MAŠINSKI FAKULTET - KRAGUJEVAC

BOGDAN NEDIĆ MIODRAG LAZIĆ

PROIZVODNE TEHNOLOGIJE

OBRADA METALA REZANJEM
PREDAVANJA

Kragujevac, 2007.

PROIZVODNE TEHNOLOGIJE

OBADA METALA REZANJEM
skripta

Autori:

Dr Bogdan Nedić, vanredni profesor Mašinski fakultet, Kragujevac Dr Miodrag Lazić, redovni profesor Mašinski fakultet, Kragujevac Mašinski fakultet 34000 Kragujevac Sestre Janjić 6

Višegodišnji rad autora skipte i ostalih saradnika Laboratorije za obradu metala rezanjem Mašinskog fakulteta u Kragujevcu, omogućio je izradu velikog broja publikavija iz oblasti proizvodnih tehnologija, posebno obrade metala rezanjem. Mnogobrojne knjige, udžbenici i priručnici sadrže obilje saznanja i podataka do kojih su saradnici došli kroz dogogodišnji stručni rad i istraživanja i veoma korisno služe kako studentima tako i inženjerima stručnjacima u praksi za svakodnevno rešavanje niza problema. Ova skripta je namenjena studentima osnovnih akademskih studija Mašinskog fakulteta u Kragujevcu i bazirana je na nastavnom planu i programu zajedničkog predmeta PROIZVODNE TEHNOLOGIJE (deo koji se odnosi tehnologije obrade metala rezanjem). Skripta sadrži osnovne i neophodne podatke potrebne za razumevanje problematike definisanje tehnologija i tehnoloških postupaka, izbor i primenu alata, pribora, merne opreme, mašinai parametara režima obrade u obradi metala rezanjem. Skripta sadrži i neophodne podatke potrebne za ovladavanje znanjima na laboratorijskim vežbama i izradu samostalnog rada. Autori

SADRŽAJ
1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA 1.1. Proizvodne tehnologije 1.2. Tehnologije mašinogradnje 1.3. Tehnologije obrade 1.4. Obrada metala rezanjem 1.4.1. Postupci obrade metala rezanjem 1.4.2. Osnovi procesa rezanja 1.4.3. Osnovna kretanja alata i predmeta obrade 1.4.4. Osnovna geometrija reznog alata 1.4.5. Tribomehanički sistem u obradi metala rezanjem 1.4.6. Naučne oblasti OMR 2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI 2.1. Obradni sistemi 2.2. Obradni procesi 2.3. Mašine u obradi metala rezanjem 2.3.1. Prenosnici alatnih mašina 2.4. Rezni alati 2.4.1. Klasifikacija reznih alata 2.4.2. Oblik i osnovni konstruktivni elementi reznih alata 2.4.3. Alatni materijali 2.5. Pomoćni pribori 2.5.1. Uloga i klasifikacija pribora 2.5.2. Univerzalni (stezni) pribori 2.5.3. Specijalni pribori 2.6. Merni pribori (merila) 2.6.1. Osnovi merenja i kontrole 2.6.2. Sredstva merenja i kontrole (merila) 3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM 3.1. Obrazovanje strugotine 3.1.1. Mehanizam nastanka strugotine 3.1.2. Vrste i oblici strugotine 3.1.3. Naslaga na reznom klinu alata 3.1.4. Faktor sabijanja strugotine 3.2. Mehanika rezanja 3.2.1. Otpori rezanja pri ortogonalnom rezanju 3.2.2. Snaga rezanja i pogonska snaga mašine 3.3. Termodinamika rezanja 3.3.1. Toplota rezanja 3.3.2. Temperatura rezanja 3.4. Tribologija rezanja 3.4.1. Priroda triboloških procesa 3.4.2. Habanje reznih elemenata alata 1 1 1 3 5 5 7 10 11 13 14 15 15 15 17 18 20 20 21 27 31 31 32 36 37 37 38 43 43 43 45 46 47 49 49 51 52 52 54 55 55 57

1.1 Strugovi za pojedinačnu proizvodnju 4.4.5.2 Snaga mašine 4.2 Otpori i snaga rezanja 6.2 Alati u obradi struganjem 4. Sredstva za hladjenje i podmazivanje .2.2 Brzina rezanja u obradi glodanjem 6.1 Proizvodne operacije i alati 6. Kvalitet obrade 3.1 Obrada bušenjem 5.3 Režim obrade u obradi bušenjem 5. OBRADA GLODANJEM 6. OBRADA STRUGANJEM 4.2.2 Proizvodne operacije u obradi bušenjem 5.5 Mašine u obradi glodanjem 64 65 71 71 72 77 77 78 79 81 81 82 83 88 88 89 89 90 91 91 92 93 94 95 95 95 96 98 102 102 103 104 104 106 108 108 108 110 112 115 115 116 116 117 117 118 120 .1.2 Viševretene bušilice 6.2 Otpori i snaga rezanja 5.1 Osnovna kretanja 6.1.1 Korak po zubu 6. Kvalitet obradjene površine 3.3 Strugovi za masovnu proizvodnju 5.2.3 Režim obrade u obradi struganjem 4.3.3.3 Alati u obradi bušenjem 5.3.3.1.3.1 Otpori rezanja 4.4.4. Troškovi obrade 3.2.6.3 Alati u obradi glodanjem 6.1 Otpori rezanja 6.1 Proizvodne operacije u obradi struganjem 4. Tačnost obrade 3.1.1.1 Proizvodne operacije i alati 5.2 Strugovi za serijsku proizvodnju 4.1. Postojanost alata 4.2.4.1 Jednovretene bušilice 5.1.6.4.3 Režim obrade u obradi glodanjem 6.5.3.1 Korak u obradi struganjem 4.4 Mašine u obradi struganjem 4.2 Otpori i snaga rezanja 4.5. OBRADA BUŠENJEM 5.1.3.4.2.4.2 Brzina rezanja u obradi struganjem 4.6. Struktura vremena obrade 3.4.4 Mašine u obradi bušenjem 5.1. Ekonomika rezanja i režimi obrade 3.2 Proizvodne operacije obrade glodanjem 6.2 Snaga mašine 6.1 Proizvodne operacije i alati 4.SHP 3.2.1 Osnovna kretanja 5.6. Obradljivost materijala 3.4 Podeoni aparati 6.

3 Obrada zupčanika glačanjem (poliranjem) – uparivanjem 125 125 125 126 127 127 129 129 131 132 133 134 135 136 136 137 137 142 142 142 143 145 145 149 151 151 153 155 155 157 157 158 159 159 159 160 161 161 162 162 163 163 164 164 164 164 .4 Specijalni postupci izrade navoja 12.1 Izrada koničnih zupčanika glodanjem 12.2 Obrada zupčanika ljušenjem (brijanjem) 12.1 Proizvodne operacije 10.5.2.1 Kratkohode rendisaljke 8.1.2 Izrada navoja na bušilici 11.5.3 Izrada navoja na glodalici 11.1 Proizvodne operacije u obradi testerisanjem 7.5.3 Mašine u obradi testerisanjem 8.1 Proizvodne operacije i alati 9.2 Dugohode rendisaljke 8.5.5. IZRADA ZUPČANIKA 12.2 Alati u obradi brušenjem 10.5.3.5 Mašine u obradi rendisanjem 8.1.5 Mašine u obradi brušenjem 11.1 Otpori rezanja i vučna sila mašine 9.1 Izrada zupčanika relativnim kotrljanjem 12.4 Izrada zupčanika provlačenjem 12.1 Osnovne operacije i alati 7.3 Otpori i snaga rezanja 8. OBRADA RENDISANJEM 8.3 Izrada koničnih zupčanika 12.1.5 Završna obrada zupčanika 12.2 Brzina rezanja 7.3 Otpori i snaga rezanja 10.3 Režim obrade u obradi provlačenjem 9.2 Izrada zupčanika relativnim kotrljanjem 12.2 Alati u obradi rendisanjem 8.1 Proizvodne operacije 8. OBRADA PROVLAČENJEM 9.1 Izrada cilindričnih zupčanika glodanjem 12.1 Izrada zupčanika pojedinačnim rezanjem 12.4 Mašine u obradi provlačenjem 10.2 Alati u obradi testerisanjem 7.1 Obrada zupčanika brušenjem 12.1. OBRADA BRUŠENJEM 10. IZRADA NAVOJA 11.2. OBRADA TESTERISANJEM 7.3.2 Izrada koničnih zupčanika rendisanjem 12.4 Režim obrade u obradi rendisanjem 8.4 Režim obrade u obradi brušenjem 10.2 Izrada cilindričnih zupčanika rendisanjem 12.7.1 Izrada navoja na strugu 11.2 Otpori rezanja i snaga mašine 9.3 Vertikalne rendisaljke 9.

LITERATURA Prilig 1.1 Visokoproduktivni postupci obrade 13.7 AJM i WJM obrada 13.1 ECM . Pitanja za završni ispit iz PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA .Obrada plazmom 13.2. NOVI POSTUPCI OBRADE 13.2.2.Ultrazvučna obrada 13.2 EDM .Elektrohemijska obrada 13.OMR 165 165 166 167 168 169 170 170 171 172 172 173 .2.8 Ostali NPO obrade 14.3 EUS .2. Pitanja za kolokvijum iz PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA .2.6 CM – Hemijska obrada 13.5 PJM .4 LBM .13.OMR Prilog 2.Elektroeroziona obrada 13.2.2 Nekonvencionalni postupci obrade 13.Obrada laserom 13.2.

♦ tehnologije prerade plastičnih masa. 1. bakra i drugih metala. ♦ obrade. to su tehnologije: ♦ materijala... tako da se prema nameni proizvodne tehnologije dele na: ♦ tehnologije mašinogradnje. čelika. logos .. Ona obuhvata materijalne i nematerijalne procese i deli se na: ♦ neproizvodnu ili nematerijalnu i ♦ proizvodnu ili materijalnu tehnologiju...zanat. mlevenje i rastvaranje sirovina . površinska zaštita. nemetala i legura i postupke njihove prerade u poluproizvode ili proizvode.) i proizvoda (alatnih mašina.2 TEHNOLOGIJE MAŠINOGRADNJE Prerada materijala (metala i nemetala) i oblikovanje različitih delova (vratila. automobila.1 PROIZVODNE TEHNOLOGIJE Tehnologija (od grčkih reči tehnos . podsklopova i sklopova (spojnica.1. ♦ tehnologije dobijanja cementa itd. Neproizvodne tehnologije proučavaju problematiku transformacije ili prerade energije i informacija.). OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA 1. skladištenja. ♦ tehnologije prehrambene industrije. kućišta. brodova . Proizvodne tehnologije su tehnologije prerade sirovina i izrade polufabrikata i proizvoda različitih tipova i namena (alatnih mašina. prenosnika . granulata za izradu sinterovanih delova i delova od plastike. navrtki. Razvoj tehnologija je inicirao veliki broj postupaka izrade proizvoda u različitim oblastima života.) se ostvaruje primenom različitih tehnologija mašinogradnje.). automobila itd..).. ♦ tehnologije prerade drveta. tehnologija modifikovanja površina .).) u polufabrikate i gotove proizvode. čuvanja i ispitivanja materijala i proizvoda i sl. zupčanika i sl. Postoji šest osnovnih tehnologija..nauka) je nauka koja proučava procese i postupke prerade sirovina (ruda i sl. ♦ tehnologije prerade papira. menjača. drobljenje. To su tehnologije kojima se menja: » suština materije (dobijanje gvožđa. dimenzije i karakteristike delova i proizvoda i » struktura materijala i estetski izgled proizvoda (termička i hemijskotermička obrada. transporta i organizacije transporta. . aviona. Izučava osobine metala. zavrtnjeva. » oblik.

kaljenje. od delova.) materijala. Tehnologija površinske zaštite obezbeđuje: » zaštite metalnih delova i konstrukcija od štetnog dejstva različitih hemijskih uticaja okoline (kiselina. Ilustracija postupka obrade Tehnologija termičke obrade (žarenje.. hromiranje.) obuhvata postupke promene strukture. lakiranje. problematiku dobijanja materijala. otpuštanje.1.. Hemijskotermičkom obradom (cementacija. namenu..) menjaju se karakteristike površinskog sloja obrađenih delova.Proizvodne tehnologije ♦ ♦ ♦ ♦ termičke i hemijsko-termičke obrade. kiseonika iz vazduha itd. fosfatiranje. osobine. niklovanje. Postupcima montaže se. poboljšanje.. posrebrivanje..1). cijanizacija. nitriranje. čvrstoća. kovanjem.sirovina (pripremak) Gotov deo (izradak) TEHNOLOŠKA ZNANJA: * redovnim obrazovanjem * permanentnim usavršavanjem * kroz praktič an rad know-how SREDSTVA RADA: * alatna mašina * rezni alati. 2 .. normalizacija. soli.. pobakrenje. premazivanje sredstvima za konzerviranje. bojenje.. pozlaćivanje . kadmijumizacija. montaže.) i » poboljšanje estetskog izgleda delova i proizvoda Ostvaruje se:  metalom: cinkovanje. sklopovi i proizvodi različite funkcionalnosti i namene. Tehnologija obrade proučava postupke izrade i obrade (oblikovanja) mašinskih delova željenog oblika i dimenzija od polufabrikata. žilavost itd. sisteme označavanja i metode ispitivanja materijala.. Tehnologija materijala proučava postupke prerade sirovina. i  hemijskim i elektrohemijskim postupcima: bruniranje. formiraju podsklopovi.. gasova. hemijskog sastava i mehaničkih osobina (tvrdoća. pribori * merila i drugi ure|aji * upravljački sistem Slika 1.. kalaisanje. valjanjem i sl. dobijenih livenjem. Pojednostavljeno rečeno obuhvata problematiku izrade i oblikovanja gotovih delova (slika 1. baza. površinske zaštite i modifikovanja površina.  nemetalom: emajliranje. Predmet obrade (obradak) tehnologija obrade rezanjem Polufabrikat .

) ¾ bruniranje . elektrolučni. regenerativne i druge prevlake na površinu mašinskog dela. ¾ termalni postupci (gasni. veka trajanja i pouzdanosti mašinskih delova i tehničkih sistema. Zavisno od osnovnih principa uklanjanja viška materijala i oblikovanja gotovih delova (korišćenjem mehaničke ili drugih vidova energije) tehnologije obrade se dele na: ¾ tehnologije mehaničke obrade i ¾ nekonvencionalne postupke obrade. ¾ Kaljenje itd. Najčešće korišćene tehnologije modifikovanja su: a) Termička obrada ¾ Poboljšanje.fizičko taloženje prevlaka. fosfatiranje.... ¾ PVD . U tehnologije obrade spadaju i novi postupci obrade kao što su postupci: visokoproduktivne obrade.. bez primene SHP. ¾ elektroforeza (anaforeza i kataforeza). hromiranje. nano obrade. siliciranje. 1. Poznate su pod nazivom i površinske tehnologije.. 3 ..3 TEHNOLOGIJE OBRADE Tehnologija obrade proučava problematiku izrade i oblikovanja gotovih delova. c) Jonska implantacija d) Deformaciono otvrdnjavanje . strukturno i fizičkometalurško stanje materijala u površinskim slojevima.. mikro obrade.. b) Termohemijski i hemijski postupci ¾ nitriranje (klasično. Tehnologijama nanošenja prevlaka nanose se ili deponuju anti-habajuće.). Dve osnovne tehnologije su tehnologije: nanošenja prevlaka i modifikovanja površinskih slojeva. dekorativne. brze izrade prototipa..) ¾ cementacija ¾ karbonitriranje ¾ difuziona metalizacija (boriranje. Najčešće korišćene tehnologije su: ¾ CVD . obrade na suvo.) . alitiranje .. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA Tehnologijama modifikovanja površina se obezbeđuje poboljšanje karakteristika površinskih slojeva.. plazma sprej. Tehnologijama modifikovanja površinskih slojeva se menja hemijsko. ¾ nanošenja prevlaka čvrstih maziva (molibden disulfid.hemijsko taloženje prevlaka. zaštitne. ¾ TD (difuzioni) postupci.. bojenje i lakiranje).. ¾ galvanizacija. ¾ plastifikacija. laserski). plazma . emajliranje . ¾ nanošenja neorganskih prevlaka (oksidne prevlake..1.. ¾ nanošenja organskih prevlaka (gumiranje. optičke.

Proizvodne tehnologije Tehnologija mehaničke obrade proučava problematiku izrade i oblikovanja gotovih delova mehaničim putem (delovanjem alata na predmet obrade). Postupci mahaničke obrade se dele na postupke: ¾ sa uklanjenjem viška materijala (sa skidanjem strugotine) i ¾ bez uklanjanja viška materijala (bez skidanja strugotine). kokili. centrifugalno. ¾ Obrade deformisanjem. Postupci mehaničke obrade bez uklanjanja viška materijala Obrada spajanjem (slika 1. u obliku košuljice..2b) obuhvata postupke zakivanja. obojenih metala i nematala u pesku...2..a) obuhvata livenje čelika. ¾ Obrade spajanjem. To su postupci: ¾ Obrade livenjem. lemljenja. Obrada bez skidanja strugotine obezbeđuje obradu i oblikovanje bez ili sa neznatnim uklanjanjem viška materijala. Obrada deformisanjem (slika 1.2. lepljenja . 8 6 3 2 5 1 4 7 3 12345678- jezgro gotov deo (izradak) gornji deo kalupa donji deo kalupa elementi za vezivanje opterećenje ulivni sistem ispusni otvor 1 5 4 12345- kalup pogonski ure|aj te~ni SL zidovi kalupa gotov deo (izradak) 2 Izgled kalupa za livenje u pesku a) Livenje Centrifugalno livenje u vertikalnom rotirajućem kalupu žičana elektroda Kotur sa žicom Zaštitni gas (Argon) Elektrootporno . sivog liva. Obrada livenjem (slika 1. zavarivanja.ta čkasto zavarivanje MIG postupak Zavarivanje u zaš titi argona topljivom metalnom elektrodom F v oblikač gotov deo (izradak) b) Zavarivanje Gornji pokretni deo matrica F Donji nepokretni deo v Kovanje u kalupu duboko izvlač enje lima c) Obrada metala deformisanjem Slika 1. prosecanja i 4 .2c) predstavlja postupke kovanja. pod pritiskom.

laserska obrada . brušenje i glačanje (lepovanje. savijanja . Osnovni postupci OMR su: struganje.1 Postupci obrade metala rezanjem Postupci obrade metala rezanjem su postupci oblikovanja (promene oblika. Ilustracija nekih postupaka obrade metala rezanjem Nekonvencionalni postupci obrade . honovanje i poliranje). brušenje..katoda . bušenje.. magnetne i drugih vidova energije. rendisanje . dubokog izvlačenja. provlačenje.) je postupak oblikovanja uklanjanjem viška materijala mehaničkim putem alatima najčešće znatno veće tvrdoće od tvrdoće materijala predmeta obrade. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA probijanja. hemijske.elektroeroziona obrada b) Nekonvencionalni postupci obrade Slika 1. turpijanje . elektroeroziona EDM. glodanje .. 1... cilj da uklone što veću količinu materijala. rendisanje. predmet obrade alat D d alat predmet obrade obrada struganjem obrada bu šenjem a) Obrada metala rezanjem A K alat elektrolit dielektrikum A .3) podrazumeva postupke obrade kod kojih se oblikovanje ostvaruje uklanjanjem viška materijala..alat ECM ..NPO (elektrohemijska .3. superfiniš. bušenje..1.fine obrade Postupci prethodne obrade (struganje.ručna obrada (sečenje. Obrada metala rezanjem (struganje.. prvenstveni. Najčešće se razvrstavaju na postupke: ¾ prethodne . dimenzija. testerisanje (odsecanje).) su postupci oblikovanja uklanjanjem viška materijala različitim fizičko-hemijskim mehanizmima. 5 . honovanje.elektrohemijska obrada EDM .4)..) se ostvaruje zahtevani kvalitet obrade (tačnost i kvalitet obrađene površine). hrapavosti obrađene površine i karakteristika površinskog sloja) uklanjanjem viška materijala mehaničkim dejstvom reznog alata na predmet obrade (slika 1. korišćenjem električne. provlačenje.. To su: ¾ Bravarski radovi . glodanje. ) imaju. Obrada sa skidanjem strugotine (slika 1.. svetlosne.4. bušenje. glodanje.grube obrade i ¾ završne .predmet obrade predmet obrade K . lepovanje .4 OBRADA METALA REZANJEM 1.) i ¾ Obrada metala rezanjem.anoda . Postupcima završne obrade (razvrtanje.ECM.

.) 6 . vratila .Proizvodne tehnologije POSTUPCI OBRADE M ETA LA REZANJEM alatima definisane g eometrije struganje alatima nedefinisane geometrije br u{enje spolja{nje kru`no uzdu` no bu{enje popre~ no r avno bu{enje glodanje pro{ irivanje razvrtanje lepovanje obimno pr ovla~ enje ~ eono superfini{ odsecanje honovanje rendisanje poliranje * ~etkama * obrtnim diskovima * elektr ohemijsko Slika 1.5): ¾ obrade rotacionih delova (osovine..4. Postupci obrade metala rezanjem Postupci OMR se razvrstaju i prema obliku obrađivanog dela na postupke (slika 1.

. Prodiranjem reznog klina alata...2 Osnovi procesa rezanja Proces rezanja nastaje prodiranjem reznog klina alata (1). pod dejstvom spoljašnje 7 .) izrade ožljebljenih vratila .1. Postupci izrade navoja.. brzinom v. ojačanja površinskih slojeva deformisanjem. To su različiti postupci kojima se obezbeđuje poboljšanje efekta obrade klasičnih postupaka. unutrašnjeg ...) izrade navoja (spoljašnjeg.. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA ¾ ¾ ¾ ¾ obrade prizmatičnih površina (kućišta. blokovi motora .6. obrade na povišenim temperaturama. zupčanika i ožljebljenih vratila U postupke OMR se često ubrajaju i kombinovani postupci obrade kao što su postupci: vibracionog rezanja.4. slika 1. u materijal predmeta obrade (2). nareckivanja i sl. koničnih .. 1. obrade u abrazivnoj sredini. spoljaš nji izrada navoja vretenastim glodalima unutra šnji izrada navoja struganjem a) Izrada navoja izrada navoja buš enjem izrada zuba zup čanika pojedinač nim rezanjem izrada zupč anika relativnim kotrljanjem b) Izrada zupčanika c) Izrada ožljebljenih vratila Slika 1.) izrade zupčanika (cilindričnih..5.

broj obrta. dolazi do pretvaranja viška materijala debljine a (dubina rezanja) u strugotinu (3) debljine as. To je površina koju obrazuje rezna ivica alata u toku rezultujućeg kretanja. o/min .korak ili vp. Dve grupe osnovnih parametara obrade su: ¾ Tehnološki parametri obrade i ¾ Geometrijski parametri obrade Tehnološki parametri obrade (slika 1.brzina pomoćnog kretanja i v. mm/o . 8 . Obrađena površina je površina nastala kao rezultat procesa rezanja. površinska hrapavost i veličina i osobine površinskog sloja. mm .brzina rezanja ili n. mm/min .dubina rezanja.6. Površina rezanja je površina predmeta obrade koja se nalazi u direktnom kontaktu sa reznim alatom. To je površina koja se potpuno ili delimično uklanja u procesu rezanja. m/min .7) su: » » » a. Osnovi procesa rezanja U procesu rezanja se uočavaju tri osnovne površine: ¾ Obrađivana površina (4).Proizvodne tehnologije sile (sile rezanja F). 3 as 1 V 6 7 F a 2 obrada struganjem 4 5 7 6 obrada bušenjem Slika 1. ¾ Obrađena površina (5) i ¾ Površina rezanja (6) Obrađivana površina je površina koja prethodi obradi i nalazi se ispred reznog klina. Nalazi se iza reznog klina i karakteriše je tačnost oblika i dimanzija. s.

1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA
1

V, n
2 D

V, n

D

a

d

1

h

S struganje

h1

a

2

Vp

glodanje

Slika 1.7. Tehnološki parametri obrade u obradi struganjem i glodanjem Dubina rezanja a, mm je vrednost debljine sloja materijala koji se uklanja u procesu rezanja, određena rastojanjem obrađivane (1) i obrađene površine (2):

a=

D−d , mm pri obradi rotacionih delova i 2

a = h − h1 , mm pri obradi prizmatičnih delova.

Korak (posmak) s, mm/o je pomeranje alata ili predmeta obrade u pravcu pomoćnog kretanja za jedan obrt alata ili predmeta obrade, za jedan zub alata s1, mm/z (glodanje), za jedan dupli hod alata ili predmeta obrade s, mm/dh (rendisanje) ili jedan hod alata s, mm/hod (ravno brušenje). Brzina pomoćnog kretanja vp, mm/min je pomeranje alata ili predmeta obrade u jedinici vremena. Brzina rezanja v, m/min ili v, m/s (brušenje) je pređeni put glavne rezne ivice alata u jedinici vremena. Osnovni geometrijski parametri obrade su: » širina reznog sloja b, » debljina reznog sloja h i » površina poprečnog preseka reznog sloja A. U obradi struganjem (slika 1.8), na primer, širina i debljina reznog sloja su:

b=

a ; h = S ⋅ sin κ , sin κ

gde je κ - napadni ugao.
d

h A B b C S E

D

a

D κ

Slika 1.8. Rezni sloj u obradi struganjem

9

Proizvodne tehnologije

U procesu rezanja veći deo viška materijala CE uklanja glavno sečivo i pretvara u strugotinu. Manji deo obrađivane površine BE, uz obrađenu površinu, koji obrazuje pomoćna rezna ivica AE, ostaje na obrađenoj površini kao sastavni deo mikrogeometrije obrađene površine. Zato je nominalna površina poprečnog preseka reznog sloja ograničena konturom ABCD i iznosi: A = a ⋅S ≈ b ⋅h .

1.4.3 Osnovna kretanja alata i predmeta obrade
Da bi se proces rezanja ostvario neophodno je da postoje relativna kretanja alata i predmeta obrade. Na mašinama za obradu metala rezanjem se realizuju osnovna i dopunska kretanja (slika 1.9). Osnovna kretanja se izvode u toku procesa obrade, a dopunska na početku i kraju procesa obrade ili u prekidima. Osnovna kretanja se dele na: glavna i pomoćna.
V, n (1)
D

V, n (2) S (2)
D

S (2) struganje bušenje
D

V, n (1)

n L (1) Vr, Vp

Vp (2) glodanje V, n (1)
L

S (2) rendisanje

S (2)

Sa (2)

Vt , nt (1)

Vr, nr (2) razvrtanje brušenje

Slika 1.9. Glavna (1) i pomoćna kretanja (2, 3) u obradi metala rezanjem
Glavna kretanja (kretanje 1, slika 1.9) su kretanja koja omogućavaju stvaranje strugotine i nastanak procesa rezanja. Definisana su:

• •

brzinom rezanja - v, m/min ili m/s (obrada brušenjem), 1000 ⋅ v brojem obrta n: n = , o/min D ⋅π brojem duplih hodova nL, dh/min (rendisanje) ili hodova nL, hod/min (ravno 1000 ⋅ v brušenje): nL = , dh/min (hod/min). L

10

1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA

gde su, pored poznatih veličina: D, mm - prečnik predmeta obrade ili alata i L, mm dužina hoda alata ili predmeta obrade u pravcu glavnog kretanja. Pomoćna kretanja (kretanja 2 i 3) obezbeđuju nastavak procesa rezanja. Definisana su: » korakom - s, mm/o; mm/dh; mm/hod, » »

korakom po zubu s1, mm/z:

s1 = s / Z ili
Vp = n ⋅ S , mm/min

brzinom pomoćnog kretanja - sp, mm/min:

gde je, pored poznatih veličina, Z - broj zuba alata. Glavna i pomoćna kretanja mogu biti: obrtna i/ili pravolinijska, a izvode ih: rezni alat, predmet obrade ili rezni alat i predmet obrade. Dopunska kretanja su kretanja kojima se alat i predmet obrade dovode u tačan međusobni položaj (primicanje, odmicanje ili podešavanje položaja alata i sl.).

1.4.4 Osnovna geometrija reznog alata
Svi rezni alati (slika 1.10) se sastoji od najmanje dva dela:
 

tela alata na kome se nalaze rezni elementi alata (rezni klin) i drške ili otvora u telu alata, preko kojih se izvodi postavljanje i pričvršćivanje alata na nosač alata i mašinu.

Rezni klin alata ispunjava osnovnu ulogu reznih alata, obezbeđujući rezanje (uklanjanje viška materijala). Rezni alati (slike 1.10 i 1.11) u svom osnovnom obliku imaju zajednički geometrijski oblik - rezni klin (slika 1.12.b).
γ
1 2 α α 2 1 β γ α β 2 1 γ

β

α β

2 1 γ α β

2 1 γ

α β

2 1 γ

α β

2 1 γ

1 2 γ

Slika 1.10. Neki od alata u obradi metala rezanjem
11

Prema standardu JUS K.A2.definisanje geometrije reznih alata kao geometrijskog tela pri njegovoj izradi.PS ili pomoćnu reznu ivicu .020 spiralna burgija glavno popre čno se čivo sečivo rub (fazeta) Slika 1.b).GS ili glavnu reznu ivicu alata .Proizvodne tehnologije drška telo grudna površina glavno sečivo leđ na površina leđ na površina grudna površina pomoćno sečivo rub (fazeta) osnova strugarski nož telo otvor telo drška valjkasto glodalo JUS K.GRI. Koordinatne ravni tehnološkog koordinatnog sistema i osnovna geometrija reznog klina alata Osnovna geometrija reznog alata je geometrija reznog klina alata (slika 1. Osnovni delovi reznih alata Na reznom klinu alata se uočavaju karakteristične površine.površina reznog klina alata okrenuta prema obrađenoj površini predmeta obrade.12. PLP .11. a presek grudne i pomoćne leđne površine pomoćno sečivo .12.RV.PRI.površina okrenuta prema površini rezanja i » pomoćna leđna površina. GP . Z γ Pn Ps Po GP β rezni klin a α X Y GS LP Pr drška osnova alata (noža) b) Osnovna geometrija reznog klina alata a) Tehnološki koordinatni sistem Slika 1.010 definisanje i utvrđivanje geometrije se izvodi korišćenjem dva koordinatna sistema: ♦ tehnološkog . linije i tačke: » grudna površina. LP . » leđna površina.D2.površina po kojoj klizi strugotina. Presek glavnog i pomoćnog sečiva je rezni vrh alata . oštrenju i kontroli (osnovna geometrija alata) i 12 . Presek grudne i leđne površine reznog klina alata predstavlja glavno sečivo .

» normalna ravan Po . βο).αο.12.rezni alat 2 . TMS karakterišu ulazne i izlazne veličine.ravan koja prolazi kroz posmatranu tačku na sečivu alata i paralelna je ili upravna na neku ravan ili osu alata od značaja za izradu i oštrenje alata ili kontrolu geometrije alata. najčešće. βν .b).13. Može se definisati i kao ravan koja sadrži osu predmeta obrade ili alata i normalna je na vektor brzine u tački u kojoj se posmatra geometrija alata. radijalni i aksijalni uglovi reznog klina alata.SHP Slika 1. ♦ grudni ugao γ .sredstvo za hlađ enje i podmazivanje .ugao između grudne i leđne površine reznog klina alata. ‰ predmet obrade i ‰ sredstvo za hlađenje i podmazivanje. koja obuhvata tri ugla: ♦ leđni ugao α .a) čine četiri ravni: » osnovna ravan Pr .ugao između grudne površine reznog klina alata i osnovne ravni i ♦ ugao klina β .4.12. Materijal Energija Informacija 2 3 1 V Obra đena površina 1 .ravan normalna na glavnu reznu ivicu ili tangentu na sečivo u posmatranoj tački. γο.1. Vrednosti uglova reznog klina alata se definišu (mere).definisanje geometrije alata u procesu rezanja (kinematska geometrija alata).predmet obrade 3 .u normalnoj ravni na glavno sečivo Pn).ugao između leđne površine reznog klina alata i ravni rezanja. 1. OSNOVI PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA ♦ kinematskog . Položaj grudne i leđne površine reznog klina alata određen je osnovnom geometrijom alata (slika 1. Tehnološki koordinatni sistem (slika 1. u normalnoj ravni Po (osnovni uglovi reznog klina sa ili bez indeksa . » ravan rezanja Ps . Tribomehanički sistem predstavlja skup međusobno povezanih elemenata u jednu celinu radi ostvarivanja postavljenog cilja: uklanjanje viška materijala i oblikovanje delova uz minimalne troškove izrade i maksimalnu proizvodnost.ravan tangencijalna na glavnu reznu ivicu (sadrži glavnu reznu ivicu alata) i normalna je na osnovnu ravan. γν. 13 .13): ‰ rezni klin alata.ravan upravna na osnovnu i ravan rezanja i » normalna ravan na glavno sečivo Pn . Tribomehanički sistem u obradi metala rezanjem Pored strukture. tačnost i kvalitet obrade. Mogu se definisati i normalni (αν.5 Tribomehanički sistem u obradi metala rezanjem Proces rezanja u svim vrstama obrade metala rezanjem se ostvaruje u tribomehaničkom sistemu (TMS) čiju strukturu čine (slika 1.

utrošeno ulje za podmazivanje i sl.ekonomskih efekata obrade (minimalne cene koštanja proizvoda. toplote i visokih temperatura u zoni rezanja. toplotna i kinetička energija elastičnih deformacija i vibracija elemenata tehnološkog sistema (mašina . energija i materijal. Materijal se odnosi na materijal predmeta obrade i pomoćni materijal (sredstva za hlađenje i podmazivanje. alatima.predmet obrade). energija i informacija. položaja i ostvarenih mera i kvalitet obrađenih površina). Polazni materijal ili polufabrikat se naziva pripremak. » Izlazni materijal je izradak i otpadni materijal (strugotina.).Proizvodne tehnologije Ulazne veličine su: » materijal. mernim i kontrolnim sredstvima.6 Naučne oblasti OMR Proces rezanja prati pojava otpora kretanju reznog klina alata kroz materijal predmeta obrade. 1. sistemima upravljanja procesom itd. Predstavljaju skup podataka o mašinama. Izlazna energija je transformisana ulazna energija. a gotov deo izradak. Energija se troši na ostvarivanje procesa rezanja. otpora kretanju izvršnih organa obradnog sistema i ostvarivanje potrebnih kretanja alata i predmeta obrade. maksimalnog profita i sl. utrošeno sredstvo za hlađenje i podmazivanje. kao i određivanja temperatura rezanja.). ulja za podmazivanje prenosnika i vođica alatnih mašina itd. 14 .). Informacija obezbeđuje upravljanje procesom rezanja. Termodinamika procesa rezanja je posvećena problemima generisanja i odvođenja toplote iz zone rezanja (obrade). Mehanika procesa rezanja je deo nauke o obradi metala rezanjem posvećen problematici određivanja vrednosti otpora i brzina rezanja i dinamičkog ponašanja elemenata obradnog sistema. Izlazne veličine iz tribomehaničkog sistema su: informacija. trenja u zonama kontakta alata i predmeta obrade i habanja alata. savlađivanje otpora rezanja.rezni alat pribor . Tribologija rezanja obuhvata proučavanje procesa trenja u zonama kontakta alata i predmeta obrade i procesa habanja reznih elemenata alata. Izlazne informacije su transformisane ulazne informacije i obuhvataju skupove podataka o: kvalitetu obrade (tačnost oblika. Ekonomika procesa rezanja je oblast nauke o OMR posvećen problematici troškova obrade i obezbeđenja maksimalnih tehno . proizvodnosti i ekonomičnosti obrade.4. pripremku. materijal ili deo u toku obrade obradak (predmet obrade). priborima. režimima obrade.

. odlaganje predmeta obrade.). univerzalne i specijalne pribore za pozicioniranje. sa karakterističnim ulaznim i izlaznim veličinama. kontrolisanje i ispitivanje). mernih instrumenata . pribora. reznih alata..).1) se sastoji od sredstava rada i obradnih procesa.. Podsistem alata se sastoji od jednog ili više reznih alata za izvođenje procesa obrade. Procesi obrade su procesi direktne transformacije predmeta obrade u gotov proizvod ili poluproizvod za dalju obradu (struganje..2 OBRADNI PROCESI Obradni procesi se sastoje od:  procesa obrade (direktnih ili efektivnih procesa) i  pomoćnih ili dopunskih procesa. Podsistem mašina čini jedna ili više alatnih mašina sa svim instalacijama i agregatima. Podsistem merila čine univerzalna i specijalna sredstva merenja i kontrole (prema standardima sistema upravljanja kvalitetom ISO 9001:2001 oprema za merenje.obradak OBRADNI PROCESI Procesi obrade Pomoć ni procesi Informacije Energija Izradak (gotov deo) Otpadni materijal Pomoćni materijal Slika 2. 2.2. Pomoćni procesi omogućavaju izvođenje procesa obrade (pozicioniranje i stezanje alata i predmeta obrade.. Jedan ili više predmeta obrade čine podsistem predmeta obrade. SISTEM ZA OBRADU METALA Informacije Energija Pripremak (sirovina) SREDSTVA RADA Ma šina Rezni alat Pribor Merilo Predmet obrade . glodanje.1 OBRADNI SISTEMI OBRADNI SISTEMI I PROCESI Sistemi za obradu rezanjem ili obradni sistem (slika 2. uključivanje i isključivanje mašine.merila i predmeta obrade. Struktura sistema za obradu rezanjem Sredstva rada obuhvataju pet podsistema i to podsisteme: mašina.1. prikazanim na slici. bušenje. vođenje i stezanje alata i obratka. Podsistem pribora obuhvata sve standardne. 2.

steznog i mernog alata. Tehnološki postupak je skup svih obrada na predmetu obrade u toku izrade na odgovarajućim mašinama.Popreč na obrada 2 .Uzdu žna obrada (2 prolaza) 3 . Operacija je obrada pripremka na jednoj mašini (jednom radnom mestu) uz jednu pripremu mašine.Buš enje otvora 4 .Popreč na obrada 2 . Diferencijacija i koncentracija operacija.izradak Slika 2.2.Obaranje ivice Operacija 20: Obrada druge strane Operacija 30: Bušenje otvora Operacija 70: Obaranje ivice 1 3 Zahvati: 1 . Broj operacija je broj priprema ili broj mašina (kada se operacija poklapa sa obradnim procesom) ili broj pozicija obrade. DIFERENCIJACIJA OPERACIJA KONCENTRACIJA OPERACIJA Operacija 10: Operacija 50: Operacija 10: Popreč na obrada Popreč na obrada Obrada jedne strane 3 1 Operacija 20: Operacija 60: Uzduž na obrada Uzduž na obrada 2 4 Zahvati: 1 . 16 .2) su sa: ♦ diferencijacijom i koncentracijom operacija. Koncentracija operacija je objedinjavanje nekoliko različitih obrada (zahvata) na jednoj mašini i u isto vreme.Uzdu žna obrada 3 . Elementi tehnološkog postupka su tehnološke operacije ili jednostavno operacije.Obaranje ivice 2 Operacija 40: Obaranje ivice Gotov deo . uz primenu reznog. podela operacija na zahvate i prolaze Diferencijacija operacija podrazumeva tehnološki proces proizvodnje kod koga su proizvodne operacije svedene na najjednostavnije elemente (zahvate). Dva osnovna principa projektovanja tehnoloških procesa (slika 2.Proizvodne tehnologije Tehnološki ili obradni proces (proces izrade delova ili proizvoda) se realizuje kroz tehnološke postupke obrade.

Grupni zahvat (slika 2. Prolazi u obradi struganjem 2.3.b) čini proces istovremene obrade više površina većim brojem alata. mašine za provlačenje.a) je proces oblikovanja složene površine jednim alatom (kopiranjem ili na NU mašinama).2. Svaka operacija odnosno podoperacija se sastoji od:  zahvata i prolaza. počev od najjednostavnijih (vratila. proizvodnoj operaciji.3.).. Klasifikacija mašina se najčešće izvodi prema nameni. bez promene režima obrade. a) Elementarni zahvat b) Složeni zahvat c) Grupni zahvat Slika 2. Alatne mašine se razlikuju po obliku. dimenzijama. bregovi i sl. ćelije. Podoperacija predstavlja jedan položaj predmeta obrade u odnosu na mašinu i stezni alat ili pribor. testere. centre i sisteme . rendisaljke. OBRADNI SISTEMI I PROCESI U okviru jedne operacije može da postoji više podoperacija. Razlikuje se elementarni. brusilice.4) je deo zahvata u kome se jedan sloj materijala uklanja jednim alatom. glodalice. na: strugove.3 MAŠINE U OBRADI METALA REZANJEM Alatne mašine obezbeđuju izradu i obradu delova različitih oblika i dimenzija. fleksibilne tehnološke module. strukturi i konstrukciji.3. eksploatacijskim karakteristikama i nameni. Zahvat je proces istovremene obrade jedne ili više površina predmeta obrade korišćenjem jednog ili više alata.) do najsloženijih (lopatice turbina. obradne centre. osovine.. 17 . Složeni zahvat (slika 2. Prolaz (slika 2. Elementarni zahvat je obrada jedne površine jednim alatom.4. osovinice i sl. složeni i grupni zahvat. Složeni (obrada kopiranjem) i grupni zahvat (obrada višesečnim alatom) a) Jedan prolaz b) Dva prolaza Slika 2. Poslednjim prolazom završava se zahvat i proces oblikovanja i obrade posmatrane površine.. bušilice.

Pogonski sistemi pomoćnog kretanja obezbeđuju neophodne momente i brzine kretanja za nastavak procesa rezanja. 7 ... mehanizma pretvaranja obrtnog u pravolinijsko kretanje i izvršnog organa. električni. hidraulični i pneumatski.vuč no vreteno. Predstavljaju jedan od osnovnih elemenata konstrukcije alatnih mašina (slika 2. n 2. 5 . 9 .. obezbeđuju diskretne vrednosti parametara kretanja unutar oblasti izmene parametara kretanja (od minimalne do maksimalne vrednosti). odnosno pogonskog elektromotora. 4 .slika 2. glavno vreteno ni=n1. koraka. 18 . Sastoje se od prenosnika pomoćnog kretanja. Zavisno od koncepcijskog rešenja i vrste alatne mašine mogu biti zavisni ili nezavisni.Proizvodne tehnologije Strukturni elementi univerzalnih (na primer struga . s m nosa~ alata zadnji oslonac (konjić) 9 1 ... kontinualni ili periodični. 2. prenosnika i vreteništa kod glavnog obrtnog kretanja.6). nm no EM 1 izmenljiva grupa zup čanika 3 prenosnik pomoćnog kretanja 4 prenosnik glavnog kretanja 2 5 6 7 mehanizam pretvaranja obrtnog u pravolinijsko kretanje 8 10 si=s 1.2 Prenosnici alatnih mašina Mehanizmi koji obezbeđuju izmenu parametara kretanja izvršnih organa alatnih mašina (broja obrta. Glavni ili osnovni elementi su: noseći sistem. Mehanički stupnjeviti prenosnici. elemente gradnje i montaže i elemente upravljanja. a kod nezavisnih posebnim elektromotorom. Kod zavisnih prenosnika pogon se obezbeđuje dopunskim prenosnikom između prenosnika glavnog i pomoćnog kretanja.5) i specijalnih alatnih mašina se razvrstavaju na glavne ili osnovne. Sastoje se od pogonskog elektromotora.. broja duplih hodova. a prema vrednosti izlaznih parametara kretanja odnosno načinu regulisanja izlaznih parametara: kontinualni i stupnjeviti.konji ć. mehanizma za pretvaranje obrtnog u pravolinijsko kretanje i izvršnog organa kod glavnog pravolinijskog kretanja. Šematski prikaz univerzalnog struga Pogonski sistemi glavnog obrtnog i pravolinijskog kretanja obezbeđuju neophodne momente i brzine rezanja za nastanak procesa rezanja datog spektra materijala i dimenzija predmeta obrade.pogonski elektromotor. s2.3.stezna glava. brzine pomoćnog kretanja i sl. 6 .) su prenosnici alatnih mašina. 2 . prenosnika. sistem vođenja i pogonski sistem.suport.prenosnik glavnog kretanja.5. Prenosnici alatnih mašina prema principu gradnje mogu biti: mehanički. izvedeni najčešće kao kaišni ili zupčasti prenosnici (slika 2..predmet obrade Slika 2.vodeć e vreteno.izmenljiva grupa zupč anika..5) i dele se na prenosnike:  glavnog kretanja i pomoćnog kretanja. 3 .prenosnik pomoć nog kretanja. 8 . 10 .

n max električni prenosnik Slika 2. električni (slika 2. Zakonitosti promene parametara kretanja Broj obrta alata ili predmeta obrade: n= 1000 ⋅ V = f ( V . no EM EM glavno vreteno ni=nmin . jer je njihova konstrukcija i izrada veoma složena. a cena visoka. Jedna te ista vrednost brzine rezanja V. pri različitim vrednostima prečnika.7 b). n12 Slika 2.mehanički prenosnik ni=nmin ..nmax.. OBRADNI SISTEMI I PROCESI EM no EM no glavno vreteno n i=n 1.. Mehanički i električni kontinualni prenosnici Prenosnici za glavno kretanje se izvode najčešće kao stupnjeviti ili kombinovani (stupnjeviti i kontinualni). Međutim.2. Mehanički stupnjeviti prenosnici Kontinualni prenosnici se izvode najčešće kao mehanički u vidu varijatora (slika 2. n 2.. pojavom frekventnih regulatora nove generacije primena električnih kontinualnih prenosnika postaje dominantna. se može ostvariti samo različitim brojevima obrta alata ili predmeta obrade. Kontinualnih (mehaničkih) prenosnika ima malo i sreću se najčešće u laboratorijskim uslovima.n max glavno vreteno ni=n min . Kako se prečnik kontinualno menja u granicama Dmin . Obezbeđuju bilo koju vrednost parametara kretanja unutar oblasti izmene parametara kretanja. D ). 19 . D ⋅π o/min je funkcija brzine (V) i prečnika alata ili predmeta obrade (D). n 3 kai šni prenosnik zupčasti prenosnik glavno vreteno n i= n1.7 a).7. n2.6. to se utvrđena brzina rezanja može ostvariti prenosnicima sa kontinualnom promenom broja obrta u granicama nmin .n max varijator . hidraulični ili kombinovani.Dmax.

Proizvodne tehnologije Većina obradnih sistema (mašina) ima prenosnike sa stupnjevitom promenom broja obrta. Prenosnici sa stupnjevitom promenom mogu biti sa: aritmetičkom, geometrijskom, dvostrukom geometrijskom i logaritamskom promenom. Najčešće se koristi geometrijska promena. To je promena broja obrta koju karakteriše konstantan odnos dva susedna broja obrta:
n n2 n3 = = ....... = m = ϕ = const . n1 n2 nm−1

Odnos brojeva obrta (koraka ili brzina pomoćnog kretanja) se naziva geometrijskim faktorom promene prenosnika mašine ϕ. Za unifikaciju i standardizaciju mašina i prenosnika za glavno i pomoćno kretanje koriste se standardne vrednosti brojeva obrta i parametara pomoćnog kretanja. Standardne vrednosti se formiraju za geometrijsku promenu korišćenjem osnovnog reda zasnovanog na geometrijskom faktoru promene prenosnika:
R 20 ∴ ϕ = 20 10 = 1,12 .

Pored osnovnog reda najčešće se koriste izvedeni redovi:
R10 ∴ ϕ = 10 10 = 1,25 , i R 20 / 3 ∴ ϕ = 20 / 3 10 = 1,4 , R10 / 3 ∴ ϕ = 10 / 3 10 = 2 .

a ređe

R 5 ∴ ϕ = 5 10 = 1,6

i

Na osnovu navedenih vrednosti geometrijskih faktora promene formiraju se tabele standardnih vrednosti brojeva obrta i koraka (tabele P.20 i P.21 Priručnika). I osnovni i izvedeni redovi ukazuju na niz vrednosti brojeva obrta i koraka, formiran tako da odnos dve susedne vrednosti bude konstantan i odgovara geometrijskom faktoru promene prenosnika.

2.4 REZNI ALATI
2.4.1 Klasifikacija reznih alata
Osnovne oblici reznih alata, dimenzije, namena i tehnički zahtevi standardnih reznih alata su definisani odgovarajućim standardima, odnosno tehničkim uslovima kojima je određen kvalitet i rezna sposobnost alata. U masovnoj i visokoserijskoj proizvodnji, posebno u uslovima visoke automatizacije i fleksibilne proizvodnje, racionalnije je koristiti tzv. specijalne rezne alate. To su alati specijalno projektovani i izrađeni za konkretne uslove obrade i konkretnu proizvodnu opremu. Klasifikacija reznih alata se može vršiti na različite načine. Opšta podela reznih alata je na: ručne i mašinske. Podela mašinskih alata se izvodi na bazi različitih kriterijuma i to prema vrsti obrade, materijalu predmeta obrade, vrsti alatnog materijala, broju reznih ivica, obliku alata i položaju površina obrade, tipu alata, načinu postavljanja alata itd. Najčešća podela alata je prema vrsti obrade i to na rezni alati za: struganje, bušenje, proširivanje i razvrtanje, glodanje, rendisanje, brušenje i glačanje, provlačenje, izradu zupčanika, ožljebljenih vratila, navoja i sl.

20

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI

Prema vrsti materijala predmeta obrade razlikuju se rezni alati za obradu metala, drveta, plastičnih masa, nemetala (kamen, staklo, mermer, hartiju, grafit i sl.). Prema vrsti alatnog materijala alati se dele na alate od alatnog čelika, brzoreznog čelika, tvrdih metala, keramičkih materijala, dijamantske alate, alate od supertvrdih materijala i sl. Pored ovim alata i alatnih materijala postoje alati od brzoreznih čelika i tvrdih metala sa tvrdim prevlakama. Prema broju reznih ivica razlikuju se jednosečni (noževi za rendisanje, struganje, bušenje, rezanje navoja i sl.), dvosečni (spiralne i ravne burgije i sl.), višesečni (proširivači, razvrtači, upuštači, glodala, ureznici, ...) i mnogosečni alati (alati za brušenje - tocila). Prema obliku alata razlikuju se alati za obradu spoljašnjih površina, izradu otvora, izradu navoja, ožljebljenih vratila i zupčanika. Prema tipu alati se razvrstavaju na alate izrađene izjedna od alatnog materijala (integralni alati), sa umetnutim reznim elementima (zubima), alati sa lemljenim i mehanički pričvršćenim pločicama. Prema načinu postavljanja na mašinu razlikuju se alati sa drškom i nasadni alati ili alati sa otvorom. Najvažnije karakteristike reznih alata su:  geometrijski oblik, koji je određen postupkom obrade kome je namenjen,  rezna geometrija, koju čine osnovna geometrija i geometrija specifična za pojedine alate i  materijal alata, materijal od koga je rezni alat izrađen.

2.4.2 Oblik i osnovni konstruktivni elementi reznih alata
Svi rezni alati se sastoji od najmanje dva osnovna dela (slika 2.8):  tela alata na kome se nalaze rezni elementi alata (rezni klin) i  drške ili otvora u telu alata, preko kojih se izvodi postavljanje i stezanje alata na nosač alata i mašinu.
drška telo
grudna površina glavno sečivo leđna površina leđna površina grudna površina pomoćno sečivo rub (fazeta)

osnova strugarski nož telo

otvor telo drška valjkasto glodalo JUS K.D2.020

spiralna burgija

glavno poprečno sečivo sečivo rub (fazeta)

Slika 2.8. Osnovni delovi reznih alata

21

Proizvodne tehnologije Rezni klin alata ispunjava osnovnu ulogu reznih alata, obezbeđujući rezanje odnosno uklanjanje viška materijala. Sastoji se od jedne ili više reznih ivica (glavnih i pomoćnih sečiva), utvrđene osnovne geometrije. Telo alata sa reznim klinom alata čini jedinstvenu konstruktivnu i funkcionalnu celinu formiranu na različite načine i to kao alat: iz jednog komada (integralno) - slika 2.8, sa umetnutim reznim elementima (zubima), lemljenom ili mehanički pričvršćenom pločicom (slika 2.9).
boraks sredstvo za lemljenje - lem
ploč ica

izgled alata

telo sa drškom

`ica za vezivanje šema lemljenja pločica

Strugarski nož sa lemljenom ploč icom

Dva sistema vezivanja (stezanja)

Strugarski nož sa okretnom pločicom

Slike 2.9. Oblik alata sa lemljenim i mehanički pričvršćenim pločicama Drugi deo, drška odnosno prihvatni i stezni deo, obezbeđuje pravilno postavljanje baziranje, prihvatanje i pouzdano stezanje alata u odgovarajući pribor mašine. U nizu slučajeva drška se koristi i za centriranje alata. Oblik drške zavisi od tipa alata. Kod strugarskih noževa drška je kružnog, pravougaonog ili kvadratnog poprečnog preseka (slika 2.10.a). Kod cilindričnih alata (burgije, razvrtači, vretenasta glodala i sl.) oblici drški (slika 2.10.b-d) se razvrstavaju na:  cilindrične i  sa Morze konusom i to: » sa ušicama i » bez ušica, pri čemu su završeci cilindričnih drški prikazani na slici 2.10.e-g. Nasadni alati imaju cilindrične ili konične otvore (slika 2.11), preko kojih se ostvaruje postavljanje, centriranje, baziranje i stezanje alata. Uzdužni ili poprečni klin sprečava proklizavanje alata i obezbeđuje prenošenje obrtnog momenta sa vratila mašine na alat. Oblici i karakteristike reznih pločica Rezne pločice se izrađuju od brzoreznog čelika, tvrdog metala, rezne keramike, dijamanta i kubnog nitrida bora, a za nosač alata se vezuju:  lemljenjem (lemljene pločice) ili  mehaničkim pričvršćivanjem (okretne ili izmenjive pločice).

22

11.10. OBRADNI SISTEMI I PROCESI d b b h a) cx h b) D c) 120 o 60 D o l D1 l l1 l2 D2 L l1 d) b l1 l2 d 120 o 60 D d 60 o o 60 D o e) f) b g) Slika 2. Oblici drški strugarskih noževa i cilindričnih alata l1 L hk l1 f D h a) Cilindrični otvori b) Konični otvori D bk L konus 1:30 Slika 2. Oblici otvora kod nasadnih alata 23 .2.

izmenjive ili višesečne pločice (slika 2. a nakon habanja pločice menja se pločica. razvrtača.13) se mehanički vezuju za nosač alata. TPGN TPMR. burgija.3 Slika 2.C1.150 za kopirno struganje JUS K. 153 Tip G Tip H Tip J za mašinske noževe . C1. trouglaste TNUN TNMA TNMM TNMG TPUN. SNCN romboidne. DNMA CNMA CNMG okrugle specijalne KNUX R 166G R 156. Nakon habanja jednog sečiva menja se sečivo. za laku obradu . glodala i sl. TPGR kvadratne TPAN TNMX SNUN. Retko se sreću u savremenim proizvodnim uslovima. DNMG.Proizvodne tehnologije Lemljenje pločice (slika 2. SPGN SPGF SPGX SNAN. 152 za izradu kaišnika JUS K.12) od brzoreznog čelika ili tvrdog metala se koriste za izradu strugarskih noževa. Neki oblici lemljenih pločica Okretne .JUS K.JUS K. SNGN SNMA SNMM SNMG SPUN.13. Neki oblici izmenjivih (okretnih) pločica 24 . Pohabane pločice se skupljaju i vraćaju na reciklažu. C1.12. romb DNMM. C1. 151 oblik A oblik B oblik C oblik D oblik E Slika 2.

27 +0. Prema JUS K.tolerancija mere od+0.52 +0.13 H +0.13 5.252 2 X specijalni oblik +0.025 +0.15 +0.0 88 K o l 80 55o 20 o E 25 o F R l 0 o N S l s.L.2. mm okrug. DEBLJINA PLOČ ICE S S S 9.025 E R N 9.05+0.025 +0.94 9. 00 o{t.025 do+0.052 25.52 11.35 7.025 +0.13 +0.18 +0. DUŽ INA REZNE IVICE H L l l A B K C D E H V 7.013 B M 9.18 +0.0251 od+0. RADIJUS VRHA r L o 3 o A 5 o B O A 85 B o o 7 o o C 15 o D l P l l oznaka 01 03 04 06 07 09 11 oznaka r.182 od+0.08 +0.13 do+0.382 2 1 2 Odnosi se na pločice sa brušenom ravnom fazetom Tolerancije zavise od veli čine pločice i date su u gornjoj tabeli N Slika 2.03 +0.76 6.0051 +0.12 +0.fazetom duž glavnog sečiva u cilju povećanja čvrstoće. OBLIK OKRETNE PLOČ ICE H C 80 O D 55 P E 75 M R V S 35 o o 30 G o 2.11 T 11 o T P l S 1 P 2 G R 3 4 12 04 08 E 5 6 7 8 9 10 11. geometrije.03 +0.13 +0.4 3.030 oznaka pločica je usklađena sa ISO standardima (slika 2.052 do+0. TOLERANCIJE 4.013 1 12.08 +0.132 od+0.132 od+0. klasa A U U N M A +0.A9.13 +0.08 do+0.35 +0.13 +0.27 +0.08 +0. 10. J.2 4. SMER REZANJA R T S L od+0.013 +0.18 4. 00 02 04 08 12 16 24 32 40 0.4 0.15 +0.08 G C +0.025 +0.7 +0. OBRADNI SISTEMI I PROCESI Okretne pločice su različitog oblika.03 +0. SISTEM OBELEŽ AVANJA REZNIH PLOČICA ZA STRUGARSKE NOŽEVE PO ISO STANDARDU 1.14.025 +0. LEĐ NI UGAO 5.2 0. imaju veću debljinu i leđni ugao im je 0o.18 G +0.132 +0. OBLIK REZNE IVICE F E 11 12 R 3. tačnosti izrade i sl.14). 25 .025 +0.10 +0.13 do+0.13 +0.025 od+0.052 +0.6 2.20 +0. vr.052 do+0.025 +0. 6.8 1. mm 1.38 +0.132 T .59 3.013 +0.10 +0.025 6.4 +0.005 +0. kl. Sistem označavanja okretnih pločica Pločice od alatne keramike imaju iste oblike kao i pločice od tvrdog metala.005 +0. VRSTA LOMAČ A I NAČ IN PRITEZANJA Tolerancija. 8. dimenzija. s d m mm klasa klasa F K. mm T za m T za d Klasa d. Često se izrađuju sa rubom .25 +0.66 +0.025 2.2 1.025 do+0. Izrađuju se bez centralnog otvora.025 J K L M U +0.082 +0.

OZNAKE PREMA IZBORU PROIZVOĐ AČA 3. OBLIK OKRETNE PLOČ ICE 5. Sistem označavanja nosača reznih pločica 26 . Nosači alata su različite konstrukcije i izrađeni su od konstruktivnih materijala.Proizvodne tehnologije Mehaničko pričvršćivanje pločica i nosači alata Mehaničko pričvršćivanje pločica za nosač pločica (alata) se ostvaruje na različite načine (preko poluge. SISTEM STEZANJA 2. 12.15.15) ima 14 simbola (12 obaveznih i dva dopunska). SMER REZANJA C H C 80 L o 6. 7. Prema ISO standardu oznaka nosača (slika 2. DUŽ INA REZNE IVICE 1 11 12 13 14 13.NOSAČA ALATA ZA SPOLJAŠNJU OBRADU PO ISO STANDARDU 1. NAPADNI UGAO 3 A o 45 B o 60 C o 90 90 o o A 5 o B 1 H l L l A B K C D E H V O 7 1 o C 15 o D D o 93 Eo 75 95 F o 95 o G 50 o l P l l 20 J o 63 K o 75 L o 45 M o 60 o E 25 o F R l 30 N o 93 R 72. 9. klina i zavrtnja ili držača i zavrtnja itd. a sistem pričvršćivanje je standardizovan.5 o o G 0 o N l S l S T o o 60 85 11 U V W Y o P T l Slika 2. SISTEM OBELEŽAVANJA DRŽAČA . ŠIRINA DRŽ AČA Pritezanje odozgo M O D 55 o A 85 B o o R P Pritezanje odozgo i preko otvora P E 75 M R V S 35 88 K o o L 80 55o Pritezanje preko otvora S o N Pritezanje vijkom T P 1 90 o S 75 o 2 90 o B 3 N 4 4.). VISINA DRŽ AČA 8. DUŽ INA DR ŽAČ A 11. 14. Mehaničko pričvršćivanje pločica predstavlja osnovu gradnje savremenih reznih alata. LEĐ NI UGAO R 25 25 M* 12 __ 5 6 7 8 9 10 10.

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI

2.4.3 Alatni materijali
Početkom XX veka brzina rezanja se kretala u granicama 10 - 20 m/min (slika 2.16), da bi u savremenim proizvodnim uslovima dostigla vrednost i do 1.000 m/min, pa i više, u proizvodnim operacijama struganja i čeonog glodanja.
t g, min 100 V, m/min 1000

tg V

1 1903 ugljenič ni alatni čelici 1974 rezna keramika

10 godina

Slika 2.16. Uticaj vrste alatnog materijala na brzinu i vreme obrade U skladu sa razvojem alatnih materijala i porastom brzine rezanja menjala se i konstrukcija reznih alata i alatnih mašina i obradnih sistema, čime su stvoreni uslovi za korišćenje raspoloživih mogućnosti savremenih alatnih materijala, kako u pogledu povećanja brzine rezanja, tako i u pogledu proizvodnosti, ekonomičnosti, tačnosti i kvaliteta obrade. Sve vrste savremenih alatnih materijala su nastale kao rezultat stalne težnje da se obezbedi alatni materijal što veće tvrdoće i žilavosti, odnosno otpornosti na:  habanje i  udarna opterećenja i vibracije, posebno u uslovima visokih temperatura rezanja. Sa porastom temperature rezanja opadaju vrednosti mehaničkih karakteristika alatnih materijala (slika 2.17). Smanjenje tvrdoće alatnog materijala dovodi do smanjenja otpornosti na habanje i postojanosti alata.
HRC rezna keramika T alat: valjkasto glodalo

alatni čelik

tvrdi metal - TM brzorezni čelik - BČ 400 600 1000 θ, K 64 HRC

Slika 2.17. Uticaj temperature na mehaničke karakteristike alatnog materijala i uticaj promene tvrdoće alatnog materijala na postojanost glodala
27

Proizvodne tehnologije Istovremeno rešenje suprotnih zahteva, posebno zahteva za visokom tvrdoćom i žilavošću, dovelo je do razvoja spektra alatnih materijala kao što su: ♦ ugljenični i legirani alatni čelici, ♦ brzorezni čelici, ♦ tvrdi metali, ♦ alatna ili rezna keramika i ♦ super tvrdi materijali. Sem ovih alatnih materijala koriste se i materijali nedefinisane geometrije namenjeni izradi alata za brušenje, poliranje, honovanje i sl. To su različiti brusni materijali tipa korunda, silicijum karbida i sl. Danas se za izradu reznih alata najčešće koriste: brzorezni čelik i tvrdi metal. Pored alatnih materijala za izradu alata koriste i pomoćni materijali. To su materijali za izradu drške, tela, nosača, nastavaka i sl. Kao pomoćni materijali koriste se: konstruktivni čelici, sivi liv, čelični i aluminijumski liv itd. Ugljenični alatni čelici pripadaju grupi alatnih čelika istorijskog značaja. Koriste se za izradu alata namenjenih obradi metala malim brzinama rezanja (ručni ureznici, razvrtači i sl.) i obradi drveta. Legirani alatni čelici su čelici poboljšanih karakteristika, posebno u pogledu otpornosti na visokim temperaturama i otpornosti na habanje. Koriste se, uglavnom, za izradu alata koji rade sa malim opterećenjima i malim brzinama rezanja. Češće se koriste za izradu alata za isecanje i oblikovanje lima, kao i izradu mernih alata i pribora. Prema osnovnom legirajućem elementu dele se na: hrom, volfram, hrom - volframove, hrom - silicijuumove i hrom - vanadijumove legirane alatne čelike. To su, na primer, čelici tipa Č4140, Č4141, Č4143, ..., Č4149, prokron čelici (Č4170 ... Č4176), merilo čelici (Č3840, Č4840, Č6440, ...), OCR čelici (Č4150, Č4650, Č4750 ...) ... Brzorezni čelik se pretežno koriste za izradu alata za bušenje, glodanje, rendisanje, provlačenje i sl., alata koji pretežno rade u uslovima prekidnog rezanja. Predstavljaju najvažniji i najčešće primenjivani visokolegirani alatni čelik sa većim sadržajem legirajućih elemenata, pre svih: hroma, volframa, molibdena, vanadijuma i kobalta. Variranjem sadržaja legirajućih elemenata menjaju se tvrdoća i otpornost na habanje, žilavost i otpornost na udarna - dinamička opterećenja, otpornost na povišenim temperaturama i sl. Brzorezni čelici sa povećanim sadržajem volframa (18 % W, 4 % Cr i 1 % V) su klasični brzorezni čelici. U savremenim proizvodnim uslovima sve više se ko-riste molibdenski brzorezni čelici sa smanjenim sadržajem volframa (5 % Mo, 6 % W i 2 % V). Brzorezni čelici povećane postojanosti na visokim temperatrama sadrže veći procenat vanadijuma (do 4 %), a brzorezni čelici visoke otpornosti na povišenim temperaturama sadrže veći procenat molibdena, vanadijuma i kobalta. To su tzv. super brzorezni čelici. Povećanjem sadržaja volframa povećava se i osetljivost brzoreznog čelika na pojavu defekata pri brušenju - oštrenju. Povećanjem sadržaja kobalta smanjuje se žilavost brzoreznog čelika. Prema osnovnim legirajućim elementima brzorezni čelici se dele na:

28

2. OBRADNI SISTEMI I PROCESI


volframove brzorezne čelike: Č6880, Č6881, Č6882, Č6883, Č9782 ... namenjene izradi normalno opterećenih reznih alata, volfram - molibdenske brzorezne čelike: Č7680, Č9780, Č9783... namenjene izradi alata povećanog opterećenja, molibdenske brzorezne čelike: Č7880, ... namenjene izradi alata za prekidno rezanje, jer se odlikuju povećanom žilavošću, vanadijumske brzorezne čelike: Č8780, Č9681, Č9683, Č6981, Č9880, ... koje odlikuje povećana otpornost na habanje i visoke temperature, a namenjeni su izradi alata za završnu obradu i kobaltske brzorezne čelike: Č6980, Č9682, Č9780, ... koje karakteriše otpornost na visokim temperaturama i namenjeni su izradi jače opterećenih alata.









Savremeni brzorezni čelici sa prevlakama, najčešće titan - nitrida (TiN) poskupljuju alat za 20 - 40 %, ali obezbeđuju i povećanje postojanosti alata za 2 - 3 pa i nekoliko puta (slika 2.18). Prevlake se izrađuju kao jednoslojne ili višeslojne od TiC, TiN, Al2O3, kubnog nitrida bora ili dijamanta.
h brzorezni č elik brzorezni č elik + TiN

hk

TiN

T1

T2

T

Slika 2.18. Uticaj prevlake na postojanost alata od brzoreznog čelika Tvrdi metali se koriste za izradu strugarskih noževa, čeonih glodala i sl., alata koji pretežno rade u uslovima neprekidnog rezanja. Tvrdi metali su fizičko - metalurška smeša tvrdih (osnovni materijal tipa karbida WC, TiC, TaC, NbC, ...) i žilavih komponenti - vezivnog materijala (metali Co, Ni, ...). Variranjem sadržaja osnovnog i vezivnog materijala prilagođavaju se tvrdoća i žilavost tvrdih metala širokom području primene. Tvrde metale odlikuju visoka postojanost i tvrdoća na povišenim temperaturama (i do 1250oC), što obezbeđuje povećanje brzine rezanja i proizvodnosti. Međutim, manja žilavost dovodi do smanjenja otpornosti na udarna, dinamička opterećenja. Prema sadržaju volfram - karbida WC razlikuju se:


tvrdi metali sa velikim sadržajem WC i neznatnim dodatkom ostalih karbida TiC, TaC. Namenjeni su obradi tvrdih i krtih materijala, kada se formira kidana strugotina i tvrdi metali na bazi WC, TiC i TaC (sa povećanim sadržajem TiC i TaC). Namenjeni su obradi žilavih materijala, kada se formira neprekidna strugotina.



29

TiN. velikim brzinama rezanja i pri malim presecima strugotine.19. temper i sivog liva i » grupa K (crvena) .P10) koristi za izradu alata namenjenih završnoj obradi. » grupa M (žuta) .namenjena obradi čelika. Prevlake i uticaj prevlake na postojanost alata od TM Nanošenjem prevlaka se obezbeđuje povećanje tvrdoće površinskih slojeva (otpornosti na habanje) pri nepromenjenoj žilavosti. na primer. čeličnog i temper liva. raste osetljivost na mehanička i termička naprezanja. Tako. Slovni deo oznake (slika 2. Time se obezbeđuje značajno povećanje brzine rezanja ili postojanosti alata. kubnog nitrida bora. Otuda se. na primer.namenjena obradi krtih materijala.Proizvodne tehnologije Prema ISO i JUS standardima oznaka tvrdog metala sadrži:  slovni i brojni deo. Klasifikacija i označavanje tvrdih metala Brojni deo oznake određuje kvalitet tvrdog metala i sužava oblast njegove primene. Tehnologijom nanošenja prevlaka (slika 2. U tim slučajevima opada žilavost. oć a d tv r tv r d P01 K01 P05 K05 P08 K10 P10 P20 K20 M10 P25 M20 K30 M30 P30 K40 M40 P40 K50 P50 ISO M a oć vo s t žila žila st vo ISO P ISO K Slika 2. Prema slovnoj oznaci tvrdi metali se razvrstavaju u tri grupe: » grupa P (plava) . čeličnog. Al2O3. Kvalitet P tvrdog metala sa većim sadržajem WC i Co (P20 . jer se odlikuje povećanom žilavošću i otpornošću na dinamička opterećenja. manjim brzinama rezanja i pri većim presecima strugotine.namenjena obradi čelika.20) nanose se: jednoslojne i višeslojne prevlake od TiC. T tvrdi metal tvrdi metal + TiC TiC T V1 V2 V Slika 2. otpornost na habanje (tvrdoća) tvrdog metala raste sa porastom sadržaja karbida TiC i TaC (niža brojna oznaka). kvalitet P tvrdog metala sa većim sadržajem TiC i TaC (P01 .P50) se koristi za izradu alata namenjenih gruboj obradi. dijamanta i sl.19) ukazuje na osnovnu grupu tvrdih metala.20. koja zavisi od kvaliteta osnovnog materijala tvrdog metala. Nedostatci prevlaka se ogledaju u nemogućnosti preoštravanja alata i obrade 30 .

U mnogim slučajevima obezbeđuju i potrebno vođenje alata u odnosu na predmet obrade. Baze su tačke. Presovanjem i sinterovanjem na temperaturi od 1600 . Rezna ili alatna keramika Rezna keramika se. U toku izvođenja procesa obrade i realizacije pomoćnih operacija. Specijalni pribori su namenjeni obradi određenih pripremaka ili izvođenju određenih operacija obrade na jednom ili više delova. najčešće.1 Uloga i klasifikacija pribora Pribori su dopunski uređaji koji se koriste pri obradi. Pri projektovanju konstrukcije i tehnologije obrade delova. najpre se vrši izbor baznih površina (baza). Zato se koriste alati sa višesečnim izmenjivim okretnim pločicama. projektovanje i konstrukcija. Univerzalni pribori su namenjeni obradi različitih pripremaka. Rezna keramika se koristi za izradu alata namenjenih neprekidnom rezanju na mašinama veće krutosti i stabilnosti i to obradu konstruktivnih čelika (ugljeničnih i legiranih). otpornost na habanje i otpornost na visokim temperaturama.karbidna) keramika se sastoji od 60 % Al2O3 i 40 % WC. Nije pogodna za obradu lakih metala i njihovih legura zbog porasta intenziteta difuzionog habanja. javlja u tri varijante . Prednosti rezne keramike u odnosu na tvrde metale su veća tvrdoća. posebno projektovanju tehnoloških procesa. 2. Supertvrdi alatni materijali Supertvrdi alatni materijali su: prirodni dijamant. Nedostatci su niska žilavost i visoka osetljivost na dinamička opterećenja i promenu termičkih naprezanja. Pravilno koncipiranje pribora. Prema nameni dele se na: univerzalne i specijalne.5. podrazumeva poznavanje i analizu baznih površina dela koji se izrađuje.CBN (borozan i elbor) i sintetički dijamant . Mo2C ili TiC.1800oC izrađuju se pločice različitog oblika. Al2O3 . niskom žilavošću i otpornošću na dinamička opterećenja. Odlikuju se vrlo visokom tvrdoćom i otpornošću na habanje. Predstavljaju standardni pribor svake alatne mašine. kubni nitrid bora . ♦ silicijumnitridna keramika Si3N4 .2. koje se isključivo mehanički prićvršćuju za nosač alata. montaži i kontroli delova. pribori se koriste za pozicioniranje i stezanje predmeta obrade i alata. linije 31 . sklopova i proizvoda. sivog i temper liva. legura obojenih metala i nemetala. OBRADNI SISTEMI I PROCESI malim dubinama i koracima zbog relativno većeg radijusa vrha. ♦ mešana (oksidno . visokokvalitetnih čelika.tipa kao: ♦ mineralna (čista ili oksidna) keramika.PKD.5 POMOĆNI PRIBORI 2.

Montažne baze se koriste za orijentaciju i postavljanje delova pri montaži. utvrđivanju dimenzija i normi tačnosti i sl. Pomoćna površina (baza) određuje položaj montiranih delova podsklopova. na primer pomeranja duž jedne ose i obrtanja oko druge dve ose. stepenica 5(5') i klin (slika 2. Stepenaste površine sprečavaju pomeranje vratila duž ose vratila. To su baze koje lišavaju deo ili sklop tri stepena kretanja. U fazi konstrukcije se identifikuju i: funkcionalne i slobodne površine.21 su cilindrična površina čaura 2(2'). njihovog položaja. Funkcionalne površine su površine preko kojih se ostvaruje funkcija zadatog sklopa. Osnovne baze vratila prikazanog na slici 2. O 2 1 3 4 5' 3' 2' 1' O 5 6' 6 Slika 2.21).2 Univerzalni (stezni) pribori Univerzalni pribori ili stezni pribori su namenjeni prvenstveno pojedinačnoj i maloserijskoj proizvodnji za postavljanje i stezanje predmeta obrade i alata 32 . Po pravilu položaj dela u sklopu se određuje kompletom od dve ili tri baze. jer određuju položaj vratila u kućištu 6(6'). merenja ili montaže. sa tri elementa: rukavac 3(3'). koje. na primer. merne i montažne. imaju suštinski značaj. Grupu konstruktivnih baza čine: osnovne i pomoćne baze. u pomenutom slučaju. Karakteristične površine delova sklopa Tehnološka baza je površina koja određuje položaj dela u procesu izrade (obrade) u odnosu na rezni alat i/ili pribor. To je površina valjka (4).Proizvodne tehnologije ili površine u odnosu na koje se orijentišu drugi delovi ili površine delova u procesu obrade. To su. Dele se na:  konstrukcione. Osnovne površine (baze) su površine u odnosu na koje se određuje položaj dela u proizvodu (sklopu). 2.21.5. Merna baza je površina koja određuje relativni položaj dela ili sklopa i sredstva merenja. tehnološke.). osa vratila OO i stepenaste površine 1(1'). Slobodne površine su površine povezuju osnovne i pomoćne površine. Za vratilo. bočne površine zuba zupčanika. Merne baze se koriste u procesu merenja i kontrole gotovog dela. se javljaju dva kompleta pomoćnih površina za postavljanje zupčanika. pri konstruisanju (izboru oblika površina.

Služi za stezanje okruglih (često i prizmatičnih) delova ili alata sa drškom (burgije.23. bušilicama. hidrauličnim ili elektromehaničkim) stezanjem.23) se koriste za ručno stezanje različitih delova na rendisaljkama. 33 . sa ručnim i mehanizovanim (pneumatskim. pa se nazivaju i standardnim priborima alatnih mašina (isporučuju se uz mašinu). primenom nepokretnih (neobrtnih) ili pokretnih (obtnih) šiljaka. Postoje i druge konstrukcije univerzalnih glava. Pored ručnih. Neki tipovi mašinskih stega Šiljci (slika 2.22) sa tri (četiri. Razlikuju se po stepenu univerzalnosti. Slika 2. univerzalni stezač za alate sa cilindričnom drškom.. konstrukciji mehanizma za samocentriranje i stezanje. glodalicama i dr. retko dve) čeljusti je standardni pribor strugova. trnovi (vratila). brzi stezač za alate sa cilindričnom drškom. obrtni prstenovi. Oslanjanju na šiljke prethodi izrada središnjih gnezda na delovima. najčešće hidrauličnim. Slika 2. odstojni prstenovi. omogućujući orijentaciju dela za obradu površina pod uglom. OBRADNI SISTEMI I PROCESI različitih oblika i dimenzija. stezne čaure. Kao univerzalni pribori koriste se: univerzalna glave za stezanje. obrtni stolovi. Univerzalni pribori su najčešće i standardizovani. šiljci. Različite konstrukcije stega. najčešće na strugovima i brusilicama za okruglo brušenje. glodalica i brusilica. elastične stezne čaure. mašinske stege. Delovi se pozicioniraju i oslanjaju sa jedne ili obe strane (slika 2.22. Univerzalna glava za stezanje Mašinske stege (slika 2. Univerzalna glava za stezanje (slika 2..25).2. postoje i stege sa mehanizovanim stezanjem.24) se koriste za pozicioniranje i stezanje cilindričnih delova većih dužina (odnos dužine i prečnika L/d iznad 4 do 10). okretne u ravni ili prostoru.). vretenasta glodala . magnetne ploče i sl.

24.obrtni sa središ njim gnezdom . sopstvene mase i sl. a nepokretne na vođice nosača alata odnosno nosača šiljka. kod pozicioniranja pomoću šiljaka (slika 2.popreč na obrada sa kuglicom .neobrtni Slika 2.obrada pripremaka malog pre čnika nepokretni .26.25. 34 . Pozicioniranje pomoću šiljaka Obrtači (srca) služe za prenos obrtnog kretanja sa glavnog vretena na predmet obrade. Dva osnovna tipa lineta su: pokretne i nepokretne. Slika 2. Osnovne konstrukcije obrtača (srca) Linete (slika 2.27) se koriste za oslanjanje predmeta obrade u toku rezanja sa ciljem sprečavanja i smanjenja deformacija dužih delova.26). Pokretne se postavljaju na uzdužni nosač alata.). Šiljci Slika 2.izrada konusa pokretni . nastalih dejstvom spoljašnjih sila (sila i otpora rezanja.Proizvodne tehnologije standardni zasečeni .

kod brusilica za ravno brušenje (slika 2. Trnovi Magnetne ploče se koriste za postavljanje i stezanje predmeta od feromagnetnih materijala sa ravnim površinama.30 i 2. vretenasta glodala. upuštači. baznoj površini obratka..29).31). predmet obrade Slika 2. imaju visoku krutost i jednostavno i brzo stezanje (prebacivanjem ručica ili isključivanjem jednosmerne struje).27. proširivači.2. razvrtači. 35 .29. odnosno stezanje alata. Mogu biti sa permanentnim magnetima ili elektromagnetima. Obezbeđuju ravnomernu silu stezanja po oslonoj.) koriste se univerzalni stezači (slike 2.28) se primenjuju za postavljanje i stezanje predmeta sa centralnim otvorom većeg prečnika i manje debljine zida. N S N S N S N S Slika 2.28. OBRADNI SISTEMI I PROCESI postolje maš ine (vođice) suport a) Nepokretna lineta b) Pokretna lineta Slika 2. Pokretne i nepokretne linete Trnovi (slika 2. Magnetna ploča Za stezanje alata sa drškom (burgije..

32) od: tela pribora. elemenata za postavljanje (baziranje).32.Proizvodne tehnologije č aura za stezanje alata sa MK drš kom alat univerzalni stezač za alate sa cilindrič nom dr š kom Slika 2. Brzi stezač i stezne čaure 2.30. Stezanje alata sa drškom brzi stezač za alate sa konič nom dr š kom za već e preč nike za manje preč nike elastič ne čaure elastič na čaura za male prečnike Slika 2.3 Specijalni pribori Specijalni pribori ili pomoćni pribori se. Sastoje se (slika 2. mehanizama za pritezanje (stezanje) i elemenata za povezivanje (čivije. zavrtnjevi i sl.5. prvenstveno. koriste u serijskoj i masovnoj proizvodnji. Šematski prikaz mogućeg rešenja pribora u obradi glodanjem 36 .). predmet obrade mehanizam za stezanje elementi za baziranje telo pribora elementi za povezivanje Slika 2.31.

mm . Kontrola sposobnosti tehnoloških procesa (proizvodne opreme) podrazumeva identifikovanje: » indeksa potencijala (preciznosti): indeksa sposobnosti (tačnosti): Cp = T ≥ 1.srednja aritmetična vrednost rezultata merenja: X= 1 n ⋅ ∑ Xi n i =1 • • • • • Xi. mm . i kontrolu: ♦ kvaliteta izrade proizvoda i ♦ sposobnosti tehnoloških procesa i proizvodne opreme. kontrolisanje i ispitivanje) obuhvata. σ. OBRADNI SISTEMI I PROCESI 2.″poklapanja″ pokazatelja kvaliteta izrade sa zahtevima definisanim konstruktivno .33): • • • T = Xg .vrednosti pojedinačnih merenja. 37 . između ostalog.tehnološkom dokumentacijom.Xd. očigledno.veličina podešavanja. mm sredina tolerantnog polja: Xs = Xg − Xd 2 . Tp = 6 σ.2. mm . n . mm . Xs.6 MERNI PRIBORI (MERILA) 2. Δr = X − X s .6. mm . Δ.broj merenja. mm .minimalno rastojanje srednje aritmetičke vrednosti rezultata meranja i granica specifikacije (Xd.33 Tp » C pk = gde su (slika 2. mm . predstavlja kontrolu: tačnosti i stabilnosti tehnoloških procesa. Xg).konstruktivnom dokumentacijom propisana tolerancija izrade.33 Tp 2⋅Δ ≥ 1.standardna devijacija rasipanja rezultata višestruko ponovljene procedure merenja posmatrane dimenzije: 1 n ( X i − X )2 ∑ n i =1 σ= • X .prirodna tolerancija koja se obezbeđuje datim procesom izrade.1 Osnovi merenja i kontrole Prema standardima sistema upravljanja kvalitetom serije ISO 9001: 2001 (standardima QMS) tehnička kontrola kvaliteta izrade proizvoda (merenje. Kontola sposobnosti. Kontrola kvaliteta izrade proizvoda je provera stepena bliskosti . prema unapred utvrđenim kriterijumima.

kontrola proizvodnje i verifikacija kvaliteta proizvoda (klasična kontrola kvaliteta proizvoda: ulazna ili prijemna.6. Ilustracija postupka merenja a d=a Kontrola (slika 2. 18. 38 . Vrednost kontrolisane veličine je određena atributima:  u granicama. Merenje je eksperimentalno određivanje numeričke vrednosti fizičke veličine. 2.Proizvodne tehnologije f f Xg Xd teorijska kriva stvarna kriva XS X X1=X-3 σ X 2=X+3σ Tp=6σ T Δ Δr X1 X2 X3 Xn X Slika 2. kontrolnike ili tolerancijska merila. međufazna ili operacijska i završna kontrola. Neusaglašeni delovi se mogu doraditi ako je kontrolisana dimenzija iznad gornje granice kod spoljašnje odnosno ispod donje granice kod unutrašnje dimenzije.2 Sredstva merenja i kontrole (merila) Sredstva merenja i kontrole ili merila (oprema za merenje. Vrednost se očitava na indikatorskoj jedinici mernog pribora (slika 2. merna sredstva specijalne namene. kontrolisanja i proveravanja kvaliteta (tehničke kontrole kvaliteta).35) je postupak kojim se izvodi provera da li se kontrolisana dimenzija (veličina) nalazi unutar propisanih granica tolerancije (maksimalnog i minimalnog odstupanja). kontolne uređaje (poluautomate i automate) i merne sisteme. Na osnovu rezultata kontrole delovi se razvrstavaju na usaglašene (u granicama) i neusaglašene (van granica). Ilustracija postupka kontrole sposobnosti procesa Osnovni strukturni elementi sistema kvaliteta u oblasti ispitivanja. prema standardima sistema upravljanja kvalitetom serije ISO 9000. univerzalna merna sredstva. merke. su: funkcija kvaliteta u proizvodnji.02 d Slika 2.standardima) predstavljaju tehničke uređaje namenjene formiranju merne informacije o izvršenim merenjima i kontrolama. Prema nameni merila se dele na: etalone.34.34).33. kontrolisanje i ispitivanje prema QMS . iznad gornje granice i ispod donje granice.

2 l l>100 25 0. Paralelna granična merila 39 10 5 1. OBRADNI SISTEMI I PROCESI diferencijalni .2 l 9 Slika 2.) ili višestruka merila (merni lenjiri. sekundarni i radni) su merila i merni pribori kojima se identifikuje (materijalizuje).PGM (slika 2. kalibri i sl. Formiranje slogova različite nominalne vrednosti dužine se vrši slepljivanjem.36. odnosno slaganjem merki. mikrometarska merila i sl.36). 35 30 l>1 9 0 9 l<1 0 15 25 l 1.) za merenje ili kontrolu jedne ili više vrednosti fizičkih veličina. Primarni etalon je nacionalni etalon jedinice mere i nalazi se u Saveznom zavodu za mere i dragocene metale. Za merenje i kontrolu dužina najčešće se koriste paralelna granična merila .402 35 12 25 0.4 .elementarni metod kontrole kompleksni . čuva i reprodukuje jedinica mere neke fizičke veličine u odgovarajućem opsegu.35. kod kojih rastojanje dve paralelne ravni predstavlja nominalnu vrednost. Merke su mehanička jednostruka (granična merila.002 17.2. Granična merila se razvrstavaju uglavnom na granična merila za dužine i uglove. Šematski prikaz operacija kontrole Etaloni (primarni. šabloni. pomična merila.integralni metod kontrole Slika 2.

). Najpoznatiji kontrolnici su kontrolni čepovi i kontrolne račve. Obezbeđuju formiranje slogova različite nominalne vrednosti ugla (slepljivanjem . univerzalni uglomeri i sl. C ne ide 59 β - o α = 126 5' C ne ide ide d D 116 o o o α = 15 + 5 = 20 37 α - 10 20' o o ide Kontrolnik za duž ine ide ne ide Kontrolnik za konus ide ne ide ne ide ide dvostrana za merenje prečnika jednostrana dvostrana za već e preč nike Kontrolne rač ve za osovine ne ide ide za manje preč nike za ve će preč nike Kontronik za dubine Kontrolni čepovi za osovine Slika 2.). numerički upravljane merne mašine.slaganjem merki). α + β α + α + o - 5 15 o o o o α 10 5' α γ δ α + 15 o 5 o o α = 47 20' + o 90 55' α = 15 . četvorougaona i sl.Proizvodne tehnologije Granična merila za uglove (slika 2. dubine i sl. kao i proizvoda koji se mogu doraditi). mikrometarska merila. komparatore.37) po svom obliku mogu biti veoma različita (trougaona.). širine. Nezavisno od namene dele se na: instrumente sa nonijusom (kljunasta ili pomična merila. interferometre. brojčanika. merne mašine. dužine. mernokontrolne robote itd. međuosnih rastojanja itd. za merenje spoljašnjih i unutrašnjih mera (prečnici.38. merne projektore i mikroskope. jer obezbeđuju proveru da li se kontrolisana dimenzija nalazi u granicama dozvoljenih odstupanja. Granična merila za uglove Kontrolnici ili tolerancijska merila (slika 2. 40 D d .5 = 10 o o o α = 149 55' o Slika 2.38) se koriste za kontrolu dimenzija. visina.39) spadaju u grupu najčešće korišćenih merila u industriji prerade metala.37. plotera (uređaja za crtanje dijagramskih zavisnosti) ili signalizatora (uređaja za signalizaciju usaglašenih i neusaglašenih proizvoda. Pomična ili kljunasta merila (slika 2. štampača. Kontrolnici ili tolerancijska merila Univerzalna merna sredstva su instrumenti i pribori sa indikatorom za očitavanje vrednosti mernih veličina u obliku: skale.

40) koriste za iste namene kao i pomična merila.360o sa tačnošću ±5'.42) se koristi za merenje uglova u rasponu od 0 .pokretni pipak.mehanizam sa skakavicom. OBRADNI SISTEMI I PROCESI 0 10 0 20 5 10 30 40 Slika 2.41) ili merni pretvarači su merni instrumenti za merenje i identifikovanje odstupanja merene veličine. Standardno pomično merilo Mikrometri za spoljašnja i unutrašnja merenja (slika 2. 4 .39. a najčešće korišćeni su sat komparatori i subito za kontrolisanje unutrašnjih dimenzija.dobo š sa dopunskom sk alom.nepokretni pipak.40. 5 .25 1 . 2 .2. Obezbeđuju znatno tačnija merenja i najčešće se primenjuju u operacijama završne obrade.k očnica Mikrometar za unutrašnja merenja Mikrometar za spoljašnja merenja Slika 2. 41 . 3 . 6 4 1 2 3 5 0 .račva. Neki tipovi komparatora Univerzalni mehanički uglomer (slika 2. Minimetar Ortotest Sat komparator Subito Slika 2. Mikrometri za spoljašnja i unutrašnja merenja Komparatori (slika 2.41. 6 . Mogu biti različitog tipa i konstrukcije.

OBJEKT UPRAVLJANJA POLAZNI PODACI UPRAVLJAČ KA JEDINICA 4 123456- 5 6 7 pojačivač izvršni organ merni pipak pretvara čki niz predajnik prijemnik signala memorija pretvara č sa pojačivačem 7 . istraživanja ili drugim objektima radi generisanja.upore đivač MERNI INSTRUMENT indikatorska jedinica dava čko-pretv. specijalni merni uređaji itd. Tok informacija za obezbeđenje kvaliteta izrade proizvoda primenom aktivnog mernog sistema Merni ili metrološki sistemi najviše klase tačnosti su fleksibilni metrološki sistemi kao što su fleksibilni metrološki moduli. Osnovu gradnje fleksibilnih mernih sistema čine numerički upravljane merne mašine i mernokontrolni roboti. upravljanja. merila sa nonijusom i mikrometarska merila. kompleksna merila. profilografi. memorisanja. pojačiva č 32 1 Slika 2. merne mašine i sl.Proizvodne tehnologije 6 3 1 2 0 5 123456- osnovna skala dopunska sk ala nepokretni disk nepokretni lenjir pokretni disk pokretni lenjir 4 Slika 2.43). analize.). parametara hrapavosti površina (dvojni mikroskopi. stanice i informacioni metrološki sistemi (CIQ. Sistem se povezuje sa objektom merenja. profilometri. CAQ i sl. interferometri. prikazivanje ili korišćenja mernih rezultata i informacija (mernih signala) za odgovarajuće namene.). parametara zupčanika (šabloni. tolerancijska merila. Kontrolni uređaji su uređaji sa nizom funkcionalno povezanih mernih sredstava i pomoćnih pribora namenjenih merenju i kontroli objekata složene konfiguracije (blokovi motora. interferometri itd.). merni projektori i mikroskopi. centri.43. jed. Merni sistemi su skup tehničkih uređaja i/ili instrumenata međusobno povezanih u jednu konstruktivnu i funkcionalnu celinu (slika 2. računarom integrisani sistemi. tolerancijska i granična merila. parametara navoja (šabloni.). mikrometri. Univerzalni mehanički uglomer Merna sredstva specijalne namene su merila za merenje i kontrolu: dužina i uglova (kalibri. šabloni.). pretvaranja. modulna merila. kontrole. 42 . kolenasta vratila itd. merni mikroskopi.). ćelije.42. specijalni uređaji i sl.

2). Ova faza se ne pojavljuje uvek.3) se naziva ravan smicanja. 1 ω=90 GS o ω=90 V 2 GS o V 2 ortogonalno rezanje koso rezanje Slika 3. Pri obimnom glodanju koso rezanje nastaje pri obradi valjkastim glodalima sa zavojnim zubima. u opštem slučaju. Pri odsecanju (usecanju) i obradi kada je napadni ugao 90o nastaje ortogonalno rezanje. Principi kosog ili ortogonalnog rezanja zastupljeni su kod svih vrsta obrade metala rezanjem (slika 3. Kod kosog rezanja pravac kretanja alata ili predmeta obrade i glavnog sečiva zaklapaju ugao različit od 90o. osim usecanja žljebova kada nastaje ortogonalno rezanje. Većem uglu smicanja odgovara manja debljina strugotine. Osnovni principi rezanja: ortogonalno (a) i koso (b) Ortogonalno rezanje nastaje u slučajevima kada je glavna rezna ivica alata (glavno sečivo) normalna na pravac kretanja alata ili predmeta obrade (pravac relativnog kretanja). Pri bušenju se javlja koso rezanje.1 OBRAZOVANJE STRUGOTINE 3. Proces formiranja strugotine ostvaruje se. a ortogonalno pri glodanju glodalima sa pravim zubima. Obrada mnogosečnim alatima. je koso rezanje. 1 OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Pri prodiranju reznog klina alata (1 . Pri prodiranju reznog klina alata u materijal predmeta obrade javljaju se. koso rezanje.1. lokalnim plastičnim deformisanjem materijala predmeta obrade. mada su uslovi pri kojima se izvodi obrada različiti.slika 3. Rendisanje je koso rezanje. a njen položaj je određen uglom smicanja φ. složena naprezanja.1 Mehanizam nastanka strugotine Formiranje strugotine se odvija kroz tri sukcesivne faze:  plastično deformisanje materijala predmeta obrade (stvaranja strugotine). Struganje je.  odvođenje strugotine iz zone rezanja i  savijanje i lomljenje strugotine.1. 3. Provlačenje je najčešće ortogonalno rezanje. u materijalu ispred reznog klina. u osnovi. Ravan u kojoj su naprezanja na smicanje maksimalna (slika 3. na primer tocilima.1) u materijal predmeta obrade (2) mogu da se pojave dva slučaja (principa) rezanja: ortogonalno i koso rezanje.3. .

1 as. Debljina deformisanog sloja a2 (tercijalne zone deformisanja) zavisi od osobina materijala predmeta obrade i opterećenja.rezanja Slika 3. Ravan i zona smicanja U stvarnosti proces deformisanja se ne odvija u jednoj ravni (ravni smicanja). Izgled zone deformisanja prikazan je na slici 3. Usled dejstva sile trenja ( FT ) i normalne sile ( FN ) dolazi do naknadnog deformisanja sabijanjem i povijanja linija tekstura u oblasti kočionog sloja. Pravac u kome se vrši deformisanje zrna materijala izduženjem ne poklapa se nikada sa pravcem ravni smicanja. Relativna deformacija u sekundarnoj zoni značajno (do 20 puta) prevazilazi srednju deformaciju slojeva strugotine. Pored primarne zone deformisanja (I) . Ispred zone ODA metal je elastično deformisan.4. koji se naziva zona smicanja ili zona deformisanja (zona rezanja). Deformacija zrna materijala predmeta obrade započinje u ravni AO.zona OHC sa kočionim slojem debljine a1 ≈ 0. već u jednom sloju materijala oko te ravni.3). a završava u ravni OCB. 44 .3.2.Proizvodne tehnologije koso ortogonalno struganje koso ortogonalno rendisanje koso bušenje koso ortogonalno glodanje Slika 3.zona ADOHB. već zaklapa neki ugao ψ (ugao teksture) u odnosu na ravan smicanja. Primeri kosog i ortogonalnog rezanja γ ravan smicanja φ A O V st β A B as FR V C O a α ravan smicanja a zona deformisanja . javlja se i sekundarna zona deformacija (II) . u kojoj je struktura materijala potpuno deformisana (slika 3.

po spektru obrađivanih materijala i njihovih osobina. Međutim. Nastaje i pri obradi žilavih materijala malim brzinama rezanja i velikim koracima. odvajanje materijala se vrši kontinualno u vidu traka 45 .1. Prekidna ili diskontinualna strugotina (lomljena. Šarolikost uslova obrade. vremena. p ( ) p ( ) prekidna (diskontinualna) neprekidna . Osnovne vrste strugotine Neprekidna ili kontinualna (trakasta) strugotina je najčešće željeni oblik strugotine pri obradi većine materijala.trakasta (kontinualna) neprekidna (kontinualna) u uslovima pojave naslage lamelarna Slika 3. 3. Pri visokim brzinama rezanja i korišćenju alata sa malim ili negativnim vrednostima grudnog ugla.2 Vrste i oblici strugotine U zavisnosti od mehanizma i karaktera obrazovanja strugotine formira se strugotina različitog oblika i tipa.  neprekidna ili kontinualna (trakasta). metodama obrade itd. stepena i brzine deformisanja. Njeno formiranje je posledica uglavnom plastičnog deformisanja u zoni smicanja. Oblik i tip strugotine zavisi od vrste i fizičko-mehaničkih osobina materijala predmeta obrade (pre svega plastičnosti) i uslova plastičnog deformisanja reznog sloja: karaktera naprezanja (prekidno ili neprekidno rezanje).) nastaje pri obradi livenog gvožđa.5. pri rezanju malim brzinama rezanja i korišćenju alata sa velikim vrednostima grudnog ugla debljina zone smicanja je znatna. razvrstana u četiri osnovna tipa (slika 3.5):  prekidna ili diskontinualna.3. segmentna itd.. livene bronze i drugih krtih materijala. dovodi do velikog broja oblika i tipova strugotine. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM γ strugotina ψ as φ A B H D O E a1 C c1 c φ V O FT rezni klin ψ A a1 FN V st a a) Zona deformisanja a2 b) Linije teksture Slika 3. debljina zone smicanja je relativno mala.  neprekidna u uslovima pojave naslage i  lamelarna. Proces formiranja prekidne strugotine prate lomovi materijala nestacionarne prirode između kojih teče proces plastičnog deformisanja dela materijala koji se pretvara u strugotinu. tako da se može aproksimirati sa ravni smicanja.4. Zona smicanja (zona rezanja) i linije teksture Na debljinu zone smicanja (zone plastičnog deformisanja) utiče vrsta materijala predmeta obrade i uslovi pod kojima se proces rezanja ostvaruje.

smanjenje tačnosti obrade i pojavu većih neravnina na obrađenoj površini (slika 3. Neprekidna strugotina u uslovima pojave naslage javlja se u uslovima rezanja pogodnim za stvaranje naslage na reznim elementima alata.1. Pod naslagom se podrazumeva klinasta manje ili više nepokretna oblast materijala uz reznu ivicu alata. Pojava loma naslage izaziva skraćenje reznog klina. Naslaga štiti rezni klin od habanja. dolazi do stvaranja zavarenih spojeva u nizu tačaka. kvalitet obrade. Uticaj naslage na habanje alata je dvojak: zaštita i destrukcija.7. 3. u pogodnim uslovima obrade.7). Pri obradi na automatima ovaj oblik strugotine nije poželjan. Δa a formiranje naslage H1 H H2 posle loma naslage Slika 3. sile i snagu rezanja. Šema nastanka i lokacija naslage Periodična pojava i lom naslage utiče na proces nastanka strugotine.6). Delići se odnose strugotinom i pošto su tvrđi od osnovnog materijala izvode abrazivno habanje grudne površine i leđne površine reznog klina.6. stabilnost procesa rezanja i sl. Destruktivno dejstvo naslage nastaje kada se naslaga razara kada se odvajaju delići reznog klina alata. Pojava naslage ima negativan uticaj i na kvalitet obrade. habanje alata. jer se kretanje strugotine ne odvija direktno po grudnoj površini reznog klina alata. Debljina strugotine zavisi od ugla smicanja.Proizvodne tehnologije određene debljine. Zavareni spojevi su dobra podloga za dalje nagomilavanje čestica materijala i stvaranje naslage (slika 3. geometriju i postojanost alata. Pri tome je kvalitet obrađene površine veoma dobar. Kako je kontakt grudne površine reznog klina alata i strugotine diskontinualne prirode. V st γ γf Δa a V O L H Slika 3. To su idealni uslovi za pojavu zavarivanja dva materijala (materijala predmeta obrade i alata).3 Naslaga na reznom klinu alata Visoka specifična toplotna i mehanička opterećenja dovode do visokih temperatura i do 1600 K i kontaktnih pritisaka i do 35000 MPa. oblik i veličinu zone rezanja. Posledice pojave i loma naslage 46 Δ H1 Δ H2 . Pri manjim vrednostima ugla smicanja višak materijala se pretvara u strugotinu veće debljine i obrnuto.

Osnovne veličine za određivanje parametara deformisanja strugotine Za identifikovanje stepena deformisanja strugotine najčešće se koristi faktor sabijanja strugotine koji predstavlja odnos debljine strugotine (as) i dubine rezanja (a): λ= as = 2 − 5. faktor sabijanja strugotine.9. promena dubine rezanja i sl. Otpori se periodično povećavaju i smanjuju i zbog promene dubine rezanja. as ⋅ bs = λ a ⋅ λ b > 1 AS=bS aS a⋅ b a λ = λa = s > 1 A b a b a λb = s > 1 b l λl = s < 1 A=b a l λA = as bs as D B Slika 3.a. izazivaju i samopobudne oscilacije u obradnom sistemu. kvadratno izduženje.4 Faktor sabijanja strugotine Kao parametri procesa deformisanja materijala strugotine koriste se faktori deformisanja strugotine.1.9. a Vrednost faktora sabijanja strugotine se može definisati na bazi vrednosti grudnog ugla i ugla smicanja. Stepen deformacije materijala koji se pretvara u strugotinu se izražava koeficijentima deformacije (faktorima deformisanja strugotine. relativno klizanje.8): faktorima debljine.3. što značajno utiče na smanjenje otpora i snage rezanja. γ γ φ−γ as 90−(φ−γ) C O F Vs A φ Vst A a φ B G V 90−γ O 90−φ+γ a) Geometrijske velič ine b) Brzine u zoni rezanja Slika 3. brzina relativnog klizanja. širine i dužine strugotine i faktorom površine preseka strugotine. relativna dilatacija i stvarni ili logaritamski stepen deformacije.8. matematičkom interpretacijom šeme prikazane na slici 3. Periodični nastanak i razaranje naslage. sin φ 47 .. slika 3. Faktor sabijanja strugotine definisan preko geometrijskih veličina i brzina Iz trouglova OAC i OAB sledi: as = OA ⋅ cos ( φ − γ ) i OA = a . 3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Povećanjem naslage menja se stvarni grudni i ugao reznog klina.

sin φ a cos ( φ − γ ) Prema definiciji faktor sabijanja strugotine je: λ = s = . a ⋅ b ⋅ l = as ⋅ bs ⋅ l s . i merenje dužine strugotine nakon rezanja ls. ugla smicanja i grudnog ugla alata. = = a Vst sin φ zavisi od brzine rezanja i strugotine. debljine strugotine. mm . mm . = = sin φ sin [90 − ( φ − γ )] cos ( φ − γ ) Vst sin φ Vrednost faktora sabijanja strugotine: λ= as V cos ( φ − γ ) .  zapreminskom metodom i  masenom metodom. Primenom analitičke vage za merenje mase ms i merila dužina za merenje dužine odrezane strugotine ls stvaraju se uslovi za određivanje faktora. sledi: = = λ.Proizvodne tehnologije a ⋅ cos ( φ − γ ) . a sin φ što znači da je debljina strugotine: as = Faktor sabijanja strugotine se može definisati i preko brzine rezanja V i brzine klizanja strugotine po grudnoj površini Vst (slika 3. Najjednostavniji postupak određivanja faktora sabijanja strugotine se zasniva na jednakosti zapremina sloja materijala pre rezanja i strugotine (zapreminska metoda): V = Vs .širina obrade i ρ. b. S l1 l S S D Slika 3. a ls To znači da se postupak svodi na identifikovanje pređenog puta alata ili dužine mateD ⋅ π ⋅ l1 rijala pre rezanja (slika 3. Naime. Masa strugotine je: ms = Vs ⋅ ρ = as ⋅ bs ⋅ l s ⋅ ρ = as ⋅ b ⋅ l s ⋅ ρ . 48 .b). dubine rezanja. gde su: as.10): l = . tako da za bs ≈ b sledi: as l = = λ. Šema identifikovanja dužine strugotine pre rezanja Masena metoda je nešto tačnija i bazira na jednakosti mase materijala i strugotine.9. na bazi sinusne teoreme primenjene na trougao OFG: Vst V cos ( φ − γ ) V V .debljina strugotine.10. kg/mm3 . Vrednost faktora sabijanja strugotine eksperimentalno se određuje na tri načina:  merenjem brzine rezanja i brzine strugotine.specifična masa materijala predmeta obrade.

Kod ortogonalnog rezanja rezultujuća sila rezanja FR se može razlažiti na:  tangencijalnu silu (silu trenja) FT.1 Otpori rezanja pri ortogonalnom rezanju Prodiranju reznog klina alata u materijal predmeta obrade (slika 3. pogonske snage mašine i sl. habanja reznih elemenata alata. b ⋅ ls ⋅ ρ λ= as ms ms = = . koja deluje u ravni grudne površine i normalnu FN.12).11.2. koja deluje u ravni normalnoj na grudnu površinu reznog klina. a a ⋅ b ⋅ ls ⋅ ρ A ⋅ ls ⋅ ρ gde je: A. Njihovo poznavanje ima značajnu ulogu u postupku definisanja obradljivosti materijala.površina poprečnog preseka strugotine A = a b = a S. Za praksu je F značajniji odnos sile trenja i normalne sile T = μ = tg ρ . mm2 .11) suprotstavljaju se otpori rezanja. dimenzionisanja elemenata mašina. kojim se utvrđuje koeficijent FN Odnos sile smicanja i sile normalne na ravan smicanja 49 . koja deluje normalno na obrađenu površinu predmeta obrade.3. Komponente rezultujuće sile rezanja pri ortogonalnom rezanju U slučaju kosog rezanja javlja se i otpor pomoćnom kretanju F3 (slika 3. 3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Za bs ≈ b debljina strugotine je: dok je faktor sabijanja strugotine: as = ms . FS = μ s = tg ρ s .2 MEHANIKA REZANJA 3. 㠍  A φ a b FS φ+ρ−γ a F1 F SN FR ρ FN ρ−γ FT γ ρ−γ 90−ρ F2 Slika 3. silu u ravni smicanja (silu smicanja) FS i normalnu silu FSN. koja deluje u ravni normalnoj na ravan smicanja i glavnu silu (glavni otpor rezanja) F1 i silu (otpor) prodiranja F2. definiše FSN koeficijent unutrašnjeg trenja μs odnosno ugao unutrašnjeg trenja ρs.

12. 1⋅ cos ( ρ − γ )   normalna sila: FN = FR ⋅ cos ρ = F1 ⋅ cos ρ . Najuticajnije veličine na glavnu silu rezanja su materijal predmeta obrade i parametri režima obrade. cos ( ρ − γ ) sila smicanja ili sila u ravni smicanja: cos ( φ + ρ − γ ) FS = FR ⋅ cos ( φ + ρ − γ ) = F1 ⋅ = μs ⋅ FSN . tako da je najčešće korišćeni izraz oblika: F1 = Ck1 ⋅ a x1 ⋅ S y1 . zasnovani na specifičnom otporu rezanja Ks. vrste obrade itd. u kome su Ck1. n S F3 n F2 F3 F2 S F1 F1 a) uzdužna obrada b) poprečna obrada Slika 3. Za proračun glavne sile rezanja koriste se različiti izrazi F1 = K s ⋅ A = K s ⋅ a ⋅ S . cos ( ρ − γ ) sila normalna na ravan smicanja FSN = FR ⋅ sin ( φ + ρ − γ ) = F1 ⋅ sila prodiranja: sin ( φ + ρ − γ ) i cos ( ρ − γ )   F2 = F1 ⋅ tg ( ρ − γ ) . pre svih dubina rezanja (a) i korak (S). materijala predmeta obrade.specifični otpor rezanja čija vrednost zavisi od geometrije i materijala alata. Na osnovu F1 rezultujućeg otpora rezanja: FR = .konstanta i eksponenti uticaja materijala predmeta obrade. Na bazi glavne sile rezanja određuju se i ostale komponente. x1 i y1 . Jednačinama za proračun najčešće se utvrđuje zavisnost glavne sile rezanja.Proizvodne tehnologije trenja μ odnosno ugao trenja ρ. 50 . MPa/mm . odnosno glavne sile rezanja ostale cos ( ρ − γ ) komponente rezultujuće sile rezanja mogu se definisati relacijama: sin ρ  sila trenja ili tangencijalna sila: FT = FR ⋅ sin ρ = F = μ ⋅ FN . mm2 površina poprečnog preseka strugotine. geometrije alata i uslova obrade. jer omogućuje izračunavanje pojedinih komponenti rezultujućeg otpora rezanja. oblika: 2 gde su: KS. i A = a S. Komponente rezultujuće sile rezanja u obradi struganjem Glavna sila rezanja se najčešće i najlakše meri i eksperimentalno određuje.

otpora prodiranja PF2 i otpora pomoćnog kretanja PF3.2. sledi sin φ sin φ tg φ cos γ tg φ = ugao smicanja . odgovarajućim matematičkim sin φ cos ( φ − γ ) cos φ ⋅ cos γ + sin φ ⋅ sin γ cos γ transformacijama λ= = = + sin γ .3.14. Geometrija preseka strugotine u obradi struganjem A φ a b a FS φ+ρ−γ F1 F SN FR ρ FN ρ−γ FT γ ρ−γ 90−ρ F2 Slika 3. Ugao smicanja se može odrediti na dva načina: ♦ preko faktora sabijanja strugotine i ♦ iz uslova maksimalnog naprezanja na smicanje u ravni smicanja. λ − sin γ Određivanje ugla smicanja iz uslova maksimalnog naprezanja na smicanje u ravni smicanja predstavlja Merčant (Merchant) .2 Snaga rezanja i pogonska snaga mašine U procesu rezanja potrebno je savladati otpore rezanja i trenja u obradnom sistemu. cos ( φ − γ ) Iz izraza za faktor sabijanja strugotine λ = . OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM h b κ S h = S⋅ sinκ a b= sinκ Od vrednosti ugla smicanja zavisi utrošak energije pri rezanju. γ a Slika 3.ov model analize ugla smicanja. To znači da se snaga pogonskog elektromotora obradnog sistema sastoji od snage praznog hoda Po i snage potrebne za savladavanje: glavnog otpora rezanja PF1 . razvijena količina toplote. veličina deformacija i intenzitet razvoja triboloških procesa na alatu i sl. 51 .13. Šema određivanja ugla smicanja 3.

pojavu naslage. a usled zagrevanja menja se i koeficijent trenja. J.1 Toplota rezanja Pojava toplote u zoni rezanja posledica je pretvaranja mehaničke energije u toplotnu. tako da je količina generisane toplote: Q = A = F1 ⋅ V . Njena vrednost je promenljiva i zavisi od optrećenja.Proizvodne tehnologije Snaga Po je snaga praznog hoda neopterećene mašine zajedno sa dopunskim gubicima izazvanim opterećenjima pri radu (otpori trenja i drugi otpori u obradnom sistemu). m/min).5 % Q . jer sa opterećenjem rastu pritisci u ležajevima.  Q2 = (19 . kW zavisi i od η .80) % Q . Toplota utiče na: proces obrazovanja strugotine. kW zavisi od vrednosti glavnog otpora rezanja (F1. N) i brzine rezanja (V. Kratka analiza toplotnih izvora pokazuje da se najveća količina toplote generiše u zoni deformisanja i na kontaktu grudne površine reznog klina alata i strugotine. Snaga pomoćnog kretanja: PF3 = F3 ⋅ Vp 6 ⋅ 107 . koji uključuje i snagu praznog hoda obradnog sistema Po. 3.15) u zonama:  Q1 = (75 .kontakta leđne površine reznog klina alata i obrađene površine i  Q4 = oko 0. otpore rezanja.mehaničkog stepena iskorišćenja snage mašine. Upravo su to i oblasti kojima se. to je i snaga PF2 = 0 . u analizi problematike procesa rezanja i posvećuje najveća pažnja.22. u kojoj se izvodi plastično deformisanje materijala predmeta obrade i njegovo pretvaranje u strugotinu. plastično deformisanje strugotine i faktor sabijanja strugotine.5) % Q .kontakta grudne površine reznog klina alata i strugotine širine c.  Q3 =(2 . intenzitet razvoja procesa habanja reznih elemenata alata i strukturu i debljinu defektnog sloja.smicanja (primarna zona deformisanja). P Snaga pogonskog elektromotora: P = k = η 6 ⋅ 10 4 ⋅ η F1 ⋅ V .3.4 TERMODINAMIKA REZANJA 3. kW zavisi od otpora (F3. Snaga glavnog otpora rezanja: PF1 = 6 ⋅ 10 4 F1 ⋅ V . mm/min). Kako je brzina prodiranja jednaka nuli ili približno jednaka nuli. 52 .zona elastičnih deformacija (ispod zone smicanja).4. Više od 99. Snaga otpora prodiranja je snaga potrebna za savladavanje otpora prodiranja. N) i brzine pomoćnog kretanja (Vp.5 % energije (mehaničkog rada) utrošene na deformisanje materijala predmeta obrade i savlađivanje sila trenja na kontaktnim površinama reznog klina alata (grudnoj i leđnoj) pretvara se u toplotu. Generisana toplota (Q) je rezultat pojave četiri toplotna izvora (slika 3.5) % Q .

16.b). Najveći deo generisane toplote se odvodi strugotinom (slika 3.5 %Q Q 4=0.6) % q .5 %Q Q 3=2 .22.predmet obrade.80) % q .25) % q . Deo toplote se akumulira u površinskim slojevima i izaziva povećanje temperature slojeva.  q3 = (2 . odvodi deo ukupne generisane toplote. C a 2000 1500 1000 o ~elik sivi liv bronza 500 0 mesing alumin.5) % q . Pri primeni savremenih postupaka obrade visokim 53 .16. a pri obradi uz primenu SHP sredstvom i  q5 =(1 .površinski slojevi alata.10 %q a a) Toplotni ponori 100 Q.okolina (sredstvo za hlađenje i podmazivanje).5 %q q3=2 . Kod malih brzina rezanja količina generisane toplote koja se odvodi strugotinom i predmetom obrade je približno ista.strugotina.5 %Q Slika 3.6 %q q 2=2 . Toplotni izvori q1=68 . m/min b) Procentualni udeo odvođenja toplote Slika 3.25 %q q5=1 .80 %q q4 q1 q5 c q3 q2 q4=8 . m/min 200 V. toplotne provodljivosti materijala predmeta obrade i alata. Toplotni ponori (slika 3. % 80 60 40 20 0 50 100 150 strugotina predmet obrade rezni alat Srednja temperatura rezanja θsr.80 %Q a a Q4 Q2 Q3 Q 2=19 . OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Q1 Q 1=75 .rezni alat.3.10) % q .  q2 = (2 . Toplotni ponori i procentualni udeo odvođenja toplote Karakter odvođenja (distribucije) toplote zavisi od postupka obrade.15.  q4 = (8 . Sa povećanjem brzine rezanja smanjuje se količina toplote koja se odvodi predmetom obrade i alatom. dimenzija predmeta obrade i alata i sl. odvodi veći deo toplote generisane izvorom Q1 i deo toplote od izvora Q2 . brzine rezanja. 0 1000 2000 3000 4000 5000 Brzina rezanja V.3. Pri obradi bez primene SHP toplota se odvodi vazdušnim strujanjem u okolinu.a) su:  q1 = (68 .16. odvodi veći deo toplote generisane izvorom Q2 i deo toplote od izvora Q3 . odvodi toplotu generisanu izvorom Q4 i deo toplote od izvora Q2 i Q3 .

17 je evidentno da se različite tačke strugotine i grudne površine reznog klina alata nalaze na različitim temperaturama. Kod žilavijih materijala prouzrokovana je sabijanjem strugotine i raste sa porastom brzine rezanja. Temperatura bilo koje tačke u zoni rezanja zavisi od koordinata te tačke (x.Proizvodne tehnologije brzinama rezanja strugotina odvodi i do 95 % generisane toplote. tako da su alat i predmet obrade praktično hladni. strugotine i reznog alata i pojave karakterističnih temperaturnih polja i temperatura (slika 3. Svoj maksimum dostiže na polovini kontakta. Temperatura Θ1 nastaje kao posledica loma materijala odnosno raskidanja strukture osnovnog materijala predmeta obrade. Poznavanjem toplotnih izvora i ponora može se formirati i jednačina toplotnog bilansa procesa rezanja oblika: Q = Q1 + Q2 + Q3 + Q4 = q1 + q2 + q3 + q4 + q5 . Sa slike 3. funkcija koordinata te tačke (na primer tačke A). Temperatura Θ3 je temperatura kontakta površine strugotine i grudne površine reznog klina alata.b).17). za proučavanje procesa obrade rezanjem značajne su i:  temperature u karakterističnim tačkama zone rezanja (slika 3. y . Temperaturna polja pri obradi čelika U oba slučaja maksimalna temperatura je na sredini kontakta.18.2 Temperatura rezanja Generisana toplota u zoni rezanja dovodi do zagrevanja predmeta obrade.4. z) 50 o 100 150 o 850 o 800 o A 750 o 700 200 o 150 o 100 o 50 le đ na površ ina reznog klina grudna povr šina reznog klina Slika 3. Pored temperature u bilo kojoj tački. y. za razliku od temperaturskih oblasti ograničenih karakterističnim temperaturnim poljima. y. 850 o 900 400 o o o 800 o o 350 o A 500 o 600 200o 700 o 600 o 500 o 400 o 300 o 250 o 900 30 o o o o A (x. 54 .17.18. Temperatura otpora rezanja Θ2 nastaje u korenu strugotine kao rezultat sabijanja i deformisanja strugotine. Zato se često i naziva temperaturom brzine rezanja.a) i  srednja temperatura rezanja (slika 3. izotermama (krivama konstantne temperature). t ) . z . z) i vremena (t): θ = f ( x . 3.

strugotine ili predmeta obrade. Sve metode određivanja temperature rezanja se dele u tri grupe i to na metode: proračuna temperature rezanja. Metode merenja temperatura alata. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Na kontaktnoj površini leđne površine reznog klina alata i obrađene površi ne predmeta obrade javlja se kontaktna temperatura Θ4. 3. analogije i merenja temperature rezanja. i to na metode merenja:  srednje temperature rezanja i  temperature u tački (na pojedinim mestima).5. koju najčešće čini sredstvo za hlađenje i podmazivanje (3).18. metod mikroskopske analize. tačnije u uskom području alata.3.19): 55 . metod promene boje tankog sloja oksida. preciznih i pouzdanih metoda. metod poluveštačkih termoparova. m/min Slika 3. radijacijski ili optički metod. metod elektrotoplotne analogije i sl.21) čine: rezni alat (1). Temperatura zone rezanja je srednja temperatura rezanja Θsr.5 TRIBOLOGIJA REZANJA 3. m/min θ3 a θ sr b) Srednja temperatura 200 0 200 400 V. Za merenje srednje temperature rezanja najčešće se koriste metode: kalorimetarska. metod termoosetljivih boja ili premaza i metod prirodnih termoparova.1 Priroda triboloških procesa Osnovni tribomehanički sistem u obradi metala rezanjem (slika 3. Tribomehanički sistem ima dva kontaktna para (slika 3. Temperatura u karakterističnim tačkama i srednja temperatura rezanja Za određivanje vrednosti temperature rezanja postoji veći broj manje ili više tačnih. zavisno od toga da li se meri temperatura u zoni rezanja ili u tački. predmet obrade (2) i sredina. θ θ θ3 θ2 θ1 a θ3 θ4 θ1 a) Temperatura u tački θ 80% 10% 800 600 10% θsr 400 brzina rezanja V. strugotine i predmeta obrade se razvrstavaju u dve grupe. Za merenje temperature rezanja u tački primenjuju se: metod veštačkih termoparova.

V .normalna sila. To znači da se klizanje strugotine duž grudne površine odvija u različitim uslovima. Kretanje masa u procesu ostvarivanja kontakta U uslovima visokih toplotnih i mehaničkih opterećenja dolazi do razvoja procesa formiranja i raskidanja frikcionih veza (zavarenih spojeva) između materijala alata i 56 . F r .kontaktni par 1 . sile rezanja itd. Kontakt strugotine i grudne površine odlikuje: promenljiv kvalitet površina kontakta. Tribomehanički sistem u obradi metala rezanjem i kontaktni parovi Tribološki procesi na kontaktnim površinama grudne površine alata i predmeta obrade utiču na: karakter i intenzitet habanja alata.otpor prodiranja.sila trenja na grudnoj površ ini reznog klina alata FT Slika 3. tačnost obrade.sila trenja na leđnoj povr šini reznog klina alata F T .rezni alat 2 .Proizvodne tehnologije   prvi . od graničnog trenja (veoma retko.19. neravnomernost naprezanja (napona) i izmena temperature kontakta u širokim granicama od sobne do temperature topljenja.sredstvo za hla đenje i podmazivanje . Vst .predmet obrade 3 .brzina rezanja Slika 3.kontaktni par A A II .SHP FN strugotina grudna površina reznog klina alata Vst F r=F2 le|na površina reznog klina alata obra|ena povr{ina V F N . kvalitet obrađene površine.predmet obrade 2 .brzina strugotine.kontakt grudne površine reznog klina alata i strugotine i drugi .20. 3 1 .rezni alat 3 . skoro nikada) do potpunog mikrozavarivanja kontaktnih površina. 3 2 1 I .čestica alatnog materijala F t2 .kontakt leđne površine reznog klina alata i obrađene površine predmeta obrade.SHP F t2 1 2 . F2 .radijalna sila.

dovode do formiranja prevlake na površinskim slojevima reznog klina alata. difuziono habanje. utrošak rada na raskidanje veza i generisanje toplote. Posledica ovih pojava je gubitak energije. Osnovni mehanizmi habanja reznog klina alata 57 . volframa. 3. kobalta). Odlazak čestica alatnog materijala dovodi do habanja reznih elemenata alata.zavarenih spojeva. produkti sagorevanja legirajućih elemenata u sredstvu za hlađenje i podmazivanje i sl.oksidno habanje Slika 3. produkti habanja.abrazivno habanje 3 . OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM predmeta obrade. Poseban vid tribohemijskog habanja je koroziono habanje.adhezivno habanje 4 . + rezni alat 1 . različitih procesa između materijala predmeta obrade i alata i sl. Mikrorezanje se javlja u uslovima pojave tvrdih čestica (uključaka. Razaranjem prevlake nastaje i habanje alata.21.. Otuda se priroda trenja u procesu rezanja može razjasniti čestom pojavom i raskidanjem frikcionih veza . Aktivne komponente.frikcione veze 3) adhezivno habanje F predmet obrade 1 naponi promenljivi po znaku i intenzitetu _ 2 4 3 Brzina rezanja (Temperatura rezanja) Korak . Abrazivno habanje (2) je mikrorezanje površinskih slojeva reznog klina alata.5. u tečnom i gasovitom stanju. Tvrde čestice mogu biti i: delići strugotine. karbida. uticaja okoline.difuziono habanje 5) zamorno habanje 2 . mikroelement predmet obrade rezni alat predmet obrade alat 2) abrazivno habanje Ukupno habanje SHP rezni alat predmet obrade SHP .slika 3. atheziono habanje. Pored toga u procesu ostvarivanja kontakta nastaje i kretanje masa između elemenata tribomehaničkog sistema (odlazak čestica alatnog materijala sa strugotinom i obrađenom površinom predmeta obrade . Jedan od oblika tribohemijskog habanja je i difuziono habanje (1) nastalo kao rezultat međusobne difuzije pojedinih legirajućih elemenata materijala predmeta obrade i alata (ugljenika.3. oksida) u zoni rezanja.20)..21) se mogu podeliti na: ♦ mehaničko habanje: abrazivno habanje i mikrorezanje ♦ fizičko-hemijsko habanje: tribohemijsko habanje. oksidno habanje i habanje usled zamora.2 Habanje reznih elemenata alata Mehanizmi habanja reznih elemenata alata (slika 3. Najčešći vid tribohemijskog habanja je oksidno habanje (4) nastalo kao rezultat difuzije ili athezije kiseonika u površinske slojeve. Tribohemijsko habanje je rezultat hemijskog dejstva sredstva za hlađenje i podmazivanje.

Odlazak čestica alatnog materijala sa strugotinom. H1 H2 a) Habanje b) Krzanje c) Deformisanje Slika 3. uglavnom.slika 3.23 i 3. a njegov intenzitet raste sa porastom temperature rezanja.22) i rezultat je:  plastičnog deformisanja reznog vrha alata.1 mm i razaranje odvajanje čestica dimenzija iznad 1 mm. odlamanje odvajanje čestica dimenzija 0. Karakteristično je za obradu alatima od brzoreznog čelika bez primene sredstva za hlađenje i podmazivanje. Osnovni oblici gubitka rezne sposobnosti alata Plastično deformisanje reznog klina nastaje pri visokim toplotnim i mehaničkim opterećenjima i manifestuje se izmenom oblika kontaktnih površina alata (povijanje grudne i pojava ispupčenja na leđnoj površini reznog klina alata). Tri osnovna oblika habanja reznih alata (slika 3. Habanje reznih elemenata alata predstavlja gubitak rezne sposobnosti alata (slika 3. Zamorno habanje nastaje u uslovima dinamičkih opterećenja. ♦ habanje isključivo po leđnoj površini reznog klina alata u vidu pojasa habanja odgovarajuće širine. čelika sklonih pojavi naslage. obradi većim dubinama rezanja i pri primeni sredstva za hlađenje i podmazivanje i sl.) i nije funkcija vremena rada. jer dovodi do brzog otkaza alata. Odvajanjem delića stvaraju se karakteristične jamice i krateri ("pitting").23).zavarenih spojeva na površinama u kontaka alata i strugotine. odlamanja ili razaranja reznog klina alata i  habanja reznog klina alata. neravnomernosti dubine rezanja.  krzanja. Karakteristično je za završnu obradu i ♦ opšti oblik habanja (habanje i po leđnoj i po grudnoj površini reznog klina alata). Ta promena se manifestuje preko pojave: kratera na grudnoj i pojasa habanja na leđnoj površini reznog klina alata.24) su: ♦ habanje isključivo po grudnoj površini reznog klina alata u vidu kratera. posebno u uslovima pojave naslage. Krzanje je odvajanje čestica dimenzija do 0. Atheziono habanje je prisutno na svim temperaturama.3 .22. Manifestuje se pojavom mikropukotina koje prerastaju u makropukotine i dovode do odvajanja sitnih delića alatnog materijala. Javlja se. obrađenom površinom i sredstvom za hlađenje i podmazivanje dovodi do promene oblika reznog klina alata (habanja alata . kod krtih alatnih materijala (rezna keramika. tvrdi metali na bazi TiC i sl.3 mm. Karakteristično je za obradu krtih materijala. Dinamička opterećenja su rezultat nedovoljne krutosti i stabilnosti elemenata tehnološkog sistema. odlamanje i razaranje reznog klina je nepovoljan oblik trošenja alata.Proizvodne tehnologije Atheziono habanje (3) je proces nastanka i razaranja frikcionih veza . Krzanje. 58 . nehomogenosti strukture materijala predmeta obrade i sl.

već e vrednosti dubine i brzine rezanja c) Op šti oblik habanja: srednje vrednosti koraka i brzine rezanja d) Opš ti oblik habanja: Abrazivni.24. Oblici habanja reznih elemenata alata strugarski nož .krater abeh- b LP .23.pojas habanja dubina kratera širina kratera polož aj kratera širina pojasa habanja e LP h a) Pojas habanja na leđnoj povr šini: Krti materijali. obojeni i laki metali i legure e) Deformisanje: Vrlo velike vrednosti brzine rezanja f) Krzanje: Ploč ice od tvrdog metala i rezne keramike Slika 3.3. Oblici habanja reznih alata 59 . OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM a GP GP . male vrednosti koraka i brzine rezanja b) Krater na grudnoj povr š ini: žilavi materijali.op šti oblik habanja pro širiva č razvrtač valjkasta glodala spiralna burgija vretenasta glodala zup časti no ž odvalno glodalo Slika 3.

{irina kratera e .dubina kratera b .{irina pojasa habanja Slika 3. » površinski ili dvodimenzionalni i » zapreminski ili trodimenzionalni.26) su: površina poprečnog preseka kratera na grudnoj površini Ag i površina poprečnog preseka pojasa habanja na leđnoj površini Ap. hL pomoć na rezna ivica glavna rezna ivica leđna povr š ina grudna povr šina h2 hr h3 a) Oblik habanja leđne površine S leđna povr š ina leđna povr š ina S S c) Radijalno habanje b) Koncentrisano habanje Slika 3. b) i/ili širine pojasa habanja na leđnoj površini (h). Koncentrisano habanje (slika 3. To su: » linijski ili jednodimenzionalni. slika 3.26) su zapremina pohabanog materijala sa: grudne (Vg) i leđne površine reznog klina (Vp). Parametar habanja može biti i masa pohabanog materijala: sa grudne površine reznog klina. Koncentrisano i radijalno habanje reznog klina alata Proces habanja reznih elemenata alata može se pratiti brojnim parametrima koji se dele na:  direktne i  indirektne parametre habanja. Linijski parametri su osnovni parametri habanja. Linijski. Direktni parametri habanja su parametri kojima se prati promena oblika reznog klina alata.Proizvodne tehnologije Pored osnovnih javljaju se i drugi oblici habanja kao što su: zaobljenje reznog vrha. radijalno habanje. najčešće u zoni prelaza sa pomoćne na glavnu reznu ivicu. sa leđne površine ili ukupna masa pohabanog materijala.26. 60 e h max h1 hL `ljebovi . Zapreminski parametri habanja (slika 3. površinski i zapreminski parametri habanja reznog klina alata Površinski parametri habanja (slika 3. koncentrisano habanje na leđnoj površini reznog klina itd.25.srednja {iri na poj asa habanja i= n 1 hsr = hi n i=1 ∑ hsr b h Ap Vp a . Njima se prate promene dimenzija kratera na grudnoj površini reznog klina alata (a.26.25) se manifestuje pojavom niza žljebova.polo`aj kratera h . a Ag Vg h sr .

ustaljenog ili normalnog habanja i III.27. Posledica je usporavanje intenziteta razvoja procesa habanja i pojava zone ustaljenog ili normalnog habanja. II. Indirektni parametri habanja Za praćenje habanja reznih elemenata alata koriste se: direktne i indirektne metode. 61 . nastalim kao posledica relativno male mase reznog klina alata. otpora rezanja. sa vremenom. kako toplotnih tako i mehaničkih. Tri osnovne zavisnosti su: krive habanja. Rz ΔD T (h) srednja visina neravnina F1 q T (h) promena dimenzije . naglog porasta širine pojasa habanja ili katastrofalnog habanja.28). već samo mogu ukazati na momenat zatupljenja alata. promena u procesu rezanja i sl.3. Kriva habanja ukazuje na tri karakteristične zone habanja reznih elemenata alata i to zone: I. U zoni inicijalnog habanja intenzitet habanja je prouzrokovan visokim specifičnim toplotnim i mehaničkim opterećenjima. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Indirektni parametri habanja (slika 3. otpora rezanja. Indirektne metode su metode praćenja promene: parametara hrapavosti obrađene površine. intenziteta i otpornosti na habanje. krivom promene širine pojasa habanja na leđnoj površini reznog klina alata. Proces habanja se matematički modelira korišćenjem funkcionalnih zavisnosti promene parametra habanja sa vremenom. Direktne metode praćenja habanja reznih elemenata alata su metode koje obezbeđuju merenje parametera habanja reznih elemenata alata. najčešće. temperature rezanja i sl. inicijalnog (početnog) ili ubrzanog habanja. Razvoj procesa habanja reznih elemenata alata sa vremenom se prikazuje. U drugoj fazi alat poprima drugi oblik tako da je masa reznog klina veća. Retko se primenjuju i ne mogu obezbediti praćenja procesa habanja.ta čnost glavni otpor rezanja T (h) T (h) temperatura rezanja Slika 3. To su metode praćenja promena na predmetu obrade i u procesu rezanja. To prouzrokuje smanjenje specifičnih opterećenja.. kao što su promene: hrapavosti obrađene površine. jer je alat potpuno oštar. dimenzija predmeta obrade. To su: masene. temperature rezanja i sl. dimenzija predmeta obrade (tačnosti obrade). poznatom pod nazivom kriva habanja (slika 3. mikroskopske. metode otisaka i radioaktivne metode.27) su parametri koji se odnose na praćenje promena na predmetu obrade.

⎟ = C2 ⋅ z2 ⋅T 2 ⎝ dT ⎠II 62 . Alat. i njegov lom.zona katastrofalnog habanja hk h1 I T1 II Tk III T. odnosno do trajne neupotrebljivosti alata. T1 ≤ T ≤ T .zona ustaljenog habanja III . po pravilu. Krive habanja se analitički mogu aproksimirati. II ∴ h = C2 ⋅T z2 + C3 .Proizvodne tehnologije h h. pa može doći do pojave krzanja. funkcijom oblika: VB = C ⋅ a x ⋅ S y ⋅V z ⋅T p . bez obzira na izabrani parametar habanja. Rezni klin alata se menja.28). T1 ≤ T ≤ T . Krive habanja se mogu matematički prikazati i polinomima trećeg ili višeg reda: h = a1 ⋅ T + a2 ⋅ T 2 + a3 ⋅ T 3 . min h h T T h=0 h1 hk mogu ći oblici krivih T habanja Slika 3. Principijelni oblik krive habanja U trećoj fazi (katastrofalno habanje) dolazi do naglog porasta širine pojasa habanja.. što znači da njegova vrednost zavisi od dubine rezanja.zona inicijalnog habanja II . brzine i vremena rezanja (postojanosti alata) i sl.29).28. sa dve parabole oblika: I ∴ h = C1 ⋅ T z1 . ⎟ = C1 ⋅ z1 ⋅T 1 dT ⎝ ⎠I ⎛ dh ⎞ z −1 II ∴ III = ⎜ . koraka. Na osnovu funkcionalne zavisnosti krive habanja h = f (T) proizilazi i intenzitet habanja reznih elemenata: ⎛ dh ⎞ z −1 I ∴ II = ⎜ . Primenom polinoma dobija se jedinstvena zavisnost u sve tri faze habanja. zbog pojave kritične vrednosti parametra habanja. Promena širine pojasa habanja u jedinici vremena predstavlja intenzitet habanja (slika 3.T sistemu (slika 3. 0 ≤ T ≤ T1 . Izabrani parametar habanja može se prikazati u funkciji uslova obrade i elemenata režima obrade. mm I . međukristalnih promena i sl. gubi rezne sposobnosti i postaje neupotrebljiv. z1 < 1 . 0 ≤ T ≤ T1 . tako da bi dalji rad značio. z2 > 1 . u koordinatnom h .

obezbediti maksimalnu ekonomičnost i proizvodnost obrade i sl.30). Kriva habanja i otpornosti na habanje reznih elemenata alata Za dati kriterijum zatupljenja hk.relativne metode zasnovane su na upoređivanju ispitivanog i referentnog alata. Izbor alata za konkretne uslove obrade rezanjem podrazumeva izbor: vrste. min I. 0 ≤ h ≤ h1 . min T1 T. uz poznavanje i triboloških karakteristika (kvaliteta) alata. min T II R. obezbediti zahtevani kvalitet obrade (tačnost obrade i kvalitet obrađene površine).krzanje ili lom alata (nastaje pri visokom stepenu pohabanosti alata). i materijala alata. Kompleksne metode su metode sistematskog ispitivanja alata i formiranja tehnoloških baza podataka.29. tačnost obrade i sl. može se odrediti postojanost alata T. kvalitet obrađene površine. Komparativne metode ili indeksne . čiji je indeks kvaliteta 100. brzina rezanja i troškovi obrade i dopunski kriterijumi: otpori rezanja. Za upoređivanje se koriste osnovni: postojanost alata. Kod utvrđivanja kriterijuma zatupljenja alata treba: izbegavati nepotrebna oštećenja alata . Proizilazi na osnovu funkcionalne zavisnosti krive habanja oblika T = f (h) i određena je relacijom: ⎛ dT ⎞ u −1 I ∴ RI = ⎜ . na bazi krive otpornosti na habanje. mm min h1 I=f(T) I II Slika 3. Kriva habanja i intenziteta habanja reznih elemenata alata Vreme rezanja u toku koga se parametar habanja promeni za jedinicu dužine predstavlja otpornost na habanje (slika 3. temperature rezanja. min mm R1 I II R=f(T) T1 I h h1 h. jer ista predstavlja površinu ispod krive. 63 . mm Slika 3. Ispitivanje triboloških karakteristika alata se zasniva na primeni dve grupe metoda: kompleksnih i komparativnih metoda. dimenzija. ⎟ = K 2 ⋅ u2 ⋅ h 2 dh ⎝ ⎠II T. mm h1 T hk h. h1 ≤ h ≤ h . oblika. ⎟ = K1 ⋅ u1 ⋅ hT 1 ⎝ dh ⎠I ⎛ dT ⎞ u −1 II ∴ RII = ⎜ .30. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM h. Kriterijum zatupljenja alata definiše trenutak prekida procesa rezanja i zamene alata novim ili preoštrenim.3. mm h h1 II I T T1 T.

na primer. materijal dobre obradljivosti u obradi struganjem može da ima nisku obradljivost.Proizvodne tehnologije Osnovna veličina za utvrđivanje triboloških karakteristika alata je postojanost alata (T).5. Postojanosti alata (TA. Obradljivost materijala je relativna osobina materijala predmeta obrade. 64 .31.). alat A). h A B hk 100 T Ia T I aB = TB ⋅ 100 TA 100 A B TA TB T A lat Slika 3. Ispitivanje obradljivosti materijala se zasniva na primeni dve grupe metoda: ♦ komparativnih i ♦ kompleksnih metoda. otpora rezanja. Međutim. troškova obrade. na primer.metode relativne obradljivosti su zasnovane na upoređivanju obradljivosti ispitivanog i referentnog (etalon) materijala. Krive habanja pri primeni različitih alata 3. koja se definiše kao lakoća kojom se izvodi obrada.31). otpornost na habanje i sl. pri komparativnim ispitivanjima. Postojanost alata određena je oblikom krive habanja i kriterijumom zatupljenja alata (slika 3. u obradi provlačenjem i sl.3 Obradljivost materijala Projektanti i konstruktori različitih delova i elemenata pri izboru materijala posebnu pažnju obraćaju samo na osobine materijala (tvrdoća. žilavost. Kompleksne metode su metode sistematskog ispitivanja obradljivosti i formiranja tehnoloških baza podataka. otpornost na koroziju. čiji je indeks obradljivosti 100. cena i kvalitet projektovanih i konstruisanih elemenata zavise i od obradljivosti materijala. Na osnovu krivih habanja za različite alate (alate od različitih alatnih materijala) identifikuju se odgovarajuće postojanosti alata i određuje indeks triboloških karakteristika alata: T T I aB = B ⋅100. TA Pri tome je jedan od alata etalon alat (npr. Pojam obradljivosti materijala je složen i razmatra se istovremeno sa više aspekata i u različitim uslovima obrade. Kriterijumi za ocenu obradljivosti materijala predmeta obrade. temperature rezanja. čiji je indeks triboloških karakteristika 100. Tako. i TB) su određene na bazi zadatog kriterijuma zatupljenja alata hk. se formiraju na osnovu: postojanosti alata. zatezna čvrstoća. Komparativne metode ili indeksne . ekonomične brzine rezanja. parametara hrapavosti obrađene površine i sl.

3. tribologiji i ekonomici rezanja.32) i utvrđenih kriterijuma zatupljenja alata identifikuju se vrednosti postojanosti alata (TE i TA) pri obradi različitih materijala. termodinamici. Krive habanja i indeks obradljivosti materijala Ako se indeks obradljivosti materijala A (etalon materijala) označi sa 100 tada je indeks obradljivosti materijala B: TB IT ⋅100 . dugotrajna i skupa ispitivanja.4 Sredstva za hlađenje i podmazivanje . uz veliki utrošak raspoloživih resursa. p SHP p a) Poli vanjem preko strugoti ne SHP p c) Pod viskom pri tiskom kroz rezni alat SHP p SH P SHP p b) Pod pri tiskom u pravcu grudne i le| ne povr{ine d) Unutra{nje hl a| enje kroz dr{ku alata Slika 3.5. 3. Na osnovu formiranih krivih habanja za različite materijale (slika 3. h A hk B 100 T IT = Im mB TBi ⋅ 100 TAi 100 A B TA TB T materijal Slika 3.SHP Sredstva za hlađenje i podmazivanje predstavljaju treći element tribomehaničkog sistema u obradi rezanjem (slika 1. Zato se i koriste za sistematska i sistemska ispitivanja usmerena formiranju tehnoloških baza podataka (TB) neophodnih za razvoj računarski podržanih sistema projektovanja tehnologija. Primena SHP počela je još u ranim fazama razvoja procesa obrade metala rezanjem sa ciljem da se oblivanjem prostora u kome se izvodi proces rezanja prvenstveno odvede generisana toplota. koje obezbeđuju kompleksna znanja o mehanici.33. Odlikuju ih kompleksna. mB = TA Kompleksne metode su metode utvrđivanja skupova funkcija obradivosti.32. a zatim smanji trenje na kontaktnim površinama alata. slika 3.33. kao i kvalitetu obrade. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Postojanost alata je jedan od osnovni pokazatelja za definisanje indeksa obradljivosti materijala. Dovođenje SHP i hlađenje alata i predmeta obrade 65 .13).

59) kao što su: mahaničko dejstvo.sprečavanje neželjenih pojava u procesu obrade.toplotna provodljivost. efektivno da podmazuje kontaktne površine alata i predmeta obrade i da pri svemu tome ne utiče negativno na radnika. bilo kojom vrstom obrade metala rezanjem. Eksperimentalna ispitivanja su pokazala da se pri veoma malim brzinama rezanja može formirati noseći film SHP i da se u tim slučajevima intenzitet trenja smanjuje i do 80 %. Međutim. difuziono dejstvo i spirajuće dejstvo. je još uvek nedovoljno razjašnjen. Tribološki procesi koji se u ovakvim uslovima razvijaju dovode do intenzivnog trošenja alata i pojave velikih neravnina na obrađenoj površini.sposobnost smanjenja trenja i ♦ zaštitna sposobnost . ne rastvaraju sredstva za podmazivanje (maziva) i ne dovode do drugih negativnih reakcija i sl. obrazovati penu itd. 66 . zbog pojave visokih temperatura i kontaktnih pritisaka pri kojima se razara noseći film i ostvaruje direktni kontakt alata i predmeta obrade. Oblivajući strugotinu. ♦ sposobnost podmazivanja . pri primeni SHP. pored ostalog. Efekat hlađenja zavisi od načina dovođenja (slika 3. Mehanizam podmazivanja kontaktnih površina alata. SHP odvodi deo generisane toplote u zoni rezanja.). SHP treba da: spreče pojavu korozije na elementima tehnološkog sistema. Vrste SHP Razvoj SHP zasniva se na stvaranju fluida koji može efikasno da hladi zonu rezanja (odvodi generisanu toplotu). Smanjenje trenja formiranjem nosećeg (uljnog) filma nekog fluida između kontaktnih površina obezbeđuje se kod većine kliznih parova (slika 3. alat i predmet obrade. koja zavisi od njihove zaštitne sposobnosti. elemente tehnološkog sistema i okolinu.predmet obrade FN rezni alat V SH P Slika 3. pri porastu brzine rezanja mogućnosti formiranja nosećeg filma su svedene na minimum. ostvaruje se u uslovima koje karakterišu visoke temperature rezanja i visoki pritisci na kontaktnim površinama alata i predmeta obrade. i količine generisane toplote koja se razvija u zoni rezanja i pritiska između kontaktnih površina. zadrže stabilnost u procesu obrade (ne smeju se razlagati. Intenzitet razvoja triboloških procesa je funkcija. Noseći . ne poseduju neprijatan miris. FN element 1 element 2 kl izni par V uljni fil m predmet obrade rezni alat .34).Proizvodne tehnologije Uklanjanje viška materijala sa predmeta obrade. U procesu rezanja prisutni su i drugi mehanizmi dejstva SHP (slika 3. mehanizmi dejstva i uloga (time i karakteristike) SHP: ♦ sposobnost hlađenja . smanjujući temperaturu rezanja.34.uljni film u uslovima trenja klizanja i obrade rezanjem Sredstva za hlađenje i podmazivanje imaju i značajnu zaštitnu ulogu. vrste i kvaliteta SHP itd.33). spreče stvaranje otrovnih para i negativne reakcije na koži radnika. Zato su osnovni zadaci.

. Čista ulja za rezanje su mineralna ulja sa ili bez aditiva. emulgatora i vode. koncentracije SHP. izaziva koroziju i sl. tako da je efekat hlađenja izuzetno mali. i zavisi od: vrste obrade.sintetička i polusintetička sredstva sadrže i odgovarajuće dodatke . Koriste u proizvodnim operacijama u kojima je bitna sposobnost podmazivanja i antikoroziona stabilnost SHP (provlačenje. materijala alata. prozirne ili transparentne emulzije i mlečne emulzije sa EP aditivima (aditivi visokog pritiska). Hemijska ili sintetička sredstva su rastvori neorganskih i organskih materija u vodi sa ili bez aditiva za poboljšanje triboloških i drugih karakteristika sredstva. pri relativno niskim vrednostima otpora rezanja. Mineralna ulja imaju izvanredna podmazujuća svojstva. bušenje.). njihova termička provodljivost i specifična toplota su izuzetno niske..neprozirne emulzije. Izbor SHP podrazumeva izbor pre svega: vrste SHP. jer ima visoku termičku provodljivost i specifičnu toplotu. Dele se na: » hemijska .  hemijska . U ovim uslovima obrade primarna je sposobnost hlađenja (struganje. deluju antikoroziono na elemente tehnološkog sistema.. Uljne emulzije. Koriste se u proizvodnim operacijama koje se izvode velikim brzinama rezanja. glodanje.).sintetička SHP za brušenje i » hemijska . Dele se na: » mlečne . materijala predmeta obrade i sl.. Uljne emulzije su mešavina mineralnih ulja. Polusintetička sredstva sadrže manju količinu mineralnih ulja od uljnih emulzija i veću količinu emulgatora i površinski aktivnih molekula od hemijskih. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Efikasno hlađenje obezbeđuje voda. bušenje i glodanje.3. podmazuju i klizne parove. hemijska . voda ima izuzetno slaba podmazujuća svojstva.sintetička SHP za struganje. Ali.aditive: » emulgatore (stvaranje kvalitetne emulzije). tipa aditiva. ispira sredstva za podmazivanje elemenata i sklopova. Dele se na: » aktivna sa EP aditivima i » neaktivna sa EP aditivima. izrada zupčanika. Međutim. koja se mogu razvrstati u tri grupe:  uljne emulzije. » baktericide (sprečavanje biološkog zagađenja sredstva) i » EP aditive (obezbeđenje mogućnosti primene sredstva u uslovima obrade sa visokim kontaktnim pritiscima). » » čiste mlečne.sintetička sredstva i  čista ulja za rezanje. » inhibitore korozije (sprečavanje pojave korozije). » antipenušavce (sprečavanje penušanja sredstva). Rešavanje ova dva suprotna zahteva dovelo je do razvoja niza SHP. 67 . U ovu grupu spadaju i masna ulja.

odložiti i odstraniti.odstranjivanje Slika 3.odlaganje . hemikalije i drugi vidovi organskih i neorganskih zagađivača životne sredine. prečišćavanjem i poštovanjem propisa. 68 . cigarete.) i biološka (bakterije i gljvice) zagađenja SHP u toku pripreme i korišćenja dovode do velikog broja posledica.regener acija (recikla` a) . čime se sprečava zagađenje životne sredine i stvaraju podloge za razvoj i izgradnju sistema zaštite životne sredine prema zahtevima standarda upravljanja kvalitetom (standardi ISO 9000 i ISO 14000) i međunarodnih konvencija u oblasti zaštite životne sredine. Strukturni elementi proizvodnog procesa Višestruko negativno delovanje SHP na čoveka. kafa. koncentracija i sl.35). pojavi korozije na elementima tehnološkog sistema. promeni boje i stabilnosti SHP.evidencija . pored izrade delova i proizvoda. stalnom kontrolom. Osnovu ekološkog sistema poslovanja sredstvima za hlađenje i podmazivanje čini sistem održavanja propisanih osobina SHP sastavljen iz dva nivoa zaštite.). Posledice se ogledaju u pojavi neprijatnog mirisa i isparenja. To iz razloga što neorganska (strugotina. kvalitetnom pripremom SHP.Proizvodne tehnologije Osnovna veličina kojom se ocenjuju tribološke karakteristike SHP je postojanost alata (T). Sve vidove otpada treba evidentirati. h SH P A SH P B hk 100 IT shp TB IT ⋅ 100 shpB = TA 100 SH P SH P A B TA TB T SH P Slika 3. organska (papir. Krive habanja pri primeni različitih SHP Ekološki aspekti primene SHP Proizvodne procese.36) kao što su: otpadne vode. a drugi prečišćavanje i regeneracija SHP.37). sprečavanjem zagađenja izborom SHP (vrsta. prašina i sl. tehničkih uslova i standarda. prati i pojava različitih tipova otpada (slika 3. penušanja. Smanjenje nivo zagađenja se postiže revitalizacijom sistema podmazivanja mašine (sprečavanje ili svođenje na minimum mogućnosti prodiranja SHP i drugih ulja u SHP). Postojanost alata određena je oblikom i položajem krive habanja i kriterijumom zatupljenja alata (slika 3. alergija i drugih štetnih dejstava SHP. osnovni i pomo} ni materij al energija voda znanje PRO IZ VOD NI PROCES proizvodi usluge strugotina otpadna SHP ostal i otpad . Prvi nivo je smanjenje svih zagađenja SHP. infekcija.). produkti habanja. ulja i emulzije. hrana i sl. elemente tehnološkog sistema i radnu i životni sredinu zahteva razradu ekološkog sistema primene SHP u cilju ekološke zaštite životne sredine (slika 3.36.35.

pokazatelji sklonosti ka reagovanju sa neč istoćama .miksera (slika 3.3. emulgatora.  skladištenje. aditiva) u vodu.moguć nost razgradnje . Rezna ulja su najčešće već pripremljena za upotrebu.pokazatelji korozionog delovanja SHP ekološ ka zaš tita ž ivotne sredine ekolo ška za štita prirode . OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM obaveze preduzetnika zaš tita ljudi zaš tita životinjskog sveta zaš tita na radu za štita ž ivotne sredine za štita prirode EKOLO Š KA ZA ŠTITA ekološ ka zaš tita radne sredine .  primenu proizvodne opreme sa sistemima za razgradnju i regeneraciju SHP.moguć nost reciklaž e ekološ ka zaš tita ž ivotinjskog sveta .pokazatelji isparljivih gasova nastalih sagorevanjem SHP .38) ili postupaka mešanja. primenom specijalnih uređaja .pokazatelji dermatološkog uticaja SHP . koloidnog mešanja i sl. regeneracije (reciklaže) SHP.pokazatelji ekološ kih troškova Slika 3. homogenizacije. Emulzije se pripremaju od koncentrata rastvaranjem u vodi ili od vodenih rastvora različitih komponenata.pokazatelji aktivnosti EP aditiva .37. 69 . razgradnje.pokazatelji sadrž aja opasnih materija u SHP . Sistem ekološke zaštite životne sredine Poslovanje sa sredstvima za hlađenje i podmazivanje Savremeni sistem poslovanja sredstvima za hlađenje i podmazivanje zahteva poznavanje metodologije poslovanja SHP koja obuhvata:  izbor SHP sa tribološkog i ekološkog aspekta. Postupak i kvalitet pripreme SHP zadatog sastava i karakteristika određuje vek trajanja i tehnološku efektivnosti SHP u procesu obrade. ultrazvučne disperzije.  primenu tehnologija prečišćavanja.  razradu novih postupaka projektovanja proizvodnih procesa koji uključuju ekološki aspekt primene SHP i sl. praćenje i kontrolu SHP.sadrž aj mineralnog ulja u SHP . pripremu. Osnovnu pripreme čini uvođenje komponenti SHP (koncentrata.

Proizvodne tehnologije 12 5 4 3 1 6 7 2 8 NE → 9 10 11 DA → Slike 3. H EMI JSK E FLO TA CI JA CENTRI FU GI RA NJE SPA LJI VA NJE RAZ GRAD NJA SHP FI LTRI RA NJE DESTIL ACIJA EL EKTRO LI ZA Slika 3. Postupci razgradnje SHP 70 .39. izdvajanja nerastvorljvih ulja iz emulzija i rastvora.39. slika 3.38. SHP mikser razvijen u LOMT -u Mašinskog fakulteta u Kragujevcu Prečišćavanje. razgradnja i regeneracija (reciklaža) SHP se sastoje u primeni različitih principa i postupaka: izdvajanje mehaničkih nečistoća. izdvajanja vode iz čistih reznih ulja i kompleksne razgradnje i regeneracije (reciklaže) SHP. uništavanja mikroorganizama.

koncentričnost. koaksijalnost i simetričnost) i tačnosti obrtanja (tačnost. Odstupanja položaja površina su odstupanja međusobnog položaja u odnosu na idealni. odstupanja i sl. obradnog procesa. kružnost i ravnost obrtanja). dimenzije.dimenzija. Osnovni cilj ekonomične proizvodnje. Odstupanje oblika je odstupanje stvarnog oblika od idealnog. i ne mogu se unapred predvideti. retko sistematskog. položaja i mera .površinskom sloju i geometrijske greške obrade. pravilnim izborom tehnologija i parametara obrade mogu se svesti na minimum. Greške obrade su slučajnog karaktera. 243. Neki primeri označavanja odstupanja oblika na crtežu. funkcionalnost. prema standardu JUS M. Pri obradi rezanjem se javljaju greške u mikrostrukturi .40) su: makrogeometrijske i mikrogeometrijske greške.41.3. su prikazani na slici 3. Geometrijske greške obrade Mikrogeometrijske greške se odnose na hrapavost obrađene površine. cilindričnost. izrade i obrade. je proizvoditi delove samo onoliko tačno koliko je potrebno. Dozvoljena odstupanja oblika su pravost. u granice dozvoljenih odstupanja. 244 i 246.41) su odstupanja: pravca (paralelnost. klasa tačnosti. oblik linije i oblik površine. pripremka i sl. ravnost. upravnost i ugao nagiba). sa minimalnim troškovima obrade. 3. Uslovljena je zahtevima konstruktivne dokumentacije (oblik. Dozvoljena odstupanja položaja (slika 3. i funkcije su velikog broja uticajnih faktora. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM 3.1 Tačnost obrade Tačnost obrade je stepen podudarnosti (bliskosti) obrađenih delova i modela definisanog konstruktivno-tehnološkom dokumentacijom.odstupanja: oblika. Geometrijske greške obrade (slika 3. Međutim. a ne koliko je moguće. Kvalitet izrade i obrade je jedan od uslova za postizanje visokog nivoa kvaliteta proizvoda i obuhvata:  tačnost obrade i  kvalitet obrađenih površina. a makrogeometrijske na tačnost .40. mesta (lokacija.6. zamenljivost delova i sklopova itd.). kružnost. M AK RO GEO MET RI JSKE GRE[ KE Gre{ka oblika Gre{ka mer e M IK ROG EO METRIJSKE GRE[ KE H r apavost Gre{ka polo` aja T T T T Slika 3. A1.6 KVALITET OBRADE Kvalitet proizvoda je kompleksan pokazatelj i funkcija je kvaliteta: konstrukcije dela. različito za svaki obradni sistem. Ova dva kompleksna pokazatelja kvaliteta obrade su u međusobnoj zavisnosti. obradnog sistema. 71 .

42. površina iza reznog alata.6. SGS U GS 1 2 3 4 5 6 Ja{} erici n [ malc Slika 3.04 toler ancija oblika linije toler ancija cilindr i~nosti Slika 3. Primeri označavanja odstupanja oblika 3. Fizičke i hemijske osobine sloja se znatno razlikuju od osnovnog materijala. od dva dela: ♦ spoljašnjeg graničnog sloja i ♦ unutrašnjeg graničnog sloja.05 mm je tanak strukturno izmenjen prelazni sloj materijala u odnosu na strukturu materijala pre obrade. Spoljašnji granični sloj debljine oko 0. promene hemijskog sastava.0001 . nastalih nakon reakcije obrađene površine sa sredinom u kojoj se izvodi proces obrade.Proizvodne tehnologije 0. kao i sloja oksida. 72 R . Sastavljen je od apsorbovane vode. mehaničkih karakteristika.42). pojave zaostalih napona i drugih defekata sloj se često naziva i defektnim slojem.2 Kvalitet obrađene površine Izlazna površina iz tribomehaničkog sistema u obradi metala rezanjem je uvek obrađena površina. To je tanak sloj materijala sastavljen. fizičko-hemijskih i drugih međudejstava. po Schmalz-u.41. Zbog strukturnih promena.1 toler ancija za ravnost 0.0. a promene su rezultat ukupnih toplotnih i mehaničkih opterećenja. Pod obrađenom površinom se podrazumeva površinski sloj materijala ispod površine nastale obradom (slika 3.1 0.0.01 .01 toler ancija za pravost 0. ulja. gasova i drugih organskih jedinjenja. Obrađena površina prema Šmalzu i Jašćericinu Unutrašnji granični sloj debljine oko 0.1 tol erancija za kru` nost tolerancija obli ka povr{ ine 0.1 0.001 mm je sloj koji razdvaja metalnu površinu predmeta obrade od atmosfere ili nekog naležućeg čvrstog tela.

valovitost i hrapavost) i  fizičkomehaničke karakteristike površinskog sloja (struktura. Fizičkohemijsko stanje površinskog sloja ocenjuje se parametrima koji karakterišu strukturu. habanja reznih elemenata alata. stanja reznih ivica alata. Poprečna i uzdužna hrapavost obrađene površine Parametri hrapavosti obrađene površine Za praćenje hrapavosti obrađene površine postoji više od 30 parametara. među kojima odlučujuću ulogu ima plastično deformisanje. uz du `n ah 73 . naprezanja i sl.43) su:  valovitost i  hrapavost obrađene površine.43. Valovitost i hrapavost obrađene površine Hrapavost obrađene površine čine neravnine kod kojih je odnos koraka (S = 2 . Dve grupe pokazatelja kvaliteta obrađenih površina su:  geometrijske (odstupanje oblika. posebno oblika alata. naslage. Geometrijski parametri podrazumevaju odstupanja od geometrijski pravilnog makro i mikro novoa. otvrdnjavanje i zagrevanje predmeta obrade. vibracija. A1. krutosti elemenata tehnološkog sistema i sl. Hrapavost obrađene površine Osnovne karakteristike mikrogeometrije obrađene površine (slika 3. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Osobine površinskog sloja su rezultat dejstva složenog i međusobno uslovljenog kompleksa kinematskih i fizičkohemijskih faktora. S S V V Hv ra pa vo st popre~na hrapavost S popre~na hrapavost Slika 3.03 .3. Valovitost obrađene površine je definisana neravninama kod kojih je odnos koraka (Sv) i visine neravnina (Hv) iznad 40 (Sv / Hv ≥ 40). mikrotvrdoća. zaostali naponi). Razlikuje se poprečna i uzdužna hrapavost. Sv S Slika 3. Hrapavost obrađene površine je skup svih neravnina koje obrazuju reljef površine u granicama odabranog isečka takve veličine da su eliminisane greške oblika i valovitosti.800 μm) i visine neravnina (H=0. Prema JUS standardima (JUS M. deformacije.400 μm) ispod 40.44. 020) parametri hrapavosti se dele na: osnovne i dopunske. fazni i hemijski sastav. Hrapavost površine zavisi od uslova rezanja.

. y 0 y1 . zbir kvadrata odstupanja svih tačaka profila minimalan: i =1 ∑ y i2 → min ..45) je srednja aritmetička vrednost odstupanja svih tačaka efektivnog profila (y1..45) je rastojanje dve paralelne prave sa srednjom linijom profila. Srednje aritmetičko odstupanje profila od srednje linije profila . Srednja visina neravnina .Rz (slika 3. y2. − 5 5 74 Rmax Ra .46) je razlika srednjih aritimetičkih vrednosti pet najviših i pet najnižih tačaka profila u granicama referentne dužine: R + R3 + R5 + R7 + R9 R2 + R4 + R6 + R8 + R10 Rz = 1 .Ra (slika 3.. yn) od srednje linije profila u granicama referentne dužine: 1 Ra = ∫ y ⋅ dx . u granicama referentne dužine profila..m (osa x .l je minimalna dužina isečka profila površine. l 0 l Maksimalna visina neravnina .srednja linija profila i » l . dodiruju najvišu i najnižu tačku profila. u granicama referentne dužine. greške oblika itd.45) je linija koja seče profil obrađene površine tako da je. Srednja linija profila ...slika 3.maksimalna visina neravnina.srednja visina neravnina i  Rmax . neophodna za pouzdano definisanje paramatara hrapavosti.45.  Rz .Proizvodne tehnologije Tri osnovna parametra hrapavosti su:  Ra .Rmax (slika 3.referentna dužina. na kojoj su eliminisani uticaji drugih vrsta nepravilnosti (valovitosti...). povučene tako da. ...srednje aritmetičko odstupanje profila od srednje linije profila. yn x m l Slika 3. Parametri hrapavosti površina Za njihovo definisanje koriste se dve osnovne veličine: » m . n Referentna dužina . .

i =1 l ci l cn k 0 1 Rmax c 0 x l/Σ lpi l c/Rmax pi 1 Slika 3.47. koje odseca prava paralelna srednjoj liniji profila na rastojanju (c): y l c1 l c = ∑ l ci . razvrstane su u 12 klasa hrapavosti površina (tabela 3.  kriva nošenja profila i sl.pi).47) je zbir dužina svih elementarnih odsečaka na profilu. 75 . Srednja visina neravnina Pored osnovnih postoji i veći broj dopunskih parametara hrapavosti. A0.3.lc (slika 3.pnc je odnos dužine nošenja profila i referentne dužine l profila: pnc = c ⋅100 .47. A1.46. prema standardu JUS M. 065 (slika 3. Označavanje kvaliteta površina na crtežu je propisano standardom JUS M. Dužina nošenja profila . slika 3.52). 020.  koeficijent nošenja profila.3). Sve površine. Dužina nošenja profila i relativna kriva nošenja profila Koeficijent nošenja profila . l Kriva nošenja profila. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM R1 R7 Rz R3 R8 R5 R4 R10 R2 R6 R9 RR l Slika 3. u granicama referentne dužine. % . od najgrubljih do najfinijih. najbolje govori o rasporedu materijala u hrapavom sloju obrađene površine. Predstavlja grafičku interpretaciju zavisnosti dužine nošenja profila od položaja ravni sečenja (rastojanja ravne površine od gornje granice AA . Prema JUS standardima to su:  dužina nošenja profila.

Dodatak za obradu. Grubo glodanje Prethodno glod. μm V RSTA 1.025 0. μm b . A 1.6 3. Fino struganje N ajfinije struganje Bu{enje U pu{tanje Razvrtanje Fino r azvrtanje N ajfinije razvrt. uz obavezno upi si vanj e oznake i vr ednosti parametra.debljina linija kukice Slika 3. osi m R a. R a.05 0.Referentna du`i na pr ema JUS M. Fino br u{enje N ajfinije bru{enje H onovanje Fino honovanje N ajfinije honov.7 povr{ina 3.Postupak obrade i li vrsta pr evl ake upi suje se j asno re~ima c .5 sredi{tu 7 10 20 0.5 25 0.4 0.D rugi parametr i hr apavosti . 50 76 . Fino glodanje N ajfinije glodanje Provla~enje Fino pr ovla~ enje Grubo bru{enje N ormalno bru{.2 OBRA D E Grubo rendisanje Fino r endi sanje Grubo struganje Prethodno strug. na primer = Ozna~ena povr {ina se obr a| uj e bilo kojim postupkom obrade Ozna~ena povr {ina se obr a| uj e postupcima ski danja materijala Ozna~ena povr {ina se ne obra| uje Ozna~ena povr {ina se obr a| uj e postupcima bez skidanja materi jala a e f .48.1: Pregled klasa hrapavosti površina pri pojedinim postupcima obrade GRA DACIJE KL ASA KVAL ITETA NA JFI NIJA O BRA DA FI NA OBRA DA PRETH ODNA OBRA DA GRU BA OBRA DA N1 N2 N3 N4 N5 N6 N7 N8 N9 N10 N11 N12 A ritmeti~ko odstupanje od sr ednje linije profila. na pr imer R z 12 PRI ME RI O ZNA KA : z B z n N9 OZ NA KE PRAV CA PROSTIRA NJA NERAV NINA Znak Tuma~enje Opi sno Gr afi ~ko V EL I^ INA K UK ICE M M C C R R H 1 Oznaka 60 o 60 o H2 H 1 H 2 d' Upravno na Paralelno ravni pr ojekci je u ravan projekcije u kojoj je znak kojoj je znak postavljen postavljen Uk r{teno u dva kosa pravca relat ivno prema ravni projekcije U vi {e pravaca Pri bli` no k ru`no prema sredi{tu povr{ina Pribli` no radijal no prema 5 7 14 0.Proizvodne tehnologije O ZNA KE HRA PAVOSTI RA SPORED D ODATNI H OZNA KA H RA PAV OSTI b c ( f) d a .8 0.3 12. μm.2 6.5 5 10 0.O znaka pr avca prostiranja ner avni na e . 120 ili broj tal asnog fi ltra λs kada odstupa od standardnog broja d .K lasa hrapavosti il i vrednost R a. Fino lepovanje N ajfinije lepov. Grubo lepovanje Prethodno lepov. Označavanje kvaliteta površina na radioničkim crtežima Tabela 3.1 0. mm Z nak N9 N9 Tuma~enje Z na~enje znaka se unosi na crte` u.35 d' .

komada. otpuštanje i skidanje predmeta obrade i sl. Snima se i određuje metodama studije rada i vremena. 100 Glavno vreme ili vreme efektivnog rezanja je vreme koje se troši na direktno oblikovanje predmeta obrade (vreme kontakta alata i predmeta obrade). min.1 Struktura vremena obrade Svi delovi se obrađuju na većem broju obradnih sistema ili jednom obradnom sistem sa većim brojem obradnih jedinica. min . uslovljenog tehnološkim razlozima (prelaz sa jedne na drugu tehnološku operaciju).pripremno .3.pripremno završno vreme (tpz = Tpz / Z).završnog vremene za seriju i tk.7 EKONOMIKA REZANJA I REŽIMI OBRADE 3. Komadno vreme je vreme izvođenja jedne proizvodne operacije se može prikazati relacijom oblika: t k = t pz + t p + t g + t d . Savremeni obradni sistemi namenjeni serijskoj i masovnoj proizvodnji projektovani su i izgrađeni tako da izvrše potpunu obradu predmeta određenog oblika.pomoćno vreme. usled dejstva toplotnih i mehaničkih opterećenja. Pripremno . prazni hodovi. dok se osnovno redosledno vreme sastoji od osnovnog vremena (to) i međuvremena (tm).vreme efektivnog rezanja (glavno vreme obrade) i td . Osnovno vreme obuhvata glavno vreme obrade (tg) i pomoćno vreme (tp).završno vreme je vreme potrebno za proučavanje tehnološke dokumentacije. alata. Pomoćno vreme je vreme koje se troši za realizaciju pomoćnih aktivnosti i kretanja u procesu obrade kao što su: postavljanje i stezanje predmeta obrade. u kojoj su: tpz .dodatno vreme. min gde su: Tpz. 3. 126]: Tu = Tpz + Z ⋅ t k . Određuje se najčešće u funkciji pomoćnog i glavnog vremena: td = p1 ⋅ ( t g + t p ) . dolazi do pojave neželjenih efekata kao što su: pojava mikropukotina i zaostalih napona.komadno vreme (vreme obrade po komadu). Dodatno vreme je vreme koje se troši na kratke odmore i druge potrebe radnika. promena mikrostrukture i mikrotvrdoće. alata i pribora i sl.) nakon završetka izrade serije od Z .7. Ukupno vreme obrade serije od Z komada je [89. min . čišćenje i podmazivanje mašine i sl. p1 = ( 5 − 20 ) %. tg . pojava mestimično nagorelih površina i sl. tp . min . jedne ili više nedelja/meseci.49): 77 . Definisano je relacijama (slika 3.) i raspremanje obradnog sistema (odlaganje pribora. OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM U površinskim slojevima obrađene površine. Broj komada u seriji obuhvata broj komada koji se izradi u toku jedne ili više smena. pripremu obradnog sistema (mašine. Komadno vreme ili vreme obrade po komadu se sastoji od osnovnog redoslednog (tor) i izgubljenog vremena (ti). Izgubljeno vreme obuhvata vremenske gubitke u procesu proizvodnje (organizaciono-tehnički i drugi razlozi). plastično deformisanje i otvrdnjavanje.

k3.troškova mašine i SHP troškova sredstva za hlađenje i podmazivanje. doprinosi. zavisi od: k1. n ⋅S B tg = i ⋅ . vode. pripreme. Troškovi rada su direktno proporcionalni faktoru uticaja bruto ličnog dohotka stručnog radnika (n).broja mašina koje opslužuje jedan proizvodni odnosno jedan stručni radnik.troškova rada.7. bruto ličnom dohotku radnika (k1) i komadnom (ukupnom) vremenu obrade (tk): R = n ⋅ k1 ⋅ t k .Proizvodne tehnologije za mašine sa glavnim obrtnim kretanjem i za mašine sa glavnim pravolinijskim kretanjem: tg = i ⋅ L . n e a S mm/dh e2 b B e2 S L = l+ e a) Obrada struganj em d B= b+ 2 e2 b) Obrada rendisanjem Slika 3. Faktor uticaja bruto ličnog dohotka k N stručnog radnika: n = 1 + 3 ⋅ 1 . pare i sl. A . L.) svedeni na proizvodnu operaciju.broj prolaza. min.2 Troškovi obrade Obradne sisteme u kojima se izvodi proces rezanja i oblikovanja predmeta obrade čine:  alatna mašina na kojoj se vrši obrada.troškova alata. din .  rezni alat kojim se izvodi proces rezanja. mm . nL ⋅ S U izrazima su: i .širina obrade. Vrednost proizvodnje koja se stvara na obradnim sistemima sastoji se iz troškova obrade (Vo) i dodatnih troškova (Vd): V = Vo + Vd = Vo + ∑Vdi . din . Osnovni parametri za određivanje glavnog vremena obrade 3.  sredstvo za hlađenje i podmazivanje kojim se poboljšavaju uslovi obrade i  radnik koji upravlja procesom obrade. min. 78 . Troškovi obrade koji nastaju u obradnom sistemu: Vo = R + A + M + SHP .dodatni troškovi (kontrole. o znači da se mogu smanjiti smanjenjem komadnog vremena odnosno povećanjem produktivnosti rada. mm .troškovi obrade proizvodne operacije i Vdi. L l V. M . din/min .radni hod alata i B.49. din/operaciji se sastoje od: R . din . energija. i =1 n gde su: Vo. N2 .bruto ličnog dohotka k1 N2 proizvodnog i stručnog radnika i N1.

din . din Ukupni troškovi obrade se mogu prikazati kao na slici 3. Cshp. din/min . 79 . V o.1 0 20 10. vrste i načina dovođenja SHP.vreme oštrenja alata.amortizaciona stopa.troškova regeneracije odnosno održavanja alata i A3 . površina obrađena u toku procesa rezanja i sl.vremenski stepen iskorišćenja mašine.220 0. materijala predmeta obrade i alata. Ca. Postojanost alata zavisi od velikog broja parametara: režima rezanja. vrste alata. na koju se primenjuje amortizaciona stopa. vrste rezanja (prekidno ili neprekidno). i broj mogućih oštrenja alata i T. geometrije alata. Izražava se u vremenskim jedinicama.nabavne cene SHP i tk. i +1 ⎠ T ⎝ Troškovi mašine su definisani izrazom: M= Cm ⋅ p ⋅ t k . min . postupka obrade. min .5. zapremina skinute strugotine.180 40.troškova amortizacije alata. A2 .nabavna vrednost mašine (obradnog sistema) sa priborom. % 0. min komadnog vremena obrade: SHP = Qshp ⋅ Cshp 60 ⋅ t k . dinamičkih pojava u procesu itd. % V .količine utrošenog sredstva za hlađenje i podmazivanje. Struktura troškova obrade 3. din . F ⋅η ⋅100 ⋅ 60 u kome su: Cm.50. F. % 0. k2.3 60 48.2 40 0.50. din .nabavna vrednost alata. Vo V o di o n R M A SH P0. h raspoloživi godišnji fond časova rada mašine i η . Troškovi sredstva za hlađenje i podmazivanje zavise od: Qshp. vreme rada između dva oštrenja alata: C ⎞ tg ⎛ A = A1 + A2 + A3 = ⎜ n ⋅ k1 ⋅ t1 + k 2 ⋅ t 2 + a ⎟ ⋅ .bruto lični dohodak oštrača.7. din .troškova zamene pohabanog alata novim ili preoštrenim. mada se koriste i veličine kao što su: pređeni put alata. min . OSNOVI TEORIJE OBRADE METALA REZANJEM Troškovi alata e sastoje od: A1 . U izrazu su: t1. t2. vrste proizvodne operacije.postojanost alata. broj obrađenih komada. Pri optimalnoj geometriji alata i konstantnim uslovima obrade osnovni parametri uticajni na postojanost alata su korak.3 Postojanost alata Postojanost alata (T) je vreme neprekidnog rezanja između dva oštrenja ili dve zamene alata.370 R A M Te T 0 Slika 3. p = 7-12 % .8.7. din/l . l .3. % 0.vreme zamene alata. brzina i dubina rezanja.

Ekonomični režim obrade je režim obrade određen na bazi troškova obrade odnosno ekonomične postojanosti alata. To znači da se ekonomična postojanost može proračunati na bazi:  troškova obrade.  vremena izrade i sl. Merodovani režim obrade se projektuje za poznatu mašinu relativno male snage. Na osnovu definicije ekonomične postojanosti alata proizilaze i metode proračuna.  proizvodnosti obrade.Proizvodne tehnologije Ekonomična postojanost alata je vreme neprekidnog rezanja između dva oštrenja alata (dve zamene alata) pri kome su troškovi obrade minimalni ili je specifična proizvodnost obrade maksimalna. Ekonomični i merodavni režimi obrade su definisani parametrima:  glavnog i  pomoćnog kretanja. Za izabrani režim obrade bira se mašina. 80 .

odsecanje 2 izrada konusa Slika 4.2. Površina poprečnog preseka strugotine u obradi struganjem .). Pomoćno kretanje (2) je određeno korakom (S. navrtki. mm/o . izrada konusa i sl. Ostvaruje se tako što predmet obrade izvodi glavno obrtno kretanje. OBRADA STRUGANJEM 4. Relativna kretanja alata i predmeta obrade uslovljavaju i vrstu proizvodne operacije u obradi struganjem (uzdužna i poprečna obrada.brojem obrta predmeta obrade (n. m/min) . .aksijalno pomeranje alata za jedan obrt predmeta obrade) i brzinom pomoćnog kretanja (Vp. mm/min).1. d h D a b κ S Slika 4. o/min). remenica.. vratila. osovina. b= sin κ tako da je površina poprečnog preseka reznog sloja: A = a ⋅ S = b ⋅ h .2): a i h = S ⋅ sin κ . Osnovna kretanja alata i predmeta obrade u obradi struganjem Glavno kretanje (1) je definisano brzinom rezanja (V.1).4.1 PROIZVODNE OPERACIJE I ALATI Obrada struganjem je postupak obrade prvenstveno rotacionih delova (vijaka.). 1 1 2 3 Uzdu žna obrada 1 Poprečna obrada 1 2 usecanje . Osnovni geometrijski parametri obrade su širina i debljina reznog sloja (slika 4.. a alat pomoćno pravolinijsko kretanje (slika 4. čaura.

P. Priručnik [79]): δ1 . ♦ izrada konusa (spoljašnjeg i unutrašnjeg . tabele P.3.dodatak za finu obradu i δ3 . Obradom struganjem (slika 4.10.dodatak za grubu obradu.1.4) se realizuje veliki broj operacija kao što su: ♦ uzdužna obrada (spoljašnja i unutrašnja . prethodno i završno odsecanje . pri čemu su proizvodne operacije prethodne obrade operacije grube obrade. 82 D .3.d). ♦ nerotaciono struganje (prizmatičnih delova i leđno struganje . ♦ izrada profila (profilnim alatom i kopiranjem .f).a). L δ3p δ3/2 D δ2/2 L Uzdužna obrada Poprečna obrada δ2p δ1p Slika 4.4 . ♦ izrada i obrada otvora i rupa itd.c). usecanje.b).Proizvodne tehnologije Dubina rezanja (a) zavisi od dodatka za obradu i iznosi: a= D−d δ ili a = i 2 2 gde su dodaci za obradu (slika 4. Dodaci za obradu u obradi struganjem 4.e). a proizvodne operacije završne obrade operacije grube ili fine obrade. prema kvalitetu obrađene površine. razvrstavaju na proizvodne operacije: grube i fine obrade. ♦ izrada navoja (spoljašnjeg i unutrašnjeg . δ2 . ♦ poprečna obrada (spoljašnja i unutrašnja. odnosno proizvodne operacije: ♦ prethodne i ♦ završne obrade.dodatak za brušenje.1 Proizvodne operacije u obradi struganjem Proizvodne operacije obrade struganjem se.

4. unutrašnju obradu. Oblici strugarskih noževa 83 . izradu navoja i sl.1. kvadratni i kružni. Proizvodne operacije u obradi struganjem 4. OBRADA STRUGANJEM gruba Spoljašnja Spoljaš nja Završna obrada otvora obrada rupa Unutrašnja Unutra šnja a) Uzdužna obrada zavr{no usecanje prethodno odsecanje odsecanje Spoljaš nji c) Izrada konusa Unutraš nji b) Popre čna obrada profilnim nož evima kopiranjem d) Izrada profila Spolja šnji navoj Prizmati čni delovi Leđno struganje e) Nerotaciona obrada uz dopunsko oscilatorno radijalno kretanje alata Unutra šnji navoj f) Izrada navoja Slika 4. usecanje i odsecanje. Prema vrsti obrade razlikuju se strugarski noževi za spoljašnju obradu (uzdužnu i poprečnu).4. Prema kvalitetu površine strugarski noževi se razvrstavaju na strugarske noževe za grubu (prethodnu) i završnu (finu) obradu. pravi savijeni krstasti Slika 4.5).5.2 Alati u obradi struganjem Strugarski noževi su raznovrsni po obliku. Prema obliku strugarski noževi mogu biti pravi. a prema obliku poprečnog preseka drške pravougaoni. savijeni i krstasti (slika 4. dimenzijama i vrsti alatnog materijala.

tako da se formiraju različiti tipovi strugarskih noževa (slika 4. rezna keramika i super tvrdi materijali u vidu okretnih (izmenjivih) pločica. već se pločica okreće sve dok se ne iskoriste sve rezne ivice.7).8) se retko koriste u savremenoj industriji. sa lemljenim pločicama od tvrdog metala i mehanički pričvršćenim pločicama savremenih alatnog materijala. Orijentacija se određuje položajem palca ruke. Strugarski noževi sa lemljenim pločicama (slika 4. a) Strugarski noževi za spoljaš nju obradu b) Strugarski no ževi za unutra šnju obradu Slika 4.6. a i troškovi eksploatacije su veći zbog potrebe preoštravanja alata (troškovi oštrenja i obrade). Iskorišćene i pohabane pločice se prikupljaju i upućuju na reciklažu.7. Strugarski noževi sa okretnim pločicama se ne oštre. Strugarski noževi sa izmenjivim (okretnim) reznim pločicama 84 . desne i čeone (slika 4.Proizvodne tehnologije Prema smeru kretanja u toku obrade strugarski noževi se dele na leve. Pločice se mehanički vezuju za nosače alata. desni i poprečni strugarski noževi Prema vrsti alatnog materijala razlikuju se strugarski noževi od brzoreznog čelika. Za izradu strugarskih noževa danas se uglavnom koriste tvrdi metali (sa ili bez prevlake).6). Levi. To iz razloga što je njihova izrada skuplja. glavno sečivo levi desni glavno sečivo Poprečni desni levi Slika 4.

9).4.9. γ γ α α Kruž ni Prizmati čni paralelni paralelni nagnuti nagnuti Slika 4. Strugarski noževi za lemljenim pločicama Brzorezni čelici se koriste za izradu profilnih noževa namenjenih obradi složenih i profilisanih površina na jednovretenim i viševretenim automatskim strugovima (slika 4. Profilni strugarski noževi 85 . OBRADA STRUGANJEM a) Strugarski noževi za spolja šnju obradu b) Strugarski noževi za unutrašnju obradu Slika 4.8.

Istovremeno su standardizovane i drške strugarskih noževa i okretne pločice. Oblici grudne površine okretnih pločica 86 . manji polukrug već i dva kanala manji stepenik već i Slika 4. Strugarski nož (slika 4.11).10) se sastoji od:   tela alata na kome se nalaze rezni elementi (rezni klin) i drške preko koje se izvodi postavljanje i pričvršćivanje na nosač alata. Oblikovanje grudne i leđne površine reznog klina Grudne površine okretnih pločice su izrađene sa elementima za savijanje i lomljenje strugotine. stepenice (slika 4.Proizvodne tehnologije Osnovni oblici i dimenzije strugarskih noževa od brzoreznih čelika i sa lemljenim pločicama su standardizovani. Stepenici su manji i veći ili složene konfiguracije.12. bγ γ o1 γ o2 bα 0 . dva kanala (prvi za savijanje kod manjih koraka. U metaloprerađivačkoj industriji koriste se i specijalni strugarski noževi. naročito kada je vrednost grudnog ugla. Kanali su različitog oblika i dimenzija. polukružni (manji ili veći). negativna (slika 4.10. To su kanali. u oblasti ruba. Takvi strugarski noževi spadaju u grupu standardnih strugarskih noževa i proizvode ih visoko specijalizovane kompanije. koji se projektuju i izrađuju od strane korisnika.8 -1 γ o1 γ o2 αo α 1= α o+ 2 o α o1 α o2 α1 fina obrada o α o1 α1 α o = 6 − 8o γ o = 0 − 25o λ s = −4o − 0 gruba obrada α o = 6 o − 8o γ o = −20o λ s = −8o − 0 Slika 4. Drš ka telo pomoć no sečivo pomoć na le đna povr šina rezni vrh glavno sečivo grudna povr šina osnova le đna površina Slika 4.12) ili specijalno oblikovani profili sa jedne (jednostrane) ili obe strane (dvostrane pločice).11. Osnovni delovi strugarskog noža Leđna i grudna površina reznog klina noža (pločice) se mogu izvoditi sa rubovima (fazetama) utvrđene širine. a drugi kod većih koraka) i sl.

87 . Rezna geometrija strugarskog noža Reznu geometriju strugarskog noža (slika 4. Δγ = arc sin .ugao koji zaklapa glavna rezna ivica sa osnovnom ravni i r . Ukoliko se rezni vrh alata nalazi iznad ili ispod ose predmeta obrade dolazi do promene uglova u procesu rezanja za vrednost (slika 4.ugao između projekcija glavne rezne ivice i pravca pomoćnog kretanja na osnovnu ravan. D D gde je e . određuju:  κ − napadni ugao .ugao između projekcija pomoćne rezne ivice i ε . koraka i ugla nagiba rezne ivice.4.  κ1 .  pravca pomoćnog kretanja na osnovnu ravan.leđni ugao i β .odstupanje vrha reznog klina od ose predmeta obrade. α .13.   Rezni vrh strugarskog noža može biti izveden sa radijusom r ili rubom (fazetom) širine f. Vrednosti grudnog i leđnog ugla reznog klina u procesu rezanja se menjaju u zavisnosti od položaja reznog vrha alata u odnosu na osu predmeta obrade.ugao vrha .radijus vrha noža.ugao klina.13). pored uglova reznog klina γ .grudni ugao.ugao nagiba rezne ivice (sečiva) . OBRADA STRUGANJEM ravan Pf f κo r Pr Pp γf ravan Po Pr Ps αf βf αo βo γo r Pf ravan Pp βp αp κr εr κ' r oblici vrha reznog klina γp ravan Ps Pr ravan Pr Pr βn γn αn Pn Pr λs Pp Slika 4. λ .14): sin Δγ = 2 ⋅e 2 ⋅e .pomoćni napadni ugao .ugao između projekcija glavne i pomoćne rezne ivice na osnovnu ravan. pri čemu je napadni ugao fazete κo.

88 . » a. Priručnik [79]). xi i yi .otpor prodiranja i ♦ F3 .14. N gde su: » Cki.otpor pomoćnom kretanju.Proizvodne tehnologije γk = γ + Δγ α k = α − Δγ γk = γ − Δγ α k = α + Δγ γk γk D e Δγ γ Δγ α αk αk Slika 4.konstanta i eksponenti otpora rezanja (tabela 2.1. tako da je: 2 2 FR = F12 + F2 + F3 .15): ♦ F1 .dubina rezanja i S.15.glavni otpor rezanja.korak.1 Otpori rezanja Rezultujući otpor rezanja FR se razlaže na tri komponente (slika 4. Za orijentacioni proračun komponenti rezultujućeg otpora rezanja u obradi struganjem najčešće se koriste izrazi oblika: Fi = Cki ⋅ a xi ⋅ S y i .2. geometrije alata itd. Komponente rezultujućeg otpora rezanja pri uzdužnoj i poprečnoj obradi Otpori rezanja zavise od uslova obrade.2 OTPORI I SNAGA REZANJA 4. tehnoloških i geometrijskih parametara rezanja. n S F3 n F2 F3 F2 F1 Kronenberg: F1 = K s ⋅ A K s = k ⋅ Rm Ks = εk S F1 Ck A b) poprečna obrada a) uzdužna obrada Slika 4. mm/o . mm . ♦ F2 . Uticaj položaja reznog vrha alata na vrednost uglova reznog klina 4.

Ka materijala alata. KV .2 Snaga mašine Snaga mašine u obradi struganjem je: P= F1 ⋅ V F1 ⋅ V . m/min .mehanički stepen iskorišćenja snage mašine (tabela P. mm/o .oblika obrađivane površine. Osnovni elementi proračuna glavnog vremena obrade 89 d a . kW = 1000 ⋅ 60 ⋅ η 6 ⋅ 10 4 ⋅ η gde su: η .glavne vrednosti specifičnih otpora rezanja. » Ki .22.24.16) je određen brzinom rezanja: V = D ⋅π ⋅ n D ⋅ n ≈ .korekcioni faktori uticaja: K .16. o / min i D ⋅π D odnosno brojem obrta predmeta obrade: n= korakom: S.4. OBRADA STRUGANJEM Za tačnije proračune otpora rezanja koriste se složeniji prošireni izrazi ili izrazi u funkciji debljine (h).3 REŽIM OBRADE U OBRADI STRUGANJEM Režim obrade u obradi struganjem (slika 4.leđnog ugla i K .ugla nagiba rezne ivice. mm/min. 4.2. Priručnik [79]) i V. n S Slika 4.pomeranjem alata za jedan obrt predmeta obrade. N u kojima su: » KSi1. L l e V. širine reznog sloja (b) i specifičnog otpora rezanja: Fi = K Si1.1 ⋅ b ⋅ h1− z ⋅ K γ ⋅ K λ ⋅ K a ⋅ KV ⋅ K PO ⋅ K h . KPO .brzine rezanja. m / min 1000 320 1000 ⋅ V 320 ⋅ V ≈ . K . K .brzina rezanja.napadnog ugla na otpore rezanja (tabela P. a ređe i brzinom pomoćnog kretanja: V p = n ⋅ S .1 . Priručnik [79]).grudnog ugla. Kh kriterijuma zatupljenja alata. 4.

gde je ekvivalentni prečnik približno: De ≈ D . Zavisnost brzine rezanja i broja obrta u toku obrade (n = const) Glavno vreme izrade u ovom slučaju je: tg = L .slika 4. Priručnik [79]. ♦ kvalitet obrađene površine i ♦ stabilnost predmeta obrade. ♦ uslove nastanka strugotine.3. mm . 3 dok su tačnije vrednosti definisane u tabeli 2. Pri poprečnoj obradi na strugovima sa stupnjevitom promenom (broj obrta predmeta obrade je konstantan . ♦ izbor preporučene vrednosti koraka i ♦ proveru i konačni izbor koraka.dodatak za obradu. mm/o i brojem 2 obrta: n = f (De). min.5(D+2 e) za slučaj potpune čeone obrade i n.dužina obrade i e = 2 . mm . 4. Provera koraka se izvodi primenom četiri kriterijuma i to obzirom na: ♦ otpornost drške strugarskog noža. o/min .17) režim obrade je određen: korakom S.hod alata. Pri poprečnoj obradi na specijalnim strugovima za poprečnu obradu. l.3.broj obrta koji odgovara prečniku De. pored poznatih veličina: i = δ /(2 a) . U tom slučaju režim obrade je određen: korakom S i rasponom brojeva obrta nmin − nmax . L = l +e.L=0. pri čemu je: nmin = f (D) i nmax = f (d).5 D'=0. mm . Poprečna obrada se izvodi na strugovima sa stupnjevitom ili kontinualnom promenom brojeva obrta. tg = i ⋅ n ⋅S gde su.17. a. 90 .dubina rezanja.Proizvodne tehnologije Na osnovu parametara režima obrade definiše se i glavno vreme obrade: L . δ. brzina rezanja je konstantna do prečnika d (slika 4. V n D n=const V=f(r) De r e D/2 0 r Slika 4. mm .23).hod alata . sa kontinualnom promenom brojeva obrta. mm .5 mm prilaz alata. min n ⋅S gde su: L.1 Korak u obradi struganjem Izbor koraka u obradi struganjem obuhvata: ♦ proučavanje proizvodne operacije.broj prolaza.

To znači da se tvrđi materijali mogu obrađivati pri manjim vrednostima brzine rezanja i da se veća postojanost alata obezbeđuje smanjenjem brzine rezanja.32). OBRADA STRUGANJEM 4. Sa porastom postojanosti alata i tvrdoće materijala predmeta obrade vrednost brzine rezanja opada.2 Brzina rezanja u obradi struganjem Brzina rezanja u obradi struganjem predstavlja obimnu brzinu predmeta obrade. Sa porastom koraka vrednost brzine rezanja opada. 4. rezne geometrije alata i sl. razvrstavaju na strugove za:  pojedinačnu proizvodnju. 1000 S Slika 4.3. jer sa porastom dubine rezanja vrednost brzine rezanja opada.31): V D d V= D ⋅π ⋅ n .32). Približan izbor brzine rezanja se izvodi na osnovu preporuka proizvođača alata ili literaturnih podataka (tabela) datih u zavisnosti od vrste materijala predmeta obrade i alata i drugih parametara obrade (dubine rezanja. Geometrija obrade u obradi struganjem Izbor brzine rezanja se ostvaruje na bazi:  preporuka (približan izbor) ili proračuna.4.  serijsku proizvodnju i  masovnu proizvodnju.32. koraka). V S3 S2 S1 V a3 a2 a1 S1> S2> S3 a a1> a 2> a3 0. sa jednim ili više diskontinuiteta. Uticaj dubine rezanja i koraka na brzinu rezanja Zavisnost brzine rezanja i koraka je diskontinualne prirode (slika 4.4 MAŠINE U OBRADI STRUGANJEM Mašine u obradi struganjem (strugovi) se. Uticaj dubine rezanja na brzinu rezanja je jednoznačan (slika 4. Definisana je za maksimalnu vrednost prečnika obrade D (slika 4. u zavisnosti od obima proizvodnje. Proračun (provera) brzine rezanja se izvodi s obzirom na iskorišćenje:  postojanosti alata i snage mašine.31.25 S Slika 4. 91 . m/min.

Osnovne eksploatacijske karakteristike strugova za pojedinačnu proizvodnju (značajne i pri izboru i nabavci strugova) su: 92 . radijalno kretanje za vreme obrtnog kretanja predmeta obrade (slika 4. Alat (2) izvodi dopunsko. umesto vučnog...1 Strugovi za pojedinačnu proizvodnju Strugovi za pojedinačnu proizvodnju su strugovi koji se lako mogu prilagoditi prelazu sa jedne konfiguracije predmeta obrade na drugu. prenosnika za pomoćno kretanje i mehanizma za pretvaranje obrtnog u pravolinijsko kretanje. vodeće vreteno (7). Princip rada struga za leđno struganje Strugovi za poprečnu obradu su namenjeni. strugovi sa vodećim vretenom. Osnovu gradnje čine pogonski elektromotor (1)..34. s2. isključivo.). Obrtno kretanje se od elektromotora prenosi na glavno vreteno i predmet obrade (10).4. s m nosač alata zadnji oslonac (konjic) 9 Slika 4... najčešće. usecanje. prenosnik glavnog kretanja (2).33) su strugovi namenjeni realizaciji različitih proizvodnih operacija. n2. a preko izmenjive grupe zupčanika. vučno vreteno (6). Na nosač alata se postavlja rezni alat. strugovi sa vučnim vretenom. prenosnik pomoćnog kretanja (4). periodično oscilatorno. To su: univerzalni strugovi.33.. sa jednih dimenzija na druge. koriste za izradu glodala sa leđno struganim zubima (1). poprečnoj obradi (obrada čeonih površina. Šematski prikaz univerzalnog struga Univerzalni strugovi (slika 4.Proizvodne tehnologije 4.. odsecanje itd. Vodeće vreteno se. izmenjiva grupa zupčanika (3). strugovi za leđno struganje.34). nm no EM 1 izmenljiva grupa zupčanika 3 prenosnik pomoćnog kretanja 4 prenosnik glavnog kretanja 2 5 6 7 mehanizam pretvaranja obrtnog u pravolinijsko kretanje 8 10 si=s 1. nosač alata (8) i konjic (9). nosač alata dobija pomoćno pravolinijsko kretanje. strugovi za poprečnu obradu i sl. glavno vreteno (5).. glavno vreteno ni=n1. uključuje pri izradi navoja na strugu. 1 2 Slika 4. Strugovi za leđno struganje se.

Time je obezbeđena istovremena obrada većeg broja površina (slika 4.zahvata.b) i kopira oblik šablona na predmetu obrade. » gabariti predmeta obrade (maksimalni prečnik obrade i raspon šiljaka maksimalna dužina) i sl. Višesečni strugovi imaju nosač alata sa većim brojem reznih alata. Strugarski nož se.35.2 Strugovi za serijsku proizvodnju Strugovi za serijsku proizvodnju se koriste za izradu većeg broja istih delova ili izvođenje većeg broja operacija na istom predmetu obrade. kopirni strugovi. raspon brojeva obrta nmin . Osnovne eksploatacijske karakteristike strugova za serijsku proizvodnju obuhvataju. 93 . Kod kopir strugova na nosaču alata se nalazi i šablon. Time je obezbeđena kompletna izrada delova različite konfiguracije. pored karakteristika strugova za pojedinačnu proizvodnju. šablon pipak šablona strugarski no` a) Princip višese čnog rezanja b) Princip kopiranja Slika 4.nmax i geometrijski faktor promene prenosnika glavnog kretanja ϕn.35. » » 4.36) sa većim brojem alata poređanih prema redosledu izvođenja operacija . i broj nosača alata i broj alata koji prihvata revolver glava. kreće u skladu sa kretanjem pipka šablona (slika 4.a).Smax i geometrijski faktor promene prenosnika pomoćnog kretanja ϕS. Princip rada višesečnog i kopir struga Osnovu konstrukcije revolver strugova čini revolver glava (1.slika 4.35. u procesu obrade. To su: višesečni strugovi.4. Pored revolver glave strugovi imaju i dodatne nosače alata (2). revolver strugovi sa horizontalnom i vertikalnom revolver glavom i sl.4. » raspon koraka Smin . » koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk. OBRADA STRUGANJEM pogonska snaga mašine P i mehanički stepen iskorišćenja snage η.

Proizvodne tehnologije 2 1 I III II III 6 1 5 4 3 III sa horizontalnom revolver glavom I II 2 III III 1-6 pozicije obrade I-III predmeti obrade Priprema revolver struga za grupnu obradu sa vertikalnom revolver glavom Slika 4.37) ili grupu sličnih proizvoda: automatski strugovi.4 pozicije obrade Slika 4. automati za dugačke delove.automatski strugovi i sl.3 Strugovi za masovnu proizvodnju Strugovi za masovnu proizvodnju su strugovi koji obezbeđuju smanjenje komadnog vremena i smanjenjem pomoćnog vremena. To su strugovi namenski projektovani i izgrađeni za konkretne proizvode (slika 4. Šematski prikaz revolver strugova 4. 1 2 3 4 1 .4.36. Šematski prikaz izrade tela ventila na automatskom strugu 94 .37. revolver .

n h S1 S/2 S1 b a d a d D a) Bu šenje D b) Pro širivanje D c) Razvrtanje Slika 5. n 2ϕ b h V. m/min) ili brojem obrta (n. mm/o . mm2 2 ⋅Z dok je površina poprečnog preseka reznog sloja: A = b⋅h = gde je Z .1 Osnovna kretanja Bušenje je postupak izrade i obrade otvora i rupa. Dubina rezanja u obradi proširivanjem i razvrtanjem je: a= D−d .b. mm 2 .a) su: b = tako da je površina poprečnog preseka reznog sloja: A = b⋅h = D ⋅S . Osnovna kretanja i rezni sloj u obradi bušenjem Geometrijski parametri obrade Širina i debljina reznog sloja pri bušenju (slika 5.1.broj zuba (reznih ivica) alata za proširivanje ili razvrtanje. n S b ϕ ϕ h S V. c) su: b= S a D−d = i h = S1 ⋅ sin ϕ = ⋅ sin ϕ .aksijalnim pomeranjem alata za jedan obrt alata) ili brzinom pomoćnog kretanja (Vp= n·S. Glavno obrtno i pomoćno pravolinijsko kretanje izvodi alat (slika 5.1.5. a pomoćno korakom (S. mm/min). OBRADA BUŠENJEM 5. S V.1 PROIZVODNE OPERACIJE I ALATI 5.1. 4 D 2 ⋅ sin ϕ i h= S ⋅ sin ϕ . Glavno kretanje je definisano brzinom rezanja (V.1). 2 Kod proširivanja i razvrtanja širina i debljina reznog sloja (slika 5. Z sin ϕ 2 ⋅ sin ϕ (D − d ) ⋅S . o/min). mm2.1.

5). cilindrično za imbus vijak.Proizvodne tehnologije dok su dodaci za obradu (slika 5. a konično za vijak sa konusnom glavom.3. δ2 . Ravno upuštanje se primenjuje za obradu čeone površine otvora kroz koji prolazi vijak sa ravnim sedištem (šestougaone glave i sl.2. Za otvore veće dubine primenjuje se postupak dubokog bušenja. Bušenje otvora i rupa (slika 5. upuštanja i razvrtanja) bušenjem se mogu realizovati i druge operacije izrade i obrade otvora i rupa kao što su: zabušivanje. Sve operacije upuštanja imaju za cilj obezbeđenje pravilnog naleganja vijaka različitog tipa (poravnavanje čeone površine i upuštanje glave vijaka).3) se izvodi u punom materijalu jednim alatom ili. D D3 D2 δ3/2 δ2/2 D1 δ1/2 Slika 5. Obrada krajeva otvora se izvodi upuštanjem (slika 5.11 .2 Proizvodne operacije u obradi bušenjem Pored osnovnih operacija (bušenja.dodatak za obradu proširivanjem.dodatak za obradu grubim razvrtanjem i δ3 . stepenasto u nekoliko faza.4). D1 D Buš enje ravnom burgijom D Bu šenje spiralnom burgijom prvo buš enje D1=0.). bušenje dubokih otvora (duboko bušenje) i izrada navoja.Priručnik [79]): δ1 . 96 .6 D drugo bušenje Stepenasto buš enje Slika 5. korišćenjem burgija za duboko bušenje (topovske burgije). burgijama različitog prečnika. Naknadna i konačna obrada otvora ostvaruje se operacijama proširivanja i razvrtanja (slika 5.dodatak za obradu finim razvrtanjem. Dodaci za obradu u obradi bušenjem 5. kod većih prečnika.2. proširivanja. Proizvodne operacije bušenja Bušenje otvora spiralnim burgijama je efikasno kod otvora manje dubine (odnosa dubine i prečnika otvora l/D ≤ 5).1. koje obezbeđuju ostvarenje zadatih dimenzija otvora i propisanog kvaliteta površina. tabela P.

Izrada unutrašnjeg navoja na bušilici 97 120 60 o o . Proizvodne operacije zabušivanja Izrada unutrašnjeg navoja se ostvaruje korišćenjem jednostrukih ureznika (slika 5. a) Zabu šivanje pre bu šenja 60 o b) Zabušivanje gnezda Slika 5. Zabušivanje gnezda za centriranje. Proizvodne operacije proširivanja i razvrtanja ravno cilindri č no koni čno Slika 5. OBRADA BUŠENJEM a D a D a D proširivanje prethodno razvrtanje završ no razvrtanje Slika 5.6) se koristi pre bušenja ili pre obrade osovina i vratila.7. Proizvodne operacije upuštanja Zabušivanje pre bušenja otvora ili gnezda za centriranje (slika 5. Izvodi se zabušivačima sa jednostrukim konusom (slika 5.4. na vratilima i osovinama.5. Pre izrade navoja buši se otvor čiji prečnik odgovara unutrašnjem prečniku navoja.6. obezbeđuje pravilno centriranje i stezanje osovina i vratila u obradi struganjem i brušenjem.5.7.7). do dM Slika 5.a). Zabušivanje pre bušenja obezbeđuje centriranje i pravilno vođenje spiralne burgije.

001 . 3-spiralna burgija sa cilindričnom drškom. 5-nasadni proširivač. specijalne i sl.3 Alati u obradi bušenjem Za bušenje otvora i rupa koriste se burgije. Alati za proširivanje i upuštanje otvora 98 . 4-specijalna spiralna burgija za dovod SHP. Prema vrsti alatnog materijala burgije se dele na burgije od brzoreznog čelika i sa pločicama od tvrdog metala. 3-vratni proširivači.8. valjanjem i brušenjem.sa koničnom drškom.063.9. 6-spiralna burgija sa pločicom od tvrdog metala Slika 5.8) su definisane standardima JUS K.D3. 2-spiralna burgija sa koničnom drškom.sa cilindričnom drškom.Proizvodne tehnologije 5.1. Prema obliku dele se na ravne i spiralne (sa cilindričnom i koničnom drškom). 6-proširivač sa pločicom od tvrdog metala Slika 5. 2 3 4 6 1 5 1-ravna burgija. 5-zabušivač. Alati za bušenje 1 2 3 4 5 6 1. prema postupku izrade na burgije izrađene glodanjem. 4-konični upuštač. Burgije (slika 5. 2. zabušivači i burgije za duboko bušenje.

280 342. Presekom leđnih i grudnih površina nastaju dva glavna sečiva.11) ili burgije (alati) poboljšanih karakteristika. vrata. kao presek konusa i tela burgije. Zavojni žljebovi su složenog profila izrađeni tako da obrazuju konično centralno jezgro zamišljenog prečnika od oko 2/15 D na vrhu burgije. vratne. 8-razvrtač sa pločicom od tvrdog metala Slika 5. centriranje i stezanje burgije. Alati za razvrtanje U savremenim proizvodnim uslovima sve češće se koriste burgije (alati) sa izmenjivim pločicama od tvrdog metala.100 . Glavna sečiva su povezana pomoćnim sečivom nastalim presekom leđnih površina.11).D3.11. Leđne površine ne obrazuju centralni konus sa uglom 2ϕ. specijalne upuštače itd.5. Zbog toga se leđne površine obrazuju pomoću dva konusa (slika 5. Na telu se nalaze dva naspramna zavojna žljeba za odvođenje strugotine. 2-razvrtač sa zavojnim zubima.D3. sa pločicom od tvrdog metala. Na reznom vrhu se uočavaju dve grudne i dve leđne površine.a). specijalne i sl. Grudne površine se poklapaju sa površinama zavojnih žljebova.10). OBRADA BUŠENJEM Za proširivanje i upuštanje otvora koriste se proširivači i upuštači (JUS K.10. rezne keramike i super tvrdih materijala (slika 5. slika 5. Telo čini cilindrični deo. Svi alati za obradu otvora se od drške. Vrh burgije se formira pomoću dva konusa brušenjem na specijalnom uređaju za oštrenje burgija. 6-konični razvrtač. koji odgovara nominalnom prečniku burgije. prema obliku na cilindrične i konične (slika 5. sa povećanjem prečnika ka vratu burgije. 5 i 7-nasadni razvrtači. vrsti alatnog materijala na razvrtače od brzoreznog čelika i sa pločicama od tvrdog metala. prema konstrukciji na podešljive i nepodešljive. nasadne. Vrat se koristi za upisivanje osnovnih karakteristika burgije (materijal i prečnik). 3-ručni razvrtač. 99 . Može biti cilindrična (za burgije prečnika do 20 mm) ili konična (za burgije prečnika preko 5 mm). 4-ručni podešljivi razvrtači.201) se dele na ručne i mašinske. 1 2 3 4 5 7 6 8 1-razvrtač sa koničnom drškom. Razvrtači (JUS K. Prema obliku razvrstavaju se na: spiralne proširivače sa cilindričnom i koničnom drškom. Drška obezbeđuje pozicioniranje. konične. jer bi u tom slučaju došlo do direktnog kontakta sa materijalom. sa prevlakama.9). tela i vrha (slika 5. odnosno cilindrične. sa vođicama.

na poprečnom sečivu o o do ≈ 0 . Rezna geometrija spiralne burgije 100 .30 o a = 8 .12). β i γ).ugao nagiba pomoćnog sečiva i ω .na priferiji aM = 20 .ugao uspona spirale . kao dvosečnog alata.12.135 o w = 10 .Proizvodne tehnologije D vrh telo D ≤ 20 vrat drš ka morze konus D≥5 leđna površina grudna površina telo uš ica č aura Osnovni elementi spiralne burgije drška pomoćno sečivo spiralna burgija poprečno rub sečivo glavno sečivo Slika 5.ugao vrha spiralne burgije. Osnovni konstruktivni elementi Reznu geometriju spiralne burgije (slika 5.2 ⋅ D g kx g x m x p dx S' a S S' statički uglovi S' = S⋅ sinϕ S' S tg μ x = = ⋅ sinϕ dx ⋅ π d x ⋅ π γ kx = γ x + μ x α kx = α x − μ x dx 2j Slika 5.11. pored uglova reznog klina (α.zavojnice.14 .26 . gM aM l do f y D w g akx H ax m x kinematski uglovi 2j = 90 . definišu i uglovi: 2 ϕ . ψ .45 o y < 60 o g = 18 .

OBRADA BUŠENJEM Radni deo proširivača i razvrtača (slika 5.1 Obrada bušenjem Rezultujući otpor rezanja u obrdi bušenjem (slika 5.13 i 5. a kalibrirajući vođenje alata. u vidu konusa sa uglom vrha 2ϕ.13. Geometrija alata za proširivanje kalibrirajuć i deo rezni deo ν B ϕ 45 o D r f γ α=0 α Z = 6 .12 različite vrednosti ugaonog koraka γ γ Slika 5.14) se sastoje od dva dela: reznog i kalibrirajućeg. Geometrija alata za razvrtanje 5.5.15) se razlaže na tri komponente:  F1 .2.otpor prodiranja i  F3 .14. kalibrisanje otvora i održavanje dimenzija (prečnika) alata nakon oštrenja (pomeranjem reznog dela prema dršci alata).  F2 . obezbeđuje uklanjanje viška materijala. Rezni deo. f1 do D H 101 .otpor pomoćnom kretanju.2 OTPORI I SNAGA REZANJA 5.5 ) ⋅ D Z = 3− 4 f γ α ω 2ϕ D kalibrirajuć i deo rezni deo Slika 5.glavni otpor rezanja. α = 8o − 10o H = π ⋅ D ⋅ tgω do = ( 0 .35 − 0 .

Nmm n definiše se snaga mašine: P= Cm ⋅ D x ⋅ S y ⋅ n 9 . cm3/min .9) ⋅ F1 ≈ F1 F3 = 2 ⋅ F2 ⋅ sinϕ D D2 ⋅ S M o = 2 ⋅ F1 ⋅ = K s ⋅ 4 8 F1 Slika 5.3 REŽIM OBRADE U OBRADI BUŠENJEM Režim obrade u obradi bušenjem (slika 5. mm/o . y1. kW/cm3 min . kW pri čemu su: η . mm . N i M = Cm ⋅ D x ⋅ S y .broj obrta alata. D.15. Priručnik [79]) i n.7 − 0 .prečnik burgije i S.specifična proizvodnost obrade i p.25.1. m/min 1000 320 102 .mehanički stepen iskorišćenja snage mašine (tabela P. Priručnik [79]).Proizvodne tehnologije VR HR D D/4 F1 V ϕ F2 S/2 F 3/2 Mo 2ϕ F1 = K s ⋅ A F2 = ( 0 . Nmm gde su: » » Cf. pored poznatih veličina: q. x i y .prosečna specifična snaga rezanja (tabela P.konstanta i eksponenti otpora (tabela 3. Snage mašine Na osnovu obrtnog momenta u obradi bušenjem: M = Cm ⋅ D x ⋅ S y = 9 . o/min . Otpori rezanja u obradi bušenjem Međutim. Priručnik [79]).55 ⋅ 10 6 ⋅ η . 5.16) je određen brzinom rezanja: V = D ⋅π ⋅ n D ⋅ n ≈ .22. Snaga mašine se orijentaciono može proveriti i na osnovu specifične snage rezanja q⋅p preko izraza: P = .korak. analiza uticaja glavnog otpora rezanja i otpora prodiranja je pokazala da su osnovne komponente rezultujućeg otpora rezanja (slika 5.55 ⋅ 10 6 ⋅ P ⋅η . Cm. kW η gde su.15):   otpor pomoćnom kretanju: obrtni moment (moment uvijanja): F3 = Cf ⋅ D x1 ⋅ S y1 . x1.

postojanosti alata i snage mašine. Ovoj grupi bušilica pripadaju: stone. na osnovu preporuka proizvođača alata za bušenje ili iz drugih literaturnih izvora (priručnici. stubne. Preporučena vrednost koraka bira se u zavisnosti od prečnika burgije. Osnovni elementi proračuna glavnog vremena obrade 103 . mm . OBRADA BUŠENJEM 1000 ⋅ V 320 ⋅ V ≈ .hod alata (slika 5. mm/o .4 MAŠINE U OBRADI BUŠENJEM Mašine u obradi bušenjem . mm/min odnosno brojem obrta alata: n= l L e D Na osnovu parametara režima obrade proračunava se i glavno vreme obrade: L tg = . Prema položaju glavnog vretena na: horizontalne i vertikalne bušilice. o/min i D ⋅π D korakom S. Provera koraka se izvodi obzirom na: ♦ otpornost spiralne burgije. univerzalne radijalne i koordinatne bušilice.izlaz alata.16. ♦ mogućnost odvođenja strugotine i ♦ vrednost kinematskog leđnog ugla. mm . 5.17). a ređe i brzinom pomoćnog kretanja: Vp = n ⋅ S. Izbor brzine rezanja se vrši na bazi:  preporuka ili proračunom. l1 Slika 5.dubina obrade.pomeranjem alata za jedan obrt alata.4.5 mm . e = 2 . a prema broju glavnih vretena na: jednovretene i viševretene bušilice. materijala predmeta obrade i alata i drugih parametara. fabrički normativi i sl. Proračun (provera) brzine rezanja se izvedi s obzirom na iskorišćenje:  5. min n ⋅S gde su.1 Jednovretene bušilice Jednovretene bušilice su namenjene pojedinačnoj i serijskoj proizvodnji.bušilice se mogu razvrstati na različite načine.prilaz alata i l1 ≈ D/3.5. l. radijalne. pored poznatih veličina: L = l + e + l1.). Pod brzinom rezanja u obradi bušenjem podrazumeva se obimna brzina alata na spoljašnjem prečniku. mm .

Posredstvom ručice (7) se obezbeđuje automatsko ili ručno pravolinijsko pomoćno kretanje radnog vretena (8) sa alatom. Radijalna bušilica (slika 5. čime je obezbeđeno dovođenje alata u radnu poziciju pri bušenju predmeta obrade (4) postavljenog na radni sto mašine (5).3 i prenosnik za glavno kretanje) i radnog stola (5).19. 104 . u pogledu mikroklime. Šema stone bušilice Slika 5.3).b) je slična radijalnoj bušilici. Ručicom (4) se ostvarivanje ručno aksijalno pomoćno pravolinijsko kretanje radnog vretena (7) sa reznim alatom. Bušilica obezbeđuje zakretanje konzole u horizontalnoj ravni. prenosnicima za glavno i pomoćno kretanje i radnim vretenom .Proizvodne tehnologije Stona bušilica (slika 5. sastavljenog od elektromotora (4) i prenosnika za glavno i pomoćno kretanje. Koordinatna bušilica obezbeđuje bušenje odnosno obradu prema zadatim koordinatama centra otvora. Zahteva posebne uslove. i obezbeđuje visok kvalitet obrade.17.19. s tom razlikom što obezbeđuje i zakretanje konzole oko svoje ose. 4 3 4 8 7 3 1 2 7 1 6 5 5 6 2 Slika 5. u skladu sa programom utvrđenim koordinatama. vertikalno pomeranje konzole duž nosećeg stuba i horizontalno pomeranje pogonskog agregata duž konzole. Šema stubne bušilice Stubna bušilica (slika 5. konzole (2) sa pogonskim agregatom (ektromotor .18. To je posebno značajno kod bušenja predmeta većih gabarita. čime je obezbeđeno bušenje otvora pod uglom. Predmet obrade (6) se postavlja na radni sto bušilice (5).17) se sastoji od nosećeg stuba (1).a) se sastoji od nosećeg stuba (1) na kome se nalazi verikalno pomerljiva konzola (2) sa pogonskim agregatom (elektromotorom.18) je bušilica kod koje se na nosećem stubu (1) nalaze konzola radnog stola (2) i konzola pogonskog agregata (3). Univerzalna radijalna bušilica (slika 5. Radni predmet (6) se postavlja na radni sto mašine (5).

Na radno vreteno bušilice postavlja se viševretena glava.4. » gabariti predmeta obrade (maksimalni prečnik i dubina bušenja) i sl. trećoj razvrtanje. drugoj proširivanje. » raspon koraka Smin . 105 . » pogonska snaga mašine P i mehanički stepen iskorišćenja snage . Viševretene bušilice (slika 5.21) su bušilice sa većim brojem radnih vretena raspoređenih u zavisnosti od namene (konfiguracije predmeta obrade).5. » raspon brojeva obrta nmin . bušilice sa viševretenom glavom i viševretene bušilice. sa većim brojem radnih vretena raspoređenih u skladu sa rasporedom otvora na predmetu obrade.20) su bušilice sa većim brojem radnih jedinica (pozicija) za istovremenu obradu.slika 5. Bušilice sa viševretenom glavom su bušilice koje obezbeđuju istovremenu izradu i/ili obradu većeg broja otvora. Posebna grupa viševretenih bušilica su agregatne bušilice sa većim brojem različito postavljenih agregata (jednovretenih i/ili viševretenih . Redne bušilice (slika 5. To su: redne.nmax i geometrijski faktor promene prenosnika glavnog kretanja ϕn. U osnovne eksploatacijske karakteristike viševretenih bušilica se.19. broj agregata itd. ubrajaju i broj radnih vretena.22). 5.2 Viševretene bušilice Viševretene bušilice su namenjene masovnoj proizvodnji. četvrtoj izrada navoja itd. Šematski prikaz radijalne i univerzalne radijalne bušilice Osnovne eksploatacijske karakteristike jednovretenih bušilica (značajne i pri izboru i nabavci mašina) su: » koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk. u skladu sa tehnološkim postupkom izrade i obrade otvora (na primer. na prvoj bušenje otvora. OBRADA BUŠENJEM 2 3 1 4 5 a) Radijalna bu šilica b) Univerzalna radijalna bu šilica Slika 5. pored karakteristika jednovretenih bušilica.Smax i geometrijski faktor promene prenosnika pomoćnog kretanja ϕS.).

Neke od šema agregatnih bušilica 106 . Šema viševretene bušilice Slika 5.21.22.20. Šematski prikaz redne bušilice Slika 5.Proizvodne tehnologije Slika 5.

m/min.1) je obrtno kretanje alata definisano brzinom rezanja V.aksijalnim pomeranjem za jedan obrt alata).1) razlikuju se dva postupka obrade glodanjem:  obimno glodanje i čeono glodanje.1.aksijalnim pomeranjem za jedan zub alata) i korakom (S.1 Osnovna kretanja Obrada glodanjem je postupak obrade ravnih površina. OBRADA GLODANJEM 6. m/min n. Osnovni postupci obrade glodanjem Prema rasporedu reznih elemenata alata (slika 6. m/min n. mm/o . površina specijalnog i složenog oblika. . mm/min b) č eono glodanje ax ax V h=0 Vp V m h a a h m h=0 Vp istosmerno glodanje suprotnosmerno glodanje Slika 6. o/min S1 a Vp . V. mm/z .6. a kod glodala za čeono glodanje na čeonoj strani diska.aksijalnim pomeranjem u jedinici vremena). profilisanih (fazonskih) kontura. žljebova. a može biti definisano korakom po zubu (S1.1 PROIZVODNE OPERACIJE I ALATI 6. Pomoćno kretanje je pravolinijsko kretanje predmeta obrade i/ili alata i određeno je brzinom pomoćnog kretanja (Vp = n·S. pri čemu su zubi glodala za obimno glodanje raspoređeni po obimu cilindra. mm/min a) obimno glodanje a Vp .1. mm/min . o/min V. Glavno kretanje (slika 6.

2) za proizvoljni ugao zahvata sledi iz trougla ABC: h = S1 ⋅ sin ϕ . dok kod suprotnosmernog glodanja to nije slučaj.korak po zubu.Proizvodne tehnologije Prema smeru međusobnih kretanja alata i predmeta obrade razlikuju se dva postupka obrade glodanjem (slika 6.2.3. Osnovni geometrijski parametri procesa rezanja pri obimnom glodanju D a G H h E E F b D H κ κ S1r h F C A b ϕ B V C Vp ψ S1 A S1r ϕ S1 B Slika 6. mm/z . su: ugao kontakta ψ. dok trenutna debljina strugotine (slika 6. ugao zahvata ϕ.2). gde je S1.a 2 C h E ϕ A S1 B a B F H1 Slika 6. pored dubine rezanja (a) i širine glodanja (B). Kod obrade istosmernim glodanjem smerovi glavnog i pomoćnog kretanja se poklapaju. Pored toga kod istosmernog glodanja debljina strugotine se menja od maksimalne vrednosti do nule. Osnovni geometrijski parametri obrade glodanjem. Osnovni geometrijski parametri procesa rezanja pri čeonom glodanju 108 . Kod obimnog glodanja širina reznog sloja (strugotine) je jednaka širini glodanja b. a kod suprotnosmernog od nule do maksimalne vrednosti hmax. O m ax h 2 D/ D C A ψ ϕ D. trenutna. Ugao kontakta ψ je centralni ugao koji odgovara luku (FD) dodira alata i predmeta obrade (slika 6. širina (b) i debljina reznog sloja strugotine (h).1) i to obrada:  istosmernim glodanjem i suprotnosmernim glodanjem. dok ugao zahvata ϕ definiše trenutni položaj zuba glodala u zahvatu. srednja i maksimalna.

pravolinijskih i krivolinijskih žljebova itd.dodatak za finu obradu glodanjem i δ3 . Kod čeonog glodanja širina reznog sloja (slika 6. Izrada i obrada površina specijalnog oblika glodanjem (slika 6. A = h ⋅ b = S1 ⋅ b ⋅ sin ϕ . ispupčenja. krivolinijskih kontura. zaobljenja.2 Proizvodne operacije obrade glodanjem Osnovne operacije u obradi glodanjem su obrada:     ravnih površina. izrada kanala i žljebova na ravnim i cilindričnim površinama (žljebova za klin).3) sledi iz trougla GHD: b= a .dodatak za grubu obradu glodanjem.6. Obrada krivolinijskih kontura (slika 6. usecanje i odsecanje. vertikalnih ili nagnutih površina.dodatak za brušenje. δ2 . sin κ gde je κ . mm .4.3). površina sa većim brojem stepenica. obrada stepenastih površina i sl.2 i 6. zavojnih žljebova.3 i tabela P. za čeono glodanje. površina specijalnog oblika i površina složenog oblika. žljebova u vidu ″lastinog repa″. gde su h1 i h.12 i P. profila prizmi.6) je obrada profilisanih povr-šina.7) je izrada T žljebova. OBRADA GLODANJEM Maksimalna debljina strugotine odgovara uglu kontakta i iznosi: dok je trenutna površina poprečnog preseka reznog sloja: hmax = S1 ⋅ sinψ . Dubina rezanja pri obradi ravnih površina glodanjem iznosi: a = h1 − h .13.napadni ugao zuba čeonog glodala. udubljenja. Dodaci za obradu u obradi glodanjem 6.5) je obrada horizontalnih. dok su dodaci za obradu (slika 6. Obrada ravnih površina (slika 6.1. Priručnik [79]): δ1 . složenih kontura i sl. za obimno i A = h ⋅ b = S1 ⋅ a ⋅ sin ϕ . 109 H H3 H2 H1 H δ3 δ2 δ1 δ2 .dimenzije pre i nakon obrade (slike 6. δ1 δ3 L b Slika 6.

Neke proizvodne operacije obrade površina specijalnog oblika glodanjem Izrada i obrada površina složenog oblika glodanjem (slika 6. presovanje itd.5. Neke proizvodne operacije obrade krivolinijskih kontura glodanjem T . navoja.Proizvodne tehnologije izrada žljebova koturastim glodalima a a a b obrada ravnih površ ina valjkastim glodalima b odsecanje testerastim glodalima b obrada ravnih površ ina čeonim glodalima a obrada stepenastih površina vretenastim glodalima b a Slika 6. livenje u kokilama. Neke proizvodne operacije obrade ravnih površina glodanjem izrada udubljenja obrada ispup čenja izrada zaobljenja obrada koni čnim glodalom obrada slo ženih površina garniturom glodala Slika 6.`ljeb "lastin" rep prizma Slika 6. gravura alata za kovanje.7. ožljebljenih vratila.8) je izrada zupčanika. 110 .6.

6.9) na glodanje: valjkastim glodalima.3 Alati u obradi glodanjem Alati u obradi glodanjem . čeonim glodalima. vretenastim glodalima. OBRADA GLODANJEM 2 1 3 izrada navoja vretenastim glodalima izrada zupčanika odvalnim glodalima izrada ožljebljenih vratila odvalnim glodalima Slika 6. koturastim glodalima itd.glodala pripadaju grupi višesečnih alati cilindričnog oblika sa reznim elementima raspoređenim po obimu i/ili čeonoj površini.1.9. 6. Glodala se razvrstavaju primenom različitih kriterijuma.8. d D d D a a b b D čeona glodala testerasta glodala a b B valjkasta glodala d D a a d D b b koturasta glodala b a =D vretenasta glodala a D d D d D a a b b b dvostrana ugaona glodala ispup čena polukružna glodala udubljena polukru žna glodala Slika 6. Proizvodne operacije obrade glodanjem prema obliku alata Sa aspekta kvaliteta obrade razlikuju se proizvodne operacije: grube obrade glodanjem i fine obrade glodanjem. Prema konstrukciji glodala mogu biti: 111 a d D b . Neke proizvodne operacije obrade površina složenog oblika glodanjem Proizvodne operacije obrade glodanjem se često razvrstavaju i prema vrsti i obliku glodala koje se koristi pri obradi (slika 6.

090 valjkasta glodala JUS K.D2. profilna. čeona. koturasta.Proizvodne tehnologije ♦ jednodelna (integralna) glodala .D2.D2.145 Slika 6. konična i sl.070 simetrična ugaona glodala JUS K.nasadna glodala.D2.D2.138 vretenasta ugaona glodala JUS K.D2.021 vretenasta glodala JUS K. garniture glodala različitog oblika i namene (slika 6. koturasta glodala testerasta glodala JUS K.071 glodalo za T .020 vretenasta glodala JUS K.084 č eona glodala JUS K. Tipovi glodala prema obliku 112 .D2.043 polukruž na polukruž na četvrtkru žna ispup č ena udubljena udubljena glodala glodala glodala JUS K.D2.glodala iz punog materijala i ♦ višedelna glodala i to sa: » umetnutim zubima.D2..10) glodala su:  sa koničnom ili cilindiričnom drškom i  otvorom .žljebove.D2. Prema načinu postavljanja na mašinu (slika 6.151 JUS K.D2.10.11) itd. » lemljenim pločicama od tvrdog metala i » mehanički pričvršćenim pločicama alatnih materijala.091 jednostrana ugaona glodala JUS K.081 JUS K. vretenasta.D2. vretenasta za T .082 JUS K. testerasta.ž ljebove JUS K. a prema vrsti i obliku: valjkasta.D2.

6. αo βo γ β α koturasto glodalo valjkasto glodalo γo αN γN βN ω γ GP β γ α LP geometrija reznog klina f glodala sa glodanim zubima α glodalo sa leđnostruganim zubima f β α α K β β mogu ći oblici zuba γ γ γ Slika 6. koturastog i konič nog glodala garnitura sastavljena od dva valjkasta i tri koturasta glodala Slika 6.B. broj zuba glodala i geometrija reznog klina (α. sa lemljenim plo čicama sa izmenjivim pločicama Slika 6.D.12).d). širina . Glodačke glave Glodala spadaju u grupu višesečnih alata. prečnik otvora ili drške .13. a time i veći broj reznih ivica. što znači da imaju veći broj reznih elemenata (zuba). Garnitura glodala za obradu složenih površina Za obradu ravnih površina posebno su značajni alati sa lemljenim ili mehanički pričvršćenim pločicama.12. poznati pod nazivom glodačke glave (slika 6. OBRADA GLODANJEM garnitura sastavljena od valjkastog.11. Geometrija reznih elemenata glodala za obimno glodanje 113 β α . Geometriju alata u obradi glodanjem čine osnovne dimenzije (prečnik . slika 13. β i γ).

odnosno smanjuje se od maksimalne vrednosti do nule kod istosmernog glodanja to glavni otpor rezanja opada od maksimalne vrednosti do nule. β1 i γ1). alata i elemenata mašine. N 2 je proizvod površine poprečnog preseka strugotine (A.glavnu ili obimnu .2 OTPORI I SNAGA REZANJA 6. Fr .radijalnu ili silu prodiranja. γ γ β α α γο Čeono glodalo sa spiralnim zubima αο GP β ε κ1 r α κ α1 β1 γ1 desnohodo β γ αο βο βο γο=0 levohodo gloda čka glava β γ ε α LP γ1 κo valjkasto. Geometrija reznih elemenata glodala za čeono glodanje 6. radijusom vrha zuba (r) i geometrijom pomoćnog reznog klina (α1. uglom nagiba sečiva (λ). 114 α1 κ1 f κ β 1 . Obimna sila jednog zuba Fo1: Fo1 = K sm ⋅ A = K sm ⋅ b ⋅ h.aksijalnu silu. MPa). uglom vrha zuba (ε).tangencijalnu silu.   Obimna komponenta se koristi za definisanje snage mašine i deformacija predmeta obrade.14.čeono glodalo r Slika 6. kao i identifikovanju vibracija u procesu rezanja. u koordinatnom sistemu glodala. koja deluje u radijalnom pravcu i Fa . mm ) i srednjeg specifičnog otpora rezanja (Ksm.2. Pored geometrije reznog klina geometrija ovih alata je određena i uglom uspona spirale glodala ω. razložiti na tri komponente:  Fo . koja deluje u pravcu brzine rezanja tangencijalno na glodalo. Radijalna komponenta ima važnu ulogu pri proračunu elemenata mašine i alata. Kako se debljina strugotine povećava od nule do svoje maksimalne vrednosti kod suprotnosmernog glodanja to glavni otpor rezanja raste od nule do maksimalne vrednosti. koja deluje u pravcu ose glodala.1 Otpori rezanja U opštem slučaju rezultujući otpor rezanja u obradi glodanjem se može.14) geometrija reznog klina je definisana napadnim (κ) i pomoćnim napadnim uglom (κ1).Proizvodne tehnologije Kod čeonih glodala (slika 6.

15) je određen brzinom rezanja: D/2 A a O D -a 2 B h L = l + e + l1 = l + e + a ⋅ ( D − a) l L e l1 l1 = ( D 2 D ) − ( − a) 2 = 2 2 = a ⋅ ( D − a) a) obimno glodanje L = l + e + l1 b A b/2 B e l1 D/ 2 O l L D D b − ( )2 − ( )2 = 2 2 2 1 = ( D − D 2 − b2 ) 2 b) čeono glodanje l1 = Slika 6. Pomoćno kretanje se može definisati i:  S1. mm/o gde su. mm . na bazi preporuka. mm/z .broj prolaza. mm .3 REŽIM OBRADE U OBRADI GLODANJEM Režim obrade u obradi glodanjem (slika 6. min.2 Snaga mašine Snaga mašine u obradi glodanjem proizilazi iz izraza za brzinu rezanja i glavni otpor Fo ⋅ V rezanja: P = . zahtevanog kvaliteta obrade itd. pored poznatih veličina: i = δ / a .korakom po obrtu: Glavno vreme obrade: tg = i ⋅ L .3.. mm .15.5.dodatak za obradu.1 Korak po zubu Preporučena vrednost koraka po zubu se usvaja u zavisnosti od vrste glodanja.2. e = 2 .dužina obrade. To je srednja obimna sila ili kraće obimna sila. mm . δ. 6. OBRADA GLODANJEM Za praksu proučavanje i izračunavanje obimne sile jednog zuba nema praktičnog značaja.15). kW gde je η . Osnovni elementi proračuna glavnog vremena obrade Brzina pomoćnog kretanja je: Vp = n ⋅ S = n ⋅ S1 ⋅ z . materijala predmeta obrade i alata. l. L = l + e + l1.korakom po zubu  S.6. n ⋅S S = S1 ⋅ z .mehanički stepen iskorišćenja snage mašine. mm/o .izlaz alata (slika 6.prilaz alata i l1. 6 ⋅ 10 4 ⋅ η 6. 6. 115 . mm . mm/min.hod alata (slika 6.15). Zato se utvrđuje obimna sila nastala kao rezultat rezanja zuba glodala koji su istovremeno u zahvatu.

mm . a najčešće u zavisnosti od koraka po zubu.05 za finu obradu) ili fmax = T/6 .2 mm za grubu i do 0.broj obrta glodala.dozvoljeni ugib alata. I ≈ 0. 1000 320  gde su: D.raspon ležišta vratila glodalice.2 mm (do 0.16. 6. MPa .moment inercije poprečnog preseka vratila glodalice. Korak po zubu se najčešće proverava obzirom na:  dozvoljeni ugib vratila glodalice ili alata i  kvalitet obrađene površine. ⋅ 110 E ⋅I gde su: l. o/min . mm . mm .05 d . na bazi podataka datih u literaturi i prospektnoj dokumentaciji proizvođača alata. m / min. I ≈ 0.. fmax = 0.16. 3 E ⋅I 4 4 gde su pored poznatih veličina: l.glodala: fmax = ⋅ max . l fmax l/2 d F max b) Čeono glodanje d a F max a b fmax b a) Obimno glodanje Slika 6. mm .širina tolerantnog polja relevantne dimenzije.maksimalno dozvoljena vrednost ugiba vratila glodalice i T.modul elastičnosti materijala vratila glodalice. mm .prepust glodala.05 d4.2 Brzina rezanja u obradi glodanjem Brzina rezanja u obradi glodanjem predstavlja obimnu brzinu glodala: D ⋅π ⋅ n D ⋅ n V = ≈ . ili preporuke definisanih u specijalizovanim priručnicima.prečnik vratila glodalice. vrste glodanja i sl.3. mm . mm4 . fabričkim normativima i drugoj literaturi. mm .Proizvodne tehnologije prvenstveno proizvođača alata.0.modul elastičnosti materijala alata (glodala) i fmax. d. Provera koraka po zubu pri obradi valjkastim i koturastim glodalima (slika 6.16. Izbor preporučene brzine rezanja se vrši u funkciji vrste materijala predmeta obrade i alata.prečnik glodala i n. E.05 . 116 l . MPa . E.b) korak po zubu se proverava ⋅ l3 1 F obzirom na dozvoljeni ugib alata . Ugib vratila glodalice i glodala usled dejstva otpora rezanja Pri obradi vretenastim i čeonim glodalima (slika 6.a) vrši se na osnovu maksimalno dozvoljene vrednosti ugiba vratila glodalice na kome se 1 Fmax ⋅ l 3 glodalo nalazi: fmax = .moment inercije poprečnog preseka glodala na mestu uklještenja.

ceo broj. Klasifikacija podeonih aparata Prosti podeoni aparati (slika 6. U cilju ostvarivanja željenog broja podela (Z′) utvrđivač podeone ploče (5) se oslobađa. što znači da je ugao zakretanja predmeta obrade (4) jednak uglu zakretanja podeone ploče (2). Prosti podeoni aparat Prosti podeoni aparati obezbeđuju ostvarivanje broja podela na predmetu obrade (Z′) Z Z' = . Dele se na: proste i univerzalne. Slika 6. . gde je k = koji odgovara broju podela podeone ploče (Z) ili ispunjava uslov: k 1. Time je ostvarena jedna podela.rupa i ponovo fiksira utvrđivačem. Slika 6. 2.4 PODEONI APARATI Podeoni aparati se koriste za ostvarivanje različitog broja podela u pojedinačnoj i maloserijskoj proizvodnje. izradi zupčanika i sl.17.. pri bušenju otvora..19) spadaju u grupu podeonih aparata sa indirektnim deljenjem. Prema načinu ostvarivanja podele podeoni aparati se dele na podeone aparate sa:  direktnim (neposrednim) deljenjem i  indirektnim (posrednim) deljenjem. . Univerzalni podeoni aparati (slika 6. 3.18. pri čemu univerzalni podeoni aparati mogu biti mehanički i optički.18) spadaju u grupu podeonih aparata sa direktnim deljenjem. Zakretanje ručice podeonog aparata (1) se preko zupčanika Z3 i Z4 prenosi na puž Zg i pužni točak Zp. Pužni točak je na istom vratilu (2) na kome se nalazi i stezna glava (3) koja prihvata predmet obrade (4). To znači da se zakretanjem 117 . Stezna glava (1) prihvata stožer (3) sa predmetom obrade (4). Mehanički se izrađuju sa izmenjivom grupom zupčanika ili planetarnim prenosnikom.6. podeona ploča zakreće za jednu ili k . OBRADA GLODANJEM 6.

19. dvostruko i diferencijalno deljenje. Jednostruko deljenje je moguće primeniti kada se broj obrta ručice podeonog Z a aparata: nr = = . sa različitim brojem podela. Podeona ploča podeonog aparata (5) ima dva niza podela. Univerzalni podeoni aparat U zavisnosti od mogućnosti realizacije željenog broja podela univerzalni podeoni aparati obezbeđuju tri vrste deljenja: jednostruko. 118 .Proizvodne tehnologije pužnog točka zakreće i predmet obrade u skladu sa prenosnim odnosom zupčanika Z3 i Z4 (uglavnom je prenosni odnos 1) i prenosnim odnosom prenosnika puž pužni točak: Z= Zp Zg . što znači da je na krugu sa b Z' b podela podeone ploče potrebno ručicu podeonog aparata zaokrenuti za a podela. koji predstavlja karakteristiku podeonog aparata (Z = 40. sa jedne i druge strane ploče. može prikazati jednim razlomkom. Broj obrta ručice podeonog aparata za ostvarivanje Z nr = . (Z′) podela se definiše relacijom: Z' Slika 6. 60 ili 80).

Horizontalne glodalice (slika 6. U zavisnosti od sistema upravljanja razlikuju se: konvencionalne i programsle glodalice. prema konstruktivnom rešenju.  bezkonzolne (posteljne) . Y i Z) izvodi radni sto.). sistem za podmazivanje. poluge i sl. Z" Željeni broj obrta se dobija korekcijom zupčanika Z5 . radni sto (2).6. tako da je krutost i stabilnost radnog stola. površina specijalnog oblika.c) sa Z izmenjive grupe zupčanika: k= 8 Z7 koja se izvodi povezivanjem izmenjive grupe vratilom pužnog točka izborom brojeve zuba Z Z ⋅ ( Z" −Z' ) ⋅ 6 = . predmeta obrade relativno niska. Diferencijalno deljenje se primenjuje u slučajevima kada broj obrta ručice podeonog Z . vertikalne i univerzalne i  glodalice specijalne namene (alatne. dok ostala dva kretanja izvodi nosač alata. dok nosač alata izvodi jedno kretanja u vertikalnom ili poprečnom pravcu. agregatne. približan Z željenom broju podela. dele na:  konzolne (horizontalne. glodalice za navoj i sl. pravcu ose Z ili X. jedinica za pomoćno kretanje (pogonski elektromotor. nije moguće transformisati tako da se primeni jednostruko ili aparata: nr = Z' dvostruko deljenje.5 MAŠINE U OBRADI GLODANJEM Mašine u obradi glodanjem ili glodalice se. Bezkonzolne (posteljne) glodalice obezbeđuju visoku krutost i stabilnost radnog stola.horizontalne. 4).3). 119 . programske.slika 6. a drugi (c/d) zakretanjem podeone ploče za c podela na krugu sa d podela.19. postolje (5). Posebnu grupu čine univerzalne glodalice koje mogu raditi kao horizontalne i vertikalne. Međutim. pravcu osa Y i X ili Z).navrtka. Osnovni elementi horizontalnih glodalica su radno vreteno (1). OBRADA GLODANJEM Dvostruko deljenje se primenjuje kada se broj obrta ručice podeonog aparata može Z a c nr = = + . prikazati relacijom oblika: Z' b d Pri tome se prvi razlomak (a/b). jer isti izvodi dva kretanja (u uzdužnom i poprečnom ili vertikalnom pravcu. na primer. prenosnik pomoćnog kretanja i sistem prenosnika tipa navojno vreteno . najnoviji tipovi glodalica se izrađuju sa jednim kretanjem radnog stola. sistem upravljanja (komandna tabla. ručice. izradu zupčanika pojedinačnim rezanjem. uzdužnim kretanjem. izradu dugohodih zavojnica i sl.20). kopirne. Kod konzolnih glodalica kretanja u uzdužnom. Broj obrta ručice podeonog aparata je sada: nr = . U tim slučajevima se usvaja fiktivni broj podela (Z″).21) se koriste za obradu ravnih površina. jedinica za glavno kretanje (pogonski elektromotor i prenosnik glavnog kretanja . realizuje zakretanjem ručice za a podela po krugu sa b podela.Z8 (9 . sistem za hlađenje i podmazivanje i sl. odvalne. vertikalne i univerzalne (slika 6. poprečnom i vertikalnom pravcu (pravcu osa X. a prema broju glavnih vretena na: jednovretene i viševretene.). Z5 Z" 6. Prema položaju glavnog vretena glodalice se dele na: horizontalne i vertikalne.

21.Proizvodne tehnologije Slika 6.HURON 5 Slika 6. Neki tipovi horizontalnih glodalica Osnovne eksploatacijske karakteristike glodalica su: » pogonska snaga mašine P i mehanički stepen iskorišćenja snage 120 Z . .20. Konzolne glodalice 1 2 X 4 Y 3 3 1 X Y 2 Z Z 5 5 4 MTZ Konzolne glodalice 3 X REGIVA 1 Y 4 2 Bezkonzolna glodalica .

Konstruktivno su tako formirane da obezbeđuju obrtanje radnog stola oko jedne ili dve ose i obrtanje nosača alata (glavnog vretena) u cilju postavljanja vertikalnog radnog vretena pod određenim uglom. maksimalna dužina hoda radnog stola u pravcu sve tri ose. gabariti predmeta obrade. raspon brzina pomoćnog kretanja Vpmin .6. se koriste za izradu reznih alata. broj radnih vretena kod viševrtenih glodalica i sl. alata za kovanje.Vpmax i geometrijski faktor promene prenosnika pomoćnog kretanja ϕS. OBRADA GLODANJEM » » » » » » raspon brojeva obrta nmin . Univerzalne alatne glodalice (slika 6.24). X Z Y Bezkonzolna glodalica . Time se stvaraju uslovi za realizaciju velikog broja proizvodnih operacija.23. što znatno proširuje nomenklaturu proizvodnih operacija. Neki tipovi vertikalnih glodalica Univerzalne glodalice su koncepcijski tako oblikovane da mogu raditi kao horizontalne ili vertikalne. pa i za izradu zavojnih žljebova i dugohodih zavojnica primenom podeonog aparata. 121 Z .nmax i geometrijski faktor promene prenosnika glavnog kretanja ϕn.23) položaj radnog vretena je vertikalan. presovanje i sl. mada se sve češće izrađuju glodalice sa radnim vretenima koja se zakreću za odgovarajući ugao. tako da mogu raditi i kao bušilice ili rendisaljke. Pored toga većina univerzalnih glodalica obezbeđuju i zakretanje radnog stola.HURON Y Y X X OERLIKON Z Konzolne glodalice MTZ Slika 6. Snabdevene su i uređajima za bušenje i rendisanje. koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk. Kod vertikalnih glodalica (slika 6. sa horizontalnim i vertikalnim radnim vretenom.

24.25) dva paralelna vretena od kojih je vreteno (1) glavno vreteno sa glodalom.Proizvodne tehnologije kao horizontalna glodalica kao buš ilica kao vertikalna glodalica kao vertikalna rendisaljka Slika 6. 122 . Poseduju (slika 6. bez učešća radnika. tako da alat izvodi ista kretanja kao i kopirni šiljak.25. Kopirni uređaj radi na hidrauličnom ili električnom principu i obezbeđuje prenos kretanja od kopirnog šiljka do alata. Redosled rada pojedinih organa mašine je definisan programom koji se unosi u upravljačku jedinicu glodalice. 2 1 2 1 Slika 6. Kopirna glodalica Suština programskog upravljanja se sastoji u automatskom upravljanju radnim organima mašine po unapred zadatom redosledu kretanja. a vreteno (2) se koristi za smeštaj kopirnog šiljka. Univerzalna alatna glodalica Kopirne glodalice su namenjene su za obradu krivolinijskih kontura i profilisanih površina.

1 Proizvodne operacije u obradi testerisanjem Obrada testerisanjem (slika 7.1 OSNOVNE OPERACIJE I ALATI 7. Prema osnovnim kretanjima alata i predmeta obrade.1. m/min.1) se koristi prvenstveno za realizaciju proizvodnih operacija odsecanja (sečenja) materijala. Pri obradi na trakastim testerama alat izvodi glavno kretanje brzinom rezanja V.  trakastim i  okvirnim testerama. Osnovni tipovi obrade na testerama Kod obrade na kružnim testerama alat izvodi glavno obrtno kretanje (brzina rezanja V. a predmet obrade pomoćno pravolinijsko kretanje brzinom Vp.7. U . razlikuju se postupci obrade na:  kružnim. mada se može koristiti i za izvođenje operacija isecanja i usecanja. mm/min. o/min) i pomoćno pravolinijsko kretanje (korak S. m/min ili broj obrta testere n. OBRADA TESTERISANJEM 7. Vp V V odsecanj e na kru`nim testerama V Vp odsecanje na trakastim testerama V Vp odsecanj e na okvirnim testerama Slika 7.1. kao i tipu mašine za obradu testerisanjem. mm/o).

slika 7.2. Na slici 7. Kružne testere velikih prečnika (iznad 250 mm) se retko izrađuju iz jednog komada.4.b). U cilju smanjenja trenja između bočnih površina testere i površina predmeta obrade izvodi se razmetanje.4.1. izvodi se naizmenično sasecanje zuba testere (slika 7. slika 7. Pri sečenju većih preseka reznog sloja. Posebnu grupu proizvodnih operacija obrade testerisanjem čine i operacije isecanja različitih kontura. kru žne testere lisnate testere trakaste testere Slika 7. (slika 7. u cilju smanjenja preseka strugotine po zubu. trakaste testere i trakasti listovi (lisnate testere. Time se postiže i ravnomerniji rad mašine. U novije vreme se izrađuju testere sa izmenjivim pločicama od tvrdog metala.a prikazana je geometrija zuba kružne testere.3. naročito dijamanta. m/min .Proizvodne tehnologije obradi testerisanjem na okvirnim testerama alat izvodi glavno pravolinijsko oscilatorno (brzinom V. tako da u suštini predstavljaju testerasta glodala. sa i bez prevlaka.4. kopirnog sečenja i sl. dh/min) i pomoćno pravolinijsko kretanje brzinom Vp. integralno.brojem duplih hodova nL. kubnog nitrida bora ili super tvrdih materijala. Tri osnovna tipa alata u obradi testerisanjem Kružne testere se izrađuju u vidu tankog diska sa zubima po obimu. mm/dh.3). mm/min ili korakom S. Proizvodne operacije isecanja i kopirnog sečenja na testerama 7. predmet obrade testera predmet obrade testera isecanje profila predmet obrade isecanje rondela šablon kopirno sečenje testera Slika 7.c). bočno povijanje zuba naizmenično na jednu i drugu stranu (slika 7. Umetnuti zubi ili zubi u vidu segmenata od brzoreznog čelika ili tvrdog metala mehanički se pričvršćuju za telo testere od konstruktivnog čelika.2). keramike.4.2 Alati u obradi testerisanjem Osnovni alati u obradi testerisanjem su testerasta glodala (kružne testere). 124 .

Alat izvodi pravolinijsko oscilatorno glavno kretanje i istovremeno visinsko pomeranje. uz istovremeno smanjenje trenja materijala i alata pri povratnom hodu. jer su izložene neprekidnom savijanju i ispravljanju. Naime testere treba da su elastične. brušenjem. b ) . 7. kao i odizanje pri povratnom hodu. 7.lisnate.lisnate testere (slika 7. Novije konstrukcije lisnatih testera su bimetalne lisnate testere.7. Time se ostvaruje pomoćno kretanje alata ka predmetu obrade (3). Lisnate testere se mogu oplemeniti.3 MAŠINE U OBRADI TESTERISANJEM Mašine u obradi testerisanjem (testere) se dele na:  okvirne . okretanjem oko osovine A.5. Spajanje se izvodi laserskim zavarivanjem. Geometrija zuba testere Lisnate testere imaju sitne zube. presvlačenjem prevlakama od TiN. i zavisi od koraka (S) i širine rezanja (b).5.b) alat (1) izvodi glavno obrtno i pomoćno pravolinijsko kretanje.2 BRZINA REZANJA Brzina rezanja u obradi testerisanjem je obimna brzina testere (kod kružnih). Okvirne .a) su testere kod kojih se alat (2) postavlja na nosač alata (1). Kod kružnih testera (slika 7. a ostali deo od konstruktivnog čelika. Brzina rezanja se najčešće definiše na bazi preporuka datih u prospektnoj dokumentaciji proizvođača alata i/ili literaturi: V = f ( S. čime se ostvaruje primicanje alata predmetu obrade (2). Kod njih se posebna pažnja poklanja izboru materijala. 125 . OBRADA TESTERISANJEM B α β b α b) Razmetanje zuba zub levo zub desno segmenti od alatnog materijala γ a) Osnovna rezna geometrija integralna γ telo od konstruktivnog č elika konstrukcija testere sa izmenjivim segmentima c) Sasecanje zuba testere sa segmentima sa umetnutim zubima Slika 7. kod kojih je uska traka sa zubima izrađena od brzoreznog čelika. poravnavanje. obično trouglastog oblika. uz naknadno minimalno doterivanje.  kružne i  trakaste testere. brzina pravolinijskog kretanja (kod trakastih) i brzina oscilatornog kretanja (kod okvirnih testera).4. Kod trakastih testera oblik zuba je takođe trouglast.

» raspon koraka Smin .Proizvodne tehnologije a) Okvirna .Smax ili brzina pomoćnog kretanja Vpmin .nLmax ili brzine kretanja trake Vmin . Trakasta testera Osnovne eksploatacijske karakteristike mašina u obradi testerisanjem su: » pogonska snaga mašine P i stepen iskorišćenja snage mašine η. » maksimalni hod alata odnosno predmeta obrade. Okvirna . 4 V 3 1 2 V Vp Slika 7.lisnata i kružna testera Trakasta testera (slika 7.6. Pomoćno pravolinijsko kretanje se ostvaruje pomeranjem predmeta obrade (2) prema tesreri. preko kojih je prebačena testera (1) u vidu beskonačne trake.Vpmax geometrijski faktor promene prenosnika za pomoćno kretanje ϕs. » brojevi obrtaja nmin .Vmax i geometrijski faktor promene prenosnika mašine za glavno kretanje ϕn.6) ima pogonski (3) i vođeni točak (4).lisnata testera A 1 3 2 1 2 b) Kružna testera Slika 7.nmax.5. 126 . » gabariti predmeta obrade i sl. duplih hodova nLmin . » koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk.

sin κ gde je κ . dh/min). a pomoćno korakom S. Površina poprečnog preseka strugotine (slika 8. mm/dh . vertikalnih.1) dva osnovna postupka obrade su obrada na:  kratkohodoj i  dugohodoj rendisaljci. mm .dubina rezanja i S. dh/min Vr Vp B A S mm/dh a) Obrada na kratkohodim rendisaljkama S Vr Vp b) Obrada na dugohodim rendisaljkama Slika 8. Izvodi na mašinama sa glavnim i pomoćnim pravolinijskim kretanjem.1. dok se u toku povratnog hoda (od tačke B do tačke A) proces rezanja ne odvija.slika 8.8. a. U zavisnosti od toga da li alat ili predmet obrade izvodi glavno kretanje (slika 8.1).2).1 PROIZVODNE OPERACIJE OBRADA RENDISANJEM Obrada rendisanjem (slika 8.napadnu ugao. jer se ravna površina predmeta obrade može smatrati kružnom površinom beskonačno velikog poluprečnika krivine (slika 8. . mm/dh (aksijalno pomeranje alata ili predmeta obrade za jedan dupli hod. Radni hod je hod alata ili predmeta obrade u toku koga se izvodi proces obrade (od tačke A do tačke B . nakon povratnog hoda). izradu žljebova u glavčini i sl. Glavno kretanje je definisano brzinom rezanja (Vr. nagnutih i profilisanih površina. m/min) ili brojem duplih hodova (nL. a i h = S ⋅ sin κ .1) se koristi za obradu horizontalnih. Obrada rendisanjem je analogna obradi struganjem. 8.2) je: pri čemu su širina i debljina reznog sloja: b= A = a ⋅S = b ⋅h.korak. nL . Šema obrade rendisanjem na kratkohodoj i dugohodoj rendisaljci U procesu obrade razlikuju se: radni i povratni hod alata ili predmeta obrade.

5).Proizvodne tehnologije S h κ a b b a κ struganje Slika 8.finu obradu rendisanjem i δ3 . a u zavisnosti od kvaliteta obrađene površine operacije grube i fine obrade rendisanjem.14. δ2 . Površina poprečnog preseka strugotine u obradi rendisanjem Dubina rezanja je: h S rendisanje a = H1 − H . δ1 δ3 L b Slika 8.brušenje.3.4) i  vertikalnoj rendisaljci (slika 8. tabela P.grubu obradu rendisanjem.2.12 . Proizvodne operacije obrade na horizontalnoj rendisaljci 128 H H3 H2 H1 H δ3 δ2 δ1 δ2 .P. Dodaci u obradi rendisanjem U zavisnosti od tipa mašine i pravca kretanja razlikuju se postupci obrade i proizvodne operacije obrade rendisanjem na:  horizontalnoj (slika 8. Priručnik [79]) dodatak za: δ1 .4. profilne površinekopirno rendisanje radni sto alatne maš ine vođice alatnih ma šina Slika 8.3. dok su dodaci za obradu rendisanjem (slika 8.

OBRADA RENDISANJEM izrada žljebova obrada kosih pro širenja izrada zup častog konusa Slika 8. Takvo skokovito opterećenje mogu izdržati samo žilavi materijali. Proizvodne operacije obrade na vertikalnoj rendisaljci Posebnu grupu proizvodnih operacija u obradi rendisanjem čine proizvodne operacije izrade i obrade profilisanih površina . Kopirno rendisanje 8.kopirno rendisanje (slika 8.6. 129 .2 ALATI U OBRADI RENDISANJEM Alati za rendisanje ili noževi za rendisanje (slika 8. Kod noževa većih dimenzija drška alata se izrađuje od konstruktivnog čelika. P50. a rezni deo u vidu pločica od brzoreznog čelika ili tvrdog metala. geometriji i drugim karakteristikama.8. Noževi za rendisanje su pri ulasku u zahvat izloženi jakim udarnim opterećenjima.6). po obliku. Zato se za izradu noževa za rendisanje koriste brzorezni čelici i neke žilave vrste tvrdog metala (P40. šablon pipak predmet obrade šablon predmet obrade hidraulični cilindar Rendisanje na kratkohodoj rendisaljci primenom šablona Obrada profila na rendisaljci primeno uređ aja za rendisanje po š ablonu Slika 8.5. K10. K20 itd. Pločice se postavljaju na dršku noža lemljenjem ili mehaničkim vezivanjem.7) su slični strugarskim noževima.). M20. da bi pri izlasku iz zahvata nastupilo njihovo rasterećenje.

mm .dubina rezanja i S. x i y . rezultujući otpor rezanja u obradi rendisanjem se može razložiti na tri komponente (slika 8.glavni otpor rezanja. Alati u obradi rendisanjem (noževi za rendisanje) 8.konstanta i eksponenti otpora rezanja.Proizvodne tehnologije pravi nož savijeni nož nož za završno rendisanje savijeni nož za usecanje pravi nož l l k pravi noževi a k savijeni no ževi r g 60 nož za izradu žljeba o nož sa izmenjivom pločicom od TM Slika 8. a. N u kome su: Ck.8.korak. Komponente otpora rezanja 130 b h α β γ . mm/dh . F1 = Ck ⋅ a x1 ⋅ S y1 . F2 .7.otpor prodiranja i F3 . S F2 F1 F3 V a S Slika 8.3 OTPORI I SNAGA REZANJA Kao i u obradi struganjem.otpor pomoćnom kretanju.8):    F1 .

8. OBRADA RENDISANJEM

Na osnovu brzine radnog hoda (Vr, m/min) i glavnog otpora rezanja (F1, N) snaga mašine je:
F1 ⋅ Vr 1 + k Ck ⋅ a x1 ⋅ S y1 ⋅ nL ⋅ L = ⋅ P= , kW 1000 ⋅ 60 ⋅ η k 6 ⋅ 107 ⋅ η

gde je, pored prethodno definisanih veličina: η - mehanički stepen iskorišćenja snage mašine.

8.4 REŽIM OBRADE U OBRADI RENDISANJEM
Režim obrade u obradi rendisanjem je određen: » » brojem duplih hodova alata ili predmeta obrade nL, dh/min i korakom S, mm/dh, slika 8.9.
nL , dh/min Vr Vp

a
B

A S mm/dh

e1

l L

e1

e2

b B

e2

Slika 8.9. Osnovni elementi za proračun glavnog vremena izrade
Na osnovu parametara režima obrade proračunava se i glavno vreme izrade korišćenjem relacije: B tg = i ⋅ , min S ⋅ nL u kojoj su, pored poznatih elemenata: i = δ / a - broj prolaza; δ, mm - dodatak za obradu; a, mm - dubina rezanja; B = b+2 e2 - hod alata ili predmeta obrade u pravcu pomoćnog kretanja; e2 = 2 - 5 mm - prilaz i izlaz alata u pravcu pomoćnog kretanja i b širina obrade. Utvrđivanje koraka u obradi rendisanjem obuhvata:  proučavanje proizvodne operacije,  izbor preporučene vrednosti koraka,  provera koraka i izbor merodavnog koraka. Preporučena vrednosti koraka se bira na osnovu preporuka datih u prospektima proizvođača alata ili specijalizovanim priručnicina, literaturi i sl. u zavisnosti od dubine rezanja, materijala alata i predmeta obrade i drugih uslova obrade. Provera koraka u obradi rendisanjem se izvodi korišćenjem tri osnovna kriterijuma: uslova nastanka strugotine, otpornosti drške noža za rendisanje i kvaliteta obrađene površine.

131

Proizvodne tehnologije

Brzina rezanja u obradi rendisanjem je brzina pravolinijskog kretanja alata ili predmeta obrade u toku radnog hoda. Brzina rezanja se bira na osnovu preporuka ili proračunom s obzirom na iskorišćenje postojanosti alata i/ili snage mašine. U cilju definisanja broja duplih hodova polazi se od izraza za glavno vreme obrade koje obuhvata vreme rezanja (td′) i vreme povrtanog hoda (td″), bez vremena potrebnog za promenu smera kretanja. To znači da je vreme trajanja jednog ciklusa (sastavljenog od radnog i povratnog hoda, slika 8.9) određeno izrazom:

t d = t' d +t" d ,
pri čemu su vremena:


radnog hoda: t' d =

L i 1000 ⋅ Vr



povratnog hoda: t" d =

L , 1000 ⋅ Vp

direktna funkcija: L, mm - hoda alata u pravcu glavnog kretanja; Vr, m/min - brzine radnog hoda i Vp, m/min - brzine povratnog hoda. Kako je glavno vreme rezanja za i - prolaza: a vreme trajanja jednog ciklusa:
tg = i ⋅ B ⋅ td , L

td =

L 1000 ⋅ Vr

⎛ V ⎞ ⋅ ⎜1 + r ⎟ , ⎜ Vp ⎟ ⎝ ⎠ ⎛ V ⎞ ⋅ ⎜1 + r ⎟ . ⎜ Vp ⎟ ⎝ ⎠

to je glavno vreme obrade: t g = i ⋅

B L ⋅ S 1000 ⋅ Vr

Odnos brzina povratnog i radnog hoda:

k=

Vp Vr

= 1,5 − 3 ,

predstavlja karakteristiku mašine. Imajući u vidu karakteristiku mašine glavno vreme obrade je:
tg = i ⋅ B L 1+k B ⋅ ⋅ , =i⋅ S 1000 ⋅ Vr k S ⋅ nL nL = k 1000 ⋅ ⋅ Vr , 1+k L Vr = V = 1+k L ⋅ ⋅ nL . k 1000

što znači da je broj duplih hodova:

odnosno da je brzina radnog hoda - brzina rezanja:

8.4 MAŠINE U OBRADI RENDISANJEM
Mašine u obradi rendisanjem (rendisaljke) se prema dužini hoda (načinu ostvarivanja kretanja) dele na:

132

8. OBRADA RENDISANJEM
 

kratkohode i dugohode,

a prema pravcu glavnog kretanja na: horizontalne i vertikalne. Posebnu grupu renisaljki čine rendisaljke za izradi zupčanika, specijalnih alata i sl. 8.4.1 Kratkohode rendisaljke Kod kratkohodih rendisaljki (slika 8.10) od pogonskog elektromotora (1) kretanje se, posredstvom prenosnika (2) i mehanizma za pretvaranje obrtnog u pravolinijsko kretanje, prenosi na noseću konzolu (3). Na konzoli se nalazi nosač alata (4) koji prihvata rezni alat (5). Time je obezbeđeno glavno pravolinijsko kretanje. Na radnom stolu (6), koji posredstvom mehanizma pomoćnog kretanja obezbeđuje izvođenje pomoćnog kretanja, nalazi se predmet obrade (7).
4 3 5 7 S 6 2 1 V

Šema rendisaljke

Kratkohoda rendisaljka sa zakretnim stolom

Kratkohoda rendisaljka sa već im brojem glava za rendisanje

Slika 8.10. Šema kratkohode rendisaljke
Osnovne eksploatacijske karakteristike rendisaljki su: » » » » » »

pogonska snaga mašine P i stepen iskorišćenja snage mašine η, raspon broja duplih hodova nLmin - nLmax i geometrijski faktor promene prenosnika mašine za glavno kretanje ϕn, raspon koraka Smin - Smax i geometrijski faktor promene prenosnika za pomoćno kretanje ϕs, koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk, maksimalni hod alata odnosno predmeta obrade, gabariti predmeta obrade i sl.

133

Šema dugohode rendisaljke 8. pri radnom. a pomoćno nosač alata (3).2 Dugohode rendisaljke Kod dugohodih rendisaljki (slika 8.12) spada u grupu kratkohodih rendisaljki. koji je najčešće izveden kao obrtni sto na klizaču sa mogućnošću uzdužnog i poprečnog pomeranja.11) princip rada je sličan. Šema vertikalne rendisaljke 134 . 3 V 4 1 2 S Slika 8. s tom razlikom što glavno pravolinijsko kretnje izvodi radni sto (1) sa predmetom obrade (2). Nosač alata (4) sa alatom se. Predmet obrade (1) se postavlja na radni sto (2). 3 2 1 Slika 8.4. posredstvom klizača (3). kreće naniže.Proizvodne tehnologije 8.11.4.12. i naviše pri povratnom hodu.3 Vertikalne rendisaljke Vertikalna rendisaljka (slika 8.

postavljenog u prednji prihvatni deo (2).1.18 m/min.1).provlakača (slika 9. ne postoji pomoćno kretanje kao samostalno kinematsko kretanje. tačnosti i kvaliteta obrade. jer su alati veoma skupi i strogo namenski projektovani i izrađeni. jer povećanje dimenzija narednog zuba u odnosu na prethodni određuje debljinu sloja meterijala (dubinu rezanja po zubu az) koji uklanja rezni element (zub). Proces rezanja karakteriše:  postepeno rezanje zadatog dodatka za obradu u obliku posebnih slojeva male debljine i velike širine. 1 1 12344 3 4 provlaka č vođ ica radni sto predmet obrade 3 2 2 a) Unutra šnje provla čenje b) Spoljašnje provlačenje Slika 9. kod cevi naoružanja) kada postoji pomoćno obrtno kretanje u skladu sa korakom zavojnice. a kod novijih konstrukcija mašina u obradi provlačenjem i do 30 m/min i sl. Principijelna šema obrade provlačenjem Proces rezanja ostvaruje se samo jednim kretanjem i to pravolinijskim glavnim kretanjem alata . Izuzetak su proizvodne operacije izrade zavojnih žljebova (npr.1 PROIZVODNE OPERACIJE I ALATI Obrada provlačenjem predstavlja savremeni postupak obrade metala rezanjem visoke proizvodnosti.    . Pravolinijskim povlačenjem alata (1). OBRADA PROVLAČENJEM 9. obezbeđuje se uklanjanje viška materijala na predmetu obrade zahvaljujući postepenom povećanju dimenzija alata. istovremeno rezanje većim brojem reznih elemenata alata. male brzine rezanja 15 . Koristi se samo u serijskoj i masovnoj proizvodnji.9.

U proizvodnim operacijama unutrašnjeg provlačenja (slika 9. struganjem i sl. može biti profilno. Slika 9.3.3) prethodno se izrađuje cilindrični otvor (bušenjem. kvadratni i sl. . slojevito i progresivno. Kretanjem provlakača kroz otvor obezbeđuje se oblikovanje otvora u skladu sa profilom reznih elemenata alata (formiranje otvora visoke tačnosti i kvaliteta. Proizvodne operacije unutrašnjeg provlačenja 136 b2 a'z az .). u cilju obezbeđenja pravilnog vođenja alata i stvaranja uslova za konačno oblikovanje otvora provlačenjem..kružni. u cilju pretvaranja polaznog kružnog u željeni profil (slika 9.)..2. Šeme rezanja pri provlačenju Profilno provlačenje karakteriše uklanjanje zadatog dodatka za obradu δ u slojevima debljine az. az bi b3 b1 a) Profilno b) Slojevito (kombinovano c) Progresivno (kombinovana krug-profil) krug-profil sa preraspodelom dodatka) Slika 9. čija konfiguracija odgovara konfiguraciji profila predmeta obrade..2). Slojevito provlačenje odlikuje uklanjanje dodatka u ravnim slojevima debljine az ili koncentričnim krugovima lučnog oblika pri proizvoljnom profilu obratka. Progresivno provlačenje je provlačenje kod koga svaki zub uklanja deo dužine sloja b1. b2. Proizvodne operacije obrade provlačenjem se razvrstavaju na dve grupe i to proizvodne operacije: ♦ unutrašnjeg provlačenja i spoljašnjeg provlačenja. trougaoni.Proizvodne tehnologije Geometrijski parametri obrade (šeme rezanja) Postepeno odvajanje strugotine pri provlačenju. različitog oblika . dok debljina strugotine po zubu raste az' > az.

spolja šnje provla čenje sa dubinskim primicanjem spolja šnje provla čenje sa bo čnim primicanjem Slika 9. 137 . Proizvodne operacije spoljašnjeg provlačenja Alati za provlačenje (provlakači) spadaju u grupu specijalnih alata. tačnosti izrade i drugih specifičnosti. Dva osnovna postupka provlačenja su sa:  dubinskim primicanjem i  bočnim primicanjem. zbog svoje složenosti. Dele se na provlakače za:  unutrašnje i spoljašnje provlačenje. Postupak se može primeniti i kao zamena za proizvodne operacije glodanja i rendisanja. visokog kvaliteta i tačnosti obrade. OBRADA PROVLA^ENJEM Proizvodne operacije spoljašnjeg provlačenja su operacije obrade površina različite konfiguracije primenom višedelnih alata za provlačenje (slika 9. klipnjač a motora ožljebljena navrtka upravljač ka navrtka viljuš kasta poluga viljuš kasti ključ jezgro brave Slika 9. Kod spoljašnjeg provlačenja sa dubinskim primicanjem alati obezbeđuju postepeno oblikovanje profila po dubini.4). Osnovni postupci obrade spoljašnjim provlačenjem Spoljašnjim provlačenjem se mogu formirati profili površina različite konfiguracije i dimenzija (slika 9. dok kod bočnog primicanja oblikovanje se postepeno odvija po širini.5).5.4.9. posebno u uslovima obrade površina složene konfiguracije.

c. Reznim delom alata se uklanja višak materijala (dodatak za obradu) i vrši oblikovanje željenog profila u skladu sa profilom alata.Proizvodne tehnologije Provlakači za unutrašnje provlačenje (slika 9. Da bi se olakšalo uklanjanje strugotine na zubima se izrađuju žljebovi za lomljenje (sitnjenje) strugotine. Po konstrukciji su znatno složeniji od provlakača za unutrašnje provlačenje i sastoje se od više segmenata. Ostali delovi provlakača se izrađuju u zavisnosti od oblika i dimenzija profila koji se izrađuje.5-1 raspored lomač a strugotine Slika 9.6) se najčešće izrađuju kao integralni alati od brzoreznog čelika. b. e. 138 0.zadnji prihvatni deo Lk L Lg Lf vrat pred nji prihvatni deo vo|ica zubi za grubu obradu e az sastavni elementi provlaka ča zubi za finu obradu kalibrirajuć i zubi zadnji prihvatni de o a l elementi rezanja 0. kalibrirajućeg dela i zadnjeg prihvatnog dela. Segmenti se sastoje od reznog dela sa zubima za grubu i finu obradu i montiraju se na osnovnu ploču. izrađeni integralno ili sa segmentima.prednji prihvatni deo.kalibrirajuć i deo. poziciju pre obrade (slika 9. koja se po izlasku zuba iz zahvata zadržava u međuzublju. d.vodeć i deo. Mogu biti oplemenjeni prevlakama od TiN. Njihov oblik i dimenzije zavise od namene provlakača i vrste provlačenja.5-1. Prednji prihvatni deo obezbeđje prihvatanje alata i prenos potrebne sile za provlačenje sa pogonskog sistema mašine na alat. Provlakači od brzoreznog čelika.7) se izrađuju od brzoreznog čelika ili sa segmentima od tvrdog metala. Sastoje od pet karakterističnih delova: prednjeg prihvatnog dela. Nakon završetka procesa provlačenja preko zadnjeg prihvatnog dela alat se prihvata i dovodi u početnu poziciju. reznog dela. Prednji i zadnji prihvatni delovi provlakača su standardizovani. se mogu oplemeniti i prevlakama od TiN. dok se kalibrirajućim delom stvaraju uslovi za kalibrisanje profila odnosno postizanje visokog kvaliteta i tačnosti oblika i dimenzija profila. namenjenih obradi pojedinih delova konture predmeta obrade.1). Vodeći deo obezbeđuje vođenje alata na početku procesa rezanja.rezni deo.6. vodećeg dela.5 . Provlakač za unutrašnje provlačenje Provlakači za spoljašnje provlačenje (slika 9. Pri provlačenju zatvorenih kontura nastaje zatvorena strugotina. a b c d e a.

visinom (H) i širinom zuba (B).9. oblikom i radijusom međuzublja (r).35 − 0 .7.02 − 0 .1 − 0 . e az B α H r β A H = ( 0 .az) i dužinom provlakača (L). koju čine dužine pojedinih delova provlakača . β i γ). porastom po zubu (dubinom rezanja . OBRADA PROVLA^ENJEM 3 3 3 2 1 4 4 2 3 1-4 segmenti provlakač a (rezni elementi) 2 1 2 OSNOVNA PLO ČA PREDMET OBRADE: klipnjač a motora 4 4 Slika 9.25 mm − za grubuobradu az = 0 . Provlakač za spoljašnje provlačenje Geometrija reznih elemenata alata za provlačenje (zuba) je određena oblikom i dimenzijama reznih elemenata (zuba) provlakača.1 − 0 . korakom zuba provlakača (e).8. geometrijom reznog klina (α.1 mm − za finuobradu rezna ivica zub provlakač a f DETALJ A žljeb za sitnjenje strugotine me đuzublje Slika 9.4)e r = ( 0 . Osnovni elementi geometrije provlakača i oblici međuzublja 139 .8.slika 9.5 − 2) l l − dubinarezanja r1 γ az = 0 .25)e e = ( 1.

Vučna sila mašine se određuje za maksimalnu vrednost površine strugotine po zubu (Amax) i iznosi: Fm = C ⋅ K s ⋅ Amax ⋅ Z .mehanički stepen iskorišćenja snage mašine i V.specifični otpor rezanja (tabela 6. 6.2 OTPORI REZANJA I SNAGA MAŠINE 9. N Vučna sila pri provlačenju je promenljiva zbog periodičnog ulaska i izlaska zuba iz zahvata. Na osnovu brzine rezanja definiše se glavno vreme izrade: 140 a z δ m ax . kod nesimetričnih alata (izrada žljeba za klin. A. alati za spoljašnje provlačenje) i aksijalni otpor rezanja F3 = Fa.2. razlaže na:   glavni otpor rezanja F1. MPa . Pogonska snaga mašine je: P = Fm ⋅ V .2.3 . teorijski posmatrano. FR = C ⋅ K s ⋅ A ⋅ Z . m/min . kW 1000 ⋅ 60 ⋅ η gde su: η . Osnovni elementi za proračun dužine reznog dela provlakača 9. N  Glavni otpor rezanja definisan je relacijom: u kojoj su C = 1. Ks.1. mm2 površina poprečnog preseka strugotine i Z .9. u opštem slučaju.koeficijent koji uzima u obzir trenje između zuba provlakača i zidova otvora.brzina rezanja. kada su zubi provlakača sa uglom nagiba rezne ivice λ ≠ 0. Na početku procesa rezanja dolazi do stepenaste.1 Otpori rezanja i vučna sila mašine Na svaki zub provlakača deluje rezultujuća sila rezanja FR koja se. Priručnik). otpor prodiranja F2.1 .broj zuba u zahvatu.Proizvodne tehnologije B Amax b d O a l A Slika 9. promene otpora rezanja do trenutka kada prvi zub provlakača izađe iz zahvata sa materijalom predmeta obrade (nakod dostizanja hoda alata h koji odgovara dužini provlačenja l).3 REŽIM OBRADE U OBRADI PROVLAČENJEM Režim obrade u obradi provlačenjem je određen brzinom kretanja provlakača brzinom rezanja V .

Alat se. Preporučena brzina rezanja se bira iz prospektne dokumentacije proizvođača alata u funkciji materijala predmeta obrade i alata. dubine rezanja po zubu i sl. OBRADA PROVLA^ENJEM tg = L . predmet obrade se skida sa radnog stola i alat vraća u početnu poziciju.hod alata. pre obrade.9. Izbor brzine rezanja se može izvesti na bazi:  preporuka i proračunom. vrste provlačenja. a alat se u početnoj fazi obrade. Vertikalne provlakačice za unutrašnje provlačenje (slika 9. l. mm dubina provlačenja i e = 2 . Zahvaljujući pogonskom sistemu mašine (elektromotoru .4 MAŠINE U OBRADI PROVLAČENJEM Mašine u obradi provlačenjem .3 mm .prilaz i izlaz zuba provlakača iz zahvata. a prema pravcu kretanja alata i nameni na: horizontalne i vertikalne provlakačice. kada prednji prihvatni deo (4) prihvata alat.10) su najčešći vid konstrukcije mašina za unutrašnje provlačenje. 1 8 7 2 5 3 4 6 Slika 9. mm .6 i mehanizmu za pretvaranje obrtnog u pravolinijsko kretanje) prednji vodeći deo mašine dobija neophodna kretanja i vučnu silu mašine potrebnu za realizaciju procesa obrade.5. min 1000 ⋅ V gde je L = LR + l +2 e.dužina reznog dela provlakača. prenosnom sistemu . Šema vertikalne provlakačice za unutrašnje provlačenje 141 . dovodi u radnu poziciju. mm .provlakačice se razvrstavaju.10. postavlja u zadnji vodeći deo mašine (1). Po završetku procesa rezanja (dostizanju donje tačke hoda alata). 9. posredstvom zadnjeg vodećeg dela. LR. Predmet obrade (7) se postavlja na radni sto mašine (2). prema nameni (vrsti proizvodne operacije provlačenja) na provlakačice za:   unutrašnje i spoljašnje provlačenje.

gabariti predmeta obrade i sl. ako se predmeti obrade postave na obrtni sto ili beskonačnu traku.11.11) rade na sličnom principu.Proizvodne tehnologije Horizontalne provlakačice za unutrašnje provlačenje (slika 9. maksimalna brzina provlačenja. maksimalni hod alata. 1 2 Slika 9. 142 . s tom razlikom što je kretnje alata (2) u horizontalnom pravcu i što je neophodno obezbediti odgovarajući sistem za prihvatanje i stezanje predmeta obrade (1). maksimalna vučna sila mašine. Šema horizontalne provlakačice za unutrašnje provlačenje Osnovne eksploatacijske karakteristike mašina u obradi provlačenjem su: koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk. Horizontalne mašine za provlačenje obezbeđuju mogućnost kontinualnog rada nepokretnim alatom.

o/min e B Sa. m/s: Vt = . o/min: nt = . Proizvodne operacije kružnog i ravnog brušenja Glavno kretanje je obrtno kretanje alata (brusne ploče) definisano brzinom rezanja 1000 ⋅ 60 ⋅ Vt D ⋅ π ⋅ nt Vt. mm/hod a Vr. Raspored glavnog i pomoćnog kretanja zavisi od vrste proizvodne operacije i alata. 1000 ⋅ 60 D ⋅π . m/min n L.1) je jedna od najznačajnijih proizvodnih operacija završne obrade.1 PROIZVODNE OPERACIJE Brušenje (slika 10. B V t.1. Izvodi se nakon termičke obrade tako da ostvaruje i uklanjanje grešaka nastalih usled toplotnih deformacija pri termičkoj obradi. jer obezbeđuje:  visoku tačnost mera i  visok kvalitet obrađene površine.10. OBRADA BRUŠENJEM 10. hod/min e1 l L e1 B b Bu e2 b) ravno bru šenje koturastim tocilom Slika 10. m/s nt. nt Sa V r. nr D d B l L a) spoljašnje kru ž no bru šenje Vt . odnosno brojem obrta tocila nt.

Priručnik) se uklanja u više prolaza razvrstanih na prolaze: » grubog brušenja.8 δ3) i » finog brušenja kada se uklanja 20 % dodatka (δf = 0. 144 δ3f .Proizvodne tehnologije Pomoćno kretanje je obrtno i pravolinijsko (kod kružnog) ili pravolinijsko kretanje predmeta obrade (kod ravnog brušenja). Ukupni dodatak za obradu brušenjem δ3 (slika 10. Kod ravnog brušenja pomoćno pravolinijsko kretanje predmeta obrade ili alata određeno je aksijalnim i radijalnim korakom (Sa ili Sr. ≠ an i različite vrednosti koraka po reznom elementu S1i. hod/min kod kružnog brušenja.. Obrtno i pravolinijsko pomoćno kretanje je određeno brzinom Vr. mm/o).  ravnog brušenja. o/min i brojem hodova nL.P.3. δ3g h δ3 L b δ3g = 0. može se uočiti elementarna strugotina. kada se uklanja 80 % dodatka (δg = 0. Osnovni oblici strugotine u obradi brušenjem Analizom procesa obrazovanja strugotine kod brušenja. m/min odnosno brojem obrta nr.2) t1 ≠ t2 ≠ .2 δ3 .8 .grubo bru{enje δ3f = 0.  brušenja bez šiljaka i  brušenja složenih površina. Rezni elementi tocila (zrna brusnog materijala) su raspoređeni po obimu tocila i po unutrašnjosti mase tocila sa nejednakim rastojanjem (slika 10. tabele P. D Vr Vt d Vt Vr a Vt Vr t1 t2 t3 t4 t5 S11 S12 S13 S14S strugotina u obliku zareza 15 segmentni oblik strugotine Slika 10.3. Dodatak pri obradi brušenjem Osnovne proizvodne operacije brušenja su proizvodne operacije:  kružnog brušenja. nastala kao posledica uklanjanja viška materijala jednim zrnom..2 δ3). pri konstantnim obimnim brzinama tocila Vt i predmeta obrade Vr ima za posledicu različite dubine rezanja a1 ≠ a2 ≠.fi no bru{enje Slika 10.8 δ3 . Raspored zrna brusnog materijala je nepravilan što...2. ≠ tn.10 i P14.

Ravno brušenje lončastim tocilima može biti sa: ukrštenim ili lučnim tragovima. Planetarno brušenje se izvodi kod teških i velikih predmeta. dok tocilo izvodi sva potrebna kretanja u skladu sa šemom na slici 10. pričvršćeni na radni sto. OBRADA BRU[ENJEM Kružno brušenje može biti spoljašnje. Predmeti obrade. Čeono brušenje (slika 10. Spoljašnje kružno brušenje je brušenje spoljašnjih površina najčešće aksijalno nepomičnim tocilom (slika 10.5.4b).b) se najčešće ostvaruje lončastim tocilima. čime se tačnost 145 .5. Kod ukrštenog brušenja tocilo potpuno naleže na obrađivanu površinu. ne izvode nikakva kretanja. Unutrašnje brušenje (slika 10. unutrašnje i brušenje čeonih površina.a.a) se izvodi tocilima sa drškom i može biti klasično ili planetarno.4a) i spoljašnje radijalno brušenje površina (slika 10. Unutrašnje i čeono brušenje nt nt nt nL nL Sa nL Sa Sa pravougaona povr{i na ukr{teno lu~no Slika 10. Spoljašnje kružno aksijalno i radijalno brušenje nt nr Sa nt Vr nt Sa nr Sr klasi čno brušenje planetno brušenje a) Unutrašnje brušenje b) Čeono brušenje Slika 10.5. Ravno brušenje koturastim i lončasti tocilom Ravno brušenje se može izvesti koturastim tocilima ili lončastim tocilima (slika 10.6.6).4.10.5. nt nt nr Sa a) b) Slika 10.

Lučno brušenje obezbeđuje manja opterećenja tocila i predmeta obrade. Brušenje bez šiljaka je brušenje kod koga je predmet obrade naslonjen na podupirač i postavljen između radnog i vodećeg tocila (slika 10.Proizvodne tehnologije obrade povećava. brušenja ožljebljenih vratila. radno tocilo predmet obrade vode će tocilo p Dv nv sin α Dv podupira č brušenje bez š iljaka α Slika 10.8. Postupci spoljašnjeg i unutrašnjeg glačanja se razvrstavaju na: lepovanje. Radno tocilo ostvaruje proces obrade. a vodeće vođenje (obrtanje) predmeta obrade. honovanje i poliranje. Proizvodne operacije brušenja složenih površina Najfinija obrada brušenjem. Brušenje bez šiljaka U proizvodne operacije brušenja složenih površina spadaju proizvodne operacije završne obrade (u novije vreme i izrade) navoja. se postiže specijalnim postupcima brušenja poznatim pod nazivom glačanje. ali su toplotna opterećenja tocila i predmeta obrade veća. površina kvaliteta N1 .N3. sečenja materijala i sl. bru š enje o ž ljebljenog vratila oš trenje strugarskog no ža oš trenje spiralne burgije oš trenje glodala sečenje materijala Slika 10. zupčanika (slika 10. oštrenja alata.8). Ostvaruje se perifernim površinama tocila.7). superfiniš.7. 146 . Aksijalno pomoćno kretanje se ostvaruje naginjanjem vodećeg tocila za ugao α. ali i manju tačnost obrade.

Vezivni materijal obezbeđuje povezivanje zrna brusnog materijala u jednu kompaktnu i funkcionalnu celinu . lončasta.9) tocila se dele na: koturasta.020 JU S K.brusne ploče ili tocila se mogu razvrstati prema obliku i nameni. Prema obliku (slika 10. sa paralelnom sa jednim sa dva upust a povr{inom upustom JU S K. brušenje glodala. prirodni korund Al2O3 .višedelna. silikatna i magnezitna veziva). OBRADA BRU[ENJEM 10. Brusni materijali su sitna zrnca. borozan. kao i oblast primene. šmirgla. lončasta i sl. brušenje zupčanika itd. Definiše čvrstoću i tvrdoću tocila.F1.) i ♦ metalna (čelična i bronzana) .9. kaučuk. Osnovni oblici tocila Za izradu tocila koriste se dva osnovna materijala: brusni i vezivni materijali. ♦ neorganski (gumena veziva. unutrašnje brušenje (nasadna ili sa drškom).10. konična. Osnovne karakteristike tocila su:  oblik i dimenzije.za dijamantska tocila. različitog oblika.F1. brušenje navoja.).2 ALATI U OBRADI BRUŠENJEM Alati u obradi brušenjem . dijamant) ili veštačkog porekla (elektrokorund.F1.  vrsta brusnog i vezivnog materijala. karbid bora. granit. sintetički dijamant). tocila sa drškom ili navrtkom i segmentna .F1. prirodnog (kvarc SiO2. Prema poreklu vezivni materijal se razvrstava na: ♦ organski (keramička. oštrenje alata.041 JU S K. Prema nameni tocila se dele na tocila za: spoljašnje kružno brušenje (koturasta. Broj zrna brusnog materijala je ogroman tako da brusne ploče predstavljaju mnogosečne alate. tanjirasta. silicijum karbid.tocilo.030 koturasta toci la obru~no val jkast o JU S K.042 lon~asta t ocil a koni~no sa dr{kom sa navrtkom koni~no JU S K. ravno brušenje (koturasta ili lončasta).F1. sečenje. 147 . prirodna smola itd.035 tanji rasto segmentno toci la sa dr{kom i navrtkom Slika 10. kubni nitrid bora.

šupljina u tocilu. definiše i oznaku finoće. ♦ pojava mikro i makropukotina u zrnu brusnog materijala.220.). a) b) c) d) a) površina habanja (gnječenje zrna). jer obezbeđuju pojavu novih oštrih reznih ivica (odvajanje sitnih kristala) i pojavu novih oštrih zrna brusnog materijala (ispadanje kompletnog 148 . gruba. Habanje tocila Kontakt tocila i predmeta obrade propraćen je veoma visokim specifičnim toplotnim i mehaničkim opterećenjima reznih elemenata tocila. Broj otvora sita. Meri se brojem otvora na dužini jednog cola sita kroz koje zrna brusnog materijala još uvek propadaju.10) je: ♦ istiranje vrha reznih elemenata tocila i pojava površine habanja i čestica obrađivanog materijala na površini habanja tocila. vrlo tvrda i naročito tvrda. vrlo fina i naročito fina. srednje tvrda. vezivnog materijala (V) i pora šupljina (P). tvrda. Definisana je kvalitetom vezivnog materijala. kao posledica dinamičkog karaktera opterećenja zrna. Sa aspekta tvrdoće tocila se dele na: vrlo meka. tvrdoća i struktura tocila. otpora rezanja i sl. fina. Habanje reznih elemenata tocila Ovakvi oblici habanja (pojava sitnih kristala i ispadanje kompletnog zrna) dovode do pojave samooštrenja tocila. uz postepeno odvajanje vrlo sitnih kristala i ♦ pojava ispadanja kompletnog zrna brusnog materijala. otvorena i visokoporozna. d) ispadanje kompletnog zrna Slika 10. Prema strukturi tocila se dele na: zatvorena. c) odvajanje sitnih kristala (lom zrna). meka. b) mikro i makropukotine u zrnu (krzanje zrna). Pod strukturom tocila podrazumeva se odnos zapremine brusnog i vezivnog materijala prema zapremini pora .10. Finoća (granulacija) brusnog materijala je merilo veličine (dimenzija) zrna brusnog materijala. Prema finoći brusnog materijala tocila se razvrstavaju u 6 klasa: vrlo gruba. Tvrdoća tocila predstavlja otpor vezivnog materijala prema ispadanju zrna brusnog materijala pod dejstvom spoljašnjih sila pri brušenju (centrifugalnih.Proizvodne tehnologije    finoća brusnog materijala. To znači da se ukupna zapremina tocila sastoji od zapremine brusnog materijala (B). po pravilu od 8 . srednje fina. Rezultat toga (slika 10.

kW 1000 ⋅ η gde je η .radijalnu i Fx (Fa) . L = l + B + e . hod/min).3 OTPORI I SNAGA REZANJA Rezultujući otpor rezanja u obradi brušenjem (slika 10.prilaz alata.10.širina tocila i e = 2 . Glavno vreme obrade za operacije kružnog brušenja (slika 10. radijalnim veličina elastičnih deformacija predmeta obrade i tocila. u opštem slučaju.11) se razlože na tri komponente:    Fz (Fo) .hod alata.dužina brušenja. 10. Komponente rezultujućeg otpora rezanja u obradi brušenjem Na osnovu poznavanja rezultujućeg otpora rezanja Fo.12 i 10. Fy (Fr) .koeficijent trošenja tocila.5 mm .13) je određen: ♦ brojem obrta tocila nt.4 REŽIM OBRADE U OBRADI BRUŠENJEM Režim obrade (slike 10. 10. je određeno relacijom: tg = i ⋅ L⋅k . OBRADA BRU[ENJEM zrna).tangencijalnu (obimnu). Tangencijalnim ili obimnim otporom rezanja određena je snaga mašine.2 . 149 . o/min. a aksijalnom snaga pogonskog sistema pomoćnog kretanja. mm/o ili mm/hod) ili radijalnim korakom (Sr.7 .aksijalnu komponentu. B .11. Vt Fx Fy Fz Vr FR Fr Fm Vt FR Vr Slika 10. mm/o) i ♦ brojem obrta (nr. m/s može se izračunati snaga mašine: P= Fo ⋅ Vt . Pojavom samooštrenja tocila obezbeđena je visoka rezna sposobnost tocila u toku relativno dugog vremenskog perioda. N i brzine rezanja Vt. o/min) ili brojem hodova predmeta obrade (nr.1.broj prolaza.mehanički stepen iskorišćenja snage mašine.12). min n r ⋅ Sa u kojoj su: i . ♦ aksijalnim (Sa. k = 1. l .

13. m/s nt .Proizvodne tehnologije B V t. za pojedine zahvate iznosi: B V t.34) glavno vreme obrade je: tg = i ⋅ Bu ⋅ k . pored poznatih veličina.gruba ili fina obrada). nt Sa V r.kod kružnog i mm/hod . m/min n L . kvaliteta obrade i vrste materijala predmeta obrade.hod alata u poprečnom pravcu i b širina brušenja. o/mi n Sa. min n L ⋅ Sa gde je. Osnovni parametri režima obrade kod ravnog brušenja Za proizvodne operacije ravnog brušenja koturastim tocilom (slika 10. gde su δi i ai . nr B l L e Slika 10.dodatak za obradu i dubina ai brušenja u jednom prolazu (i . Brzina predmeta obrade Vr se može odrediti na osnovu: preporuka i proverom (proračunom) preko: proširenih izraza ili maksimalne debljine strugotine. Radijalni korak (mm/o . mm/hod a V r. hod/min d D e1 l L e1 B b Bu e2 Slika 10. Bu = b + B + e2 . Osnovni parametri režima obrade kod kružnog brušenja Broj prolaza obuhvata prolaze grubog i finog brušenja (i = ig + if).kod ravnog brušenja) odgovara dubini rezanja u jednom prolazu i bira se u zavisnosti od vrste proizvodne operacije.12. Pri tome broj prolaza δ i i = i . Aksijalni korak se najčešće određuje u funkciji vrste proizvodne operacije brušenja i širine tocila (B). 150 .

Nosači šiljaka se nalaze na uzdužnom klizaču radnog stola (3). Tocilo izvodi glavno obrtno kretanje i ima mogućnost radijalnog primicanja ka predmetu obrade (2). a nosač glavnog vretena pomoćno pravolinijsko kretanje. ♦ ravno brušenje. koji ostvaruje aksijalno pomoćno kretanje. pri čemu nosač levog šiljka ima ugrađen prenosnik za promenu broja obrta predmeta obrade. čime je obezbeđeno brušenje i koničnih površina.14) tocilo (1) se nalazi na nosaču glavnog vretena. dok se predmet obrade (3) postavlja u steznu glavu (4) prenosnika za pomoćno kretanje (5). ♦ brušenje bez šiljaka i ♦ specijalna brušenja (oštrenje alata. dok vodeće tocilo (2) obezbeđuje potrebnu brzinu (koči predmet obrade da se ne bi okretao brzinom tocila) i aksijalno pomeranje predmeta obrade (3). o / min .5 MAŠINE U OBRADI BRUŠENJEM Mašine u obradi brušenjem (brusilice) se najčešće dele prema nameni na brusilice za: ♦ spoljašnje i unutrašnje kružno brušenje.hod predmeta L obrade u uzdužnom pravcu. Predmet obrade se steže između šiljaka. OBRADA BRU[ENJEM Broj obrta predmeta obrade za proizvodne operacije kružnog brušenja se određuje na 1000 ⋅ Vr . 10. i dr. Radno tocilo (1) obezbeđuje uklanjanje viška materijala.15) na nosaču (1) nalazi se glavno vreteno sa tocilom (2). predmet obrade (2) nr nt alat (1) radni sto Sa 3 Slika 10.).16) je brusilica za spoljašnje kružno brušenje. Brusilice ovakvog tipa obezbeđuju kružno spoljašnje brušenje sa aksijalnim i radijalnim pomeranjem (korakom). Brusilice za spoljašnje kružno brušenje Kod brusilica za unutrašnje brušenje (slika 10. Brusilica za brušenje bez šiljaka (slika 10. hod / min u kome je L = l +2 e1 .10. Kod ovog tipa brusilica predmet obrade izvodi pomoćno obrtno kretanje.14. Uzdužni klizač ima mogućnost zakretanja u horizontalnoj ravni. osnovu brzine predmeta obrade iz izraza oblika: nr = d ⋅π Broj hodova predmeta obrade kod proizvodnih operacija ravnog brušenja se određuje 1000 ⋅ Vr iz izraza oblika: nL = . Kod brusilica za kružno spoljašnje brušenje (slika 10. 151 . Predmet obrade je postavljen između radnog i vodećeg tocila na podupirač (4).

» pogonska snaga mašine i mehanički stepen iskorišćenja snage mašine η.16.nrmax) odnosno broja hodova predmeta obrade (nLmin . postavljenim obično na elektromagnetni stezač. Na uzdužnom klizaču (4) nalazi se radni sto sa predmetom obrade. Brusilice za brušenje bez šiljaka Brusilica za ravno brušenje koturastim tocilom (slika 10. koji obezbeđuje vertikalno pomeranje tocila radi primicanja tocila predmetu obrade (3) i regulisanja dubine rezanja.Proizvodne tehnologije vode će tocilo (1) nr predmet obrade (3) radno tocilo (2) predmet obrade (3) nr alat (2) nt 5 4 Sa 1 radni sto nv nt Sa podupirač (4) Slika 10.Samax (Srmin . Brusilice za unutrašnje brušenje Slika 10.17) ima tocilo (1) postavljeno na nosač alata (2).15. Kod univerzalne brusilice za oštrenje alata. Osnovne eksploatacijske karakteristike brusilica su: » koeficijent preciznosti Cmp i tačnosti mašine Cmpk. » gabariti predmeta obrade itd.nLmax). » brojevi obrta tocila nt.Srmax).ošrilice spadaju u specijalne brusilice namenjene brušenju novih i oštrenju pohabanih alata.tocilo (1) predmet obrade (3) radni sto 4 nL Brtusilica za ravno brušenje koturastim tocilom Brusilica za ravno bru š enje lon častim tocilima Slika 10. 152 . » raspon brojeva obrta (nrmin .17. Brusilice za ravno brušenje Brusilice za oštrenje alata . nt 2 alat . » raspon aksijalnog ili radijalnog koraka Samin .

IZRADA NAVOJA Metode i postupci izrade navoja se najčešće razvrstavaju prema tipu mašine koja se koristi za izradu navoja (izrada navoja na: strugu. S. 11. S ⋅n = K ⋅n .1 IZRADA NAVOJA NA STRUGU Izrada navoja na strugu se koristi u pojedinačnoj i maloserijskoj proizvodnji. gde su: n. S n Z5 Z7 Z6 nv Z8 a) Šema postupka Sv tangencijalno primicanje no ža -gruba obrada radijalno primicanje no ža -fina obrada b) Primicanje noža Slika 11. mm . koja obezbeđuje potrebnu zavisnost glavnog i pomoćnog kretanja. o/min . Principijelna šema postupka izrade navoja na strugu Suština izrade navoja na strugu je da se za jedan obrt predmeta obrade (n = 1) nosač alata. kratkohodi ili dugohodi itd.broj obrta predmeta obrade.). na bazi prenosnog odnosa.a). o/min . bušilici. zajedno sa alatom. To znači da je osnovni uslov jednakost brzina pomoćnog kretanja: S ⋅ n = Sv ⋅ nv .Z8. mm .1. strugovima koji obezbeđuju strogu zavisnost glavnog obrtnog i pomoćnog pravolinijskog kretanja. aksijalno pomeri za korak jednak koraku navoja koji se izrađuje (S). nv.11. brusilici i specijalnim mašinama). Ostvaruje se na univerzalnim strugovima ili strugovima sa vodećim vretenom (slika 11.1.broj obrta vodećeg vretena i Sv. Iz brzina pomoćnog kretanja proizilazi broj obrta vodećeg vretena: nv = gde je K . Izbor metoda i postupaka izrade navoja zavisi od obima proizvodnje i vrste navoja (spoljašnji.korak navoja koji se izrađuje.korak vodećeg vretena.prenosni odnos izmenjive grupe zupčanika Z5 . Sv . glodalici. unutrašnji. izabrati i postaviti izmenjivu grupu zupčanika Z5 .Z8: Da bi se na strugu poznatog koraka navojnog vretena Sv uradio navoj koraka S potrebno je.

Priručnik [79]). L tg = i ⋅ Z ⋅ Glavno vreme izrade (slika 11.6. mm .broj prolaza završne obrade i Z . Režim izrade navoja na strugu je definisan: korakom S. l1 = (0.broj prolaza grube obrade.nominalni prečnik navoja koji se izrađuje.3.2. Broj obrta predmeta obrade se definiše na bazi brzine rezanja V: n = d ⋅π gde je d.2).ukupan broj prolaza (tabela 8. r α r δ1 ε δ2 β γ δ2 δ1>δ 2 spoljaš nji navoj ε δ1 δ1>δ 2 unutra šnji navoj Slika 11. Standardni strugarski noževi za navoj Kao alat za izradu navoja na strugu koriste se standardni strugarski noževi za spoljašnji i unutrašnji navoj (slika 11.1) S . U prolazima grube obrade (slika 11.broj hodova navoja. jedno i višeprofilni kružni noževi.b) strugarski nož se primiče tangencijalno. 1000 ⋅ V . min n ⋅S u kojoj su: L = l + l1 + l2. mm/o i brojem obrta predmeta obrade n. iI . mm . i = iI + iII . iII .hod alata. o/min.prilaz alata. L l1 l l2 ρ Slika 11.5 . l2 = ρ/2 . Pri završnoj obradi navoja primicanje noža je radijalno. Time se uklanja relativno mala količina materijala pa ne postoji opasnost od sabijanja strugotine i ometanja procesa rezanja.Proizvodne tehnologije Izrada navoja se ostvaruje u više prolaza pri čemu se razlikuju prolazi: grube izrade i završne obrade navoja. Osnovni elementi za proračun glavnog vremena obrade 154 . itd.3) je definisano relacijom: . Korak je određen korakom navoja koji se izrađuje. čime je obezbeđeno odvajanje samo jedne strugotine.izlaz alata.1. paralelno bočnoj površini profila navoja. specijalni noževi za izradu trapeznog navoja.

Za izradu navoja u rupama ili kod izrade navoja na tvrdim materijalama koristi se dva ureznika (prethodni i završni). kao i pri izradi navoja na strugu. L = l + l1 + l2 . manjih nominalnih prečnika.4). dok 155 l2 ri . korakom S. Time je obezbeđena ravnomernija raspodela ukupnog poprečnog preseka strugotine na pojednine rezne elemente ureznika.4. Režim izrade navoja na bušilici (slika 11. pri čemu se kod izrade navoja većeg prečnika koriste ureznici sa 4 žljeba. Kratkohodi navoji (slika 11. Mašine za izradu navoja obezbeđuju pravolinijsko pomoćno kretanje i promenu smera obrtanja alata u cilju ostvarivanja brzog povratnog hoda alata. To su glodala u vidu zavojnice ispresecane žljebovima za formiranje reznog klina alata. Početni deo ureznika je konično sužen.broj prolaza. l2 . 11.5) se izrađuju primenom vretenastih i valjkastih navojnih glodala. Glavno vreme izrade je definisano relacijom: t g = i ⋅ Z ⋅ L .3 IZRADA NAVOJA NA GLODALICI Na glodalicama se mogu izrađivati kratkohodi i dugohodi navoji.izlaz alata i Z broj hodova navoja.11. najtačnijih i najekonomičnijih postupaka. Alat izvodi glavno obrtno kretanje i aksijalno pomoćno pravolinijsko kretanje uz prethodno primicanje alata. IZRADA NAVOJA 11. Izrada unutrašnjeg navoja. l1 .prilaz alata.4) je definisan.hod alata.2 IZRADA NAVOJA NA BUŠILICI Na bušilici standardne ili specijalne konstrukcije je moguća izrada unutrašnjeg ili spoljašnjeg navoja primenom ureznika ili nareznica (slika 11.4. n d b lx l1 l II Ai a) Princip rada ureznika I V IV III l do dM L b) Površine strugotina po pojedinim zubima Slika 11. ureznicima je jedan od najjednostavnijih. mm/o i brojem obrta alata n. Ureznici se razlikuju po dužini i koničnosti početnog dela. o/min. min n ⋅S u kojoj su: i . Izrada navoja na bušilici Ureznik ima oblik zavojnice prekinute žljebovima za odvođenje strugotine i formiranje reznog klina alata. S V. što znači da su rezni elementi na početnom delu sa nepotpunim profilom. Izrada kratkohodog navoja se izvodi na specijalnim glodalicama koje obezbeđuju odgovarajuća kretanja alata i predmeta obrade. Broj žljebova je obično 3 .

Izrada kratkohodog navoja na glodalici Dugohodi navoji se izrađuju na univerzalnim ili horizontalnim glodalicama (slika 11. 11.6) korišćenjem podeonog aparata. Z7 Z5 S gde su: S. mm . Sv. o/min. 156 .Proizvodne tehnologije predmet obrade izvodi lagano obrtno kretanje. Slika 11. Izrada dugohodog navoja na glodalici Z Z S ⋅Z Izmenjiva grupa zupčanika se definiše iz prenosnog odnosa: K = 8 ⋅ 6 = v .5. Kao rezni alat najčešće se koristi koturasto profilno glodalo. U tom slučaju alat izvodi sva neophodna kretanja. Princip izbora režim obrade je identičam kao i u obradi struganjem. izrada navoja češljastim noževima. mm.korak navoja koji se izrađuje. S V. valjanje navoja navojnim valjcima i navojnim pločama i sl.karakteristika podeonog aparata. ekscentrično rezanje navoja (tzv. Jednom obrtu predmeta obrade odgovara aksijalno pomeranje alata za jedan korak. postupci. čije se jedan zupčanik vezuje za vodeće vreteno radnog stola glodalice. (videti Priručnik [79]). Wirbelgewinde). n dM nr Slika 11.6. Režim obrade je definisan korakom S. uključujući i planetarno kretanje oko predmeta obrade.korak vodećeg vretena radnog stola glodalice i Z . Na specijalnim mašinama je moguća izrada i navoja na predmetima obrade koji zbog svog oblika nemaju mogućnost obrtnog kretanja.4 SPECIJALNI POSTUPCI IZRADE NAVOJA U specijalne postupke izrade navoja spada izrada i obrada navoja na brusilicama. mm/o i brojem obrta alata n.

glačanjem . rendisanjem. ljuštenjem .1) je moguća na univerzalnim. provlačenjem i sl. V. ♦ izrada zupčanika provlačenjem. Metodama prethodne obrade (glodanjem.1 IZRADA CILINDRIČNIH ZUPČANIKA GLODANJEM Za izradu cilindričnih zupčanika glodanjem koriste se dve metode izrade:  pojedinačnim rezanjem (zub po zub) i  relativnim kotrljanjem.izrade i završne obrade zupčanika. 12. Metode izrade i obrade zupčanika se mogu razvrstati i prema vrsti zupčanika koji se izrađuju i osnovnim postupcima obrade. Pojedinačno rezanje zuba zupčanika modulnim glodalima . n V.1 Izrada zupčanika pojedinačnim rezanjem Metode pojedinačne izrade zupčanika koriste se samo u nedostatku specijalnih mašina.1.1.brijanjem i sl.poliranjem. ♦ izrada zupčanika rendisanjem. 12. IZRADA ZUPČANIKA U zavisnosti od zahtevanog kvaliteta izrade zupčanika metode izrade se dele na dve grupe i to metode: prethodne obrade . Izrada cilindričnih zupčanika pojedinačnim rezanjem (slika 12.12. ♦ završna obrada zupčanika. Metodama završne obrade (brušenjem. kao na primer: ♦ izrada zupčanika glodanjem.) se otklanjaju defektni sloj i toplotne deformacije nastale prethodnim obradom i obezbeđuje visoka tačnost i kvalitet obrađenih površina.) formira se oblik zuba zupčanika rezanjem iz punog materijala. n koturasto modulno glodalo vretenasto modulno glodalo a) Izrada zuba zup čanika koturastim modulnim glodalom b) Izrada zuba zup čanika vretenastim modulnim glodalom Slika 12. horizontalnim ili vertikalnim glodalicama uz primenu podeonog aparata (prostog ili univerzalnog).

Nakon izrade jednog međuzublja predmet obrade se. Predmet obrade izvodi pomoćno obrtno kretanje. koristi jedno glodalo. 158 . pri istoj vrednosti modula zupčanika. profil međuzublja menja sa brojem zuba zupčanika. Za izradu zupčanika glodanjem koriste se glodalice tipa Pfauter.2. Nanošenjem tvrdih TiN prevlaka postiže se višestruko povećanje postojanosti alata. Odvalna glodala se izrađuju od brzoreznih čelika ili sa umetnutim segmentima sa zubima od brzoreznog čelika. β V.2). mm/o i brojem obrta alata n. aksijalnim pomeranjem alata Sr. uz istovremeno pravolinijsko pomoćno kretanje paralelno osi zupčanika koji se izrađuje. Nosač alata sa alatom se vertikalno pomera duž stuba (periodično ili kontinualno) i zakreće oko horizontalne ose u cilju zakretanja odvalnog glodala. To znači da za svaku vrednost modula zupčanika postoji određena garnitura glodala. Režim obrade pri izradi zupčanika odvalnim glodanjem je definisan korakom S. pri istoj vrednosti modula. Predmet obrade se postavlja na stožer i utvrđuje nosačem. mm/o ili brojem hodova. 12. koje je u funkciji glavnog kretanja. zakoreće za jedan korak. dopunsko obrtno (ukoliko je potrebno) i pomoćno pravolinijsko radijalno kretanje (periodično ili kontinualno). n leđna povr šina grudna povr š ina seč ivo β α K γ jednodelno odvalno glodalo Slika 12.2 Izrada zupčanika relativnim kotrljanjem Za serijsku i masovnu proizvodnju zupčanika koriste se specijalne mašine. Međutim. pri čemu se jedno glodalo iz garniture koristi za određeni dijapazon broja zuba zupčanika. posredstvom podeonog aparata. Profil alata odgovara profilu međuzublja zuba zupčanika. Odvalna glodala U procesu izrade zupčanika odvalno glodalo izvodi lagano glavno obrtno kretanje (slika 12. Odvalno glodalo je oblika puža ispresecanog zavojnim žljebovima normalnim na zavojnicu .spiralu puža. u praksi se za određeni dijapazon brojeva zuba zupčanika. bolji kvalitet i viši nivo produktivnosti izrade zupčanika. Alat izvodi glavno obrtno i pomoćno aksijalno pravolinijsko kretanje. o/min. Predmet obrade izvodi pomoćno obrtno. Kako se.2) kao reznog alata.1. Princip relativnog kotrljanja obezbeđuje veću tačnosti izrade. Ostvaruje se na mašinama tipa Pfauter korišćenjem odvalnog glodala (slika 12. kako bi se dobio željeni broj zuba zupčanika. teorijski bi bio potreban poseban alat za svaki modul i broj zuba.Proizvodne tehnologije Kao alat koriste se modulna vretenasta ili koturasta glodala. koje rade na principu relativnog kotrljanja između alata i predmeta obrade.

ali i manja produktivnost. pored prikazanih kretanja (slika 12.3.4. Pomoćno obrtno kretanje je periodično. pre početka radnog hoda. Alat i šema postupka izrade cilindričnih zupčanika (metod Fellows) Alat (1 . Alat (1) izvodi vertikalno glavno pravolinijsko kretanje. U ovom slučaju alat. 12. odnosno odmicanja predmeta obrade pre početka povratnog hoda (eliminisanje mogućih oštećenja obrađene površine). uz periodično pravolinijsko radijalno kretanje sa ciljem primicanje predmeta obrade i ostvarivanja odgovarajuće dubine rezanja.slika 12. Zupčanici sa unutrašnjim ozubljenjem se izrađuju na analogan način kao i zupčanici sa spoljašnjim ozubljenjem. uz istovremeno pomoćno obrtno kretanje.3. po 159 . Predmet obrade (2) izvodi pomoćno obrtno i pravolinijsko kretanje.2.a).3.3. Felouz (Fellows) postupak izrade cilindričnih zupčanika sa pravim zubima je postupak relativnog kotrljanja kod koga se kao alat koristi kružni zupčasti nož (slika 12.12. koji predstavlja višeprofilni alat u vidu zupčanika.b) izvodi glavno pravolinijsko kretanje u vertikalnom pravcu. A α β 3 o A Oblik zuba pravog zup častog noža γ a) Zup časti no ž α1 A-A 2 1 b) Postupak izrade zup čanika Slika 12. Predmet obrade (2) izvodi kontinualno pomoćno obrtno kretanje. slika 12. Kod izrade cilindričnih zupčanika sa zavojnim zubima primenjuju se zupčasti noževi sa zavojnim zubima.2 IZRADA CILINDRIČNIH ZUPČANIKA RENDISANJEM Izrada cilindričnih i koničnih zupčanika rendisanjem predstavlja postupak koji odlikuje veća tačnost izrade u odnosu na glodanje. Mag (Maag) metoda je metoda izrade cilindričnih zupčanika sa pravim zubima relativnim kotrljanjem primenom pravog zupčastog noža oblika zupčaste letve. IZRADA ZUPČANIKA 12.1 Izrada zupčanika relativnim kotrljanjem U serijskoj i masovnoj proizvodnji se koriste metode zasnovane na principu relativnog kotrljanja i to uglavnom: Felouz i Mag metoda.b) izvodi i dopunsko obrtno kretanje.

1 2 zup časta letva Slika 12. Oerlikon i sl.5. Klingelnberg metoda izrade koničnih zupčanika sa pravim zubima 160 . 12. Kao alat se koriste dva glodala (1 i 2 slika 12. Metode serijske izrade koničnih zupčanika relativnim kotrljanjem se dele prema tipu mašine na: Klingelnberg. Pomoćno pravolinijsko kretanje se izvodi kontinualno od jednog do drugog kraja alata.1 Izrada koničnih zupčanika glodanjem Konični zupčanici sa pravim zubima pojedinačnim rezanjem se izrađuju na horizontalnim glodalicama primenom podeonog aparata.metod Maag Režim obrade pri izradi zupčanika rendisanjem po metodi relativnog kotrljanja (odvalnim rendisanjem) je definisan: korakom S. Izrada cilindričnih zupčanika .Mamano.3. dh/min. čija je širina jednaka minimalnoj širini međuzublja. Klingelnberg metoda izrade koničnih zupčanika sa pravim i zavojnim zubima je tačnija metoda i bazira na principu relativnog kotrljanja. 12. Nakon izrade jednog zuba predmet obrade se. uz vraćanje predmeta obrade u početni položaj. Alat izvodi glavno obrtno kretanje i pravolinijsko pomeranje duž izvodnice konusa. zakreće za jedan korak. 1 2 3 Slika 12.5) sa umetnutim zubima koji naizmenično izrađuju jednu i drugu bočnu površinu zuba zupčanika. dok je sistemom prenosa kretanja od glavnog vretena do vretana sa predmetom obrade obezbeđeno odgovarajuće obrtno kretanje predmeta obrade.4. posredstvom podeonog aparata. mm/dh i brojem duplih hodova alata nL.Proizvodne tehnologije završenom povratnom pre radnog hoda alata. Glizon.3 IZRADA KONIČNIH ZUPČANIKA Dva osnovna postupka izrade koničnih zupčanika su postupci izrade koničnih zupčanika glodanjem i rendisanjem. dok predmet obrade (3) izvodi istovremeno obrtno i pravolinijsko oscilatorno kretanje sa ciljem ostvarivanja relativnog kretanja. Fiat . Profil zuba glodala. odgovara srednjem preseku međuzublja zuba zupčanika. nakon dostizanja krajnjeg položaja.

Pošto međuzublje predstavlja otvorenu konturu to se pri izradi zupčanika primenjuju metode i postupci spoljašnjeg provlačenja. Oerlikon metoda izrade koničnih zupčanika rendisanjem (slika 12. dok šiljak kopira (5) obezbeđuje naginjanje sistema priljubljivanjem uz šablon.6) je metoda kopiranja. Nož za rendisanje (4) izvodi glavno pravolinijsko kretanje u pravcu izvodnice konusa. i koristi se eventualno kod velikih serija. Bilgram.12.2 Izrada koničnih zupčanika rendisanjem Metode izrade koničnih zupčanika rendisanjem se najčešće razvrstavaju na metode: ♦ kopiranja po šablonu i relativnog kotrljanja. Glizon metoda izrade koničnih zupčanika sa pravim zubima 12.7).6. Profil šablona je uvećan u odnosu na profil zupčanika koji se izrađuje. je metoda kod koje se relativno kotrljanje ostvaruje zakretanjem u jednu ili drugu stranu dva zupčasta segmenta (1) i (2). IZRADA ZUPČANIKA 12.metod kopiranja Glizon (Gleason) metoda izrade koničnih zupčanika sa pravim zubima (slika 12. 1 3 4 2 Slika 12. Glizon metode itd. 161 . mada se mogu razvrstati i prema tipu mašine za izradu koničnih zupčanika na: Oerlikon. Oerlikon metoda izrade koničnih zupčanika . zbog složenosti alata koji nemaju univerzalnu primenu.7. 4 1 2 3 5 Slika 12.3. srazmerno rastojanju od vrha konusa.4 IZRADA ZUPČANIKA PROVLAČENJEM Provlačenje je ređe primenjivani postupak izrade zupčanika.

Metode kopiranja su metode zasnovane na primeni dvostrano (metod Orkut) ili jednostrano profilisanih tocila (metod Minerva). Bočne površine alata su ožljebljene radi dobijanja reznih ivica (slika 12.5.5. uz neophodna dopunska kretanja i dodatak sredstva za glačanje (tečnosti sa abrazivom).). Relativnim kretanjem predmeta obrade i alata uklanjaju se tanki slojevi materijala debljine oko 0. Izglad reznog alata i međusobni položaj alata i predmeta obrade pri ljuštenju zupčanika 12. 12. prenosnika alatnih mašina i sl. Metode brušenja zupčanika se razvrstavaju u dve grupe i to na metode: kopiranja i relativnog kotrljanja. glačanja (poliranja) i sl.1) se spreže sa alatnim zupčanikom ili alatnom zupčastom letvom (2 . rendisanjem ili provlačenjem) i termičke obrade. u cilju dobijanja visokog kvaliteta bočnih površina zuba zupčanika.Proizvodne tehnologije 12. povećanje tačnosti izrade i kvaliteta bočnih površina zuba zupčanika.b i c). kao što su metode: brušenja.1 Obrada zupčanika brušenjem Brušenje se. jednostranog koničnog tocila (metod Maag) ili pužnog tocila (metod Rajshauer).slika 12. 162 . Završnom obradom se obezbeđuje otklanjanje termičkih deformacija.33. uglavnom.a).33. 12. Izvodi se relativnim kotrljanjem dva spregnuta zupčanika. a metode relativnog kotrljanja na primeni dvostranog koničnog tocila (metod Niles). Ovako upareni zupčanici se ugrađuju zajedno u sklop prenosnika (menjača vozila.2 Obrada zupčanika ljušenjem (brijanjem) Ljuštenje zupčanika je visokoproduktivni metod završne obrade zupčanika pre termičke obrade.5 ZAVRŠNA OBRADA ZUPČANIKA Završna obrada zupčanika se izvodi nakon izrade (glodanjem. ljuštenja (brijanja).5. retko i koničnih zupčanika. koristi kao metod završne obrade cilindričnih zupčanika sa pravim i kosim zubima. Za završnu obradu zupčanika se primenjuju različite metode. 2 a) Zub alata za ljuštenje zup čanika 1 2 1 b) Međ usobni polož aj predmeta obrade i alatnog zupčanika c) Me đusobni položaj predmeta obrade i alatne zupčaste letve Slika 12.1 mm.3 Obrada zupčanika glačanjem (poliranjem) – uparivanjem Glačanje je postupak završne obrade zupčanika koji se ne obrađuju brušenjem nakon termičke obrade ili brušenih zupčanika. Pri završnoj obradi ljuštenjem predmet obrade (zupčanik .33.

Obrada struganjem alatima za glodanje se odlikuje povoljnijim oblicima strugotine (zbog prekidnog rezanja). debljine oksidnog sloja (sloja manje čvrstoće i koeficijenta trenja) i poboljšanje kvaliteta obrade. malim brzinama predmeta obrade i mogućnošću optimizacije (značajnog povećanja) brzine rezanja. Istovremeno se obezbeđuje i povećanje plastičnosti materijala. Alat (vretenasto ili čeono glodalo) izvodi glavno obrtno i pomoćno pravolinijsko kretanje.1). a predmet obrade pomoćno obrtno kretanje. Posebno su značajni postupci obrade visokim brzinama rezanja (visokobrzinski postupci obrade). tvrdoće i otpornosti na visokim temperaturama. koeficijenta trenja. Obrada struganjem alatom za glodanje . NOVI POSTUPCI OBRADE Nove postupke obrade obuhvataju: ¾ visokoproduktivni i ¾ nekonvencionalni postupci obrade 13.  struganjem alatima za glodanje i  visokim brzinama rezanja. pored smanjenja čvrstoće i tvrdoće. sile i snage rezanja i intenziteta habanja. uglavnom. raketne. postupci obrade struganjem i glodanjem sa brzinama rezanja preko 1000 m/min (i do 10000 m/min). To je i bio razlog za pojavu postupaka obrade rezanjem na povišenim temperaturama sa ciljem da se zagrevanjem materijala smanji čvrstoća i olakša proces obrade. Obrada ovih materijala je otežana. postiže i smanjenje sklonosti ka otvrdnjavanju. Razvoj avionske. abrazivnog delovanja. Zagrevanjem predmeta obrade se. Slika 13. nuklearne i drugih tehnika i industrija zahteva primenu novih materijala velike čvrstoće.1 VISOKOPRODUKTIVNI POSTUPCI OBRADE Savremene proizvodne uslove sve više karakteriše razvoj i uvođenje visokoproduktivnih postupaka obrade rezanjem (slika 13.1. To su.13. skoro nemoguća. kao što su postupci obrade:  na povišenim temperaturama.

000 o/min). i do 98 % generisane količine toplote se odvodi strugotinom. jer se obrada odvija izvan oblasti pojave vibracija. često i nemoguća. Klasifikacija nekonvencionalnih postupaka obrade je moguća prema: vrsti energije i radnog (prenosnog medijuma).000 m/min) i  ultravisokim brzinama rezanja (preko 18. najčešće pozitivan grudni ugao. Istovremno se značajno poboljšava i kvalitet obrađene površine (izuzetno sjajna površina) i tačnost obrade. Obrada visokim brzinama. paralelno sa razvojem novih materijala. Novi. svetlosne. što je posebno značajno kod obrade složenih konfiguracija (gravure alata za kovanje. bornitrid ili polikristalni dijamant..18..) i materijala i geometrije alata (tvrdi metali. su postupci kod kojih se uklanjanje viška materijala. magnetne. hemijske. osnovnim mehanizmima uklanjanja viška materijala. brzine rezanja i materijala alata) na smanjenje otpora rezanja. tako da su i predmet obrade i alat skoro potpuno hladni. laka i brza izmena alata . Zbog toga se.  vrlo visokim brzinama rezanja (1. Zavisno od vrednosti brzine rezanja visokobrzinski postupci obrade se dele na postupke sa:  visokim brzinama rezanja (600 . sistema zaštite i sl. širine glodanja.. optimalna geometrija. maksimalna uravnoteženost . rezna keramika. pogona radnog stola (sistema pomoćnog kretanja). Izvodi se specijalnim glodalima za visokobrzinsku obradu. Kod reznih alata osnovni zahtevi su u pogledu konstrukcije (velika krutost..2 NEKONVENCIONALNI POSTUPCI OBRADE Obrada novih materijala klasičnim postupcima obrade je veoma otežana.000 m/min). kod kojih se posebna pažnja posvećuje podsistemima vreteništa (glavno kretanje sa vrlo velikim brojem obrta i do 100. upravljačke jedinice. dimenzija i strukture materijala ostvaruje korišćenjem električne.1. poboljšanje kvaliteta površina i tačnosti obrade. Zato je neophodno adekvatno proučavanje problematike i projektovanje optimalnih uslova kako bi se dostigli željeni efekti. njime se obezbeđuje istovremeno visoka produktivnost i visok kvalitet završne obrade. postavljanja i stezanja (tačno pozicioniranje i ponovljivost položaja. Reč je o mašinama alatkama visoke krutosti i stabilnosti.). Zavisnosti postojanosti alata i parametara obrade ukazuju na različit uticaj parametara obrade (koraka po zubu.Proizvodne tehnologije Visokobrzinska obrada Istraživanja uticaja brzine rezanja na efekte procesa obrade metala rezanjem su pokazala da sa povećanjem brzine rezanja dolazi do značajnog smanjenja otpora rezanja i temperature predmeta obrade i alata.800 . tipu izvora energije i slično.). 164 . razvijaju. livenje i presovanje.). malo radijalno bacanje. odnosno visokobrzinsko glodanje je sve više prisutno. nekonvencionalni postupci obrade (NPO). Visokobrzinska obrada zahteva razvoj odgovarajućih alatnih mašina i reznih alata. usavršavaju i uvode novi progresivni postupci obrade. izmena oblika.800 m/min).. nuklearne i drugih vidova energije dovedenih neposredno u proces . velika vrednost leđnog ugla itd. povećanje produktivnosti i uštede u vremenu obrade. veće produktivnosti i ekonomičnosti prerade metala.. 13. matrice. Naime.zonu rezanja.

elektrohidraulične obrade. Intenzivnim kretanjem elektrolita rastvoreni metal se uklanja iz zone obrade. a predmet obrade poprima oblik alata . .obrade laserom.PJM . . najčešće natrijum hlorida) koji 165 .CM .ultrazvučne obrade. NOVI POSTUPCI OBRADE Najčešće se nekonvencoionalni postupci razvrstavaju prema vrsti energije i tipu uklanjanja viška materijala i to na postupke: .Elekrohemijska obrada ECM (Electrochemical Machining) obrada se zasniva na hemijskim procesima. Šematski prikaz postupka ECM obrade Osnovu procesa obrade čine procesi lokalnog anodnog rastvaranja pri prolasku jednosmerne struje visoke gustine (od nekoliko desetina do nekoliko stotina A/cm2).elektrohemijske obrade. .EBM .obrade u elektromagnetnom polju.2. . .obrade abrazivnim mlazom.2) dolazi do anodnog rastvaranja metala i njegovog prelaska u elektrolit.13.hemijske obrade.2. kroz elektrolit (vodeni rastvori kiselina.elektromehaničke obrade.1 ECM .LBM . . . . .radni zazor a) Princip obrade Profilni alat (katoda) Alat (katoda) Strugotina (pucna) Predmet obrade Izolacija + - Elektrolit - - Predmet obrade (anoda) Protok elektrolita b) Elektrohemijsko čišćenje i brušenje Slika 13.ECM .WJM .obrade vodenim mlazom. . baza i soli. 2 R V 1 U A Kretanje alata δ 4 5 6 Nosač alata i mehanizam za povratni hod Elektrolit Izolacija Elektrolit + 3 4 7 5 12345- radni zazor izvor napajanja potenciometar elektrolit alat .predmet obrade 6 . 13.kada 7 .EUS .AJM .obrade elektronskim snopom.obrade plazmom. .elektroerozione obrade. .katoda anoda . .EDM .katode.obrade eksplozijom.kombinovani postupci obrade i sl.anodnomehaničke obrade. . koji nastaju pri prolasku jednosmerne struje kroz električno kolo između elektroda potopljenih u elektrolit. Prolaskom jednosmerne struje na anodi (predmetu obrade slika 13.

presovanje. Anodno rastvaranje površinskih slojeva predmeta obrade dovodi do izmene konfiguracije zazora (veličine 0.2 EDM .Proizvodne tehnologije cirkuliše. izmene hidrodinamičkih i drugih parametara procesa.5 mm) uspostavlja se električni luk ili iskra (3). odvođenje toplote i odgovarajuća vrednost ostalih parametara procesa. ECM postupcima obrade se realizaciju operacije bušenja otvora različitih profila. nastalih između alata (katode 1 . Pojava luka ili iskre dovodi do jonizacije radne tečnosti (dielektrikuma 4). 166 . preraspodele gustine električne struje.005 . topljenja i isparavanja čestica materijala predmeta obrade.0.Elekroeroziona obrada EDM (Electric Discharge Machining) obrada obuhvata postupke obrade metala kod kojih se uklanjanje viška materijala ostvaruje serijom električnih pražnjenja periodičnog karaktera. Osnovni elementi elektroerozione obrade Prekidom pražnjenja (prekidom strujnog kola) dolazi do pucanja jonizujućeg stuba. germanijum.2. Pri odgovarajućem rastojanju alata i predmeta obrade (0. formiranja stuba pražnjenja (jonizujućeg stuba 5).3) i predmeta obrade (anode 2). stabilnost i visoka proizvodnost obrade.3. izbacivanja rastopljenog materijala i njegovog odnošenja iz zone obrade. Elektrohemijska obrada se koristi za izradu delova složene konfiguracije i male krutosti.05 .1 mm) između elektroda. berilijum i sl. probijanje. kao i realizaciju drugih proizvodnih operacija. kompresorske i turbinske lopatice) i sl. livenje. Intenzivnim kretanjem elektrolita obezbeđuje se odnošenje produkata anodnog rastvaranja iz zone obrade i kopiranje profila katode na površini anode.). 13. impulsni generator L R A U V C 2 1 4 1 4 2 1 3 2 r Kretanje alata ALAT (elektr oda) 5 Dielektrikum Predmet obrade 4 b) Šema procesa žičana elektroda Predmet obrade Sistem za dovod zice Zazor Boč ni zazor Alat Jonizovani dielektrikum Habanje elektrode Elekt ri čno pražnjenje (mikro varnica) Kavitaciono formiranje kratera nakon elekt ri čnog pra žnjenja Dielektrikum Rez } Protok elekt rolita Obradjena površina y x Zatezanje i namotavanje `ice Predmet obrade Pomeranje predmeta obrade a) Princip obrade c) Obrada žičanom elektrodom Slika 13.slika 13. Hlađenje rastopljenog materijala i odnošenje se ostvaruje dielektrikumom (dejonizovana voda. prosecanje. izrade površina složenih konfiguracija (gravure alata za kovanje. obradu nepristupačnih površina i visokokvalitetnih materijala sklonih obrazovanju pukotina (silicijum.

slika 13.4. Oblikovanje površina ostvaruje se kopiranjem oblika alata ili uzajamnim kretanjem alata i predmeta obrade i neprofilisanog alata (žičane elektrode). dovode do razaranja površinskih slojeva i formiranja konfiguracije predmeta obrade u skladu sa konfiguracijom alata.4) se koriste za izradu proizvoda bilo koje konfiguracije. elektrohemijske. zavarivanje i lemljenje..1 . čišćenje. prodiranje alata i formiranje profila koji odgovara profilu alata.13. koroziju i sl.).100000 zrna/cm ). Otuda se EDM postupci obrade dele na: ♦ EDM postupke obrade punim i ♦ EDM postupke obrade žičanim elektrodama. posebno proizvoda od tvrdih i super tvrdih materijala (izolacioni materijali. Ultrazvučna obrada se koristi pri realizaciji proizvodnih operacija kao što su: sečenje. Relativno visok intenzitet procesa obezbeđuje se visokom frekvencijom oscilovanja alata (18 . 13. bušenje. koja udarom o predmet obrade. pri obradi tvrđih materijala (čelika otpornih na visoke temperature.) koji cirkuliše. Principijelna šema ultrazvučne obrade Ultrazvučna obrada je proces obrade kod kojeg se koriste zrna brusnog materijala (abraziva). brušenje. itd. struganje. elementi elektronike itd. Naizmenično impulsno pražnjenje obezbeđuje razaranje materijala. pod dejstvom ultrazvučnih vibracija. Elektroerozionim postupcima obrade je moguće realizovati veliki broj proizvodnih operacija korišćenjem profilisanog ili neprofilisanog alata u vidu pune ili žičane elektrode (slika 13. u materijal predmeta obrade dolazi do nastanka i širenja mikro i makropukotina koje se međusobno presecaju formirajući mehanički oslabljen sloj koji se relativno lako razara.25 kHz) i velikom količinom zrna brusnog materijala 2 koja se nalaze u procesu (30000 . NOVI POSTUPCI OBRADE petrolej.2. Energija potrebna za proces obrade se formira preko izvora vibracija i prenosi na abrazivna zrna. izrada navoja i obrada delova složenih 167 . otvora i proizvoda složene konfiguracije itd.EUS . glodanje. mineralno ulje. elektroerozione. Prodiranjem zrna abraziva.1 mm).. izradi otvora malog prečnika (0..Ultrazvučna obrada Ultrazvučno oscilovanje alata se može iskoristiti za uklanjanje viška materijala (dimenzionalna obrada) ili poboljšanje efektivnosti konvencionalnih i nekonvencionalnih postupaka obrade (obrade rezanjem i deformisanjem. princip razaranja alat predmet obrade Visoko frekventni oscilator Emulzija sa abrazivom Protok Predmet obrade sonotroda Alat predmet obrade alat Slika 13.). EDM obrada se koristi u slučajevima kada je mehanička obrada nemoguća ili krajnje otežana.3 EUS . U savremenim proizvodnim uslovima postupci ultrazvučne obrade (Electric Ultrasonic Machining . hemijske i drugih postupaka obrade).3). uz pojavu produkata obrade. postavljen u kadu sa abrazivnom suspenzijom (najčešće vodeni rastvor brusnog materijala).

obrada laserom dobija sve veći značaj i ima niz prednosti. To su procesi topljenja. 13. slika 13. laserski snop Laser Laserska cev 100% nepropustno ogledalo Fleš lampa sočivo za fokusiranje radni gas O2 ili N 2 Propustno ogledalo Laserski snop Sočivo predmet obrade Vp Predmet obrade Slika 13. vrlo velika brzina kretanja čestica koje sačinjavaju plazmu itd. dovodi u specijalno oblikovani gorionik ili u obliku žice na vrh mlaznice gorionika. Zahvaljujući isključivo visokom usmerenju . 13.2. Pri nanošenju prevlaka dodatni materijal (materijal prevlake) se. identifikacija i defektoskopija različitih parametara i procesa itd. u struji plazme. pretvara u tečno stanje i pada u vidu kapljica na osnovni materijal. kiseonik i sl. formira se buktinja . stvorenog između anode i katode.6) se koristi za realizaciju proizvodnih operacija koje zahtevaju visoku koncentraciju toplotne energije.Proizvodne tehnologije konfiguracija (gravure alata za kovanje i presovanje) itd.5) moguće je izvesti veliki broj proizvodnih operacija.Obrada plazmom Obrada plazmom (Plasma Jet Machining . nanošenja prevlaka. nanošenje prevlaka. lemljenje. Pored realizacije pomenutih operacija ultrazvuk se koristi i za povećanje efikasnosti drugih postupaka obrade i izvođenje drugih operacija kao što su zavarivanje. mogućnosti jednostavnog upravljanja laserskim snopom i obrade u različitim sredinama. ispitivanje materijala. Propuštanjem plazma gasova (radnih gasova kao što su argon. zavarivanja. a njene osnovne karakteristike su: veoma visoka temperatura pojedinih zona. razliva po njemu i formira prevlaku koja može biti naneta na metale i nemetale. sečenje. energetska nestabilnost. otvrdnjavanje.) preko električnog luka. vodonik. 168 . topljenje itd.fokusiranju snopa (na površinu reda 10-6 mm2).Obrada laserom Razvojem lasera stvoreni su uslovi za razvoj različitih postupaka obrade laserom (Laser Beam Machining . u suštini. U takvom stanju materija se ponaša po zakonima karakterističnim za normalne gasove. Prah se. zavarivanje itd.5.plazma.5 PJM . u vidu praha. elektroprovodljivost.LBM). Principijelna šema formiranja laserskog snopa Za realizaciju proizvodnih operacija obrade laserom najčešće se koriste čvrsti rubinski i gasoviti (CO2) laserski uređaji. Usmeravanjem laserskog snopa na predmet obrade (slika 13. svaka materija zagrejana na visoku temperaturu dovoljnu da se pretvori u jonizovano gasno stanje (četvrto agregatno stanje). visokoj gustini energije snopa (do 108 kW/mm2). Plazma je.4 LBM . kao što su bušenje. sečenja metala i nemetala.2.PJM.

2. Na nezaštićenim delovima površine dolazi do rastvaranja materijala i njegovog uklanjanja. Negativ 2. gumene ili galvanske prevlake itd.Hemijska obrada Hemijske metode obrade materijala (Chemical Machining .13. Šematski prikaz luka plazme i temperaturnih zona 13. NOVI POSTUPCI OBRADE plazma gas _ anoda + katoda Katoda Telo gorionika. specijalne lepljive trake.17000 K 10000 .7.7 AJM i WJM obrada Hidromehaničke metode obrade. itd.). 13. Predstavljaju 169 . Radna teč nost 5.6.CM) su metode zasnovane na uklanjanju viška materijala međudejstvima materijala predmeta obrade i radne tečnosti (vodeni rastvori sumporne.7).20000 K 15000 .15000 K predmet obrade Slika 13. anoda Gorionik Spolja šnji oklop Primarni gas Položaj mlaznice > 20000 K Plazmeni luk Sekundarni gas Predmet obrade Odstranjivanje rastopljenog metala Širina reza luk plazme 17000 . Ispiranje 8. Principijelna šema hemijske obrade Površine koje se ne obrađuju (nagrizaju) štite se zaštitnim slojem (različite vrste boja i lakova.2. Očišćen i zaštićen predmet obrade se stavlja u kadu sa radnom tečnošću. bez promene mehaničkih karakteristika (krutosti.6 CM . stabilnosti i sl. Predmet obrade 3. hemijsko poliranje i olakšanje predmeta obrade na neopterećenim ili slabo opterećenim delovima. Ultraviolentno svetlo 6. sone i drugih kiselina. Fotorezistentni sloj (za štitni sloj) 4.). obrade abrazivnim (AJM) ili vodenim mlazom (WJM). Hemijska obrada se koristi za izvođenje proizvodnih operacija kao što su duboko konturno nagrizanje ili hemijsko glodanje. Predmet obrade NaOH ili H2SO 4 1. se koriste za hidromehaničko rezanje i oblikovanje lima. Proizvod Slika 13. fosforne. azotne. Za štitni sloj 7. baza ili soli) unutar kupatila (slika 13.

oko 400 MPa dc < 0.3 mm Q vode . 170 l b) Obrada abrazivnim mlazom . oblikovanje eksplozijom. Primenom hidrauličnih instalacija snage 8 .2 mm Q abr az .) itd.2.8 Ostali NPO obrade U grupu ostalih nekonvencionalnih postupaka se mogu ubrojati anodnomehanička obrada. obrada rezanjem sa zagrevanjem. elektroeroziono-hemijska.1.Proizvodne tehnologije progesivne metode zasnovane na korišćenju energije razaranja koju poseduje mlaz tečnosti velike brzine i visokog pritiska. obrada u elektromagnetnom polju.1000 MPa i više) i brzine strujanja tečnosti (vode sa ili bez abraziva) stvaraju se uslovi za sečenje i isecanje različitih konfiguracija na predmetima izrađenim od metala i nemetala (slika 13. ultrazvučnoelektro-hemijska. elektrohidraulična obrada.oko 2-6 l/min da = 0.8 .8).8. vibraciona obrada.5 kg/min dc l pvode .80 kW visokog pritiska (150 .25 mm Q vode . elektromehanička obrada. oblikovanje gumom. p p p da pvode .8 l/min dc a) Obrada vodenim mlazom Slika 13.oko 2.300 MPa dc > 0.oko 200 . elektroerozionomehanička i sl.2 . AJM i WJM obrada 13. kombinovani postupci obrade (hemijskomehanička.oko 0.

Mitrović. Lazić. Nedić.. M. 3. Mašinski fakultet. Ivković B. Kragujevc. . Kragujevac. Nedić. 2. Mašinski fakultet.LITERATURA 1. Mašinski fakultet. Kragujevac. B. 2002. proračun elemenata režima obrade. 1994.. Tehnologija obrade metala rezanje. skripta. 2002.. Izbor režima obrade. 4. 2000. B. Kragujevac. Tehnologija obrade metala rezanjem. M. Jugoslovensko društvo za tribologiju.. Obrada metala rezanjem. Obrada metala rezanjem.. Lazić. Zbirka zadataka. B. Tadić. B..

skicirati najmanje jedan postupak obrade. Nacrtati osnovni oblik habanja reznog klina alata i nacrtati krive habanja. tehnološka operacija. Objasniti mehanizam formiranja strugotine.OMR (2009) 1. Navesti proizvodne operacije u obradi bušenjem i izvršiti podelu alata za bušenje na osnovu vrste obrade. Izvršiti podelu alata za struganje na osnovu vrste obrade.bez skidanja strugotine.sa skidanjem strugotine 3. Šta čini reznu geometriju alata u obradi bušenjem? 32. 18. Kako se određuje glavno vreme obrade kod struganjem? 29. Izvršiti podelu alata prema vrsti obrade.PRILOG 1 PITANJA ZA KOLOKVIJUM IZ PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA . intenziteta i otpornosti na habanje. objasniti šta je dubina rezanja. 25. Šta je leđni a šta grudni ugao reznog alata? Skicirati osnovnu geometriju reznog klina alata. 2 . šta obrađena površina. a šta brzina rezanja? 6. Šta je hrapavost obrađene površine? Koji su osnovni parametri hrapavosti? 23. 22. Eksploatacione karakteristike mašina u obradi struganjem. 2 . Šta je obrađivana . Navesti osnovne karakteristike tvrdih metala. 9. 10. 30. Navesti osnovne zadatke sredstva za hlađenje i podmazivanje. 2 . Šta je tačnost obrade i čime je uslovljena? Navesti pokazatelje kvaliteta obrađene površine. Koji materijali se koriste za izradu alata u obradi bušenjem? 33. 17. a šta površina rezanja? 5. Šta su pomoćni pribori i koja im je namena? 13. Kako se određuje glavno vreme obrade kod bušenja? 34. nacrtati. Kada nastaje prekidna a kada neprekidna strugotina? Kada nastaje naslaga na reznom klinu i objasniti njen uticaj na alat? 15. 20. Šta znači pojam tehnologija? Nabrojati osnovne tehnologije. nacrtati. 11. Navesti mehanizme habanja reznih alata i objasniti atheziono habanje alata. Navesti proizvodne operacije u obradi glodanjem i izvršiti podelu alata za glodanje na osnovu vrste obrade. Šta je tehnologija obrade? 2. Šta je glavno kretanje i kako se dešiniše? Šta je pomoćno kretanje i kako se definiše? 7. Eksploatacione karakteristike mašina u obradi bušenja. 16. Koji materijali se koriste za izradu alata u obradi struganjem? 28. 26. tehnološki postupak. . Obrada prosecanjem pripada tehnologijama obrade 1 .sa skidanjem strugotine Obrada otvora brušenjem pripada tehnologijama obrade 1 . 19.bez skidanja strugotine. Šta čini reznu geometriju alata u obradi struganjem? 27. Navesti osnovne grupe sredstava za hlađenje i podmazivanje. 4. 21.sa skidanjem strugotine Obrada otvora bušenjem pripada tehnologijama obrade 1 . 12. Nabrojati osnovne postupke obrade metala rezanjem. Navesti tehnološke parametre obrade. 31. Šta je postojanost alata? Šta je ekonomična postojanost alata? 24. Nacrtati i objasniti dijagram uticaja temperature na mehaničke karakteristike alatnog materijala. Objasniti šta su: tehnološki proces. 35. Navesti proizvodne operacije u obradi struganjem. 14. šta je korak (posmak). Navesti toplotne ponore u zoni rezanja. Navesti toplotne izvore u zoni rezanja. 8.bez skidanja strugotine. zahvat.

Navesti parametre režima obrade kod glodanja. Navesti proizvodne operacije prema tipu mašine u obradi testerisanjem. Izvršiti podelu mašina u obradi rendisanjem i navesti osnovne karakteristike mašina u obradi rendisanjem. Navesti proizvodne operacije u obradi brušenjem. . 50. Izvršiti podelu alata za testerisanje. Navesti proizvodne operacije u obradi provlačenjem. Kako se određuje glavno vreme obrade kod glodanja? 39. Koji materijali se koriste za izradu alata u obradi brušenjem? 49. 44. Izvršiti podelu i navesti osnovne karakteristike mašina u obradi provlačenjem. Eksploatacione karakteristike mašina u obradi glodanjem. 38. Navesti proizvodne operacije u obradi rendisanjem. Navesti parametre režima obrade kod brušenja. 46. 47.36. na kome iz ove grupe pitanja dobija test sa 10 pitanja. 41. Izvršiti podelu alata za brušenje na osnovu namene. Navesti osnovna kretanja kod obrade rendisanjem i ko ih izvodi? 42. Koji materijali se koriste za izradu alata u obradi glodanjem? 37. 43. Kako se određuje glavno vreme obrade kod brušenja? Student polaže jedan kolokvijum iz oblasti PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA . 45.OMR. Šta čini rezni rezne elemente alata u obradi brušenjem? 48. 40.

uloga. primeri (skicirati nekoliko pribora) 6. Ozubljenje 15. . Pomoćni pribori.OMR (2009) 1. 8. Izrada navoja 14. kriva habanja. Habanje reznih elemenata alata. Toplotni izvori i toplotni ponori 11. Troškovi obrade 13. Alatni materijali 5. 12. Objasniti mehanizam nastanka strugotine i zonu smicanja. Navesti i objasniti tehnološke i geometrijske parametre obrade 3. Otpori rezanja pri ortogonalnom rezanju 10. klasifikacija. primeri (skicirati nekoliko merila) 7. Priroda triboloških procesa 9. Postupci obrade metala rezanjem 2.PRILOG 2 PITANJA ZA ZAVRŠNI ISPIT IZ PROIZVODNIH TEHNOLOGIJA . Osnovna geometrija reznog alata 4. Nekonvencionalni postupci obrade Na završnom ispiti student izvlači jedno pitanje iz ove grupe pitanja. Sredstva za merenje i kontrolu.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful