ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Ι

3η Εβδομάδα: Πολιτικές Ιδεολογίες 1
Η Ιδεολογία αποτελεί μια από τις πιο αμφιλεγόμενες έννοιες στις πολιτικές και γενικά
κοινωνικές επιστήμες. Παρόλο που η θεματική του παρόντος μαθήματος περιορίζεται
στις πολιτικές ιδεολογίες, και όχι στην ιδεολογία ως γενικότερο φαινόμενο, μια μικρή
εισαγωγή είναι απαραίτητη.
Ως τεχνική έννοια ο όρος ιδεολογία εισάγεται κατά πάσα πιθανότητα από τον Antoine
Destutt de Tracy, ένα Γάλλο φιλόσοφο που έζησε και έδρασε την περίοδο της
Γαλλικής Επανάστασης. Με αυτόν το όρο ο De Tracy ήθελε να περιγράψει μια
επιστήμη του μυαλού και των παραγώγων του (ιδέες) η οποία ήταν κατά αναλογία με
άλλες επιστήμες του ανθρώπου ή γενικά των έμβιων όντων (βιολογία, ζωολογία κλπ).
Στο γενικό πνεύμα του Διαφωτισμού ο de Tracy προσδίδει σε αυτήν τον γνωστικό
κλάδο ένα κανονιστικό περιεχόμενο, θεωρώντας την ιδεολογία ως ένα μοχλό για την
πρόοδο της ανθρωπότητας.
Αν όμως ο όρος ιδεολογία εισάγεται ως μια θετική έννοια, η μετέπειτα ιστορία του
όρου θα πάρει την ακριβώς αντίθετη τροχιά. Ο πρώτος που χρησιμοποιεί τον όρο με
αρνητικό πρόσημο είναι ο Ναπολέοντας, ο οποίος μετά την στέψη του ως αυτοκράτορα χρησιμοποιεί υποτιμητικά τον όρο «ιδεολόγοι» για όλους αυτούς του φιλόσοφους που στρατεύονταν στον σκοπό της ανθρώπινης χειραφέτησης από τα δεσμά
της παράδοσης και της αυθεντίας. Πέρα από ιστορική πληροφορία, έχει την σημασία
του πως η πρώτη πολιτική χρήση του όρου έχει τον χαρακτήρα πολεμικής, όπως
επίσης και ότι στην συγκεκριμένη πολεμική του Ναπολέοντα οι ιδέες συνδέονται με
συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες και τα συμφέροντα τους.
Ο όρος ιδεολογία αποκτά πραγματικά σημαίνουσα θέση στο πολιτικό λεξιλόγιο μέσα
από τα γραπτά του Καρλ Μαρξ. Πρέπει να τονιστεί ότι στο έργο του Μαρξ δεν
υπάρχει μια ενιαία και συστηματική επεξεργασία του όρου˙ παρόλα αυτά, η χρήση
που έμελλε να επηρεάσει πιο πολύ την μετέπειτα σκέψη είναι αυτή που συναντάται
στο έργο, που συνέγραψε με τον Ένγκελς, Η Γερμανική Ιδεολογία. Εκεί, καταρχάς,
δηλώνεται πως οι αναπαραστάσεις και ιδέες που αναφέρονται στην κοινωνική
πραγματικότητα – δηλαδή η ιδεολογία - εκφράζουν δεδομένα ταξικά συμφέροντα και
συνεπώς πως η αναπαράσταση του κόσμου που έχει επικρατήσει είναι η αναπαράσταση της «άρχουσας τάξης», δηλ., της κοινωνικής τάξης που κατέχει ή ελέγχει
τα μέσα παραγωγής του υλικού κόσμου. Όπως οι Μαρξ και Ενγκελς συνοψίζουν,
«Οι ιδέες της άρχουσας τάξης είναι σε κάθε εποχή οι κυρίαρχες ιδέες, δηλαδή η τάξη
που είναι η υλική δύναμη της κοινωνίας είναι συγχρόνως και η κυρίαρχη διανοητική
δύναμη. Η τάξη που έχει τα μέσα υλικής παραγωγής ελέγχει την ίδια στιγμή τα μέσα
πνευματικής παραγωγής, έτσι ώστε γενικά μιλώντας, οι ιδέες αυτών που δεν έχουν τα
μέσα πνευματικής παραγωγής να υπάγονται σε αυτήν».

