Chữ Hiếu trong tục ngữ, ca dao Việt Nam Thích Nguyên Siêu

Công Cha như núi Thái Sơn, Nghĩa Mẹ như nước trong nguồn chảy ra.

Tinh thần hiếu đễ của người Á Đông nói chung và dân tộc Việt Nam nói riêng đã thấm sâu vào xương tủy của mọi người, và phát khởi ra sự sinh hoạt bên ngoài tạo nên những nét đẹp cao quý, thành ca dao, tục ngữ, thành đặc tính tinh thần Đông Phương. Có lẽ chỉ có người Á Đông mới có tục lệ chúc thọ cho ông bà, cha mẹ và cũng có lẽ chỉ có người Á Đông mới yêu chuộng tinh thần "đại gia đình" Ông bà, cha mẹ, con cháu, chắt, chút chít... sống quây quần đầm ấm trên cùng một mảnh đất gia tiên, bao bọc bởi lũy tre xanh, hàng dậu bông bụt Và vì thế nên tình thân được nẩy nở, đơm hoa kết trái để luôn luôn gần gũi, thương yêu và đùm bọc với nhau. Có hình ảnh nào đẹp hơn cảnh gia đình xum họp trong những buổi chiều nhàn nhã, gió hiu hiu nhẹ thổi vừa đủ để bà nằm võng đu đưa, tay ôm đứa cháu nhỏ nhè nhẹ hát ru cháu dưới bóng mát của hàng cây sau vườn; ông ngồi kể truyện cổ tích với đàn cháu vây quanh vừa lắng tai theo dõi vừa nhổ tóc sâu, thỉnh thoảng lại chen vào những câu hỏi thơ ngây làm câu chuyện thêm rộn ràng giữa hương thơm của hoa cau, hoa bưởi ngạt ngào trong không gian miền thôn dã. Hoặc những buổi tối: "... Cha tôi ngồi xem báo, me tôi ngồi đan áo, bên cây đèn dầu hao..." Tinh thần chịu thương chịu khó của người phụ nữ Việt Nam được diễn đạt qua những câu thơ sau đây của Trần Kế Xương càng làm nổi bật những đức tính hy sinh của người mẹ, người vợ:

Quanh năm buôn bán ở ven sông. Nuôi đủ năm con với một chồng...
Mẹ đã tảo tần thức khuya, dậy sớm lo việc tang tầm, thu vén nhà cửa, không những lo cho con mà còn phải lo cho người chồng thư sinh chỉ biết việc bút nghiên:

Canh một dọn cửa dọn nhà, Canh hai dệt cửi, canh ba đi nằm, Canh tư bước sang canh năm, Trình anh dậy học chớ nằm làm chi. Lỡ mai Chúa mở khoa thi, Bảng vàng kia cũng sẽ đề tên anh.
Hay là:

... Nửa đêm về sáng gánh gồng nuôi con... Nuôi con buôn bán tảo tần, Chỉ mong con lớn nên thân với đời. Những khi trái nắng trở trời, Con đau là mẹ đứng ngồi không yên. Trọn đời vất vả triền miên, Chạy lo bát gạo đồng tiền nuôi con.
Tấm lòng của mẹ thật bao la, mênh mông như trời bể, mặc thân gầy yếu, hao mòn chỉ mong cho con được khôn lớn, mẹ đã vắt cạn dòng sữa thơm cho con được no đủ:

Bồng con cho bú một hồi, Mẹ đã hết sữa con vòi, con la.
Lại còn những khi con đau ốm, mẹ nào được an giấc:

Con ho lòng mẹ tan tành, Con sốt lòng mẹ như bình nước sôi.

Mẹ đã đem hết sức mình để bảo bọc, che chở cho con được an lành, bình yên: 1

không nghĩ gì đến sức khỏe bản thân chỉ nhất mực lo cho con.. Anh mê vợ bé bỏ bè con thơ. có sức chịu đựng nào bằng bổn phận người con dâu đè nặng trên hai vai của mẹ. Bằng tâm tình của người chồng phải vắng nhà buôn bán phương xa. Cầu tre lắc lẻo gập ghềnh khó đi. Gương hy sinh. cho con bú mớm.Nuôi con chẳng quản chi thân. ngoài việc chăm nuôi. thành đạt trong xã hội: Ví dầu cầu ván đóng đinh. Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non. Nào đã hết. Dạy con đèn sách thiếp làm phụ thân. Năm canh chày thức đủ vừa năm. Tấm lòng mẹ trải rộng bao la. Người xưa ra đi lo việc nước đã nhắn nhủ vợ nhà: Anh đi. Chữ hiếu không những chỉ thể hiện trong bổn phận người con.. 2 . xông xáo hơn để giáo dục. để được hầu hạ gần gũi với mẹ. em ở lại nhà. Cha mẹ mất rồi con phải mồ côi. mẹ đi trường đời. Con đi trường học. dù suốt đêm không chợp mắt: Gió mùa thu mẹ ru con ngủ. mẹ dắt con đi. chỗ ráo con lăn. dẫu chồng có lơ là. đã ân cần nhờ cậy vợ lo toan mọi việc và chăm sóc mẹ già sao cho tròn câu hiếu kính: Nhà anh chỉ có một gian. mẹ phải thay cha nuôi dạy con cái: . tiết liệt của người phụ nữ Việt Nam điển hình qua tinh thần trách nhiệm của cụ bà Phan Bội Châu làm rạng rỡ giá trị thiêng liêng tình nghĩa gia đình.. Không cha không mẹ như đờn đứt giây. Mẹ còn phải năng động hơn. Có mẹ để thấy mình vẫn trẻ thơ như ngày nào: Có cha có mẹ thì hơn. mai ốm trong cảnh gia đình túng thiếu với các con thơ dại trong suốt thời gian cụ ông lo việc nước. Vườn dâu em bón mẹ già em trông. nhưng vẫn không thất xuất trách nhiệm cá nhân. mà còn ràng buộc cả người con dâu nữa. để được mẹ lo lắng chăm sóc như ngày còn thơ. mẹ vẫn lo toan vất vả trong phận dâu con. Để anh trẩy hội nước non Cao Bằng. lạnh nhạt. Tay dắt mẹ chồng đầu đội thúng rơm. Cụ bà Phan Bội Châu đã thay cụ ông hầu hạ. nỗi buồn. Khó đi. truyền đạt cho con những kinh nghiệm cá nhân mong con khôn ngoan. Đờn đứt giây còn tay nối lại. Chỗ ướt mẹ nằm. Hạnh phúc thay cho những ai còn có mẹ để chia xẻ niềm vui. Nào đã hết. Vì thế người mẹ được ví: "Mẹ già bằng ba hàng dậu".. qua những câu ca dao sau đây: Gió đưa bụi chuối sau hè. Con cò lặn lội bờ sông. Con thơ tay ẵm tay bồng. Nàng về nuôi cái cùng con. thuốc thang cho thân sinh cụ ông nay đau.

người cha bao giờ cũng coi trọng và nghiêm minh hơn. Làm nên phải đoái tổ tông phụng thờ. Dẫu thương yêu. vì thế hình ảnh người cha cũng rất đậm nét trong tâm khảm của mọi người trong nhà: Cha tôi tuy đã già rồi. 3 . Cha tôi đã dậy để ra đi làm. nhưng hoàn cảnh bắt buộc cha cũng vẫn lo cho con được no dạ: Nghiêng bình mở hộp nút ra. Còn cha gót đỏ như son. quạnh hiu: Hơn thế nữa. Con không cha như nòng nọc đứt đuôi. Còn cha nhiều kẻ yêu vì. gần gũi với mẹ nhiều hơn con cũng không quên được công ơn dưỡng dục của cha. Một mai cha thác ai thì nuôi con? Sự chăm sóc của cha có thể không chăm chút tỉ mỉ bằng mẹ. do đó ảnh hưởng giáo dục người cha thường tốt đẹp và tác dụng nhiều hơn mẹ: Con hư tại mẹ.Nửa thời làm bếp. Vai trò của người mẹ quan trọng biết là chừng nào: Mồ côi cha ăn cơm với cá. lót lá mà nằm. Vì cha con phải lụy dì. Vắng đàn ông quạnh nhà. dì ơi! Phải chăng vì thế con cái thường có khuynh hướng thương yêu và thân cận với mẹ hơn? Nói như thế không có nghĩa là vai trò của người cha không quan trọng: Con có cha như nhà có nóc. Con ơi. Hoặc: Mẹ đánh một trăm. nửa toan làm buồng. Để anh buôn bán trẩy trương thông hành. Mồ côi mẹ. bao giờ cũng hằn sâu trong tâm trí: Khôn ngoan nhờ ấm cha ông. cũng vẫn phải lo sinh kế trong vai trò cột trụ của gia đình. cháu hư tại bà. Gió đưa bụi trúc ngã quì. Anh cậy em coi sóc trăm đường. Mẹ dạy thời con khéo. Liệu mà thờ kính mẹ già. Sớm hôm vừa gáy tiếng gà. Đừng tiếng nặng nhẹ người ta chê cười. Để anh buôn bán thông hành đường xa. Đến khi cha mất. không bằng cha hăm một tiếng. con bú cho cha yên lòng. Cha dạy thời con khôn. gót con đen sì. Cha tuy già nhưng không quản ngại. Còn chút mẹ già nuôi lấy cho anh. Nhưng còn làm lụng để nuôi cả nhà. Vắng bóng người cha làm cho gia đình trống vắng. trong vai trò giáo huấn đàn con.

Ba năm nhũ bộ biết bao nhiêu tình? Ngày nào em bé cỏn con. Ngó lần nuột lạt mái nhà. Từ xa cha mẹ thất thường bữa ăn. Bâng khuâng nhớ mẹ chín chiều ruột đau. Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều. Thức khuya dậy sớm cho cần. Bơ vơ lưu lạc. Bát cơm đôi đũa.Đạo làm con chớ hững hờ. Sầu riêng cơm chẳng muốn ăn. Bóng chim tăm cá biết là tìm đâu? Trong vòng binh lửa dãi dầu. mẹ già ai nâng? Một mai cha mẹ yếu già. bạn bầu cùng ai? Ra đi bỏ mẹ ở nhà. Gối nghiêng ai sửa. Trước tiên điều hiếu. Nghĩ sao cho bõ những ngày ước ao. công thầy. Đã bưng lấy bát. áo mẹ. Nhớ ơn chín chữ cù lao. Chiều chiều ra đứng ngõ sau. chín tháng cưu mang. thương cha. Trưởng thành con phải biết thờ song thân. Phải xa nhà lòng đau như cắt. Bao nhiêu nuột lạt. em thương mẹ già bấy nhiêu. Biết bao nhiêu áng văn thơ. lưỡi lừa cá xương. Gió đưa cây cửu lý hương. Nuôi con khó nhọc đến giờ. kỷ trà ai dâng? Đêm đêm khấn nguyện Phật Trời. "Xảy nhà ra thất nghiệp". Quạt nồng ấp lạnh giữ phần đạo con. Cơm cha. để con khắc khoải nhớ thương: Lòng riêng nhớ mẹ. cái hạnh phúc có được cha mẹ vẹn toàn để nhất tâm hiếu kính đã làm cho bao nhiêu người con thiếu vắng cha mẹ phải ước ao ngậm ngùi: Ân cha nặng lắm ai ơi! Nghĩa mẹ bằng trời. Làm trai đủ nết trăm đường. Miệng nhai cơm búng. biết có ai sớm hôm phụng dưỡng mẹ cha. Phải đem hiếu kính mà thờ từ nghiêm. luôn tưởng nhớ đến công ơn sinh dưỡng của đấng sinh thành: Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa. mẹ cha có biết lòng con thương nhớ khôn nguôn. lại dằn xuống mâm. Vẳng nghe chim vịt kêu chiều. đạo thường xưa nay. Bây giờ em đã lớn khôn thế này. Công cha đức mẹ cao dày. 4 . ca dao. tục ngữ tán thán công đức Cha và Mẹ. Cầu cho cha mẹ sống đời với con. tâm hiếu kính mang mang. Cưu mang trứng nước những ngày còn thơ.

Đây bát cơm đầy nặng ước mong. chỉ mong sao cha mẹ được đầy đủ. ___________________ (1) Hạt gạo là hạt ngọc. Mẹ ơi. buồng sau kính thầy. Phòng khi mưa gió để thầy mẹ đi. Giã gạo cho trắng đặng nuôi mẹ già. sóng sau như vậy". Miễn nuôi được mẹ. Đây tình con nặng trong tha thiết. Chắc con cũng hiếu với ta khác gì. có hết lòng thờ phụng mẹ cha mới mong sanh con hiếu nghĩa: Nếu mình hiếu với mẹ cha. Về nhà thấy mẹ công phu sao đành? Mẹ già ở túp lều tranh. Trầu têm cánh phượng để thầy mẹ xơi. Nay cha mẹ không còn. Nếu mình ăn ở vô nghì. Làm con ăn ở sao cho phải đạo. giọt trước chẳng sai gì! Người xưa khó nhọc nuôi mình. Ai về tôi gửi đôi giầy. Ơn nghĩa sanh thành. Suốt một đời sống trong tình thương của cha mẹ.Cha mẹ có hay lòng con như muối xát. bao lo lắng hy sinh. nhọc nhằn mong con được đầy đủ không thua bạn. Ai về tôi gởi buồng cau. dù nuối tiếc bao nhiêu cũng không làm sao được. mong được sáng thăm tối viếng. Để cơm nuôi mẹ. mẹ già yếu răng. Ngỗ nghịch nào con có khác chi! Xem thử trước thềm mưa xối nước. Bạn hỡi! Ngay bây giờ hãy làm bất cứ điều gì có thể làm được cho cha mẹ để sau này có muốn cũng không thể nào thực hiện được: 5 . đau đớn biết dường nào. biết bao công khó cho con được nên người. đây ngọc (1) với đây lòng. Lên chùa thấy Phật muốn tu. Sớm thăm tối viếng mới đành dạ con. Đói lòng ăn hột chà là. Khác gì mình đã hết tình nuôi con. Đừng mong con hiếu làm gì uổng công. Hoặc: Hiếu thuận sinh ra con hiếu thuận. chưa trả xong. dẫu nhọc nhằn vất vả con cũng chẳng ưu tư: Dấn mình gánh nước làm thuê. kém bè. Giọt sau. Buồng trước kính mẹ. Cau non khéo bửa cũng dày. mình biết hiếu kính mẹ cha đó là tấm gương tốt cho con cái noi theo "sóng trước làm sao. quản gì là thân . mong dâng đến cha mẹ miếng ngon vật lạ tỏ lòng hiếu kính phụng thờ mẹ cha: Tôm càng lột vỏ bỏ đuôi. Cha mẹ nuôi con ơn sâu nghĩa nặng.

Hôm ấy tôi sững sờ. hầu hạ. Là công đức tối thượng. mùa cho các người con tưởng nhớ đến công đức sinh thành của cha mẹ. mà chữ Hiếu phải được thể hiện bằng những hành động cụ thể. con không thấy. Trên trán mẹ hôn con. những ao ước bâng quơ không bao giờ thực hiện.. Tìm mẹ. sâu đậm trong thâm tâm mọi người con Việt. Độ nhỏ tôi không tin. phụng dưỡng xuất phát tự đáy tâm hồn với lòng thương quý chân thật. 6 . Mẹ con vỗ về nhau. Mùa Vu Lan là mùa báo Hiếu. Hiếu đễ không phải là những lời đãi bôi.. mong muốn làm điều gì tốt đẹp hơn để đền đáp xứng đáng công ơn dưỡng dục của mẹ cha.. bằng những chăm sóc. Nhớ ơn và báo Hiếu luôn luôn là những suy tư triền miên. Người thân yêu sẽ mất.. những xót xa không thật từ cửa miệng. Kìa nhờ ai sung sướng.. Và nghi ngờ trời đất. Khi buồn biết trốn đâu?. Phụng dưỡng Cha và Mẹ. Những khi con phải đòn. Từ nay tôi hết thấy. Đau lòng mẹ la lẫy.