dhe shtrirja e depërtimit serb në Shqipëri

Me thyerjen përíundimtare të ushtri·e anzhuine në Berat më 1281, Perandoria Bizantine e
ri·endosi edhe një herë autoritetin e ·et në Shqipëri, por kontrolli i saj kuíizohej tani në një
zonë më të ngushtë në krahasim me íundin e shek. XII. Në krahun ·erior bizantinët morën
Durrësin dhe Krujën, por nuk arritën të shtriheshin më tutje. Atë kohë mbreti serb Steían
Uroshi II Milutin ,1282-1321, kishte nisur një mësymje në íront të gjerë në gjithë ·ijën Mat-
Ohër. Madje, më 1296 ai mundi të pushtonte përkohësisht edhe Durrësin, ndërkohë që në
krahun lindor ushtritë serbe nuk mundën t`i aírohen Ohrit, të mbrojtur nga íisniku shqiptar,
Progon Skurra. Një mbishkrim mbi murin e kishës së Shën Klementit në Ohër, rindërtuar
prej tij në ·itin 1295, kujton se Progoni mbante titullin e lartë bizantin të heteriarkut të madh
dhe se gruaja e tij, Ludokia, ishte mbesë e perandorit Androniku II Paleolog.

Gjithsesi paqja e arritur më 1299 midis perandorit Androniku II të Bizantit dhe mbretit serb
Uroshi II ua njohu serbë·e territoret e pushtuara në ·eri të Durrësit e të Ohrit. Megjithatë,
ato ·azhduan të jenë një zonë jo e qetë. Nga njëra anë, inkursionet serbe ·azhduan edhe
paskëtaj në jug të Matit, por, nga ana tjetër, në ·itet e para të shek. XIV ·ihet re një
riakti·izim i anzhuinë·e të Napolit në Shqipëri. Vërshimi i serbë·e në tre·ën e Durrësit dhe
të Arbrit të hershëm prekte edhe interesat e anzhuinë·e e të Papatit, të cilët ·azhdonin ta
konsideronin ·eten si titullarë të pushtetit laik e íetar në ato tre·a. Rikthimi i anzhuinë·e në
Shqipëri u mirëprit edhe nga ·etë íisnikëria shqiptare, e cila shpresat e një ndalimi të
mësymjes serbe i ·arte tashmë te bashkëpunimi me botën perëndimore katolike. Në shtator
1304 bashkësia qytetare e Durrësit dhe krerët shqiptarë nga íamiljet Matrënga, Arianiti,
Skurra, Blinishti, Zenebishi, Shpata etj., njohën për kryezot princin lilip të 1arentit, djalin e
mbretit Karli II Anzhu. Nga ai çast trashëgimtari i íronit të Napolit mori dhe titujt zot i
Mbretërisë së Arbrit dhe despot i Romanisë ,Lpirit,. Në pran·erë të ·itit 1305 princi lilip i
1arentit zbarkoi me një ushtri në Durrës dhe me ndihmën e ·endas·e e mori qytetin.
Megjithatë, oíensi·a e re anzhuine u shua shumë shpejt. Marrëdhëniet e princit të 1arentit
me íisnikët shqiptarë u prishën dhe po atë ·it ky u kthye në Itali me synim që të ·inte përsëri
në pran·erën e ardhshme me një ushtri më të madhe.

Megjithatë, edhe paskëtaj anzhuinët nuk mundën ta shtrijnë kontrollin e tyre përtej Durrësit.
« Vasalët » e tyre shqiptarë nuk mungonin të ngrinin krye dhe të këputnin çdo lidhje me
236
kryezotin e përtejdetit, sa herë që ky kërkonte ta ndërtonte një pushtet real në Durrës dhe në
« Mbretërinë e Arbrit ». Në pamundësi të realizonin synimet e tyre në Shqipëri, në ·itin 1311
anzhuinët e Napolit menduan për një çast t`i ndërronin zotërimet e tyre me Sicilinë. Por
titullari i kësaj të íundit, lrederiku i Aragonës, i iníormuar se anzhuinët nuk zotëronin një
pushtet real në Durrës dhe në tre·ën e Arbrit, nuk e pranoi oíertën, megjithëse këto
territore, siç shprehej ai, « ishin shumë të pasura dhe bujare » ,que es molt noble e rich,.

Në këtë mënyrë, në Durrës dhe në prapashpinën e tij ·azhdoi të ruhej edhe paskëtaj një
so·ranitet gjithnjë e më íormal i anzhuinë·e. Për bashkësinë qytetare të Durrësit dhe për
íisnikërinë íeudale të Arbrit, mbajtja e lidhje·e me anzhuinët konsiderohej e dobishme,
sidomos tani kur serbët po mësynin gjithnjë e më íort drejt jugut. Midis anzhuinë·e dhe
serbë·e ·azhdonin të ekzistonin marrëdhënie aleance, që këta të íundit hë për hë nuk donin
t`i prishnin. Në íakt marrë·eshja e arritur më 1308 kishte rikoníirmuar zonat e ndikimit
anzhuin e serb në Shqipëri edhe për ·itet e ardhshme.

Anzhuinët dhe Papati íilluan t`u përgjigjen realisht ítesa·e të aristokracisë shqiptare për t`iu
kundër·ënë oíensi·ës serbe në dhjetë·jeçarin e dytë të shek. XIV, kur plasën hapur
kundërshtitë serbo-anzhuine mbi sundimin në Shqipëri e në Dalmaci dhe kur u íik çdo
shpresë e Romës lidhur me një kthim të mbretër·e serbë në íenë katolike.

Aty nga ·iti 1318 serbët shpërthyen një oíensi·ë të re në Shqipëri, duke pushtuar Durrësin
dhe Arbrin bashkë me Krujën. Atë kohë u krijua një koalicion antiserb i íuqi·e katolike, të
bashkërenduara nga papati, në të cilin kishin një rol të rëndësishëm edhe shqiptarët. Në
pran·erën e ·itit 1319 një numër íisnikësh shqiptarë nga dyert Blinishti, Jonima, Arianiti,
Matrënga, Muzaka etj., nëpërmjet peshkopit të Krujës, Andreas, i bënin të ditur papa Johanit
XXII se ishin gati « të ngrinin krye dhe të hidhnin tej zgjedhën e mbretit të Rashës
,Serbisë, ». Ata premtonin gjithashtu të braktisnin ritin ortodoks dhe të përqaíonin
katolicizmin, duke u ndarë edhe kishtarisht nga pushtuesit serbë.

Si rezultat i kësaj qëndrese të organizuar dhe të bashkërenduar me Papatin dhe me íuqi
katolike të L·ropës, si Napoli, lungaria, Kroacia etj., serbët u bllokuan edhe për disa ·jet
përtej Durrësit dhe krahinës së tij, ku anzhuinët ·azhduan të ushtronin një so·ranitet përherë
e më të ·akët.

Shqipëria « bizantine » në gjysmën e parë të shek. XIV. Shkëputja nga Bizanti

Nën presionin serb dhe përballë ujdisë së krerë·e shqiptarë me anzhuinët e Napolit, qysh në
·itet e para të shek. XIV Perandoria Bizantine u detyrua të braktiste Durrësin, Krujën dhe
territoret e tyre, duke mbajtur ·iset në jug të rrjedhës së lumit Shkumbin. Pushteti bizantin u
ruajt pak a shumë në mënyrë të qëndrueshme në tre·ën që përíshinte ·iset e Myzeqesë,
Vlorës, Beratit, 1omorricës, Këlcyrës, Skraparit, Ohrit, Korçës, Kolonjës e Kosturit. Viset
poshtë Vlorës e rrjedhës së Vjosës ·azhduan, kur më shumë e kur më pak, të bëjnë pjesë në
Despotatin e Artës ,Lpirit,. 1erritoret e íituara rishtazi në ·eri të tij, Perandoria Bizantine i
organizoi në një njësi të ·eçantë politiko-administrati·e, Despotatin e Beratit. Qyteti buzë
23¯
Osumit, për·eçse qendër e rëndësishme strategjike, íitoi tani një proíil të plotë edhe përsa i
përket zh·illimit ekonomik. Roli i tij u rrit së tepërmi pas shkëputjes të rrugës së ·jetër
Lgnatia nga síera e sundimit bizantin. Berati u bë pika kulmore e arteries së re që lidhte
pellgun e Ohrit me portin e Vlorës, e cila u bë porti kryesor bizantin në Adriatik. Gjatë
íundit të shek. XIII dhe gjysmës së parë të shek. XIV, në Vlorë shënohet një lë·izje e
pazakonshme mallrash. Kanina ·azhdonte të luante edhe tani rolin e një kështjelle në
mbrojtje të Vlorës. Por Kanina ishte njëherësh rezidenca e parapëlqyer për aristokracinë e
krahinës si dhe qendër peshkopale, së cilës perandor Androniku II Paleologu i rikoníirmoi
më 130¯ të drejtat dhe pri·ilegjet e ·jetra.

Përíaqësues i drejtpërdrejtë i pushtetit bizantin në Despotatin e Beratit ishte qeíaliu, që ishte
para së gjithash një íunksionar ushtarak. Në dokumentet e kohës ai cilësohet si « qeíaliu i
Beratit », por edhe « qeíaliu i Vlorës ». Në íakt, edhe rezidenca íikse e tij luhatej midis këtyre
dy qendra·e, që ishin më të rëndësishmet e despotatit. Me qëllim që qeíaliu të mbahej sa më
shumë nën kontroll, pushteti qendror e ·uri atë nën ·artësinë e një íunksionari epror, i cili
ushtronte pushtet të pakuíizuar në despotat. 1ë tillë « gu·ernatorë të përgjithshëm » në
Despotatin e Beratit dëshmohen që nga ·iti 12¯¯. Ata zgjidheshin gjithmonë nga rrethi
íamiljar i perandorit dhe mbanin tituj të lartë, si megas dukas, despot, proto·estiar. Nëse
këta zgjidheshin gjithmonë nga rrethi më i aíërt íamiljar i perandorit, qeíalitë ishin
shpeshherë përíaqësues të aristokracisë lokale. Shqiptarë ishin, p.sh., qeíaliu i parë i Beratit,
me emrin Stano ,12¯¯,, ose Gjon Pikerni ,1314,. Ni·elet më të ulëta të administratës dhe të
ushtrisë së despotatit përíaqësoheshin në pjesën dërrmuese nga elementi ·endas. lisnikë nga
íamiljet Matrënga, Skurra, Muzaka, Ganxha, lrëngu etj. përmenden ·azhdimisht në jetën
politike të Despotatit të Beratit. Por tashmë shumë prej këtyre po e shírytëzonin postin dhe
autoritetin për të ndërtuar pushtetin e tyre të pa·arur.

Despotati i Beratit íitonte një rol speciíik në kuadrin e Perandorisë Bizantine të shek. XIII-
XIV. Për·eçse përíaqësonte « portën » e ·etme bizantine drejt Perëndimit, ai íormonte edhe
barrierën kryesore përballë ekspansionit të Serbisë drejt jugut. Por, nga ana tjetër, Despotati
i Beratit ishte edhe pikëmbështetja nga ku Perandoria Bizantine ushtronte presion mbi
Despotatin íqinjë të Artës ,Lpirit,. Ky ·azhdonte të ishte, qysh nga ·iti 1204, një íormacion
i pa·aruar. Despotët e tij bizantino-italianë nga íamiljet Lngjëlli e Orsini, gjatë gjithë ·ite·e
12¯0-1330 u përpoqën të ruanin pushtetin e tyre kundrejt perandorë·e të Bizantit, të cilët
këmbëngulnin ta quanin Despotatin si « tokë të tyre », ndërsa despotët e tij si « ·asalë » të
perandorë·e bizantinë. Për të siguruar mbështetje ndaj presionit bizantin, despoti Niqiíori I
Lngjëlli pranoi, më 1294, të bëhej ·asal i anzhuinë·e të Napolit. Më 1320, despoti tjetër,
Nikolla Orsini, kërkoi t`i ·inte tokat e tij nën mbrojtjen e Venedikut, duke njohur këtë për
kryezot. Nga ana tjetër, despotët e dobët të Lpirit nuk ishin në gjendje të mbyllnin çdo portë
dhe të kërkonin ballaíaqim me Bizantin. Pothuaj të gjithë ata, pas Mihalit II Lngjëll ,1230-
1268,, ishin martuar me princesha nga oborri bizantin.

Sidoqoítë kjo lojë e despotë·e të Artës, për ta mbajtur mirë sa me anzhuinët e Napolit, aq
edhe me perandorët e Bizantit, shpehherë rezultoi të ishte e rrezikshme. Në ·itin 1303 e
1306 anzhuinët u shíaqën me ushtri nën muret e Artës për të kërkuar përmbushjen e
238
detyrime·e që rridhnin nga ·asaliteti i despotit 1homa ,1296-1318,. Po ashtu, në ·itin 1314
ushtria dhe ílota e Despotatit të Beratit, nën komandën e qeíalisë Gjon Pikerni dhe
protontinit të Vlorës, Gjergj Ganxha, kryen një inkursion mbi Artën nga toka e nga deti.
Disa ·jet më ·onë, më 1308, Janina bashkë me pjesën më të madhe të Vagenetisë ,(amërisë,
iu aneksua Despotatit bizantin të Beratit. Si qe·eritar të këtij territori të ri bizantin, perandori
Androniku II Paleolog caktoi komandantin shqiptar, sebastin Skurra.

Dhjetë·jeçarët e íundit të pranisë bizantine në Shqipëri, përkatësisht në Shqipërinë e
Poshtme, karakterizohen nga dy dukuri që e bënin gjithnjë e më íormale lidhjen e saj me
Bizantin. Nga njëra anë, ushtria dhe administrata bizantine mbusheshin gjithnjë e më shumë
me elementin ·endas, kurse, nga ana tjetër, po zgjerohej ·azhdimisht numri i zona·e
autonome, ku pushtetin real e ushtronin krerët dhe zotërit e ·endit. Njoítimet historike të
·ite·e 30 të shek. XIV bëjnë të ditur se atë kohë Perandoria Bizantine ·azhdonte të ruante
kontrollin e saj kryesisht nëpër qytetet dhe kështjellat e Despotatit të Beratit. Rrethinat e
tyre, sidomos zonat e brendshme dhe malore, qe·eriseshin tashmë nga íisnikët ·endas. Me
qëllim që t`i mbante të lidhur pas ·etes krerët shqiptarë, Perandoria Bizantine u detyrua ta
njihte edhe me marrë·eshje të ·eçanta ,synthekai, pushtetin e tyre, madje duke i shpërblyer
edhe me tituj të lartë bizantinë. Atë kohë, Andrea I Muzaka, zoti i íuqishëm i ·ise·e mes
Ohrit, Kolonjës e Beratit, u shpërblye me titullin e lartë bizantin të « despotit », që ishte i dyti
në hierarkinë e tituj·e bizantinë, pas atij të perandorit. 1ë tjerë íisnikë shqiptarë u nderuan
me të tjerë tituj të lartë, si sebastokrator etj..

Megjithatë tensioni midis pushtetit bizantin dhe aristokracisë ·endase shqiptare doli në pah
gjatë luítëra·e ci·ile në Bizant ,1321-1328, dhe shpërtheu hapur pas ardhjes në íuqi të
perandor Andronikut III Paleolog ,1328-1341,. Midis ·ite·e 1328-1333 Andronikut III iu
desh të drejtonte ·etë disa íushata ushtarake për të nënshtruar shqiptarët e Ohrit, De·ollit,
Kolonjës, Lpirit e të 1hesalisë. Sipas íjalë·e të historianit bizantin Johan Kantakuzeni,
pjesëmarrës dhe kryekomandant në ato operacione, shqiptarët jetonin në autonomi dhe nuk
e njihnin pushtetin e perandorit.

Por kryengritjet shqiptare shpërthenin në ·atra të reja, sapo që ushtritë bizantine arrinin të
shuanin të mëparshmet. Aty nga mesi i ·ite·e 30 ato mbërritën në shkallën më të lartë të
pjesëmarrjes dhe të organizimit të tyre. Atë kohë të pakënaqur nga politika e re centralizuese
e këtij perandori dhe të ·endosur të shkëputeshin njëherë e mirë nga Bizanti, krerët shqiptarë
ngritën në këmbë krahina të tëra. Në Vlorë, Berat, Këlcyrë, Skrapar, Kolonjë e në Ohër, në
Lpir dhe në 1hesali, kryengritësit shqiptarë sulmuan qytetet dhe kështjellat bizantine dhe
pjesërisht i morën ato.

Kryengritja shqiptare e shtyu perandorin Androniku III Paleolog të ndërmerrte një íushatë të
madhe ushtarake në Shqipëri. I shoqëruar nga domestiku i madh, Johan Kantakuzeni,
perandori bizantin hyri në tokat e Despotatit të Beratit në pran·erën e ·itit 1336. Ushtria
bizantine, bërthamën e së cilës e përbënin repartet e zgjedhura me mercenarë osmanë, i
shtypi me ashpërsi ílakët e kryengritjes. lshatra të tëra u dogjën, ndërkohë që popullsisë iu
rrëmbyen pasuri të paçmueshme në të holla, në produkte e në bagëti. Kantakuzeni ílet për
239
300 mijë kokë qe, 5 mijë kuaj e 1 milion e 200 mijë krerë dhen të rrëmbyera pronarë·e
shqiptarë. Shtypja e kryengritjes shkaktoi ·alën e parë të madhe të eksodit shqiptar drejt
jugut. Mjaít íamilje íisnike shqiptare u detyruan të lënë gjënë dhe pronat e tyre dhe të
·endoseshin në Peloponez. 1ë tjera u përpoqën të gjejnë shpëtim në Durrësin anzhuin dhe
të marrin rrugën e Italisë.

Shtypja e dhunshme e kryengritjes në Despotatin e Beratit përcaktoi rënien e lë·izjes edhe në
tre·at e tjera. Despina e Lpirit, Ana, dhe bashkësitë shqiptare të 1hesalisë pranuan më në
íund të njihnin pushtetin bizantin.

Megjithatë, ri·endosja e pushtetit bizantin në tre·at e Despotatit të Beratit, të Despotatit të
Lpirit dhe të 1hesalisë nuk e pati jetën e gjatë. 1ensioni antibizantin në këto ·ise ·azhdoi të
mbetej i gjallë, dhe me ·dekjen e perandorit Androniku III ,1341,, kryengritjet morën një
ho· të ri. 1ashmë pasardhësit e Andronikut III, të angazhuar në një luítë të re për íronin
dhe të ndodhur përballë një oíensi·e të re të Serbisë drejt Jugut, nuk mund të merreshin me
kryengritjen shqiptare. Për rrjedhim, bizantinët u detyruan të lënë në duart e kryengritës·e
shqiptarë edhe kështjellat e tyre të íundit në Shqipëri.

Shqipëria gjatë sundimit të car Stefan Dushanit (J33J-J3SS)

Qëndresa e organizuar e íisnikë·e shqiptarë, herë-herë e bashkërenduar edhe me anzhuinët e
me íuqi të tjera e·ropiane, kishte mundur t`i mbajë serbët për mjaít kohë larg Durrësit e
Principatës së Arbrit. Por pushtimi i këtyre të íundit si dhe i gjithë toka·e shqiptare, njohu
një shkallëzim të ri në kohën e sundimit të mbretit serb, Steían Dushanit ,1331-1355,. Që në
·erën e ·itit 1336, në ujdi me perandorin bizantin Androniku III Paleolog, i cili në atë kohë
drejtonte ekspeditën ndëshkimore në Shqipërinë e Poshtme, mbreti serb organizoi një
íushatë të madhe, në përíundim të së cilës pushtoi ·iset qendrore midis Matit e Shkumbinit.

Pushtimi serb u bë shkas për riorganizimin e krerë·e shqiptarë. Për t`i dhënë më tepër
gjerësi qëndresës së tyre, këta iu drejtuan për aleancë mbretit Robert Anzhu të Napolit, i cili
ishte i interesuar së tepërmi për Durrësin e prapatokën e tij që anzhuinët ·azhdonin t`i
konsideronin íeud të tyre. Në íakt, mbreti Robert dërgoi që atë ·it në Shqipëri një ushtri të
·ogël nën komandën e djalit të tij, Luigjit, e cila duhej të bashkëpunonte me íorcën kryesore
të kryengritës·e shqiptarë. Në muajin dhjetor midis Luigjit, që përíaqësonte mbretin Robert,
dhe despotit Andre II Muzaka, përíaqësuesit të krerë·e íeudalë shqiptarë, u nënshkruan në
Durrës paktet e aleancës që hapeshin me premtimin anzhuin për t`u oíruar ndihmë ushtarake
íisnikë·e shqiptarë. Paktet në íjalë numëronin edhe një sërë të drejtash e pri·ilegjesh, të cilat
anzhuinët ia njihnin posaçërisht despotit Andre Muzaka dhe íamiljes së tij. 1ë tilla të drejta e
pri·ilegje kishin të bënin me pronat e pasuritë e tundshme e të patundshme të Muzakaj·e,
me titujt, nderet e oíiqet, që u ishin dhënë atyre që së hershmi nga perandorët e Bizantit e që
do t`u jepeshin në të ardhmen nga mbretërit anzhuinë etj.. Kundrejt këtyre, despoti Andre
Muzaka duhej të koníirmonte bindjen dhe besnikërinë e tij ndaj oborrit anzhuin e t`i
garatonte ato duke dërguar peng në Napoli njërin nga djemtë e tij.

240
Një traktat të ngjashëm anzhuinët e nënshkruan dy ·jet më ·onë, më 1338, edhe me kontin
1anush 1opia, të cilit i koníirmuan zotërimin e toka·e midis Matit e Shkumbinit bashkë me
dhënien e një shpërblimi ·jetor prej 1 000 grosh.

Përmbajtja e pakte·e në íjalë, si dhe ecuria e deriatëhershme e marrëdhënie·e të oborrit
anzhuin me krerët shqiptarë, tregojnë se pozita e tyre kundrejt njëri-tjetrit kishte ndryshuar
në ía·or të të dytë·e. Anzhuinët jo ·etëm nuk ishin në gjendje të impononin me íorcë
sundimin dhe ·ullnetin e tyre, por në të kundërtën, ata përpiqeshin t`i joshnin me tituj e
pri·ilegje zotërit e plotíuqishëm shqiptarë për të ruajtur so·ranitetin e tyre íormal mbi
Durrësin e mbi prapatokën e tij.

Mobilizimi i ri i íisnikë·e shqiptarë nuk mundi t`u bënte ballë për një kohë të gjatë sulme·e
të përsëritura të serbë·e. Brenda ·itit 1343 íorcat eprore të Dushanit kishin mundur të
shtronin territoret e Arbrit të hershëm, me kryeqendër Krujën. Po atë ·it qyteti i Beratit
pësoi sulmin e parë nga një ushtri serbe që ·inte nga ana e Ohrit. Në ·erën e ·itit 1346 ishte
·etë Steían Dushani, që në krye të një íushate të madhe, pushtoi njërën pas tjetrës kështjellat
e Kosturit, Beratit dhe të Kaninës. Në 2-3 ·jetët që pasuan, Steían Dushani, i cili që prej
·itit 1346 íilloi të quhej « perandor i Romanisë, i Skla·onisë dhe i Arbërisë », aneksoi Lpirin
e 1hesalinë, duke krijuar një perandori të re ballkanike, kuíijtë e së cilës íillonin nga Danubi e
përíundonin në gjirin e Korintit dhe në detin Lgje. Një numër popujsh të huaj, shqiptarë,
bullgarë, grekë, ·llehë hynë në përbërje të Perandorisë Serbe.

Perandoria e Steían Dushanit qe konkretizimi i ambicie·e pushtuese të klasës íeudale serbe.
Në ·endet e pushtuara íeudalët serbë u pajisën me íonde të mëdha tokësore që iu rrëmbyen
popullsisë ·endase. Burimet historike dëshmojnë masat ·eçanërisht të ashpra që Steían
Dushani zbatoi në dëm të popullsisë shqiptare. « Arbrit janë të shtypur keq nga zgjedha e
padurueshme dhe tepër e rëndë e sundues·e të urryer slla·ë.... Klerikët poshtërohen e
persekutohen, íisnikët shpronësohen e burgosen », shkruhet në një relacion të ·itit 1332 të
kryepeshkopit írëng të 1i·arit, Guljelmi i Adës.

Pushtimi serb solli ndryshime të mëdha përsa i përket përbërjes së elitës sunduese. Në
krahinat apo në qytetet e pushtuara u ·endos një administratë serbe, në krye të së cilës qenë
njerëzit më të aíërt të carit, të cilët mbanin sipas rastit titujt despot, cezar, qeíali etj.. Kështu,
në krye të pro·incës së Beratit u ·u despoti I·an Aseni, kunati i carit serb, në Lpir u zgjodh
Simeon Uroshi, ·ëllai i tij, kurse në 1hesali Qezar Preljubi, i cili në ·itin 1355 u ·ra gjatë një
re·olte të shqiptarë·e të atyshëm.

Pushtimi serb solli ndryshime të reja nëpërmjet intensiíikimit të shtypjes ekonomike e
shoqërore të popullsisë shqiptare. Kodi i Steían Dushanit, dokumenti kryesor që
sanksiononte marrëdhëniet ekonomike, politike e juridike të shtetas·e të Perandorisë me
pushtetin e carit e të klasës sunduese serbe, përíshinte në sistemin e marrëdhënie·e íeudale
edhe bashkësitë e lira íshatare e blegtorale, duke i dhënë ato si pronë íeudale për manastiret e
për íeudalët serbë. Një masë e tillë godiste rëndë íshatarësinë e lirë shqiptare, posaçërisht atë
të zona·e malore, që kishte mundur t`i shpëtonte deri atëherë shírytëzimit íeudal e të ruante
241
një íarë autonomie politike ndaj pushtetit qendror. Kodi i Steían Dushanit mbështetej në
institucionet juridike dhe dokesore serbe dhe si i tillë ai në shumë aspekte binte ndesh me
institucionet dhe traditën e popuj·e të tjerë që u përíshinë në suazën e shtetit serb. Në mjaít
raste ai shpallte ndalimin e institucione·e tradicionale ·endase, siç qe ai i mbledhje·e
,ku·ende·e, të íshatit, ku ·endosej e gjykohej për probleme të ndryshme, që tani kalonin në
kompetencë të íeudalë·e të ·eçantë e të ·etë carit serb.

Pasoja sidomos negati·e pati pushtimi serb në ·iset ·eriore shqiptare e ·eçanërisht në
Koso·ë, ku sundimi serb zgjati gati dy shekuj. 1ë pasura me toka bujqësore, me qendra të
zh·illuara minerare, zejtare e tregtare, këto territore kishin qenë një joshje e ·azhdueshme
për mbretërit serbë. Duke íilluar nga shek. XIII, mbretërit serbë nga dinastia Nemanja
punuan për ta zh·endosur epiqendrën e shtetit të tyre nga Rasha në drejtim të ·ise·e të
pasura të Koso·ës e të Gentës. Qytetet e këtyre të íundit, Shkodra, Prizreni, Prishtina e
Shkupi, u bënë në kohë të ndryshme seli të oborrit serb. Një tjetër qendër e rëndësishme e
Koso·ës, Peja, prej mesit të shek. XIII u kthye në qendër të kishës autoqeíale serbe.
Zh·endosja e qendra·e të gra·itetit të shtetit serb drejt jugut u shoqërua me dukuri të tjera të
natyrës shoqërore e etnike, të cilat qenë më të dukshme në Koso·ë. Një pjesë e aristokracisë
·endase u shpronësua e u zë·endësua nga aristokracia serbe e tokës, laike e sidomos íetare.
Duke íilluar nga gjysma e dytë e shek. XIII serbizohen kishat e manastiret e Koso·ës dhe
ndërtohen shumë syresh, të cilat u pajisën me íonde të mëdha tokësore. Në kohën e
sundimit të Steían Dushanit, aty nga gjysma e shek. XIV manastiret, tashmë të serbizuara, të
Deçanit, Greçanicës, Banjskës, Kryeëngjëllit, manastiri i lilandarit në Malin Athos e krahas
tyre peshkopatat e Pejës, Prizrenit etj., zotëronin një pjesë të konsiderueshme të íshatra·e të
Koso·ës e të ·ise·e të tjera ·eriore shqiptare.

Shtrirja e shtetit serb në drejtim të Koso·ës u shoqërua edhe me ardhjen këtu të kolonë·e të
rinj nga territoret e Serbisë së mirëíilltë ,Rashës,. 1ë porsaardhurit populluan íshatrat e
braktisura ,selishtë, ose u ·endosën në pronat e për·etësuara rishtazi nga íeudalët apo kishat
e manastiret serbe.

Krahas kolonizimit, mbretërit serbë, e në ·eçanti car Steían Dushani, zbatuan një politikë që
synonte asimilimin e popullsi·e shqiptare të ·ise·e të pushtuara. Si më të eíektshme në këtë
drejtim u zgjodhën represioni dhe persekutimet në lëmin íetar. Kapituj të tërë të kodit të
Steían Dushanit dhe urdhëresa të ·eçanta të carit serb parashikonin masa të rrepta, si
sekuestrim të pasurisë, damkosje, dëbim e deri dënim me ·dekje për të krishterët katolikë e
ortodoksë, që nuk pranonin të kon·ertoheshin në ortodoksinë serbe e nuk ripagëzoheshin
duke marrë emra slla·ë. Krahas dokumente·e arki·ore dëshmitarë të ndryshëm të kohës, si
udhëtari anonim i ·itit 1308, kryepeshkopi írëng i 1i·arit, Guljelm i Adës ,1332,, kardinali
italian Guido da Pado·a ,1350,, e nën·izojnë me theks të ·eçantë këtë aspekt të politikës së
mbretër·e serbë ndaj popullsi·e të pushtuara joslla·e, e cila ishte sanksionuar në të drejtën
mesjetare serbe, kodin e Steían Dushanit ,1349,. Masa të tilla goditnin në radhë të parë
popullsitë shqiptare të besimit katolik e të atij ortodoks-bizantino të ·ise·e ·eriore e
·erilindore, ku presioni i shtetit serb ishte më i íortë. Ato përcaktuan përhapjen e íenomenit
të slla·izimit íetar-onomastik në shtresa të caktuara të popullsisë shqiptare. Kjo është arsyeja
242
që midis shek. XIII-XIV, krahas shqiptarë·e gjithsesi të shumtë, që mbanin emra, si Gjin,
Dedë, Gjon, Progon, Llesh, gjenden në këto tre·a edhe shqiptarë të tjerë, të cilësuar nga ·etë
dokumentacioni si të tillë, që mbanin emra slla·ë ose që i ishin përshtatur onomastikës slla·e.
Lmra, si Pribislla·, Radomir, Vladisla· apo mbiemrat Vogliç, Kuqe·iç, lloko·ci, Gjino·ci
etj., dëshmojnë se në këtë kohë ,gjysma e parë e shek. XIV, një pjesë e popullsisë shqiptare
të tre·a·e ·eriore, nën presionin e dhunshëm të pushtues·e serbë, gjendej në një íazë
kalimtare të një asimilimi kulturor e íetar. Në mjaít tre·a ky proces asimilimi u ndërpre në
kushtet e reja që u krijuan me shkatërrimin e shtetit serb e mbërritjen e turq·e osmanë
,gjysma e dytë e shek. XIV,. Pikërisht në këtë kohë ·ihet re aty një kthim i popullsisë në
onomastikën karakteristike shqiptare, krahas dukurisë së re të marrjes së emra·e osmanë.
Megjithatë, në një pjesë të territore·e në íjalë, sidomos në zona të ·eçanta të Gentës ,Zetës,,
procesi i slla·izimit ·azhdoi edhe paskëtaj duke çuar gradualisht në asimilimin kulturor dhe
etnik të bashkësi·e të tjera shqiptare.

Pushtimi serb i Steían Dushanit, i ngarkuar me pasoja të rënda ekonomike, shoqërore e
etnike, ndeshi në qëndresën e ashpër të popullsisë shqiptare. Që në ·itin e parë të sundimit
të Steían Dushanit, në tre·at ·eriperëndimore shpërtheu një kryengritje antiserbe, në krye të
së cilës u ·u bujari Dhimitër Suma ,1332,. Zgjerimi i saj e nxiti kryepeshkopin e 1i·arit,
Guljelmin e Adës, të projektonte organizimin e një kryqëzate të Perëndimit kundër serbë·e,
e cila do të mbështetej në kontributin ·endimtar të kryengritës·e shqiptarë të zona·e të
·eriut. Në letrën që i dërgonte për këtë qëllim dukës së Burgonjës, lilipit VII Valua, prelati
írëng pohonte se për organizimin e kësaj kryqëzate antiserbe nuk mund të gjendej ·end më i
përshtatshëm sesa zonat kryengritëse në íjalë, « ...ku populli arbër mund të nxirrte në luítë
më se 15 000 kalorës, burra të shëndetshëm, trima e luítëtarë të mirë, të aítë për çdo betejë ».

Qëndresa e shqiptarë·e kundër pushtimit serb nuk qe karakteristikë ·etëm për ·iset e ·eriut,
por për të gjitha tre·at shqiptare deri thellë në Lpir. Ajo doli akoma më në pah pas ·dekjes
së carit serb, Steían Dushanit ,1355,. Kryengritjet e zonës së Beratit ,1356, dhe të limarës
,1358,, e reduktuan pushtetin e despotit slla· I·an Komnen Asenit ·etëm në qytetin e Vlorës
e në rrethinat e tij. Më 1356 dështoi një përpjekje për të ripushtuar Beratin me ndihmën e
ushtrisë së Simeon Uroshit, sundimtarit serb të Lpirit. Megjithatë, sipas një shënimi të kohës
në një nga kodikët e Beratit, serbët me atë rast u sollën aq mizorisht « saqë edhe të ·dekurit i
nxorën nga ·arri ». Një ·it më parë, më 1355, shqiptarët e 1hesalisë ngritën krye kundër
qe·eritarit serb, Qezar Preljubit, dhe e ·ranë atë. Pak kohë pas ekspeditës së tij kundër
Beratit, edhe Simeon Uroshi, ·ëllai i Dushanit, u detyrua nga shqiptarët e Lpirit t`i linte
zotërimet e ·eta. Në këtë mënyrë që nga Genta e Koso·a deri poshtë në Lpir lindën ose u
ringjallën íormacione politike të dyer·e më të shquara shqiptare, Balshët, Gropajt, 1opiajt,
Matrëngët, Muzakët, Zenebishët, Bua-Shpatat etj..

Zh·illimi i pa·arur politik i troje·e shqiptare hynte tani në një íazë ·endimtare, duke i
orientuar ato gjithnjë e më shumë drejt krijimit të një shteti të përqendruar shqiptar.



243

2. IORMACIONL1 SH1L1LRORL SHQIP1ARL NL SHLK. XIV DHL NL
IILLIM 1L SHLK. XV

Despotati shqiptar i Artës

Aty nga íundi i shek. XIII në Lpir íillon të shquhet íamilja íisnike Shpata. Në ·itin 1304 një
dokument anzhuin i rendit Shpatajt midis aristokratë·e më në zë të Shqipërisë.

Ashtu si dhe për shtëpitë e tjera íisnike shqiptare, edhe për Shpatajt procesi i íuqizimit dhe i
emancipimit politik kishte ndjekur një rrugë ·azhdimisht në ngjitje, derisa gjeti shprehjen më
të plotë pas shembjes së Perandorisë Serbe të Steían Dushanit ,1355,. Në atë çast Shpatajt e
íisnikë të tjerë shqiptarë e shtrinë sundimin e tyre politik në krejt Lpirin dhe, në ·itet që
pasuan, íilluan të zgjerohen në krahinat íqinje jugore të Akarnanisë e të Ltolisë. Qe·eritari
serb i Lpirit, mbreti Simeon Uroshi, u detyrua të largohej në 1hesali, ku zuri ·endin e
komandantit serb Qezar Preljubit, i ·rarë gjatë një përpjekjeje me shqiptarët e atyshëm.
Përíaqësues të tjerë të aristokracisë dhe të administratës së ·jetër bizantino-serbe gjetën
strehim në qytetin e Janinës.

Shtrirja e pushtetit të íisnikë·e shqiptarë në Lpir ndeshi pengesë te pinjolli i íundit i dinastisë
së ·jetër sunduese të Lpirit, despoti Niqiíori II Lngjëlli. Në ·erën e ·itit 1358 ky u doli
përpara íorca·e shqiptare në ·endin e quajtur Akelou ,Akarnani,. Ushtria e tij, e përbërë
pjesërisht prej mercenarë·e osmanë, u asgjësua në betejën e përgjakshme që u zh·illua aty e
ku ·etë despoti bizantin humbi jetën.

Pas betejës së Akelout krahinat jugore të Lpirit, të Akarnanisë e të Ltolisë u përíshinë në
kuadrin e dy íormacione·e shtetërore shqiptare. I pari, me qendër në Artë, kishte në krye
íisnikun Pjetër Losha, kurse i dyti, me qendër në Angjelokastër ,Akarnani,, drejtohej nga
despoti Gjin Bua Shpata. Pas ·dekjes së Pjetër Loshës më 13¯4, Despotati shqiptar i Artës
dhe ai i Angjelokastrës u bashkuan nën sundimin e despotit Gjin Bua Shpata. Zotërimet e
këtij të íundit përbënin tani një ·azhdimësi territoresh prej gjirit të Korintit, në jug, deri në
derdhjen e lumit Akeront ,Glyki,, në ·eri, ku puqeshin me zotërimet e Gjon Zenebishit.
Megjithatë në pjesën lindore të Lpirit mbeti një territor i ngushtë me qendër Janinën, i cili
nuk u përíshi në kuíijtë e këtyre dy íormacione·e shqiptare íqinje. Këtu përíaqësuesit e
íisnikërisë e të administratës së ·jetër serbo-bizantine të Lpirit u përpoqën të organizojnë
qëndresën kundër hegjemonisë së krerë·e shqiptarë. 1ë mbështetur edhe nga qe·eritari i
deriparadokohshëm serb i Lpirit, Simeon Uroshi, ata mundën të imponojnë si qe·eritar të
Janinës despotin serb 1homa Preljubo·iç. Si djalë i Qezar Preljubit, qe·eritarit të 1hesalisë
të ·rarë më 1355 nga shqiptarët, 1homai trashëgoi një armiqësi dhe urrejtje të pashuar
kundër tyre.

Despotati i Janinës ishte mbeturina e íundit e sundimit serb në Lpir. Qenia e tij përbënte një
rrezik real për íormacionet íqinje shqiptare të Gjirokastrës e të Artës, pasi 1homa
Preljubo·içi ·ështronte t`i zgjeronte kuíijtë e despotatit të tij pikërisht në dëm të zotërime·e
244
të Shpataj·e e të Zenebishë·e. Nga ana tjetër, despoti serb nuk ngurroi të thërriste për
ndihmë kundër sundimtarë·e shqiptarë reparte serbe, italiane e, ç`ishte më keq, osmane,
duke e kthyer Lpirin në një íushë beteje ku mercenarët e huaj mbillnin terror e shkatërrime
të paíundme.

Këto arsye, si dhe arsye të tjera të natyrës ekonomike ,Janina ishte një qendër mjaít e pasur
ekonomike e tregtare,, i íutën sundimtarët shqiptarë të Lpirit në një konílikt të gjatë të
armatosur me despotin e Janinës. Për tre ·jet rresht ,13¯0-13¯3, kështjella e Janinës iu
nënshtrua rrethimit e sulme·e të njëpasnjëshme të despotit të Artës, Pjetër Losha, e të
aleatë·e të tij, bashkësi·e shqiptare të mazarakë·e e të malakasë·e që banonin përreth
Janinës. Megjithëse u detyrua të kërkonte paqe, 1homa Preljubo·içi nuk pushoi së
përndjekuri e së tiranizuari popullsinë shqiptare të Janinës e të íshatra·e përreth, nga e cila
tërhiqte robër e pengje që i mbyllte në burgje të posaçme. Për këtë zell të tij kundër
shqiptarë·e, bashkëkohësit i ngjitën despotit serb noíkën « shqiptaro·rasës »
,al·anitoktonos,.

Pas ·dekjes së Pjetër Loshës, më 13¯4, në krye të despotatit të Artës u ·u zoti i
Angjelokastrës, Gjin Bua Shpata. Në kohën e sundimit të tij, konílikti me despotin serb,
1homa Preljubo·için, u ashpërsua edhe më. Që në ·itin 13¯5 Gjin Bua Shpata u shíaq me
ushtrinë e tij nën muret e Janinës. Qyteti mundi të qëndrojë edhe kësaj radhe íalë mure·e të
tij të papushtueshme. Gjithsesi, i interesuar për pushimin e armiqësi·e, 1homai i oíroi
Shpatës dorën e së motrës, lelenës.

Por martesa nuk e íashiti koníliktin midis Gjin Bua Shpatës dhe 1homait. Për më tepër, në
·itet që ·ijuan Janina u bë pre e sulme·e të bashkësisë shqiptare të malakasë·e. Nën
komandën e Gjin lratit këta e sulmuan kështjellën më së pari në ·itin 13¯¯, por pa mundur
ta merrnin atë. Dy ·jet më ·onë, më 13¯9 malakasët arritën të zinin ishullin në liqen si dhe
kullën e brendshme të kështjellës së Janinës. Kësaj radhe në anë të tyre qëndronin edhe
pjesëtarë të parisë ·endase, përíshi mitropolitin Mateo, përkrahës i Gjin Bua Shpatës. Por
edhe kësaj radhe shqiptarët dështuan në qëllimin e tyre. Mungesa e mjete·e të mjaítueshme
ua bëri atyre të pamundur që të shpërthenin muret e kështjellës, qoítë nga toka e qoítë nga
liqeni. Mitropoliti Mateo u detyrua të linte Janinën bashkë me të tjerë dhe të strehohej te
Gjin Bua Shpata.

Krahas despotit serb të Janinës, íormacioni i Shpataj·e të Artës u íut në këtë kohë në një
konílikt të ashpër me anzhuinët e Napolit, të cilët qysh prej një shekulli ·azhdonin të ngulnin
këmbë në pretendimet e tyre mbi bregdetin epirot. Ky konílikt u shpreh më së pari në
përleshjet e armatosura me íorcat e kontit Leonard 1oko, që sundonte mbi ishujt e
Qeíalonisë e Leukadës si ·asal i mbretëreshës Xho·ana të Napolit. Dokumentet e kohës
iníormojnë se qysh në ·itin 1360 « konti i Qeíalonisë bënte luítë të madhe me Despotatin e
arbër·e ». Në ·itet që pasuan ndeshja me anzhuinët u ndez edhe më keq. Në ·itin 13¯8
mbretëresha e Napolit organizoi një íushatë të madhe për asgjësimin e Despotatit shqiptar të
Artës. Bërthama e ushtrisë së grumbulluar prej saj përbëhej nga Urdhri i Joanitë·e të Rodit,
një íormacion i íamshëm për bëmat e tij luítarake, që ishte íutur në shërbim të anzhuinë·e të
245
Napolit.

Lkspedita anzhuine íilloi me marrjen e Naupaktit ,Lepantos,, kështjella më jugore e
Shpataj·e, e ·endosur mbi bregun ·erior të gjirit të Korintit. Prej këndej ajo përparoi drejt
·eriut e brenda pak kohe qendra e Despotatit shqiptar, Arta, u ndodh nën rrethimin e
ushtrisë napolitane. Gjatë betejës ·endimtare që u zh·illua nën muret e Artës, despoti Gjin
Bua Shpata korri një íitore të madhe. Vetë kryekomandanti i ekspeditës anzhuine, Mjeshtri i
Madh luan lernandez leredia i Urdhrit të Joanitë·e, u zu rob prej shqiptarë·e.

Në pran·erë të po atij ·iti, Gjin Bua Shpata íitimtar mbi anzhuinët, riíilloi sulmet sistematike
mbi Janinën. 1homa Preljubo·içi kësaj radhe gjeti një aleat të íuqishëm kundër shqiptarë·e
te turqit osmanë, të cilët kishin íilluar të ·endoseshin në 1hesalinë íqinje. Disa herë brenda
·ite·e 1380-1384 reparte osmane, të thirrura nga 1homai, kryen inkursione shkatërruese në
zotërimet e Gjin Bua Shpatës e në ato të Gjon Zenebishit, duke lehtësuar presionin e tyre
mbi Janinën. Me ndihmën e osmanë·e, despoti 1homa pushtoi përkohësisht një numër
íshatrash rreth Janinës si dhe kështjellën e Paramithisë ,Shën Donatit,. Gjithsesi, tirani i
Janinës ra pre e një komploti dhe, i urryer nga të gjithë, ·diq në dhjetor 1384. Në ·end të tij
paria e Janinës e mbreti serb i 1hesalisë, Joazaí, thirri e ·uri italianin Izau Buondelmonte
Açajuolin, kunat i kontit Leonard 1oko të Qeíalonisë. Ky gëzonte njëherësh mbështetjen e
perandorit të Bizantit, të Venedikut, lirences dhe të Mbretërisë së Napolit. Marrëdhëniet e
shqiptarë·e me Despotatin e Janinës mbetën të tendosura edhe në kohën e sundimit të Izaut,
ndonëse aty nga ·iti 1394, ky mori për grua të bijën e Gjin Shpatës, Irenën, i nxitur edhe nga
arkondët e qytetit. Inkursionet e reparte·e osmane, të thirrura nga despoti i ri i Janinës,
·azhduan edhe paskëtaj, madje për të siguruar mbështetjen më të madhe të sulltanit osman,
despoti Izau u shpall ·asal i tij ,138¯,. Ndërkohë mbi Despotatin shqiptar të Artës qenë
intensiíikuar edhe sulmet e kontit të Qeíalonisë Karl 1okos, nip i Izaut.

Në rrethana të tilla të ·ështira, më 29 tetor të ·itit 1399 ·diq despoti Gjin Bua Shpata « burrë
i íuqishëm, i admirueshëm e la·di e Arbërisë », siç e quan atë një kronikë e kohës. Me emrin
e tij është e lidhur periudha më e lulëzuar e historisë së Despotatit shqiptar të Artës.
Zotërimet e Shpataj·e u ndanë midis të aíërme të tij, që shpeshherë ishin në armiqësi e mëri
me njëri-tjetrin. Një mëri e tillë ekzistonte dhe midis Muriq Shpatës dhe Sguro Bua Shpatës,
që qe·eriste zotërimet jugore të Shpataj·e. Si ·ëlla i Gjinit, këtij i takonte të ishte
trashëgimtar i ligjshëm i íronit. Por Muriqi, i ri dhe ambicioz, mundi ta mënjanojë kushëririn
e tij plak dhe të marrë në dorë drejtimin e principatës.

Me ardhjen në pushtet ·ëmendja e Shpatës së ri u zh·endos nga Lindja, ku despotët e
Janinës dhe osmanët e 1hesalisë kishin qenë kujdesi kryesor i paraardhësit të tij të madh. Me
komandantët osmanë të 1hesalisë Muriqi nuk e pati të ·ështirë të gjente një modus ·i·endi,
sidomos pas katastroíës që sulltan Bajaziti pësoi nga mongolët e 1imurlengut në betejën e
Ankarasë ,1402,. U shtensionuan edhe marrëdhëniet me despotin Lzau të Janinës, që ishte
njerk i Muriqit dhe që për më tepër kërkoi dorën e ·ajzës së Muriqit për djalin e tij të lindur
nga martesa me shqiptaren L·doqia Balsha, ·ajzë e Gjergjit I Balsha.

246
Në këtë mënyrë ·ëmendja e Muriq Shpatës u përqendrua nga rreziku që i ·inte zotërime·e të
tij nga konti i Qeíalonisë Karl 1okoja. Për sa kohë në krye të principatës kishte qenë Gjin
Bua Shpata, 1okoja kishte dalë gjithnjë i mundur nga ballaíaqimi me shqiptarët. Këta,
madje, ishin në gjendje të organizonin me anije sulme mbi ishujt e tij të Qeíalonisë dhe
Leukadës, gjë që e kishte shtyrë kontin të kërkonte ndihmën e Napolit e të Venedikut.
Por në ·itet e para të sundimit të Muriq Shpatës, raporti i íorca·e paraqitej i ndryshuar në
ía·or të 1okos. Grindjet dhe pakënaqësitë ndaj sundimtarit të ri të Artës shtynë mjaít
íeudalë shqiptarë dhe krerë bashkësish nga Parga, Paramithia, Margëlliçi e Janina ,përíshirë
bashkësitë e mëdha të mazrekë·e e malakasë·e, të dorëzoheshin përpara dhurata·e dhe
premtime·e që u drejtoi atyre me bollëk konti Karl 1oko. Në këtë mënyrë, me një ushtri,
lulen e së cilës e përbënin luítëtarët shqiptarë, ku shquheshin ·ëllezërit Muriq e Dhimo Bua,
si dhe me ndihmën e një ílote të oíruar nga mbreti i Napolit, Karl 1okoja, íilloi t`i rrëmbejë
Muriq Shpatës njërin zotërim pas tjetrit. Si pasardhës i kontë·e nga íamilja Orsini të
Qeíalonisë, ai pretendonte të bëhej, ashtu siç qenë bërë ata një shekull më parë, despot i krejt
Lpirit.

Në këtë mënyrë, me luítë dhe më shumë me dredhi, Karl 1okoja u rrëmbeu Shpataj·e një
sërë kështjellash, íillimisht në jug të gjirit të Artës, si Katohinë, Varnakun, Kandilen,
Anatolikon e Dragomestin ,1401-1404,. Prej këndej ai íilloi sulmet dhe plaçkitjet në
territorin e Angjelokastrës e të Artës. Shumë shpejt Muriq Shpata u detyrua të lëshojë
kështjellat e Riniasës e Ajtoit, që siguronin mbrojtjen e Artës. Gjatë një beteje me íorcat e
1okos, u plagos rëndë e më tej ·diq edhe ·ëllai i legjendarit Gjin Bua Shpata, Sguroj, i cili të
paktën në çastet e íundit gjeti ngushëllim kur pa se Muriq Shpata me íorcat e tij po ·raponte
t`i ·inte në ndihmë.

I biri i Sguros, Pal Shpata, në pamundësi t`i ruante zotërimet që i la i ati në jug të gjirit të
Artës, nxitoi t`ia oírojë ato Venedikut. Më 1402 ai i propozoi këtij lëshimin e kështjellës së
rëndësishme bregdetare të Lepantos si dhe ·etë kryeqendrën e ·et, Angjelokastrën. Ndërsa
mori në dorëzim të parën ,140¯,, kundrejt një shpërblimi, Republika e Venedikut u mor ·esh
me Karl 1okon që e dyta, Angjelokastra, t`i kalonte këtij të íundit ,1408,. Në këtë mënyrë
Shpatajt humbën përíundimisht zotërimet në jug të gjirit të Artës, në Ltoli e në Akarnani.

Në kushtet e dobësimit e të përçarjes së krerë·e shqiptarë, konti Karl 1oko nuk e pati të
·ështirë të zinte ·endin e despotit Lzau të Janinës, kur ky i íundit ·diq ,1411,. Krahas
elementë·e të parisë së qytetit, ku u shqua greku Simon Stratigopulos dhe dhëndri i tij, serbi
Steían Vojslla·i, dorëzimin e Janinës në duar të Karl 1okos e përkrahën edhe mjaít krerë e
bashkësi shqiptare, brenda e jashtë qytetit, të cilët ai i kishte joshur me dhurata e premtime.
1ashmë i paíuqishëm ndaj ngjitjes së ri·alit të tij, Muriq Shpata nuk qe në gjendje të
shírytëzonte momentin e ía·orshëm pas thyerjes së ushtri·e të 1okos nga Gjon Zenebishi
në betejën e Kranesë, aíër Mesopotamit ,1411,. Më 1415 ai ·diq, duke ia lënë barrën e
drejtimit, të asaj që kishte mbetur nga Principata e dikurshme e Gjin Bua Shpatës, ·ëllait të
tij, Jakupit, që kishte kaluar në íenë islame.

Jakupi tregoi që në íillim një dinamizëm e trimëri që s`e kishin karakterizuar ·ëllanë e tij. Me
24¯
të u bashkuan mjaít edhe nga krerët apo bashkësitë shqiptare që ishin hedhur në anën e Karl
1okos, siç qe, p.sh., prijësi i shquar Muriq Bua.
Në pamundësi për ta thyer sundimtarin e ri shqiptar në íushë të hapur, Karl 1okoja i
përgatiti atij një pritë në kështjellën e Vombljanës, aíër Artës. I ítuar nga kështjellari i saj,
njeri i Karl 1okos, gjoja për ta marrë në dorëzim kështjellën, Jakup Shpata u sulmua
tradhtisht nga íorcat e 1okos ndërsa u qe aíruar me trupat e tij mure·e të saj. Jakupi ·diq
me shpatë në dorë mes luítëtarë·e të tij. Me ·rasjen e tij u shënua dhe íati i Artës dhe i
gjithë zotërimit të Shpataj·e. Më 4 tetor 1416 Karl 1okoja hyri në Artë. Pinjollët e íundit të
Shpataj·e ose pranuan të hyjnë në shërbim të Karl 1okos, ose emigruan drejt Moresë dhe
ishuj·e të Jonit.

Principata e Zenebishëve

Lmri i Zenebishë·e, si një ndër íamiljet íisnike më të shquara të Shqipërisë së Poshtme,
përmendet krahas dyer·e më në zë shqiptare në një dokument të ·itit 1304. Shkëlqimin më
të madh kjo íamilje e arriti pas gjysmës së dytë të shek. XIV, kur në krye të saj ishte
sebastrokratori Gjon Zenebishi ,·-1418,. Kryeqendra e këtij të íundit ishte kështjella e
Gjirokastrës, e cila përmendet për herë të parë pikërisht në këtë kohë si rezidencë e
Zenebishë·e. Në ·itet ¯0 të shek. XIV zotërimi i Zenebishë·e përíshinte, ·eç Gjirokastrës
dhe rrethet e saj, luginën e Drinos, Del·inën dhe një pjesë të mirë të zonës së pasur të
Vagenetisë ,(amërinë e Sipërme,, deri në derdhjen e poshtme të lumit Gliki, ku zotërimet e
Gjon Zenebishit kuíizoheshin me ato të ·jehrrit dhe aleatit të tij, Gjin Bua Shpatës së Artës.
Së bashku me këtë të íundit, Gjon Zenebishi ndërmori inkursione të ·azhdueshme kundër
kështjellës së Janinës, ku sundonte despoti serb 1homa Preljubo·içi, armik i betuar i
shqiptarë·e, i cili, siç është theksuar tashmë, i thirri për herë të parë osmanët në këto anë më
1380 kundër shqiptarë·e. I mbështetur dhe nga një pjesë e parisë serbo-bizantine të Janinës,
1homai mundi ta ruante sundimin brenda mure·e të Janinës, deri në ·rasjen e përgjakshme
të tij, në ·itin 1386.

Despoti i ri i Janinës, italiani Lzau Buondelmonti Açajuoli ,1386-1411,, i cili mori pushtetin
në Janinë si përíaqësues i interesa·e të huaja në atë qytet e në krejt Lpirin, ndoqi që në íillim
një politikë agresi·e ndaj sundimtarë·e shqiptarë të kësaj tre·e, ·eçanërisht ndaj Gjon
Zenebishit. Me ndihmën e reparte·e osmane ai i mori këtij të íundit portet dhe tregjet e
rëndësishme të Sajadhës e Kastro·ilës, buzë detit Jon ,(amëri e sotme,. Por në pran·erën e
·itit 1399, ushtria e Zenebishit u shkaktoi íorca·e të despotit Lzau një disíatë íatale gjatë një
beteje në Dhi·ër ,Mesopotam,, ku ·etë despoti i Janinës u zu rob nga sundimtari shqiptar, që
sakaq e mbylli në burgun e kështjellës së tij të Gjirokastrës. 1ë gjithë aleatët e Lzaut, nga
komuna e lirences, që e kishte qytetar të ·etin, Mbretëria e Napolit, Republika e Venedikut e
deri te komandanti osman i 1hesalisë, ndërhynë te Gjoni për lirimin e tij. 1ë njëjtën gjë i
kërkoi Zenebishi edhe aleati e ·jehrri i tij, Gjin Bua Shpata i Artës. Lzau u lëshua kundrejt
një shpërblimi të majmë prej 10 mijë copë ílorinjsh. Gjithsesi, ai pushoi së qeni një
shqetësim për zotërimet e Zenebishit, i cili shtiu përsëri në dorë limanet dhe tregjet
bregdetare nga Sajadha e Kastro·ila e deri në Pargë. Porse mbajtja e këtyre ·ende·e bëri të
pashmangshëm një konílikt të ri me Republikën e Venedikut. Përleshjet e para të Gjon
248
Zenebishit me Venedikun ishin regjistruar që në ·itin 1386, kur ky i íundit, pasi shtiu në dorë
ishullin e Koríuzit, i rrëmbeu Zenebishit edhe disa nga qendrat kryesore ushtarake e
ekonomike të bregdetit, si Butrintin, Ksamilin dhe Sajadhën. Kjo e íundit u rimor prej
Gjonit aty nga ·iti 1400. Për Sajadhën, ·eçanërisht për kriporet me íamë të atij ·endi, të cilat
konkurronin rëndë kriporet ·eneciane të Koríuzit, u luítua me këmbëngulje si nga Venediku,
ashtu edhe nga Zenebishi. Në një letër, që i çonte për këtë çështje Senatit të Venedikut në
qershor 1401, Gjon Zenebishi bënte të qartë se « paqja e tij me Republikën do të sigurohej
·etëm kur Venediku të hiqte dorë nga përpjekjet për të shtënë në dorë kullën dhe kriporet e
Sajadhës, që ai i kishte trashëguar nga të parët dhe që ishin buka e tij ».

Megjithatë, rrethanat e krijuara në ·itet e para të shek. XV e detyruan Gjon Zenebishin të
hiqte dorë si nga Sajadha, ashtu dhe nga Kastro·ila e Parga dhe të kërkonte rregullimin e
marrëdhënie·e me Republikën e íuqishme të Venedikut.

Vdekja e despotit Lzau, më 1411, nxori përsëri në plan të parë problemin e pushtetit në
Janinë. L ·eja e Lzaut, L·dokia Balsha, ·ajzë e të íamshmit Gjergjit I Balsha, iu kundër·u
përpjekje·e të një pjese të parisë së qytetit, që donte t`ia dorëzonte qytetin nipit të despotit
Lzau, kontit të Qeíalonisë, Karl 1oko. L mbështetur kryesisht nga shtresat e ulta dhe të
mesme të qytetit, « despina e Arbërisë » hyri në traktakti·a me Gjon Zenebishin, gjë që ·uri
në lë·izje përkrahësit e Karl 1okos. Pas një komploti të organizuar prej tyre, despina
L·dokia u detyrua të braktiste qytetin dhe të strehohej përkohësisht te Gjon Zenebishi në
Gjirokastër.

Ambiciet e despotit të ri të Janinës, Karl 1okos, që synonte të ·inte nën sundimin e tij të
gjitha territoret e Despotatit të dikurshëm të Lpirit, e çuan atë drejt një ndeshjeje të
pashmangshme me zotin e íuqishëm të Gjirokastrës. Në ·erën e ·itit 1411 Gjon Zenebishi i
zuri rrugën në Kranesë ,Mesopotam, ushtrisë së Karl 1okos, që kishte depërtuar në thellësi
të zotërime·e të tij dhe synonte të kapte Gjirokastrën. Në betejën e ashpër të zh·illuar në
atë ·end, íorcat e Zenebishit arritën një íitore të bujshme duke e asgjësuar krejtësisht
ushtrinë e 1okos. Paskëtaj, ky u përpoq t`i bënte ballë sundimtarit shqiptar duke u
mbështetur kryekëput tek aleanca që lidhi me osmanët dhe që u ·ulos edhe me martesën e
·ajzës së tij me Musa Beun, pretendentin e íronit.

Presioni osman, i cili ishte ·eçanërisht i íortë në zotërimet e Zenebishë·e dhe të Shpataj·e të
Lpirit, e shtyu Gjonin të kërkonte aleancën e Republikës së Venedikut. Në korrik të ·itit
1414 ai i kërkoi kësaj të íundit t`i ·inte në dispozicion 30 balestrierë, me të cilët të mund të
mbronte këshjellat e tij dhe njëherësh të ndalte ·ërshimin e osmanë·e në brigjet e Jonit. Në
të njëjtën kohë, sundimtari shqiptar kërkonte nga Venediku që të lejohej të blinte disa prona
në Koríuz, ku të mund të strehohej në rast se do të detyrohej të largohej nga ·endi i tij.

Në íakt, deri në atë kohë, në Koríuz ishin ·endosur mjaít íamilje shqiptare të ikura nga
zotërimet e Zenebishit për shkak të kushte·e të rënda të krijuara nga inkursionet e
osmanë·e. Në ·erën e ·itit 1418 një ushtri osmane prej 30 000 ·etash, e thirrur nga Karl
1okoja, hyri në zotërimet e Zenebishit. Pasi pushtoi mjaít ·ise e kështjella, lamza Beu,
249
dhëndër i 1okos, rrethoi Gjirokastrën. Sundimtari plak i Gjirokastrës mundi t`i bënte ballë
këtij sulmi të parë mbi kryeqendrën e tij, por, kur osmanët ndërmorën në ·jeshtën e parë të
atij ·iti, një íushatë të re akoma më të íuqishme, ai nuk jetonte më dhe djemtë e tij ua
lëshuan atë osmanë·e dhe u strehuan në Koríuz. Nga Koríuzi trashëgimtarët e
sebastokratorit të shquar, Gjon, të mbështetur edhe nga Venediku, Papati dhe Mbretëria e
Napolit, nuk i reshtën përpjekjet për të çliruar zotërimet atërore, duke organizuar e duke u
·ënë në krye të kryengritje·e të íuqishme antiosmane.

Principata e 1opiajve

Në kapërcim të shek. XIII-XIV, roli i íamiljes së shquar íisnike të Skurraj·e në tre·ën e
Arbrit u kishte kaluar íisnikë·e të íamiljes 1opia. Lmri i kësaj íamiljeje nuk përmendet para
shek. XIII.

Në ·itet ¯0 të shek. XIII bëhet íjalë për një pinjoll të saj, përíaqësues i aristokracisë
ushtarake me titullin miles. Në atë kohë 1opiajt ditën t`i bënin ·end ·etes, duke u shkëputur
nga Bizanti e duke ·endosur lidhje të ngushta me anzhuinët e Napolit si dhe me Papatin e
Romës. Këtij të íundit 1opiajt i premtuan kalimin e tyre nga riti ortodoks në atë katolik. Për
rrjedhojë, kisha e Romës u njohu 1opiaj·e si zotërim të íamiljes tokat midis rrjedhës së Matit
dhe asaj të Shkumbinit, të cilat përputheshin pak a shumë me shtrirjen e Principatës së
dikurshme të Arbrit. 1ë drejtat e 1opiaj·e mbi këto ·ise u koníirmuan më 1338 edhe nga
anzhuinët e Napolit, të cilët e konsideronin ·eten kryezot të Durrësit e të Arbrit si dhe
1opiajt ·asalë të tyre. 1opiajt ishin shpallur ·asalë të mbretit të Napolit, Karli I Anzhu, që
në ·itin 12¯2. Megjithatë ·arësia e tyre nga oborri i Napolit mbeti thjesht íormale. Si mbreti
Karli I, ashtu dhe pasardhësit e tij, Karli II e Roberti I Anzhu, ankoheshin ·azhdimisht në
aktet e tyre për « mosbindjen » madje edhe për « rebelimet » e ·azhdueshme të 1opiaj·e dhe
të krerë·e të tjerë shqiptarë kundër pushtetit so·ran të tyre. Megjithatë, të ndërgjegjshëm se
s`do të mund ta ruanin autoritetin e tyre mbi Durrësin dhe Arbrin, anzhuinët këmbëngulnin
t`i mbanin aíër 1opiajt, qoítë duke u íalur herë pas here « íajet », qoítë duke u dhënë edhe
pro·izione ,para, të mëdha ·jetore, siç ·epruan më 1338 me kontin 1anush 1opia. I ·ëllai i
këtij të íundit, Domeniku, ishte klerik i lartë dhe në ·itin 1336 mbreti Robert Anzhu e kishte
tërhequr në oborrin e Napolit si kapelan e këshilltar të tij.

Marrëdhëniet e 1opiaj·e me anzhuinët e Napolit pësuan një ngrirje të íortë në kohën e
sundimit të Andreas, djalit të 1anushit. Ndonëse qe martuar me një ·ajzë jashtë martese të
mbretit Robert, Andre 1opia tregohej íare i pabindur ndaj tij, aq sa anzhuini ·uri njerëz dhe
e ·rau.

Zotërimi i 1opiaj·e arriti íuqinë dhe shkallën më të lartë të organizimit në kohën e princit
Karl 1opia, djali i madh i Andreas, që erdhi në íuqi në ·itin 1359. Brenda ·ite·e 50 të shek.
XIV ai arriti të konsolidonte në luítë me ri·alët e shumtë pushtetin e ·et në tre·ën e Arbrit.
Ashtu si paraardhësit e ·et, Karli shírytëzoi mjeshtërisht për këtë qëllim lidhjet e hershme të
íamiljes së tij me anzhuinët e Napolit. Ai nuk ngurronte të ·inte në dukje « lidhjet e gjakut »
që kishte me këta të íundit nga e ëma. Në këtë kuptim ai i shtoi stemës íamiljare të 1opiaj·e,
250
që paraqiste një luan, edhe simbolin e anzhuinë·e, zambakun.

Pa·arësisht se u mëshonte lidhje·e të ·eçanta të 1opiaj·e me kryezotërit e Napolit, Karli
kishte ·endosur t`u shkëpuste këtyre qytetin e Durrësit. Më 1362 íorcat e tij sulmuan
Durrësin nga toka dhe nga deti. Ndonëse nuk u mor dot, qyteti u detyrua t`i paguajë 1opisë
një tribur ·jetor, i cili nxirrej nga rritja e taksa·e mbi tregtarët e huaj që ·izitonin Durrësin.

Sulmi i Karl 1opisë mbi Durrësin ngjalli shqetësim sa në bashkësinë e këtij qyteti, që i
trembej pushtetit íeudal, aq dhe te mbretëresha Xho·ana e Napolit, dhe te Republika e
Venedikut. Kjo e íundit nuk mund të pajtohej me íaktin që princi shqiptar zotëronte tashmë
një ílotë ushtarake, të ankoruar në Kepin e Rodonit në ·eri dhe në Kepin e Melit ,caput
Meliarum, në jug të Durrësit, me të cilën ai mund të kontrollonte ose të dëmtonte traíikun e
anije·e ·eneciane nëpër Adriatik. Ndaj në maj të ·itit 1364 Senati i Venedikut e urdhëronte
kapitenin e ílotës së Adriatikut që të pengonte çdo aksion të ílotës së Karl 1opisë dhe, në
rastin ekstrem, t`i kapte anijet shqiptare dhe t`i digjte ato, si dhe të shkatërronte bazën e tyre
në Kepin e Melit. 1ë gjitha këto duhet të bëheshin në mënyrë të íshehtë pa rënë në sy të
princit shqiptar, me të cilin gjithsesi Republika ishte e interesuar të mbante marrëdhënie të
mira. Në íakt 1opia pati rastin të tregonte se nuk ishte një sundimtar i zakonshëm, kur po
atë ·it theu të íuqishmin Gjergj Balsha. Ndaj, me qëllim që të ndikonte sa më shumë mbi
princin shqiptar, në prill të ·itit 1366 Senati i Venedikut e shpalli Karl 1opinë qytetar të
Venedikut. Megjithatë kjo nuk e ndali këtë të íundit të íorcojë ílotën e tij dhe të intensiíikojë
sulmet mbi Durrësin. Më në íund, në muajt e parë të ·itit 1368, qyteti ra në duart e 1opisë.
Nga ai çast sundimtari shqiptar i shtoi titullit të tij si « princ i Arbrit » edhe titullin tjetër të
« zotit të Durrësit ».

Në jug Principata e 1opiaj·e u bë íqinje me atë të Muzakë·e, të cilët, aty nga ·iti 13¯0,
aneksuan zotërimin e sebastokratorit Vlash Matrënga, që shtrihej midis derdhjes së
Shkumbinit dhe Semanit. Gjithsesi aleanca e Muzakaj·e me Balshajt e ·eriut e keqësoi
gjendjen e principatës së Karl 1opisë, duke shtrënguar darën rreth saj. Ishte keqësuar
ndërkohë edhe pozita ndërkombëtare e saj. So·ranët e Napolit nuk ia íalën « ·asalit » Karl
1opia marrjen e Durrësit më 1368. Plot moskuptime e përplasje paraqiteshin edhe
marrëdhëniet me Venedikun, pa·arësisht që Republika e detra·e e kishte shpallur Karl
1opinë qytetar të saj. Marrëdhëniet ishin ítohur dukshëm edhe me Papatin e posaçërisht me
papën Gregori XI, i cili nuk i íalte princit shqiptar prirjet « heretike » duke e akuzuar atë për
patarin ,ithtar i lë·izjes antipapale patarine,. Ldhe miqësia me Raguzën dhe me lungarinë
nuk i sillte ndonjë a·antazh të madh Karl 1opisë në planin politik. Raguza ishte në íakt një
íuqi tregtare, por ajo s`kishte ndonjë peshë në ngjarjet politike e ushtarake. Përsa i përket
aírimit me Mbretërinë lungareze, në síond të saj qëndronte thjesht armiqësia e kësaj të
íundit me Venedikun, pra kishte karakter koniunktural pa ndonjë ndikim në planin praktik.

Në kushte të tilla, kur dhe marrëdhëniet me bashkësinë qytetare të Durrësit qenë acaruar,
Karl 1opia e humbi qytetin, i cili kaloi përsëri për pak kohë nën so·ranitetin e anzhuinë·e të
Napolit. Madje këta të íundit në íillim të ·itit 13¯2 ·endosën të organizonin një íushatë të
madhe për të shtrirë pushtimet tej Durrësit dhe për të rikrijuar « Mbretërinë e Arbrit » të
251
kohës së Karlit I Anzhu. Në planet e organizatorë·e ishte edhe zënia rob e Karl 1opisë dhe
e Gjergj Balshës, për të cilët premtohej një çmin prej 1 000 dukatë ari. Por íushata që iu
besua Gjergjit të Na·arës dhe që mori edhe bekimin e papës Gregori XI nuk arriti të
realizohej. Karl 1opia mbeti zot i plotíuqishëm i « gjithë ·endit të Arbrit ». Madje, ai mundi
t`u marrë Muzakë·e edhe zotërimet e dikurshme të Vlash Matrëngës, midis derdhje·e të
lumenj·e Shkumbin e Seman. 1ashmë principata e Karl 1opisë kapte gjithë hapësirën midis
Drinit e Semanit. Vetë Durrësi, ndonëse íormalisht mbeti në zotërimin e anzhuinë·e të
Napolit, në të ·ërtetë e ndiente gjithnjë e më shumë pushtetin e princit shqiptar. Me sa
duket ky i íundit, i ndërgjegjshëm për interesat e shumtë që ndërthureshin në Durrës, kishte
·endosur ta merrte qytetin në mënyrë « të ligjshme », duke shmangur përdorimin e armë·e.
Në íakt aty nga ·iti 1383 ai e bleu atë nga anzhuinët kundrejt një shume të madhe të hollash.
Sundimi i Karl 1opisë mbi qytetin e dëshiruar buzë Adriatikut nuk zgjati shumë. Marrja e
qytetit prej tij ndodhi në një kohë kur ishte rindezur konílikti i hershëm me Balshajt,
ndërkohë zotër edhe të Vlorës.

Me një sulm të beíasishëm në ·itin 1384 Balsha II e pushtoi Durrësin. 1ashmë në aktet
zyrtare ai íilloi t`i atribuojë ·etes titullin « dukë i Durrësit ». Por nuk e gëzoi gjatë. Më 18
shtator 1385 íorcat osmane të lajredin Pashës shpartalluan në Sa·ër të Myzeqesë ushtrinë e
Balshës II dhe të aleatë·e të tij. Karl 1opia hyri përsëri në Durrës, por tashmë edhe ai, si
mjaít sundimtarë të tjerë shqiptarë, u detyrua t`i nënshtrohej hegjemonisë së osmanë·e. Në
përpjekje për t`i shpëtuar kësaj të íundit, 1opia u kthye nga Venediku. Midis ·ite·e 1386-
138¯ ai bëri disa përçapje pranë Republikës, duke i oíruar kësaj ·endosjen e një lloj
protektorati mbi zotërimet e tij. Duke iu shmangur një angazhimi të drejtpërdrejtë në një
zonë që tashmë ishte në ·ëmendjen e osmanë·e, Venediku u mjaítua t`i premtonte Karl
1opisë ndihma modeste ushtarake, sigurisht kundrejt pri·ilegje·e tregtare. I ndodhur nën
trysninë e ·azhdueshme të osmanë·e, Karl 1opia tentoi në maj të 138¯ një ujdi të íundit me
Republikën. Propozimi i tij i ri kishte të bënte me shitjen e Durrësit, me largimin e ·etë
Karlit dhe ·endosjen e tij në ndonjërën nga kolonitë ·eneciane në Kretë ose në Lube.

Por edhe kësaj radhe nuk u përíundua gjë, qoítë për shkak të hezitime·e të Venedikut, që
tashmë ishte i bindur se marrja e Durrësit do të thoshte luítë me osmanët, qoítë edhe se,
shumë shpejt pas paraqitjes së këtij propozimi të ri, princi Karl 1opia ndërroi jetë.
1rashëgimtari i dobët i Karl 1opisë, Gjergji, mundi të ushtrojë pushtetin e tij në Durrës e në
rrethinat e tij. Kruja dhe krahina përreth saj i kaluan motrës së tij, lelenës, që ishte martuar
me íisnikun ·enecian Mark Barbadigun. Konti Niketa 1opia, një kushëri i Gjergjit, sundonte
ultësirën në jug të Durrësit. leudalë të tjerë, që s`i përkisnin íamiljes íisnike 1opia, sundonin
tashmë të pa·arur në ·iset e 1iranës, në luginën e Shkumbinit e gjetkë. Marrëdhëniet e tyre
me Gjergj 1opinë ishin shpeshherë armiqësore. Në këtë mënyrë juridiksioni i trashëgimtarit
të Karl 1opisë kuíizohej në qytetin e Durrësit dhe në rrethinat e aíërta të tij. Në íakt, edhe
në burimet e kohës Gjergji cilësohet thjesht « zot i Durrësit », ndryshe nga paraardhësi i tij i
madh, princi Karl 1opia, që quhej « zot i gjithë ·endit të Arbrit ».

Ardhja në pushtet e Gjergj 1opisë përkoi me intensiíikimin e sulme·e osmane në ·iset
bregdetare dhe, për rrjedhojë, edhe me politikën e re të Venedikut, për të shtënë në dorë
252
qytetet bregdetare shqiptare. lerë me premtime dhe herë me presione Venediku arriti të
bindte Gjergjin që íillimisht t`i lëshonte kullën e poshtme të qytetit, atë që ruante pjesën e
portit.

Më tej, Venediku arriti të íuste në kontroll gjithë qytetin, duke shírytëzuar ·ështirësitë e zotit
të Durrësit, si dhe lidhjet e ·eta me një sërë íisnikësh shqiptarë nga íamiljet Muzaka, Skurra,
Nesha e ·etë 1opia, të cilë·e u shpërndante pro·izione ·jetore. Me marrë·eshjen e
nënshkruar me Venedikun në gusht të ·itit 1392, Gjergj 1opia pranonte që, pas ·dekjes së
tij, i