1

Φυσικά. και η κριτική της ιδεολογίας. Όμως η ως επι το πολύ. κοινά αποδεκτός ορισμός του τι εστί πολιτική ιδεολογία. (β) μια ορισμένη ανάλυση της κοινωνικό-πολιτικής πραγματικό- 2 . μπορεί να μοιάζει λίγο περίεργο έως και ειρωνικό που ο όρος ιδεολογία θα χρησιμοποιείτο τελικά για να περιγράψει και το σύστημα σκέψης που στηρίχθηκε στο έργο του Μαρξ. ως δηλαδή κάτι ψευδές. τον Μαρξισμό. η συνήθης υποδήλωση του όρου στην πολιτική επιστήμη είναι η ακόλουθη: Μια πολιτική ιδεολογία είναι ένα σώμα/σύστημα σκέψης και πιστεύω που εμπεριέχει (α) μια ορισμένη αναπαράσταση του ανθρώπου και των δυνατοτήτων του (δηλαδή μια ορισμένη οντολογία ή ανθρωπολογία). όπως η επιστήμη. οι άρχουσες τάξεις δεν θα μπορούσαν να «μυστικοποιήσουν» τους άλλους αν δεν είχαν «μυστικοποιήσει» πρώτα από όλα τους εαυτούς τους. Από εδώ πηγάζει και ο περίφημος ορισμός της ιδεολογίας ως μιας camera obscura. Σε αυτό τον βαθμό είναι δόκιμο να υποστηριχθεί πως η Μαρξιανή απεικόνιση της ιδεολογίας ανήκει στην παράδοση της δυτικής (μεταφυσικής) σκέψης. δηλαδή που προσανατολίζεται από την ύπαρξη μιας αλήθειας. για τις υποτελείς τάξεις σφραγίζει και διαιωνίζει την υποδούλωση τους. είτε μια άλλη μορφή λόγου. όπως λέγεται. αλλά το προκείμενο είναι πως η έννοια της ιδεολογίας από κάποια στιγμή και μετά άρχισε να αποδίδεται σε όλα τα πολιτικά ρεύματα σκέψης που αναδύθηκαν και καθόρισαν την νεωτερική περίοδο. η ευρεία απόδοση του όρου υπερβαίνει την κλασσική Μαρξιστική χρήση της ιδεολογίας ως ψευδούς συνείδησης και αποκτά μια θετική ή τουλάχιστον ουδέτερη χροιά. πχ. Έχοντας όλα αυτά κατά νου. τότε ορίζουν την ζωή τους ενάντια στα συμφέροντα της δικιάς τους τάξης. την νομιμότητα της ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής. Συνεπώς. Αυτό δεν σημαίνει πως για τον Μαρξ η ιδεολογία είναι ένα «κόλπο» των κυρίαρχων τάξεων. σημαίνει ότι η ιδεολογία αντιπαρατίθεται πάντα με κάτι που ορίζεται ως αληθινό. ως δηλαδή μια μορφή κατηγορίας. Η σημασιοδότηση της ιδεολογίας ως μια μορφή παραγνώρισης. Όπως τονίζει. της οποίας η αρχετυπική έκφραση είναι η ιστορία της σπηλιάς που αφηγείται ο Πλάτωνας στην Πολιτεία: η ιδεολογία ως ψευδή συνείδηση είναι εν τέλει μια σκιά που κρύβει την αλήθεια.Στο βαθμό που οι υποτελείς τάξεις συμμερίζονται και ασπάζονται αυτό το σύνολο αναπαραστάσεων και ιδεών που συγκροτούν την κυρίαρχη ιδεολογία. Για αυτόν τον λόγο τελικά η ιδεολογία αποτελεί όπως θα πει ο Ένγκελς μια ψευδή συνείδηση. Ενώ όμως για την άρχουσα τάξη αυτή η μορφή παραγνώρισης του πραγματικού εκφράζει και επικυρώνει την κυρίαρχη θέση της στον δεδομένο κοινωνικό σχηματισμό. δεν υπάρχει ένας μοναδικός. Φυσικά. ιδιαίτερα από τον 19ο αιώνα και μετά. ενάντια δηλαδή στα αληθινά τους συμφέροντα. δηλαδή μια μορφή αναπαράστασης και κατανόησης του κοινωνικού κόσμου η οποία συσκοτίζει την πραγματικότητα. δηλαδή ο λόγος που ξεσκεπάζει το ψεύδος και συνεισφέρει στην χειραφέτηση του ανθρώπου είναι στην ρίζα της και στην ουσία της μια μορφή σκέψης που είναι Πλατωνική. ο Μαρξ είχε δηλώσει πως ο ίδιος δεν ήταν Μαρξιστής. Ενώ όμως αυτός ο προσδιορισμός πολλές φορές χρησιμοποιείτο για να αποκηρύξει το πολιτικό ρεύμα στο οποίο αποδιδόταν. είτε αυτό είναι «η πραγματικότητα». ασχέτως αν αυτή τοποθετείται σε έναν υπερβατικό κόσμο ή στον υλικό κόσμο ως η κρυμμένη δυνατότητα του τελευταίου.

Δηλαδή. δηλαδή για το νόημα και την κατεύθυνση της ιστορίας. (ε) ένα πολιτικό πρόταγμα και. η μελέτη μιας πολιτικής ιδεολογίας. που προσανατολίζεται από κάποιους στόχους και που αυτό-ρυθμίζεται μέσω ενός συγκροτημένου αναστοχασμού». στο βαθμό που την ενδιαφέρουν οι ορίζουσες ιδέες της τελευταίας. ένα πολιτικό πρόγραμμα.. 3 . και όχι μια κοινωνιολογική ανάλυση της. δεν πρέπει να ταυτίζει και να συγχέει την ιδεολογία με τα διάφορα κινήματα ή καθεστώτα που προσδιορίζονται μέσω της συγκεκριμένης ιδεολογίας. Υπό αυτή την σκοπιά η ιδεολογία πρέπει να συλλαμβάνεται πιο πολύ ως ένας ιδεατότυπος. Ενώ όμως είναι μια δόκιμη προσέγγιση ενέχει κάποια προβλήματα. ως επακόλουθο. Με απλά λόγια. τουτέστιν. Επίσης. μια ορισμένη πρακτική (ιδιαίτερα μια πρακτική που απαντάται τακτικά) είναι κομμάτι μιας πολιτικής ιδεολογίας εξίσου σημαίνον με κάποια βασική ιδέα περί του κράτους ή μια θεωρητική ανάλυση της κοινωνικής πραγματικότητας. δηλαδή αποφεύγει την πλήρη αναγωγή των πολιτικών ιδεολογιών σε συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές ομάδες. Συγκεκριμένα. και (γ) το πώς αυτές οι πρακτικές συνδέονται με τις ιδέες που την καθορίζουν. δηλαδή μια γενική έννοια η οποία δεν υποδηλώνει κάποιο συγκεκριμένο εμπειρικό δεδομένο. αλλά τυποποιεί κάποια καθοριστικά γνωρίσματα και ουσιώδη χαρακτηριστικά διαφόρων φαινόμενων. δηλαδή μια ορισμένη πρόταση για την οργάνωση της συλλογικής ύπαρξης. έτσι επιτρέπει την εξέταση των πολιτικών ιδεολογιών κατά ένα τρόπο συνεκτικό. ανάμεσα στα άλλα. Κατ’ αρχάς οι ιδεολογίες είναι ιστορικές κατασκευές που έχουν παραχθεί κατά την ιστορική κίνηση και σε συνάρτηση με δεδομένες ιστορικές συνθήκες. ο τελευταίος δεν είναι απλά ένα σύνολο ιδεών και αρχών αλλά «μια πρακτική . (δ) ένα κανονιστικό σύνολο αξιών και αρχών. άλλο η φασιστική και η μαρξιστική ιδεολογία και άλλο ένα φασιστικό ή μαρξιστικό κόμμα. Όπως ο Μισέλ Φουκώ παρατηρεί για τον φιλελευθερισμό. Κατ’ επέκταση. Μεθοδολογικά αυτό σημαίνει πως μια διεξοδική ανάλυση των πολιτικών ιδεολογιών δεν μπορεί να σταματάει στην ανάλυση των συστατικών της ιδεών αλλά πρέπει επίσης να εξετάζει (α) το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο λειτουργούν.τητας. οι πολιτικές ιδεολογίες δεν είναι απλά νοητικές αναπαραστάσεις αλλά ενσώματες διαδικασίες. Αυτή η απεικόνιση των πολιτικών ιδεολογιών έχει το προσόν. ο οποίος δεν χάνεται μέσα στην υπέρ-πληθώρα των εμπειρικών δεδομένων.. (γ) μια ορισμένη αντίληψη για την ιστορική διαδικασία. της αποφυγής ενός απλοϊκού αναγωγισμού. δημιουργεί μια κάπως στατική και κυρίως νοησιαρχική εικόνα των πολιτικών ιδεολογιών ως ενός συνόλου ιδεών και απόψεων περί της πολιτικής πραγματικότητας το οποίο έχει κατασκευαστεί από κάποιους διανοούμενους και που μετά επηρεάζει ή καθοδηγεί την συλλογική και ατομική συμπεριφορά. Και αυτό σημαίνει πως δεν αποκρίνονται μόνο σε κανονιστικά προβλήματα (ή προβλήματα αρχών) αλλά πως έχουν μια καταφανώς πρακτική διάσταση. (β) τις πρακτικές που την πραγματώνουν και την αναπτύσσουν. Κατ’ αυτόν τον τρόπο παράγεται μια διάκριση μεταξύ σκέψης και δράσης η οποία αποτυγχάνει να συλλάβει επαρκώς την υλική διάσταση των πολιτικών ιδεολογιών. άλλο ο αναρχισμός και άλλο μια συγκεκριμένη αναρχική συλλογικότητα.

4 . Η ελευθερία νοούμενη ως αυτονομία. Τα βασικά αξιώματα του φιλελευθερισμού. οι πολιτικές ιδεολογίες είναι «μεγάλες αφηγήσεις». τα οποία με τον έναν ή τον άλλο τρόπο όλοι οι φιλελεύθεροι ασπάζονται είναι τα ακόλουθα: • Η αξία της ελευθερίας. του οποίου η πτώση δεν θα ήταν τίποτα λιγότερο από μια οπισθοδρόμηση. Αυτή η ηγεμονία μάλιστα είναι τόσο εκτεταμένη που ο φιλελευθερισμός έφτασε να παρουσιάζεται ως μια μεταιδεολογία ή ως ένα μη-ιδεολογικό σύστημα αξιών που ασπάζεται από όλους πέρα από όσους είναι φορείς σκοταδισμού και ολοκληρωτισμού. Το Τέλος της Ιστορίας και ο Τελευταίος Άνθρωπος. Φιλελευθερισμός Ο φιλελευθερισμός είναι αναμφίβολα η ηγεμονική ιδεολογία στον δυτικό κόσμο ειδικά από την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού και μετά. Ως εκ τούτου ο ρόλος των ιδεολογιών είναι διφορούμενος: οι ιδεολογίες συντελούν αφενός στην ενσωμάτωση.. Στο διαβόητο αυτό έργο ο Φουκουγιάμα υποστηρίζει. Συνεπώς μπορούμε να καταλήξουμε λέγοντας πως οι πολιτικές ιδεολογίες κάθε περίπτωση είναι αφενός οχήματα/μοχλοί συντήρησης ή αντίδρασης όσο και οχήματα αντίστασης και αλλαγής. αλλά η ουσία της θέσης του περί του θριάμβου του φιλελευθερισμού στην πραγματικότητα εξέφρασε με ένα θεωρητικά συγκροτημένο τρόπο το «πνεύμα της εποχής». Από την άλλη οι πολιτικές ιδεολογίες συνεισφέρουν στην κριτική και χειραφέτηση από δεδομένες κοινωνικό-πολιτικές δομές και σχέσεις. Αυτή η τελευταία άποψη αναδύθηκε μαζί και σε άμεση συνάφεια με την θέση περί του τέλους της ιστορίας. «Ο θρίαμβος της Δύσης. της οποίας η πιο γνωστή θεωρητική έκφραση ήταν το έργο του Francis Fukuyama. ο συντηρητισμός) ενώ κάποιες κατ’ εξοχήν δυνάμεις ρήξης και ανατροπής (πχ. ο αναρχισμός) η ιστορική εμπειρία διδάσκει πως στην πραγματικότητα ανάλογα την συγκυρία κάθε μια από τις υπάρχουσες πολιτικές ιδεολογίες μπορούν να παίξουν λίγο ή πολύ και τους δύο ρόλους. δηλ. δηλαδή ως μη υπαγωγή σε παραδόσεις και αυθεντίες και ως δυνατότητα ανάπτυξης των ατομικών δυνατοτήτων χωρίς εξωγενείς παρεμβολές. Ενώ κάποιες ιδεολογίες μπορεί να είναι κατ’ εξοχήν δυνάμεις ενσωμάτωσης και νομιμοποίησης στο υπάρχον (πχ. Η Εγελιανή θέση του Φουκουγιάμα περί τέλους της ιστορίας φυσικά πυροδότησε πολλές κριτικές.Είτε τις συνδέουμε με συγκεκριμένα συλλογικά συμφέροντα είτε αναγνωρίζουμε μια αυτονομία ή καθολικότητα στο περιεχόμενο τους. Ο φιλελευθερισμός οριζόταν ως ο απόλυτος ορίζοντας της εποχής μας. της Δυτικής Ιδέας. το «τοπικό» και το «μερικό» και προσπαθούν να συλλάβουν την κοινωνική και ιστορική πραγματικότητα στην ολότητα τους. δηλαδή συστήματα λόγου που υπερβαίνουν το εμπειρικό. φανερώνεται πρώτα από όλα στην πολιτική εξάντληση βιώσιμων συστηματικών εναλλακτικών στον δυτικό φιλελευθερισμό». δηλαδή μια άποψη η οποία ήταν ηγεμονική. την σταθεροποίηση και την νομιμοποίηση δεδομένων κοινωνικών μορφών και ως εκ τούτου σχέσεων εξουσίας.

όπως το «κοινό καλό». Στο κοινωνικό πεδίο ο φιλελευθερισμός τάσσεται υπέρ του πλουραλισμού και της ανεκτικότητας. η ατομοκεντρική ή ατομικιστική οντολογία. Όπως όμως τονίστηκε στην προηγούμενη διάλεξη μια τέτοια υπόθεση δεν είναι απαραίτητη. Αυτά τα βασικά αξιώματα καθορίζουν και την κοινωνική και πολιτική φιλοσοφία του φιλελευθερισμού. Αυτά τα αξιώματα. συλλογισμός. Αυτή η οντολογία μπορεί να πάρει την μορφή μιας ιστορικής υπόθεσης για μια προκοινωνική φυσική κατάσταση. Από τον Τζον Λοκ και μετά το να είσαι φιλελεύθερος σημαίνει να αποδέχεσαι το διαφορετικό. δηλαδή σε κοινωνικές κα πολιτικές μορφές που πραγματώνουν τα ιδεώδη του φιλελευθερισμού. ακόμα και αν τα άτομα πάντα μεγαλώνουν σε δεδομένα κοινωνικά σύνολα η κοινωνία γίνεται αντιληπτή κατά ένα τρόπο λειτουργικό. • Η αξία του ορθού λόγου. δηλαδή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Έτσι. Η ουσία της φιλελεύθερης οντολογίας είναι η απόλυτη προτεραιότητα που δίνεται στο άτομο σε σχέση με την κοινωνία. Παρόλο που ο 20ος αιώνας έθεσε σε έντονη αμφισβήτηση την φιλελεύθερη πίστη στην πρόοδο. δεν είναι εγγενώς «φιλελεύθερα». όπως στον κλασσικό φιλελευθερισμό. Το άλλο βασικό χαρακτηριστικό είναι η αποδοχή της λεγόμενης ελεύθερης αγοράς. Πάνω από όλα μια από τις βασικότερες επωδούς της φιλελεύθερης ιδεολογίας είναι πως δεν γίνεται να περιορίζεται η ατομική ελευθερία προς χάρη της κοινωνικής ισότητας. διάλογος). • Προοδευτική/αναπτυξιακή αντίληψη της ιστορίας. Η ισότητα νοούμενη ως ηθική και φυσική κατάσταση και στο κοινωνικό πεδίο ως ισότητα ευκαιριών. στην γενική τους μορφή. ο φιλελευθερισμός πιστεύει ότι η χρήση των λογικών δυνατοτήτων του ανθρώπου. είναι οι καλύτεροι οδηγοί. Παρόλα αυτά οι πιο πολλοί φιλελεύθεροι είναι έτοιμοι να δεχτούν πως σε περιόδους κρίσης και αστάθειας – δηλαδή περιόδους έκτακτης ανάγκης – μπορεί να είναι απαραίτητο κάποιες ατομικές ελευθερίες και δικαιώματα να περιορίζονται. Οι διακηρύξεις των αμερικάνικων και γαλλικών επαναστάσεων είναι παραδειγματικές. Είτε πρόκειται για την κατανόηση του φυσικού κόσμου είτε για την διοίκηση και την διακυβέρνηση των κοινών υποθέσεων. πχ.• Η αξία της ισότητας. δηλαδή δεν προσιδιάζουν στην φιλελεύθερη ιδεολογία αλλά μοιράζονται και από άλλες ιδεολογικές παραδόσεις. πως τα ατομικά δικαιώματα δεν μπορούν να θυσιάζονται για συλλογικές επιδιώξεις. (παρατήρηση. Ο συγκεκριμένος τρόπος που αρθρώνονται στο πλαίσιο του φιλελευθερισμού καθορίζεται εν πολλοίς από αυτό που είναι το πλέον καθοριστικό γνώρισμα της φιλελεύθερης ιδεολογίας. Στον φιλελευθερισμό η βασική μονάδα ανάλυσης και συγχρόνως η κανονιστική βάση είναι το άτομο. Έπεται. Η αγορά νοείται από τον φιλελευθερισμό ως ένας μηχανισμός ικανοποίησης της προσφοράς και της ζήτησης και γενικότερα διαμεσολάβησης των 5 . τον αναρχισμό και τον Μαρξισμό. ακόμα και σήμερα στους φιλελεύθερους κύκλους κυριαρχεί η αντίληψη ότι η ιστορία αποτελεί μια προοδευτική εξέλιξη σε ανώτερα στάδια ύπαρξης. ως δηλαδή μια συνάθροιση ατόμων της οποίας σκοπός είναι η ασφάλεια και η βελτίωση των τελευταίων.

Εξίσου σημαντική πολιτική θέση του φιλελευθερισμού είναι η αξία που δίνεται στο Κράτος Δικαίου.ατομικών επιδιώξεων. δηλαδή στην οργάνωση της κοινωνικής και πολιτικής ύπαρξης με βάση όχι την αυθαιρεσία αλλά καθολικών νόμων. Ο ένας πουλάει ο άλλος αγοράζει. δηλαδή ένα πολίτευμα που θεμελιώνεται στην πολιτική ισότητα.. και συνεπώς πως όσο λιγότερο κράτος τόσο καλύτερα. Εδώ έχει σημασία το γεγονός πως η αποδοχή της δημοκρατίας συντελέστηκε μόνο με την καθιέρωση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. να αγοράζεις και να συσσωρεύεις κατά βούληση. Όπως και στις θετικές επιστήμες έτσι και στην κοινωνική ζωή ο άνθρωπος μέσω του λόγου του μπορεί να παράξει καθολικές νόρμες που θα ορίζουν την ζωή όχι σύμφωνα με την δύναμη αλλά με την αλήθεια και την λογική. Συνεπώς πάντα πρέπει να υπάρχουν ξεκάθαρα όρια μεταξύ πολιτικής και κοινωνίας. Αυτή η εμμονή στις αρετές τις ελεύθερης αγοράς μας βοηθάει να κατανοήσουμε καλύτερα και το περιεχόμενο της ελευθερίας στην φιλελεύθερη ιδεολογία. Στην βάση αυτή της θέσης βρίσκεται η αναφερθείσα πίστη στην δύναμη του ορθού λόγου. Όμως πρέπει να θυμηθούμε πως οι φιλελεύθεροι δεν ήταν πάντα στρατευμένοι δημοκράτες και πως η σχέση φιλελευθερισμού-δημοκρατίας είναι πολύπλοκη. Ακόμα όμως και στον κοινωνικό φιλελευθερισμό. Για αυτό τον λόγο άλλωστε ακόμα και στον κοινωνικό φιλελευθερισμό. καθώς όλα τα άλλα συστήματα στηρίζονται σε μια εξωγενή παρέμβαση. την καλύτερη μορφή οργάνωσης της συλλογικής ύπαρξης που μπορεί να υπάρξει. δηλ. όχι όμως απλά μιας κατοικίας όσο πλούτου και τελικά των μέσων παραγωγής. ενώ το κράτος και η πολιτική μπορεί να έχουν περισσότερο θετικό χαρακτήρα. η βασική θέση παραμένει: η πολιτική (η οποία αξιωματικά ταυτίζεται με το κράτος) είναι ουσιαστικά ένα αναγκαίο κακό που πηγάζει από την αδυναμία τω ανθρώπων να οργανώσουν την ύπαρξη τους χωρίς εξουσία. η οποία θα μπορούσε να προφυλάξει τα δικαιώματα των ιδιοκτητριών τάξεων από τις μάζες. Μάλιστα σε αυτό που λέγεται φιλελεύθερη δημοκρατία. αυτό που καθορίζει την φιλελεύθερη ιδεολογία είναι η αρνητική διάθεση προς το κράτος. που ισχύουν για όλους το ίδιο. ο φιλελευθερισμός βρήκε το πολιτικό του ιδεώδες. την ελεύθερη οικονομία και στην προστασία των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων. Στο πολιτικό πεδίο. του οποίου οι νόμοι είναι πραγμάτωση. Ακριβώς λοιπόν 6 . Όσον αφορά την δημοκρατία. μεταξύ κράτους και ατόμου. Είναι ακριβώς λόγω αυτής της σύνδεσης της ελευθερίας με την κυριότητα/ιδιοκτησία που η μισθωτή σχέση μπορεί να εκληφθεί ως ελεύθερη σύμβαση. ο οποίος δίνει περισσότερο θετικό χαρακτήρα και πεδίο παρέμβασης στο κράτος. έθετε ως βασικό αξίωμα πως το κράτος είναι ένα αναγκαίο κακό. Κατά αυτόν τον τρόπο. Η ελευθερία/αυτονομία βρίσκει την παραδειγματική της πραγμάτωση στην δυνατότητα του να πουλάς. μια θέση που αναδύεται ξανά με τον νεοφιλελευθερισμό. με την πάροδο των ετών ο φιλελευθερισμός την αποδέχτηκε ως το καλύτερο δυνατό πολίτευμα. θεωρείται ως το μοναδικό οικονομικό σύστημα που μπορεί να πραγματώσει την ατομική αυτονομία. Ειδικά ο κλασικός φιλελευθερισμός. τελικά η ουσία τους και η βάση τους είναι πάντα η δυνατότητα καταπίεσης. Στον φιλελευθερισμό η ελευθερία νοείται αφενός ως μη-παρέμβαση και αφετέρου ταυτίζεται με την ατομική ιδιοκτησία.

Από αυτές ξεχωρίζονται οι ακόλουθες. θεωρεί την ιδιοκτησία ανθρώπινο δικαίωμα αλλά ασπάζεται ένα σύστημα όπου η ιδιοκτησία 7 . Όπως είπαμε ο φιλελευθερισμός δεν είναι μια ενιαία ιδεολογία αλλά έχει διάφορες εκφάνσεις οι οποίες αναδύθηκαν ιστορικά. ο νεοφιλελευθερισμός. δηλαδή της συσσώρευσης πλούτου και κεφαλαίου. πολλοί φιλελεύθεροι θεωρούν – και ιστορικά αυτό έχει αποδειχθεί αρκετές φορές . δηλαδή σε έναν τρόπο παραγωγής όπου ανταγωνισμός και η συσσώρευση κεφαλαίου είναι καθοριστικά γνωρίσματα πέφτει σε κάποιες βασικές αντιφάσεις. η διάκριση πολιτικού και οικονομικού. Εξέχουσες φυσιογνωμίες. Επίσης. ανακαλύπτοντας και επαναορίζοντας τις θέσεις του κλασικού φιλελευθερισμού. Πχ. Οι βασικές είναι αυτές που έχουν αναφερθεί ήδη: • Κλασσικός Φιλελευθερισμός: Η πρωτόλεια μορφή φιλελευθερισμού που ασπάζεται την ελάχιστη δυνατή παρέμβαση του κράτους στην ζωή και στις κοινωνικές/οικονομικές σχέσεις των ατόμων. Παραδείγματος χάρη. Το πρόσφατο παράδειγμα με τον δημοψήφισμα στην Ελλάδα είναι ένα ξεκάθαρο δείγμα της αντιφατικής σχέσης που ο φιλελευθερισμός έχει με την δημοκρατία. • Κοινωνικός Φιλελευθερισμός: Αναδύεται μέσα στην κρίση που παράγει ο πρώιμος καπιταλισμός. που είναι χαρακτηριστικό του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής ως μέρος της ανθρώπινης κατάστασης ο φιλελευθερισμός αφενός δεν μπορεί να υπερβεί τα όρια του καπιταλισμού κα αφετέρου δεν μπορεί να στοχαστεί το πρόβλημα της εξουσίας. ότι δηλαδή υπάρχει ένα πολιτικό πεδίο και ένα οικονομικό πεδίο των οποίων τα όρια μπορούν να χαραχτούν με σαφήνεια.επειδή η προστασία της ιδιοκτησίας. είναι μια βιοπολιτική. ο φιλελευθερισμός και πάλι λόγω της πρόσδεσης του στον καπιταλισμό. Ο φιλελευθερισμός είναι συνδεδεμένος με τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και για αυτό έχει την τάση να χρησιμοποιεί τις κατηγορίες που προσιδιάζουν σε αυτόν τον τρόπο παραγωγής ως υπεριστορικές κατηγορίες. Διότι η ίδια αυτή η διάκριση είναι μια πολιτική πράξη στην οποία εγγράφονται δεδομένες σχέσεις κυριαρχίας. εξάρτησης και εκμετάλλευσης. Πέρα όμως από μια οικονομική θεωρία. τονίζοντας την ανάγκη για θετικές πολιτικές παρεμβάσεις. στοχαστές όπως ο John Maynard Keynes και αργότερα ο John Rawls. Με το να παρουσιάζει αυτήν την διάκριση.πως σε ορισμένες συνθήκες η δημοκρατία είναι πολυτέλεια. είναι πρωταρχική για τον φιλελευθερισμό. • Νεοφιλελευθερισμός: Αναδύεται και αυτός με την σειρά του μέσα από την κρίση των δεκαετιών 60 και (ειδικά) 70. Ο φιλελευθερισμός παρ’ όλη την ηγεμονία που απολαμβάνει στις δυτικές κοινωνίες έχει δεχτεί και πολλές κριτικές. δηλαδή ένας τρόπος να οργανώνεται η ύπαρξη όπου εξέχουσα θέση έχει η ιδιωτική πρωτοβουλία και η αυτονομία του ατόμου.

Εισαγωγή στην Πολιτική. αυτή η διερώτηση έχει τεράστια σημασία. Πολιτικές Ιδεολογίες. Το άλλο καθορίζει την ταυτοποίηση της ελευθερίας ως ατομική αυτονομία. P. Η Γερμανική Ιδεολογία. Σημαντικά αποσπάσματα του κειμένου μπορούν να βρεθούν στην ακόλουθη ηλεκτρονική διεύθυνση: http://www. Το πρώτο καθόρισε την επιμονή για ανεκτικότητα και για σεβασμό στο διαφορετικό (αν και ο υπάρχουν σαφή προβλήματα στο πως αυτά αρθρώνονται μέσα στην φιλελεύθερη ιδεολογία). Rabinow.gr/political/announcements/doc_pdf_files Michel Foucault. Μαρξ–Φ. 8 . ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Michael Roskin et al. Εκδόσεις Επίκεντρο Κ. Το βασικότερο ερώτημα που οι φιλελεύθεροι αντιμετωπίζουν είναι το κατά πόσο το ιδεώδες αυτό έχει κάποιο νόημα σήμερα. Hurley et al. R. χωρίς όμως να δίνεται σημασία στην σχέση μεταξύ των δύο. 6. 3 Andrew Heywood. η άνοδος και διαμόρφωση του φιλελευθερισμού έχει καθοριστεί από δυο ιστορικά φαινόμενα: (α) τους θρησκευτικούς πολέμους (β) την άνοδο του καπιταλισμού και της αστικής τάξης.soc. δηλαδή στο πως η δυναμική το ανταγωνισμού οδηγεί αντικειμενικά στην φτώχεια. Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα: η φτώχεια θεωρείται κάτι κακό και ο ανταγωνισμός κάτι καλό. (δ) όπου οι ατομικές επιλογές και επιθυμίες καθορίζονται και συγκροτούνται από την απανταχού παρούσα βιομηχανία του θεάματος. κεφ.συσσωρεύεται στα χέρια λίγων ενώ κάποιοι δεν έχουν ούτε καν ένα σπίτι. vol. Όσο και αν έχει εξελιχθεί φαίνεται πως αυτές οι δύο συνθήκες έχουν χαράξει την φιλελεύθερη ιδεολογία τόσο αρνητικά όσο και θετικά. trans.1. σσ. Εισαγωγή στην Πολιτική Επιστήμη. δηλαδή μια εποχή όπου χαρακτηρίζεται από (α) τεράστιες ανισότητες μεταξύ κρατών αλλά και εντός των κοινωνιών. Γενικά. Penguin Press.uoc. Αν δεν θέλουμε να εξιδανικεύουμε το παρόν ή να αποσπόμαστε από αυτό. Subjectivity and Truth. ed. The Essential Works of Michel Foucault 1954-84. Ειδικά σε αυτήν την περίοδο κρίσης που ζούμε. και τέλος. Ενγκελς. η όποια θέση περί της συνεχιζόμενης επικαιρότητας του φιλελευθερισμού πρέπει να απαντήσει σε αυτά τα ζητήματα. Ethics. (β) τεράστια συσσώρευση πλούτου σε λίγους θεσμούς και δομές. κεφ. όπου φαίνεται πως η φιλελεύθερη μορφή του καπιταλισμού αντικαθίσταται σταθερά από μια πολύ πιο αυταρχική μορφή. Andrew Heywood. ‘The Birth of Biopolitics’. 73-79 . (γ) υπερκρατικές πολιτικές οντότητες που συνιστούν κέντρα εξουσίας που αποφασίζουν για τις ζωές των ανθρώπων χωρίς οι τελευταίοι να έχουν πρόσβαση ή επιρροή.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful