Δ. ΛΙΒΙΕΡΑΤΟΣ - Γ.

ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑΣ
ΙΟΥΛΙΑΝΑ — Η ΕΚΡΗΞΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙΘΕΣΕΩΝ
ΚΟΜΜΟΥΝΑ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΝΗΜΗ I

Δ. Λιβιεράτος - Γ. Καραμπελιάς

ΙΟΥΛΙΑΝΑ '65
Η έκρηξη των αντιθέσεων

«Κομμούνα» / Ιστορική μνήμη 1
Ιούνης 1985

© Κομμούνα . Θεμιστοκλέους 37. 9215056 Αναπαραγωγή φιλμς: Κώτσου Γ. Καλλιρρόης 26. Πηγής 48.π. τηλ. 3610665 Κεντρική Διάθεση: «Κομμούνα» Σουλίου 9. τηλ. Σταματοπούλου Φωτοστοιχειοθεσία: ΣΥΝΘΕΣΗ ε.ε.1985 Επιμέλεια: Χρ. 3602644 . τηλ. 3613180 Εκτύπωση: Φερέτος Κώστας Ζωοδ. τηλ.

στο Σωτήρη Πέτρουλα .

.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος 9 Ιστορικό 13 Χρονικό του Ιούλη Δ. Καραμπελιάς 75 75 . Λιβιεράτος 17 Μετά είκοσι έτη Γ.

.

αλλά στο ίδιο το σήμερα. που ξεπήδησαν στο πολιτικό προσκήνιο μέσα από εκείνη την αντίθεση. Τα Ιουλιανά διαγράφουν το πλαίσιο της σκέψης και της δράσης που εξακολουθεί να κυριαρχεί και σήμερα στην ελληνική πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. ενώ δύο από τους πρωταγωνιστές τους. μια ιστορική απόπειρα αλλά μια απόπειρα ερμηνείας της ίδιας της σημερινής πολιτικής . αυτός ο «διογκωμένος» Ιούλης του 1965 που κράτησε 70 μέρες μιας αντιπαράθεσης χωρίς όμοιο της στην μετεμφυλιακή ιστορία. Απ' αυτή την άποψη βάζουν την σφραγίδα τους όχι μόνο στην πρόσφατη ιστορία. εξακολουθούμε να ζούμε τη συνέχεια και την εξέλιξη αυτών των γεγονότων. Αυτή η έκδοση δεν αποτελεί λοιπόν μόνο. ο Αντρέας Παπαντρέου και ο Κώστας Μητσοτάκης.ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ Τα Ιουλιανά. Οι αντιθέσεις και τα προβλήματα που πυροδότησαν την έκρηξη του Ιούλη του 1965 έρχονται μόλις να εξαντληθούν 20 χρόνια αργότερα. βρίσκονται σήμερα επί κεφαλής των δυο μεγάλων και αντιμαχόμενων παρατάξεων που διαγράφτηκαν εκείνο το μακρυνό '65. είκοσι χρόνια μετά. χαράζουν βαθιά την σύγχρονη ελληνική ιστορία. Κατά κάποιο τρόπο. ή κύρια.

Τα Ιουλιανό εγκαινιάζουν την σύγκρουση ανάμεσα στο προοδευτικό και το «αντιδραστικό» στρατόπεδο και κλείνουν την προηγούμενη περίοδο της αντίθεσης «κομμουνιστών-εθνικοφρόνων». γράφτηκε λίγο μετά τα γεγονότα. Το πρώτο. και αποτελεί μια περιγραφή τους* το δεύτερο γράφτηκε είκοσι χρόνια μετά και αποπειράται μια τοποθέτηση των Ιουλιανών στη σύγχρονη πολιτική ιστορία μας. που θα αποτελέσει την βάση της μεταπολιτευτικής ιδεολογίας. από έναν άνθρωπο που συμμετείχε σ ' αυτά. Με τα Ιουλιανά οι πολιτικές δυνάμεις αναδιατάσσονται και οι παλιές ιδέες της αριστεράς μεταβάλλονται πια σε ιδεολογία του ευρύτατου προοδευτικού στρατοπέδου. κάτω από το φως του σήμερα.. οφείλεται τελικά στη συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι εκείνα τα μακρινά γεγονότα εξακολουθούν να επενεργούν και να καθορίζουν εν πολλοίς τη σημερινή πραγματικότητα. . αποτέλεσε τη βιάση για την ανάπτυξη της άκρας αριστεράς στην Ελλάδα. Γράφτηκε από το Γιώργο Καραμπελιά που τότε συμμετείχε σ ' αυτά σαν πρωτοετής φοιτητής και μέλος της Νεολαίας Λαμπράκη και που η συμμετοχή του σ ' αυτά τα γεγονότα αποτέλεσε την αφετηρία για την εξέλιξή του προς την άκρα αριστερά. Έχει αίτια πολύ βαθύτερα. αλλά όχι ελάχιστο. αλλά βέβαια πια χωρίς τη σύγκρουση και την ένταση εκείνου του «ανεπανάληπτου Ιούλη». Είναι ακριβώς αυτή η ιδεολογία. που αρχίζει να επεκτεί- . η ιδεολογία του προοδευτικού στρατοπέδου της δεκαετίας του '60. Τέλος. Το ενδιαφέρον που εμφανίζεται και πάλι σήμερα για τα «Ιουλιανά» δεν οφείλεται βέβαια στην συγκυρία της αντιπαράθεσης Παπανδρέου-Μητσοτάκη. του στρατοπέδου του «εκσυγχρονισμού». του 65% του ελληνικού λαού. του Δημήτρη Λιβιεράτου. από την σκοπιά της άκρας αριστεράς. με κομβικό σημείο τον Ιούλη του 65. Δημοσιεύουμε δυο κείμενα.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ πραγματικότητας. η αποτυχία των κομμάτων να δώσουν μια προοπτική στη σύγκρουση του Ιούλη.

αποτελούν τομή με την μετεμφυλιακή πραγματικότητα. Μάης 1985 . σημαδεύουν το σημείο εκκίνησης μιας άλλης εναλλακτικής άποψης. Η 21η Απρίλη ήρθε να δώσει την δεύτερη απάντηση. της άκρας αριστεράς με το σύγχρονο πρόσωπο της! Το ' 65 αποτέλεσε μια αληθινά επαναστατική στιγμή στην σύγχρονη ιστορία μας. Να λοιπόν γιατί αυτή η έκδοση: γιατί οι αντιπαραθέσεις του Ιούλη σφραγίζουν όλη την κατοπινή εξέλιξη. Και βέβαια το δίλημμα που αντικειμενικά έβαζε ήταν είτε επαναστατική ανατροπή είτε δικτατορία.ΠΡΟΛΟΓΟΣ II νεται ακριβώς από το '65 και μετά μπροστά στην ανικανότητα της παραδοσιακής αριστερής ηγεσίας. που θα πυροδοτήσει στη συνέχεια το Πολυτεχνείο του '73 και την μεταπολίτευση.

.

9.6.2.Η ΣΕΙΡΑ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ 24.63 δολοφονία του βουλευτή Γρηγόρη στη θεσσαλονίκη. Βενιζέλου. Κέντρο 42% 137 έδρες. 3. Σχηματίζεται κυβέρνηση Γεωργ.2. Ο Καραμανλής αποχωρεί της πολιτικής και πηγαίνει στο Παρίσι. ΕΡΕ 39ψ0 133 έδρες.63 Εκλογές. Μαρκεζίνης 2 έδρες.63 Πεθαίνει ο Σοφοκλής διάρκεια προεκλογικής Βενιζέλος περιόδου. ΕΔΑ 12% 22 έδρες.63 Παραίτηση του πρωθυπουργού Κ. κατά τη 16.5. Παπανδρέου-Σ. .11. ΕΔΑ 14ψ0 28 έδρες. Παπανδρέου. ΕΡΕ-Μαρκεζίνης 35% 107 έδρες. Δεν γίνεται δεκτή από την Ένωση Κέντρου. Λαμπράκη 1. Σχηματίζεται κυβέρνηση Γ. Κέντρο 53% 171 έδρες.63 Σχηματίζεται υπηρεσιακή κυβέρνηση για εκλογές με πρωθυπουργό το Στυλιανό Μαυρομιχάλη. 7. Σχηματίζεται κυβέρνηση Παναγιώτη Πιπινέλη. 27. Καραμανλή ύστερα από διαφωνία με το βασιλικό ζεύγος.63 Εκλογές.

7.7. Παπανδρέου ότι διατηρούσαν συνομωτική ομάδα αξιωματικών στο στρατό.65 Σάββατο.65 Ο πρωθ.7.7. Οι 7 απόντες στέλνουν τηλεγραφήματα υπέρ. 16. Ο Γεωργ.65 Πέμπτη. που γίνεται αμέσως δεκτή. Υπέρ της κυβέρνησης 163 βουλευτές.65 Ψήφος εμπιστοσύνης στη Βουλή. Υποβάλει τη παραίτηση του. υπουργού Εθν. 28. Διαδηλώσεις στη θεσσαλονίκη. 19. Πρώτες αυθόρμητες διαδηλώσεις. επίσης στελέχη της Ένωσης Κέντρου. 17. Η δεξιά κατηγορεί την ΕΝΩΣΗ ΚΕΝΤΡΟΥ και ιδιαίτερα τον Α. Παπανδρέου δέχεται να περάσουν από στρατοδικείο. 3. στέλεχος της Ένωσης Κέντρου. Παπανδρέου κάνει δηλώσεις για την διαφωνία.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ Εκδηλώνεται η υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ. Ο Γεωργ. Παπανδρέου επισκέπτεται τα Ανάκτορα. I λευκή. Παπανδρέου κατεβαίνει στην Αθήνα από το Καστρί. Μετά τη συγκέντρωση διαδηλώσεις. Ακολουθούν Κωστόπουλος για το υπουργείο Εθνικής Αμύνης και Τούμπας για το υπουργείο Δημοσίας Τάξεως. Σέρ- .7. Το γεγονός διαδίδεται στην Αθήνα. Ο πρωθυπουργός ζητάει τη παραίτηση του Γαρουφαλιά. Η αστυνομία χτυπάει.65 Δευτέρα.6. Σε ένα τέταρτο έφυγε. Γ. Συγκέντρωση διαμαρτυρίας στον Παναθηναϊκό. Το βράδυ ανακοινώθηκε ότι δόθηκε η εντολή στον Αθανασιάδη-Νόβα. Αμύνης. Τεράστια συγκέντρωση. Ο πρωθυπουργός Γεωργ. 114 τραυματίες.7. Αυτός αρνείται να παραιτηθεί ύστερα από υπόδειξη των Ανακτόρων. 20..65 Τρίτη. 88 συλλήψεις. 15.65 Διαδηλώσεις. ώρα 7 απόγευμα.

65 Συνεδριάζει η κοινοβουλευτική ομάδα της Ενωσης Κέντρου.65 Η κηδεία του Σωτήρη Πέτρουλα στο Λ ' Νεκροταφείο. Πέφτει η κυβέρνηση Νόβα με ψήφους 166 κατά και 131 υπέρ.65 Γενική Απεργία. Κόρινθο. Τον παίρνει η οικογένεια. .ΙΣΤΟΡΙΚΟ 15 ρες. 300 τραυματίες.7. 29. 143 βουλευτές υπογράφουν πρωτόκολλο καταδίκης των προδοτών του Κέντρου.65 Φοιτητική συγκέντρωση τηςΕΦΕΕστα Προπύλαια.7. Σκοτώθηκε ο Σωτήρης Πέτρουλας.8. 21. Μεταφορά της σωρού του Πέτρουλα κρυφά στο Γ' Νεκροταφείο. 4. τεράστια απεργία.7.7.65 Πέμπτη. Επίθεση αστυνομίας με δακρυγόνα. όπως τους αποκαλούν. Μυτιλήνη κλπ. Κλείνουν όλα. 23.7. 27.8.65 προς 5. 22. Πτολεμαΐδα.

.

Δημήτρης Λιβιεράτος ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ ΙΟΥΛΙΟΥ 1965 Οκτώβρης 1965 .

.

Τελικά όταν η συνάντηση ορίστηκε στις 15 Ιουλίου όλος ο κόσμος περίμενε γεγονότα. Στις 7 το βράδυ παρουσιάζεται στα ανάκτορα ο πρωθυπουργός και εντός δεκαλέπτου αποπέμπεται. Κανένας δεν φανταζόταν την έκταση της συνωμοσίας. Γίνεται το πραγματικό σύμβολο και μοχλός της πιό μαύρης αντίδρασης και του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Ο νεαρός βλαστός των Γλύξμπουργκ δείχνεται άξιος απόγονος της οικογενείας του. Η μεγάλη πλειοψηφία νόμιζε ότι τελικά ο Βασιλιάς θα υποχωρούσε.. κρυάδα που μεταβάλλεται σε λίγο σε αηδία κι αγανάχτηση όταν γίνεται γνωστό ότι σχηματίζεται κυβέρ- . η ατμόσφαιρα είναι ηλεκτρισμένη. σαν να ζούσαμε στις μέρες μιας απόλυτης μοναρχίας. Μια κρυάδα περνάει ολόκληρη την Ελλάδα όταν πληροφορείται την αποπομπή του πρωθυπουργού. που διαθέτει τόσο πλούσια αντιλαϊκή παράδοση. Στην Κυβέρνηση είχε δημιουργηθεί το θέμα Γαρουφαλιά που άρχισε να χρονίζει εξευτελίζοντας την πρωθυπουργική εξουσία. Για πολλές μέρες και με διάφορα προσχήματα ο Βασιλιάς αρνείται να δει τον J. Ή τ α ν φανερό ότι μια συνωμοσία ετοιμαζό-αν για την αναμέτρηση των Ανακτόρων με τον Παπανδρέου.Πολλές μέρες πριν εκδηλωθεί η κρίση. ωθυπουργό.

Η ιστορία ήταν πολύ καλά μονταρισμένη. οι αγρότες. ο Κωστόπουλος. ξέχασαν ότι υπάρχει και η Πρωτεύουσα και το Περιστέρι και ο Πειραιάς και η Λάρισα και ο Βόλος. Έ χ ο υ ν το θράσος μάλιστα να ζητήσουν και την έγκριση του πρώην πρωθυπουργού για να τον θάψουν. ότι ανέλαβαν αυτοθυσιαζόμενοι για το «καλό της πατρίδας». το χρήμα και η πυγμή. ο Τούμπας. μεθυσμένοι από αυτοϊκανοποίηση σύγ- . η αγωνιστική σπουδαστική εργαζόμενη νεολαία του. Μόλις διώχτηκε ο Παπανδρέου. που διόριζαν και απέλυαν πρωθυπουργούς μέχρι προ ολίγου. Η Φρειδερίκη και τα ξόανά της. Μεταξύ ουίσκι και σαμπάνιας υπολόγιζαν ότι τα πράματα θα πάνε καλά. Οι μάζες επεμβαίνουν Λογαριάζουν όμως χωρίς τη λαϊκή αντίσταση. Η διανόηση. ήταν έτοιμος να διοριστεί ο παλατιανός πρόεδρος της Βουλής που έκοβε βόλτες απέξω περιμένοντας την ώρα να τον φωνάξουν να παίξει το ρόλο του. Παπανδρέου θα καταφέρουν να σπάσουν την Έ ν ω σ η Κέντρου και να εμφανίσουν μια κυβέρνηση της προκοπής στα μάτια του κόσμου. ο καταπιεζόμενος λαός.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ νηση με το Νόβα. Νομίζουν ακόμα ότι με τα σφάλματα και τις παραχωρήσεις που έχει κάνει ο Γ. ξέχασαν ότι υπάρχει η εργατιά. μπογιατισμένα «δημοκρατικά».. Αυτά τα ατού διέθετε η Αυλή στις αποθήκες της. τέλος τα γνωστά παραμύθια όταν θέλουν να ξεγελάσουν το λαό. αλλά στην επεξεργασία των σχεδίων τους οι βελάδες των Ανακτόρων ξέχασαν ότι κατά σύμπτωση υπάρχει και ο ελληνικός λαός που πριν λίγο καιρό είχε καταψηφίσει τη Δεξιά. όταν έκαναν τα σχέδιά τους στα ανάκτορα της Κέρκυρας και των Αθηνών. Οι εξωμότες της παράταξής τους συνεχίζουν να διατείνονται ότι είναι «δημοκράτες». Το σχέδιο αρχίζει να ξετυλίγεται όπως είχε προετοιμαστεί. Τρεις εμφανίζονται στην αρχή: ο Νόβας.

μεγαλώνει ώρα με την ώρα. ανάβουν φωτιές. Η αστυνομία χτυπάει τις πρώτες διαδηλώσεις. 15 Ιουλίου. στήνουν πρόχειρα οδοφράγματα. «Κάτω η Χούντα». Τα νιάτα αντιστέκονται στις επιθέσεις. Τις επόμενες μέρες οι λαϊκές μάζες από τη μιά άκρη της χώρας μέχρι την άλλη. Κάθε λεπτό που περνάει ο λαός ξεσηκώνεται. Τα εργατικά προάστια. από σπίτι σε σπίτι ανάβει η συζήτηση και η αγανάχτηση. Αλλά οι πρώτες αψιμαχίες της νεολαίας προμηνύουν τη μεγάλη κινητοποίηση. που θα μείνει στην ιστορία με το όνομα που του έδωσαν οι Αθηναίοι διαδηλωτές: «δολοφόνε Τούμπα». Από πόρτα σε πόρτα. 114 τραυματίες και 84 συλλήψεις είναι ο απολογισμός της Παρασκευής. Αργά το βράδυ η αστυνομία επιτίθεται βάρβαρα στο Σύνταγμα για να διαλύσει τη νεολαία. των Αμερικανών φίλων τους. τα μαγαζιά. οι νεολαίοι κινητοποιούνται. τα εργοστάσια. Πέμπτη βράδυ. «1-1-4». Ο λαός αρχίζει να αντιδρά ύστερα από την κατάπληξη των πρώτων στιγμών. Ενώ οι αυλόδουλοι προσπαθούν να βρουν καινούργιους υπουργούς οι γειτονιές της Αθήνας αναταράζονται. Η Αθήνα είναι έτοιμη για μεγάλες ώρες πάλι. «Δεν περνάει ο φασισμός». θα γράψουνε στα παλιά τους τα παπούτσια τις διαταγές αυτού του αυλικού ναύαρχου. Θυμήθηκε τη προηγούμενη κατάσταση που είταν βεληγκέκας του κόσμου και τον τσάκιζε στο ξύλο για ψύλλου πήδημα. Ο νέος υπουργός Τούμπας είναι «σκληρό αντράκι» και δίνει διαταγή να απαγορευθούν οι συγκεντρώσεις. Ξαναζεί την ηρωική της ιστορία που δίκαια την . "fo κύμα της α/τίστασης στα σκοτεινά σχέδια της Αυλής. των «δημοκρατών» συνωμοτών. Γίνεται μάχη. Μόλις το ραδιόφωνο αναγγέλει την παραίτηση του Παπανδρέου.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 21 χρονών μακιαβέληδων. Την Παρασκευή η νεολαία βρίσκεται πάλι στο κέντρο της Αθήνας διαδηλώνοντας την αντίθεσή της στο πραξικόπημα. μικρές διαδηλώσεις κατεβαίνουνε στο κέντρο της Αθήνας με συνθήματα: «Παπανδρέου».

με επί κεφαλής τη σημαία του σωματείου. Στην αρχή πηγαίνει από τα πεζοδρόμια. Μόλις εμφανίζεται στην πλατεία την υποδέχεται μια θύελλα χειροκροτημάτων. γίνεται λαοθάλασσα. από την Πατησίων και Αλεξάνδρας προς το γήπεδο. Οι ομιλητές διαδέχονται ο ένας το άλλον στο βήμα για να χτυπήσουν το πραξικόπημα αλλά εκείνο . γίνεται θριαμβευτική πορεία. Οι λογοτέχνες και συγγραφείς συνέρχονται το απόγευμα και αποφασίζουν να πάρουν μέρος στη συγκέντρωση. Η διαδήλωση θεριεύει. Μέχρι το απόγευμα είναι αβέβαιο ακόμα αν θα επιτραπεί η συγκέντρωση. Στις 7 το απόγευμα ξεμπουκάρει η διαδήλωση των οικοδόμων στην Ομόνοια. ο αθηναϊκός λαός με επικεφαλής την εργατική τάξη κατεβαίνει σε μεγαλειώδη εκδήλωση για να μπει φραγμός στα σχέδια των Ανακτόρων.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ ονόμασε αδούλωτη Αθήνα. Πίσω ακολουθούν άλλες κολώνες και για πρώτη φορά ακούγεται το σύνθημα «Δημοψήφισμα». Οι Δήμοι και οι Κοινότητες της Αττικής παίρνουν θέση και συμμετέχουν στη συγκέντρωση. Τα απογευματινά παραρτήματα επιβεβαιώνουν ότι δόθηκε άδεια σε «κλειστό χώρο». Ο ενθουσιασμός καταλαμβάνει τον κόσμο που βλέπει στους οικοδόμους το πυροβολικό της λαϊκής αντίστασης. Σαν να υπήρχε κλειστός χώρος που θα μπορούσε να περιλάβει αυτή τη λαοθάλασσα.. στο γήπεδο του Παναθηναϊκού. Ο πυρετός της μεγάλης πολιτείας ανεβαίνει. Η νεολαία βρίσκεται κοντά του. έχουν αγαναχτήσει την εργατική τάξη. μέσα σε συνεχείς κραυγές και χειροκροτήματα. Τα γεγονότα της προηγούμενης βραδιάς. Ό τ α ν την επομένη η ΓΣΕΕ καλεί συγκέντρωση στον Παναθηναϊκό. Τα παπούτσια των διαδηλωτών θα ποδοπατήσουν τις διαταγές των Τούμπηδων. πλημμυράει στους δρόμους. το χτύπημα των παιδιών στο Σύνταγμα. Το Σάββατο της 17 Ιουλίου το προλεταριάτο μπαίνει με αποφασιστικότητα στην πάλη. οπως πΟντα αγωνιστική.

Τα «δημοψήφισμα» συνεχώς ακούεται και περισσότερο παρ' όλη την αντίδραση των «εφόρων». Αλλά σε ποιόν να πειθαρχήσουν. Οι εργάτες και οι νεολαίοι στην αρχή δεν ξέρουν τι να κάνουν μ ' αυτούς τους τύπους που παριστάνουν τον «αγωνιστή» και τους στέλνουν από την άλλη μεριά στα σπίτια τους να κοιμηθούν ήσυχα. που ανήκουν κυρίως στην ΕΔΑ. Ό τ ι η συγκέντρωση αρκεί. Στο τέλος της συγκέντρωσης. τίποτε πια δεν μπορεί να περιγραφτεί. ζητάνε από τα πλήθη να «πειθαρχήσουν». Γραμμή της ΕΔΑ είναι να μη γίνει καμιά άλλη εκδήλωση. Αυτοί παρακαλάνε τον κόσμο να μη φωνάζει. όταν η αντίδραση ακονίζει τα μαχαίρια της. Τα ίδια δεν λέει και η αστυνομία. έχουν γράμμη να κλείσουν τη συγκέντρωση με ησυχία. Η Αθήνα σείεται από το «I -1 -4». 'Οταν πέφτει το σύνθημα «Γενική Απεργία». Και η διαδήλωση αντιπαρέρχεται τους «καθοδηγητές» και προχωράει λαοθάλασσα στη λεωφόρο Αλεξάνδρας.ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ 23 που γίνεται στις κερκίδες και χους γύρω δρόμους είναι απερίγραπτο. Μετά αρχίζουν να τους παραμερίζουν. Ο Παπανδρέου στέλνει μήνυμα στη συγκέντρωση. κάνουν ζώνη έξω από το γήπεδο και ζητάνε από τους διαδηλωτές να διαλυθούν ήσυχα. την οδό Πατησίων και φτάνουν οι νεολαίοι μέχρι το Σύνταγμα. Το «δημοψήφισμα» ξανακούγεται παρά την αντίδραση των «εφόρων τάξεως». ενώ μερικούς ποι· . Οι εργάτες αρχίζουν να εκνευρίζονται με την επιμονή αυτών των «ησυχαστών» μέσα στις γραμμές τους. Τα ίδια δεν λέει και ο Τούμπας όταν κατηγορεί το λαό για αναρχία και οχλοκρατία. οι «έφοροι τάξεως». Ποιός μπορεί όμως να κρατήσει μια τεράστια μάζα που κατέβηκε για αγώνα. μερικούς επίμονους τους χαρακτηρίζουν παρακρατικούς και νοβαλτζίνες. Ο αγωνιστικός ενθουσιασμός κορυφώνεται. Ποιός μπορεί να ακούσει κηρύγματα παθητικής αντίστασης. δηλώνοντας ότι θα συνεχίσει τον αγώνα για την αποκατάσταση της «συνταγματικής νομιμότητας».

12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ κάνουν και τον άγριο. Θέλει μόνο ένα συμβιβασμό. Εκατοντάδες χιλιάδες κόσμου βρίσκονται στους δρόμους και τα πεζοδρόμια για να τον χειροκροτήσουν. Το πλήθος είναι αμέτρητο και η μαχητικότητα ανεβαίνει ώρα με την ώρα. Ο καθένας βλέπει στο κυνήγημα του Παπανδρέου το κυνήγημα το δικό του. Το Κέντρο και οι μάζες Τη Δευτέρα ο Παπανδρέου κατεβαίνει στην Αθήνα κατευθυνόμενος στα γραφεία του κόμματος του.. Η αστυνομία δεν τολμάει να επέμβει. Αν καταφέρουνε να ξηλώσουνε το γέρο πολιτικό. Ό μ ω ς ο πολιτικός αυτός της αστικής τάξης που δεν έχει εμπιστοσύνη ούτε στους οπαδούς του. Ο λαός φωνάζει «Δημοψήφισμα». Εδώ δεν είναι πιά τα παιδιά αλλά οι εργάτες και οι νεολαίοι σ" ένα πλατύ αδιάσπαστο αγωνιστικό μέτωπο που βαδίζει περήφανα να σαρώσει την συνωμοσία. Να του αφαιρέσουν το δικαίωμα που κατέκτησε τα τελευταία χρόνια. ξέρει ότι το να θέσει καθεστωτικό αυτή τη στιγμή θα οδηγήσει πολύ μακριά τον αγώνα. Εκείνη τη στιγμή χειροκοτώντας τον Παπανδρέου ο λαός της Αθήνας χειροκροτεί τον πολιτικό που πάνω του ξέσπασε η επίθεση της Αυλής και της αντίδρασης. τους καταχερίζουν. Και η λαοθάλασσα προχωράει. . αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά πρόσχημα για να επιτεθούν στις ελευθερίες ολόκληρου του λαού και να τον φιμώσουν. Το κυνήγημα του πρωθυπουργού έγινε υπόθεση του καθενός. Ο Παπανδρέου φτάνει στα γραφεία του κόμματος του στις 9 και κει δηλώνει ότι θα συνεχίσει τον «ανένδοτο αγώνα». Οι εφημερίδες που τον υποστηρίζουν αρχίζουν μάλιστα να λένε πως «ο νεαρός βασιλεύς ξεγελάστηκε» από κακούς συμβούλους και τσαλάκωσε τη Δημοκρατία. να μπορεί να μιλάει πιό ελεύθερα. χωρίς τον άμεσο φόβο του χωροφύλακα.

προχωράνε προς την οδό Σταδίου να διαδηλώσουν τη θέληση τους να αντισταθούν στο πραξικόπημα. ο λαός δεν διαλύεται αλλά διαδηλώνει μέχρι αργά τη νύκτα στους κεντρικούς δρόμους. τις πόλεις της Κρήτης. παντού γίνεται ξεσήκωμα. την Κόρινθο. Χιλιάδες φοιτητές μαζεύονται και αφού ακούνε τους ομιλητές. όπως πάντα. Στη γωνία της Σταδίου και Λαδά έχει στηθεί ενέδρα και μόλις εμφανίζονται οι φοιτητές. θα δοθεί στην πρωτεύουσα. •Στο μεταξύ ανεβαίνει και ο αγωνιστικός πυρετός στις επαρχίες. Ακόμα όμως και από όλες τις χώρες έρχονται ενθαρρυντικά μηνύματα συμπαράστασης στον αγώνα του ελληνικού λαού. η φοιτητική οργάνωση της ΕΦΕΕ κινητοποιεί τους σπουδαστές.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 25 Ενώ η υποδοχή του Παπανδρέου τέλειωσε. Προς τα εκεί είναι στραμμένα τα βλέματα όλης της χώρας. τις Σέρρες. Βρήκαν τους φοιτητές που ήταν σχετικά λίγοι και άμαθοι στον αγώνα. Ό λ ο ι οι καθοδηγητές και γραφειοκράτες της ΕΔΑ έχουν κατέβει για να διαλύσουν τον κόσμο. Εκείνη τη μέρα διάλεξε η αυλική αντίδραση και ο υπουργός της Τούμπας. γιατί έχουνε δώσει υποσχέσεις στην αστυνομία για την διατήρηση της τάξης. Πολλοί προπηλακίζονται και βρίζονται από τον κόσμο που τους έχει βαρεθεί πιά με τα ησυχαστικά τους κηρύγματα. . Συλλαλητήρια και διαδηλώσεις από την Κρήτη μέχρι την Μακεδονία. αλλά είναι σίγουρο ότι η μεγάλη μάχη. Σε όλες τις πόλεις γίνονται πρωτοφανείς συγκεντρώσεις κατά της συνωμοσίας. τη Μυτιλήνη. λυσσασμένη επιτίθεται η αστυνομία εναντίον τους με όλα τα μέσα. Ορίζουν συγκέντωση για την Τετάρτη»2Ι Ιουλίου στα προπύλαια του Πανεπιστημίου. να χτυπήσουν το λαό και να του δώσουν ένα μάθημα. Στην Θεσσαλονίκη. Η δολοφονία του Πέτρουλα Υστερα από την ΓΣΕΕ.

τα καμάρια. ένας νεκρός λεβέντης.. να περάσει την τελευταία νύχτα δίπλα στους δικούς του.40 κατεβαίνουν οι οικοδόμοι με χάρτινο πα- . αποβάλλει τις αυταπάτες για το αστικό καθεστώς αλλά και συνειδητοποιεί τον εκφυλισμό των γραφειοκρατικών ηγεσιών της Αριστεράς ήταν ο Πέτρουλας. τους φοιτητές. Αντιπροσωπευτικός τύπος της νέας γενιάς που σπάζει τα δεσμά της. Χιλιάδες περνάνε από το μικρό σπίτι του Κολωνού να δώσουν ύστατο χαιρετισμό στο νεκρό τους παλικάρι. Ο Σωτήρης Πέτρουλας. σύμβολο λεβεντιάς. αλλά δεν τολμάνε να χτυπήσουν τις γειτονιές. Οι διαδηλωτές στην κηδεία του παλικαριού θα φωνάξουν «Βασιλιά το θύμα σου». Συνεχώς η μάζα της πετάει κατάμουτρα ότι σαν θρασύδειλοι που είναι χτύπησαν τα παιδιά. που τα βρήκαν μόνα τους. τους οικοδόμους όταν κατεβαίνουν στις διαδηλώσεις. Ό λ η η Αθήνα και τα περίχωρα συγκλονίζονται από το βαρύ πένθος. τους εργάτες. Παπανδρέου ότι δεν καταλαβαίνει. Από νωρίς στη Μητρόπολη μεταφέρονται εκατοντάδες στέφανα ατόμων και οργανώσεων. Και σαν δικό τους τον συνόδευσαν οι χιλιάδες νέοι. ο Σωτήρης Πέτρουλας. ρ μικροαστός. Είναι ακόμη χαρακτηριστικό ότι από 'δω και πέρα στις συγκεντρώσεις η αστυνομία δεν τόλμησε να χτυπήσει. Ο εργάτης. οδηγείται για τελευταία φορά στο ταπεινό σπίτι που ζούσε. Στις 10. ακίνητος κι αμίλητος. ο νεολαίος που διαδηλώνουν. Πολύ πριν από τις έντεκα η πλατεία μπροστά από την εκκλησία έχει πλημμυρίσει από κόσμο και ανεβαίνει προς το Σύνταγμα. Η κυβέρνηση της αυλής ματώνει τους δρόμους της Αθήνας για να την τρομοκρατήσει. καταλαβαίνουν ότι το δολοφονικό κεφάλι βρίσκεται εκεί ψηλά και ας κάνει ο κ. ο υπάλληλος.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ Αποτέλεσμα της ενέδρας αυτής. Μα μαζί τους έγινε ένα λαϊκό ξεσήκωμα. Η συμμετοχή τεράστια. και 300 τραυματίες. Την άλλη μέρα γίνεται η κηδεία του νεολαίου επαναστάτη.

νεολαίοι βάζουν τα στήθια τους εμπρός. Ό τ ι θα γίνει μακελειό σήμερα. Από νωρίς στις γειτονιές έχουν διαδώσει ότι έχουν στηθεί κανόνια στο Στάδιο. ότι ο Στρατός θα χτυπήσει.». «Δεν θα περάσει ο φασισμός» είναι το σύνθημα. φίλος του Πέτρουλα. Αυτή τη στιγμή κυριαρχεί το «Δημοψήφισμα» και ένα καινούργιο που ακούγεται για πρώτη φορά: «Ο Στρατός με το Λαό». Η Αθήνα ζει συγκλονιστικές μέρες ξεσηκωμού. ότι πολυβόλα υπάρχουν πάνω στην Ακρόπολη.. Ό σ ο προχωράει η κηδεία τόσο λιγότερο ακούγεται ο Παπανδρέου.» Και τέλος ακούγεται το συγκλονιστικό επαναστατικό πένθιμο θούριο. όσο μαζεύονται καινούργιες χιλιάδες. Εξαφανίζονται και σωπαίνουν μέσα στη μάζα. «Επέσατε θύματα αδέρφια εσείς σε άνιση μάχη και αγώνα. εμπόδιο αλύγιστο στο δρόμο προς το φασισμό. Και γίνεται πραγματικότητα. Οικοδόμος ήταν ο Σωτήρης μιας καινούργιας κοινωνίας. Ο πυρετός του κόσμου ανεβαίνει. . καταλαβαίνοντας το ανίσχυρο της «γραμμής» που πάει ενάντια στο λαό. γι αυτό τον σκότωσαν.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 27 νώ της στιγμής που γράφει με μολύβι «Οικοδόμοι».. Στο νεκροταφείο μιλάει ο Θοδωράκης και μετά ο Μάκης Παπούλιας. Έ χ ο υ ν αναλάβει να τηρήσουν την τάξη στελέχη της ΕΔΑ που αγωνίζονται μάταια να ακουστούν. που είχε σπάσει τους δεσμούς του με κάθε παλιό σύμβολο... Είναι η τελευταία τους απόπειρα να φοβίσουν το λαό που ανεβαίνει κατά πυκνές ομάδες από τις γειτονιές. Εργάτες. που θα πει: «Ο Σωτήρης ήτανε πιστός μαχητής της κοινωνικής αλλαγής. Η αστυνομία δεν υπάρχει πουθενά για την τάξη. Σε λίγο θα εξαφανιστούν και αυτοί μέσα στη μάζα. Ωρα έντεκα προσπαθούν να κάνουν ακόμα την τροχαία στη γωνιά του Συντάγματος και της οδού Φιλελλήνων. Ο όγκος του κόσμου μεγαλώνει όπως ξανοίγονται και τα συνθήματα περισσότερο. «Οι καθοδηγητές» δεν τολμάνε πια να αντικρύσουν τους εργάτες. αγρότες.

Τον κύριο Τούμπα που σκότωσε τον Σωτήρη και ματοκύλησε . «Δημοκράτες να πάτε στα σπίτια σας» και το πιό γελοίο: «Να φανούμε πολιτισμένοι». Η συγκοινωνία έχει σχεδόν σταματήσει. πολλές χιλιάδες εργάτες κατεβαίνουν με τα πόδια στην πλατεία της Δημαρχίας όπου θα γίνει η συγκέντρωση. Ό τ α ν τελειώνει η συγκέντρωση με το διάβασμα του ψηφίσματος. από άγνωστους μεταξύ τους εργάτες και η απεργία παίρνει σάρκα και οστά. Αλλά ποιανού την «τάξη». Η προετοιμασία δεν είναι επαρκής. έγινε μια τεράστια προετοιμασία. Ομιλητές επί ομιλητών περνάνε από το βήμα. αλλά χιλιάδες. Μέσα σε ένα σκληρό και σπάνιο λιοπύρι αρχίζει η συγκέντρωση. Απεργιακές φρουρές δεν υπάρχουν. Από το 1946 έχει να γίνει πανεργατική πολιτική απεργία. στα μαγαζιά. στις γειτονιές. Είναι πραγματικά μια μεγάλη μέρα για τους αγώνες του ελληνικού προλεταριάτου. ακούγονται τα συνηθισμένα: «διαλυθείτε ησύχως». αυτοσχέδιες επιτροπές σχηματίζονται. Το εγχείρημα είναι δύσκολο και επικίνδυνο. Ό σο κρατιέται η κυβέρνηση της Αυλής. Με ποιόν. μέσα στα εργοστάσια. αρχίζουν να κουράζουν τη συγκέντρωση. Την Τρίτη θα γίνει η Γενική Απεργία. Ο ένας με τον άλλον. Σήμερα η εδαίτικη «γραμμή» έχει κατεβάσει και τις τελευταίες εφεδρείες της για να συγκρατήσει τη συγκέντρωση σε ορισμένα όρια ησυχίας. Οι απεργιακές επιτροπές δεν έχουν συγκροτηθεί παντού και σε όλη την κλίμακα. λέγοντας τα ίδια και τα ίδια. τόσο αγαναχτεί ο λαός. Και όμως αυθόρμητα. απεργιακές φρουρές της στιγμής δημιουργούνται από αυτούς που βαδίζουν στους δρόμους. Τα συνθήματα είναι αδύνατα. Έχει δώσει ρητές υποσχέσεις στη διεύθυνση της αστυνομίας ότι θα κρατήσει την τάξη.. Του κυρίου Τούμπα.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ Η γενική πολιτική απεργία Ύστερα από ένα Σαββατοκύριακο σχετικά ήσυχο ο αγώνας ξαναπαίρνει τ ' απάνω από τη Δευτέρα.

Οι εργάτες προχωράνε προς την Ομόνοια και από κει στην οδό Πανεπιστημίου.με την εργατιά της Αθήνας. η απεργία επιβάλλεται. Μια τεράστια εργατοθάλασσα ανεβαίνει ορμητικά προς το Σύνταγμα με συνθήματα «Δημοψήφισμα». να γυρίσουν πίσω. Κανείς δεν τόλμησε από τους γενίτσαρους των'Αυλικών να βγει και να συγκρουστεί . σκορπώντας την απογοήτευση. Αυτοί ήρθαν για να διαδηλώσουν τη θέλησή τους και όχι να μπαφιάσουν από λόγια στην πλατεία της Δημαρχίας. Ό λ η η Δ. Τα μαγαζιά κλείνουν. τα ταξιά εξαφανίζονται. συντρίβει εμπόδια και δεσμά που την κρατάγανε χρόνια. Κανένας δεν δούλεψε το απόγευμα και το βράδυ ομάδες νεαρών διαδηλωτών γυρίζουν το κέντρο της Αθήνας με τα συνθήματά τους και τα πανώ τους. «Ο στρατός με τον λαό». Ζήτημα ημερών πια για να σαρωθεί το κουρέλι της Αυλής.Ε της ΕΔΑ και τα συνδικαλιστικά στελέχη προσπαθούν να συγκρατήσουν τον κόσμο. Η εργατιά της Αθήνας επιβάλλει τη θέληση της. η απεργία θα πέρναγε απαρατήρητη. Αν η διαδήλωση δεν γινόταν. κι αυτό είναι το μεγάλο ελπιδοφόρο μήνυμα της συγκλονιστικής απεργιακής ημέρας. «Ο Σωτήρης Ζει». «I-1-4». Το μεσημέρι όλα τα μαγαζιά θα ήταν ανοιχτά και η συγκοινωνία θα είχε λειτουργήσει με τους ελάχιστους απεργοσπάστες. Η διαδήλωση όμως επέβαλε την απεργία.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 29 την Αθήνα. Ύστερα από τις κινητοποιήσεις είναι σίγουρο ότι μια τέτοια ψευτοκυβέρνηση δεν στέκεται. από τις πιό μεγαλειώδεις στα χρονικά του ελληνικού εργατικού κινήματος. «Η Αυλή να μαντρωθεί». . Η τεράστια διαδήλωση γίνεται η μεγαλύτερη και μαχητικότερη απεργιακή φρουρά που έχει δει μέχρι σήμερα η Ελλάδα. διαδηλώνει επί ώρες. και ήταν η μεγάλη εργατική νίκη. αδιαφορώντας για τις συνεχείς σειρές των «εφόρων» που τους εκλιπαρούν. τα τελευταία μέσα συγκοινωνίας σταματάνε.

Ο λαός των αθηναϊκών συνοικιών θα είναι παρών κάθε βράδυ σε θεαματικές και αυθόρμητες εκδηλώσεις στο Σύνταγμα για να τους θυμίζει κάθε στιγμή ότι είναι εκεί για να τσακίσει κάθε απόπειρα καινούργιου πραξικοπήματος. παρ' όλες τις συκοφαντίες και τις διασπαστικές ενέργειες που παρουσιάζονται μέσα στο στρατόπεδο του αγωνιζόμενου λαού. «ο φασισμός δεν θα περάσει» χάρη στους εργάτες. με την ελπίδα ότι θα κουραστεί ο ελληνικός λαός και ότι θα βρεθούν κι άλλοι να φύγουν από το κόμμα της Ένωσης Κέντρου και να διευρύνουν τη βάση της προδοσίας. Την Πέμπτη συνέρχεται η κοινοβουλευτική ομάδα του Κέντρου και καταδικάζει την κυβέρνηση Νόβα με πρωτόκολλο 145 βουλευτών που βάζουν την υπογραφή τους ότι θα καταψηφίσουν την κυβέρνηση. Κανείς πιά δεν θα μπορέσει να μας αφαιρέσει τα δικαιώματά μας. οι δρόμοι θα καταληφθούν μονίμως από το πλήθος και θα κηρυχτεί γενική απεργία για να παραλύσει τους υποψήφιους δικτάτορες. τις γειτονιές που κατέβηκαν στο πεζοδρόμιο. χιλιάδες αθηναϊκού λαού βρίσκονται απέξω διαδηλώνοντας επί ώρες κατά του πραξικοπήματος. Αν θελήσουν να κάνουν καμιά στρατιωτική δικτατορία. αλλά θα ψάχνουν στα παρασκήνια να βρούν μια «λύση» που θα σώνει τα προσχήματα. και είναι αλήθεια. Το «δημοψήφισμα» κυριαρχεί πια σαν σύνθημα. με την ίδια ένταση. "Οταν την επομένη ανοίγει η Βουλή και έχει το θράσος να παρουσιαστεί ο Νόβας. Τα κερδι- . Την Τετάρτη 28/7 γίνεται η μεγάλη συγκέντρωση της Θεσσαλονίκης. Θα το τραβήξουν ακόμα ίπί μέρες. «Νικήσαμε». Τέλος τη νύχτα της Τετάρτης προς την Πέμπτη πέφτει η κυβέρνηση των απίθανων ανδρεικέλων και μια βαθιά ικανοποίηση κατέχει ολόκληρο τον ελληνικό λαό από άκρη σε άκρη. το λαό. τους νεολαίους. Οι κινητοποιήσεις συνεχίζονται σ* ολόκληρη τη χώρα.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ Και όμως θα βρει οπωσδήποτε μέσο για να καθυστερήσει το τέλος..

με τον αγώνα μας. υποστηρίζουν την άποψη ότι πρέπει να δεχτούν αυτή τη λύση και να σχηματίσει κυβέρνηση. υπό τον όρο βέβαια ότι θα εγκρίνει η κοινοβουλευτική ομάδα. Θέλουν οπωσδήποτε να παραμερίσουν τον Παπανδρέου. Τέλος στις 8 Αυγούστου αναθέτει την εντολή στον Στεφανόπουλο. προσπαθώντας να βρει λύση σε κάτι που το ξέρει και η τελευταία γάτα στην Ελλάδα. και πολύ σωστά. Τα ανάκτορα θα επιμείνουν στην αντίδραση τους. από το λαό σαν ήττα των ανακτόρων και της μοναρχίας. Μαζί με άλλα στελέχη της ΕΚ (Παπανδρέου. Ποτέ πια δεν θα μπορέσουν να ανασυντάξουν τις δυνάμεις τους με ευκολία.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 31 ζούμε μόνοι μας. Οι λαϊκές εκδηλώσεις αποδεικνύουν ότι αν τώρα κληθεί ο παλιός πρωθυπουργός αυτό θα μεταφραστεί. Οταν μαθαίνουν ότι οι τρεις . αποφασίζει να μην δεχτεί ο Στεφανόπουλος την εντολή. Αυτός ζητάει το χρόνο για να «διερευνήσει». Η ομάδα συνέρχεται υπό τις ιαχές χιλιάδων λαού που μυρίζεται καινούρια προδοσία. Ο βασιλιάς κουράζεται ακούγοντας επί εννέα ώρες τους πολιτικούς αρχηγούς όλων των κομμάτων. καραδοκεί μην του αρπάξουν τις ελευθερίες του. έτοιμος να χτυπήσει κάθε προδότη. Τσιριμώκο). Δεν είναι εύκολο να αποφασίσουν μια νέα προδοσία. Ο λαός είναι πάντα απέξω σε επιφυλακή. Έ χ ε ι γίνει πια μια μάχη κύρους το ποιος θα υποχωρήσει. και ύστερα από σκληρή συζήτηση. Νέες αυλικές μηχανορραφίες Αλλά η υπόθεση δεν τελείωσε. Και αρχίζει το παιχνίδι των ατέρμονων συζητήσεων με τους πολιτικούς αρχηγούς και τα στελέχη των κομμάτων. Οι μάζες επεμβαίνουν άμεσα στο πολιτικό παιχνίδι. Αλλά στην ουσία έχει μπει μπροστά η δεύτερη φάση της επιχείρησης «διάσπαση» και προετοιμάζεται με δημοκρατική σάλτσα συμβούλευσης αρχηγών και στελεχών που ανεβοκατεβαίνουν στα ανάκτορα.

λεβέντικη η λαοθάλασσα των συνοι- . θα αφήσει ελεύθερο το πεδίο των δρόμων για πολιτικάντικες μανούβρες και προδοσίες για «το καλό πάντα της χώρας». λεύτερη. Κατέβηκαν να τρίξουν τα δόντια στους συνομώτες. οι δυο συγκεντρώσεις μετατρέπονται σε πάνδημο συλλαλητήριο. Ο λαός δεν μπορεί να διαδηλώνει κάθε μέρα. σκίζουν χιλιάδες φύλλα. έχουν το θράσος να πηγαίνουν σε λαϊκές συγκεντρώσεις. οι Δήμαρχοι από τη μια μεριά και οι γυναικείες οργανώσεις από την άλλη. να γελάσουν το λαό. τους γιουχάρουν συνέχεια. Τα «διαλυθείτε ησύχως» ακούγονται πάλι. να καταδικάζουν τους προδότες και μόλις τελειώνει η συγκέντρωση να τρέχουν στα τηλέφωνα και στις μυστικές συναντήσεις με τους αυλικούς για να μηχανευτούν νέες λύσεις. Ο λαός για την ώρα δεν κουράζεται. Η τελευταία τους ελπίδα μένει η κούραση. πεισματώνει από τη λύσσα που τον πιάνει για τα παιχνίδια που παίζουν εις βάρος του. συνέρχονται για να αποφασίσουν την εγκατάλειψη του Παπανδρέου και την υποστήριξη μιας λύσης Στεφανόπουλου. με λύσσα επιτίθενται στις εφημερίδες. Παίζουν συνέχεια το παιχνίδι τους. θα κουραστεί κάποτε. αλλά εδώ είναι μαζεμένος 100 χιλιάδες λαού που δεν κατέβηκαν βέβαια γιατί θα μίλαγε ένας Δήμαρχος ή μια αντιπρόσωπος των γυναικείων οργανώσεων. θα πάψει να παρακολουθάει τους βουλευτές στις συνεδριάσεις τους. Εμφανίζονται σαν αντιπρόσωποι και εκφραστές του λαού. Περήφανη. Παπαγεωργίου και Βελλϊδης.12 μεγάλοι των εκδοτικών τραστ. ώσπου αναγκάζονται την επομένη να γράψουν. Ο αγώνας εντείνεται Γ ι ' αυτό όταν την Δευτέρα 8 Αυγούστου καλούν συγκεντρώσεις. Λες και δυναμώνει.ΙΟΥΛΙΑΝΑ . Λαμπράκης. ότι ποτέ δεν σκέφτηκαν να προδώσουν τον αρχηγό τους και τις επιθυμίες του λαού.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

την όμορφη λεβέντισσα που φώναζε « Έ ξ ω η Γερμανίδα». επιστροφή στα Προπύλαια και διάλυση. Η πάλη είναι διεθνής. « Έ ξ ω οι αμερικάνοι». κανένα τυποποιημένο σύνθημα δεν τους συγκρατεί. Ο κόσμος πολύς. Αγωνιζόμαστε στον ίδιο αγώνα. ΠΕΜΠΤΗ 11 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ. Καμιά γραμμή. γυναίκες και άντρες. Είναι μια υποχώρηση αυτή η πειθάρχηση. Είμαστε κοντά στους Βιετγκόγκ. Αυτή τη φορά επιτίθενται και στα μεγάλα αφεντικά. τους αμερικάνους με τη μυριόστομη κραυγή.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 49 κιών. το Αιγάλεω στέλνουν κι άλλους αγωνιστές. Τη στιγμή που οι μεγάλες μάζες παρασύρονται προς την πλευρά της Ομονοίας και θα επιστρέψουν κουρασμένες από τη διαδήλωση και την προηγούμενη δίωρη ορθοστασία. καμιά «εντολή». τα εργοστάσια τους εργάτες τους. θα . και η κορωνίδα το «ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ» συγκλονίζουν την αδούλωτη Αθήνα και . το Περιστέρι. Από τα Προπύλαια στην Ομόνοια και από 'κει στην οδό Κοραή. Το σύστημα είναι καλά μελετημένο και πετυχαίνει. παιδιά χαρούμενα σπάνε τις αλυσίδες και διαδηλώνουν επί ώρες στο κέντρο της Αθήνας. Η τακτική που ακολουθιέται εκείνη την ημέρα και τις επόμενες. τα πανεπιστήμια.κάνουν τους προδότες και την αντίδραση να τρέμουν. « Έ ξ ω οι Γλύξμπουργκ». Μυριάδες λαού ποδοπατούνε τα σχέδια της αυλικής αντίδρασης. στις μεγάλες συγκεντρώσεις. τα εργαστήρια. για πρώτη φορά εγκαταλείπεται η πλατεία Συντάγματος από το δρομολόγιο των διαδηλωτών. Αυτή τη φορά πάνε παρακάτω « Έ ξ ω η Γερμανίδα». τις κοπέλλες. αλλά. «Γιάνκηδες στα σπίτια σας». Τα σχολεία. τα νοικοκυριά τις γυναίκες. οι γειτονιές στέλνουν τη νεολαία τους. είναι ότι τα μεγάφωνα έπαψαν πια να λένε το κλασικό «διαλυθείτε ησύχως» αλλά καθορίζουν ένα δρομολόγιο της διαδήλωσης που πρέπει να τηρηθεί. Η Καισαριανή. Οι οικοδόμοι και οι φοιτητές καλούν συγκέντρωση. Για άλλη μια φορά αποδεικνύεται ότι ο λαός έχει και άλλες εφεδρείες.

που έκοβαν την κυκλοφορία οποιαδήποτε ώρα στα κεντρικότερα σημεία της Αθήνας και ιδιαιτέρως στο Σύνταγμα. ο Βασιλιάς καλεί τον Παπανδρέου στα Ανάκτορα.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ συναντήσουν στο ύψος της πλατείας Κλαυθμώνος μια πυκνή γραμμή στελεχών πολιτικών κομμάτων που θα τους σταματήσει ενώ από πίσω στο ϋψος του Στρογγυλού θα περιμένουν εκατοντάδες αστυφύλακες. παρ' όλο που είναι η τρίτη μεγάλη συγκέντρωση μέσα στην εβδομάδα και φυσικό να υπάρχει μια κούραση. να ανοίξουν δρόμο να περάσουν τ ' αυτοκίνητα και βοηθούντων και των αυτοκινήτων να καθαρίσουν οι δρόμοι από τους διαδηλωτές. Την ώρα που άρχιζε η διαδήλωση της Πέμπτης συζητούσαν. στην κούραση βασίζεται και η γραφειοκρατία για να ησυχάσει από τους διαδηλωτές. Αλλωστε το αποτέλεσμα φαίνεται αμέσως. παρ* όλο που είπαν ότι ο Παπανδρέου ζήτησε την ακρόαση. Στην κούραση αυτή βασίζονται όλοι οι αντιδραστικοί. Η τεχνική αυτή σιγά-σιγά τελειοποιείται με την συνεργασία της αστυνομίας και αυτή τη φορά πρόκειται πραγματικά περί πρόσθετων αστυφυλάκων. Αυτοί θέλουν ήσυχες και πειθαρχημένες συγκεντρώσεις.. Η αλυσίδα των γραφειοκρατών έχει όλο τον καιρό να συγκροτηθεί όσο οι διαδηλωτές κουράζονται περπατώντας τον κύκλο της Ομόνοιας. Δεν είναι τυχαίο ότι έπαψαν εκείνες οι μικρές διαδηλώσεις. Επιφυλάχθηκε να του απαντήσει αργά . Το κράτος των αυλικών επεκτείνεται τώρα μέχρι την Κοραή. Κάτω από την πίεση των διαδηλώσεων της Δευτέρας. τότε αρχίζει και η ανησυχία των γραφειοκρατών για την συγκοινωνία. Είναι κι αυτό μια επιτυχία τους. Έπειτα όταν αρχίζουν οι συζητήσεις και οι φασαρίες με τους διαδηλωτές που πιέζουν για να περάσουν προς το Σύνταγμα. Ο λαός και πάλι πολύς. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 12 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ: Η σειρά των δημοκρατικών δικηγόρων και άλλων επιστημονικών σωματείων να διαδηλώσουν. οι αυθόρμητες των νεολαίων.

Το πλήθος καταδικάζει τους Τσιριμώκο και Στεφανόπουλο για την αποχώρησή τους. Στο τέλος της διαδήλωσης η νεολαία διαμαρτύρεται και υπάρχουν συγκρούσεις με τους «πρόσθετους». Π α ρ ' όλα αυτά όμως αρχίζει να φαίνεται η κούρα- . Πόσο θα αντέξει ο λαός να κατεβαίνει στις συγκεντρώσεις. Σιγά-σιγά καταντάνε λιτανείες οι διαδηλώσεις.000 Αθηναίοι και παραπάνω διαδηλώνουν την θέλησή τους να τσακίσουν την νέα απόπειρα της Αυλής με το δεύτερο κλιμάκιο των αποστατών του Κέντρου που εμφανίζουν. συκοφαντούν για να γυρίσουν πίσω τον κόσμο. το κάνουν επίτηδες». είναι πιστοί στη γραμμή της ησυχίας. αφού έμαθε ότι η διαδήλωση αυτή τη φορά ήταν πειθαρχημένη. όπου παραλίγο να σπάσει η γραμμή. Και εδώ είναι ζήτημα χρόνου. Γίνονται επεισόδια στην οδό Σταδίου. ικετεύουν.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 51 την νύχτα. Το ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ είναι πάλι στο στόμα χιλιάδων διαδηλωτών που απαιτούν άμεσες εκλογές. Στο τέλος των ομιλιών επαναλαμβάνεται η ίδια πορεία και ο ίδιος τρόπος διάλυσης. 100. Αργά τη νύχτα οι διαδηλωτές αποπειρώνται να βαδίσουν προς το Σύνταγμα από την οδό Σταδίου αλλά αντιμετωπίζουν μπροστά τους την πρώτη σειρά της γραφειοκρατίας που έχει υποσχεθεί πάση θυσία στην αστυνομία ότι θα τηρήσει την τάξη. Από πίσω βρίσκονται σε πυκνές σειρές οι αστυνομικοί. άλλη μια φορά όχι. θα γίνει μακελειό. Τα συνθήματα και τα πανώ κατά της αυλής πολλαπλασιάζονται και οι συζητήσεις είναι πιο καθαρές στα στόματα των διαδηλωτών. θα σας σκοτώσουν. Σκορπάνε τον πανικό λέγοντας «μη προχωράτε παραπάνω. Δεν είναι άμοιρο το ότι απάντησε. Μαζεύεται πολύς κόσμος και μετά τη συγκέντρωση γίνεται πορεία προς την Ομόνοια. Πανικόβλητοι προσπαθούν να σταματήσουν τη μάζα. Την Τρίτη 17 Αυγούστου γίνεται η μεγάλη συγκέντρωση της ΓΣΕΕ στον Παναθηναϊκό. Οι γραφειοκράτες παρακαλάνε.

Το φαινόμενο είναι τραγικό. Αντίθετα όλο και οργανώνει τις δυνάμεις της για την «τάξη». μη τυχόν και χαρακτηριστούν οι συγκεντρώσεις εξτρεμιστικές. αλλά σιγά-σιγά επεκτεινόταν με τη βοήθεια των Αγγλων. η διαδήλωση δεν φτάνει παραπάνω από 20. Τη Δευτέρα ήταν η τελευταία διαδήλωση προς το Σύνταγμα και αυτή με το ζόρι. θλιβερός συγγενής και δεν παίρνει καμιά πρωτοβουλία. και σύμφωνα με τη γραμμή. Το Κέντρο επιμένει στην γραμμή Παπανδρέου των πρώτων ημερών. τροτσκιστικές. βαδίζουν προς την Ομόνοια και μετά διαλύονται. Την Πέμπτη και την Παρακευή μετατράπηκε στη λιτανεία των Προπυλαίων του Πανεπιστημίου.000 άτομα. χωρίς κανένα πιο ουσιαστικό προχώρημα των συνθημάτων. αλλά αισθάνεται κανείς και τη φυσική κούραση. που με το τέλος της. Πώς μπορούν να ξεγελάνε έναν τόσο υπέροχο λαό. τι θα γίνει. Την επομένη είναι η συγκέντρωση των δημοκρατικών δικηγόρων στο γνώριμο πια θέατρο Γκλόρια..12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ ση της μάζας ύστερα από πέντε εβδομάδες συνεχείς συγκεντρώσεις και κινητοποιήσεις. Ακόμα θέλουν να τον φιμώσουν όταν φωνάζει το ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ. Έπειτα κανείς δεν δίνει μια γραμμή. Η ΕΔΑ παραμένει κι αυτή πιστή στην ουρά του Παπανδρέου. Παρ' όλο που είμαστε στο κέντρο της μεγάλης πολιτείας. Είναι υπέροχο το θέαμα των χιλιάδων-χιλιάδων διαδηλωτών. Εδώ φαίνεται καθαρά η κούραση. Έτσι και τώρα σιγά-σιγά ο λαός εξοστρακίζεται από τα μέρη όπου μπορεί να ενοχλείται «ο καλός κόσμος». Το Κράτος της Αυλής επεκτείνεται με τη βοήθεια των . Η υπόθεση θυμίζει Δεκεμβριανά με την έννοια ότι η κυβέρνηση των Αθηνών και εκείνο τον καιρό δεν επεκτεινόταν παραπάνω από το Σύνταγμα. Την Τρίτη αυτής της εβδομάδος μας έδιωξαν στον Παναθηναϊκό και μας ξελίγωσαν στο περπάτημα μέχρι την Ομόνοια και την Τετάρτη σταματήσαμε στην Ομόνοια. Ούτε καν προτείνεται επιστροφή στα Προπύλαια αυτή τη φορά.

που τέτοιο δεν είχε δει μέχρι τότε η Ελλάδα. δίνοντας εντολή στον Στεφανόπουλο και στον Τσιριμώκο να ανεξαρτητοποιηθούν από το κόμμα τους. Ο Τσιριμώκος αναλαμβάνει να δώσει «σοσιαλιστική» χροιά στο πραξικόπημα. Το μόνο παρήγορο σημάδι της Τετάρτης είναι ότι αργά ομάδες νεολαίων παρά την αντίδραση των λεγομένων εφόρων τάξεως βαδίζουν προς την Πανεπιστημίου πίσω διαδηλώνοντας. Πράγματι την Τετάρτη (9 Αυγούστου ο Τσιριμώκος παίρνει το χρίσμα για πρωθυπουργός. αποδεικνύοντας με το θάρρος τους ότι ο φόβος του μακελειού υπάρχει μόνο στα μυαλά της γραφειοκρατίας.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 53 «πρόσθετων αστυφυλάκων» και «πυροσβεστών» της ΕΔΑ. αλλά ποτέ δεν περίμενε κανείς ότι θα γινόταν άνθρωπος της Αυλής. ξαναγυρίζουν και ξαναπάνε. Η είδησ η αφήνει κατάπληκτη τη χώρα για το κατάντημα του ανδρός. Η προδοσία του είναι τρομερή σε σύγκριση με την ιστορία του μέχρι τώρα. Είναι φυσικό ότι ετοιμάζουν μια καινούρια προσπάθεια δημιουργίας κυβέρνησης με ανθρώπους του Κέντρου. Βέβαια και στο παρελθόν ο Τσιριμώκος είχε κάνει πολιτικές μανούβρες και ακροβατικά πηδήματα. όπως τους ονόμασε ο λαός. Σκοπεύει καλά αυ- . για να διασπάσουν το Κέντρο και να κάνουν μια νέα προσπάθεια συγκρότησης κυβέρνησης. Η Αυλή χρησιμοποιεί τα άλλα ατού που διαθέτει ακόμα εναντίον του Παπανδρέου. δίνοντας υποσχέσεις ότι θα τσακίσει τις λαϊκές εκδηλώσεις. Η αυλική κυβέρνηση Τσιριμώκου Εν τω μεταξύ την Δευτέρα 16 Αυγούστου γίνεται καινούρια προσπάθεια διάσπασης της Ένωσης Κέντρου. Πράγματι αυτή την ημέρα τα δυο βασικά στελέχη του Παπανδρέου. Στεφανόπουλος και Τσιριμώκος καταθέτουν δηλώσεις ανεξαρτητοποιήσεως από το κόμμα τους.

Εκεί στηρίζεται η Ένωση Κέντρου αυτή τη στιγμή και ο Παπανδρέου ειδικά. να τους δώσουν ένα «μάθημα». η κραυγή του λαού. Καταλαβαίνει ότι αν σταματήσει η λαϊκή πίεση. της νεολαίας. τότε θα είναι δυνατόν να παρουσιαστούν και άλλοι προδότες από την Έ ν ω σ η Κέντρου. η αστυνομία αρχίζει την επίθεσή της. Η ανάθεση της πρωθυπουργίας στον Τσιριμώκο εγκαινιάζεται με ένα πρωτοφανές ανθρωποκυνηγητό στους δρόμους της Αθήνας. Προ παντός. Με μια πρωτοφανή βιαιότητα ξυλοκοπούν και ποδοπατούν τους λίγους διαδηλωτές. παρακρατικοί αναμφισβήτητα. Και βρήκαν την ημέρα που είχαν μείνει μερικά παιδιά. Την επομένη της ανάθεσης της πρωθυπουργίας στον Τσιριμώκο. Οι χωριάτες. . θέλουν να τσακίσουν τους διαδηλωτές. Στο ότι ο κόσμος από τα κάτω με χίλιους τρόπους κρατάει την πειθαρχία στο κόμμα. Οι συνεδριάσεις της κοινοβουλευτικής ομάδας και το τι γίνεται μέσα στο κόμμα του Κέντρου έχει γίνει πια υπόθεση του κόσμου. Η συγκέντρωση είναι μικρή. Στις 18 Αυγούστου η ψευτοκυβέρνηση ξηλώνει την ΓΣΕΕ που τόλμησε να οργανώσει την αντίσταση ενάντια στο πραξικόπημα της Αυλής.. που συνεχίζουν μ. στο Γκλόρια πάλι. οι ψηφοφόροι κυνηγάνε τους βουλευτές τους στα σπίτια τους. στα καφενεία. στο τέλος όταν έχουν μείνει μερικές εκατοντάδες νεολαίοι στο δρόμο.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ τός ο τύπος επιτιθέμενος κατ' ευθείαν στο λαό. στους δρόμους. στα χωριά για να τους εμποδίσουν να προδώσουν. Γίνονται επίσης πολλές συλλήψεις. και πριν ακόμα μπορέσει να σχηματίσει την κυβέρνησή του. γίνεται η συγκέντρωση της ΣΕΕΝΕ. που προ πολλού θα είχε πετύχει η Αυλή να το διασπάσει αν δεν υπήρχε αυτή η άμεση πίεση προς τους βουλευτές από τον κόσμο.ϊχρι αργά τη νύχτα τις διαδηλώσεις τους. Είναι τέτοιο το κύμα της προδοσίας και της αποσύνθεσης αυτού του κόμματος. κατώτερα αστυνομικά όργανα.

πάνω στις μηχανοκίνητες κλούβες έρχονται μπροστά εξαπολύοντας τις βόμβες τους πάνω στο πλήθος. Γιατί με την αγανάκτηση που υπάρχει. Είναι κάτι το μεγαλειώδες. μια επαφή μπορεί να είναι καταστροφική για την αστυνομία. Η αστυνομία επιτίθεται μέχρι τις δέκα το βράδυ στην οδό Σταδίου. Τα μηχανοκίνητα της αστυνομίας διατρέχουν τους δρόμους της πολιτείας ρίχνοντας συνέχεια δακρυγόνες βόμβες. παραπάνω από πενήντα χιλιάδες διαδηλωτές. Είναι το ίδιο είδος που σκότωσε τον Πέτρουλα. στο ύψος της πλατεία Κλαυθμώνος με τα δακρυγόνα που έχει προμηθευτεί από την Αμερική. Παρασκευή 20 Αυγούστου. προκειμένου να εξυπηρετήσει τα αφεντικά του της Αυλής που τον έχρισαν πρωθυπουργό. Μπορεί να έχει λείψει το αυθόρμητο στοιχείο τις τελευταίες μέρες. Η επιμονή όμως είναι τρομερή. Οι διαταγές του νέου «σοσιαλιστή πρωθυπουργού» είναι καθαρές. Να τσακιστεί η λαϊκή αντίσταση. Ο πυρετός της Αθήνας ξανανεβαίνει με μεγαλύτερη μαχητικότητα τώρα. Γενικά η αστυνομία αποφεύγει να έρθει σε επαφή με τον κόσμο. Μετά τη συγκέντρωση το πλήθος των διαδηλωτών ανεβαίνει από την Ομόνοια προς την οδό Σταδίου. Από μακριά εξαπολύουν τις βόμβες τους και επί πέντε ώρες η Αθήνα θα γίνει πεδίο μάχης.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 55 Παρασκευή 20 Αυγούστου Η Αθήνα φρύαξε από την αγγελία της επίθεσης κατά της νεολαίας και την άλλη μέρα. αλλά η μαχητικότητα και το πάθος για την υπόθεση μεγαλώνουν. ένα τεράστιο πλήθος. ώστε να ολοκληρωθεί το πραξικόπημα. Ο εξωμότης Τσιριμώκος είναι ικανός γα όλα. Αλλά εκεί γίνεται η μεγάλη επίθεση από την αστυνομία που είναι προετοιμασμένη να δώσει ένα «σοβαρό μάθημα» αυτή τη φορά στον «όχλο». Οι συγκρούσεις πολλαπλασιάζονται μέχρι τις . πηγαίνει στη συγκέντρωση που οργανώνει εκείνο το βράδυ η Ομοσπονδία Τύπου. για να διαλύσουν τους διαδηλωτές. Οι απαίσιοι με τις μάσκες.

Αυτή είναι η απάντηση της Παρασκευής. Το ίδιο βράδυ γίνεται συγκέντρωση πάλι στο Γκλόρια. Το σύνθημα «εκλογές» κυριαρχεί παντού μαζί με το «Δημοψήφισμα». Δεν υπάρχει φόβος στους δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές που κατεβαί- . Ο αγώνας παρατείνεται "Οταν ο καινούριος πρωθυπουργός ασχολείται να βρει σαν κι αυτόν άλλους να σχηματίσει κυβέρνηση. Η Βουλή ανοίγει την Τρίτη 24 Αυγούστου..12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ δύο μετά τα μεσάνυχτα. ολόκληρη η Ελλάδα σε διαδηλώσεις αποδοκιμάζει την νέα προσπάθεια που γίνεται στα. Οι διαδηλώσεις συνεχίζονται σε όλες τις πόλεις ακόμα και στα χωριά που βρίσκονται σε αναβρασμό. έστω και αν φορέσει «σοσιαλιστική» μάσκα. η αδούλωτη πολιτεία δίνει για άλλη μια φορά το μαχητικό της παρόν. πλαίσια του πραξικοπήματος της Αυλής. Ο Παπανδρέου πηγαίνει περιοδεία στην Θεσσαλία το Σαββατοκύριακο. «Δεν θα περάσει ο φασισμός». για να διαπιστώσει αν οι διαταγές που του δόθηκαν εκτελέστηκαν όπως έπρεπε. Είναι φανερό ότι και τα σκληρά μέσα που θέλουν να χρησιμοποιήσουν δεν έχουν πέραση. κατεβαίνει. Οι διαδηλωτές αρχίζουν να στήνουν οδοφράγματα σε ολόκληρο το κέντρο της Αθήνας. Αλλά επί ώρες ακόμα θ ' ακούει τη φωνή του λαού να του φωνάζει «προδότη». Η υποδοχή που του γίνεται είναι αποθεωτική ενώ οι ανακτορικοί στην Αθήνα προσπαθούν να βρουν την επόμενη λύση σε περίπτωση αποτυχίας και του «σοσιαλιστή» Τσιριμώκου. ο καινούριος αρχιτρομοκράτης της Αυλής. ο ίδιος τα μεσάνυχτα. Αντίθετα εκεί που οι διαδηλώσεις άρχισαν να κουράζονται. Ο εξωμότης πρωθυπουργός Τσιριμώκος. Ο αθηναϊκός λαός. τα χτυπήματα τους δίνουν καινούριο αέρα και καινούρια μαχητικότητα.

Και από την Ομόνοια ακόμα που θα κατέβει και όπου τα συνεργεία των καθοδηγητών της ΕΔΑ έχουν αναλάβει να διαλύσουν την συγκέντρωση. Την ίδια βραδιά το Σύνταγμα αστυνομοκρατείται γιατί ο απίθανος πρωθυπουργός έχει δώσει εντολή ότι πάση θυσία κανένας διαδηλωτής δεν πρέπει να πλησιάσει στην πλατεία Συντάγματος. ακούγονται ευκρινέστατα τα συνθήματα και η επιμονή του λαού.ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ 57 νουν. τους κόβουν την όρεξη. μπαίνουν οι φωνές του λαού. οι φωνές τους ακούγονται και από κει που βρίσκεται. συλλήψεις. τους ταράζουν τα κοκτέιλ πάρτι τους. Ο Παπανδρέου βέβαια. Είναι αλήθεια ότι όσο περνάνε οι μέρες οι κραυγές του πλήθους που διαδηλώνει συνεχώς. αλλά εδώ μεταβάλλεται σε υπόθεση καθεστωτική. Ό λ η η ζωή τους έχει δηλητηριαστεί από αυτό το πλήθος που δείχνει τόση αντίσταση και τόσες μέρες δεν εννοεί να κουραστεί για να βρεθεί επί τέλους μια λύση. ψηλά στο Κολωνάκι. Ο ίδιος μπορεί να λέει ότι δεν θέτει καθεστωτικό. . έλεγχος ταυτοτήτων. αλλά όταν ακούγονται καθαρά. Αυτός δεν είναι διατεθειμένος να ανεχτεί να συνεδριάζει η Βουλή υπό π ς ιαχές του πλήθους όπως γινόταν επί Νόβα. Είναι έτοιμοι και αποφασιστικοί να υπερασπίσουν τα δικαιώματά τους. Η επιμονή του γέρου γίνεται ενοχλητική. Συρματοπλέγματα. Ό σ ο όμως και αν θέλουν να εμποδίσουν το πλήθος. πρέπει κάποιος να υποχωρήσει. Η μαχητικότητα είναι μεγαλύτερη παρ' όλο που ο αριθμός είναι ελαφρώς μικρότερος. Τι θα γίνει λοιπόν. οι κραυγές για Δημοψήφισμα σημαίνει ότι το καθεστωτικό μπαίνει από το πεζοδρόμιο. ανεβαίνουν προς το Κολωνάκι. η ΕΔΑ να τον ακολουθεί. όλα έχουν μπει στην ημερησία διάταξη για την «τάξη» του τσιριμωκικού τέρατος. μπορεί να έχει δίκιο και το παιχνίδι που του έπαιξαν να είναι άσχημο. Από τα ανοιχτά παράθυρα της ελληνικής μπουρζουαζίας. Από τα μπαλκόνια και τα παράθυρα αυτής της πολυτελούς ψηλογειτονιάς.

ότι όλο το καλοκαίρι υπήρχαν συγκεντρώσεις. χωρίς κανείς να τολμήσει να τους πειράξει.. Χαρακτηριστικό αυτής της συγκέντρωσης είναι ότι θέλησαν να την διαλύσουν έξω από το θέατρο. Αλλωστε δεν υπάρχει κάτι το σημαντικό για την κινητοποίηση. Έτσι την επομένη όταν έγινε το πρωί η ογκώδης συγκέντρωση των απεργών οικοδόμων πραγματοποιήθηκε πάλι πορεία μέχρι την Δημαρχία. ώστε σιγά-σιγά να πάψει η «αταξία» στο Κέντρο της Αθήνας κάθε βράδυ και να μην «κόβεται η συγκοινωνία». περνώντας ξανά από την Ομόνοια. αλλά αρκετός. έριχναν στο λαό δηλητήριο. οι γνωστοί πλέον κάθε βράδυ. Το ίδιο έγινε και το βράδυ με την συγκέντρωση στο Γκλόρια. Κατέβηκε τραγουδώντας τα τραγούδια του λαού. Αν υπάρξει. είναι σίγουρο ότι θα κατέβουν πάλι εκατοντάδες χιλιάδες. η κατάσταση διατηρείται ικανοποιητική από άποψη κινητοποίησης μαζών. Η οργανωτική επιτροπή και ο λόχος των πυροσβεστών. Δεν θυμίζουν πια οι συγκεντρώσεις ούτε από μακριά τον σάλο των πρώτων ημερών. πάλευε ενάντια στο μηχανισμό των παλιών κομμάτων που ήθελαν να τον χρησιμοποιούν . Ο λαός που μαζεύεται δεν είναι πάρα πολύς. Αν λάβει όμως κανείς υπ' όψη του ότι έχουμε 45 μέρες συνέχεια στους δρόμους. Ο πολύς κόσμος όμως κατάλαβε ότι αυτό αποτελούσε μια καινούρια υποχώρηση και δεν σταμάτησε. και κραυγάζοντας τα συνθήματά του μέχρι την Ομόνοια. να μην παρασύρονται από τις καρφίτσες. Ο περήφανος λαος της Αθήνας με το αγωνιστικό του ένστικτο πάλευε και μέσα στις ίδιες τις γραμμές του να επιβάλει τη μαχητική αντιμετώπιση της κατάστασης. Η συμφωνία είχε γίνει με την αστυνομία. είχαν πάρει «γραμμή» και ανήγγειλαν ότι ο κόσμος πρέπει να διαλυθεί μετά το τέλος της συγκέντρωσης χωρίς να κάνει πορεία ούτε καν προς την Ομόνοια.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ Την Πέμπτη 26 Αυγούστου άλλη συγκέντρωση το βράδυ στο Γκλόρια. Οι φρουροί της «τάξεως».

Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 59 σαν πιόνι στην δική τους πολιτική. δεν στάθηκαν ικανές να συγκεντρώσουν τον αριθμό των βουλευτών που χρειαζόταν για να ψηφιστεί η παρδαλή κυβέρνηση της Αυλής. ούτε οι ψήφοι της ομάδας Νόβα είναι αρκετές για να στηρίξουν το απαίσιο κατασκεύασμα. οι δωροδοκίες και οι απειλές. αισθάνεται τη πτώση σου ψευτοπρωθυπουργού σαν νίκη της. Ούτε οι ψήφοι της ΕΡΕ. αυθόρμητες διαδηλώσεις χαράς σχηματίζονται στους δρόμους της Αθήνας. ενώ σε ολόκληρη την Ελλάδα συνεχίζονται οι κινητοποιήσεις και συγκεντρώσεις. Είναι οι μέρες που ο Τσιριμώκος και η ψευτοπαρέα του συνεχίζουν την άχρηστη συζήτηση επί των προγραμματικών αρχών της «κυβέρνησής» τους βέβαιοι ότι τίποτε δεν τους σώζει από την καταβαράθρωση. Η εργατική τάξη κινητοποιείται με απεργίες όπως οι οικοδόμοι που αναφέραμε πάρα πάνω για την εξασφάλιση της δημοκρατικής λειτουργίας της ζωής της χώρας μας. που πάλευε για .την δική του δημοκρατική ελευθερία και τα εγκατέλειψε όλα επί σαράντα πέντε ημέρες για να κατέβει στο πεζοδρόμιο. επί κεφαλής ολόκληρης της χώρας. Ο Τσιριμώκος πέφτει Το βράδυ της 28ης προς 29 Αυγούστου γκρεμοτσακίζεται και η δεύτερη αυλική κυβέρνηση του Τσιριμώκου. Η μεγάλη πολιτεία. Στην πραγματικότητα όμως είναι άλλη μια νίκη του λαού της Ελλάδας η συντριβή της καινούριας αυτής απόπειρας να στηριχτεί μια κυβέρνηση φαντασμάτων. Από άκρου σε άκρο ολόκληρη η χώρα ζητάει εκλογές για να φύγουμε από την κρίση που . Η πάλη που διεξαγόταν τόσες μέρες στην Αθήνα ήταν πάλη του ίδιου του λαού. Τα τρεξίματα και οι υποχρεώσεις. Ό τ α ν τις πρώτες πρωινές ώρες αναγγέλεται η πτώση του Τσιριμώκου.

. Έχει ο ίδιος κατέβει στη πολιτική πάλη για να συγκρατηθεί. Την Τρίτη κατεβαίνουν οι εργάτες της χημικής . όσο και αν ο Παπανδρέου και η ΕΔΑ δεν θα υποστήριζαν μια τέτοια βασική λύση. Αλλωστε φαίνεται ότι αυτή τη φορά και να πετύχει μια προσωρινή νίκη. δεν θα παραδεχτεί την ήττα του και θα επιδιώξει άλλες μανούβρες. Ολοι είναι σίγουροι ότι ο φαιδρός νεανίας του παλατιού. καταλαβαίνει πολύ καλά ότι είναι αγώνας επιβίωσης. στα κόμματα. Ο στόχος είναι τα ανάκτορα. να ξεμασκαρευτούν. Δεν μπορούν να κρατήσουν το καθεστώς. Να τελειώνουμε με την ρίζα του κακού. Ο θρόνος κινδυνεύει τρομερά και την επόμενη φορά όταν θα υπάρχει ένα καινούριο κύμα δεν θα μπορέσει να σταθεί οπωσδήποτε. Ως πότε ο κόσμος θα αντέχει να κατεβαίνει στις διαδηλώσεις. για να κουράσει το λαό και τελικά να επιβάλλει την θέληση της αντίδρασης που αυτός αντιπροσωπεύει. Γιατί οι ηγέτες δεν μπαίνουν επί κεφαλής του «πεζοδρομίου. Όμως μέσα στις συζητήσεις. Ό μ ω ς ακριβώς. θα είναι νίκη εύθραυστη. Ο λαός θα εκδηλωνόταν κατά της βασιλείας στην συντριπτική πλειοψηφία του.» Η επόμενη εβδομάδα αρχίζει με απεργίες εργατών για την υπεράσπιση των δημοκρατικών ελευθεριών και την επαναφορά στην «συνταγματική ομαλότητα». παντού εκφράζεται μια ανησυχία. στις οργανώσεις. Διέταξε όλες τις εφεδρείες της αντίδρασης να κατέβουν. Και ακριβώς η ανησυχία εκφράζεται μέσα στους αγωνιστικούς κύκλους έτσι: Γιατί δεν κατεβαίνουμε με ριζοσπαστικότερα συνθήματα. αυτό είναι που θέλουν να αποφύγουν όλες οι αντιλαϊκές δυνάμεις. Εκλογές κάτω από αυτές είναι τις συνθήκες θα μεταβαλλόντουσαν σε πραγματικό ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ κατά της μοναρχίας.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ δημιούργησε η αντίδραση με επί κεφαλής τα ανάκτορα. Ο αγώνας στον οποίο ρίχτηκε.

Τα συνθήματα κοπάζουν και προσαρμόζονται περισσότερο στην γραμμή την επίσημη των κομμάτων. Την Πέμπτη γίνεται η συγκέντρωση των δικηγόρων. την Πέμπτη 2 Σεπτεμβρίου οι εργαζόμενοι των συγκοινωνιών. Ό τ α ν στις δέκα το βράδυ περίπου τελειώνουν οι λόγοι και αρχίζει η πορεία προς την Ομόνοια. Οι ομιλητές έχουν την εντύπωση ότι βρίσκονται μπροστά σε κοινοβούλιο και χαριτολογούν. αλλά η συμμετοχή είναι μικρή. Και αυτό είναι κουρασμένο. Αυτά μαθαίνουν τα ανάκτορα και υπολογίζουν πολύ στην κούραση των μαζών για να δώσουν την επόμενη εξαμβλωματική λύση που ετοιμάζουν. την Παρασκευή οι εργάτες Τύπου. Καλούν το Ανακτοβούλιο και περιπλέκουν το ζήτημα μέσα στους μαιάνδρους της αστικής πολιτικής. μακρυγορούν. Την Τετάρτη γίνεται η συγκέντρωση των φοιτητών μπροστά στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου. Μόνο μερικές ομάδες νεολαίων διατηρούν τη μαχητικότητα τους. Το πλήθος δεν ξεπερνάει τις 10 χιλιάδες. Ό σ ο μειώνεται ο όγκος της μάζας των διαδηλωτών μεγαλώνει ο ρόλος της γραφειοκρατίας που πειθαρχεί τους τελευταίους πιστούς που κατεβαίνουν στις συγκεντρώσεις. Το συμβούλιο των τέως πρωθυπουργών είναι μια καθαρά γελοία ιστορία την οποία εφεύραν τα ανάκτορα για . Αυτή τη φορά ο κόσμος είναι διπλάσιος και πλησιάζει τις 20-25 χιλιάδες. κουράζουν με δυο λόγια το ακροατήριο. Αλλά και πάλι γίνεται τρομερός ο τρόπος με τον οποίο διεξάγεται η συγκέντρωση. μοιάζει σαν λιτανεία περιφοράς της αγίας εικόνας μέχρι την Ομόνοια και τώρα στην όλη σκηνοθεσία προστέθηκε και ο εθνικός ύμνος που ψέλνεται στο τέλος και μετά η ήσυχη διάλυση. Το ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ δεν ακούγεται πολύ και γενικά λείπει ο αυθορμητισμός.ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ 61 βιομηχανίας. Η μαχητικότητα έχει πέσει πολύ και οι τωρινές συγκεντρώσεις είναι μακρινές ανταύγειες των πρώτων μεγάλων εκδηλώσεων του Ιουλίου και του Αυγούστου.

Ό λ α τα άλλα οδηγούν στην κούραση και την απογοήτευση. Ανακτοβούλιο και κυβέρνηση Στεφανόπουλου Ύστερά από τις γελοιότητες του ανακτοβούλιου. Στο παιχνίδι αυτό των ανακτόρων μπλέκεται* και ο Παπανδρέου και πάει και παρευρίσκεται παριστάνοντας την μειοψηφία και συζητώντας μαζί τους. Αυτή είναι η κατάντια της ηγεσίας. αρχίζουν να προετοιμάζουν μια νέα αυλική λύση. νέα συνθήματα.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ να φάνε άλλη μια βδομάδα σε συζητήσεις και να κουράσουν τον λαό και τις εκδηλώσεις του να σταματήσουν. Ο αρχηγός του Κέντρου κάνει μια μανούβρα μεγάλης πολιτικής ευρύτητας. Το Κέντρο είναι κι αυτό ένα αστικό . Και ο λαός είναι έτοιμος να ξαναπάρει τον αγώνα. ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ που βαθαίνει και πλαταίνει την πάλη. Τότε ο Παπανδρέου κάνει το μεγάλο θεατρικό του εφέ. είναι η μόνη λύση. Έτσι ξεπερνάνε και τον κόσμο και την Βουλή και κάνουν μασκαριλίκια. με την παρουσίαση του Στεφανόπουλου ή όποιου άλλου με τον οποίον θα μπορούσαν να αποσπάσουν μια καινούρια μερίδα από το Κέντρο. Βγαίνει και δηλώνει ότι αποδέχεται την πρόταση που είχε κάνει ο Κανελλόπουλος στο ανακτοβούλιο όπου ετάσσετο υπέρ των εκλογών με τον όρο ότι αυτές θα γινόντουσαν από την ΕΡΕ. Η κατάσταση πρέπει κατά κάποιο τρόπο να βρει μια λύση. Και η ΕΔΑ διαμαρτύρεται γιατί δεν εκλήθη στο ανακτοβούλιο. Γιατί δεν κάνουν εκλογές. Ποιος ρωτάει τον ελληνικό λαό. Καμιά ντουζίνα γέροι. και έτσι θα κερδίσει τουλάχιστον προσωρινά η αντίδραση. νέα αποφασιστικότητα.. αλλά πρέπει να του δώσουν μια νέα μορφή. όπου νόμισαν ότι στρίμωξαν τον Παπανδρέου. διορισμένοι εκάστοτε πρωθυπουργοί από την Αυλή που έρχονται να πούνε τη γνώμη τους.

θα βγει ενισχυμένο το Κέντρο. Προτιμάνε ο. Ο Κανελλόπουλος ξέρει ότι στις εκλογές. σαν υπεύθυνος ηγέτης του άλλου μεγάλου αστικού κόμματος. Οι δύο αρχηγοί τονίζουν ότι θα συναντηθούν για να συζητήσουν τις λεπτομέρειες μετά τις δηλώσεις Παπανδρέου. βλέπει το κόμμα του να διαλύεται από τις ενέργειες των μαθητευόμενων μάγων του παλατιού. Η ΕΔΑ βγαίνει και δηλώνει ότι είναι υπέρ των εκλογών αλλά αντιτίθεται στην λύση . που με κανένα τρόπο δεν θέλουν εκλογές.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 63 κόμμα και δεν μπορεί να στηρίζεται στο πεζοδρόμιο ε π ' άπειρον. η μάζα που τον ακολουθεί δεν ξέρει τι γίνεται. Μπορεί να το χρησιμοποιεί για τους σκοπούς του αλλά δεν θα πρέπει η πρωτοβουλία να περάσει σ ' αυτό. στις πόλεις και στα χωριά. Έπειτα μην ξεχνάμε ότι η μάζα της ΕΡΕ που είναι καραμανλική γνωρίζει ότι ο πρώην πρωθυπουργός διώχτηκε κακήν κακώς από τα Ανάκτορα. Πού το πάει ο Παπανδρέου. είναι ικανά να κάνουν ενέργειες που θα ανοίξουν τον δρόμο σε ένα λαϊκό ξέσπασμα. με τις συνθήκες που υπάρχουν.τιδήποτε άλλο εκτός από εκλογές. Μας πούλησε άλλη μια φορά. βάζοντας τον να ψηφίζει διαδοχικές κυβερνήσεις. μπορεί να οδηγήσει μακριά. Η βάση του. Τι θα πει εκλογές με τον Κανελλόπουλο πρωθυπουργό. Ο Κανελλόπουλος πάλι. Η αγανάκτηση που υπάρχει μέσα στο λαό. αλλά το προτιμάει αυτό σαν μια λύση παρά την παρούσα διάλυση που επιφέρουν οι ενέργειες της Αυλής. Τον έχουν καταντήσει σκουπίδι της πολιτικής. Εν τω μεταξύ θα συνέλθει και η κοινοβουλευτική ομάδα της ΕΡΕ για να συζητήσει. στην λύσσα τους. Τόσα χρόνια της προπαγάνδιζαν τον κομμουνιστικό κίνδυνο στο πρόσωπο του Τσιριμώκου και τώρα τον ψηφίζουν πρωθυπουργό. δεδομένου ότι τα ανάκτορα. Αν επαναληφθεί το 1961 και οδηγηθούμε σε καταστροφή. Ό μ ω ς μέσα στον λαό σκορπίζεται μια σύγχυση. Οι αντιδράσεις στην πολιτική Κανελλόπουλου θα είναι μεγάλες από τους φασίστες και αυλόδουλους.

Γινόταν η συγκέντρωση με το πρόσχημα του εορτασμού της τρίτης Σεπτεμβρίου. δηλαδή της ημέρας όπου οι Έλληνες υποχρέωσαν το βασιλιά Ό θ ω να το 1843 να υπογράψει το Σύνταγμα. .12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ Κανελλοπούλου για τη διεξαγωγή τους. έξω στους δρόμους ομάδες διαδηλωτών συζητούσαν μεταξύ τους τη νέα κατάσταση. Ύστερα από προσπάθειες δυο μηνών. Το σύνθημα γίνεται βασικό για τον πολύ κόσμο που ζητάει μια ριζική εκκαθάριση της κατάστασης και όχι συμβιβασμούς. Η συγκέντρωση που έγινε την Δευτέρα απέκτησε μια ξεχωριστή σημασία ύστερα από αυτά τα γεγονότα. Η αγοραπωλησία και το παζάρι που έγιναν ήταν απίθανα και στο τέλος κατάφεραν να συγκεντρώσουν τους 152 που τους χρειάζονταν για να ψηφίσουν νέα αυλική κυβέρνηση και να κλείσουν τη Βουλή για κάμποσο καιρό. Ό τ α ν τελείωσε η συγκέντρωση μεταβάλλεται σε διαδήλωση που βαδίζει προς την Ομόνοια και τότε ακούγονται πιο πολύ από κάθε άλλη φορά τα συνθήματα ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ. Με την προοπτική των εκλογών η θέση της γίνεται δύσκολη γιατί τόσον καιρό ακολουθούσε πιστά την γραμμή που χάραζε το Κέντρο και τώρα θα πρέπει να εξηγήσει στις μάζες της το λόγο. όπου συγκρούονταν οι οπαδοί του Κέντρου με την αριστερά. διαφωνούντες για το αν η ενέργεια του Παπανδρέου ήταν σωστή ή όχι. Για πρώτη φορά ξεχωρίζει τη θέση της από τον Παπανδρέου. Από την αρχή φάνηκε ότι η συγκέντρωση δεν θα ήταν όπως οι άλλες. ΚΑΤΩ Η ΜΟΝΑΡΧΙΑ κλπ. στο τέλος η Αυλή κατάφερε να σχηματίσει μια τρίτη κυβέρνηση με πρωθυπουργό το Στεφανόπουλο. Ενώ οι ομιλητές διαδέχονταν ο ένας τον άλλον στο βήμα του Γκλόρια. Για πρώτη φορά η πάλη είχε μεταφερθεί μέσα στις συγκεντρώσεις. Έτσι κλείνει η πρώτη φάση των γεγονότων που άρχισαν εκείνη τη ζεστή Τετάρτη όταν παραιτήθηκε ο Παπανδρέου..

Κατ' αρχήν δεν υπήρξε αποτέλεσμα μιας οικονομικής κρίσης όπου εξ αιτίας της να δημιουργήθηκαν αυτές οι καταστάσεις. πράγμα που συμβαίνει στις προεπαναστατικές καταστάσεις. οικονομική απελπισία των μαζών δεν υπήρχε. αλματώδης αύξηση των τιμών. που η μια είχε αρχηγό τον Παπανδρέου και η άλλη την Αυλή. Έπειτα δεν προηγήθηκε καμιά συνεχής προετοιμασία.ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ 65 Το νόημα των γεγονότων Τα γεγονότα που έγιναν τον Ιούλιο δεν μπορούμε να τα χαρακτηρίσουμε σαν προεπαναστατική κατάσταση παρ' όλο που πολλές φορές οι εκδηλώσεις των μαζών έδειχναν ότι μπορούσαν να μεταβληθούν σε τέτοια. Αυτό σήμαινε πολλά τραντάγματα μέσα στη κατά παράδοση ρουτίνα της αστικής τάξης στην Ελλάδα που είχε συνηθίσει στην ληστρική υπερεκμετάλλευση του λαού μας. του στρατού και με πολλή σπουδαιότητα η κλίκα που βρίσκεται συγκεντρωμένη γύρω από τα . Η μερίδα της παλιάς συντηρητικής αστικής τάξης. Αντίθετα είμαστε σε μια εποχή όπου οι επιχειρήσεις ήταν γεμάτες δουλειές. Ανεργία. των πιο καθυστερημένων στρωμάτων του κρατικού μηχανισμού. Το στρατόπεδο Παπανδρέου εκπροσωπούσε την μερίδα εκείνη που με την προοπτική της εισόδου στην Κοινή Αγορά έπρεπε να προωθήσει με γρήγορους ρυθμούς τον εκμοντερνισμό της οικονομίας και του κρατικού μηχανισμού για να προλάβει το χάσμα που την χωρίζει από τις προχωρημένες ευρωπαϊκές χώρες. Έ ν α γρήγορο όμως προχώρημα της βιομηχανίας και επομένως της οικονομικής ύπαρξης της χώρας θα μπορούσε να φέρει στο προσκήνιο μια ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική που θα φόβιζε τους αμερικάνους που είχαν συνηθίσει μέχρι προ ολίγου να έχουν υπηκόους στην Ελλάδα. Ο αγώνας που ξέσπασε ανάμεσα στις δυο μερίδες της αστικής τάξης. εξέφραζε την πάλη που γίνεται ανάμεσα στα δυο διαφορετικά τμήματά της.

Πρώτη φορά στηρίχτηκε στη νεολαία (ΕΔΗΝ). Το ποιος από τις δυο μερίδες της αστικής τάξης θα ελέγχει τον μηχανισμό του Κράτους. στους εργάτες (ΓΣΕΕ) και από την άλλη μεριά οργανωνόταν στον στρατό. ούτε είναι η ΕΡΕ. Για άλλη μια φορά κινητοποίησαν τις δυνάμεις αυτές που υπήρχαν μέσα στο Κέντρο για να το σπάσουν από τα «μέσα». δεν πρόλαβε να προσαρμοστεί. Η δεξιά που ελέγχουν τα ανάκτορα δεν αποτελείτο πάντα από το κόμμα που εμφανιζόταν σαν δεξιό. Ο ελληνικός καπιταλισμός δεν πρόλαβε να εξευρωπαϊστεί. με τους ανθρώπους της που βρίσκονται σε όλους τους οργανισμούς. τα ανάκτορα κατέβηκαν στον πολιτικό στίβο σαν ηγεσία όλης της δεξιάς παράταξης. με τον προϋπολογισμό της που ανέρχεται σε τεράστια ποσά. Είναι από παλιά. Γιατί η πολιτική κρίση είχε και μια άλλη αιτία. Είχε πάντα και τους ανθρώπους της μέσα στο κόμμα των Φιλελευθέρων και τους εμφάνιζε πάντα στην στιγμή των «εθνικών κινδύνων». Μέσα στο Κέντρο όμως υπήρχε και μια άλλη κατάσταση. Σε κάθε πάλη που έγινε τα τελευταία πενήντα χρόνια. από τον καιρό του Κωνσταντίνου του Α ' . ούτε ο Συναγερμός. Νόμοι σαν την 35ετία και την Παιδεία ήταν ανήκουστοι γ ι ' αυτόν. Ήξερε ότι η μάχη θα έρθει και έπρεπε να χτυπήσει. . τα σώματα ασφαλείας.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ ανάκτορα. Ηγεσία της δεξιάς δεν ήταν το λαϊκό κόμμα. Σ ' αυτήν την περίπτωση φάνηκε καθαρά ότι η ηγεσία των κομμάτων της δεξιάς δεν είναι οι κάθε φορά αρχηγοί τους ή οι ταμπέλες που αυτοί εμφανίζουν. τρομοκρατήθηκαν και αντέδρασαν με το πέταγμα του γέρο Παπανδρέου. τ ' ανάκτορα. αφού δεν υπήρχε άλλος τρόπος να ξεφορτωθούν τον Παπανδρέου. Γι' αυτό έπρεπε να έχει βάσεις μέσα στο λαό αλλά και μέσα στο μηχανισμό. Για πρώτη φορά μια μερίδα της αστικής τάξης χρησιμοποίησε «πεζοδρομικές» εκδηλώσεις για να πετύχει τους σκοπούς της..

έχει άμεση επίδραση στο σύνολο της χώρας. που εκφραζόταν εν μέρει μέσα στην Ένωση Κέντρου. όπως ειπώθηκε επανειλημένα. Η Ελλάδα είναι χώρα συνδεδεμένη με το ιμπεριαλιστικό NATO και κάνει την πολιτική του. Ας μην ξεχνάμε κιόλας ότι οι Αμερικανοί «σύμμαχοι». πώς θα ήταν δυνατό να δεχτεί τις εισηγήσεις μιας τέτοιας πολιτικής. το δόγμα Τζόνσον επιβάλλει το σπάσιμο κάθε αντίδρασης σε οποιαδήποτε χώρα είναι δυνατόν. Η Ελλάδα είναι συνδεδεμένη με την Κύπρο και κάθε τι που συμβαίνει στο μεγάλο νησί. Σε μια επικίνδυνη στιγμή για τον αμερικανικό καπιταλισμό που μάχεται στο Βιετνάμ και σ ' ολόκληρο τον κόσμο για να προετοιμάσει τον πόλεμο. Ο άθλιος ρόλος των Αμερικανών και των συμμάχων τους ενάντια στην αυτοδιάθεση της Κύπρου είχαν ξεσηκώσει κύματα αγανάκτησης και αντιαμερικανικού ρεύματος που εύρισκαν την απήχησή τους μέσα στο κόμμα της Ένωσης Κέντρου που πήρε το 53%. Από την άλλη μεριά είναι συνδεδεμένη με το κυπριακό ζήτημα που η ουσία του στρέφεται ενάντια στο NATO. της ήταν αδύνατο να στείλει στρατό στο Βιετνάμ και η κυβέρνηση Παπανδρέου θα το είπε αυτό το πράγμα και δεν θα δέχτηκε να στείλει στρατό προκαλώντας έτσι την δυ- . Μέσα στα δόκανα αυτής της αντίθεσης πιάστηκε η παπανδρεϊκή πολιτική που ήθελε να συμβιβάσει και τις δυο καταστάσεις. ήθελε να δώσει ένα «μάθημα» αυστηρό στους λαούς που ξυπνάνε και θέλουν να σπάσουν τα δεσμά τους. Αλλά αφού το NATO μάχεται για να συγκρατήσει δέσμιους τους λαούς.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 67 Στα εσωτερικά αίτια θα πρέπει να προσθέσουμε τις ενέργειες των Αμερικανών για να τσακίσουν κάθε αντίσταση. ζήτησαν στρατό για το Βιετνάμ από την Ελλάδα. Η αμερικάνικη πολιτική στην Ελλάδα. Να είναι και πειθαρχικό μέλος της ιμπεριαλιστικής συμμαχίας αλλά και συγχρόνως να την πείσει ότι η Κύπρος πρέπει ν ' απελευθερωθεί. Ό σ ο η Ελλάδα ήταν μπλεγμένη στο κυπριακό.

Είχαν κατακτήσει το δικαίωμα να συζητάνε ελεύθερα και δεν ήταν διατεθειμένοι σε καμιά περίπτωση να δώσουν πίσω αυτό που κέρδισαν. Κανείς δεν ήθελε να επιστρέψει στην προηγούμενη κατάσταση. η γραφειοκρατία της ΕΔΑ . επειδή αυτοί που κατέβηκαν αποτελούσαν την πρώην πειθαρχημένη μάζα της ΕΔΑ. Μαζί τους υπάλληλοι. στους δρόμους. υπάλληλοι. Επειδή αυτοί που κατέβηκαν στο δρόμο ήταν εργάτες. της σιωπής και της φοβέρας. Εκεί ήταν η ρίζα του κακού και ας έκαναν τα κόμματα πως δεν καταλάβαιναν γιατί δεν ήθελαν να αναλάβουν την ευθύνη ενός τέτοιου αγώνα. Από τη στιγμή όμως που η μάζα κινητοποιήθηκε και με τέτοιες μεθόδους . διανοούμενοι. Σωστά οι εργαζόμενοι κατάλαβαν ότι το θέμα δεν ήταν Παπανδρέου ή Νόβας. που αμέσως πήρε χαρακτήρα μαζικό. που μπορούσε να ελεγχθεί.. Οι εργάτες. Ο εκπληκτικός αγώνας που διήρκεσε τόσες μέρες και άφησε όλους κατάπληκτους. εκείνοι δηλαδή που είχε συνηθίσει να διαπραγματεύεται η ΕΔΑ την ψήφο τους με τα αστικά κόμματα. η νεολαία κατέβηκαν στο δρόμο γιατί τα τελευταία δύο χρόνια είχαν κερδίσει με τους αγώνες τους τις δημοκρατικές ελευθερίες. Έθεσε ζήτημα καθεστωτικό. Εκείνο που δεν λογάριασαν καλά ήταν η αντίδραση του λαού. Η ΕΔΑ όχι μόνο δεν έβαλε ζήτημα καθεστωτικό αλλά εμπόδισε και το λαό να το εκφράσει. και με τα τελευταία γεγονότα ξέφυγε από τα χέρια της. και με τέτοιο αυθορμητισμό. αλλά διατήρηση των δημοκρατικών ελευθεριών ή επάνοδος στην κατάσταση της τρομοκρατίας. Κατέβηκαν σε έναν αμυντικό αγώνα μεγάλης ολκής. μικροαστοί ενώθηκαν σε τεράστιο κύμα. αμέσως προχώρησε στο βάθος του πράγματος. επιστήμονες. που κανένα από τα κόμματα δεν έβαλε επί τάπητος.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ σαρέσκεια της αμερικανικής πολιτικής. Το ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ έγινε το κύριο σύνθημα των διαδηλωτών και κανείς δεν μπόρεσε να τους σταματήσει. στα πεζοδρόμια για να εμποδίσει το πραξικόπημα. νεολαίοι.

Η ΕΔΑ κρεμάστηκε κυριολεκτικά στη βελάδα του Παπανδρέου και ανάγκασε και τους Λαμπράκηδες να κάνουν το ίδιο. είδε ότι μπορούσε να ζήσει χωρίς το φόβο του χωροφύλακα. Για να μη ξαναγυρίσουν στον φόβο της προηγούμενης τρομοκρατίας. Ό τ α ν η παλιότερη γενιά. Η ζημιά που έπαθε η ΕΔΑ είναι ανεπανόρθωτη. στην οδό Πανεπιστημίου. μια πιστή και τυφλά ακολουθούσα μάζα. την σχετική ελευθερία της έκφρασης. στην Δημαρχία. τους Τσουκαλάδες. από φόβο μήπως ο Παπανδρέου πάψει να είναι ανένδοτος και . Δεν μπορούν να ελέγξουν και να κατευθύνουν πια τους ψήφους στους Κατσώτηδες.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 69 τα 'χασε. όπως έκαναν στο παρελθόν. στην οδό Σταδίου. Το μεγαλύτερο ατού που είχε η ΕΔΑ στις διαπραγματεύσεις της. που έζησε στον τρόμο της αντεπανάστασης και τον φόβο του χαφιέ και του παρακρατικού. σήμαιναν την απόπειρα για την αφαίρεση των δημοκρατικών ελευθεριών. αυτό που λέμε δημοκρατικές ελευθερίες. πώς θ ' άφηναν να τους την πάρουν πίσω. Την πολιτική ελευθερία. στο Σύνταγμα. όταν οι νέοι «ανεκάλυψαν» την Δημοκρατία. κλπ. Για τον ελληνικό λαό η συνωμοσία του παλατιού στο πέταγμα του Παπανδρέου. Οι αγωνιστές δεν έχουν πια εμπιστοσύνη στην οργάνωσή της και την βλέπουν με σκεπτικισμό. Ο αυθορμητισμός των μαζών γίνεται εμπόδιο στην ΕΔΑ για τις διαπραγματεύσεις της με την αστική τάξη. Η εργατική τάξη σε συμμαχία με τη νεολαία και τα άλλα καταπιεζόμενα στρώματα του λαού κατέβηκε στο πεζοδρόμιο γιατί δεν ήθελε να χάσει αυτό που απόκτησε τα δύο τελευταία χρόνια. κουρελιάστηκε στον Παναθηναϊκό. Φοβήθηκε να κάνει οποιαδήποτε ανεξάρτητη εκδήλωση. Γ ι ' αυτό κατέβηκαν στο πεζοδρόμιο. Κουρελιάστηκε όταν οι περήφανοι διαδηλωτές της Αθήνας τους προσπερνούσαν φωνάζοντας ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ. και πάντα μιλούσε για «ειρηνικές» και «πολιτισμένες» εκδηλώσεις.

Έδιναν υποσχέσεις στην αστυνομία ότι αυτοί θα κρατήσουν την τάξη. Αυτό συνέβηκε στον Παναθηναϊκό. πουλημένους. όχι για να κινητοποιήσουν τον κόσμο στην μάχη.. και ούτε τα συνοικιακά γραφεία δεν πήγαιναν με τα στελέχη γιατί δεν ήθελαν να γίνουν έφοροι τάξεως. έξω από τη Βουλή. . Ενώ ο κόσμος κατέβαινε κατά εκατοντάδες χιλιάδες. «άντε παιδιά κουράγιο για αύριο». Το χτύπημα που έφαγε ο γραφειοκρατικός μηχανισμός εκείνες τις ημέρες ήταν τρομερό. «Διαλυθείτε ησύχως». την στιγμή που κι αυτοί οι ίδιοι ήθελαν να κατέβουν στον δρόμο. αλλά για να τον συγκρατήσουν να μη δώσει μάχη. οι οργανώσεις της ΕΔΑ και των Λαμπράκηδων ήταν άδειες. Ο κοινοβουλευτικός της εκπρόσωπος περιορίστηκε στο σύνθημα του «εκδημοκρατισμού της Αυλής». « Έ τ σ ι μας κοροϊδεύετε τόσα χρόνια» τους φώναζαν κι αυτοί ανατρίχιαζαν από δέος τη στιγμή που οι διαδηλωτές τους αμφισβητούσαν την ιδιότητά τους σαν λαοπατέρες. Και ήταν πραγματικά θλιβερό το φαινόμενο αυτών των πρώην αγωνιστών να εκλιπαρούν τη μάζα που αντιπαρερχόταν μπροστά τους σφίγγοντας τις αγωνιστικές γραμμές. στη συγκέντρωση των Δημάρχων. στην συγκέντρωση της Γενικής Απεργίας. οι διαδηλωτές τους έλεγαν παρακρατικούς. να διαλύσουν τον κόσμο. «πάμε στο σπίτι μας απόψε». νοβαλτζίνες. Σε πολλές περιπτώσεις ξυλοκοπήθηκαν. προπηλακίστηκαν. στην κηδεία του Πέτρουλα. ενώ η μάζα των διαδηλωτών τους αντιπαρέρχονταν περιφρονητικά. Στις παρακλήσεις τους για ησυχία και διάλυση.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ μήπως η κυβέρνηση Νόβα αντικασταθεϊ από στρατιωτική δικτατορία. Από την Διοικούσα Επιτροπή μέχρι τον μικρότερο γραφειοκράτη στάθηκαν στο τέλος κάθε συγκέντρωσης για να εμποδίσουν τις εκδηλώσεις της λαϊκής μάζας. ήτανε το τροπάριο που κοπάναγαν. γελοιοποιήθηκαν από τους διαδηλωτές. Κατέβασε στο δρόμο όλα της τα στελέχη.

Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 71 Εάν οι εργάτες άκουγαν την προτροπή τους για διάλυση μετά την απεργιακή συγκέντρωση. Ο αυθορμητισμός και η θέληση για αγώνα τον πρώτο καιρό δεν μπόρεσαν να ελεγχθούν από τα κατά παράδοση στελέχη. Ό τ α ν ο Κωνσταντίνος. Σταδίου. στάθηκαν αποφασιστικής σημασίας όχι μόνο για την ιστορική στιγμή που έγιναν. Ο μεν Καραμανλής ήταν υπεύθυνος για τις εκλογές του 1961 που τόσο αμφισβητήθηκαν ενώ ο Παπανδρέου αντιπροσώπευε το πραγματικό 53% σε καθαρές εκλογές. Παλαιότερα ξέρουμε ότι όλες οι συγκεντρώσεις ήταν αυστηρά πλαισιωμένες. Τα τελευταία υπολείμματα της συγκοινωνίας σταμάτησαν και η απεργία έγινε πλήρης. αυτό οφείλεται μόνο και μόνο στη βουή του κόσμου. Ό λα τα μαγαζιά έκλεισαν και η Αθήνα νέκρωσε. αλλά για το μέλλον της χώρας. Μερικά συμπεράσματα Τα γεγονότα των 70 ημερών του αγώνα του ελληνικού λαού με επί κεφαλής την αδούλωτη Αθήνα. Αλλά δεν λογάριασαν ότι άλλη ήταν η περίπτωση του ενός και άλλη του άλλου.και από την άλλη στην επο- . σε τόσο μεγάλη έκταση. ξεκίνησε για την επιβουλή του. Αν η αντίδραση δεν μπόρεσε να εφαρμόσει τα ύπουλα σχέδιά της. Η επιβλητική διαδήλωση στην Πανεπιστημίου. πειθαρχημένες και στελεχωμένες. Σύνταγμα. έτσι και αυτός θα μπορούσε να διώξει τον Παπανδρέου. Είναι η πρώτη φορά στην ελληνική ιστορία των τελευταίων χρόνων που έχουμε τέτοιες αυθόρμητες εκδηλώσεις. ώστε να μη ξεφύγουν από την καθιερωμένη και χαραγμένη γραμμή. νόμισε ότι γρήγορα θα σταματήσουν οι διαμαρτυρίες και ότι ο ελληνικός λαός δεν θα προλάβει καν να εκδηλωθεί. με τις συμβουλές του περιβάλλοντός του. Ομόνοια. Νόμισε ότι όπως ο πατέρας του έδιωξε τον Καραμανλή. η απεργία θα είχε εκφυλιστεί πριν από το μεσημέρι. έδωσε το τελικό κτύπημα.

Αυτή η τρομερή λαϊκή πίεση που πήρε τις πιο απίθανες μορφές κέρδισε τη μάχη. Μια καταπληκτική και πρωτοφανή καραντίνα. Γυναίκα υποψήφιου υπουργού που απειλούσε με άμεσο διαζύγιο. Ό χ ι μόνο στις διαδηλώσεις αλλά και στην καθημερινή ζωή. χωριάτης αδελφός που σπούδασε υπουργό αποστάτη τον κυνήγαγε στους δρόμους της Αθήνας με τα ροζασμένα χέρια του. οι μικροαστοί. μήπως και πουληθούν. Δεν υπήρχε άνθρωπος που να εκδηλώνεται υπέρ της ΕΡΕ ή να υποστηρίζει τους προδότες και τους εξωμότες. μήπως και προδώσουν την εντολή που είχαν από το λαό. Έ ν α ς βράχος. ένα ταμπούρι στήθηκε α π ' όπου θ α ορμήσουν πάλι οι νέοι της Ελλάδας. Η βουή του κόσμου νίκησε αυτές τις μέρες. Από εδώ και πέρα δεν θα μπορεί να αγνοηθεί αυτός ο παράγοντας. Τους υποχρέωσαν να στέκουν σε μια απομόνωση . οι αγρότες. Έκλεισαν τα στόματα αντίδρασης στα μαγαζιά. Αυτός ήταν ο παράγοντας που παρέλειψαν στους υπολογισμούς τους. στα καφενεία. συγγενήδες που έστηναν καρτέρι στα σπίτια των βουλευτών για να τους σταματήσουν τη στιγμή που οι άνθρωποι της Αυλής είχαν βγει στο δρόμο για να αγοράσουν. Η εργατική τάξη. στα εργοστάσια.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ χ ή του ο κόσμος άρχισε να μιλάει και απαλλάχτηκε από το καθεστώς προηγούμενης τρομοκρατίας. στους δρόμους. Έ ν α ταμπούρι μαχη- . η υπέροχη νεολαία έδωσε μια μάχη σε όλα τα μέτωπα. θα μείνει για όλη της τη ζωή αφοσιωμένη στην υπεράσπιση των δημοκρατικών ελευθεριών. Πρώτα πρώτα αυτή η μαχητική νεολαία που κατέβηκε στις διαδηλώσεις και έβαλε τα στήθη της μπροστά να μην περάσει ο φασισμός. Βάζει την σφραγίδα του στην ιστορία των επόμενων χρόνων της χώρας μας. Από τις ίδιες τις οικογένειες των βουλευτών παρουσιάστηκαν περιπτώσεις τρομερού κυνηγητού και σταματήματος στην τελευταία στιγμή της προδοσίας.. Οι βουλευτές του Κέντρου κυνηγιόντουσαν από το κόσμο συνέχεια μήπως και λακίσουν. παντού.

όσο οι μελλοντικές. κάθε στιγμή που κάποιος θα θελήσει να επιτεθεί ενάντια στον ελληνικό λαό. Και αυτοί κέρδισαν. Κάπως έτσι θα ξεκινήσουν τα γεγονότα της επόμενης φοράς. οι χωριάτες. αλλά που τίποτα δεν αποκλείει ότι αύριο θα αγωνιστεί για μεγαλύτερες μάχες. Αυτό είναι μια στροφή στην ελληνική ιστορία που θα αποδειχτεί στα χρόνια που θα επακολουθήσουν. αλλά θα πάνε πολύ πιό μακριά γιατί η εμπειρία θα είναι πιό . και προ παντός δεν μπορούσε να πολεμήσει χωρίς όπλα και με άλλες μορφές. στην ανατροπή οποιασδήποτε τυραννίας. που προερχόντουσαν από τόσο πανίσχυρα κινήματα. Οι μορφές της πάλης που χρησιμοποιήθηκαν έχουν μεγάλη σημασία. είχαν κάνει για πολλά χρόνια την μάζα να πιστεύει ότι δεν μπορεί να πολεμήσει την αντίδραση. να σκύψουμε με εξαιρετικό ενδιαφέρον στην εξέταση των γεγονότων που γίνηκαν στις 70 μέρες το καυτό καλοκαίρι του 1965. οι σπουδαστές. Αυτές τις μορφές. Έκαναν το παν για να συκοφαντήσουν το πεζοδρόμιο. Αλλά η προσωρινή αυτή νίκη δεν έχει τόσο σημασία.Χ Ρ Ο Ν Ι Κ Ο ΤΩΝ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Ω Ν 73 τικό και περήφανο που τώρα αγωνίστηκε για τις δημοκρατικές ελευθερίες. Ύστερα από την ήττα του κινήματος της αντίστασης στην Κατοχή και σε συνέχεια η συντριβή του δεύτερου αντάρτικου. Το πεζοδρόμιο όμως ήταν οι εργάτες. οι επαγγελματίες. αυτούς τους τρόπους θα χρησιμοποιήσει η ιστορία. Από την άλλη μεριά θα πρέπει να κοιτάξουμε με προσοχή. ότι ο παράγων πεζοδρόμιο και διαδήλωση μπορεί να κερδίσει. με τέτοιο τρόπο θα εκδηλωθούν. Οι μορφές που πήρε ο αγώνας αυτές τις μέρες ήταν διαφορετικές από του παρελθόντος. Οι 70 μέρες απέδειξαν ότι είναι δυνατή η λαϊκή νίκη. ο πολύς λαός. Βγαίνουν από τις καινούριες κοινωνικές συνθήκες που δημιουργήθηκαν στην χώρα μας και προ παντός αυτές θα είναι οι μορφές των μελλούμενων επαναστατικών γεγονότων στη χώρα μας.

12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ πρόσφατη και τα στελέχη περισσότερα για τέτοιου είδους δραστηριότητα. με μικρό συγκοινωνιακό δίκτυο και μικρό προλεταριάτο των πόλεων. τα καταπιεζόμενα λαϊκά στρώματα. θα ξεσηκωθεί πάλι η εργατική τάξη. οι μορφές της πρώτης εμβρυώδους δυαδικής εξουσίας που θα αντιπαραταχθεί και θα νικήσει. . στην πάλη για την επιβίωση και την απελευθέρωση.. Αυτό ανταποκρινόταν στις συνθήκες μιας καθυστερημένης οικονομικά χώρας. Η δικιά μας η γενιά θα δει αγώνες που θα αρχίσουν σαν και αυτούς που είδαμε τις 70 μέρες. θα προέλθουν οι μορφές της πρώτης λαϊκής εξουσίας. Σημασία έχει ότι όταν θα γίνει πάλι μια απόπειρα να αφαιρεθούν κεκτημένα δικαιώματα. Η προηγούμενη γενιά ξεκίνησε τους αγώνες της μέσα από το κίνημα της αντίστασης. Η μάζα των πόλεων ήταν βοηθητική και δευτερεύουσα παρά τον ηρωισμό της. Δεν έχει καμιά σπουδαία σημασία από τι σημείο και με ποιά συνθήματα θα ξεκινήσουμε. σε ένα μεγάλο αγωνιστικό μέτωπο. Οι μορφές του αγώνα που χρησιμοποιήθηκαν ήταν το αντάρτικο. Μέσα στην πάλη αυτή θα δημιουργηθούν οι μορφές εκείνες της μελλοντικής εξουσίας γιατί είναι αναμφισβήτητο ότι σε κάθε τέτοια κρίση θα μπαίνει από την αρχή ζήτημα καθεστώτος. Από τέτοιες μορφές πάλης. οι χωριάτες. όπου πραγματοποιείται το πλατύ ενιαίο μέτωπο των μαζών στο δρόμο. οι σπουδαστές.

Γιώργος Καραμπελιάς ΜΕΤΑ ΕΙΚΟΣΙ ΕΤΗ Μάης 1985 .

.

ένα «τέλος εποχής» —και από αυτή την άποψη. μετά από 20 χρόνια. θα αρκούσε για να καταδείξει τη σημασία του. τα γεγονότα του Ιούλη 1965 αντιλαμβανόμαστε την κομβικότητα και τη σημασία των γεγονότων εκείνου του μακρινού Ιούλη που εξακολουθεί να πυροδοτείται μέσα στη σημερινή πραγματικότητα. ότι δηλαδή αυτή η ριζοσπαστικότητα έχει πια οδηγηθεί στο τέλος της με τη ν ιδιαίτερη μορφή που αναπήδησε το 1965.Αντικρίζοντας σήμερα. Ίσως δε το 1985 να αποτελεί μια καμπή. που άρχισαν τον Ιούλη και τέλειωσαν τον Σεπτέμβρη. Ταυτόχρονα οι 70 μέρες αδιάκοπων διαδηλώσεων. του Ανδρέα και του Μητσοτάκη. σημαδεύουν και οριοθετούν εκείνη τη ριζοσπαστικότητα και την ιδιαιτερότητα της πολιτικο-κοινωνικής συγκρότησης που θα ξεδιπλωθεί στη συνέχεια στην περίοδο μετά τη μεταπολίτευση και θα πάρει την πιο ολοκληρωμένη μορφή της με το ΓΙΑΣΟΚ. Μόνο και μόνο η παρουσία δύο πρωταγωνιστών και αντιπάλων του 65 στην ηγεσία των δύο μεγάλων κομμάτων της χώρας. Βλέποντας σήμερα το 1965 κατανοούμε πως αποτέλεσε τόσο τη συμπύκνωση αντιθέσεων που εκρήγνυνται στην τότε πραγματικότητα όσο και την αρχή μιας άλλης περιόδου που θα έρθει να ολοκληρωθεί με τη μεταπολίτευση. Το 1965 .

την ανοικοδόμηση των καταστροφών της δεκαετίας 1940-1950. η εποχή των «έργων» του πρώτου Καραμανλή. της ανασύνθεσης του κοινωνικού ιστού σε μια νέα βάση. σαν πρώτης απόπειρας εκσυγχρονισμού της ελληνικής κοινωνίας μετά τον εμφύλιο. Οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα Εκ των υστέρων μπορούμε να προτείνουμε μια συγκεκριμένη περιοδολόγηση της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας. της κατασκευής υποδομής. που στην Κατοχή τροφοδότησε την Αντίσταση και τη διόγκωση των δυνάμεων του ΚΚΕ. Απέναντι στην κρίση των μικροϊδιοκτητικών και μικροαστικών δυνάμεων γενικότερα. Η περίοδος 1950-1961 είναι η εποχή της «ανοικοδόμησης». Αλλά ας δούμε τα πράγματα από πιο κοντά. ο δρόμος που πήρε από το 1945 και μετά η ελληνική οικονομία και κοινωνία ήταν αποτέλεσμα της ταξικής σύγκρουσης της δεκαετίας 1940-1950. Ό π ω ς έχουμε δείξει εκτενέστερα στο βιβλίο Μικρομεσαία Δημοκρατία. Εκείνη την πρώτη δεκαετία διαμορφώνεται ο χαρακτήρας της ανάπτυξης που θα σφραγίσει την μετέπειτα Ελλάδα. . 1963-65. μια εποχή που το κέντρο βάρους πέφτει στους δρόμους.. Και η ήττα —τότε— ήρθε να πυροδοτήσει —από απόσταση—την ωρίμανση των δυνάμεων που 9 χρόνια αργότερα θα ξεκινούσαν τη μεγάλη κίνηση της μεταπολίτευσης.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ υπήρξε η εκδήλωση των ίδιων δυνάμεων —βασικά—που κινήθηκαν στη μεταπολίτευση. η αστική τάξη και οι Αμερικάνοι καθοδηγητές τους δεν απάντησαν μόνο με μέτρα στρατιωτικής καταστολής αλλά προσπάθησαν να οικοδομήσουν και ένα σύνολο από ταξικές συμμαχίες και κοινωνικές δομές που να επιτρέπουν τη διευρυμένη αναπαραγωγή του συστήματος. το ηλεκτρικό δίκτυο. ήταν το κλείσιμο της «μικρής μεταπολίτευσης».

αντικομμουνιστικού κράτους. η Ελλάδα γνωρίζει μια από τις σημαντικότερες περιόδους οικονομικής επέκτασης της ιστορίας της. Η εποχή της «υποδομής» έχει τελειώσει. Η κυβέρνηση Καραμανλή υπογράφει τη συμφωνία σύνδεσης με την ΕΟΚ που μετά από μια μεταβατική περίοδο 22 χρόνων θα οδηγούσε σε ένταξη. ενώ ταυτόχρονα ο κοινωνικός ιστός κομματιάζεται. Η συγκυρία μεταβάλλεται. συντηρητισμού. πιστοποιητικών νομιμοφροσύνης. Ό λ α αυτά βέβαια μέσα σε ένα πλαίσιο γενικευμένης καταστολής. χαφιεδοκρατίας. Αρχίζει η μεγάλη εποχή της οικοδομής που ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του I960 φέρνει την Ελλάδα σε μια από τις πρώτες θέσεις στην οικοδομή σε παγκόσμιο επίπεδο. από το 1961 μέχρι το 1973. Τα τέλη της δεκαετίας του 50 αποτελούν μια τομή σ ' αυτή την πολιτική. την επέκταση της αγροτικής παραγωγής. Αρχίζει η εποχή της «μεγάλης ανάπτυξης».Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 79 Κεντρικός στόχος σ ' αυτή την κατεύθυνση ήταν το μπλοκάρισμα της προλεταριοποίψτης των παλιών μεσαίων στρωμάτων και η αναπαραγωγή σε διευρυμένη κλίμακα νέων μικρομεσαίων στρωμάτων που θα έμπαιναν φραγμός στον «κομμουνιστικό κίνδυνο». Το νέο μοντέλο που προωθείται είναι η επέκταση των μικρομεσαίων στρωμάτων και όχι απλά η ανασύσταση των παλιών καταστραμμένων μικροϊδιοκτητών. κλπ. Για 12 χρόνια περίπου. Τότε γεννιέται εκείνο το μοντέλο της μεταπολεμικής ανάπτυξης που δε στηρίζεται στη βιομηχανική συγκέντρωσ η αλλά στην κατασκευή υποδομής. την εκτέλεση έργων. όσο αυτό ήταν δυνατό. ενώ από την άποψη της βιομηχανικής παραγωγής στηρίζεται απλά στην ανασύνταξη και ανανέωση του παλιού βιομηχανικού δυναμικού. Στη βιομηχανίααρ- . παλατιανής κυριαρχίας. δικών για κατασκοπεία. Η μεταπολεμική επέκταση του δυτικο-ευρωπαϊκού καπιταλισμού αρχίζει να επηρεάζει και την Ελλάδα. Ακολουθείται λοιπόν μια συνειδητή πολιτική «διασποράς της ιδιοκτησίας» και άρνησης της καπιταλιστικής συγκέντρωσης.

Πρόκειται για τη μεγαλύτερη έξοδο μετά την καμπή του αιώνα και τη μετανάστευση στην Αμερική.. μέσα από τηδιεύρυνση της άμεσης και παραγωγικής κατανάλωσης. Περίπου 150. Το παλιό κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο τρίζει. Η ανατροπή προφανώς δεν περιορίζεται στις κατώτερες τάξεις. Εκατόν πενήντα χιλιάδες οικοδόμοι στην Αθήνα —ο «εργάτης-μάζα» της ελληνικής ανάπτυξης. αλουμίνιο.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ χίζει. Παράλληλα αναπτύσσεται η νέα εργατική τάξη της βιομηχανίας. με κέντρο τους οικοδόμους. Τσιμέντα. καταφεύγουν στηνοικοδομή. Η μετανάστευση στην Αθήνα και την Ευρώπη παίρνει τεράστιες διαστάσεις.000 άτομα το χρόνο μεταναστεύουν στο εξωτερικό. Νέες κοινωνικές δυνάμεις περνάνε στο προσκήνιο. Ταυτόχρονα αρχίζει η μεγάλη έξοδος της αγροτιάς. Ή τ α ν μια «εκδίκηση της ιστορίας». μια αστική τάξη που βλέπει τη διεύρυνση της εσωτερικής αγοράς σαν . αναπτύσσονται ξαφνικά κάτω από την ώθηση του ξένου κεφάλαιόυ. Ό τ α ν μετά το 1960 ο κλάδος διογκώνεται με την είσοδο χιλιάδων αγροτών που διώχνονται από τα χωριά. Οι παλιοί αριστεροί. Οικοδόμοι και βιομηχανικοί εργάτες κάνουν αισθητή την παρουσία τους. Και η κυριαρχία της αριστεράς είναι σχεδόν απόλυτη. ναυπηγεία. Γεννιέται μια νέα βιομηχανική και επιχειρηματική αστική τάξη που δε στοχεύει απλά στην εισαγωγή και τη συναρμολόγηση. η δημιουργία εκείνης της «μοντέρνας βιομηχανίας» που σφραγίζει και τη σημερινή παραγωγική δομή. διϋλιστήρια. χαλυβουργίες. Πεσινέ και Έβσο-Πάππας γίνονται τα σύμβολα αυτής της νέας ανάπτυξης και εισβολής του ξένου βιομηχανικού κεφαλαίου. η αριστερά κατέχει μια στρατηγική θέση στον κλάδο. με κέντρο τους μπεταζήδες— αποτελούν τις κεντρικές δυνάμεις αυτής της αυθεντικής στρατιάς της αλλαγής. διωγμένοι από το δημόσιο και τις μεγάλες ιδιωτικές επιχειρήσεις από την Ασφάλεια και τα πιστοποιητικά νομιμοφροσύνης.

Το 1961 γίνεται η πρώτη αγωνιώδης απόπειρα να κρατηθεί στην εξουσία απέναντι στην Έ ν ω σ η Κέντρου που νεκραναστένεται με τη βοήθεια της ίδιας της αμερικάνικης πρεαβείας που τρομάζει από το 25% της ΕΔΑ στις εκλογές του 1958. των ασφαλιτών. των ψιλικατζήδων με πιστοποιητικό νομιμοφροσύνης. Παράλληλα ο φοιτητικός χώρος μεταβάλλεται σε κεντρικό χώρο ζύμωσης. συζήτησης. προβληματισμού. η πρώτη μιας σειράς αντιδράσεων που θα οδηγήσουν μέχρι τη δικτατορία του 1967 και θα κλείσουν μόνο με την κατάρρευσή της 13 χρόνια αργότερα. οικονομολόγοι και μάνατζερς κάνουν την εμφάνιση τους στο ελληνικό στερέωμα. Η νέα αντιπαράθεση που αρχίζει από το 1961 θα είναι η αντιπαράθεση ανάμεσα στις δυνάμεις του «σκότους» και του «φωτός». Τεχνικοί και τεχνοκράτες. του στρατού των καραβανάδων. Οι εκλογές της «βίας και νοθείας» του 1961 και η σύγκρουση που ακολούθησε για να κορυφωθεί το 1965 επιτρέπουν μια νέα αναδιάταξη των δυνάμεων. Η Ελλάδα έμπαινε σε μια περίοδο μεγάλης αλλαγής! Το παλιό πλαίσιο. Οι εκλογές της «βίας και νοθείας» της δεξιάς το 1961 είναι η πρώτη λυσσαλέα αντίδραση του παλιού χαφιά^ικου κράτους. Η παλιά δομή της δεξιάς. η δομή του χαφιέδικου κράτους. των εργολάβων. ανάμεσα στον εκσυγχρονισμό και την καθυστέρηση. του παλατιού. Έ τ σ ι η παλιά αντιπαράθεση ανάμεσα σε αριστερά και «εθνικόφρο- .ανίκανο να χωρέσει τη νέα πραγματικότητα.Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 81 ανάγκη. μα αναδιάταξη που θα σφραγίσει την επόμενη εικοσαετία. της παλιάς ολιγαρχίας. Οι εκλογές του 1961 αποτελούν μια τομή. ανάμεσα στις «προοδευτικές» δυνάμεις και την «αντίδραση». ενώ οι κοινωνικές και πολιτικές της προσβάσεις θα περιορίζονται αδιάκοπα. αποδείχτηκε . των θυρωρών. των Κυπιτζήδων και των πρακτόρων της CIA αποδείχνεται ανίκανη να χωρέσει τις νέες κοινωνικές δυνάμεις και μετασχηματισμούς. Για πρώτη φορά αναπτύσσονται τα «νέα μεσαία στρώματα».

ο Παπανδρέου. Με έναν ιδιότυπο τρόπο.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ νες» (γιατί. Το «κατόρθωμα» του Ανδρέα Παπανδρέου μετά το . Αλλά ο μακιαβελισμός του Παλατιού θα αποδειχτεί παιδαριώδης. Η ελληνική κοινωνία μπαίνει σε κίνηση. αυτό το νέο διπολισμό της ελληνικής κοινωνίας. παρά τις διαφορές τους. Αλλά ας μείνουμε στο θέμα μας. ωστόσο επέτρεπε την ανάπτυξη δυνάμεων που δεν έβρισκαν τρόπο να εκφραστούν μέσα από την παλιά αριστερά. δεξιοί και κεντρώοι. Μπορεί στην ηγεσία του Κέντρου να βρίσκονταν οι ίδιοι φθαρμένοι και δοκιμασμένοι αντικομμουνιστές.. προβάλλει πια σαν ο φορέας μιας εναλλαγής μετά από δέκα χρόνων κυριαρχία δεξιών κυβερνήσεων. οργανωμένο κάτω από την ώθηση των ίδιων των Αμερικάνων και διαθέτοντας πρόσκαιρα την εύνοια του ίδιου του Παλατιού. Ο «ανένδοτος αγώνας» του Γεώργιου Παπανδρέου μπορεί να φάνταζε σαν προεκλογική μανούβρα ενός γερασμένου πολιτικού με ξεπερασμένα ρητορικά σχήματα. Μια κίνηση που θα διαρκέσει τουλάχιστον είκοσι χρόνια. Το παλιό «Κέντρο». Η ανατροπή του παλιού μπλοκ Αρχίζει ο ανένδοτος αγώνας που θα σημαδέψει αυτή τη νέα τομή. αλλά το «περιεχόμενο» του προϊόντος δεν ήταν ίδιο. είχαν αντιμετωπίσει ενιαία την αριστερά στη διάρκεια του εμφύλιου)αρχίζει να περνάει σε δεύτερο πλάνο. και που οι κατευθύνσεις της θα διαγραφούν αδρά σ ' αυτή την αρχική περίοδο σχηματισμού. πίσω από τον φθαρμένο τίτλο της Ένωσης Κέντρου. ο Στεφανόπουλος. Δεν επρόκειτο για μια εναλλαγή του τύπου της εναλλαγής δεξιών και κεντρώων κυβερνήσεων της δεκαετίας του 40 και του 50. διπολισμό που η μεταπολίτευση θα έρθει να ολοκληρώσει και να μεταθέσει σε τελευταία ανάλυση σε νέα πεδία. συγκεντρώνονταν οι νέες δυνάμεις της ελληνικής κοινωνίας. ο Βενιζέλος.

μια χώρα όπου οι μικροϊδιοκτήτες αγρότες κυμαίνονταν ανάμεσα στο 50% το I960 και το 25% το 1985. από τον πατέρα του.Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 83 1974. που το 1958 με το 25% των ψήφων έμοιαζε πως έβαζε στα σοβαρά υποψηφιότητα για τη μεταβολή της στο δεύτερο πόλο της ελληνικής πολιτικής ζωής. σε άλλες συνθήκες και με άλλους όρους. θα μεταβληθεί σε δορυφορική δύναμη κάποιου Παπανδρέου. Μια χώρα όπου οι μισθωτοί δεν ξεπερνούσαν —τότε— το 35% και σήμερα μόλις φτάνουν το 50%. εκτός από κάποια μικρά διαλείμματα. Έτσι ο «εκσυγχρονισμός» δεν ήταν δυνατό να πραγματοποιηθεί ικανοποιητικά από μια ισχυρή αστική τάξη. Η πολιτική της δεξιάς για την ενίσχυση της μικροϊδιοκτησίας αμέσως μετά το 1945 μεταβάλλεται σε μπούμεραγκ κάποια δοσμένη στιγμή. η δημιουργία δηλαδή ενός μεγάλου κόμματος και η απογύμνωση της παραδοσιακής αριστεράς από συνθήματα και ανθρώπους είχε ήδη πραγματοποιηθεί. ταυτόχρονα αποτέλεσε εμπόδιο και στο σχηματισμό μιας αναπτυγμένης και ισχυρής σύγχρονης αστικής τάξης. του Πρώτου ή του Δεύτερου. όπως και η αδυναμία της να κινηθεί έξω από τα κλασικά της σχήματα. Γιατί αυτή η πολιτική δεν επέτρεψε μια γενικευμένη επέκταση της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης και αν πράγματι απότρεψε το σχηματισμό ενός συμπαγούς βιομηχανικού προλεταριάτου. τόσο του «γέρου» όσο και του «Ανδρέα» στη συνέχεια. όπως έγινε σε . ο παπανδρεϊσμός. Η προσκόλλησή της στη Ρωσία και βέβαια η ήττα της στον εμφύλιο. γρήγορα ξεπεράστηκε και υποβιβάστηκε σε εκείνο το 14% που και σήμερα δείχνει να αποτελεί το «μοιραίο» όριο της παραδοσιακής αριστεράς για 25 χρόνια. Από το 1961 και μετά. δεν έκφραζαν παρά τη φυσική πορεία της ριζοσπαστικοποίησης μιας μικροϊδιοκτητικής κοινωνίας. την έκαναν ανίκανη να εκφράσει τη νέα δυναμική. Η ΕΔΑ. Στο βάθος αυτής της αδυναμίας της παραδοσιακής αριστεράς θα πρέπει βέβαια να αναζητηθεί η ιδιαίτερη κοινωνική δομή της Ελλάδας.

. κλπ. Και πράγματι ήταν καιρός. με ένα νόμισμα αρκετά σταθερό κλπ. την εισαγωγή συναλλάγματος. της ναυτιλίας. η παλιά δεξιά έμοιαζε να έχει πάρει την κάτω βόλτα για μια μεγάλη περίοδο. φάνηκε πως μέσα σε μια ευνοϊκή οικονομική συγκυρία —με ρυθμούς βιομηχανικής επέκτασης που ξεπέρναγαν συχνά το 10% το χρόνο.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ ένα βαθμό σε χώρες όπως η Ισπανία. πραγματοποιώντας μια ευρεία εκσυγχρονιστική κίνηση και έχοντας αφαιρέσει το 35% της δύναμης της παραδοσιακής αριστεράς. Αλλά ας μην προτρέχουμε. περιορισμένη στο 35% των ψήφων. με τις δυο αλλεπάλληλες εκλογικές νίκες της Ε.— θα πετύχαινε έναν «ήρεμο εκσυγχρονισμό». ανατροπών. Ο Καραμανλής.· και τελικά σφραγίστηκε με μια δικτατορία που κατέρρευσε με την ήττα της Ελλάδας στην Κύπρο και που πληρώθηκε στη συνέχεια από την ίδια την αστική τάξη με την μετεξέλιξη της παλιάς Ένωσης Κέντρου σε σοσιαλιστικό ΠΑΣΟΚ και τη γενικευμένη κρατικοποίηση ενός μεγάλου αριθμού επιχειρήσεων. εγκατέλειπε την Ελλάδα με ψευδώνυμο. κάτω από τις ευλογίες των Αμερικάνων και του Παλατιού. Η Ελλάδα έμπαινε στον αστερισμό του εκσυγχρονισμού.. Το 1963-64. τη διόγκωση του τουρισμού. Η αστική τάξη. Το παλιό μπλοκ εξουσίας. Η ιστορική καθυστέρηση ήταν τεράστια. με την εξαγωγή των πλεονασματικών χεριών στο εξωτερικό. . αλλά οδήγησε αντίθετα σε μια γενικευμένη περίοδο κοινωνικής αναταραχής.Κ. Το εγχείρημα άρχιζε σχεδόν είκοσι χρόνια μετά το αντίστοιχο της Δυτικής Ευρώπης. όλα φαίνονταν πιθανά για το αστικό εγχείρημα του εκσυγχρονισμού. ή στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες μετά τον πόλεμο. υποχωρώντας μπροστά στον Παπανδρέου.

η μεταπολίτευση φαντάζει σαν ένα απέραντο τέλμα! Κι αυτό γιατί το ιδεολογικό πολιτιστικό και θεωρητικό ο π λ ο σ τ ά σ ι ο είτε έχει παραχθεί είκοσι χρόνια πριν. γιατί εκείνο που το I960 ήταν καινούριο. «Επανάσταση» που συμβάδιζε με την παγκόσμια πολιτιστική επανάσταση που διαπερνούσε τον πλανήτη μας. έπειτα γιατί η ε λ λ η ν ι κ ή κ ί ν η σ η μετά το 1974 δεν βρίσκεται πια σε συντονισμό με την παγκόσμια κίνηση. Οι επαναστατικές ή ριζοσπαστικές ιδέες του I960. Γ Γ αυτό άλλωστε έχουμε το περίεργο από πρώτη ά π ο ψ η φαινόμενο που παρουσιάζει ιδεολογικά. * Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η α ν τ ί σ τ ο ι χ η κ ί ν η σ η που παρατηρείται μετά τ η μεταπολίτευση δεν έχει πια τα στοιχεία της ζωντάνιας και του δυναμισμού που είχε στις αρχές της δεκαετίας του I960. αλλά ό χ ι ελάχιστο. αντίθετα το εκκρεμές σε παγκόσμια κλίμακα βαδίζει αντίστροφα και γ ι ' αυτό δεν έχουμε τον τρομερό συντονισμό της «μεγάλης δεκαετίας». Η παραγωγή και η ριζοσπαστικότητα κάποιων νέων ιδεών και ρευμάτων διακόπτονται τ ό σ ο χρονικά όσο και από τ η ν ά π ο ψ η των ίδιων των . πολιτιστικών. για πολλούς λόγους· κατ" α ρ χ ή ν γιατί η μετά το 1974 κ ί ν η σ η δεν ήταν παρά μια συνέχεια και επέκταση των χ α ρ α κ τ η ρ ι στικών που ε ί χ α ν διαμορφωθεί σ τ η δεκαετία του 1960. πολιτικά και πολιτιστικά το τέλος της δεκαετίας του 70 και το πρώτο μισό της δεκαετίας του 80. Ενώ η μεταπολίτευση αποτελεί μια περίοδο που στο συνολικό επίπεδο τής κοινωνίας έχουμε πρωτοφανέρωτες αλλαγές και η κοινωνία καλύπτει καθυστέρηση δεκαετηρίδων. από την Κίνα μέχρι το Μπέρκλεϋ και από τη Λατινική Αμερική μέχρι την Αφρική. είτε έχει εισαχθεί α π ό έξω. έμοιαζαν στοιχεία της διαλεκτικής της εξουσίας. Αυτός ο συντονισμός της ελληνικής με την παγκόσμια κίνηση είχε σα συνέπεια μια άνθηση μεγάλης κλίμακας·. δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια μετά. αντίθετα στο επίπεδο των πρωτοποριών. στο τομέα των ιδεών. αυτή η μεγάλη πολιτική και κοινωνική κίνηση. πολιτικών.ΜΕΤΑ ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 85 Η Πολιτιστική Επανάσταση του '60 Και όπως γίνεται πάντα. Τέλος. επαναστατικό ή και ριζοσπαστικό έμοιαζε κιόλας ξαναζεσταμένο φαΐ δεκαπέντε χρόνια αργότερα και ενταγμένο πια στην κ υ ρ ί α ρ χ η δομή. αυτή η απελευθερωτική κίνηση της ελληνικής κοινωνίας από τα μετεμφυλιανά δεσμά συνοδεύτηκε και ή προετοιμάστηκε από μια πολιτιστική επανάσταση που όμοιά της δεν είχεγνωρίσει η μεταπολεμική Ελλάδα.

Τελικά το να είσαι αριστερός από τα γεννοφάσκια σου αποτελεί μια ιδιότυπη αριστοκρατία και αυτό θα το διαγνώσουμε τόσο στο κόμπλεξ των Πασοκτζήδων προς τους παλιούς αριστερούς. του «Πολίτη». Αντίθετα μετά το 1974 και το . Πιστεύουμε ότι αυτό το παράδοξο θα ανευρεθεί ακριβώς σ ' αυτή τη διακοπή της αντιπαράθεσης που δ ι ν ό τ α ν στις αρχές της δεκαετίας του 60. Έ τ σ ι το ΠΑΣΟΚ σε επίπεδο διανοουμένων συγκεντρώνει συχνά τους πιο καριερίστες και αγράμματους.τι ε ί χ α ν να παράγουν το παρήγαγαν πριν 10 ή 20 χ ρ ό ν ι α . Τ ο μίσος του Θεοδωράκη. έστω και σε μικροκλίμακα. και γενικότερα των διανοούμενων του Εσωτερικού για το ΠΑΣΟΚ είναι σε ένα βαθμό έκφραση αυτής της ιδιομορφίας.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ Το Πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος προβληματισμού που όμοιός του ίσως δεν έχει υπάρξει στη σύγχρονη Ελλάδα. τους «αγωνιστές». την «κατόπιν εορτής». δ η μ ο τ ι κ ι σ τ ή ς μαθητής σ τ ο γυμνάσιο σ ή μ α ι ν ε ακόμα και αποβολή και οι αριστεροί καθηγητές αποτελούσαν σ χ ε δ ό ν άγνωστο είδος' η π ο λ ι τ ι σ τ ι κ ή επανάσταση που διαπερνούσε τ η ν ε λ λ η ν ι κ ή κοινωνία αποτελούσε μια μαχόμενη πραγματικότητα και κατάσταση. Έ τ σ ι γεννήθηκε το « β λ α χ ο . αλλά σε επίπεδο μαζών ο κόσμος του είναι πιο δεκτικός α π ό εκείνον των αριστερών κομμάτων. και εν μέρει το ΚΚΕ. ό π ο υ σ υ χ ν ά οι Πασοκτζήδες είναι πολύ πιο προοδευτικοί και ανοιχτοί σε νέες ιδές από τους παραδοσιακούς αριστερούς. που ό. Ενώ από τη μια δεν μπορούμε να χωνέψουμε την «εκ του ασφαλούς» ριζοσπαστικοπ ο ί η σ ή του. το ΚΚΕ εσωτ. σε μαζική πρακτική και ιδεολογίες ενός κόσμου με π ρ ό σ φ α τ η αγροτική προέλευση. Έ τ σ ι μόνο μπορούμε να ερμηνέψουμε και την ιδιότυπη σ χ έ σ η του Π Α Σ Ο Κ με τους αριστερούς διανοούμενους κάι το κόμμα τους. Γιατί αυτοί μεταβλήθηκαν ταυτόχρονα σε «κατεστημένο». για παράδειγμα.. Για πρώτη φορά εισβάλλουν όλα τα ρεύματα σκέψης. ό σ ο και σ τ η ν περιφ ρ ό ν η σ η και σ υ χ ν ά σ τ ο μίσος των αριστερών διανοούμενων προς τους «βλάχους» του Π Α Σ Ο Κ .σ ο σ ι α λ ι σ τ ι κ ό » στιλ —το στιλ «Μπακαλάκος»— που τ ό σ ο πολύ απεχθάνονται όλοι οι παλιοί διανοούμενοι της αριστεράς. τότε που οι νέες ιδέες και ρεύματα επιβάλλονταν με πραγματική πάλη. Τ ο ΠΑΣΟΚ πήρε τις ιδέες και τις πρακτικές που γεννήθηκαν π ρ ι ν δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια μέσα σ τ η μ α χ ό μ ε ν η αριστερή δ ι α ν ό η σ η των α ρ χ ώ ν της δεκαετίας του 60 και τις μετέβαλε σε μαζική πρακτική ενός κόσμου χ ω ρ ί ς «κουλτούρα» και αριστερή παράδοση. α π ό την ά λ λ η δεν μπορούμε να μη διακρίνουμε την ιδιαίτερη λειτουργία του σε σ χ έ σ η με τις πρόσφατα αστικοποιημένες μάζες και την αγροτιά. Η «Πανφορέων τους. Α π ' αυτή τ η ν αντιφατικότητα της λειτουργίας του Π Α Σ Ο Κ βγαίνει και η δική μας αντιφατική σ τ ά σ η απέναντι του. ενώ τις ιδέες τους τις υ λ ο π ο ί η σ ε ένα κόμμα χ ω ρ ί ς «κουλτούρα» και παράδοση. όπου το να είσαι.

Από τότε γνωρίζουμε τον Καίσλερ και φτάνουν οι πρώτοι απόηχοι της ομάδας Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα. ο Λεοντάρης.. Στην ποίηση είναι η εποχή της κριτικής αποτίμησης του παρελθόντος και της αποφασιστικής αλλαγής στη μορφή. Πρώτα α π ' όλους οι Πασοκτζήδες. διάφοροι Φιλιππόπουλοι. Αυτή είχε ή δ η γίνει! Και ο νέος κυρίαρχος τύπος διανοούμενου είναι ο απλός αναμεταδότης και γλύφτης της εξουσίας. Αλλά στην άκρα αριστερά θα επανέλθουμε. Ο Γκεβάρα.ΜΕΤΑ ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 87 σπουδαστική» γίνεται το πρώτο όργανο προβληματισμού. Ας δούμε τι γίνεται στον τομέα της γενικότερης πολιτιστικής και ιδεολογικής κίνησης. της Σοσιαλιστικής Πορείας και οι «αγωνιστές» της ακροαριστερός να βλέπουν τους «άξεστους» Πασοκτζήδες και τους άκαπνους Κνίτες να περνάνε στην πρώτη γραμμή για να δρέψουν τους καρπούς μιας μάχης που είχε ήδη δοθεί.. Γ Γ αυτό έμειναν εμβρόντητοι οι διανοούμενοι του Εσωτερικού. και περιοδικά όπως οι Μαρτυρίες και η Επιθεώρηση Τέχνης σπάνε τα παλιά δεσμά 1981. Ανακαλύπτεται και πάλι ο Κατσαρός. διάφοροι πρώην χουντικοί. δεν έχουμε καμιά πολιτιστική ανάταση. φ α σ ί σ τ ε ς και κρυπτοφασίστες δημοσιογράφοι και ανεγκέφαλοι -διανοούμενοι» γίνονται διαπρύσιοι κήρυκες ενός σοσιαλισμού ιτου έγινε πια καθεστώς. τα βιβλία του Πουλιόπουλου. Οι μόνοι που κατάλαβαν τη νέα πραγματικότητα σε βάθος ήταν ακριβώς εκείνοι που την. ενώ οι Εσωτερικοί π ρ ό τ ε ι ν α ν δ ε ι λ ά . Κουρήδες. Τώρα πια θα κέρδιζε όποιος θα γινόταν ο πιο φανατικός υ π ο σ τ η ρ ι χ τ ή ς τους. ο Ρίτσος εκείνης της εποχής. Ενώ λοιπόν έχουμε. από το 1974 κ α ι μ ε τ ά . Ο Αναγνωστάκης. ο Κύρου. ο Μάο.δ ε ι λ ά τ η ν ΕΑΔΕ. Εξάλλου τι ά λ λ ο έκανε ο Μιττεράν στη Γαλλία. Δεν υ π ή ρ χ α ν πια «μεγάλες μάχες» να δοθούν παρά μόνο σε επίπεδο ντουντούκας και ψήφου. κοσμοϊστορικές αλλαγές σ τ η ν ε λ λ η ν ι κ ή κοινωνία. από το 1972 και μετά. Οι «καημένοι» οι αριστεροί φανταζόντουσαν πως μετά τη δικτατορία θα ξανάρχιζαν οι «παλιοί δύσκολοι αγώνες» και γ ι ' αυτό οι μεν ακροαριστεροί κράταγαν την παρανομία τους για καιρό και ετοιμαζόντουσανγια «μεγάλες μάχες με το " σ ύ σ τ η μ α " » . το Κράτος και Επανάσταση του Λένιν. έκφραζαν. Τα βιβλία του Λένιν και του Μαρξ αρχίζουν και πάλι να κυκλοφορούν. κλπ. Η μάχη στο επίπεδο της διαμόρφωσης ρευμάτων και ιδεών είχε δοθεί και κερδηθεΙ δέκα ή δεκαπέντε χρόνια πριν. . ο Κάστρο.

.12

ΙΟΥΛΙΑΝΑ

του «δογματισμού» (έστω και αν οι Μαρτυρίες το
κάνουν από μια επαναστατική σκοπιά και η Επιθεώρηση Τέχνης από πρώϊμη «ευρωκομμουνιστική»), Ο
Σεφέρης παίρνει το Νόμπελ και ο Ελύτης μεσουρανεί. Η Ελλάδα ανακαλύπτει τον Μπρεχτ, τον Σαρτρ,
και στο θέατρο προβάλλει πια η «νέα ελληνική δραματουργία», Καμπανέλης, Αναγνωστάκη, Κουν, κλπ.
Στο τραγούδι έχουμε την «επανάσταση» του Χατζιδάκι και του Θεοδωράκη ενώ ήδη το 1963-64 εμφανίζεται ο Σαββόπουλος. Στον κινηματογράφο ανατέλλει ο
«νέος ελληνικός κινηματογράφος», Μανθούλης, Πανουσόπουλος, Αγγελόπουλος, Δαμιανός, κλπ. Δημιουργούνται και λειτουργούν δυο κινηματογραφικές
λέσχες. Στην πεζογραφία η κυριαρχία της παλιάς
γενιάς του τριάντα σπάει με την εμφάνιση του Τσίρκα, του Κουμανταρέα, του Βασιλικού, του Χατζή, και
άλλων. Στην κριτική, στο δοκίμιο, κλπ. εμφανίζονται
ήδη ο Μαρωνίτης, ο Σταματίου, ο Μπακογιαννόπουλος, ο Ραφαηλίδης, ο Γεωργουσόπουλος, κλπ. Και αν
συνεχίσουμε την απαρίθμηση θα διαπιστώσουμε ότι
όλο το πνευματικό κατεστημένο της μεταπολίτευσης
και της Αριστεράς που σήμερα θεσμοθετεί και κυριαρχεί στην πολιτιστική ζωή, αναπτύσσεται και διαμορφώνεται σε κείνη την κοσμογονική για την Ελλάδα και τον κόσμο αρχή της δεκαετίας του I960. Αλλά
τότε βέβαια κάτω από άλλους όρους. Χωρίς χρήματα
και παχυλούς μισθούς, καταδιωγμένοι από την Ασφάλεια και το πολιτιστικό και ιδεολογικό κατεστημένο
της Δεξιάς και του παλιού Κέντρου. Τότε, παρ' όλο
που εν πολλοίς επρόκειτο για μια ρεφορμιστική αριστερά, ήταν όμως μια μαχόμενη αριστερά μέσα σε
δύσκολες συνθήκες.
Αυτή η πολιτιστική επανάσταση αγκαλιάζει τομείς που μέχρι τότε είχαν μείνει ακίνητοι, έξω από
κάθε προβληματισμό. Από τον Οικονομικό Ταχυδρόμο θα ξεπηδήσει ο νεαρός αρθρογράφος —παλιός
Επονίτης— για να γίνει υπουργός της κυβέρνησης
Παπανδρέου, Θανάσης Κανελλόπουλος(Ι). Τα new

Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η

89

look Αμέρικα μπόυς που ήρθαν στην Ελλάδα στις
αποσκευές του Ανδρέα Παπανδρέου, οι κεϋνσιανοΐ
και νεο-κεϋνσιανοΐ, θα συσπειρωθούν γύρω από το
περιοδικό Νέα Οικονομία, Φίλιας, Παπασπηλιόπουλος, Καράγιωργας, Νοταράς (η μετέπειτα «Σοσιαλιστική Πορεία»). Η θεωρία της υπανάπτυξης, ο τριτοκοσμισμός, ξαπλώνονται. Σε όποιο τομέα και να κοιτάξουμε έχουμε αυτή την αίσθηση αναβρασμού και
κίνησης. Τότε είναι η μεγάλη εποχή της ανακάλυψης
του Μακρυγιάννη, του Θεόφιλου, του «λαϊκού» και
του ρεμπέτικου, ακόμα βέβαια σε στενούς κύκλους
μιας «πρωτοπορίας».
Ο χώρος της αριστεράς είναι το επίκεντρο όλων
αυτών των κινήσεων. Και εδώ οι κινήσεις είναι σημαντικές. Το σπάσιμο με το χρουστσωφισμό της παλιάς
σταλινικής ορθοδοξίας ανοίγει το δρόμο για αναθεωρήσεις και προβληματισμούς. Προβληματισμούς
που ενώ στην αρχή ξεκινάνε με τη μορφή μιας απλής
«προσαρμογής» στα πλαίσια της εποχής και ένα
σκιώδη πρώτο-ευρωκομμουνισμό, με εκφραστή από
τότε τον Λεωνίδα Κύρκο και τον Λεντάκη στο χώρο
της νεολαίας, σύντομα αυτή η φάση αρχίζει να ξεπερνιέται, ιδιαίτερα στη νεολαία, που την απομάκρυνση
από το δογματισμό δεν την βλέπει μόνο σαν αποτίναξη του Ζαχαριάδη και πέρασμα σε έναν τολιατισμό
αλλά, παίρνοντας όλο και πιο έντονα τα μηνύματα
από την επανάσταση στον Τρίτο Κόσμο —Κούβα,
Αλγερία, Βιετνάμ, Κογκό κλπ.— όπως και από τη
γέννηση του «νέου κινήματος» στη Δύση —Μπέρκλεϋ, «πρόβος» στην Ολλανδία, κλπ.— αρχίζει να
βάζει όλο και πιο προχωρημένα αιτήματα. Στο χώρο
της Νεολαίας της ΕΔΑ αρχικά και των Λαμπράκηδων
από το 1964 και μετά, οι προβληματισμοί πολλαπλασιάζονται. Ό τ α ν μάλιστα εμφανίζεται η κινέζικη
διαφωνία, οι κινήσεις αυτές βρίσκουν μια βάση και
στο παραδοσιακό κομμουνιστικό κίνημα. Η νεολαία
μεταβάλλεται σε «διαρκές πρόβλημα» για την ηγεσία
της αριστεράς που προσπαθεί να αντιμετωπίσει αυτΓ

.12

ΙΟΥΛΙΑΝΑ

πολύμορφη ετεροδοξϊα που επεκτείνεται. «Κινέζοι»,
«τσαοισεσκικοί». «κοινοβϊτες» (από την ομάδα ποι>
ανήκε ο Σωτήρης Πέτρουλας, ο Παπούλιας, ο Γουλιέλμος. και που έβαζε σαν στόχο την κοινοβιακή
ζωή). «Φινιχίτες» (από την ομάδα που έβγαζε αρχικά
το περιοδικό Φίλοι Νέων Χωρών με τον Νίκο Ψυρούκη και στη συνέχεια το περιοδικό Αντιϊμπεριαλιστής), τροτσκιστές που γνώριζαν μια νέα εξάπλωση
στη νεολαία μετά από πολλά χρόνια, και τέλος «Αναγεννητές», από το 1964 και μετά. δηλαδή εκείνοι
που είχαν συσπειρωθεί γύρω από το περιοδικό Αναγέννηση που έβγαζαν παλιοί ζαχαριαδικοί όπως ο
Γιάννης Χοτζέας που μόλις είχαν γυρίσει από την
εξορία, και που ταυτόχρονα υποστήριζαν την κινέζικη πολιτική, ακόμα και μερικοί «σομπίτες». δηλαδή
υποστηρισκτές του περιοδικοί· Sosialisme ou Barbarie και του Καστοριάδη. Η νεολαία Λαμπράκη είναι
ένα τεράστιο χωνευτήρι διαφορετικών ομάδων, φραξιών, απόψεων, κινήσεων.

Η ανάπτυξη του εργατικού κινήματος
Αυτή η πολιτιστική, οικονομική και πολιτική αναταραχή και ανατροπή που διαπερνούσε όλη την
κοινωνία δεν ήταν δυνατό να αφήσει α π ' έξω το εργατικό κίνημα. Μάλιστα, το αναπτυσσόμενο εργατικό κίνημα αποτέλεσε τη ραχοκοκαλιά των ανατροπών που περιγράψαμε.
Ό π ω ς τονίσαμε ήδη, το κέντρο του νέου κινήματος είναι οι οικοδόμοι, που γνώρισαν μια τεράστια
εξάπλωση αυτή την περίοδο. Μέσα σε λίγα χρόνια
οι οικοδόμοι, που το 1950 ήταν κάπου 70.000 άτομα,
έφτασαν τις 200.000. "Ηταν ένα προλεταριάτο νέο,
δυναμικό, που εμφάνιζε όλα τα χαρακτηριστικά του
εργάτη-μάζα. Ας επιμείνουμε λίγο σ* αυτό. Η οικοδομή εκείνης της εποχής ελάχιστα μοιάζει με τη σημερινή. Σε κάθε γιαπί δούλευαν ταυτόχρονα δεκάδες

ούτε προκατασκευασμένο σκυρόδεμα. τα περιβόητα «115» οικοδομικά σωματεία που στη συνέχεια επεκτείνονται και σε άλλους κλάδους και φτάνουν πάνω από 500 σωματεία εκτός επίσημης ΓΣΕΕ. και γενικά τον εργάτης της αλυσίδας παραγωγής) το φαινόμενο του «εργάτη-μάζα». επέκταση των αγώνων. την αποφάσισαν και την εφάρμοσαν μονομερώς χωρίς να ρωτήσουν κανένα! Ταυτόχρονα οι αγώνες των οικοδόμων δεν περιορίζονται σε αγώνες με μόνο στόχο τα οικονομικά αιτήματα. είναι αγώνες οικονομικοί και πολιτικοί. Ο Έλληνας «εργάτηςμάζα» ήταν ο οικοδόμος στα τέλη του '50 αρχές του ' 60. .Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 91 ή ακόμα και εκατοντάδες ανειδίκευτοι εργάτες που κουβαλούσςν με τα χέρια το τσιμέντο και τη λάσπη και κατασκεύαζαν επί τόπου το σιδερένιο σκελετό. δεν ήταν παρά παρακρατικοί μηχανισμοί. Χιλιάδες. Την ίδια στιγμή που στην Ευρώπη αναπτυσσόταν (με κέντρο τον εργάτη αλυσίδας της αυτοκινητοβιομηχανίας. Οι αγώνες που δίνουν είναι υποδειγματικοί. Και αυτός ο εργάτης παρουσίαζε αντίστοιχα κοινωνικά και πολιτικά χαρακτηριστικά με εκείνον της Ευρώπης: πολιτική και κοινωνική ριζοσπαστικότητα. στην Ελλάδα ο μόνος τομέας της παραγωγής που εμφάνιζε αντίστοιχα χαρακτηριστικά ήταν ο τομέας των κατασκευών. δεκάδες χιλιάδες νέοι από αγροτικές περιοχές ήρθαν να επανδρώσουν τον κλάδο. Δεν υπήρχαν ούτε αναβατόρια. Δημιουργούνται έτσι καινούρια σωματεία. Ό μ ω ς τα επίσημα συνδικάτα της ΓΣΕΕ του Μακρή και τα οικοδομικά του Λυκιαρδόπουλου. πάλη στο επίπεδο της παραγωγής —μεροκάματο και ωράριο— χρησιμοποίηση της προλεταριακής βίας. Ό λ α γίνονταν επί τόπου και με την άμεση μυϊκή δύναμη. εξισωτισμός. μείωσαν τις ώρες δουλειάς σε 7 τη μέρα χωρίς τη συμφωνία των αφεντικών και του κράτους. Είναι αγώνες για τη μείωση του ωράριου εργασίας —οι οικοδόμοι κέρδισαν μια κατάκτηση με έναν τρόπο μοναδικό σε παγκόσμιο επίπεδο. ενώ οι παλιοί αριστεροί οικοδόμοι έγιναν εργολάβοι και τεχνίτες.

για το μεροκάματο.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ Πρωτοστατούν στις πολιτικές κινητοποιήσεις. Δεν πρόκειται για αγώνες που στρέφονται ενάντια σε κάποια μεγάλα αφεντικά. με το άνοιγμα της μετανάστευσης και την επέκταση της οικονομικής δράστη ριότητς. Η πτώση της Δεξιάς και η άνοδος της κυβέρνησης Παπανδρέου πυροδοτούν πια ένα εργατικό κίνη- . επεκτείνονται και στα εργοστάσια. τις συνθήκες δουλειάς. Η μεγάλη κινητοποίηση των εργατών του Καρέλα στο Λαύριο το 1964. γΓ αυτό και άμεσα πολιτικοί. αλλά επιθετικό. Πώς να ξεχάσουμε εκείνες τις διαδηλώσεις των Ιουλιανών. Και οι αγώνες τους σφραγίζουν ακριβώς εκείνη την περίοδο ή μάλλον αποτελούν αποφασιστικό στοιχείο εκείνων των αγώνων. Σε συνθήκες πτώσης της ανεργίας. «υπεράσπισης της δουλειάς». απτή στα κέντρα των πόλεων. το ωράριο. σηματοδοτεί την είσοδο του βιομηχανικού προλεταριάτου στον αγώνα. Την εποχή αυτή το κέντρο της Αθήνας είναι ένα απέραντο γιαπί. οι εργαστικοί αγώνες δεν έχουν χαρακτήρα αμυντικό. Οι αγώνες των οικοδόμων είναι άμεσα αντικρατικοί αγώνες. φυσική.. Η φύση της παραγωγής στην οικοδομή είναι τόσο διάσπαρτη ώστε η σύγκρουση έχει σαν αντίπαλο το ίδιο το κράτος. Επιπλέον είναι αγώνες που διεξάγονται στα κέντρα των πόλεων και ιδιαίτερα στο κέντρο της Αθήνας. ακόμα και τις φοιτητικές διαδηλώσεις της εποχής που πέρναγαν από τα μεγάλα γιαπιά. αποτελούν μαζί με τους φοιτητές το «δίδυμο» της δεκαετίας του 60. Αλλά μετά τη βιομηχανική επέκταση που αρχίζει στη δεκαετία του 60 οι αγώνες δεν περιορίζονται μόνο στους οικοδόμους. επί κυβέρνησης Παπανδρέου. οι οικοδόμοι σταμάταγαν τη δουλειά και χειροκροτούσαν. το δίδυμο των Ιουλιανών. όπως στις αρχές της δεκαετίας του 60. φώναζαν συνθήματα ή κατέβαιναν να ενωθούν με τους διαδηλωτές! Η παρουσίατωνοικοδόμωνήτανάμεση. Και η ίδια η σύνθεση και η φύση των οικοδομικών αγώνων βοηθάει σε κάτι τέτοιο. που αντιμετωπίστηκε με στρατό.

Παράλληλα ξεσηκώνονται οι αγρότες. Καθημερινά η Αθήνα διασχίζεται από διαδηλώσεις και απεργούς. ξεκινάνε αγώνες μεγάλης έντασης και πνοής. τρομοκρατίας και αθλιότητας ανατρέπονται βίαια. Η φοιτητική άνοιξη Το σημαντικότερο ίσως στοιχείο της «πολιτιστικής επανάστασης» που περιγράψαμε πιο πάνω είναι η «φοιτητική άνοιξη» που όμοιά της δεν είχε γνωρίσει η Ελλάδα. Η Ελλάδα γνωρίζει μια πρώιμη και πολύ πιο εκρηκτική «μεταπολίτευση». το χαφιέ. τους βιομηχανικούς εργάτες.Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 93 μα που όμοιο του ίσως δεν είχε γνωρίσει η Ελλάδα. τρομαγμένοι οπισθοχωρούν και ανατρέπουν την κυβέρνηση Παπανδρέου. Δυο δεκαετίες καταπίεσης. Το ελληνικό Πανεπιστήμιο γνωρίζει εκείνη την περίοδο την πρώτη του μεγάλη διεύρυνση· από 20 χιλιάδες φοιτητές φτάνει τους 50-60 χιλιάδες. φέρνει την Ελλάδα και το φοιτητικό χώρο από συνθήκες φοβερής υπανάπτυξης στην πρωτοπορία νέων αγώνων. Δίπλα βέβαια στους οικοδόμους. υπάρχουν και οι φοιτητές. τουλάχιστον η μεταπολεμική. που αρχίζει από τα τέλη της δεκαετίας του 50 και φτάνει μέχρι το 1966-67. οι Αμερικάνοι. γεννιέ- . Στη χώρα ποι μέχρι τότε σκιάζονταν από τον ασφαλίτη. τους αγρότες. Την εισβολή των τρακτέρ στα κέντρα των πόλεων. Αυτή η «φοιτητική άνοιξη». το συνδικαλιστικό της Ασφάλειας. που όμως δεν κράτησε πάνω από 18 μήνες. το Παλάτι. Η αστική τάξη. πρωτόγνωρων στις ελληνικές συνθήκες. το κυνήγι και το πέρασμα στο μαυροπίνακα των αριστερών εργατών. Η Ελλάδα του 1964 και του 196S είναι πρώτη χώρα στον κόσμο σε μέρες απεργίας! Το παλιό τοπίο ανατρέπεται άρδην. Οι ελληνικές πόλεις γνωρίζουν για πρώτη φορά μια νέου είδους κινητοποίηση.

Η πλειοψηφία των καθηγητών στις θέσεις-κλειδιά είναι είτε μεταξικοί είτε διορισμένοι στον εμφύλιο. σε συνεργασία με το σπουδαστικό τμήμα της Ασφάλειας. Οι νέες ανάγκες της παραγωγής αλλά και της διαμόρφωσης ενός σύγχρονου κράτους σπρώχνουν στην αναμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ ται το μαζικό Πανεπιστήμιο. Η πίεση για εκσυγχρονισμό είναι τεράστια. τη βελτίωση και τη ριζική αλλαγή της υλικοτεχνικής βάσης. που συχνά ανήκουν και στην ΕΠΟΝ. Τότε το φοιτητικό κίνημα διεκδικεί ταυτόχρονα σε όλα τα επίπεδα. το κόψιμο για συνδικαλισμό είναι καθημερινή πραγματικότητα. επιβάλλανε τον νόμο της τρομοκρατίας μέσα στα Πανεπιστήμια. που ήταν συχνά όχι απλά αναχρονιστικό και απαρχαιωμένο αλλά ανοιχτά φασιστικό και καθαρευουσιάνικο. Ένας από τους βασικότερους αγώνες που οδήγησαν στην πτώση της Δεξιάς είναι ο αγώνας για να δοθεί το 15% του κρατικού προϋπολογισμού στην παιδεία. που οργανώνει τους φοιτη- . την κατάργηση των υποχρεωτικών παρουσιών στις παραδόσεις. Μπάμπαλη. την αλλαγή του περιεχόμενου της εκπαίδευσης. οι Φύσσας. τα πειθαρχικά. το γκρέμισμα της από καθέδρας διδασκαλίας. Ιωαννίδης και άλλοι σημερινοί ήρωες του «νεοφιλελευθερισμού». Η κατάσταση αλλάζει σταδιακά από τα τέλη της δεκαετίας του 50. Οι αποβολές. το περιβόητο Κίνημα του «15%». Μέχρι τη δεκαετία του 60 χρειάζεται πιστοποιητικό νομιμοφροσύνης για να μπορείς να γραφτείς στο Πανεπιστήμιο και οι τραμπούκοι της ΕΚΟΦ. όταν αρχίζει ένα κίνημα με βάση αρχικά το Κυπριακό και το αίτημα της «αυτοδιάθεσης» και που στη συνέχεια ριζώνει στη συνδικαλιστική οργάνωση των φοιτητών. Από τους φοιτητές της νεολαίας της ΕΔΑ.. ξεκινάει η πρώτη συνδικαλιστική οργάνωση των φοιτητών. Έβερτ. Ταυτόχρονα η καθυστερημένη και αναχρονιστική ιδεολογία της Δεξιάς σαρώνεται. τους Καραπαναγιώτη. κλπ. η ΔΕΣΠΑ. Κραβαρίτη.

όχι απλά αντανάκλαση των ταξικών διαχωρισμών αλλά νέα συνιστώσα της ταξικής πάλης. κλπ. Αυτή η πορεία του φοιτητικού κινήματος δε γίνεται εν κενώ. Η κυρίαρχη ιδεολογία είναι η «ανάπτυξη». Περνάμε από το φοιτητικό χώρο.Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 95 τές του Πανεπιστημίου Αθηνών. Αυτές οι ιδεολογικές συνιστώσες δίνουν και τα ιδεολογικά . με τη σύγκρουση με τους Εκοφίτες. Στη Θεσσαλονίκη η ΦΕΑΠΘ τραμπουκοκρατείται. από μια μικρή και συχνά αντιδραστική ελίτ. κλπ. αλλά από το 1964 και μετά η νεολαία της Ένωσης Κέντρου παίρνει το πάνω χέρι. μ ' όλες τις αντιφάσεις της. πρωτοστατούν στην οργάνωση της. Γεννιέται η αριστερή αμφισβήτηση. οι Λαμπράκηδες στη συνέχεια. ο «εκσυγχρονισμός». Η νεολαία της ΕΔΑ. Ταυτόχρονα όμως η νεολαία Λαμπράκη υπερφαλαγγίζεται και από τα αριστερά της. η εισβολή νέων ιδεών και «ακουσμάτων» από το εξωτερικό. η ανατροπή της εξάρτησης. Γεννιέται το σύγχρονο φοιτητικό κίνημα στην Ελλάδα. Και μέσα σ ' όλα αυτά. σε ένα νέο κοινωνικό και πολιτικό υποκείμενο που γνωρίζει τη συνδικαλιστική οργάνωση. Πρόκειται για μια εποχή πλούσια σε αντιπαραθέσεις. Οι φοιτητές. Ή τ α ν πράγματι μια ανεπανάληπτη εποχή. είναι η νοσταλγία για μια εποχή που το φοιτητικό κίνημα γεννιόταν και έσπαγε τους κυματοθραύστες που συναντούσε στο διάβα του. Και μόνο στη δεκαετία 60 η ΕΦΕΕ θα εμφανιστεί σαν το πρώτο συλλογικό συνδικαλιστικό όργανο των φοιτητών. με τη σύγκρουση στο δρόμο. αρχίζουν να μεταβάλλονται σε μια ευρύτερη νεολαιίστικη κατηγορία. Αυτή η νοσταλγία που διαπερνάει σήμερα όλα τα κείμενα των μεσόκοπων της γενιάς του 114 για εκείνη την εποχή. την καθημερινή διεκδίκηση. την πάλη στο δρόμο και τα οδοφράγματα. όπως δείξαμε. απλή «αντανάκλαση» των κοινωνικών αντιθέσεων —όπως οριζόταν από τους «κλασικούς»— στο φοιτητικό χώρο σαν ένα νέο μαζικό χώρο. Οι ιδεολογικές συγκρούσεις εναλλάσσονται με τη διαδήλωση.

Θα έρθει όμως η χούντα να δώσει τη δική της απάντηση. πριν αυτό το κίνημα μπορέσει να εξελιχθεί. ακριβώς γιατί αυτά τα αιτήματα αποτελούσαν τότε αιτήματα πραγματικής πάλης. έχει ένα συγκεκριμένο. από το 1964-1965 ο «αριστερισμός» αρχίζει να ξαπλώνεται ανάμεσα στους φοιτητές. Πάντως. Μπορούσαν ταυτόχρονα να συνδυάζονται με προβληματικές που ξεπερνούσαν τον εκσυγχρονισμό και στόχευαν στην ανατροπή.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ όρια αυτού του φοιτητικού κινήματος. Ταυτόχρονα όμως. Το καθεστώς της Ζυρίχης τινάζεται στον αέρα. μέσα σε ένα πλαίσιο όπου η σύγκρουση με το Παλάτι. Εξάλλου από το 1965 και μετά οι αριστερές τάσεις δυναμώνουν και τείνουν να κεντράρουν στην ανάγκη ενός ιδεολογικού βαθέματος του κινήματος. δύσκολα ενσωματώσιμα. Στο εσωτερικό πεδίο.. απτό και πραγματικό περιεχόμενο. η «αντιμπεριαλιστική» και «αντικαπιταλιστική» κριτική αρχίζει να ξεπροβάλλει πίσω από την απλή αναφορά στη δημοκρατία και τον εκσυγχρονισμό. με τη Δεξιά. τη στρατοκρατία. μπορούσαν άμεσα να συνδυάζοναι με ανατρεπτικές πρακτικές και να διεκδικούνται στο πεζοδρόμιο.. Μετά το 1965 δε θα υπάρξει πια «γενιά του 114». και πάνω α π ' όλα το Κυπριακό. που έρχεται να εξαντληθεί στα μεταπολιτευτικά π λ α ί σ π μέσα από μια ενσωμάτωση στην ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό. Η λειτουργία του πυροδότη •Παράλληλα με τις εσωτερικές ταξικές αντιθέσεις κινητοποιούνται και οι αντίστοιχες εξωτερικές. φυσικά με μεγαλύτερο βάρος στις «μ-λ» απόψεις και με αναφορά στην Κίνα. τα αιτήματα θα τείνουν να γίνουν πιο ριζοσπαστικά και οι Λαμπράκηδες θ ' αρχίσουν να υπερφαλαγγίζονται από τα αριστερά τους. Ό λ α αυτά μέσα στο πλαίσιο της εποχής. Η τρίχρονη λειτουργία του κυπριακού «κράτους» έδειξε πόσο αγεφύρωτη είναι η .

μετά από διαδοχικές επεξεργασίες. με τον Γρίβα επικεφαλής. Οι κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας φτάνουν τελικά σε μια αρχική συμφωνία κάτω από πίεση των Αμερικάνων που δεν έχουν καμιά διάθεση να δυναμιτίσουν την νοτιο-ανατολική πτέρυγα του NATO και επιθυμούν μια «σταθερή» λύση. Απέναντι στην εόραίωση του Ζυριχιακού κράτους αντιδράει μόνο μια μερίδα των παλιών «ενωτικών». έδειξε πως το κράτος τη Ζυρίχης είναι ένα τεχνητό κατασκεύασμα που δεν έχει προοπτικές επιβίωσης. που αποδέχεται έμμεσα αλλά σαφώς τη βιωσιμότητα του Κυπριακού κράτους σαν αυτόνομου κράτους και που προσπαθεί να την κατοχυρώσει πίσω από μια τυπική αναφορά στην «ελληνικότητα». που προσπαθεί να προκαλέσει μια σύγκρουση με τους Τουρκοκύπριους και να ανατρέψει τους συσχετισμούς της Ζυρίχης. Αντίθετοι . που προτιμάει βέβαια μια «ανεξάρτητη» Κύπρο από μια Κύπρο ενταγμένη στη νατοϊκή Ελλάδα. Αρχίζει η εσωτερική αντιπαράθεση στην Κύπρο. μια πτέρυγα που δεν επιζητεί πια την ένωση με την Ελλάδα. Μια πτέρυγα που παύει να θεωρεί πια τη συμφωνία της Ζυρίχης σαν ένα απλό τακτικό βήμα προς την πολυπόθητη αυτοδιάθεση. αποστολή ελληνικού στρατού στο ύψος της μεραρχίας και ενεργό παρέμβαση των Αμερικάνων.Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 97 αντίθεση ανάμεσα στην τουρκοκυπριακή μειοψηφία και τη συντριπτική ελληνική πλειοψηφία. με ταυτόχρονη παραχώρηση στους Τούρκους μιας νοικιασμένης βάσης στην Καρπασία και πιθανά την παραχώρηση του Καστελόριζου. Ταυτόχρονα στην Κύπρο αναπτύσσεται κιόλας. αντιπαράθεση που φτάνει μέχρι τον βομβαρδισμό ελληνικών χωριών από την τούρκικη αεροπορία. καταλήγει σε ένα σχήμα ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα. Τότε διαμορφώνεται το περίφημο σχέδιο « Ατσεσον» που. Αυτή η πολιτική ευνοείται και από τη Ρωσία. γύρω από τον Μακάριο και το νεοδημιουργημένο κρατικό μηχανισμό. γύρω από μια μερίδα της αστικής τάξης και την παντοδύναμη εκλησία.

Ο ατλαντισμός αρχίζει να εξασθενεί σε όφελος του ευρω- . αρχίζει να αλλάζει χρώμα. Έ τ σ ι τα πράγματα στην Ελλάδα αλλάζουν. Ταυτόχρονα και ο ίδιος ο Παπανδρέου. Αυτή η κίνηση για αποτίναξη της αμερικάνικης εξάρτησης που βαθαίνει μέσα στη λαϊκή συνείδηση δεν είναι μόνο συνέπεια του Κυπριακού και της ύφεσης στο διεθνές πεδίο. ο μεγάλος πυροδότης των πολιτικών εξελίξεων σε όλη την μεταπολεμική ιστορία μας.. Η τούρκικη κυβέρνηση. Οι Κεντρώοι μετακινούνται σταδιακά σε αντιαμερικάνικες θέσεις. που το είχε δεχτεί.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ είναι βέβαια οι Αγγλοι που βλέπουν πως θα χάσουν τις βάσεις τους. που μεταβάλλεται σταδιακά στον πρώτο εταίρο της ελληνικής οικονομίας. Την ίδια θέση από τη δική τους πλευρά έχουν και οι Ρώσοι που κινητοποιούν στην Ελλάδα και στην Κύπρο την Αριστερά ενάντια στο «ξεπούλημα» του σχεδίου Άτσεσον. αδράχνει κάθε ευκαιρία για να το σαμποτάρει. Το σχέδιο Μάρσαλ έχει τελειώσει. προσεγγίζει στην Δυτική Ευρώπη. ο Μακάριος και η δεμένη με τα αγγλικά συμφέροντα κυπριακή εμπορική και μεταπρατική αστική τάξη. Η Ελλάδα. ο ψυχρός πόλεμος έχει εξασθενήσει και η απειλή της αριστεράς έχει περιοριστεί πια στα μάτια των παλιών αντικομμουνιστών. Εκφράζει βαθύτερες τάσεις της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας. παρεμβαίνει και πάλι. υπαναχωρεί και αρνείται στη Νέα Υόρκη να καμφθεί στις πιέσεις του Τζόνσον. γεννιέται ο σύγχρονος αντιαμερικανισμός! Η Ελλάδα που εκτός από την αριστερά ήταν φιλοαμερικάνικη στην πλειοψηφία της μέχρι το 1960 περίπου. Η Κύπρος. Η «φιλοτουρκική» στάση της Αμερικής και η υποστήριξη από πλευρά τους του Παλατιού σπρώχνει σε μετακινήσεις μεγάλης κλίμακας. μέσα από τη βιομηχανική και γενικότερη οικονομική της ανάπτυξη. που είχε δεχτεί το σχέδιο Ατσεσον μόνο κάτω από τις πιέσεις των Αμερικάνων. μια και το σχέδιο Ατσεσον ταυτίζεται πια μέσα στη λαϊκή συνείδηση με ένα νέο «ξεπούλημα» της Κύπρου.

ΕΠΕΚ. τον Πλαστήρα. κλπ. το παλιό Κέντρο — Φιλελεύθεροι. Σπρώχνουν τότε στην ανασυγκρότηση και ενοποίηση του παλιού Κέντρου. Η αποτυχία της αριστεράς και το «νέο» Κέντρο Ό π ω ς τονίσαμε παραπάνω η μεγάλη άνοδος της Αριστεράς στις εκλογές του 1958 αποτέλεσε το σήμα κινδύνου για τους Αμερικάνους και την αστική τάξη. είναι πια τόσο ξεζουμισμένοι ώστε παραμερίζονται από τα αφεντικά τους και μπαίνουν στο περιθώριο. και όχι πια ενός προτεκτοράτου. Ό μ ω ς η κίνηση μόλις αρχίζει. και οι Αμερικάνοι στη συνέχεια.Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 99 παϊσμοΰ. και θα συνεχιστεί με τον Σοφούλη. Τον εμφύλιο και τη σύγκρουση με την Αριστερά τον ανέλαβαν κύρια οι Κεντρώοι και Κεντρογενείς. δεν ευνοούσαν κυβερνήσεις της Δεξιάς που ήταν πολύ σφιχτά και πρόσφατα δεμένες με τα Τάγματα Ασφαλείας. για το Παλάτι. Δεν πρέπει εξάλλου να ξεχνάμε ότι ο . το δοσιλογισμό. Πράγματι μέχρι το 1952. είκοσι χρόνια μετά. που είχε περάσει σε παρακμή. Οι "Αγγλοι. Σοφούλης. τον Ζέρβα. Ο εμφύλιος θα αρχίσει το Δεκέμβρη με το τσιράκι του Σκόμπυ. όπως ήταν στη δεκαετία του SO. Μετά το τέλος του εμφύλιου. Παπανδρέου. Αρχίζει η μεγάλη στροφή που θα οδηγήσει την Ελλάδα. τη συνεργασία με τον καταχτητή. ενός μικρού εταίρου. Παπανδρέου.Βενιζέλος κλπ — αποτέλεσε την κύρια δύναμη που έφερε σε πέρας τον εμφύλιο και την επανεπιβεβαίωση της καθεστηκυίας τάξης μετά τη μεγάλη κρίση της δεκαετίας του 40. σε σχέσεις με την Αμερική παρόμοιες με εκείνες της Δυτικής Ευρώπης. ενώ ένας μεγάλος αριθμός από κεντρώους πολιτευτές περνάει με τη Δεξιά. Πλαστήρας.

εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. κλπ. περιορισμό της δύναμης του Παλατιού. η επιτυχία τους σ * αυτό το εγχείρημα ήταν τελικά πύρρεια. άνοδο της αγοραστικής δυνατότητας των μαζών.. αλλαγή στους ταξικούς συσχετισμούς. Μπορεί το Παλάτι και οι Αμερικάνοι να απόφυγαν τον κίνδυνο της παραδοσιακής αριστεράς μέσα από την ανασυγκρότηση του Κέντρου. ανέτρεψε την πολιτική ισορροπία στην Ελλάδα. ώστε να προσφέρουν μια νέα δυνατότητα εναλλαγής στις μάζες που έχουν αρχίσει να αντιδρούν απέναντι στην πολιτική της Δεξιάς. Γιατί η οικοδόμηση ενός κόμματος που κατόρθωσε να εκφράσει ένα μεγάλο ποσοστό των παλιών εαμογενών μαζών και να περιορίσει τη δεξιά στο 35% του 1964 και του 1981. κλπ. Γιατί υποχρέωσε τους παλιούς και φθαρμένους πολιτικούς του Κέντρου να μεταβληθούν σε όργανο μιας μεταρρύθμισης που σήμαινε τεράστιες αλλαγές για την Ελλάδα. Το Κέντρο και στη συνέχεια το ΠΑΣΟΚ ανέλαβαν να . σήμαινε απομάκρυνση από την αμερικάνικη ηγεμονία. Ανοίγεται ο δρόμος για την άνοδο της Αριστεράς που με τη μορφή της ΕΔΑ φτάνει όπως είπαμε στο 25% στις εκλογές του 1958. Οι Αμερικάνοι και το Παλάτι δε διστάζουν λοιπόν να ωθήσουν σε μια διαδικασία ενοποίησης του παλιού Κέντρου. Το Κέντρο περνάει στην ανυποληψία και τον κατακερματισμό μέσα σε εμφύλιες διαμάχες και συγκρούσεις των κεντρώων κομματαρχών. ενώ ο Αβέρωφ ήταν παλιό μέλος του κόμματος των Φιλελευθέρων.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ ζονγκλέρ Γεώργιος Παπανδρέου εκλέγεται με τον Συναγερμό το 1952. αποδυνάμωση του φασιστικού και ατλαντικού στρατού. δεν μπορούσαν όμως να φανταστούν ότι άνοιγαν μια διαδικασία που θα την πλήρωναν ακριβά στη συνέχεια και που είκοσι χρόνια αργότερα θα είχε σαν συνέπεια την αντικατάστασ η του Κέντρου από ένα σοσιαλιστικό κόμμα βγαλμένο μέσα από τα σπλάχνα αυτού του παλιού κέντρου. όπως συμβαίνει συχνά στην ιστορία. Ό μως. καταστροφή του παλιού δοσιλογικού «κατεστημένου».

Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η ΙΟΙ φέρουν σε πέρας τα οράματα της παραδοσιακής Αριστεράς. «απαγορευμένους». όπου ψήφισαν τα δέντρα και οι πεθαμένοι. η αντίθεση του αναγεννημένου Κέντρου με τη Δεξιά τείνει να αποκτήσει νέα χαρακτηριστικά. ενώ οι αριστεροί θα είναι οι νεροκουβαλητές και τα θύματα. Τελικά όλα παίχτηκαν το 1961. Η ιστορία παίζει παράξενα παιχνίδια. τουλάχι- . να μεταβληθεί σε αντίθεση «προοδευτικών» — «αντιδραστικών» και έτσι να εγκλωβίσει και την παραδοσιακή αριστερά που μεταβάλλεται απλά στην αριστερή πτέρυγα του «προοδευτικού» στρατόπεδου. από τη δεκαετία του 60 και μετά τα πράγματα αντιστρέφονται. Ά ρ χ ι σ ε ο «ανένδοτος αγώνας» του «Γέρου». στις ανεπανάληπτες εκλογές του 1961. νομούς (η προσπέλαση σ ' αυτούς απαιτούσε άδεια από το φρουραρχείο!) Μετά από αυτές τις εκλογές η ΕΔΑ περιορίστηκε σε απλές διαμαρτυρίες και το Κέντρο άδραξε την ευκαιρία. όπου τα TEA εξορμούσαν με τα όπλα και οι βουλευτές της ΕΔΑ δεν μπορούσαν να κάνουν προεκλογική εκστρατεία στους παραμεθόριους. που συνέχιζε να αποτελεί την ραχοκοκαλιά της και να την καθοδηγεί. Τα πράγματα έχουν πια παιχτεί. εκλογές «βίας και νοθείας». Τον αγώνα ενάντια στη Δεξιά θα τον αναλάβει πολιτικά το Κέντρο και ο «Γέρος». Ενώ μετά τη δεκαετία του 40 οι παραδοσιακές αντιθέσεις ανάμεσα στα αστικά κόμματα υποχωρούν μπρος στην αντίθεσή τους συνολικά με το ΚΚΕ. Η ΕΔΑ. Φυσικά η ίδια η παραδοσιακή Αριστερά μπήκε σε μια μακρόχρονη και περίεργη κρίση «περικύκλωσης» και ξεπεράσματος της απ* αυτό το νέο «Κέντρο» Η ΕΔΑ και το ΚΚΕ. κουβαλώντας και το κόμπλεξ του ηττημένου. Από τότε. αλλά μεταβάλλεται σύντομα σε ουρά του Παπανδρέου και του Κέντρου. δεν κατορθώνει να μπει μπροστά στην αντιπαράθεση της ελληνικής κοινωνίας. μεταβάλλονται σταδιακά σε δευτερεύοντα πόλο της αντίθεσης. όπου κάλπες έκαναν φτερά και υπήρξαν ακόμα και νεκροί αριστεροί.

12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ στον οι μισοί αριστεροί και εαμογενείς ψηφοφόροι μεταναστεύουν μόνιμα πια στο Κέντρο και αργότερα στο ΠΑΣΟΚ. Στην ίδια την κοινοβουλευτική ομάδα ξεχωρίζουν πια οι «ριζοσπάστες» —με επικεφαλής τον Ανδρέα— από τη δεξιά πτέρυγα που θα αποτελέσει τη βάση της αποστασίας. Οι αντιθέσεις εκρήγνυνται Τελικά η Ένωση Κέντρου με την άνοδο της στην εξουσία δεν κατόρθωσε να προωθήσει ένα σενάριο απλού εκσυγχρονισμού του καθεστώτος. έχει κιόλας δημιουργηθεί η βάση. Η νεολαία του. πορεία που θα ολοκληρωθεί με την έλευση της χούντας. ιδιαίτερα μετά το 1965. τραβάει σταδιακά. τον παλιό «εαμικό» Τσιριμώκο. κλπ.. Να λοιπόν πού οδήγησε ο «έξυπνος ελιγμός» των Αμερικάνων και του Παλατιού. Στριμωγμένη ανάμεσα στη λαϊκή κινητοποίηση και το «κατεστημένο». η ΕΔΗΝ. επιταχύνεται. αλλά και του μεγαλύτερου μέρους του κόμματος. Και σύντομα η ανάληψη αυτού του νέου ρόλου από το παλιό Κέντρο άρχισε να μεταλλάσει κι αυτό το ίδιο το κόμμα του Κέντρου. προς τα αριστερά. Μέσα από τη συγκόλληση των αποτυχημένων πολιτικών του παλιού Κέντρου γεννήθηκε ένα «νέο» Κέντρο που ανέλαβε να εκφράσει τις νέες δυναμικότητες και πραγματικότητες τη'ς ελληνικής κοινωνίας. αρχίζει να ορίζεται όλο και περισσότερο σαν σοσιαλιστική. η Έ ν ω σ η Κέντρου γίνεται κομμάτια στο εσωτερικό της και σπρώχνεται στην αντιπαράθεση . όσο περισσότερο ξαπλώνονταν οι απόψεις της τόσο περιοριζόταν ο πολιτικός της ρόλος. Ό σ ο για την παραδοσιακή αριστερά. τους Μητσοτάκη. Στεφανόπουλο. Είναι προφανές ότι μετά το 1965 η ριζοσπαστικοποίηση της βάσης. ο πυρήνας του μελλοντικού ΠΑΣΟΚ.

Πολύ σύντομα οι ίδιοι οι υποστηρικτές του Παπανδρέου τον εγκαταλείπουν και το Παλάτι προκαλεί ανοιχτά την κυβέρνηση σε παραίτηση. οι κινητοποιήσεις των αγροτών. να επιβληθεί λιτότητα. αντίθετα σπρώχνεται α π ' αυτή. ακριβώς γιατί δεν μπορεί να ελέγξει την λαϊκή κίνηση.Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 103 με το Παλάτι και τους Αμερικάνους. την αστική τάξη. Οι εργατικοί αγώνες. αντίθετα σπρώχνει το ίδιο το Κέντρο προς τα αριστερά. Το σύνθημα «πάρ' τη μάνα σου και μπρος. τους Αμερικάνους. Το φιλελεύθερο πείραμα του «κατεστημένου» αποδείχνεται αδιέξοδο. και «καθεστωτικό» στις ελληνικές συνθήκες σημαίνει πολλά ακόμα. το «καθεστωτικό» έχει μπει αντικειμενικά. οι λαϊκές και εργατικές κινητοποιήσεις βάζουν αιτήματα που το ξεπερνούν. Το Κέντρο αποδείχνεται επικίνδυνο για το Παλάτι. αλλά η φοβερότερη λαϊκή κινητοποίηση στην ελληνική ιστορία. Η κατάκτηση κάποιων στοιχειωδών ελευθεριών και η καθαίρεση της Μακρικής ηγεσίας της ΓΣΕΕ επιτρέπουν μια πρωτοφανή επέκταση των εργατικών αγώνων που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει ούτε η καταστολή ούτε οι υποσχέσεις. όπως γράφει στην Καθημερινή η αφιονισμένη Ελενίτσα! Έ ν α κομμάτι των πολιτευτών του κέντρου ακούει τη φωνή του κυρίου του. «για να ξαναγυρίσει το πεζοδρόμιο στα υπόγεια και να πάψουν οι Λαμπράκισσες με τις μαύρες κάλτσες να παρασύρους τους εθνικόφρονες φαντάρους». Τώρα πια η τομή έχει γίνει πραγματικότητα. οι φοιτητικές διαδηλώσεις και το Κυπριακό αποδείχνουν στην αστική τάξη πως δεν είναι δυνατό η μεταρρύθμιση να μείνει μόνο στα πλαίσια ενός απλού εξωραϊσμού του καθεστώτος. σημαίνει το ζήτημα του στρατού και της εξάρτησης. για να «λυθεί» το Κυπριακό. και να ξαναγυρίσουν οι μάζες στα σπίτια τους. δε σε θέλει ο λαός» κυριαρχεί στις «70 μέρες του Ιούλη»' παρά τους πυροσβέστες της ΕΔΑ και του Κέντρου. δεν επιτρέπει την αποσύνθεση του Κέντρου. εκτός από την Αντίσταση και την Κατοχή. σημαίνει κράτος της Δεξιάς και .

αφού πρώτα οι μάζες ε ί χ α ν χάσει πια την εμπιστοσύνη στις δυνάμεις τους και ήταν σχετικά κουρασμένες από τ η ν αδυναμία των κομμάτων. Ο Ιούλης του'65 παίρνει έτσι την πραγματική του σημασία και αναδείχνεται σαν το τέλος της παλιάς αντιπαράθεσης που είχε σφραγιστεί με τον εμφύλιο και την ήττα της αριστεράς. που ξεκινούσε από την άκρα αριστερά και έφθανε μέχρι αυτό το νέο «Κέντρο». Έ τ σ ι η επιλογή της σ τ ι γ μ ή ς για το πραξικόπημα ήταν η πιο σωστή για τη Δεξιά. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η χούντα ήρθε 20 μήνες μετά τον Ιούλη. ένα μέτωπο που αντικειμενικά θα διαμορφώσει τα σημεία της πολιτικής αντιπαράθεσης για μια εικοσαετία και θα οδηγηθεί στην εξουσία το 1981. τις προβληματικές. η χούντα της 21ης Απριλίου μπόρεσε να επιβληθεί τ ό σ ο εύκολα. σφυρηλατήθηκε ένα νέο μέτωπο.. τη σύγκρουση προόδου και συντήρησης. Είναι όμως φανερό πως η βέβαιη συντριβή της δεξιάς των αποστατών και πάνω α π ' όλα του Παλατιού και των Αμερικάνων στις εκλογές του Μάη θα άνοιγε μια νέα περίοδο αντιπαράθεσης και μάλιστα σε ανώτερη κλίμακα. που θα εξελιχτεί στη συνέχεια σε αντιπαράθεση «αστικού» και «σοσιαλιστικού» στρατόπεδου.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ μια δοσμένη μορφή κατασταλτικής κυριαρχίας πάνω στις μάζες.* «Ιουλιανό» και Μεταπολίτευση Στον Ιούλη του 1965 θα βρει κανένας όλα τα συνθήματα. σε μια στιγμή κούρασης των μαζών και πριν από τη νέα σ τ ρ ο φ ή που θα ανοιγόταν με τις εκλογές. εύλογα τίθεται το ερώτημα πώς. τις ταξικές συμμαχίες που αποτελούν το «σοσιαλιστικό κατεστημένο» του σήμερα. μετά α π ' αυτή την έξαρση των Ιουλιανών. που αποτέλεσαν τη βάση της αντιχουντικής • Ω σ τ ό σ ο . . Εκεί. Ο Ιούλης του'65 σήμαινε το οριστικό τέλος της αντιπαράθεσης εθνικοφρόνων και κομμουνιστών και τη μετάθεση της αντίθεσης σε ένα νέο πεδίο. σ ' αυτές τις μέρες του Ιούλη.

ο στρατός είχε κυριολεκτικά διαλυθεί από την ήττα του στην Κύπρο. επαναστατικό θα λέγαμε. ΓΓ αυτό και το κατεστημένο έβαλε μπροστά τα μεγάλα μέσα. Το 1965 δεν ήταν το 1974.κλπ. τους εργάτες. δηλαδή μιας περιόδου αλλεπάλληλων ανατροπών που οδηγούσαν αναπόφευκτα στο άνοιγμα μιας επαναστατικής κρίσης. Γιατί αφενός μεν ήταν κυριολεκτικά ανεξέλεγκτη. Την περίοδο όμως που ανοίγεται με τον Ιούλη του 1965 η ανατροπή της παλιάς τάξης πραγμάτων είχε αντικειμενικά έναν επαναστατικό χαρακτήρα και άνοιγε προφανώς μια διαδικασία «διαρκούς επανάστασης».Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 105 συμμαχίας. μια και οι οργανωμένες δυνάμεις των κομμάτων ήταν τότε ελάχιστες —δεν υπάρχει καμιά σύγκριση με το σήμερα—και αφετέρου γιατί οι εχθροί αυτού του κινήματος ήταν τότε παντοδύναμοι. οι Αμερικάνοι έκαναν τον ψόφιο κοριό και η Δεξιά πραγματοποιούσε το εκσυγχρονιστικό της άλμα για να διαχωριστεί από τη χούντα. έγινε με την ψήφο και την οργάνωση στα κόμματα και τα συνδικάτα. τους φοιτητές τους αγρότες και του νεόκοπους τεχνοκράτες που αποτέλεσαν κι εξακολουθούν οριακά να αποτελούν το μπλόκ της «αλλαγής». η κατάσταση είχε ένα χαρακτήρα πραγματικά εκρηκτικό. Ουσιαστικά η μεταπολιτευτική αλλαγή έγινε σχεδόν χωρίς σύγκρουση. του Πολυτεχνείου. Γιατί οι μύτες είχαν ήδη ανοίξει σ* όλη την προηγούμενη περίοδο! ΓΓ αυτό οι άκαπνοι βρέθηκαν στην εξουσία πατώντας στους-αγώνες που κάποιοι άλλοι είχαν κάνει παλιότερα. τις εσωτερικές του αντιφάσεις και αντιθέσεις. Το 1974 το Παλάτι είχε ήδη διωχτεί από την χούντα. Η οργάνωση και η ψήφος αντικατάστησαν την λαϊκή σύγκρουση και το οδόφραγμα. Εκεί θα συναντήσει κανείς αυτές τις ταξικές συμμαχίες ανάμεσα στα μικροαστικά στρώματα. Το 1965 το βασιλικό . με αποτέλεσμα το φρούτο της εξουσίας να πέσει ήσυχα-ήσυχα στα χέρια της «αλλαγής» χωρίς να ανοίξει μύτη. Και παρά την αντιφατικότητα αυτού του μπλοκ.

τους στρατοδίκες. Το παλιό καθεστώς αποπειρώταν να ανακόψει τη διαδικασία της κοινωνικής ανατροπής της παλιάς τάξης πραγμάτων. Ανέσυρε τους βασανιστές της Μακρονήσου. μια φυσιογνωμία ατομισμού. ούτε αποδείχτηκε στη συνέχεια. Το ίδιο και οι φοιτητές. Αυτή ήταν πια η κατάντια της εθνικοφροσύνης. Αυτό το καταπληκτικό υποκείμενο του 1965 είχε εξαφανιστεί για πάντα. Τα 7 1/2 χρόνια της δικτατορίας σύντριψαν το φοβερό λαϊκό κίνημα του'65 που βρισκόταν σε εξέλιξη και όταν ήρθε η μεταπολίτευση τα πράγματα ήταν πια διαφορετικά. Η χούντα. τους δοσίλογους. μια φυσιογνωμία «φίλαθλου». Οι εκλογές του 1967 που θα οδηγούσαν σε σάρωμα της Δεξιάς και των αποστατών θα αποτελούσαν αντικειμενικά ένα δημοψήφισμα ενάντια στο Παλάτι. δεν ήταν τελικά.. που το 1965-67 παρουσίαζαν παρόμοια χαρακτηριστικά με τους ομόλογούς τους της δυτικής . Μέσα από τη χούντα διαμορφώθηκε μια νέα φυσιογνωμία του ελληνικού λαού. «βλακεία» έστω και αν σήμερα πληρώνεται ακριβά από τους πρωτεργάτες της. ΓΓ αυτό έβγαλε στην επιφάνεια όλα τα αποθέματα χτηνωδίας και χυδαιότητας που διέθετε. δεν ήταν πια παρά κάποιοι «υψηλόμισθοι» καταναλωτές σκυλάδικων και τα μικροϊδιοκτητικά λαϊκά στρώματα του 1965. όταν αποδείχτηκε ότι το κίνημα όχι μόνο δεν υποχωρούσε αλλά με τις εκλογές θα πραγματοποιούσε ένα νέο ποιοτικό άλμα. Για το καθεστώς λειτούργησε σωτήρια. που αποτελούσαν τηνεαμογενή μάζα.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ πραξικόπημα και TQ 1967. παρ' όλη την χυδαιότητά της. Οι οικοδόμοι του 1965. καταναλωτισμού. με τη δικτατορία της 21ης Απρίλη. τους χαφιέδες επαρχιακούς δικηγόρους και πράκτορες της ΣΙΑ και τους έβαλε στην κυβέρνηση. ο εργάτης-μάζα με τις επαναστατικές απόψεις. τους Αμερικάνους και την ίδια την αστική ομαλότητα. είχαν μεταβληθεί σε καλοφαγωμένους και καταναλωτικούς μικροαστούληδες.

Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 107 Ευρώπης. Στη μεταπολίτευση. ο σοσιαλισμός είναι μια ανέξοδη και εν πολλοίς αποδοτική ιδεολογία και το νέο κατεστημέ- . περνώντας μέσα από -ρς συμπληγάδες της χούντας και του αντιχουντικού αγώνα. Οι εφημερίδες γίνονται σοσιαλιστικές. μετά την μεταπολίτευση θα μετακινηθούν προς την ΚΝΕ σε αντίθεση με το φοιτητικό κίνημα της Ευρώπης και θα μεταβληθούν σε «χρυσή νεολαία» του μεταπολιτευτικού καθεστώτος. Εκείνο το κίνημα που για 70 μέρες αψηφούσε την αστυνομία και τους πυροσβέστες των κομμάτων έγινε πια αδιανόητο στις νέες συνθήκες. Η αντεπανάσταση σταματάει κάποια επαναστατική διαδικασία και στη συνέχεια. αφού όμως βγάλει το άμεσο υποκείμενο από το προσκήνιο! Ενώ το 1965 είναι η εποχή που ο ριζοσπαστισμός των μαζών πυροδοτείται από τα κάτω. από τα κόμματα και όχι μέσα από την διαδικασία που είχε ανοίξει το 65 μέσα από την άμεση λαϊκή αντιπαράθεση. ακόμα και ο Καραμανλής. ελέγχουν αυτό το ριζοσπαστισμό και τον μεταβάλλουν σε κομματική δύναμη και ένταξη. από τις δυνάμεις του ίδιου του λαϊκού κινήματος. αφού τσακίσει τις επαναστατικές δυνάμεις. μετά τη μεταπολίτευση ο νέος ριζοσπαστισμός ελέγχεται και καναλιζάρεται από τα πάνω. το ΚΚΕ. πραγματοποιεί εν πολλοίς το πρόγραμμα του κινήματος. ακόμα και των φιλολαϊκών κομμάτων. και προσκρούει στην αντίδραση του «συστήματος». δεν γνώρισαν μια αντίστοιχη εξέλιξη αλλά. Και ναι μεν τα αιτήματα εκείνου του κινήματος στη συντριπτική τους πλειοψηφία πραγματώθηκαν μετά τη μεταπολίτευση. αλλά πραγματοποιήθηκαν με τρόπο «δοτό». Γι' αυτό και στις νέες συνθήκες οι πραγματικές αλλαγές που γίνονται στη ζωή των μαζών δεν εκφράζονται μέσα από ένα επαναστατικό κίνημα αλλά έρχονται μέσα από την «επαναστατικοποίηση» του «κατεστημένου». ο Ανδρέας. από τα πάνω. Έτσι συνέβη αυτό που τόσες φορές έχει γίνει στην ιστορία. Αυτή η φοβερή λαϊκή διαθεσιμότητα που είχε το κίνημα του 1965 χάθηκε για πάντα.

που γνώριζαν προβλήματα βιοπορισμού και αποκλεισμού.πέτυχε να σπάσει την επαναστατική δυναμική του κινήματος του 1965. μέσα από τη λαϊκή κίνηση.. Κοιτάζοντας τώρα 20 χρόνια πίσω μπορούμε να έχουμε μια σφαιρική εικόνα της εξέλιξης. και η μείωση των ωρών δουλειάς από 48 σε 40 έγινε μέσα από την προσαρμογή στο καθεστώς της . Από τη μια την ολοκλήρωση των αιτημάτων του 1965. Η ζωή των λαϊκών μαζών άλλαξε. Η δυναμική που άνοιξε το 1965 ήρθε να εκφραστεί μετά τη μεταπολίτευση με τη μεγάλη μεταρρύθμιση που διαπέρασε για δέκα χρόνια την ελληνική κοινωνία. Η χούντα λοιπόν πέτυχε. της αλλαγής του συσχετισμού δύναμης ανάμεσα στις λαϊκές τάξεις και την ολιγαρχία. την τηλεόραση και το εθνικό θέατρο. Οι παλιοί φουκαράδες δημοσιογράφοι του 1965 που ψωμολυσσούσαν γίνονται οι καλοπληρωμένοι κηφήνες του σήμερα. Εκείνο βέβαια που δεν έγινε ήταν πως το 1965 δεν μπόρεσε να πραγματοποιήσει άμεσα. της αποπομπής του Παλατιού. Το πρόγραμμά του νίκησε. Ό λ α αυτά έγιναν πράξη. ο στρατός κλείστηκε στους στρατώνες μετά την ήττα του στην Κύπρο. την απόσταση από τους Αμερικάνους την πήρε ο ίδιος ο Καραμανλής. Δεν πέτυχε βέβαια —και γ ι ' αυτό οι πρωτεργάτες της βρίσκονται στη φυλακή— να εμποδίσει την πραγματοποίηση με μεταρρυθμιστικό τρόπο και από τα πάνω των αιτημάτων εκείνου του κινήματος.12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ νο της Ελλάδαςείναι ένα σοσιαλιστικό κατεστημένο. αυτά τα αιτήματα! Το Παλάτι διώχτηκε από τη χούντα. Μιας εξέλιξης που ήταν αντιφατική. ενώ η αφόρητη πολυθεσία τους τους κάνει να μοιάζουν με καλοφαγωμένα χταπόδια που απομυζούν από παντού. των αιτημάτων της δημοκρατίας. Μ ' αυτή την έννοια ο μεγάλος αγώνας του 1965 δεν πήγε χαμένος. του ξεδοντιάσματος των στρατοκρατών. οι αριστεροί διανοούμενοι. ' Αλλωστε αυτό το τελευταίο ήταν αδύνατο. σήμερα καθορίζουν τα σχολικά προγράμματα. τη μείωση της εξάρτησης από την Αμερική.

Μια στιγμή που άνοιξε τη νέα διαδικασία μιας ταξικής σύγκρουσης με νέους όρους. τα Ιουλιανά παραμένουν θα έλεγε κανείς μια μεγάλη στιγμή. Με τη διαδικασία που άρχισε στη δεκαετία του 60 τα αιτήματα που έβαλε η αριστερά στη δεκαετία του 40 τείνουν να απορροφηθούν από το στρατόπεδο του αστικού εκσυγχρονισμού και να διαμορφωθεί ένα νέο στρατόπεδο. τα κόμματα και το σύστημα βρίσκονταν πίσω από την κίνηση των μαζών.συντη ρητικών» του αστικού στρατοπέδου. αυτό που με σύγχρονους όρους θα ονομάζαμε στρατόπεδο της αλλαγής. δέκα χρόνια μετά ήταν πια ικανά να οδηγήσουν τη μεγάλη μεταρρύθμιση. μιας ταξικής σύγκρουσης όπου η παλιά αντίθεση αριστεράς-δεξιάς ενσωματώνεται σιγά-σιγά στην αντίθεση « προοδευτικών .Μ Ε Τ Α ΕΙΚΟΣΙ Ε Τ Η 109 ΕΟΚ! Και αυτός ο τρόπος εκπλήρωσης του «προγράμματος» του I96S δεν επέτρεψε τη διαμόρφωση επαναστατικών δυνάμεων που θα ήθελαν να οδηγήσουν τη διαδικασία πιο πέρα. σε μια επαναστατική ανατροπή με μεγαλύτερο βάθος. Στα Ιουλιανό η πρωτοβουλία . όπως είχαμε πει. Ακόμα και η ΕΔΑ ήταν εντελώς ανίκανη να ελέγξει τα πράγματα. μετά τη μεταπολίτευση. έχοντας υποτάξει τις μάζες σε υποδεέστερη θέση. μια επαναστατική στιγμή στη σαραντάχρονη μεταπολεμική ιστορία της Ελλάδας. ενώ αντίστροφα το 1965. Αντίθετα. απλά τα παρακολουθούσε. Γι' αυτό οι επαναστατικές δυνάμεις ηττήθηκαν ενώ το «πρόγραμμα» κέρδισε! Είκοσι χρόνια μετά. είχε φτιαχτεί σαν κόμμα κάτω από τις ευλογίες των Αμερικάνων. η Δεξιά μιλούσε ακόμα τη γλώσσα του εμφύλιου και έστηνε συνομωσίες. Το Κέντρο. τα κόμματα και το σύστημα εμφανίζονται εντελώς ανανεωμένα. Να λοιπόν η μεγάλη διαφορά των Ιουλιανών και της μεταπολίτευσης. υπήρχε το Παλάτι και ο ΙΔΕΑ. Και αν το 1965 τα κόμματα ήταν ανέτοιμα για κάτι τέτοιο. έτοιμα να χωνέψουν τον έτσι κι αλλιώς αμβλυμένο —αλλά υπαρκτό σε επίπεδο αιτημάτων— ριζοσπαστισμό των μαζών.

έτσι είναι η ιστορία! Το επαναστατικό κίνημα του 1965 περιθωριοποιήθηκε υποκειμενικά και ταυτόχρονα νίκησε! Dura lex! .12 ΙΟΥΛΙΑΝΑ έρχεται από τα κάτω. Σαράντα χρόνια αργότερα αποτέλεσε πραγματωμένη μεταρρύθμιση. μήπως και ονειρευόμαστε. είναι έκφραση μιας ανεπανάληπτης κίνησης μαζών. από το σύστημα των κομμάτων. Κοιτάζουμε λοιπόν γύρω μας και βλέπουμε πραγματωμένα —στο μεγαλύτερο ποσοστό— τα αιτήματα του 1965 ενώ ταυτόχρονα ζούμε σε μια κοινωνία τέτοιας εμπορευματοποίησης και χυδαιότητας που τσιμπιόμαστε. ενώ δέκα χρόνια αργότερα η πρωτοβουλία έρχεται από τα πάνω.. Είκοσι χρόνια μετά το '44. Γ ι ' αυτό το 1965 είναι ο συνδετικός κρίκος. ανάμεσα στο 1944 και το 1985.το σύστημα έχει ανανεωθεί για να χωνέψει με τους λιγότερους δυνατούς κραδασμούς τα αιτήματα του 1965. η εκπλήρωση κάποιων από τα αιτήματά του ήταν ακόμα «επανάσταση». Και όμως όχι. η μεγάλη στιγμή. Το αποτέλεσμα είναι βέβαια η συρρίκνωση των επαναστατικών δυνάμεων.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful