‘…Wij zijn gekomen, en breiden onze bescherming uit...


Aspecten van de defensieve magie door middel van tovermessen 1

Een uiteenzetting over de zogenaamde “tovermessen” binnen het kader van de Egyptische magie. Nieuw onderzoek naar deze magische gereedschappen leidt tot herziene interpretaties..

Fred Vink

I. Algemeen: wat zijn tovermessen?
In 1932 schreef Herbert Winlock over tovermessen: ‘...They remain one of the puzzles left to us by the ancient Egyptians’.2 25 Jaar eerder legde Legge het verband tussen deze voorwerpen en de zonnereligie.3 Deze bijdrage behandelt de vraag, wat we sindsdien meer te weten gekomen zijn over deze raadselachtige gereedschappen, mede in het licht van recent ontdekt nieuw materiaal. Voordat getracht wordt deze vraag te beantwoorden, moeten wij natuurlijk wel eerst weten waarover wij het precies hebben.

Detail van een in relëf uitgevoerd tovermes. Privéverzameling Zwitserland, herkomst onbekend. © Alain Speltdoorn, Brussel.

114

Ta-Mery 2012

fig. de leeuw en de jakhals die meestal als wsr -teken is afgebeeld. Onder een tovermes moet worden verstaan een gereedschap van ca. Deze benaming bleek al spoedig onjuist te zijn. Naar: Vasiljevic. zoals de baviaan met oedjat-oog. • Woestijnbewoners. ‘Herstellung’. werpstokken en boemerangs die vooral hun opgang maakten tijdens het Nieuwe Rijk van het genre uitgezonderd: deze hadden binnen de Egyptische magie een geheel andere functie. 30 tot 60 cm lang – meestal gemaakt van een overdwars gespleten slagtand (afb. die soms ook separaat in hout aan het magische gereedschap is bevestigd of in het ivoor is uitgesneden. heeft doorgaans een spits en een stomp uiteinde. geschuurd. scarabeëen. sak 24 (1997) 324. de kater die een slang doodt. De decoraties werden aangebracht met een koperen graveerstift of met vuursteen9 op het oppervlak dat van tevoren was geschuurd en gepolijst. De decoraties bestaan hoofdzakelijk uit dieren. Een tovermes dat de natuurlijke vorm van een slagtand bezit. Afb. 1) – dat wat zijn materiaal (ivoor 7). antropo. gedurende het Middenrijk tot aan de 18e dynastie in eerste instantie was bedoeld om magische bescherming te bieden. Aha en zijn vrouwlijke pendant. De term ‘apotropaion’ is dus niet meer dan een verzamelbegrip voor objecten met onheil afwerende werking. demonen. Omdat de oorspronkelijke naam niet bekend is. 1 Deze afbeelding (eind Eerste Tussenperiode) geeft mogelijk weer hoe een tovermes gespleten. vorm en iconografie betreft. 2. is het begrip ‘tovermes’ in de Egyptologie – sinds Von Bissing 4 deze term voor het eerst noemde – min of meer ingeburgerd geraakt. Veelal is slechts de voorzijde van decoraties voorzien. gepolijst en tenslotte van graveringen werd voor´ zien. • Een groep van behulpzame slangen die antropomorf of in hun diergedaante als cobra of kronkelende slang in aanvalshouding zijn afgebeeld. de spits met een vossekop8.5 Na de verschijning van het proefschrift van Hartwig Altenmüller echter is de aanduiding ‘apotropaion’ steeds meer in zwang gekomen – naar het Oudgrieks αποτρόπαιον wat “onheil afwerend” betekent. zoals de nijlpaardgodin. omdat ook vele andere voorwerpen in het oude Egypte. Aspecten van de defensieve magie door middel van tovermessen 115 . fabelwezens. amuletten en magische geboortetegels6.en zoömorfe godheden alsmede beschermende symbolen die hoofdzakelijk verband hielden met de zonnereligie en kunnen worden verdeeld in vier groepen10: • Wezens die bij de geboorte en het opgroeien van het kind in het bijzonder behulpzaam zijn.Omdat een Oudegyptische naam daarvoor ontbreekt. minder vaak ook de achterzijde. Het stompe einde is meestal versierd met een panterkop. de gevleugelde griffioen. Daardoor zijn klappers. een dergelijke werking hadden. de krokodil en de schildpad. zoals toverstaven. • Figuren die onmiskenbaar een plaats vervullen in de zonnereligie. zullen we het dus voorlopig moeten doen met de term ‘tovermes’. zoals de slangenhalspanter. de schrijdende zonneschijf en de dubbelsfinx die mogelijk de horizon voorstelt.

die de bescherming van het leven.Recitatie: “O Gij. waardoor zij haar eigen werkelijkheid – twee. Een ander – uniek – inschrift op de keerzijde van tovermes Kopenhagen nm 7795 geeft aan dat het vooral slangen21 zijn waartegen het tovermes beoogt bescherming te bieden (afb. hen (de mensheid) beschermend bij dag en nacht ’.Hoewel het repertoire min of meer gestandaardiseerd lijkt te zijn. De achterzijde is zelden gedecoreerd en slechts in een aantal gevallen voorzien van een inschrift..t-sxt-ra ‘.w of sA. Dat het daarbij om defensieve of onheilafwerende magie19 ging. die Nebetsechet-re gebaard heeft ’22.t 20 ‘.w r a.t [mt mt.Chr..12 In de Leer voor Merikare. een beroemde tekst van c.w sA n anx wDA snb sA grH sA hrw HA Xrd pn NHjj ms(i).wapens. In de meest eenvoudige vorm bestaat het inschrift uit een recitatie aanduiding. terwijl Ptah15 de mensheid zijn creatieve vermogen gaf..w). moet ook iets worden gezegd over de plaats van een dergelijk voorwerp binnen het geheel van de magie in het oude Egypte. 2): Dd md.w aSA.16 Een voorwaarde was natuurlijk wel dat dit alles kon plaatsvinden in een cultuur die overtuigd was van de werking van magie17. om de slag van het onheil af te wenden.w j<n> nn n nTr. wordt gesteld dat de magie door de scheppergod is gemaakt als ‘. meestal een bij name genoemd kind en/ of moeder.of driedimensionaal – kon creëren. die in staat was een dergelijk effect te kunnen afdwingen.w stp. 116 Ta-Mery 2012 ... die het hoofd van de vijand (in) […?] afsnijdt. 2050 v. dat Peret gebaard heeft’. II.18 Voor een tovermes hield dit in.w ms(i). heeft de god Thot hem het schrift geschonken14.n Nb.t tn Xrd.Recitatie door deze goden.. Defensieve magie: bescherming van kind en moeder Omdat een tovermes een magisch gereedschap is.13 Om de toverkracht van het door de mens gesproken woord vast te leggen. dat een magiër door middel van rituele handelingen onder het uitspreken van magische formules de gewenste bescherming tot stand bracht. zoals in dit voorbeeld: Dd md.11 Om de ingravering te benadrukken is deze vaak opgevuld met pasta of bitumen. gevolgd door één of meer beschermgoden (nTr. Functies 1. [van de dode of de doden] die in het vertrek van de kinderen binnentreedt.t Pr.w j Sa tp xft. van het heil en van de gezondheid en de bescherming bij nacht en de bescherming bij dag uitbreiden over dit kind Nehy. blijkt uit de opschriften op het tovergereedschap die mogelijk deel uitmaakten van een inleidende en/of afsluitende toverformule. alsmede de te beschermen persoon/personen. Op de tovermessen waren afbeeldingen van goden en demonen gegraveerd die via het magische principe van de gelijkenis een eigen leven gingen leiden: wat op de microkosmische wereld van het magische gereedschap werd opgeroepen.j xft. blijkt juist dat geen enkel mes gelijk is. gebeurde ook in de werkelijkheid van die voorgestelde wereld.t ?] aq..

xvi. blijkt dat de term ‘apotropaion’ betrekking heeft op al dit soort onheilafwerende gereedschappen en dus niet uitsluitend gereserveerd kan worden voor het tovermes. de vele afschrikwekkende wezens die op de tovermessen afgebeeld zijn. W. zoals een slangenstaf. 28. Ook menselijke vijanden werden met behulp van het tovermes bestreden. De vergelding van het kwaad door juist het boosaardige daartegen in te zetten is eveneens een magisch principe. die hun iconografie hoofdzakelijk aan de koningsideologie ontleenden (afb. Het tovermes is dus een magisch wapen dat primair was bedoeld om het kind rondom de geboorte tegen vooral slangen te beschermen.0 cm). die iedere dag opnieuw als weerloos kind werd ‘geboren’ en tegen de gevaren van de nacht moest worden beschermd door de sA.w.w aSA. De gelijkstelling van het kind aan de zonnegod. maar ook daarna tegen honger en dorst. berustte evenwel op de magische teksten die het beschermingsritueel met het tovermes begeleidden. 3c) in min of meer gelijkmatige stukken is gebroken. die op de tovermessen trouwens zelf nooit voorkomt.23 Het kind werd daarbij mythologisch gelijkgesteld aan de zonnegod. © National Museet København. 3a. ex-coll. Uit de veelheid van objecten die rondom het geboorteritueel werden gebruikt. De suggestie Aspecten van de defensieve magie door middel van tovermessen 117 .Afb. 8. 1. dat het uit El Lisht afkomstige tovergereedschap (afb. MacGregor. een magische staf en andere soortgelijke attributen worden ingezet om de gewenste bescherming te verkrijgen.2 = pRam. de leeuw of de kat.1. een geboortetegel. Rev.1-7 in het bijzonder bescherming verschafte tegen slangen. b).25 Dergelijke vijanden werden steevast vernietigd door het nijlpaard. zoals Aziaten. De reconstructie van een geboortescène uit het late Middenrijk. kwam de volle omvang van de bescherming waartegen tot uiting in pBerlin 3027: de ‘Toverspreuken voor moeder en kind’. wordt inzichtelijk gemaakt in afbeelding 4.24 Maar het waren niet alleen slangen die moesten worden verdreven. en zelfs de doden die te herkennen zijn aan het bloed dat uit hun hoofd straalt. Nubiërs en gevangenen. waarbij niet alleen tovermessen maar ook andere magische gereedschappen met apotropeïsche werking. Hierbij kwamen in het bijzonder de spreuken in aanmerking die betrekking hadden op de bescherming van het lichaam (Mkt-Haw).28 Hoe een dergelijk ritueel29 bij de geboorte ongeveer in zijn werk moet zijn gegaan.27 Terwijl de spreuk in x. 2 Inschrift op Kopenhagen nm 7795 (L. wat duidelijk op rituele vernietiging wijst en die ten doel had de magische potentie van het tovermes in de meest letterlijke zin te breken.26 Opvallend is.

.

De achterwand bestaat uit een tweetal scènes die ieder de grafeigenaar met zijn vrouw Sobeknacht. waarbij de vrouw in het bovenste register daarnaast een slangenstaf in de rechterhand draagt (afb. overigens. doch slechts van het resultaat: de wedergeboorte die. Een leeuwengodheid. respectievelijk de opvoedster (ATj. links van het midden. Het fragment vormt het middenstuk van een tovermes dat samen met New York mma 26. maar ook op de wedergeboorte van het echtpaar. afkomstig zijn.t). Vrijwel zeker stelt het voorwerp. De meest complete afbeelding van tovermessen in funerair verband wordt getoond op de achterwand van het rotsgraf van Bebi in El Kab uit de late 17e dynastie. Naar: Legge. Dodencultus: de wedergeboorte Tovermessen speelden ook een rol in de dodencultus. rechtsboven). een tovermes30 voor (afb. bevestigt het feit dat tovermessen in de eerste plaats waren bedoeld om tijdens het leven te worden gebruikt. de stad met de grootste Osiriscultus. dat met behulp van tovermessen magische cirkels werden getrokken. Uit de bewaard gebleven tekst blijkt dat deze vrouwen de zoogvrouw (mna. afgebeeld aan de binnenkant van de sarcofaag van Djehoetinacht (begin 12e dynastie) uit Deir el Bersja.t zowel een tovermes als een slangenstaf vast. vindt geen steun in de magische teksten. De rechterscène toont het naar rechts kijkende echtpaar met hun vijf zonen en vertoont hetzelfde beeld: ook hier heeft de ATj. beiden gezeten op een stoel. De boorgaten geven aan dat het magische gereedschap is gerepareerd. Een nijlpaardgodin vertrapt een Aziaat. 3614. 2. een tijdelijk karakter had en alleen bedoeld was om de eigenaar tijdelijk naar zijn graf te doen terugkeren om aldaar met de familie een dodenfeest te vieren. voorzijde. 3b London Petrie Museum uc 15917 (voorzijde. Afb. © Metropolitan Museum of Art.8 x4. 3c In het centrum van tovermes New York mma 15. Een dergelijke slangenstaf werd aangetroffen in de beroemde Ramesseumvondst van 1896. Uit de reliëfs in het graf van Bebi blijkt dat de tovermessen kennelijk niet alleen betrekking hadden op de geboorte van Bebi’s zeven kinderen. 20. Foto: Gianluca Miniaci.35 Afb. getuige het feit dat beiden aan een lotusbloem ruiken.31 Een dergelijk gereedschap is ook te zien in de hand van een vrouw met magische bevoegdheid. L. De linkerscène laat vervolgens drie vrouwen zien die achter het echtpaar zijn opgesteld en ieder in de linkerhand een tovermes vasthouden.Afb. 6.0 cm). iv. wat blijkt uit verschillende afbeeldingen uit het Middenrijk en de Tweede Tussenperiode. maar uit het midden van de 12e dynastie (afb.197 (26. afgebeeld in het graf van Djehoetihotep.3. Dit is een standaardmotief in de Egyptische iconografie dat hier direct in verband gebracht wordt met een ritueel waarbij tovermessen kennelijk een rol speelden. New York.t) van Bebi en zijn vrouw voorstellen.32 De linkerscène toont het echtpaar in gezelschap van hun twee dochters en de huisdienaren. 8.33 We zijn echter niet getuige van het ritueel zélf.7. Dat dit voorwerp naast andere objecten voor dagelijks gebruik op de frises d’objets is geplaatst. bijt een mens het hoofd af. afbeelden.4 cm) vertrappen een nijlpaardgodin en een leeuw menselijke vijanden. waar James Quibell naast tovermessen en andere ‘apotropaia’ de bibliotheek van een magiër aantrof en die wat haar culturele waarde betreft de ontdekking van het graf van Toetanchamon ruim 25 jaar later ver overtreft. 7a. b). 5). 3a Louvre E. Aspecten van de defensieve magie door middel van tovermessen 119 . ‘Magic ivories’ psba 27 (1905) pl. fig.34 Dat tovermessen een rol in dodencultus speelden wordt onderstreept doordat niet alleen talrijke bekende.1288 a-b een geheel vormt. eveneens uit Deir el Bersja. maar vooral tot nu toe onbekende exemplaren uit Abydos.

fig. 4 Reconstructie van een geboortescène uit het late Middenrijk. Archaism and Innovation.Afb. Foto met toestemming van Denise Doxey © mfa Boston. ‘BirthBrick’. 5 Detail van de binnenzijde van de sarcofaag van Djehoetinacht. Afb. 120 Ta-Mery 2012 . mfa 20. Tekening naar (en met toestemming van): Wegner.1823 met op het bed de afbeelding van een tovermes. 15.

36b. Kairo bis Wadi Halfa. pl. . Tekening naar: Newberry. Afb. pl. 7b Detail van linkerscène van de achterwand van het graf van Bebi in El Kab. Schutzdämonen. pl. 6 Reliëf uit het graf Djehoetihotep: rechtsboven houdt een vrouw een tovermes in haar handen. 7a Achterwand van het rotsgraf van Bebi in El Kab. El Bersheh i. 63. Tekening: Altenmüller. einde 17e dynastie (linkerscène). Foto naar: Wreszinski. naar Wreszinski. Kairo bis Wadi Halfa. Afb. 36b.Afb. xxx (detail).

Afb. Afb. Foto: Sameh Abdel Mohsen © Egyptisch Museum Cairo.9 x 7.37. 8b). Daarnaast bevat het tovergereedschap een inschrift met een cartouche waarin de koningsnaam op ongewone wijze is geschreven: Sebekai (4bkAj). pl. Foto Christian Tepper © Museum August Kestner Hannover. 8a). is af te leiden uit een eveneens in Abydos gevonden een exemplaar.38 Van een eveneens ongewoon fragment van een tovermes (groen-bruine grauwacke). Beelden.152. 8b.37 Of het tovermes ook een rol vervulde als een soort Stundendurchfahrer in de Amdoeat. Omdat het een koningsnaam draagt. Cairo cg 9433 (je 34988).36 De veronderstelling dat tovermessen een dergelijke functie hadden. wordt bevestigd door een wandschildering uit de vroege 18e dynastie in het graf van de vizier Rechmire (tt 100) alsmede door een zeer groot tovermes(fragment) van groene grauwacke. is het tovermes kennelijk niet – zoals gebruikelijk – voor een reeds geboren kind vervaardigd. 35. dat waarschijnlijk als offergave gediend heeft. Hannover Kestner Museum 1935. In de eerste plaats is het niet van het standaardmateriaal ivoor. de koninklijke dodenliteratuur van het begin van het Nieuwe Rijk.0 cm).of beeldencultus een rol gespeeld heeft (afb. Cemetery D. zeer waarschijnlijk één van de vele farao’s uit de 13e dynastie met de troonnaam Sebekhotep. doen de maten (15. Een bijzonderheid vormt een verwijderde cartouche in het kader van de damnatio memoriae van een onbekende farao uit het late Middenrijk of het begin van het Nieuwe Rijk. maar uit ebbenhout vervaardigd. Von Bissing. zodat een tovermes ook een functie kan hebben vervuld binnen de tempel. herkomst onbekend. zodat de naam 4bkAj als een koosnaam voor het/de wedergeboren kind/koning dient te worden begrepen.en beeldencultus. Tomb of Rekh-mi-re. maar voor de opstanding van bijvoorbeeld een beeld als een vorm van wedergeboorte. Afb.200. Tomb 78.152. 122 Ta-Mery 2012 . herkomst Abydos. ex-coll. L.5 cm) vermoeden dat het ook in de tempel. Naar: Norman De Garis Davies.en tempelcultus Dat het tovermes binnen de dodencultus ook een specifieke functie kan hebben vervuld in de beeldencultus. 8a Tovermes Cairo cg 9433 (je 34988. dat om meerdere redenen bijzonder is (afb.200. Fragment Hannover Kestner Museum 1935. 8c Wandschildering in het graf van Rechmire (tt100). is nog onderwerp van controverse waarop in dit bestek niet wordt ingegaan.3.

Aspecten van de defensieve magie door middel van tovermessen 123 . 9a) betreft Afb. De aan weerszijden van het bed opgestelde slangenstaven komen overeen met die van de opvoedsters uit het graf Bebi in El Kab. Privéverzameling Zwitserland. omdat zij (nog) niet waren gepubliceerd in museumcatalogi of collectie-databases. Brussel. Ontdekking van ‘nieuwe’ stukken Het gaat hier om stukken die tot op heden onbekend waren voor de wetenschap. gewend tot Marcel Marée. Als kleine verzamelaar heb ik enige jaren geleden een dergelijk magisch gereedschap kunnen verwerven. Vervolgens ben ik systematisch naar deze raadselachtige gereedschappen op zoek gegaan.Een wandschildering in het graf van Rekh-mi-re (tt 100). curator van het British Museum. Zij doken ook op uit privéverzamelingen of konden via ongepubliceerde opgravingsverslagen worden opgespoord. 8c). Uit deze afbeelding blijkt dat de tovermessen kennelijk aan het begin van het Nieuwe Rijk nog wel degelijk een rol van betekenis speelden. Wat heeft onze samenwerking in samenhang met recente inzichten in de egyptologie tot dusver opgeleverd? 1. Een en ander heeft erin geresulteerd dat aan het bestaande aantal van 14939 meer dan 50 stuks konden worden toegevoegd. Stand van het onderzoek Door een wonderlijk toeval ben ik betrokken geraakt bij het onderzoek naar het fenomeem tovermes. heb ik om mij ervan te vergewissen dat het om een echt stuk ging. Deze zal in 2013 verschijnen. 9a Detail van een in reliëf uitgevoerd tovermes. III. toont drie tovermessen (met gesneden vosse-en panterkop) als onderdeel van de offergaven voor de tempel van Amon in Karnak (afb. Beiden waren direct zeer enthousiast over het fragment. Voordat tot aankoop werd overgegaan. herkomst onbekend. © Alain Speltdoorn. en nadien contact opgenomen met professor Hartwig Altenmüller. Het tovermes uit een privéverzameling in Zwitserland (afb. zij het wellicht niet (meer) in de eerste plaats als ‘objects of daily use’. wat voor professor Altenmüller aanleiding is geweest om een samenvattende monografie inclusief catalogus te publiceren. vizier onder Thoetmozes iii en Amenhotep ii (18e dynastie).

Afb. Privéverzameling auteur. de gemummificeerde koe op een schrijn. Tovermes Antlanta Michael C.3 en Louvre n 1489 iconografisch beter worden begrepen. een ezel (waarschijnlijk een verschijningsvorm van Seth). Vink. zich kruisende slangen. bleek afkomstig te zijn uit Abydos Tomb 392 a’0740. Afbeeldingen van goden in hun directe. een van de weinige voorbeelden van een in reliëf vervaardigd stuk. niet verborgen verschijningsvormen zijn voor de 17e dynastie slechts zeer zelden geattesteerd.n. de godheid Aha en een gemummificeerde koegodheid met zonneschijf tussen de hoorns. Diverse nieuwe en interessante gegevens a Het fragment Tübingen 1845.8. gevonden tijdens de opgravingen van John Garstang in 1907. het vlammenteken. steunend op een sA-teken. een krokodil met opengesperde bek. met voorheen onbekende herkomst. Uit de privéverzameling van de auteur is het exemplaar van afbeelding 9b afkomstig. Het lijkt er namelijk op dat hier een rijksgodin in een niet-koninklijke context verschijnt. een gevleugelde griffioen met mensenhoofd tussen de vleugels en tenslotte een staande nijlpaardgodin met mes(?).1 (afb. De fragmenten Boston mfa 12. Carlos Museum 2008. © E. 2. 41 c Nieuw prosopografisch materiaal. 10) bleek het enige mes te zijn dat een complete opsomming geeft van de tweede Thebaanse typologische groep van Altenmüllers classificatie.3 cm). Het toont v.r.l. Omdat dit exemplaar typologisch tot een van de vroegste groepen behoort is de verschijning van de koegodheid bijzonder. Slechts van tovermes Cairo cg 9433 is zeker dat deze uit een koninklijke context afkomstig is. de kater of ichneumon die met een mes een slang doorsnijdt. 9b Tovermes afkomstig uit Thebe (22.55. Uiterst links zijn nog net de oren van de vossekop aan het uiteinde van het object waarneembaar. de slangenhalspanter met mes en daarboven twee.0 x5.F.1519 en Liverpool Garstang Museum 7007 bleken stilistisch en typologisch zó nauw verwant te zijn. een staande leeuwengodheid. New York mma 32.vroeg 13e dynastie. Deze volledige reeks wordt gevormd door de lopende zonneschijf. Het toont de gebruikelijke panterkop aan het uiteinde en vervolgens een nijlpaardgodin. wat betekent dat hier onomwonden een godin – en geen verschijningsvorm of hypostase – wordt afgebeeld. late 12e. Dankzij deze volledige reeks konden de parallelstukken Florence Museo Egizio 6883. De gemummificeerde koe wordt hier met zonneschijf getoond. dat wij meenden twee fragmenten van hetzelfde 124 Ta-Mery 2012 . het wsr -teken met mes. b Completering van typologische sequenties.

12b). Gelet op de gelijkenis met de Hathorstandaard op de geboortetegel zou het een verschijningsvorm van de koegodin Hathor kunnen zijn.1 (34.2 cm). Dit fragment is niet alleen vanwege de archeologische samenhang met genoemde geboortetegel van belang. 10 Tovermes Atlanta Michael C. Verdere studie echter wees uit dat beide fragmenten niet bij elkaar hoorden. 11a Tovermes Boston mfa 12. © Museum of Fine Arts Boston. Carlos Museum 2008.0 x5.7007 (7. 12a) – opgegraven op het terrein van de dodentempel van Sesostris iii (de residentie van de gouverneur ( pr-hAty-a) van Wah Soet) – gevonden in exact dezelfde context als een magische geboortekegel (afb. Foto: John Garstang met toestemming van Steven Snape.6x3. 11a. 46 e Toevoegingen aan de bestaande iconografie door middel van tovermessen uit private collecties en de kunsthandel en nieuwe fragmenten gevonden tijdens opgravingen. 45 Daardoor werd niet alleen het aantal bekende faience tovermessen gereduceerd. de geboortetegel in 1994 en het tovermes-fragment in 2001. ook was men genoodzaakt de omschrijving van het stuk uit het mma te herzien in ‘Fragment of a Magic Knife’ in plaats van ‘Vase Fragment ’. Atlanta. In verband met deze vondsten kan men zich tevens afvragen welke functie de pr-hAty-a (naast een economisch-administratieve) nog meer gehad heeft. 11b Tovermes Liverpool Garstang Museum e.7 cm). Afb.0 x4. b). Beide werden gevonden door de expeditie van de Universiteit van Pennsylvania onder leiding van Josef Wegner47.8 cm). Een interessant detail is dat het fragment uit het Garstang Museum door Garstang in Abydos42 gevonden is en het stuk uit Boston mogelijk afkomstig is uit Borg el Arab in Neder-Egypte.43 d Op basis van typologie en iconografie bleek een fragment. Foto: met toestemming van Peter Lacovara © Michael C. Vanwege de locatie (het terrein van de dodentempel van Aspecten van de defensieve magie door middel van tovermessen 125 . maar ook vanwege de iconografie van de gemummificeerde(?) koegodheid. uit Florence en uit New York.1519 (11. stuk bijeen te hebben gebracht (afb. Zo werd het fragment van een tovermes (afb. Carlos Museum.55. van faience44 te passen aan een fragment. Afb.Afb. maar wel zeer waarschijnlijk uit hetzelfde atelier van één handwerksman afkomstig waren. herkomst onbekend. Die godheid verschijnt hier voor het eerst in de gedaante van een koe-antilope (Alcelaphus buselaphus).

zoals Bourriau suggereert. scarabeëen en amuletten 126 Ta-Mery 2012 Afb. bekend vanaf het Oude Rijk). zou erop kunnen wijzen dat het materiaal door of via hem werd gedistrubueerd.53 Tovermessen zijn daarom vrijwel zeker geen ‘goedkopere en gemakkelijker verkrijgbare’ vervangers van de sarcofaagteksten die betrekking hebben op de zonnereligie. 3. veel overeenkomsten vertonen met de iconografie van de tovermessen. een gegeven dat wel eens een heel ander licht zou kunnen werpen op de veronderstelde “democratisering van het hiernamaals”. Ook het feit dat slechts de farao het alleenrecht had om een nijlpaard te harpoeneren (met de ‘harpoen van Horus’ 51). De op de tovermessen afgebeelde figuren zijn enerzijds direct ontleend aan de zonnereligie en verwijzen daarnaast naar bepaalde aspecten van het koningschap. De samenhang tussen de keuze van het materiaal en de iconografie van de afgebeelde figuren en de verschillende functies van het tovermes Hoewel in vele gevallen de aard van het materiaal niet meer is vast te stellen 48.50 Het is daarom zeer wel mogelijk dat het nijlpaardivoor slechts afkomstig is van het mannelijke dier. Foto: Josef Wegner (met toestemming). afgebeeld op de magische geboortetegel. wiens woede en kracht in het bijzonder met Seth werden geassocieerd en niet van het vrouwlijke nijlpaard dat als de godin Ipet of Reret juist om zijn positieve eigenschappen werd vereerd en daarom talloze malen op tovermessen is afgebeeld. Daarom moet de keuze van het materiaal daar op enigerlei wijze mee verband houden.54 De echte vervangers daarvan zijn waarschijnlijk de talloze andere apotropaia in de vorm hoofdsteunen55. bijvoorbeeld in het kader van een politiek om de elite aan zich te binden. Opvallend is dat de talrijke beschermgodenen demonen. Wah-Soet (Abydos). die vanaf het Oude Rijk zinnebeeldig werd weergegeven door het koninklijke prerogatief om nijlpaarden te harpoeneren. Te denken valt bijvoorbeeld aan de strijd tussen Horus en Seth. 49 Een dergelijke motivatie voor de keuze van nijlpaardtand zou via het magische principe van de mythologische analogie heel goed denkbaar zijn. kan het materiaal eigenlijk niet anders dan ivoor van nijlpaardslagtand zijn geweest.Sesostris iii te Abydos) valt te denken aan een soort magisch geboortecentrum: wellicht een verschijningsvorm van een Huis des Levens ( pr-anx. 12a Fragment van een tovermes gevonden op het terrein van de dodentempel van Sesostris iii. Vrijwel alle tovermessen met een archeologische context werden gevonden in graven van personen uit de (in)directe nabijheid van de farao52. .

wat soms ten koste ging van de afgebeelde figuren. faience en kalksteen. Voor Aspecten van de defensieve magie door middel van tovermessen 127 . geweest die al tijdens het late Middenrijk. Dit heeft als consequentie dat tovermessen op zijn vroegst te dateren zijn in de eerste helft van de 12e dynastie en op zijn laatst in de eerste helft van de 18e dynastie. onderscheid worden gemaakt tussen tijdstip van vervaardiging en het moment van bijzetting als onderdeel van de grafgoederen. moet. gelet op het geringe aantal waarin deze nog werden vervaardigd. is dat de stukken meestal erg versleten zijn en dikwijls waren voorzien van reparaties. om daarna net als de overledene in het graf te worden bijgezet. dan betekende het gebruik van ander materiaal. Gebruik en datering van tovermessen Bijna alle tovermessen zijn grafgiften en worden meestal in gebroken of halfverbrande toestand58 aangetroffen. In elk geval luidde het gebruik van ander materiaal. Archaism and Innovation. Hoewel vaststaat dat tovermessen eerst vanaf het late Middenrijk61 in spaarzame gevallen deel van de grafuitrusting uitmaakten. Uit deze praktijk blijkt eens te meer dat het tovermes in de eerste plaats was bedoeld voor gebruik tijdens het leven.59 Wat vervolgens opvalt. maar vooral daarna rijkelijk verschenen als grafbijgift. fig. Indien de keuze voor nijlpaardtand als grondstof inderdaad directe samenhang vertoont met de zonnereligie en het koningschap. moet nader onderzocht worden. afslijpingen en nieuwe kaderlijnen60. gelet op de toestand waarin zij in het algemeen worden aangetroffen. Dit moet vrijwel zeker als een rituele vernietiging worden geïnterpreteerd.Afb 12b Magische geboortetegel met rituele geboortescène.57 Of dergelijke vermoedens op juistheid berusten. 4. Naar: Wegner. 6. het einde van het tovermes als genre binnen het assortiment van magische gereedschappen in. afkomstig uit WahSoet (Abydos). die aan de magische aanwending van het tovermes ten grondslag lagen naar de achtergrond verdwenen. ‘Birth-Brick’. een koninlijk symbool dat in verband staat met de koningsideologie en daarom ook wel samen met de strijd tussen Horus en Seth op tempelreliëfs verschijnt56 en die juist in de tijd dat tovermessen voor het eerst verschijnen in een gebogen vorm worden afgebeeld. Daarnaast zou de vorm van het tovermes mogelijk kunnen samenhangen met de iconografie van de gevleugelde zonneschijf. etc. In elk geval is zeker dat het materiaal geen olifantivoor kan zijn geweest. zoals ebbenhout. dat de oorspronkelijke religieuze motieven.

‘The magic ivories of the Middle Empire’.en tempelcultus worden afgeleid. Dissertatie Ludwig-Maximilians-Universität zu München i (München. Conclusies Tovermessen zijn magische gereedschappen die werden gebruikt door de Egyptische elite. (red. De iconografie is ontleend aan de zonnereligie en het koningschap. waarmee het gebruikte materiaal (nijlpaardivoor) waarschijnlijk in nauw verband staat. 3. Die Apotropaia und die Götter Mittelägyptens: Eine typologische und religionsgeschichtliche Untersuchung der sog.200. waarbij onderscheid moet worden gemaakt tussen aanmaakdatum en het moment van bijzetting in het graf. 10 Altenmüller. De benaming ‘apotropaion’ kan niet meer worden gehandhaafd. H.974 + Romano 60 (faience).580. 6 Over de recente vondst van een magische geboortetegel met een overeenkomstige iconografie als de tovermessen. Van dit primaire gebruik onder de levenden kunnen functies binnen de doden-. Leihgaben aus dem Petrie Museum London.). H. Damascus nm 7022 (been?). Welt des Orients 14 (WdO 1983) 128 Ta-Mery 2012 .onze typologische catalogus betekent dit gegeven in ieder geval. Het ritueel vernietigde tovermes als grafgoed betekende mogelijk het einde van het genre binnen het geheel van de apotropaia. zie Wegner.1932 bleek een klungelige kopie te zijn van Londen Petrie Museum uc 35309.F. Daarnaast werden Chicago Field Museum oim 10788. Cairo cg 9433 (je 34988) (ebbenhout).145 (Egyptisch blauw) en Tell el Daba.. Kuban. Firth (calciet). 2009) 447-496. G. Hannover 1935. evenals de door Altenmüller voorgestelde datering. Eliminatie van een aantal vervalsingen62 Het fragment Cambridge ant. Onlangs heeft Stephen Quirke de term hippopotamus birth tusks geïntroduceerd. 9 Zie Drenkhahn. Silverman et al. Dezember 1986 (Erbach. ‘A Decorated Birth-Brick from SouthAbydos: New Evidence on Childbirth and Birth Magic in the Middle Kingdom’. dat de aanvankelijke datering in het vroege Middenrijk zal moeten worden herzien. een enkele maal als apotropaic of amuletic wands.. ia 4860 ( 2035) als vervalsingen ontmaskerd.September bis 30. Proceedings of the Society of Biblical Archaeology 27 (psba 1905) 148-151. 7 Uitzonderingen: Brussel mrah e 6654 (faience). Apotropaia. ‘Ein Zaubermesser aus Tübingen’. 5 In het Angelsaksische taalgebied worden deze gereedschappen veelal aangeduid als magic(al) wands.. Florence me 7553 + New York mma 26.. 5. 1986) 63. De Franse benaming is ivoires of batons magiques. Londen uc 16386 en uc 3531063 en Moskou Pushkin Museum i. New York Brooklyn Mus. Elfenbein im alten Ägypten. 2 Naar Altenmüller. IV.. Noten 1 Dit artikel is opgedragen aan mijn kinderen Constance en Maurits. Oostenrijkse opgravingen 2008-2009 (been). beelden. 16. „Zaubermesser“ des Mittleren Reiches. 8 Soms wordt hierin ook een jakhalskop gezien. Archaism and Innovation: Studies in the Culture of Middle Kingdom Egypt (New Haven-Philadelphia. Sonderausstellung zum 20-jährigen Bestehen des Deutschen Elfenbeinmuseums Erbach vom 6.152 (grauwacke). Zij waren voornamelijk bedoeld voor de magische bescherming van een jonggeboren kind. waarvoor andere in de plaats kwamen. 4 Altenmüller. in D.7. e. R. Cairo je 68773 (klei). 394a. Londen bm ea 34214 (faience). 3 Legge. 1965) 186. Ook wordt in plaats van wand ook wel de aanduiding knife gebruikt. Ook een aantal door de kunsthandel gepresenteerde stukken bleek niet echt te zijn. J. vooral tijdens het (late) Middenrijk.

München Staatliche Mus. die het hoofd afsnijdt en de nek scheidt van de vijanden van Osiris. Ben je trots.33-35. 28 Erman. ‘Totenglauben und Magie’. Phoenix 57 (2011) 19.F.) La magia in Egitto ai tempi dei faraoni.. persoonlijke mededelingen 28 en 29 juni 2012. 30 Boston mfa 20. iaa 1948-1391. Rockefeller Mus. voormalige privécollectie Kofler-Truniger Luzern A 100. ‘Egyptische magische teksten’. Phoenix 57 (2011) 24. Boston mfa 20. hij is ouder dan de tijd’: De principes van de Oudegyptische magie’. xvi 8. 1987) 135. Studien zur Altägyptischen Kultur 37 (sak 2008) 192-193. Oxford Ashmolean Mus. Een andere indeling vanuit een ander perspectief uitvoerig in: Altenmüller. mma 15. 19 Hoewel de Oudegyptische magie hoofdzakelijk van defensieve aard was. 12 Zie voor een uitgebreid overzicht van de oorsprong van de magie: Raven.F.. kenden de Egyptenaren ook productieve en destructieve vormen van magie.58. ‘Magische teksten’.2 = pRam.200. 26 A ltenmüller. Atti del convegno internazionale di studi Milano 29-31 ottobre 1985 (Milaan. an 1896-1908 e. R. M. 27 Vergelijk Altenmüller. Brussel mrah e 6361. 16 Raven.2007. Zie voor een overzicht van de verschilllende mogelijkheden: Hubai. naar Lichtheim. ‘Zaubermesser aus Tübingen’. Phoenix 57 (2011) 25. 2003) 124. 29 Op welke wijze een tovermes ritueel werd aangewend. x.1-7 is pRamesseum iii van belang. ‘The Magical Knives of Ancient Egypt’. in W.3. Ancient Egyptian Literature.. Helck en E. Londen Petrie Mus.19. 13 Leer voor Merikare. Phoenix 57 (2011) 24.65. äs 2826. Zie voor de betreffende Sarcofaagtekst: ct v. UC 15917. o HnbAA-slang die geen armen en voeten heeft. ‘‘Mijn Ba is de magie. ‘Der zerbrochene Zauberstab: vom Nutzen der Magie oder das Apotropaion zu Budapest’. 136-175. 22 Deze inscriptie is mogelijk een verwijzing naar een Sarcofaagtekst met een min of meer gelijkluidende strekking. Apotropaia. mma 22. zodat de benaming tovermes voorshands nog niet eens zo slecht is.1. Hierin wordt het probleem aan de orde gesteld van een zogeling die vanwege een demonisch wezen niet drinken wil. M.. zie hierover: Borghouts. 11 Baltimore The Johns Hopkins Univ. ‘Magische teksten’.. New York mma 08. zie trouwens ook het inschrift op de achterzijde van Kopenhagen nm 7795. Phoenix 57 (2011) 7. ‘Magische teksten’. Kunsthandel Rotterdam (Anubis Ancient Art). Brussel mrah e 2673. 14 Raven. ‘Die Herstellung einer Harfe in den Szenen des Aspecten van de defensieve magie door middel van tovermessen 129 .04. maar maakt niettemin duidelijk dat het vooral slangen zijn waartegen bescherming wordt geboden. Siliotti (red. 3953. Cairo CG 9436 (je 18640). mma 22.384. Jeruzalem. Spreuk [436] 287c. zie Borghouts. Berlijn 14207.H. ‘Magische teksten’. 1901) met tekst en vertaling van pBerlin 3027. 1.. De betreffende tekst begint weliswaar met de onduidelijke zin: ‘. P. 25 Dat ook mensen na hun dood gevaar opleverden is een bekend gegeven in de Egyptische magie.96. A Book of Readings (Berkeley.O. V. Cairo cg 9438 (je 31046).. 2006 [1973]) 106. 24 Borghouts. 7795. zie Borghouts. Phoenix 57 (2011) 5-7. G. Otto (red. 18 Over het (af)dwingende. Kopenhagen National Mus. Phoenix 57 (2011) 27-28. zie Borghouts.1823 en Vasiljevic. is tot op heden onduidelijk gebleven. Naast de spreuk in pRam. ‘Mijn Ba’.1566. Londen bm ea 18175. omdat dit op je mond is. omdat tovermessen waarschijnlijk ook ver na de geboorte werden ingezet.. in A. 28-31. 17 Borghouts. H.) Lexikon der Ägyptologie iii (Wiesbaden. ‘Mijn Ba’..J.1.1.. 23 Altenmüller. Journal of the Walters Art Gallery 9 (jwag 1946) 50. Roccati en A. 20 Cairo cg 9436 (je 18640). waarin wordt gesproken over het afweren van de rrk-slang en de vernietiging van haar gif.1578. Daarnaast wordt zowel in het inschrift op Kopenhagen nm 7795 als in de Sarcofaagtekst gesproken over ‘afsnijden’. 21 Steindorff. 107. J. Gij. in het bijzonder de teksten q-u. Cairo e. Sotheby’s/Ede. Jeruzalem. A. 2224. 2121D. Phoenix 57 (2011) 7. WdO 14 (1983) 38-39. Zaubersprüche für Mutter und Kind (Berlijn. 15 Wilkinson. 1980) 1142-1143.. Londen bm ea 65439.. manipulerende karakter van de magie. iaa 33. The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt (Londen. ‘Magie’. Mus. Israel Mus. J. Oxford an 1896-1908 e. i. Arch. dat je moeder heeft gegeven?’.

140-141. 2224. sak 37 (2008) 169 40 Via Snape.. 6710.. 140-142. lotusknop. The Coffin of Heqata (Cairo JdE 36418). tab. Picardo (red.11. The Coffin of Heqata. Liverpool World Mus.Vielleicht von Königin Hatschepsut? . er moet rekening mee gehouden worden dat zelfs deskundige bestuderingen niet absoluut standvastige identificaties opleveren.F. of ‘been/ivoor’ zijn volledig acceptabel. Ongepubliceerde dissertatie Department of Fine Arts. in L.M. New York University (New York. ‘The Early History of “New Kingdom” Netherworld Iconography: A Late Middle Kingdom Apotropaic Wand Reconsidered’. 2009) 427-445. 46 http://www. Apotropaia.. Shaw (red. ‘Birth-Brick’. 1994. Zie voor Groep ii van Altenmüller’s classificatie: Altenmüller. 36 Altenmüller. Abydos. Willems. en Morkot. H. Liverpool Garstang Mus.M. 132. Mortuary Assemblages from Abydos.974. 2009) 58. Mus. C. The Bes-Image in Pharaonic Egypt. 34 Altenmüller. L. meerkat (bcc-Gallery Melbourne). sak 24 (1997) 325. 2236. want ze zijn eerlijk en zullen niet misleiden’>. ‘Totenglauben und Magie’. 13 ziet hierin echter een kussen.. Berman.974&x=9&y=2 47 Krokodil met opengesperde bek (privécollectie auteur). Tomb Nr.E. Archaism and Innovation. ‘nieuw’ fabeldier. 60). Liverpool World Mus. 38 Altenmüller.190. 131. 2008) 275-284. an1896-1908 e. 37-38. 42 Cemetery E.17 en 1977. 191-192 (Cat. in D. e. Mortuary Assemblages from Abydos. an1896-1908 e. voor een uitgebreide iconografische exegese van de magische geboortegel alsook de archeologische context: Wegner.1. 35 Cairo cg 9433 (je 34988). Mer. an1896-1908 e.) Archaism and Innovation: Studies in the Culture of Middle Kingdom Egypt (New Haven.7. inclusief de archeologische context worden opgespoord. in P. e 7007 en e 7028. 2009) 321 zeggen over deze neutrale aanduiding: ‘. 136. 2223. Om deze reden is in het te verschijnen catalogusdeel gekozen voor de neutrale benaming ‘ivoor’. Philadelphia Penn Mus. 467 kon de herkomst. offerts pour son 70e anniversaire. J. 37 Zie voor dit tovermes Loeben. De parallelstukken zijn uitvoerig besproken in Altenmüller. Ongepubliceerde dissertatie (Liverpool. ‘Funerary Beliefs and Practices in the Middle Kingdom’.. J. 21 februari 2012). ‘Ivory and related materials’.. an1896-1908 e. 32 Beschrijving van beide scènes ontleend aan Altenmüller.However. WahSoet.06. La magia. eerste seizoen) en Tübingen. Nicholson en I.) The Secrets of Tomb 10a: Egypt 2000 bc (Boston. an1896-1908 e. or ‘bone/ivory’ are entirely acceptable. in R. O. ola 70 (Leuven. Oxford Ashmolean Mus. S..2336. Silverman et al. 39 Hubai. 45 Florence Museo Egizio 7553 + New York mma 26.sowie zwei weitere mit ägyptischer Magie assoziierte Objekte im Kestner-Museum Hannover’. 503. La magia. ‘Zaubermesser aus Tübingen’. Tomb 504 A’08. La Magia. WdO 14 (1983). Philadelphia. 48 K rzyszkowska.S. 22 a’06 (huidige verblijfplaats onbekend). opgravingen University of Pennsylvania Mus.) Hommages à Jean -Claude Goyon.153. Altenmüller 29 juni 2011. zie Snape. 1996) 224. D.Desalniettemin. 1901. D. ‘Ein ‘Riesen-Luxus-Zaubermesser’ . Willems. 130 Ta-Mery 2012 . ‘Zaubermesser aus Tübingen’. 264 en ii. 1989) ii.. aangezien de herkomst berust op onduidelijke mededelingen van de vorige eigenaar Oric Bates (persoonlijke mededeling Denise Doxey.16.Holzhandwerks auf Pfeiler xvi des Grabes des Anchtifi in Moalla’. type uncertain’. Freed. R. Gabolde (red. 57-58. ii. Uitdrukkingen zoals ‘ivoor.metmuseum. 447-496. (red. Roberson.304.7. i..) Ancient Egyptian Materials and Technology (Cambridge.. WdO 14 (1983) 30-34.R. Abydos. Phrases such as ‘ivory.109. 33 Altenmüller.. it must be recognised that even expert examinations will not yield firm identifications in every case.. ‘Zaubermesser aus Tübingen’.1974. 1772. for they are honest and will not mislead’ <vertaling : ‘. WdO 14 (1983) 36-37. BdE 143 (Cairo. type onzeker’.78j. gemummificeerde koe-antilope (Abydos. ‘Totenglauben und Magie’. 31 Doxey. 44 Romano. 41 Brief H. 43 Navraag heeft geleerd dat het mfa hierover ook in onzekerheid verkeert. Schloß Hohentübingen äs1845. Wah-Soet (Opgravingen University of Pennsylvania Museum 1994. ‘Totenglauben und Magie’. Doxey en N. Glasgow Kelvingrove Art Gallery. 1986) I.org/search-results?ft=26. 1e seizoen). A Case Study of Egyptian Funerary Culture of the Early Middle Kingdom. 233 en II. ‘Zauberstab’.

52 Zie ondermeer Quirke. äs 2826. te Aswan met op de spiegel symmetrisch boven de troon.. 1992 [1988]) 128. in S. maar een aantal ongerijmdheden maken dit tovermes zeer verdacht: de gravering is met onvaste hand uitgevoerd en de boorgaten lijken modern en kwetsen de beschermende figuren rondom de breuk onnodig. O. 60 Naast de typologie van de afgebeelde beschermgoden en -demonen. S. de pyramidion van Amenemhet iii. maar zich gedurende de Tweede Tussenperiode gingen ontwikkelen als apotropaia met dezelfde basisiconografie en inschriften. waarin hij betoogt dat de idee van democratisering wel eens niet zou kunnen kloppen.. dikwijls na meerdere generaties onder de levenden waren gebruikt.49 Zoals bijvoorbeeld op een aantal scarabeëen uit het late Middenrijk. An Ancient Egyptian Sacred Drama (Londen. uc 35310 is weliswaar iconografisch en typologisch in orde. München Staatl. nadat ze gedurende lange tijd. G. 123. Berlijn 1157. beide overigens zonder verwijzing naar de strijd tussen Horus en Seth. 2008. Aspecten van de defensieve magie door middel van tovermessen 131 . Band iv. and Interconnections. Miniaci. ‘Ein neues Apotropaion: Eine hermeneutische Fragestellung’.18 a-b en Tell el Daba (Oostenrijkse opgravingen 2008-2009). die in het algemeen geen homogeen beeld vertoont. 2011) 2-4. P... Mummies & Magic. pl. D. 54 Bourriau. 1920 in Luxor aangekocht. Seth. Quatre conférences présentées à l’Ecole Pratique des Hautes Etudes. Scarabs. Bulletin de l’Institut Français d’Archéologie Orientale 109 (bifao 2009) 339-83 met daaronder tovermes Cairo cg 9437 (je 18640). Rishi coffins and the funerary culture of Second Intermediate Period Egypt. en P. Phoenix 57 (2011) 31. H. 56 In zijn meest volledige vorm op de binnenmuren van de tempel van Horus-Behdety te Edfu. H. ‘Appuis-tête à inscription magique et apotropaia’. wat mutatis mutandis ook zou kunnnen gelden voor de verspreiding van (het materiaal van) de tovermessen.. Willems. Miniaci. K. zie Ben-Tor.3. de stèle van Sesostris iii. Te Velde. 55 In het Middenrijk waren hoofdsteunen vooral ‘objects of daily use’. 63 Zowel Chicago oim 10788 als uc 16386 hebben een iconografie die eerder als ‘art deco’ dan als Oudegyptisch aandoet. etc. obo Series Archaeologica 27 (Fribourg-Göttingen. The Triumph of Horus. Cairo je 25122. 60. 62 Zie voor valsheidscriteria onder andere Hubai. Les Textes des Sarcophages et la démocratie. in bifao 102 (2002) 309-326. 51 Gwyn Griffiths. Zie voor Seth als nijlpaard.en geboortenaam van Sesostris ii in Lepsius. Berlijn 18805. ‘Magische teksten’. ‘Patterns of Change in Burial Customs’. Section des Sciences religieuses. 1967) 59. Reconceiving the Tomb.1..14.. M. 1974).) Middle Kingdom Studies (New Malden-Surrey. Quirke (red. Göttinger Miszellen 222 (gm 2009) 27-40. Quirke en Miniaci. Egypt and Palestine in the Second Intermediate Period. ‘Reconceiving the Tomb in the Late Middle Kingdom. Mai 2006 (Parijs. obo Series Archaeologica 10 (Fribourg-Göttingen. Chronology. 1849-1859) Abth.. 50 Over het principe van de mythologische analogie. 59 D’Auria. die weliswaar als grafgoed dienden. Eléments d’une histoire culturelle du Moyen Empire Egyptien. The Burial of the Account of the Main Enclosure Neferhotep at Dra Abu al-Naga’.W. 2008). zie hierover onder andere Fairman. Patterns of Change. lä iii. Corpus der Stempelsiegelamulette aus Palästina/Israel. Mus. Borghouts.R. Denkmaeler aus Aegypten und Aethiopien (Berlijn. 20: 7-9 en Keel. God of Confusion (Leiden. 53 Zie hierover voor wat de verspreiding van de Sarcofaagteksten betreft. Lacovara.2.. H. bevat de te verschijnen catalogus ook een classificatie van de kaderlijnen. ghp Egyptology 17 (Londen. J. onder andere Bourriau. mma 19. Carlos Mus. 57 Zie bijvoorbeeld rotsinscriptie e. 61 Namelijk in het kader van de gewijzigde funeraire praktijk die zich in het late Middenrijk voltrekt. 2007) 35 en pl.55.. ii.. 1991) 15. 58 Tovermessen met brandsporen: Atlanta M. Beide zijn ca. zie Perraud. 355 gaan echter voorbij aan het feit dat tovermessen eerst als grafgoed dienden. The Funerary Arts of Ancient Egypt (Boston. 1995) 222-223. J. S. ‘Horusspeer’.. maar dat dit eerder zou kunnen berusten op een bewuste politiek van de farao om de elite aan zich te binden. en G.. New York mma 15. uc 16386 is vermoedelijk een ongedecoreerd authentiek stuk waarvan de versieringen modern zijn aangebracht.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful