You are on page 1of 74

SimavnaKadsolu eyhBedreddin

VARDT
(TamMetin)
Prof.Dr.BilalDindarn TenkidliBasmndan TercmeEden: Dr.CengizKETENE

KLTRBAKANLIIYAYINLARI.1267 TercmeEserlerDizisi.91 ISBN9751707668 KltrBakanl,1990

Yaymlar Dairesi Bakanlnn 6.12.1990 tarih ve TERED 928 5 1 2845 sayl makam onay ile birinci defa olarak 5000 adet bast rlmtr.KamerMatbaaclkANKARA Bu kitapta, okuyucu Osmanl Devletinin ilk dnemlerinde yetien, felsefe, fkh ve tasavvuf bilgini Simavna Kadsolu eyh Bedreddinin bilinen "Varidt" adl Arapa eserinintercmesisunulmaktadr. Bu nl eser Trkeye tercme edilir ken, hi bir yorum yaplmam ve mmkn olduuldeherkesiminanlayabileceibir dilkullanlmayaallmtr. YaklakaltyzylnceArapaolarakka leme alnan Varidt, son derece ar bir dil ve slupla yazlmtr. Felsef, din ve tasav vuf konularn ele alnd bu eserin, Trk eye tercme edilmesi de birtakm glk leri beraberinde getirmitir. Ancak, elden geldiince glklerin giderilmesine all m ve iyi bir tercme olmas iin gayret sarf edilmitir. Kitabn yazaneyh Bedreddinin ldrl d tarih hakknda deiik bilgiler veril mektedir. Muhtemelen 1414 ile 1420 yllar arasndaldrlmtr.

4Varidt Bu kitapta, yazarn sadece "Varidt" adl eserinin tercmesi okuyucuya sunulmas amalandndan, eyh Bedreddinin hayat ve dier eserleri konusunda ayrca bilgi ve rilmemitir. eitli kaynaklarda bu hususta yeterlibilgibulunmaktadr. Tercmenin amacna ulamas ve faydal olmasndilerim. 12Aralk1990 Dr.CengizKETENE


Cankuunherzamnezkrdrvridt, Akluhaylinhemnefkrdrvridt. idicekHakkadnduyducnmhubdadn, Bildimkamuriflerinesrrdrvridt. Sdkilegnlmsevergrmeehemcnmiver, AnninkimHakknenvrdrvridt. Oldrriyekdneninkadribilinmezann, Budilivrneninmimrdrvridt. Geriktpokyazarilmiledndenhaber, Cmlesibirbahedirglzrdrvridt. lmiFsslatamuodlarsynrkamu Annyerindebitenezhrdrvridt MuhyiddinBedreddinettilerihyyidin, DeryNiyzFssenhrdrvridt. NiyzMsrkaddesellhsrrahulazz


Bismillahirrahmanirrahim Allahnadyla hiret ilerinin, chillerin iddia ettii gibi olmadn bil. O iler buyruk, bilinmeyen gayb ve meleklerin dnyasyla ilgili olup, chil halk tabakasnn iddia ettii gibi, gzle grlendnyaylailgilideildir. Peygamberler ve halis kiilerin syledik leri dorudur. Fakat temel nokta onlar an lamamadr. Bunu iyi bil ve hi phelenme ki, cennet, kkler, aalar, huriler, mallar, rmaklar, meyvalar, azap, ate ve benzerleri rivayetlerde sylendii ve eserlerde anlatl d gibi, sadece grntlerle izah edilemez; onlarn baka anlamlan da vardr. Bu anlam lar,velilerinhlisleribilmektedirler. bdetlerin amac, gnlleri lml var lklardan syrp, ebed ve yce varla y neltmektir. Fni varlklara bal bir gnlle

8Varidt bin yl namaz klsan dahi, hi bir sevap elde edemezsin. Bu beden baki kalmayaca gibi, lm den sonra dadan blmlerinin yeniden birlemesi de, mmkn deildir. llerin diriltilmesindekiama,budeildir. Sennerdesineygafil! Dnyaya daldn iin, Allah anlama yo lundaki abalarn azalmtr. Bu nesneler ve olgunluklar, senin dndn gibi deildir. Fakat sen Haktan uzaklatn iin, onlara ynetmiyorsun.ayetbunlaranlayabilirsen, onlar kendine ama edinip, gnln Allaha yneltebilirsin. Sen, meyvelerle ve bakaeylerle aldat lan ocua benzersin. ocua dersten rk mesin diye, houna gidecek eylerle ben zetmeler yaplr. Sen bu gafil gnlnle Allah ve peygamberleri tandn ve kitaplar oku yarak, ne istediklerini anladn m sanyor sun? Dersle uratn srece, Hakk idrak etmektendahadauzaklatnbilmelisin! Allahn buyruu, kendi zatnn gereidir. Szle, harflerle, Arapa veya baka bir dille izahtan mnezzehtir. Kalem her eyin ger eidir, kendine dair ne hal meydana gelirse yazmaktadr. Huriler, kkler, rmaklar, aalar, meyvalar ve benzerlerinin tm, hayal leminde gerekleir, duyu leminde

SimavnaKadsolueyhBedreddin9 gereklemez;bunuanla! Cin de aynekildedir, ad da bunu gs terir; zira grnen duyulardan gizlidir. Onu gren kii zahirde grdn sanr, gerek yle deildir. O, ancak hayal gcyle kavra nabilir. UluTanrKurndabuyurmuturki: "Gayb bilinmeyeni , Allahtan baka kimse bilmez. limde ilerlemi olanlar ise, Onainandkderler."Bunuancakaklsahip leridnebilirler. "Elif ve lam, ismi umm hale sokma be lirtisidir. Gerekte bilen yalnz bir ve kahhar olan Allahtr. Btnn btnde olmasnda phe yoktur. Yani, varlklar her nesnede ve hatta her zerrede vardr. Grmyor musun tohumda btn aacn var olduunu ve btnn aacn her blmnde olutuu nu? Aacnbtnmeyvadamevcuttur.Her blmnde bir tohum vardr, bylece btn buradadr ve ondan olumaktadr. Ayn e kilde btn lemler, kinat "zden" meyda na gelmektedir ve asl da btnden gerek lemektedir. Btn kinat bir zerrede vardr ve buradan imn sahibi kiiler gizli srr an larlar. Btn alemler insanda bulunduu, ancak gizli olduu ve bu gizlilik rts kalk tka, o zaman "Ben gizli bir hazineydim, bilinmeyi istedim; beni bilsinler diye insan

10Varidt lar yarattm" sznn srr ortaya kar. Bilen yine Allahtr, ondan bakas deildir. Btnde mnezzehtir ve yine nitelikleriyle nitelenmitir. Bir nurla mumun fitili yanar, o halde binlerce alevle yanan gnl nasl olacaktr.Eygerekpeindekoanyolcu! Sen de mitsizlie dme, tehlikeleri a tktansonra,akavuabilirsin. Baz insanlar birbirilerine ibdet ederler veya dirhem ve dinarlara, paralara , yiye ceklere, vn ve kibirlilie bilmeden ibdet edip, Allaha ibdet ettiklerini sanr lar. Ulu Tanr yeti kerimede buyurmutur ki: "Dorusu biz emaneti gklere, yeryz nevedalarasunduk".Bilgisahibikiilerbu emanetin Allah anlamak olduunu syle miler. Ben, bu szle, Allahn sureti anlam na geldii dncesindeyim, nk dem, Allahn sureti biiminde yaratlmtr. Onun sureti btnn suretidir ve yalnz insanda bulunur, baka varlklarda bulunmaz. Byle ce de gklerdeki ve dierlerindeki asln yo rumuna gerek kalmaz. Onlar kendileri bunu yklenmekten kandlar, insan, madde ola rak bunu yklendi ve yce Rahmann sure tini kabullendi; daha nceleri zlim ve bilgi siziken,sonradandilvebilgilioldu. Seni Allaha yaklatran her ey, melek tir, rahmandr, ondan bakasna yaklat

SimavnaKadsolueyhBedreddin11 ranlar ise iblistir, eytandr. Seni ulu Tan rya ynlendiren glerin, meleklerdir, be den ehvetlere ynlendiren glerin ise, eytanlardr. Eykii! in melekler ve eytanlarla doludur; ga lip gelen karar verir. Cinler ise, ikisinin ara sndadr Yeryzne den her yamur damlasnn bir sebebi vardr. O blgeye yamuru yad ran sebep, melektir. Kendisi melekten olu tuu gibi, sebeplerin her biri de, melekten ibarettir. Her damlaya melek dersen, dam lay salayan sebep dolaysyla doru syle miolursun? Her damla iinde, melekler vardr der sen, yine doruyu sylemi olursun, nk, blmlerden dolay, melekler vardr. Bu da, melek ad verilen bir suretin yanstlmasn engelleyemez. unu bil ki, ceza, rahmet, ac, lezzet ve benzerleri btnden oluur. Fakat Allah, btn bunlardan mnezzehtir, zr bunlar izafidirveiniiningereidir. Grmyormusun? Gerek insan ve gerekse ylann azndaki tkrk su, kendisi iin uygun olup, baka sna zehirdir. Her ikisindeki hayat gerei, onlardan kopmamsa da, onlardan arnd rlmtr. Doru olanudur ki, Allah kinatn

12Varidt btndr. Bil ki, Allahn ortaya kmada, zt bir eilimi vardr. Bunun da gereklemesi, ancak kk nesnelerle ortaya k ile olur. Sevgi de, bu zat eilim ve zn gereinden ibarettirYceAllah, "Ben gizli bir hazineydim bilinmeyi iste dim; beni bilsinler diye insanlar yarattm" szleriyle buna iaret etmektedir. Dier bir izahla "Gereklemesi iin yarattm, tesbit et tim ve ortaya kardm" denilmektedir. Bu anlamla, baz eyhlerin tahayyl ettikleri sevgiyi renme anlam arasnda byk fark vardr. Dikkatliol. Bir toplumun balar olan hatip, imam ve dierlerinin amalar, Hakka ynelik olma yabilir. Bu durum, onlardan uzaklaman iin yeterlidir. ayet ama onlar doru yola ynlendirmek ise, ibdetin temeli, hedefle rinin Allah olduu ynndedir. Bu temel yok olursa, ibdetleri de yok olur ve topluluklar ktlkler iinde kalr. Kt topluluklardan uzaklamakyedir. Var olann Allah olduunu Ondan ba kas olmadn bil; ama da, yine Allahtr; Ondan bakas deildir. Ya MAKSD, ya da MEVCD demeleri, bunu gsterir. Birbirile riyle ters dseler bile, Allah btn nesne

SimavnaKadsolueyhBedreddin13 lerde vardr. nk aamalar bakmndan hepsivarlkvetezatiine girmektedir. Allah, onlardan mnezzehtir. Batl da bir varlk olarak, Haktr ve batl oluu nisbidir. Btn varlk aamalar, cisimler leminin iindedir. Bu cisimler yok olunca, ruhlar ve dier m cerredttan baka her ey yok olur. "Mirsdlbd" adl eserin yazar bir r nekle cisimleri katar ve ruhlar da aamala rna greeker kam, beyazeker, bitki ve kp ekerlere benzetmi; bu arada ruhlar cisimlerden ayrma yanlgsna dmtr. Hlbuki gerek yle deildir insann bedeni ruhtur, Haktr; suretlerin birikmesiyle yo unlamtr. Suretler ortadan kalksa da, ortaolmayan,birolanAllahkalr. Hak etki ynnden Allahtr. Etkilenme ynndenise,kulvemahlktur,mahkmve yeniktir. Bundan dolay btn iler Allaha aittir; suretler ise, aralardr. Kulun suretin de grnmnde Haktan baka bir ey yoktur. Fakat kul yanlgya dp, kendisin de Haktan baka zgn bir varln ii ve seimi bulunduunu sanm tr. Bu yanlg, onun gafletinden ileri gelmektedir. Tpk i yapan sanatkrn, i yaparken kendisinin ve letinin ayr birer varlk olduunu sand yanlgsgibi.Oletinesasiiyaptmsanr sa, bu dncesi beenilmez; nk gafle tinden gereklemektedir. Gerei bilip, ii

14Varidt ve seimi kendisine balayp ve bunlarn Allahtan geldiini anlarsa, bunda yerilecek bir husus yoktur. Zira mahss i mahss suretten kmtr ve bylece o fiilin faili odur. Bu aamadaki i, grnte insann fakat gerekte Allahndr. Doru olan da, bu ekilde olandr. Bilgin kii, dnp, yaptm derse, gerei sylemi olur. Chil bunu sylerse inandrc olmaz. Aratrp, gereiortayakarmakiin,iiyapanniini hissetmesi ve semesi gerekir. Zira istediini yapar, istemediini brakr; nk iler, Al lahn isteiyle tahakkuk eder; i ve d se beplerden dolay, aamalar ve rneklerin gereklerindendir. Bunlar birleip ortaya knca, istek de zorunlu olarak ortaya kar ve sonuta iler de gerekleir. nsan, ileri brakmayamuktedirolduunusanr; hlbuki durum yle deildir. leri yapmamak da, ayn ekildedir. Bylece yapann gerekle me srasnda elinde hissinden baka bir ey yoktur. Hayvanlarn yaptklar elikili iler, onlar seim yapma yanlgsna drebilir; hlbuki gerek, duyduklarndr. Kargalarn plkleri emesi, horozlarn gece yarlarn da tmesi ve dierleri, basit halk tabakasna bilinen anlamda seim yapma hakk dn cesini uyandrr. Bu sadece szlerin yanl olandr. Akl yetmeyen kar gelse bile, ke finverdiibudur.

SimavnaKadsolueyhBedreddin15 Kinat cinsi tr ve z ynnden kesin olarak kadmdir ve onun ortaya k za manlailgilideil.ztidir.KartlklarHaktan doar. Hak bunlarn bir ksmndan holanr, bir ksmndan holanmaz. Dou, z ve aa malar gereidir. Buna kar klmaz. Eylem lerin dzene, kendisine yaknlamaya, ol gunluklar edinmeye yarayanlarna raz olur; aksine raz olmaz. Bu durum, bir adamn, sakin iken yapmay istemedii bir ii, kznca yapmasna benzer. Allahn iradesi zatn ve aamalarn gerei anlamndadr. Zahirde dnen kiilerin sand gibi sular ve fevhiler ahlkszlklar, Allahn emriyle ortayakmaz. Ulu Tanr zlimlerin sylediklerinden mnezzehtir.Allaharayan,hastayabenzer; aranan olgunluklar, sala; cahillik ile Haktan uzak kalma da hastala benzer. Nasl ki, bir hasta kendini doktora teslim edip, bir gn yeniden salna kavumak midiyle, istediini yapmasna izin verir, emirlerini yerine getirir, ilalarn aclarna kar sabr gsterir ve tedavideki trl acla ra dayankl olmaya alp, gayret harcyor sa ki bu gereklemeyebilir de, ite arayan kii de byledir. Zira saln temel art doktorun sylediklerine uymaktr; nk bu bir aratr; trl aclar sonunda salk elde edilir veya edilmez. Ama aba gstermesi

16Varidt gerekir ve doru olan da budur. Hasta dok toruna, beni salma kavuturuncaya ka dar senin emirlerine riayet etmeyeceim derse, bu akla uygun dmez. Hakikati ara yan kii de, engelleri amak iin aba gs termeli ve ben istediim gerekleinceye kadareyhlerin sylediklerine uymayacam dememelidir. Zira byle bir durum bilgi is tememeninbelirtisidir. Kii kendi menfaati iin uramaldr; zamandan medet ummamaldr. Urama yolu ile amacna kavuursa, istei yerine gelmi olur. Kader istediini elde etmesini engellerse,mazursaylr. Allaha ulamann en iyi yolu, dnya ile rini bir yana brakmaktr. Allaha ulama isteinde bulunan birok kiiye bu yol neri lince, der ki isteim yerine gelmeyinceye kadar dnyay brakmam. Bu da gerekle mesi mmkn olmayan bir durumdur. Bun lar ve peygamberler tpk ocuk sahipleri gibidirler. Zira onlar ocuklarna olgunluk kazandrmak iin, gerekte var olmayan baz nesnelerle korkutup, umutlandrmaktadr lar. Fakat ocuklara sylenenler masum yalanlar olabilir.phesiz ki peygamberlerin sylediklerinin bunlarla alakas yoktur. Pey gamberlerin sylediklerinin gerek dier anlamlarn dinleyenler bilgi derecelerine gre dnebilirler. Arifler gerei bilirler.

SimavnaKadsolueyhBedreddin17 Mesela bir kiiye unu yaparsan, sana nur danikikuverilecektirdendiinde,ariflerbu iki kula ilim ve hnerin kastedildiini bilir ler. Hlbuki dinleyenler alelade kiilerin bildiianlamageldiinisanrlar.Budadoru deildir. Burada sylenenler peygamberle rin bilgisi dahilindedir. Benzeri ryada da grlr. Zira ryada grlen grnt ger ekte bakadr. Fakat birok kiinin karla t bir durum olduu iin, grld gibi olmad anlalm; izahna allm ve anlamlar bilinmitir. Peygamberlerin yolun da bakalarna yol yoktur. Bakalar basiret sizliidevam ettirirken,velilererenler keif yoluilebunuanladlar. ylebirdn! Halkbuhusustanegibisanlariindedir? Allaha varmann yollar eitlidir; onu tatmayanbilmez. AllahselametversinHazretisaaleyhis selm,ruhuyladiri,cesediyleldr.Ancak o Allahn ruhu olduundan dolay ve ruhan yannn stnl dolaysyla lmemitir. Ruh lmszdr; ondan dolay lmemitir, dediler. Karar stn olanndr; bu da cesedi lmedi anlamna gelmez; nk bu imknszdr;bunuanla! (Hicri) Sekiz yz sekiz yl Cuma gnnde yeiller giyinmi iki kii grdm. Birinin elin de, Allahn selam ona olsun sann ls

18Varidt vard. O iki kii, sanki banasann bedeninin ldn ima ediyorlard. Allah daha iyi bilir. Halk tabakasnn iddia ettii gibi l bedenlerinyenidendirilmesi,dorudeildir. Fakatylebirzamangelebilirki,insanlardan kimse kalmazsa, yeniden topraktan babasz anasz insan doar ve daha sonra evlenmey leoalr. Cennet ve cehennem ile ayrntlarnn anlamlarnn, cahillerinin akllarndan ge en anlamlarla ilgisi yoktur. Melekler ise melekt alemindendir. Grlmeleri ancak varlk iinde olabilir; zr melekt varln batnndadr. yle ki, iyilie yol aanlara melekler,ktleyolaanlaraise,eytan lar ve iblisler denir. Belki de kiilie br np, insanlarn istidadna gre grntek liyle ortaya kabilir ve insan onu dier sair varlklardan sanabilir. Hlbuki gerek yle deildir; o kiinin grd grnt i grn tdr ve onun iindir ki, gren gzn ka patsa bile, grnty grebilir. Haktan yz eviren,hislericziolankiieytandr.Gn l yasaklardan arnm uyuyan bir kiinin ryalarsonunakadargerekleebilir. Bilginler ruhun soyut varlklarla balantl olduunu ve onda olaylarn yansdn sy lerler. Bu durum yle olabilir. Belki de gr d onun dnda deildir; fakat uyank iken dndkleri rya olabilir. Halk tabaka

SimavnaKadsolueyhBedreddin19 snn iddia ettii gibi ryada grlenler ayr eyler deildir. Kii uyankken tasavvur etti ini uykudayken de grebilir. Dileim onla rn syledikleri deil, benim sylediklerimin doru olmasdr. Uyuyan kii uyankken gr d,iittiivetasavvurettiinindndabir nesneyi grmez. Kendisine uygun deni grr. ayet grdkleri karlatrma ve soyutlarla balant sonucunda tahakkuk etseydi, kii o halde, daha nce hi grme dii, duymad ve gerek kendisi, gerekse de kendi soyundan olanlarn gnlnden, hat rndan geirmedii ok gzel eyler grebi lirdi Fakat gerek byle deildir. Zira gr dkleri, dncesi sonucunda oluturduu nesnelerdi. Gnl tasavvur yapmaktan hi bir zaman bo kalmaz. Dnceler dima uyankken ve uyurken insann aklndan ge er. Dncelerin arnma ve hallerine gre ryaya da doru aktarlmas ve hatrlanmas mmkndr. Szn ksas rya, uyuyan kii nin dndklerinden ibaret olup, grnt lere dnr. Sylendiine gre "Ulu Tanr, ilk nce bir cevher yaratt ve daha sonra kinat o cevherden var etti". Buradaki cevherden maksat, ilk varln Hak suretiyle ortaya kmasdr. Yce Tanr sylediklerin dendahaycedirvehereyidahaiyibilir. unu bil ki, zikirler ve dualar gnl mat luba Allaha ynlendirmek iindir ve bir

20Varidt balantdan baka bir ey deildir. Etki ya pan ynelitir. Yneliten birok nesne orta yaktgibi,gafletehlinesaklkalanhusus lar da aydnlanr. Amelsiz iklim, tpk imansz biramelivebedensizruhgibidir. Mtekellimler kelamclar, Allah hereye muktedirdir ve istediini yapabilir derler. Bu da, Allahn kfire kfr ve zlime zulm istedii anlamna gelir ve bir anlamda da, kfr ile zulmn onun iradesi ve seimi ile ortayaktdemektir. Ebu Ali bni Sn ve benzerleri Allahn varlnn kendini gerektirdiini zat vacibdir sylerler. Yani onun varl kinatn varln dan deiiktir; fakat kinata etki yapmtr demektedirler. Hlbuki ikisi birbirinden ayr ve farkldr; tpta atele su gibi arasnda ters etkivardr. Bu inanlarn ikisi de yanltr ve srf ce halet ile bilgisizlikten ileri gelmitir. Allah zlimlerin sylediklerinden mnezzehtir. Allahn istei ve seimi kinatn istiddna gredir. Ulu Tanrnn buyurduu "Allah istediini yapar ve dilediini hkmeder" szleri, bir ey iin ne dilerse, onu yapar anlamna gelmez. Yani tasavvur ve tahayyl edilen, birbirine zt olanslm, kfr, zulm, adalet, ta, aa ve dierlerinde istediini gerekletirir anlamn tamaz. Buradan karlananlamudur:

SimavnaKadsolueyhBedreddin21 Allahn istei ve dilei, o nesnenin is tidad dorultusundadr. stiddnda bu lunmayan istemez ve dilek istidada bal dr. Kinatn tm istiddna gre ortaya kmtr.radebuekildeolup,bununkar t ile ilikisi yoktur. Allah istediinden baka birey yapmaz ve istedii de istiddn d na kmaz.stediini yaparken, nasl olur da zdeortayakanyapmasn? nsan bazen zntye kaplabilir ve bu zntnn sebebini de bilmeyebilir. Hlbuki bunun bir sebebi olmaldr, onu bilse zl mezdi. Fakat onu iinde duyar ve zlr. Allahdahaiyibilir. "Allahtan baka ilh yoktur" sz, kinatta ondan baka taplacak yoktur an lamndadr. "Melek, kpei bulunan eve girmez" hadisi, sahibinin gnlnde kpek nitelii bulunan kiinin meleklik aamalarndan hi birinde ans bulunmad anlamndadr. Allahbilir. Chiliye dneminde insanlar grlen putlaratapyorlard.Buadaisekuruntuya dayal putlara tapyorlar. Umulur ki Allah gerei ortaya karr ve ona taparlar; tpk mutlak varla ibdet etmenin gerekli oldu ugibi. Allah ad, btn ilerin kendinden kt ve btn olgunluklarla nitelendii iin yce

22Varidt varlaverilmitir. ler, sfatlar, durumlar ve olgunluklar grntler olmadan ortaya kmaz. Btn grntler btn olgunluklar gerekletirir. Grntlerin deiikliine gre, nesneleri deiik gsteren grntler meydana gelir. Bunlardaki okluk grntdedir; bir olan ise Allahtr ve btn grntlerde tecelli eder. Grntlerinherbiri,ekilbakmndandie riyle elikilidir; ama gerekte ise ayndr. Grntlerin her birindeekil itibar ile ken dine zg vaziyetler ortaya kar. Gerekte isebtndurumlarbirdir. Bir kii, "Ben Allahm" derse, mutlaka dorudur; nk varlk koulsuz olarak Hakk diye adlandrlr ve bu ister btn nesneler, isterse bir ksm nesneler ondan ortaya k sn veya kmasn, ister vasflandrlabilsin veya vasflandrlmasn durum ayndr G rn bakmndan her nesneye Allahtan ayrdr denebilir, nk ekil bakmndan btnondankmtr". Gerekten de btn birdir. Yaratc den diinin doruluu gibi, Rezzak demek de dorudur. Bakalar da tpk bunun gibi, Allah ve kul da yledir. oklukta aykrlk yoktur. Esasnda deiiklik sadece anlam ve deerlere gredir. Deerlerle tahakkuk ya plmaz. okluk sadece hayallerden ibarettir. Hadisierifteiaretedildiigibi

SimavnaKadsolueyhBedreddin23 "Allah vard ve onunla baka hi bir nesne yoktu" ve Bestaminin sylediine gre "O imdi de, tpk daha nce olduu gi bidir."yetikerimedede "Her ey yok olacak ancak o bakidir" szleri bunu gsterir. Allahn buyurduu gibi "Dnya hayat bir oyun ve oyalanma dr." Yani yaamda insanlar Haktan alko yan uralar vardr ve bu da oyalanma an lamndadr. Haktan baka hi bir nesneyle uramayan ve Haktan ayr nesnelerden baka bir megalesi bulunmayan, iki yn olan insann sayg ve kiniyle yasak ve mba hn iyi deerlendirmesi gerekir. Hakka g tren ve bakasna ynlendiren iki yndeki uygun olann if etmek ve olmayann ikbah (kt grme) ve yasak etmesi lazmdr. Semada byledir. Samimi fakirler vakitleri elverdike sema yapabilirler. Zira onlar gzel bir ses duyunca, gnllerini Allaha ynlendirir ve dnyay tamamyla bir taraf brakarak Allah sevgisiyle doldururlar. Al laha ulamay gerekletiren ii bir Msl mannyasaklamashellmidir? Duyduuma gre tarikat erbab birka snfa ayrlan odunlar gibidirler. Bir snf kuru olup, atele yaplan en ufak temasla tutuur ve kl oluncaya kadar snmez; ya

24Varidt nnca da ate olur. Bu durumun u szlerle balants mmkndr; "Fakirlik tahakkuk edince, baki olan Allahtr." Dier bir snf ise o kadar nemlidir ki, nemi gidip kuruyun caya kadar urarsan tutumaz. Orta snfa gelince, her iki snftan oluup hi urama dan tutuur ve tamamlanncaya kadar sn mez snfn yansra, zorlu bir uradan so ma tutuup ihmal edildike ve nemi tke ninceye kadar snen snflar iine alr. Bu yolda istekli olanlarn rnei de byledir; "Adetleri ineyen olaanst sonular eldeeder." Blm: Allah btnden mnezzehtir, btn on dadr ve o da btndedir. Btn hallerde gereinden ayr kalnmayan bir gerektir. Grne gre bu bir hayal olup gerekle mesi imknszdr. Fakat olu ve ortaya k ard arda grnte ortaya kar. Her ne kadar o bunun iinde bulunsa da, o bundan mnezzehtir. Geree gre oluun var ol mas Haktr. Varln da grn itibariyle olmas mmkndr ve somadan tahakkuk etmitir. Yce Allah "Ac ve tatl sulu iki denizi birbirine kavumamak zre salver mitir. Aralarnda bir engel vardr; birbiri nin snrn aamazlar." diye buyurmutur. Mmkn Hakk olmayaca gibi, Hakkn da mmkn olmas imknszdr. Fakat grn

SimavnaKadsolueyhBedreddin25 itibariyle her ikisi birdir ve gerekte Allah tr. Gerein dnda bir varlk sz konusu olamaz. Baka nesne ancak itibari saylr. Dier bir deyile btnle yryp damgasy la damgalanmtr. Fakat o btnden m nezzehtir. eref zulmet ve keder grn lerle ortaya kar ve onlara gre orantl aykrlk gsterir. Allaha gre btn nesne ler ayndr. Hakikatta ondan baka varlk yoktur. Bin suretle ortaya ksa da, yine o birdir. Ulu Tanr btnde, btn de onda ortaya kar. Gereine baklrsa grn ve grlen ayndr ve aradaki farklar itibardir. Allah yerine gre btn varlklarda ortaya kar ve bu k varlklarn isteine gre deildir. Allahn istei ve iradesi, zatnn gereidir. Bu husus chillerin ve medrese limlerininiddiaettiigibideildir. Allah Telnn "Onu yapp, ruhumdan fledim" buyurmas, O aamaya getirilmesi anlamndadr. Bu aamada beden istenilen ekle gre dzeltilir ve bu durum sebepler dorultusundaki maddenin istiddyla hsl olur. Kabiliyeti yerine getirilirse, frmekle dile getirilen ruh ikisinin ilgisiyle ortaya kar.frmeksz,bedeninyaantsylaizah edilirse, bu doru olmaz. Sadece terkip ola rak sylenebilir. Sz, gl ve insanlarla hayvanlar arasndaki farklar da byledir. Fakat bu farklar zde deil, bileimdedir ve

26Varidt heraamadazelbirgrnleortayakar. Hayvan aamasnda ruh olarak grlen bu z, insan aamasnda konuan nefis olarak grlr ve dardan hi bir ey deildir. Hayvanda hayvan olan z, insanda insan olmutur. Farklar ise, istidada gredir. Be denden ayrlan z, bu ekilde, surette orta ya kmtr. Bu z suretin bozulmas ile bozulmaz. z bakidir; deimez ve ortaya kmasiinbirekleihtiyacvardr. Bizim grevimiz yol gstermektir; dostla rn grevi ise, alp abalamaktr. Sonsuz olan gnl evreni, zamanla deiir. Acele etmeye gerek yoktur. Her yemiin bir mev simi vardr. Fakat bo oturmamak, almak gerekir. unu bil ki, gklerdeki glerle, eler ve benzerlerinin gleri meleklerdir. Peygam berlerin bu husustaki szleri de, benim sz lerim anlamna gelmektedir ve chillerin iddiaettiigibideildir. Allah Telnn zatnn aslyla bilinmez demenin anlam, bu lemdeki btn ekil lerdevardr;bunubil! Allah, buekillerle ortaya kar ve sonsu za kadar devam eder. Allahn zatnn aslna varan bir kimse ortaya kar ve hakikata varmolur. Anlamalsn ki, mutlak varlk, zatnn var l iin gereklidir. Zira birbiriyle ters den

SimavnaKadsolueyhBedreddin27 varlkla yokluun gerei yoktur denilirse, doru deildir. Biri dieriyle nitelendirile mez. Varln yok olmas mmkn deildir ve yokluun da var olmas mmkn olamaz, ikisi de birbirinden vazgeemez. zel bir imknla var olmas imknsz olan mutlak varln baka bir varlktan oluunu kazan mas gerekir. Bylece de kendi varlnda yokluk olur ve varlndan kati nazar edilir. Zatna dayanarak yoklukla vasflandrlabilir veyukardagetiigibibuimknszdr.Keza ayn ekilde baka saylan varln da mev cudiyeti imknszdr. Zira tahakkuk olmadan nce varln tahakkuk etmesi gerekir. Bu radaki ama, mutlak varlktadr ve bu da imknszdr. Mutlak yokluk diye birey yok tur. Mutlak varln var olmas gerei tespit edildi. Btn varlklar onda var olur. O da yce Allahtr. Yine btn varlklar onun grndr ve grnen odur. Ayrca gr ndeondadr. unu bil ki mutlak varlk olan yce Al lahnheraamadaikizelliivardr. Birietkivefiildir;dieriiseetkilenmektir. lkinde varlk Allahtr ikincisinde de lemdir, yaratlmtr ve meydana gelen olaydr;bunuanla! Mutlakvarlk olanAllahTelherikisinin arasndakimutlakoluvebirleimlebaml lktandolay mutlakvarlktr.AllahTelne

28Varidt btndr, ne de paradr. Zira btn ve parann baka bir anlam vardr. Gerek var olma ve yok olmadan nce gelmektedir. Geree baka varlklardan soyutlanm olarak bakldnda para grlyorsa da, her iki yn iine almaktadr. Ad geen mutlak varlk btnden bir niteliktir, ondan daha stn bir aama yoktur, o her eyin stndedirvebtnondadr;odabtndr ve btn odur. Bu aamada varln ne ba langc, ne sonu, ne grn ve ne de g rnmeyii aamalar yoktur. Dier aamalar dabunagredeerlendir! Zr, O btnden arnm mutlak bir varlk saylp, btn onda tahakkuk etmitir. Dier bir deyile, zel ve ebed diye bir olay yok,herikisibirdir. Yce Allaha dair iki deerlendirme var dr: Biri belirtilmemi olan deerlendirmedir vebunagreonabirdirveuludurdenir. Dieri ise, belirtilmi olandr; buna gre de, ona bir ve gzel denilir. Bu iki deer iki el ile izah edilir. Ayn zamanda iki elle, Al lahn karlkl her iki nitelii grnmeyen grnen, alan veren ve bunun benzeri olan btn kart nitelikler de aklanr. Allah Tel nn Ademi iki eliyle yarattn Hz. Peygamber hadisi erifte belirterek buna iaret etti. Allah ve kinatn grnts de

SimavnaKadsolueyhBedreddin29 byledir. Peygamber sallallah aleyhi ve sellem "Allah Telnn Ademi kendi sure tinde yarattn" sylemitir. Kurnda da byledir.Bununanlamudurki: Allah Ademi kendi olgun suretinde ya ratt. Buradaki suret manevidir; hissi deildir. Zira Hak telann Rabb ve lah aamasnda grnr bir sureti olamaz. Allah bundan mnezzehtir. Onun grlen sureti kinatn gereklerinde ortaya kmaktadr. Manevi grlmeyen sureti ise, Allah Tel suretinde tecelli etmektedir. Bu ikisi insanlar yaratan ikielanlamndadr.yetikerimedede "Elimle yarattma secde etmeni engel leyen nedir? " szleri bunu belirtir. Bundan dolay da "Duyuu ve gr idin, demi, fakat kula ve gz idim denmemitir." UluTanr "Biz emneti sunduk" yeti kerimesiyle, btn varlklar birletiren ilh grn, bu grnte yaratlan ve yeryznde hali felik mertebesine ulaan inam iaret et mektedir. Uykuda grlen ryalarla olaylar ve ak a grlen dier ekiller, esasnda bilgi ve birlik aamasnn belirtileridir. Bunlar Allah yolunda kendim adayan kiiye birer uyar olup, yce amacna ulamas iin savamas gerektiini gsterir. Bu da iin tadna varma

30Varidt ve birliin gereklemesidir. Bunlar ryada grdkleriyle farkldr ve bunlarn benzerleri birliin belirtileridir ve aralarnda byk aykrlkvardr.Bunlarancakermikiibilir. Mesela kendini Allah yoluna adayan kii kendinden gemi ve uyumu deilken, be deninin yaylp, btn dnyay kapsayacak kadar genilediini grr. Yine bu kii yery zndeki dalar, aalar, rmaklar, bahele ri ve btn varlklar da kendinde grr. Ayrca btn varlklar kendinde grdn sanrvegrdhernesneyebubenimder. Kendinefsindenbakahibirnesnegrmez. Grdn kendi nefsiyle karlatrr. Yine znde zerre ile gnei eit grr ve arala rndaki fark anlayamaz. Zaman da bir b tnolarakgrr;balangilesonuveebed le ezeli de gremez. Bu dem zamandr ve bu da Hazreti Muhammed sallallh aleyhi ve sellemin zamandr demekten de tuhaflk hissediyor. Zira balangta sonun bir oldu unu ve sanki zamann deimediini gr dn zannetmitir. Daha sonra bu gr n ve okluktan da uzaklap, yeni bir ruh haletine brnr. Bazen dnyann varlna, bazen da yokluuna inanr ve bu yokluun iinden btn nesneleri grr ve aa kalr. Daha sonra btn nesnelerin yok olduunu grr ve bunu anlatmaya gc yetmez. Bundan soma okluk alemini iice grr ve

SimavnaKadsolueyhBedreddin31 burada bir saat durur ve ardndan kendine gelir. Bu sylediklerim baz arkadalarmn bandan geen olaylardr. Nesneler iin sylenenler, birliin belirtisidir. Gnln ba zen varla bazen yoklua ynelmesine dair szler de, esasnda birlik aamasnn gster gesidir. okluk iin sylenenler ise, aka ortaya kan olaylarn iaretidir. Her grd nesne iin bu benim demesiyle ilgili sz ler ise birliin belirtisidir. Btn bunlar Haktan gelen uyarlardr. Amalanan birlik, hali hazrdaki tatl grnen birlik deildir. Gerek amalanan birlik bunun ok stn dedir. Allah yoluna kendini adayan kii, bu birlikle btn nesnelerin kendine bal ol duunu ve bu nesnelerin kendi kiiliinde bulunduunu hisseder. Bu aamay izah etmek mmkn deildir ve bunu tatmayan tadn bilmez. Bundan dolaydr ki, birlik ksmdanmeydanagelmitir: lmi Birlik: Bu birlik, azdan aza dola arakvekitaplardanokuyarakeldeedilir. Uyarc Birlik: Bu birlik Allah Tel tara fndan verilen birliktir. Uyurken ryalarla, gerek olaylarla veya ilham yolu ile sunulan birliktir.Bubirlikbirincisindenstndr. Elenme ve Cokulu Birlik: Bu birlik hep sindenstnolup,amalanandr. Tasavvuf gerekleince mnafklk ba lar. Gerek sofi, gzlerin grmedii, kulakla

32Varidt rn duymad ve hibir insan gnlnn ha trlamad olaylar grr. nsanlara akllar nn alabildii ve onlara uygun olanlar anla tp, syledii halde ldrlmesine neden olabilecekleri ise, gnlnde sakl tutar. Bu durumdanaslmnafksaylmaz? Seriyyis Sakatnin szlerinde de buna iaret edilmektedir: Allah rahmet etsin Se riyy,buhusustayleder: Tasavvuf anlamn addr. Mutasavvf bilgi ve hnerinin aydnl hi snmeyen, kitapta aka izah edilen ilme dair elikili st kapal bilgi vermeyen ve Allahn bilin mesini istemedii hususlar kermetleriyle ifaetmeyenkimsedir. Burada sylenebilir ki, geree varan kii bildiklerini izah etmelidir. Bunda mnafklk yoktur.alacak husus iseudur, inanta iki kart olan dnceyi bir araya getirdi. Hl buki bunda daalacak bir husus olmamas gerekir.Ziraherbiriyerinegregerektir. Allah bilen kiilerin, ilmelyakin, ay nelyakin ve hakkalyakin anlamlarna dair deiikgrlerivardr;bunubil! Bunlar buraya aktarmama bir faydas olacan sanmyorum. Bu fakirin aklna ge len ve yalnz birlikte deil, ayn zamanda yiitlik ve cmertlikle de ilgisi bulunan baz sylenenlerizikredelim. Buna rnek olarak sadece kulaktan kula

SimavnaKadsolueyhBedreddin33 a duyulan ve grlmeyene ilmel yakin denir. Grerekrendiiise,aynelyakindir. Kendi yapt bir i ise de, hakkal yakin dir. Bylece ilmel yakin phe gtrmeyen bilgidir. Fakat grlmemitir. Aynel yakin ise, grerek bilmektir. Hakkal yakin ise de, kendisidir. Birlikte gereklemesi iin unlar sylenir: Kii Hakk Telnn varln baka bir et ken olmadan ve phe kant aramadan bilirse,ilmelyakindir. Bunu tank, kant ve gzle grp anlama ya alrsa, bu duruma da aynel yakin de nir. Bu szler esasnda rya ve gzle grme yi deil, hnerin olgunluunu ifade eder. Zira Allah benzerden ve benzetilmeden m nezzehtir. Kii Allahtan baka bir varln bulunma dm ve btn varln Allah olduunu bilir se, buna hakkal yakin denir. Zira bu Hakkla gereklemitir. Bu durumda varlk kalmaz; btn varide Allah Telnndr. Allah an ma, anan ve andan birdir ve bu da Al lahtan baka bir varln bulunmad an lamndadr. Allah varln gerei dolaysyla anma, anlma ve anlan de birdir. Bu da ilmel yakindir. Hakkel yakin ise, kendini Allah yoluna adayan kiinin bunda tahakkuk

34Varidt etmesi anlamna gelir. Ben bu aamada dilde dolaan ve grlen ansn gerek an sn sureti olduunu grdm. Gerek ansn da gnlde olutuunu grdm ve bundan dolay gnle an ad verilmitir. Gnle aynzamandaHakkaddaverilir.Btn,bir olmutur.Butpksuyunrzgrestiizaman dalgaya dnt hale benzer. Hlbuki gerekte dalga sudan baka birey deildir. Gnl ve anta da durum ayndr; an, b tn gnl kaplar ve bylece gnl btny le ana dnr. Dildeki an gnldeki ansn suretidir ve ayn ekildedir. Fakat gnl ekilden mnezzehtir. Ama aama, kesinlikle bunu bylece yklenmemi gerek tiriyor. Bundan dau anlalyor ki: Gnlde iki dnce birden birleemez. nk gn le gelen dn ce, o aamada baka bir d nceyeyerbrakmayacakkadaronukaplar. Bu da tpk deniz suyu gibidir; esen rzgrn etkisiyledalgalanrvebudalgaeklimrzgr esip dalga devam ettike baka bir biimde dnmekimknszdr.Bunuiyianla! yle sanyorum ki, bu ince konuyu ben den nce kimse ele almamtr. Allah daha iyibilir. Bazen kendimi gayet latif olarak gr rm; bu grnmn sebebi ise, bedenimin eklidir. te bu letafet de, beden ekille ilgilidir. Ortada grlen nesne bu latif g

SimavnaKadsolueyhBedreddin35 rntdr. Latif olan buharn da, letafeti younlamadan grnmez; younlanca, bulut olup grnr. Bulutun bu biimi bu hardan farkl bir nesne deildir; buharn ta kendisidir; younlam ve ona baka hibir varlk eklenmemitir. ahslarda grlen letafet de ayndr; younlanca grnen bir biim kazanr. Bu sadece bir rnek olup, gzlemlere dair sylediklerimize iarettir. nsanla buhar arasnda hi bir ynden ben zerlikyoktur. Baz zamanlar okumaya dalm megul olduumda, gnlme sanki prl prl parla yan bir takm kiilerin grnts der. D ncelere dalar ve bu kiilerin grnts beni megul eder. Her ne kadar bu dn ceyi gnlmden atmaya alrsam da, ata mam. Bir de bakyorum ki, ertesi gn o kii beni ziyaret etmeye geliyor ve bylece onu bilfiil gryorum. Hazreti Raslllah sal lallhaleyhivesellembuyurmuturki: "Peygamberlikten sadece mjdeli szler geriye kald." Yine Hazreti Peygamber bu yurmuturki: "yi ryalar peygamberliin krk alt b lmnden biridir." Bylece Peygamber, ryalar peygamberliin ayrnt ksmlarn dan biri saymtr. Bundan dolay Allaha ulamak isteyen kii ryalardan vazgeme meli ve yorumlarn da takip etmelidir. Zira

36Varidt onlar bilmede byk faydalar vardr. Onlar la birok bilinmeyen olay aydnlatlabilir. Kendini Allah yoluna adayan kiinin sal vekthalleriyleiyiryasahibinindehalve durumlar ryalarla anlalabilir. yi ryalar gren kiinin aydnlanmas iin gsterilen Allahn klarndan bir k parasdr. Bir gece bu kl rya beni de balad, kendim den getim; atm; zdrap ve byk haz duydum ve o esnada aadaki beyti dile getirdim: Ey nefs gz daima Allahn adn an ve kederdenlver YceAllahtanbakahikimseyeihtiya eliniama O esnada etrafmda bir grup fakih ren ci de vard; durumumdan etkilenip, benim iin korktular. Bu renciler arasnda M srdaki Barkukiye Medresesi mderrisle rinden olan Mevlana Seyfeddin vard. lk bataeyhuniyemderrisiMevlanaZdeyi grdm. Fakat ikinci defa baktmda yerine yukardaadgeenSeyfeddinigrdm. unu bil ki, grnn deimesi, yani bir kiinin grnnn baka kiinin gr nne gemesi tek bir nesne gibidir. Bazen bir kiiyi baka bir kii gibi grr. Bu da dile ini anlam olduuna dair bir belirtidir ve o gruba uygun olup, zel kiiyle ilgili deildir. Grnt de o kiiyle ilgili deil, baka biim

SimavnaKadsolueyhBedreddin37 de uyarlmak iin gsterilen ve birlie dela letedenayrbirdurumdur. AllahTelbuyurmuturki: "deme btn isimleri retti, sonra eyay meleklere gsterdi." Buradaki isim ler Allahn isimleridir. Allahn isimlerinin olgun grnts, meleklerin deil, olgun insann belirtisidir. Bundan dolaydr ki, b tn bu isimleri olgun insana retti ve onu bu adlarla ekillendirdi. Bu bir ereftir; ta gibi eyay belirten harfleri bilmek bir hner deildir. nk bunlar bilmek kolay bir itir ve gerek insanolu gerekse melekler arasn daherhangibirvnkaynasaylmaz. Gkler, yeryz, eler ve benzerlerine vekil klman melekler, bunlarn iindeki Al lahn iradesiyle ortaya kan glerdir. On lar gz ap kapayncaya kadar sren ksack sre ierisinde bile Allaha itaat etmekten geri kalmazlar. Meleklerin balangtan son suza kadar Allahn adn andklarn Yce Allahyetikerimedeylebelirtmitir: "Onu hamd ile tesbih etmeyen hibir ey yoktur, fakat siz onlarn tesbihlerini anlamazsnz." eytanlar ise, insann kan iinde akan ve nefsin hayvani ehvetlerini gsteren iindeki glerdir. Bu gler insan Allah ve eriata kar gelmeye srkler. Al lahn selam zerine olsun Peygamber haz retleribunauszleriiledeinir:

38Varidt "eytankanlabirliktedolayor". Eychiller! Sizler Allahn, Peygamberlerin ve velile rin sylediklerim anlamyorsunuz. Akllarn zn eksiklii, gnllerinizin bulankl, hi retle ilgili gafletiniz ve ar derecede dnya ya ballnz, sizi gereklerden uzaklatr mtr ve gerei renmenizi engellemitir. Fakat doruluunuz da yanl yola sapmanz iinde yer almaktadr. Bundan dolay eriat dzenleyicisi de bunu size acd iin byle tesbitetti.nksizindoruluunuzcehale tinizde yer almaktadr. Ayn zamanda kader meselesi hakkndaki en bilgiliniz, en cahili nizdir. Gzleriniz bunu grmemitir, bunun sebebi Peygamber ve btn velilerin bil memesinden deil; onlar bunu gne bildik leri gibi bilirler. Fakat akllarnzn eksikliin den dolay, size ve aalk kimselere izah etmiyorlar. Sana gelince, eer sen de iini temiz tutarsan belki sylediklerini anlayabi lirsin. Hidyeti dileyen kii byk iyilik ve ol gunluklarn kk, ufack sular, kusur ve zararlarn byk grmelidir; yoksa ondan da mit yoktur. Bilmelisin ki, kulun Kurndaki dnya, yaant ve hiret ileriyle ilgili konular bilmesi gerekir ve bylece zamann orantl olarak dnya ileriyle hi retileriarasndaayarlamasnbilmelidir.

SimavnaKadsolueyhBedreddin39 Kurn otuz Czdr. Dnya ileriyle ilgili cz, birden biraz daha fazladr. Hlbuki hi ret ilerine dair czler, geriye kalan yirmi dokuz czdr. Kurnn bu ekilde dzen lenmesi, esasnda insanlara bir uyardr. Bu uyar insanlara ve limlere dnya ve hiret ilerine ne oranda sre ayrmalarn gster mektedir.Allahdahaiyibilir.Allahtangelen emirlerdenbiridebudur. unu bil ki, isimler, nitelikler ve ilerin hepsi kabiliyetlere baldr. Bunlar olmayn ca, onlardan da bir ey ortada kalmaz. Bu srra dair haberi de kaderin srr bana bil dirmektedir. Allah daha iyi bilir. Allaha hamdolsun bu konulardaki bilgileri Yce Allah bana bildirdi. Bu bilgiler kitap okuya rakverenimgrerekeldeedilemez. Cennet, esasnda melekt leminden ibarettir. dem aleyhisselam buradan kp, younlaarak yeryzne aldekille inmi tir. hiret ileriyle ilgilenen bilginler, hiret yolu iin gerekli olan bilgileri kitap ve sn netten rendiler. Fkhla uraan bilginler de, dnya ilerine dair bilgileri ve alm sa tmlara dair meseleleri yine, o kitaplar ve snnetten elde ettiler. Kii, hiret yoluna dairbilgilerieldeetmekisterse,hiretkonu larn ele alan kitaplar incelemelidir. Fkh konularnadairbilgilerieldeetmekistiyorsa, o halde, fkh kitaplarn okumal ve incele

40Varidt melidir. Biri kalkp, ben de kitap ve snnet ten yararlanarak bu bilgileri, hiret ve fkh ileriyle ilgilenen bilgilerin eserlerini gzden geirmeden elde edebilirim; onlar insand, ben de insanm derse, doru olmaz ve bu dnce mr boa harcamaktan baka bir ie yaramaz. hiret yolu da byledir. nsan ancak duygularla ilgisini kesip, Hakk gzle gremeyeceini idrak ettikten sonra ve Al lahn sevgisiyle counca, Allah ona grn olarak grnebilir. Fakat bu ok az tahakkuk edenbirolaydr.Buradakiesasnoktagnln saf bir ekilde Allaha ynelmesidir. Bu ger ekleirse, Allah grn olarak deil, anla yekliyle ve duyularla tecelli eder vep heortadankalkar. Aacn,(Musa aleyhisselma) "Ben Al lahm" demesi, insann bunu sylemesinin doru olduuna dair bir uyardr. Birinci ekilde belirttiimiz gibiyse, dorudur. Dn ya Allahn grn olduundan dolay, "Ben Allahm" diyen herkesin sz de do rudur. nk bununla btn Allah kastedi liyor;blmlehibiralakasyokturvekonu an insan deil, Allahtr. Keza ayn ekilde insan konumaya balayp, "ben Zeydim" derse, bu szleri dorudur. nk bu szler Zeydin zyle alakaldr ve konuan dil ile kprdayan ve etten oluan bedenle yalan dan uzaktan hi bir ilgisi yoktur. Sz syle

SimavnaKadsolueyhBedreddin41 yen dil deil, Zeydin zatdr. Bundan dolay aa veya insan "ben Allahm" derse do rudur. Bu itibarla her zerre de, "Ben Al lahm"dersedorudur.Ancakbakabirkii "O veya sen Allahsn" derse, doru deil dir. Ayn ekilde dil ben Zeydim diyebilir. Fakat bir bakas dile, o, veya sen Zeydsin diyemez." Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin; "Allah vard ve onunla baka hi bir nesne yoktu" szleri, Allahn birlik aamasndan daha stn bir aamaya denildiine dair bir gstergedir.Btnnesnelerde,buaamada ortayakmaktadr. unu bil ki, varolu ile yok olu ezel ve ebeddir ve dnya ile hiret ise izafdir. G rnen dnya fni ve grnmeyen hirete baki denmitir. kisi de ezel ve ebeddir. Ancakdierebedolanhireteverdir.Kiile rineldeettikleriolgunluklarntatlan,huriler, kkler ve cennetlere benzetilmitir. Bunla ra verilen adlar takma adlardr. nk eksik, chil ve kt akllar bulunan kiilere gerek bu vesile ile anlatlabilir. Onlara aka anla tlsa bile, dnya ileri ve lezzetlerinden geri kalmazlar. Bundan dolaydr ki, bu yollara bavurulmu ve bununla bu kiilerin evki nin arttrlmas amalanmtr. Bylece bun lar Allaha ulamak iin ibdetlere ynelirler ve byk bir almaya giriirler ve sonuta

42Varidt Hakk idrak ederler. Allah yoluna girenlere balangta byle yaplmam ve bylece dikkatleri ekilmemi olsayd, bilmedikleri yollara saparlard. Allah gerei syler ve doruyolugsterir. Allahn selam ona olsun Peygamber, hadisi erifinde buyurmutur ki, "nsanlarn ellerinde bulunanlardan uzak dur; insanlar seni sever ve Allahn katnda bulunanlar danuzakdur;Allahsenisever."Mkfatve tehditler dorudur ve bunlar Hakktan HakkaveHakklaHakkiindir. lmeden nce l, ta ki lmsz kalasn. Zira dnyadan, dnyann tatlarndan ve ehvetlerindenuzakdurankii,balangcve sonuolmayangerekvarlakavuur.Butr hayatta lm yoktur; sonsuza kadar devam eder. Fakat insanlar bu yaanty deil, dn ya yaantsn istemektedirler. Dier bir k ise,lmedenncelenilahahlakeldeeder ve ad sonsuza kadar kahr. Ad sonsuza ka dar kalan kii ebediyen yaar. Ayrca nc bir anlam dayle: Geici ve mecaz varlk tan vazgeen, kendi varlnn Allahn varlk kaynaklarndan bir kaynak olduunu bilen ve ikilikten kurtulan kii, sonsuza kadar diri dir. Zira varlktan baka bir ey geride kal mazvevarlndayokolmasimknszdr. Hadiste cennetin sekiz, cehennemin ise yedi kaps bulunduu belirtilmitir. Bundan

SimavnaKadsolueyhBedreddin43 da u anlalr ki, ar cennetin tavandr ve burlarn g de cennetin yeridir. Burlarn gnn ibkeyi cehennemin tavandr ve bunlarn altndaki gklerin her biri de, bir kapdr. Bylece cennetin sekiz kaps vardr. Zira atlas ad verilen gn altnda sekiz gk vardrvebugklerunlardr:Burlarng, Zhal g, Mteri g, Merih g, G ne, Zhre, Utarit ve Ay. Ay gklerin sonun cusudur. Yldzlara ait gn ibkeyi ce hennemin tavanm oluturuyorsa, altnda yedi gk kalr. Her g bir kap sayarsan, cennetin sekiz ve cehennemin yedi kaps olur. Bunu yaznca Kurndan birka yet okuyaym diye mushafi atm ve u yetle karlatm: "yetlerimizi yalan sayp, onla ra kar byklk taslayanlara, gn kap lar almaz ve cennete giremezler". Bu da, gklerin cennetin kaplar olduuna dair sylediklerimize bir iarettir. Dier bir deyi le, cennetin kaplar olan gkler onlara al mayacaktr. afi mezhebi ve dier baz kiilere gre kaza namazlarnn dzenli bir ekilde kln mas vacib deildir. Hlbuki dier baz kiile regreisebuvacibdir. Durum namazn selamnda da byledir. Hanef mezhebi ve bazlar, selamn namaz klan kii tarafndan ban iki yana evirip vermesi gerei zerinde durmular. Maliki

44Varidt mezhebi ve dier bazlar ise, selamn ne doru verilmesi dncesini savunmular dr. Tahiyyt duasnda da durum byledir. afi mezhebinde olduu gibi, bazlar bu duanntpk normalhalkkonumastrnde yaplabileceini savunurlar. Bu duaya misal olarak da, evlenme duas gsterilebilir. Ha nef mezhebinde de olduu gibi, dier baz kimseler ise, bunun caiz olmad dnce sindedirler.Butrsylentilerbirokkezda dnk iler iin yaylmtr. Bu ve buna ben zerleri hakknda dnen kiiler, btn dik katlerini i lemin dzeltilmesi, artlmas, ahlakn tehzip (ssleme) edilmesi ynne evirirler. Da dnk abalar da, bunun bir arac saylr. abalar harcanacaksa, ne trde yaplacaktrki,istenileneldeedilsin.Bundan dolaydr ki, bu ve buna benzer durumlarda bunugerekletirmekimknszdr. Da dnk grnlerle uraan bilgin leri Allah Tel ilerini slah etmi ve onlar ii brakp, kabuklarla uramaya ynlen dirmitir. Bu bilginlerin ounun ii yarlp, bakldnda, dnya sevgisi ve bakanlk hrsndan baka, dinle ilgili hi bir ize rast lanmaz.Allahonlarreziletsin. AllahTel,Tahasuresinde "Ey Muhammed! Sana dalan sorarlar; de ki; Rabbim onlar ufalayp savuracak, yerlerini dz, kuru bir toprak haline getire

SimavnaKadsolueyhBedreddin45 cek; orada ne ukur, ne tmsek grecek sin" diye duyurmutur. Bu szlerle kyamet te Allah varlnn ortaya k ve bir olan Allahn her yeri kaplamas anlam karlabi lir. Bu durumda eiklii bulunmayan ve bir olan Allah karar sahibi olur ve bylece da larn zellikleri ortadan kalkar. Bu zamanda ise, sadece birlik grnecek ve halk da bu birlie davet edilecektir. Allah eim ve eik likleri aklayacak ve gnlleri yumuatacak tr. Allah ve Rahman adlar ile adlandrlan zn kararlarnn kabul iin nitelikler belir lenecek ve bylece zn kararlar ortaya karken, niteliklere dair kararlar ortadan kaybolacaktr, izi kalmayacaktr. Yce Allah, Enbiyasuresindeylebuyurmutur: "nkar edenler, gkler ve yer yapkken onlarayrdmzgrmedilermi?". Bu yetin tefsirinde yle deniyor: Gk lerle yeryz yapkt. Ben de derim ki, bu nunla insan kasdediliyordur her halde. Gk ler de, melekt lemine dair bir iarettir ve yeryz ise mlk aleminin belirtisidir ve insan her ikisinin karmdr. Rahimde bir damla ve sv iken, onlar yarp ruhu frdk ve bylece mlk ve melekt izleri onda be lirmeyebalad. Gerek sevgi odur ki, gnln Allah Telnn sevgisiyle dolsun ve dnya sevgi sindenuzakdursun.

46Varidt hyl Ulm, Kimys Sade ve ben zerleri, gerek Tahkik ilmi ile zenme Tak litilmiarasndabirmesafeoluturur.Buda, dnyay doru yola gtrme ve gerei ara yan kiilere grnm gzel bir yoldur. Zira bunlar, gerei ararken neyin kendilerine uygun,neyintersdtnanlayacakkabi liyettedeillervebilmedentpkavkpekle rigibibounaabaharcarlar.unubilki: Cinler, meleklerden, eytandan ve iblis ten daha yaygndr ve bunlarn hepsi ruhlar lemindendirler; cisimler lemiyle hi bir ilgileri yoktur. Bunlar btn ve blmden oluan glerdendir. Allaha yaknlamay gerekletiren ara ve sebeplerden meyda na gelen glere, melekler ad verilir. Al lahtan uzaklatrp, dnyaya yaklatran glere ise, eytan ad verilir. Ulu Tanrnn yeti kerimede "Allahla cinler arasnda da birsoy baicadettiler"szleri,bizimcinler meleklerden daha geneldir szmze dair bir kanttr. Kfirler, melekler Allahn kzla rdr dediler. Fakat cinler ve eytanlar Al lahn kzlardr demediler. Yce Allah bun lardan mnezzehtir. Bu sylenenler, melek lerin de, cinler kavram iinde yer ald an lamnagelmektedir. AllahTel,Kurndabuyurmuturki: "Yamur suyunu indirir ve onunla her trl rn yemileri yetitiririz; lleri

SimavnaKadsolueyhBedreddin47 de bunun gibi diriltip, karrz; belki bun dan ibret alrsnz." Bu da iki k arasnda fark bulunmadm gsterir. Kyamet gn dirilen cesetle ryen vcut arasnda hi bir balant bulunmadna iarettir. Keza ayn ekilde yerde ryen rnlerle yeni yetien rnler arasnda bir balant yoktur; sadecebenzerlikvardr. YceAllahkitabnda: "Ey insanlar! Sizin yaratlmanz ve tek rar dirilmeniz tek bir nefsin yaratlmas ve tekrar diriltilmesi gibidir," buyurmutur. Bu yet, dnyann st ile alt ve grnen ile grnmeyeni bir kiiye benzediine iaret ediyor. Nesnelerin eitli olmas, tpk inam oluturan yeler gibidir. Nasl ki yelerin eitli olmas insann birliini bozmuyorsa, nesnelerin eitli olmas da dnyann birlii ni bozmaz. Zira dnya Hakkn grnts dr. Bu iin temeli spor ve uraya baldr; sabit tutkularla ilgisi yoktur. Tutkulardan kurtulmak iin harcanan abalar a ve za manlara gre deiebilir. Bundan dolay da er hkmler yasalar de deiebilir. Pey gamberlerin hal ve tavrlar bunun isbatdr. Btn peygamberler hak yolundadrlar; aralarndaki yollarn farkl olmas onlar hak szgsteremez. "Allahtanbakataplacakyoktur"diyen cennete girer. Bu sz sylemenin birka

48Varidt anlamvardr: 1 Genel olarak bilinen huri, kkler ve benzerlerianlamndadr. 2 Sava srasnda esir alman kfirlerin mallar ve canlar alnd iin, bu szleri dile getiren kfir bu durumlardan kurtulur ve gvenlie kavuur. te bu durum cennet szyleifadeedilmitir. 3Burada kii, bu szlerle kendini, maln ve ailesini korumak iin kullanm ve byle cecennetegirmitir. 4Her iki dnyada ve kinatta da Al lahtan baka bir varlk bulunmadn bilen kii, duyulan varlklardan kurtulmu olup, cennetegirmisaylr. 5Kendi kendine gerekleen ve varln dan kurtulan kii, karanlk ve cehennemi varlndan kurtulmu saylr ve ebed olan cennetegirmiolurveoradakorunur. 6Her iyi duruma cennet ve her kt du ruma cehennem ad verilir. Birlik durumu iyi ulu bir durumdur. Allahairk koma duru muise,ktbirdurumdur."Allahtanbaka taplacak varlk yoktur" diyen kii, kt durumdaniyidurumageer. 7"Allahtan baka taplacak yoktur" di yen ve aka grlen, duyulan putlara tap maktan vazgeip, duyularla ilgisi bulunma yan ve grlmeyen Allaha ynelen kii,

SimavnaKadsolueyhBedreddin49 duyularlaifadeedilemeyenAllahaular.Bu durumcennetileifadeedilmitir. te bu ile ilgili yedi durum bylece ta mamlanmtr. Kurnn da ii ve d vardr veiksmnndayediizahvardr. Allahn selamlar onlara olsun Peygam berlere de kelimelerin anlamlar bildirilmi tir.unu bilesin ki, hem dnya hem de hi retle ilgili her iyi ve yce duruma cennet denilir ve ayn ekilde de, ate, ylanlar, ak repler ve zakkumdaki durumlara kt ve alakdurtunlardenilir.Kitaplardanitelendi rilenler ve sz edilen hurilerle kkler ve dierleri sylediklerimizin rnekleridir g rntleridir. Bunlarn grnt olduunun deliline gelince, yle izah edilebilir: Kii ryasnda kendini bir ba veya yksek bir kktegrrse,bundanycelikeldeedecei ve amacna ulaaca anlam karlr. Rya larda grlen grntler, hiretteki grn tlerin cinslerindendir. Zira uyku, ksa lm gibidir ve uykuda grlen ryalar, hiret grntleri cinsindendir. Bylece hiret, cennet, hurilet ve kkleri iyi tam ve dikkatli ol,aldanma! Bundan byle okuyup, anlayp ve inan dktan sonra salon ciddiyetini, harcam olduun abalar ve almalarn brakma. Zira bilimler, bulular, olgunluklar, ykseltici durumlar ve stn mertebelerin menei bu

50Varidt almalara baldr. Herhangi bir kii yanlp "Dnya, hiret, huriler, kkler ve cennet byleyse, gerei yoktur" derse, katli mu bahtr.nkodelaletedmtr. unu bil ki, kyamet ekbirler nezdin de(bykler yannda) zatn ortaya kn ve nitelikler saltanatnn son bulmas anlamna gelmektedir. Dilersen, len kii iin, kyame ti balamtr diyebilirsin. Yeniden dirilme aynsnn tekrardr. Allah szlerin de tam olarak belirtildii gibi, ate ve cahillikten saknnz. Her peygambere vahiy yolu ile gelen bilgilerin tm dorudur ve her y nyleamalananiinealr. Peygamber efendimizin dneminde baz kiiler, bilmen kymetin gerekleeceini, Deccalin ve Dabbetlarzn ortaya kaca n bekliyorlard ve bunlarn zamanlarnda gerekleeceini zannediyorlard. Bu bek lentileri kitaplarda da belirtilmitir. Daha soma gelenler bu durumlarn kendi dnem lerinde gerekleeceini sandlar ve bu hu susta kitaplar yazanlar da oldu. Bazlar bu olaylarn yznc yl iinde cereyan ede ceini, bazlar ise, Mehdinin ve Hteml vilyenin kyla birlikte yedi yzyl ile sekiz yzyl arasnda gerekleeceini ileri srdler. Hlbuki peygamber efendimizin zamanndan bugne dek sekiz yz yl gelip getii halde, onlarn syledikleri ve chil

SimavnaKadsolueyhBedreddin51 halk tabakasnn tahayyl ettii gibi herhan gi bir olay gereklemedi. Bunlarn syledik lerinden hi biri yllar gese de gerekle meyecek ve iddia ettikleri gibi l cesetler dirilmeyecektir. Toz duman ortadan kalkn ca, altndakinin eek mi yoksa at m olduu nugreceksin. UluTanr,"OysaAllahonlarardlarndan evirmitir" buyurmutur. Benzetmek gibi olmasn, Zeyd nasl btn ynleriyle gvde sindeki yeleri kaplyorsa, Allah da btn dnyay kaplamaktadr. Zeydin gvdesinin heryesi,onunisteiylekprdarveiyapar. Bu yeler Zeydin ak grndr, O iste dii biimde her ye ortaya kar. Mesela elde tutmak, ayakta yrmek, dilde konu mak ve kulakta dinlemek gibi iler, bu tr lerdendir. Buna dayanarak konuan duyan dr, yryendir, tutandr ve bu kii Zeyddir. Zeyd btn bu ileri bir btn olarak yerine getirmekte; nk o, blnmeyi kabul ede mez.Grmyormusun? Zeyd birini dvd zaman, dvlen ki i, beni Zeyd dvd der. Fakat Zeydin eli dvd diyemez. Zira Zeyd blnemez bir btndr.Fakatelgvdedegrnalanna kmtr. Bu bedene Zeyd denmitir, nk duygu ynnden arada fark yoktur. Yoksa gerek Zeyd szn ettiimizdir. Zeydin btn yeleri konuur, dver, duyar veya

52Varidt yrrse, iler blmlere ait deil, btne aittir. Mesela her blm bir btn olarak ben Zeydim dese, bu durum Zeydin okluk halinde bulunmasn gerektirmez. Yce Al lahn da byledir. Benzetmek gibi olmasn, beden nasl Zeydin grnts ise, dnya da Allahn grntsdr. Bundan dolaydr ki, btn iler ona isnat edilir. Allahtan ba ka syleyen, duyan, hareket eden ve i ya panyoktur. Yce Allah "Eer kasabalarn halk inanm ve bize kar gelmekten saknm olsalard,onlaragnveyerinbolluklarm verirdik. Ama yalanladlar, bu yzden onla r, yaptklarna karlk yakalayverdik," buyurmutur. Bu da u demektir: Varl duyulanlar yolumuzda urap, aba harca saydlar onlara mlk ve melekt lemlerinin yollarn aardk; her iki lemin gereklerini aydnlatan ilhi ilham ve bilgileri kolayca verirdik. Gkler melekutn ve yeryz de mlkn belirtileridir.nsan konuan nefis ve bedenden ibarettir ve her birinin rzk ve gdasvardr.nsannasdbedenininblmle ri iin urayorsa, ayn biimde ruhunun blmleri iin de uramaldr. Akll kii odur ki, ruhunun rzk iin koar. Bunun aksiniyapanhsranaurar. Hazreti Peygamber, "anzn gnlerin de Allahn soluklar vardr; aln ve onlar

SimavnaKadsolueyhBedreddin53 kazanmaya balan" demitir. Bunlarn an lamlaryla olgun kiilere dair belirtiler bu lunduunu anladm. Hazreti Peygamber, "Kii sevdii toplumdan saylr", demitir. Ziranesneyeyaklaannesneilebelirlenir. Buraya kadar yazlanlar, Allah rahmet et sin eyh Bedreddin Simavnalnn "Varidt" adleserindenyazlmtr. Her Peygamber ve veliye yaad ada kar klr, inkr edilir ve ona pek az kii inanr. Fakat lmnden sonra ismi ebedile ir, insanlarn ou ona inanmaya balar ve sevmeye ynelirler. Acaba bunun srr ne dir? Bunacevapolarakunlarsylyorum: lk olarak onu kskananlar, ona kar kar, etrafa hakknda kt dedikodular yay maya balarlar. Bu dedikodular halkn fikrini kartrr ve inanlarn azaltr. lmle birlik te ceset lr; fakat gerek olaanst an lamlarkalrvebylecesevilirveonainanan larartar. kincisi ise, peygamber veya veli onlarla birlikte yaarken onu grr, konuur ve ili dl olurlar. Bundan dolay da, aradaki sevgi yeinanzelliizayflar. ncsne gelince, Gerek aamal ola rakortayakar. Drdncsde,dahancekihususlardan gl olup, insanlar peygamber ve velilerin

54Varidt normalin dnda olduklar kansnda yanl yorlar. Onlar yemek yerken ve arlarda yrrken grdkleri iinaryorlar ve o da bizim gibi insandr diyorlar. Onlar peygam berin yemek yememesi, arda yrmeme si ve bizim gibi in san olmamas dncesin deydiler. Byle sandklar iin yetlere de dil uzattlar. Onlarn dncesine gre Kurnda peygamberin olaanst iler yapabileceini sylyor. Onlar ayrca pey gamberin istediklerini yerine getirebilecei ni de talep etmektedirler; onu byle grme yince, tpk daha nceki alarda yaayan benzerleri gibi, peygamberleri inkar etmeye balarlar. Onlarn bu tutumlar rk iddia lara dayanyordu. Belli bir zaman getikten sonra, akllar eksik olanlar, alarndaki olgun kiileri inkr ederler; hlbuki daha ncekiolgunkiileridegrselerdi,yineinkr edeceklerdi.imdi yaayanlar da, onlar gibi dir. Bu tr olaanst niteliklerin peygam ber ve velilerde bulunmasna dair beyinle rinde yerleen dnce sahipleri bu dn celerden vazgeemiyorlar. Hlbuki bu d ncelerimdiolmayacagibi,gelecektede gerekleemez. Onlarn imdiki veliler inkr edip,gemitekilereinanmalarbundandr. Allah daha iyi bilir, sradan kiilerin ibdeti bir alkanlktr; henz yolun ba langcnda olanlarn ibdeti ise, bir korku

SimavnaKadsolueyhBedreddin55 ve temennidir; yolunu ortasndakilerin ise, yce makamlara ve kerametlere erimek tir. Yolun sonuna varm olanlara gelince, onlarnki eriatn snrlarn korumaktr. Allaha varmak iin sarfedilen aba ve a lmalarla ona ynelmenin sonu yoktur. Zira Allaha dair bilgilerin ve Allah yolunda yrmenin sonu gelmez ve o yolda yrme nin de sonu yoktur. Daha nce sylenenler Allah yolundaki aba ve uralara dair de ildi. O sylenenler sadece baz ibadetler ve lzumsuz iler iin geerlidir. Srf Allaha ynelmek, zihin akl ve dnmeyi ge rektirir. nsanlar Allah tam anlamyla bil selerdi, ona sadece sayl kiiler ibadet et mezdi. Fakat Allah gnllerini mhrledi, onlar da kendi istek ve tahayyllerine gre nesnelere ibdet ettiler. Aslnda gerek bu deildir; fakat bunda bir hikmet vardr ve byleolmasgerekir. Savmivisalhiiftaretmedenbirkagn oru tutmak mekruh deildir; yasaklanmas ise, haram olmasndan ileri gelmemitir; fakat bu yasaklama bir yumuatma ve ko ruma iindir. Bu yasak lehimizedir, aleyhimi ze deildir. Bylece yasak, haram deil; ama insanlar korumay amalamaktadr. Fkh usulnde de belirtildii gibi, bu oru tutula bilir ve braklabilir. Zorlama yoktur. Allah buyurmutur ki, "inizden adalet sahibi

56Varidt kiileriahit gsterin". Fakat bununla kesin bir emir yoktur; sadece korumak ve efkat anlamntar.ahitgstermeyenkiinesu ilemi saylr, ne de Allahn emrine kar gelmi olarak gsterilir. Savmi visal da by ledir; tutan kii iin mekruh saylmaz. Ms lim, Enes ibn Mlikten aktard hadisi e rifte de bu hususu belirtilir. Allahn selam onaolsunPeygambere,bazMslmanlarn bn Mlik gibi Ramazan bittii halde orula rna devam ettikleri haberi gelmi; o da, bunun zerine "Ramazan uzasayd da, iftar etmeyip orularn uzatan kiiler bundan vazgeseydiler"; diye buyurmutur. Bu da fazla orucun haram veya mekruh olmadn gsterir. Zr eer byle bir durum olsayd, Peygamber bunu yasaklard ve ho karla mazd. Peygamberin yasaklamay, bu oru cun tutulabileceini gsterir. Kendisinde bu orucu tutabilecek g bulan kii tutabilir ve sevap elde eder. Nitekim Hazreti Ebu Bekrin alt gn, Abdullah bin Zbeyrin yedi gn, gemiteki salih kiilerin kimisi , ki misi yirmi be ve kimisi de krk gn iftar etmeden oru tuttuklar sylenmitir. Kork gn aralksz oru tutanlar iin, melekt leminden bir g onlara grnr ve baz ilhisrlarkefederdemiler. nsan gayet Hazreti Peygamberi rya snda grrse kendi ruhunu peygamber

SimavnaKadsolueyhBedreddin57 grntsne brnm olarak gryor, demektir. Bu olay, o srada rya gren insann pey gamberle bir ilgisi olduundan gerekleir. Bu durum ryada kiinin grd insan ve dier nesneler iin de geerlidir. nsann grd rya, belli bir durumu veya grd kendisine ait bir olay ortaya karabilir. Arifle arif olmayan kii arasndaki farklardan biri udur; Arif olan Allahtan sonra grr, arif olmayan ise, Allahtan nce grr. As lndailkgrAllahaaittir. Kyametin gereinde insanla hayvan arasnda hi bir fark yoktur. Bir gece srtm dayamken, ruhumun iimde cotuunu grdm ve ondan, yanan bir odundan kan alevin sesi gibi bir ses duydum. Ayrca kar mda ala yakn beyaz bir renk grdm. Kendime geldiimde, yanmdaki ocakta odunun tpk grdm gibi yandn, alev saldm ve ryamda grdm ekilde ses kardn farkettim.unu anladm ki, mey dana gelen olay iimdekinin aynsdr ve gnlmn varlk birliinin etkisiyle tahakkuk ettiinianladm.Byleceo benim;ben de,o olmuum; sesi sesim, sesim de onun sesi ve cokularm onun cokusu, onun da cokulan benim cokum halini almtr. Grdm renk de, alevin rengi imi. Hazreti Ebu Bekr Sddkradiyallhanh,

58Varidt "Hi bir ey grmedim ki, onda Allah grmeyeyim", demitir. Dier bir deyile gnlnde ve nefsinin iindeki her grnt nn Allahn grnts olduu ve her ey denncenefsinigrdnbelirtir.Bylece her eyden nce Allah grdn belirt mesi dorudur. Zr Allah onun gr ve btn gc olmutur ve sylenenler haktr. Hazreti Osman radiyallh anh "Ben bir nesneyi grdmde, ondan sonra muhak kakAllahgrrm,"demitir. Bir gn ikindiye yalan evimde oturuyor dum; gne de yoktu, birdenbire aklma ikindiezanokunacakveonuduyacamfikri aklma geldi. Daha sonra bu dnce birka kez aklmdan yine geti ve gnlme yerleti. Bunun gerekleeceini anladm ve o anda ben daha bunu dnrken, ezann sesini duydum. Gayb bilinmeyeni ancak Allah bilir. Baz anlarda hzl gl yry yap mak iime doar, yryorum gibi gelir bana ve bu durumu hem dokunma hem de iitme duyumla renmeye alrm. Sadece iit meyleyetinmem. Yce Tanr, "Allahn insanlara verdii rahmeti nleyebilecek yoktur. Onun nle diini de ardndan salverecek yoktur." buyurmutur. Bu ayetin anlamlarndan birisi de yledir: Allah, insanlar bir peygamber veya veli yardmyla hidayete doru yola

SimavnaKadsolueyhBedreddin59 gtrmeyi isterse, Onu nleyecek hi kimse yoktur ve istedii phesiz gerekletirile cektir. "Allah kfirler istemeseler dahi, nurunumuhakkaktamamlar." Ruh, aralar yoluyla ortaya kan bedene mahsusfiilvehareketlereverilenaddr.Baz bilgin ve mtekellimlerin de syledii gibi, bu olay bedenden soma ortaya kar. Misl lemi araclyla ortaya kan nesneye de, ruh ad verilir. Ruh bedenin meydana gel mesinden iki aama ncedir; nk misl lemi bedenden bir aama ncedir ve g rntsdr. Ruhlar lemi de, misl lemin den bir aama ncedir ve bylece ruh be denden iki aama ncedir. Belki de Hazreti Raslllah sallallh aleyhi ve sellem; "ruh lar bedenlerden iki bin yl nce yaratld" hadisiyle bunu belirtmitir. Burada iki bin ylla iki aama kastedilmitir. Bununla ruhla rn belli bir zaman sreci ierisinde ortaya kmas gereklilii yoktur. Allahn selam ona olsun Peygamber, her aamay bin yl olarak dnm ve gnlne nasl gelmise, yle bildirmitir. Bu durumun izah belirtti imizgibidir;bunuihmaletme,nkbirok olay bu ekilde ortaya kar. Peygamberin bu dncesine gre tahakkuk eden halleri, chiller izh etmekten aciz kalmlar ve on lar olduu gibi brakmlar. En uygunu bu durveonlarAllahnehlivekmillerbilirler.

60Varidt Hazreti Peygambere grnen hallerin ou, duyular ekliyle kimsenin bulunmad du rumlarda gereklemitir. Bu durumlarda ortaya kan haller, genellikle izah edilmesi gereken grnt iinde olurlar, tpk Allah ehlininkatndaolduugibi.ayet, "Neden Peygamber bunlar aklamad ve olduu gibi brakt? " denirse, cevab yledir: zh etme yetkisi yoktu ve o zaman ge rekli olan imdi gereksizdir. u gafillere ne denebilir. alp hakikatleri renme yo lunda bir abalar olmad gibi, olgun kiile rin sylediklerim anlamak kabiliyetine de sahip deiller. Bu chillerin yznden skn tya den olgunlara acmak gereklidir. Zira bunlar bu dalaletten kurtarmak iin ellerin den hi bir i gelmez. Buradan kurtulanlar olsa dahi, baka bir dalalet vadisine ynelir ler. Eykrvemutsuzkiiler! Niintverenlereinanmyorsunuz? Raslllah sallallh aleyhi ve sellem, "Kurnn d ve i anlamlan bulunduunu ve i anlamlarnn da kendi iinde yedi i anlam daha ierdiini" belirtmitir. D anlamla elikiye den bir izah yaparsak, d anlam inkr ettiimiz anlamna gelmez. Biz d ve i anlamn da iten yediye ayrld nsylyoruz.Bizsekizanlamdabiraraya

SimavnaKadsolueyhBedreddin61 toplamz. Kurn ve hadis d ve i anlam larylahaktr.Ancakmecazigerekolmayan bir anlam karlrsa, uygun olmayabilir. Tpta dnya gibi, ben uyurken veya uyku ile uyanklk arasnda iken, bana hitaben bir eyler syledi ve bu syledikleri arasnda, beni Allahtan uzaklatr szleri de vard. Sanki bu szleri, ona sylemek istiyordu. Yine bir an uyku ile uyanklk arasnda iken, ruhumun bana grndn ve bir k ve gne parlts gibi vcudumu sardn his settim. Bu n bir amac yoktu. Sevinten iimi heyecan ve alama kaplad ve sanki birisi bana ahiretle dnya arasndaki farkn, yallklagenlikarasndakifarkabenzediini sylyor gibiydi, veya benim gnlme yle geliyordu. Dier bir deyile gen olan bir kiiye belli bir durumdayken gen deniyor, bellibirsre sonradeiip,onayaldendii gibi, dnyaya da bir zaman gelir hiret ad verilir. Fakat dier bir zamanda yine deiir. Bir gn srt m dayam, hafif bir uykuya dalmtm, btn varl Allah olarak gr yordum. Allah Tel benim dilimle "Ya Al lah" diye seslendi, btn dnya sanki oydu ve dilim diliydi. O dille "Ya Allah" derken heyecandankendimdengetim. Seven sevilene doru gitmekte ve yak lamaktadr. Grmyor musun, gndz yak lanca, tan vakti gndzden, gece yaklan

62Varidt ca da afak kaderin yerini alr. Biri dierini tamamladndan dolay ikisi kardetir. By lece sabreden kii, nesneyi olduu gibi yan stmamtr. Bu vakit sabahtan gndze kadar sabr ile geer ve u hkm alr "Ak amdan geceye kadar sabredip, hikmetler elde eder." Hazreti Peygamber, yle bu yurmutur: "Kim ki sabah edip btn derdi dnya ileri ise, Allahla hi bir ilgisi yoktur ve Allahonungnlnedrtzellikverir: Sonsuza kadar peini brakmayacak znt, ebediyenbitiremeyeceibiri, keza sonsuza dek zenginlie kavuma yacayoksullukve hisonugelmeyecekbirbeklenti." Sofi vaktin oludur; o, vaktini tasalan mayla ve gemii dnmekle boa harca mad gibi gelecei de fazla dnmez. nk uzun bir mitle vaktini Allaha y nelmekle, kendini arndrmakla ve o zaman ierisinde Allah iin gerekli olanlar dn mekle geirir. Sofinin tanmlaryle yapla bilir: O, sadece bir yolu ve bir gelenei se memitir. Her zaman ve ne ekilde olursa olsun Allahla birliktedir. O, Allahtan baka snabakmaz.Bazeninsanlarlaalakadarolup, gnllerinin Allaha balanmas iin aba harcar; bazen da kendisi Allahla alakadar

SimavnaKadsolueyhBedreddin63 olur ve bu iki alakadarlk arasndaki farkn nemli olmadn grr. Her ne kadar iki durum arasnda fark varsa da, ikisi de Haktr.ler niyetlere baldr ve sofi kii de vaktinoludur. Gerei arayan kii kfr aamasna va rp, gemezse, imann tamamlam sayl maz. unun bilinmesi gerekir ki, kfr iki Mslmanlk arasnda yer alan bir aamadr vebuaamadadurankiimnafkolmutur. Bu aamada durmamak iin Allaha snrz. Allaha ham d ve krler olsun ki, biz bir sre o aamada kaldktan sonra, gemeyi baardk. Baz arkadalarm zm bam kolla makla grevlendirmitim. Onlardan birka bana bir halk ocuunun baa girip, zm yemek istediini, onlardan birinin ocuu tokatladn anlatt ve ilave etti ki, ocuk tokat yiyince yere dmedi, ancak kendisi tokatn etkisiyle yere dt. Ourada kendi siyle ocuk arasnda epey bir uzaklk varm, ancak ocuk ona, gznn aynas gibi g rnm ve kendisi tokattan daha ok etki lenmitirveyeredmtr.Hlbukiocua hi bir etki yapmamtr. Bu ok tuhaf bir durum zira tokad yiyen ocuk olduu halde yereden,okiiolmutur. Tccar kesiminden bir gen ara sra bize uruyordu. Bu gen doru insanlar seviyor

64Varidt du.Banauolayanlatt: Bir gece uyuyorken, bir erkek gelip, onu uyandrm. Uyannca adama bakm, bir de ne grsn yz prl prl bir k sayor ve bu k evi aydnlatyor. Fakat sat k lambadan kan klara benzemedii gibi, dier hi bir enerji kaynandan kan kla ra da benzemiyordu. Dier klarn verme dii allagelmi parltsndan ayr bir tad varm. Adam bir sre hi bir ey syleme den beklemi, daha soma ortadan kaybol mutur. Onun gidiiyle ev kapkaranlk ol mu. kinci gece de gelip, uyandrm. Daha sonra nc gece gelip, uyandrdnda yannda tpk kendisi gibi k saan dier bir kiiyi de getirmi. Bunun zerine grdkle rim nc gnn ertesi gnnde baz ar kadalarna anlatm. Bundan soma gzne grnmez olmu ve aradan iki gn ge tikten soma hastalanm. Hastal o kadar armkileceinisanm. nsanlarda bulunan anlay, gr ve fiil ler,soyutvarlklardavebuvarlklardandaha stn olanlarda da yoktur. nsan aamasn daki varlkta grlen olgunluklar dier aa malarda gereklemiyor. nk insan yce Allahn grnd aamadr. Bundan dola ydrki,Allahylebuyurmutur: "Sen olmasaydn gkleri yaratmaz ve meleklere insana secde edin emrini ver

SimavnaKadsolueyhBedreddin65 mezdim". Akli klli, nefsi klli ve onlarn stndeki varlk aamalarnda, insanda bu lunan anlay bu ekilde grlmez. Ancak insan aamasnda grlr. Varlk esasnda btnden arndrlmtr. limdeki olaans t ileri, gr ve anlaylar idrkeden var lktr. Fakat bu durum imknsz ve grn lerle tahakkuk ediyor. Sen de bunu anla ve klavuzgibiizle. Akl, nefs, ruh ve gnln varlk olduunu bil. Bunlar aamalar dolaysyla varln birer aamasdr. Allah bu aamalarda dei ik ekillerde tecelli eder ve bir aamadan dierine geer. Kimi zaman gk, kimi zaman melek, bazen e, bazen da maden, bitki, hayvan veya insan ekliyle ortaya kar. Ba zenenaadakilerekadariner,bazendaen sttekilere kadar kar. elerekline giren, daha sonra madenler eklini alan ve sonra srasyla bitkiler, hayvan ile insaneklide de brnen odur, Allahtr . Btn buekilleri alan mutlak varlk olan Allahtr. Farz ma hal ekil ortadan kalksa bile, yalnz varlk kalr Allah kalr. Mesela insan keiyi yiyin ce, kei insan olur. Btn dzenleyen ve btndeki nefs de odur. ekilden sekile geen odur. Buna dayanarak dier btn grnleri lebilirsin. Buna dair Allahn salat u selam ona olsun ve Allah yzn ereflendirsin Hazreti Ali ibn Ebi Tlib ker

66Varidt remallhveheylebuyurmutur: "Levh benim, Kalem benim, ar ve krsi ile dierleri de benim." Bugn de Allah, varlk ekline brnp, velilere grnebilir. nk Allah kulun eklini almaya muktedir dir. Bu hususa dair "Risle tlKueyriyye"deki kerametler blmnde iki szn yer ald belirtilmitir. Geceleyin otururken bir kelebek kandilin etrafnda dnmeye balad ve daha soma birka kez kendinikandilinateinearpt;somayanm gibi yere dt ve cansz olarak yle kald. Belli bir sre yle izledim, fakat kelebekte hi bir yaant belirtisi yoktu. Gnlm ld ne karar kld. Ancak o andan Ebyezidin nasl bir karncay alp, frerek dirilttii aklma geldi. Ben de kelebei alp, diriltmek zre iimden gelen samim bir ekilde fle meye baladm. Kelebek flemeden soma annda dirildi ve tpk daha nce utuu gibi umaya balad, sanki hi atee dmemi gibiydi. Allah Tel hereye muktedirdir ve Gay b grnmeyeni ancak o bilir. Bylece de grnmeyenleri bilen Allah Tel dr. nk amalanan varlk Allahtr. Allahn selam onlaraolsunpeygamberleruyankkendnya ile ilikileri kesilip, duyust alemindeki varlklar tpk ryalardaki gibi grrlermi; bunu bil. Grdklerinin bir ksmnn ak

SimavnaKadsolueyhBedreddin67 lanmas gerekiyordu. Mesela dnya Pey gambere deiik gzel bir ekilde grn yorduvednyanngrntsndenokdei ikti. Peygamber bu grnty yine dnya olarak aklard. Bundan dolay, ona cennet, huri ve ate ekliyle grnenleri de baka anlamlar olabilecei gibi, ayn anlamlarda da olabilir. Peygambere seslenen yetlerin de byle aklanmas gerekiyor. Bundan dolay Hazreti Peygamber yle buyurmu tur: "Kurnn d ve ii vardr.inin de i tenieyedianlamvardr." z varln iitmek, grmek, gl ve ye terli olmak gibi sfatlar vardr. Bunlar gr nler halindeyken ortaya kar. ze olduu gibi bu grnlerden ayr birekilde bakl dnda da, sfatlar yine vardr. Bu sfatlarla Allahn sfatlar arasnda iliki yoktur. Al lahn sfatlan bu sfatlara benzetilmekten mnezzehtir.Akl,kuruntuvehayalde,bun lar idrak edemez. Bu sfatlar ruh, beden, cansz,bitki,hayvan,gkveyayerdekibtn varlklarda grlr. Yeri g kaplayan yce Allah, bu varlklarda vardr ve diridir. Haa Allah bu varlklardaki eksikliklerden mnez zehtir. Bu szlerle btn nesneler, ona ben zetildi; Bilmelisin ki, Allah her insann kuladr, gzdr, dilidir, elidir ve dier btn gr

68Varidt nen ve grnmeyen gleridir. bdetleri devam ettirenler, bunu Allaha daha yak lamak ve onu anlamak iin yapmaktadrlar. Zr arif olmayan kii gaflet iindedir; fakat kendisini byle bilmez. Tpk ilimle urama yanlimlergibidir.Bulimdechilsaydr. Allaha kar gelme sularnn etkileri inanlardaki farkllklara gre deiir, bunu bil. Kul inancndan dolay sorumlu tutulur. Hadisi kutside de "Ben, kulumun dnd gibiyim." denmitir. Buna dayanarak keder, azap, aalayc haller, tat, nimet ve aamalar ortaya kar. Bir insan inciten ve onu cehenneme gidecek kiiler arasna so kan durumdan, baka bir kii haz duyabilir ve onun sayesinde cennetlikler arasna gire bilir. Ryalar da inanlara gre deiik an lamlartayabilir. Mesela, uyuyan kii kendini ryasnda rlplak ve sesli bir ekilde yelleniyor gryorsa ve Mslmansa, bu onun kaba hat ilemi olduuna delalettir. Bu rya Hristiyan kii iin uygun olabilir ve dinine ters dmeyebilir. ayet bu ryay Hristi yan birisi grm olsayd aksi ynde ak lanabilirdi. Hicri sekiz yz on ylnn Safer ay gecele rinden birinde hastalandm ve hastalm o kadar iddetlendi ki, yaantmdan midimi kestim. Bunun zerine dier btn varlklar

SimavnaKadsolueyhBedreddin69 bir yana iterek Allaha yneldim ve gnlm dengeldiigibi, "Ya ilhi! Bu hastalk sonumu mu geti recek? " diye seslendim. Allah Tel g rnmedenbana, "Seni bu hastalktan kurtaracam" de di. Bu arada kendime geldim; sevinli ve gnlmrahatt.ifayverenAllahtr. Ahiret leminin emir, gayb ve melekt lemi; dnyann ise yaratc, melek veeha det gzle grlen lemi olduunu bil. Bun dan dolaydr ki, biz cennet, kkler, meyva lar, huriler ve benzerlerinin alelade halk tabakasnn iddia ettii gibi olmadm sy ledik. Baz chil ve grnrde lim bilinen kiiler, bunlarnehadet aleminde olduunu sanyorlar. Bunlar orada bhtanlarn tpk dnyadaki aalar, nehirler, kkler ve huri lerebenzediiniiddiaediyorlar.Butriddia lardabulunankiilerMslmansaylmaz. unu bil ki, akl gr, dn, bulu, ak ekilde sei ve anlama iin bir aratr. Sofiler dnce ve gr ynlerinden dola y akla, ayak ba ve rt demilerdir. Zira dnen glerin iinde hayal ve kuruntu unsurlar da yer alabilir ve inam yanlgya srkleyebilir. Bylece de nesneleri iyi kav ramayabilir. Bundan dolaydr ki, kelam ala nnda alan bilginler, akla dayanan bir konuyu izah ederlerken, dnce ve gr

70Varidt lerine bavururlar ve bu dncelerini uzun bir sre iin savunurlar. Daha sonra bunun aksi grlerine yansmaya balarsa, yllar soma bu grlerinden vazgeerler. Grl yor ki srf akla dayanp ve onu dnce ve grle oyalamak, gnln amaca varmasn engeller ve konu aydnlanmaz. Her akim iki yn bulunur. Biri dnce ve grle kav rama, dier ise, gnln temizlii ile bulma ynndedir. kinci yn, yani bulu yoluyla anlamak daha dorudur ve yanl yaplma ihtimali daha azdr. Dnce ve gre da yanan yne, hayaller ve birok yanllklar karr. Bulu yoluyla gerekleen ynde ise akl, gnl temizlii, peygamberlerin izlen mesi ve onlara uyulmasn salar. Dnce ye dayanan ynde, gnl temizlii buluna maz. Akll kiinin peygamberlerin izinden gitmesi, yaptklar alma ve abalar taklit etmesi gerekir. Ayrca gerei anlayabilmesi iin,aklna taklanrk dnceyibrakma slazmdr.Aklataklanbulanklklarbiryana braklnca,gerekortayakar. Bal bana bir blm oluturmayan, fa kat gklerin bir blm saylan, bir veya iki yldz gkten aldm grdm ve o anda aklma gelen dnce yleydi: Tavusun kanadnda bulunan ve gze benzeyen renk, hernekadarayrbirbiimoluturuyorsada, o da kanadn bir blmdr ve ondan ayr

SimavnaKadsolueyhBedreddin71 tutulamaz.te gkteki yldz, byledir; gk lerin bir blmn meydana getirir. zel rengi, parlakl, saf ve beyazl onu btn den ayramyor. Elmann da baz yerleri di eryerlerinegre,dahakrmzolabiliyor. Baz hallerde, konunun ilgisine gre hi ret denebiliyor. Mesela ktlk yapmak ve ikiimeninbalangctatldr.Fakatneticesi rezil olmak ve pimanlktr. Bu durumlarn ikisi de, bu dnyadadr. Pimanlk ve rezil olmaktadaoranlahiretsaylabilir. Sekiz yz on yl Cemaziylahir aynn ilk on gecesinin bir perembe gecesinin saba hna yakneyh Muhyiddni grdm.eyh banaunlarsylyordu: Ben eytan baka bir dnyaya gnder mekistedimvebunuyaptm.eytandanbu dnyada pek az iz kald ve bu dnyay bra kpgitti. Bu ryay o sralarda baz arkadalarma anlattm. Onlara bunu ezberleyip, ihmal etmemelerini ve sorduum zaman bana izah ile birlikte hatrlatmalarm istedim. Ryann tabirine gelince, Allah daha iyi bilir, yledir: eytan uzakln belirtisidir. eyh ise ya knln iaretidir. eyh, birlii eserlerini de ve zellikle de "Fusus" adl eserinde akla mtr. Ben de, ouralarda bu eseri okuyor dum,ryabuhusustabiruyarcyd.

72Varidt Bir gn uyurken, onu bahesinde zikre derkengrdm.Uyannca birkiininAllahn adn zikrettiini duydum ve beni iten etki ledi. O anda iime Raslllah sallallh aleyhivesellemin: Cennet bahesinde gnl ferahlandr makisteyenAllahzikretsin"szdodu. "Allahn Elisi doru sylemi. Btn ol gunluklarn anahtar Allahtadr. nk ol gunluklar ondadr ve bu olgunluklar ancak ona yakn olmakla meydana gelir. Yaknlk da cennettir ve cennet de, Allahn daima zikredilmesiyle elde edilir. Allahn selam onaolsunpeygamberbuyurmuturki: "Kiibireyiseviyorsa,onunzikriniartt rr." Zikrin oalmas Allahn sevgisini gnl lere yerletirir. Yce Allah idrak etmek iin, gnln baka konularla megul olmamas gerekir. Daha balangta iken, gnl ba bulunmazsa, Allahla gerei arayan kii arasnda sevginin olumas zorlar. Allah hatrlamak ve zikretmek sevgiyi getirir ve bu sevgi Allahn zikredilmesiyle ilgilidir. Bun dandolaydrkiAllahylebuyurmutur: "Allahatalarnzandnzkadarann". Bunlar kula yol gstermek ve merhamet kazandrmak iindir. Kul Allah zikretmeye devam ederse, iine iler, gnlne varr ve Allah sevmeye balar. Allah zikretmekten

SimavnaKadsolueyhBedreddin73 zevk duymaya balaynca, Allah ona rahme tinin kaplarm aar ve sevgisinin karln verir. Kii daima Allah anmakla zevk duy maldr. nk bu durum mutluluun belir tisidir. Rivayet edilir ki, Hazreti Peygamber ylebuyurmutur: "Cennetin kaps zerinde Allahtan baka ibdet edilecek yoktur yazldr." Bu da, cennet kaplarnn Allahn ad zikrolun madan almayacana iarettir. Dnyadaki her varln iyi ve kt birer yn muhakkak vardr. Allah insana bir ii yapmak istedii zaman iyi ynn gsterir, insan da o ii yapar. Yine Allah bir insana yaptrmak iste medii bir iin kt ynn gsterir ve onu, bu ii yapmaktan alkoyar. Olgunluklar ve sebepleridebyledir.Allaholgunlukaama sn kazandrmak istedii kiiye, olgunluun iyi ynlerini gsterir ve sebeplerini de sergi ler. Bylece kii onlarla ilgilenmeye balar. Bu arada kt ynlerini de gsterir, brak masn salar. Sadece yce Allahn zikri kalr. Mesela Allah zikretmek en byk olgunluklara varma sebeplerinden biridir. Bunlarn iyi ynlerini gsterir, olgunluklara eritirir, kt ynlerini gsterir, onlardan uzak durmasn gerekletirir. Allahn yar dmyla en byk olgunluklar elde etmek hi de zor deildir. Dier vesileler de byle dir. Dnyay terk etmede olduu gibi. Her

74Varidt nesnenin iki yn olduuna pheyle bak mamal; nk Allah bunu yapmaya mukte dirdir. Bunun gereinde de nemli bir ne denyatar.Odaudur; Dnyadaki her zerreciin iinde iki zt ynvardr.CemlveCellsahibiHakAllah, her zerrede tecelli eder ve hepsinde vardr. Bu zerreciklerde btn sfatlarnn izleri, su ve aalayc durumlar da vardr. Kt yn sular gizler ve iyi yn gibi grnr, ta ki orayaynelesin. Dnyastvealtylaiyiamalbirinsan niteliindedir.Dnyannenstenaltaetki yapt gibi, iinde bulunanlarn da birbirile rineetkisivebalantsvardr.Dnyadakibu dzen, gklerin kendi zel durumlarnda uzaklk ve yaknlk iinde bulunmasnn se bebidir. Zira buradaki herhangi bir deiiklik gklerdeki deiiklik, dnya dzeninin de imesine ve baka bir dzene girmesine neden olur. Bundan dolaydr ki, gkler yk selir veya alalrsa hlihazrdaki vaziyeti deiirse, dnya dzeni bozulacaktr demi lerdir. Btn bunlar Allahn rahmeti ona olsun, eyhin salad faydal szlerinden ibaret tir.Allahahamdolsun.