10ο Κεφάλαιο Αισθητήρια όργανα - Αισθήσεις

Α΄Λυκείου: <Αισθητήρια όργανα - Αισθήσεις>
<10ο Κεφάλαιο>
-Υποδοχείς - ΑισθήσειςΘέματα για μελέτη

www.ibrain.gr
Δημοσθένης Καρυοφύλλης

Λέξεις κλειδιά

1. Υποδοχείς.

1.

Υποδοχείς.

2. Αισθήσεις.

2.

Χημειοϋποδοχείς.

3. Σωματικές αισθήσεις.

3.

Θερμοϋποδοχείς.

4. Ειδικές αισθήσεις.

4.

Φωτοϋποδοχείς.

a. Όραση.

5.

Μηχανοϋποδοχείς.

b. Ακοή.

6.

Αισθητήρια όργανα.

c. Ισορροπία.

7.

Αισθήσεις.

d. Όσφρηση.

8.

Σωματικές αισθήσεις.

e. Γεύση.

9.

Ειδικές αισθήσεις.

10. Σκληρός χιτώνας.
11. Κερατοειδής χιτώνας.
12. Χοριοειδής χιτώνας.

Ερωτήσεις
1.

Τι είναι οι υποδοχείς και πόσες κατηγορίες από
αυτούς έχουμε ανάλογα με τον τρόπο δράσης τους.

13. Αμφιβληστροειδής χιτώνας.
14. Ίριδα.

2.

Τι είναι οι αισθήσεις.

15. Ακτινωτό σώμα.

3.

Ποιες είναι οι σωματικές αισθήσεις;

16. Κρυσταλοειδής φακός.

4.

Να περιγράψεις συνοπτικά τη δομή του οφθαλμικού
βολβού.

17. Υδατοειδές υγρό.

5.

Να περιγράψεις συνοπτικά το μηχανισμό της όρασης.

19. Ραβδία-κωνία.

6.

Να περιγράψεις συνοπτικά τη δομή του αυτιού.

20. Ωχρή κηλίδα.

7.

Να περιγράψεις συνοπτικά το μηχανισμό της ακοής.

21. Οπτικό νεύρο.

8.

Τι είδους υποδοχείς συμμετέχουν στις αισθήσεις της
γεύσης και της όσφρησης.

22. Οπτική θηλή.

9.

Ποιο είναι το αισθητήριο της όσφρησης;

18. Υαλώδες σώμα.

23. Ακουστικός πόρος.
24. Τυμπανικός υμένας.

10. Ποια είναι τα αισθητήρια όργανα της γεύσης;

25. Σφύρα-άκμονας-αναβολέας.
26. Ευσταχιανή σάλπιγγα.
27. Κοχλίας.

Κείμενα και Web Sites για μελέτη

28. Όργανο Corti.

1. Σχολικό εγχειρίδιο.

29. Οσφρητικός βλεννογόνος.

2. Σημειώσεις από την παράδοση.

30. Γευστικοί κάλυκες.

3. www.ibrain.gr

31.

- 60 -

ειδικά κύτταρα

ανεξάρτητα
σε οµάδες

ελεύθερες νευρικές απολήξεις
πχ στα αισθητήρια όργανα

µέσα συλλογής πληροφοριών
ανιχνεύουν αλλαγές στη
συγκέντρωση χηµικών ουσιών

χηµειοϋποδοχείς

πχ γεύση και όσφηση

Υποδοχείς

θερµοϋποδοχείς

ανιχνεύουν αλλαγές στη θερµοκρασία
πίεση

µηχανοϋποδοχείς

ανιχνεύουν αλλαγές στην

κίνηση
τάση

για τη διατήρηση της εγρήγορσης
είναι απαραίτητοι για

το σχηµατισµό εικόνας του σώµατος
τον έλεγχο των κινήσεων

είναι το αποτέλεσµα της ερµηνείας
των που φτάνουν στον εγκέφαλο

Υποδοχείς - Αισθήσεις

Αισθήσεις

!" #$%&"'έ) ώ+$")
,-."/%&0/ύ#23" '3"
.$23,ί,/#23" .$ 2/# ί,"/ 2&ό6/

είναι αποτέλεσµα του διαφορετικού τρόπου
ερµηνείας των νευρικών ώσεων και σχετίζεται µε την
περιοχή του φλοιού που καταλήγουν οι ώσεις
οι αντίστοιχοι υποδοχείς βρίσκονται σε διάφορες
περιοχές του σώµατος

Σωµατικές αισθήσεις

πόνος
αφή και πίεση
θερµοκρασία

όραση
ακοή

Ειδικές αισθήσεις

ισορροπία
γεύση
όσφρηση

Υποδοχείς - Αισθήσεις
Υποδοχείς
ειδικά κύτταρα
ανεξάρτητα
ελεύθερες νευρικές απολήξεις
σε οµάδες
πχ στα αισθητήρια όργανα
µέσα συλλογής πληροφοριών
χηµειοϋποδοχείς
ανιχνεύουν αλλαγές στη συγκέντρωση χηµικών ουσιών
πχ γεύση και όσφηση
θερµοϋποδοχείς
ανιχνεύουν αλλαγές στη θερµοκρασία
µηχανοϋποδοχείς
ανιχνεύουν αλλαγές στην
πίεση
κίνηση
τάση
είναι απαραίτητοι για
για τη διατήρηση της εγρήγορσης
το σχηµατισµό εικόνας του σώµατος
τον έλεγχο των κινήσεων
Αισθήσεις
είναι το αποτέλεσµα της ερµηνείας των που φτάνουν στον εγκέφαλο
είναι αποτέλεσµα του διαφορετικού τρόπου ερµηνείας των νευρικών ώσεων και σχετίζεται
µε την περιοχή του φλοιού που καταλήγουν οι ώσεις
!" #$%&"'έ) ώ+$") ,-."/%&0/ύ#23" '3" .$23,ί,/#23" .$ 2/# ί,"/ 2&ό6/
Σωµατικές αισθήσεις
οι αντίστοιχοι υποδοχείς βρίσκονται σε διάφορες περιοχές του σώµατος
πόνος
οι υποδοχείς του είναι ελεύθερες νευρικές απολήξεις
διεγείρονται από την καταστροφή των ιστών
αφή και πίεση
υπεύθυνοι είναι µηχανοϋποδοχείς
θερµοκρασία
οι αντίστοιχοι υποδοχείς είναι ελεύθερες νευρικές απολήξεις
υποδοχείς θερµού
υποδοχείς ψυχρού
Ειδικές αισθήσεις
όραση
ακοή
ισορροπία
γεύση
όσφρηση

3 χιτώνες
σκληρός

στο πρόσθιο µέρος υπάρχει ο κερατοειδής

διαφανής
µεγάλη κυρτότητα

αγγεία

χοριοειδής

χρωστικές για να µην ανακλάται
το φως µέσα στο µάτι
στο πρόσθιο τµήµα υπάρχει η ίριδα
ραβδία

Δοµή οφθαλµικού βολβού

3.000.000
στο κέντρο και κυρίως
στην ωχρή κηλίδα
διεγείρονται σε επαρκή φωτισµό

αµφιβληστροειδής

φωτοϋποδεκτικά κύτταρα

κωνία

επιτρέπουν τη διάκριση χρωµάτων και λεπτοµερειών
κυανό
3 τύποι χρωστικών που
αντιστοιχούν στην αντίληψη του

συνδέονται µε άλλα νευρικά κύτταρα
σχηµατίζεται το οπτικό νεύρο
εξέρχεται από την οπτική θηλή

πράσινο
κόκκινο

Δοµή οφθαλµικού βολβού
3 χιτώνες
σκληρός
στο πρόσθιο µέρος υπάρχει ο κερατοειδής
διαφανής
µεγάλη κυρτότητα
χοριοειδής
αγγεία
χρωστικές για να µην ανακλάται το φως µέσα στο µάτι
στο πρόσθιο τµήµα υπάρχει η ίριδα
αµφιβληστροειδής
φωτοϋποδεκτικά κύτταρα
ραβδία
150.000.000
στην περιφέρεια
ευαίσθητα στην φωτεινή ακτινοβολία
υπεύθυνα για την όραση σε χαµηλό φωτισµό
κωνία
3.000.000
στο κέντρο και κυρίως στην ωχρή κηλίδα
διεγείρονται σε επαρκή φωτισµό
επιτρέπουν τη διάκριση χρωµάτων και λεπτοµερειών
3 τύποι χρωστικών που αντιστοιχούν στην αντίληψη του
κυανό
πράσινο
κόκκινο
συνδέονται µε άλλα νευρικά κύτταρα
σχηµατίζεται το οπτικό νεύρο
εξέρχεται από την οπτική θηλή

πτερύγιο

συλλέγει τους ήχους

Εξωτερικό αυτί

στην είσοδο υπάρχουν
τριχίδια και κυψελίδα

ακουστικός πόρος

τυµπανική κοιλότητα

Ακοή-Αυτί

Μέσο αυτί

σε αυτή καταλήγει η ευσταχιανή σάλπιγγα

τυµπανικός υµένας
σφύρα
3 οστάρια

άκµονας
αναβολέας

αιθουσαίο

εσωτερικά του υπάρχουν 3 κανάλια

κοχλιακός πόρος

κοχλίας

Εσωτερικό αυτί

τυµπανικό

όργανο corti
αίθουσα
3 ηµικυκλικοί σωλήνες

υποδεκτικό όργανο της ακοής
αποτελείται από µηχανοϋποδοχείς

Ακοή-Αυτί
Εξωτερικό αυτί
πτερύγιο
συλλέγει τους ήχους
ακουστικός πόρος
στην είσοδο υπάρχουν τριχίδια και κυψελίδα
Μέσο αυτί
τυµπανική κοιλότητα
σε αυτή καταλήγει η ευσταχιανή σάλπιγγα
τυµπανικός υµένας
3 οστάρια
σφύρα
άκµονας
αναβολέας
Εσωτερικό αυτί
κοχλίας
εσωτερικά του υπάρχουν 3 κανάλια
αιθουσαίο
τυµπανικό
κοχλιακός πόρος
όργανο corti
υποδεκτικό όργανο της ακοής
αποτελείται από µηχανοϋποδοχείς
αίθουσα
3 ηµικυκλικοί σωλήνες

στη βάση των ηµικυκλικών σωλήνων

ακουστικές ακρολοφίες

είναι τριχοφόρα κύτταρα
περιστροφική κίνηση

Ισορροπία

στην αίθουσα

ακουστικές κηλίδες

τριχοφόρα κύτταρα
ωτόλιθοι
επιτάχυνση

Ισορροπία
ακουστικές ακρολοφίες
στη βάση των ηµικυκλικών σωλήνων
είναι τριχοφόρα κύτταρα
περιστροφική κίνηση
ακουστικές κηλίδες
στην αίθουσα
τριχοφόρα κύτταρα
ωτόλιθοι
επιτάχυνση

χηµειοϋποδοχείς
στο πάνω µέρος της ρινικής κοιλότητας

λειτουργική σύνδεση

επιθηλιακά κύτταρα

Όσφρηση και γεύση

οσφρητικός βλεννογόνος

υποδεκτικά τριχοφόρα κύτταρα
οσφρητικό νεύρο
εξοικείωση υποδοχέα µετά από ορισµένο χρόνο

στις αναδιπλώσεις του βλεννογόνου της
γλώσσας (γευστικές θηλές)
στηρικτικά κύτταρα
υποδεκτικά τριχοφόρα κύτταρα

γευστικοί καλυκες

ανίχνευση των χηµικών ουσιών µετά τη
διάλυσή τους στο σάλιο.
τουλάχιστον 4 οµάδες υποδοχέων

γλυκού
πικρού
ξινού
αλµυρού

Όσφρηση και γεύση
χηµειοϋποδοχείς
λειτουργική σύνδεση
οσφρητικός βλεννογόνος
στο πάνω µέρος της ρινικής κοιλότητας
επιθηλιακά κύτταρα
υποδεκτικά τριχοφόρα κύτταρα
οσφρητικό νεύρο
εξοικείωση υποδοχέα µετά από ορισµένο χρόνο
γευστικοί καλυκες
στις αναδιπλώσεις του βλεννογόνου της γλώσσας (γευστικές θηλές)
στηρικτικά κύτταρα
υποδεκτικά τριχοφόρα κύτταρα
ανίχνευση των χηµικών ουσιών µετά τη διάλυσή τους στο σάλιο.
τουλάχιστον 4 οµάδες υποδοχέων
γλυκού
πικρού
ξινού
αλµυρού

ΔΟΜΗ ΟΦΘΑΛΜΙΚΟΥ ΒΟΛΒΟΥ

Αμφιβληστροειδής
Νευρώνες

Φωτοϋποδεκτικά
κύτταρα
Κωνία

Ίνες του
Οπτικού
νεύρου

Αμφιβληστροειδής

Οπτικό
νεύρο

Ραβδία

Εξωτερικό
αυτί

Εσωτερικό
αυτί

Ημικυκλικοί
σωλήνες

Κοχλίας

Τύμπανο
Πτερύγιο

Ακουστικός
πόρος

Μέσο
αυτί
Ευσταχιανή
σάλπιγγα

ακουστικά  οστάρια:  τη  σφύρα,  τον  άκμονα 
και τον  αναβολέα.  Η τυμπανική  κοιλότητα  εί­
ναι γεμάτη  με  αέρα  και χωρίζει το  εξωτερικό 
από το  εσωτερικό  αυτί.  Στην  τυμπανική  κοι­
λότητα  καταλήγει η ευσταχιανή  σάλπιγγα,  έ­
νας  σωλήνας  που  συνδέει το  μέσο  αυτί  με  το 

εικ.  10.6  Δομή του 
αυτιού 
Εικόνα
10.6 σελ.
195
Σχολικού

Εσωτερικό  αυτί ­ μηχανισμός της  ακοής 
Το  εσωτερικό  αυτί  αποτελείται  από  τον 
κοχλία,  την  αίθουσα  και τους  τρεις  ημικύ­
κλιους  σωλήνες.  Ο  κοχλίας  έχει  σχήμα  κε­
λύφους  σαλιγκαριού.  Εσωτερικά,  και σε  όλο 
το  μήκος  του  υπάρχουν  τρία  κανάλια,  τ ο 
αιθουσαίο,  το  τυμπανικό  και  ο  κοχλιακός 
πόρος  (εικ.  10.7α). Τα κανάλια χωρίζονται  με­
ταξύ  τους  με  μεμβράνες  και είναι γεμάτα  με 
λέμφο.  Το  αιθουσαίο  κανάλι  ενώνεται  στην 

Η  σφύρα,  που  βρίσκεται σε  επαφή  με  τον 
τυμπανικό  υμένα,  μεταδίδει,  μέσω  του  άκ­
μονα,  τις  παλμικές  κινήσεις  στον  αναβολέα. 
Αυτός  συνδέεται  με  την  ωοειδή  μεμβράνη, 
που  καλύπτει ένα  άνοιγμα, την  ωοειδή  θυρί­
δα, στη  βάση του  κοχλία. 

κορυφή  του  κοχλία  με  τ ο  τυμπανικό  (εικ. 
10.7γ).  Το  υποδεκτικό  όργανο  της  ακοής  εί­
ναι τ ο  όργανο  του  Corti,  που  εντοπίζεται 
στον  κοχλία  και αποτελείται  κυρίως  από  ειδι­
κά τριχοφόρα  κύτταρα  (μηχανοϋποδοχείς) 
(εικ.  10.7β).  Τα  κύτταρα  αυτά  βρίσκονται  κα­
τ ά  μήκος  τ ο υ  κάτω  τ ο ι χ ώ μ α τ ο ς  τ ο υ 
κοχλιακού πόρου  (βασική  μεμβράνη). 
Όταν  η  ωοειδής  θυρίδα  τεθεί  σε  παλμική 
κίνηση,  μεταβιβάζει τις  κινήσεις  αρχικά  στη 

Εγκέφαλος

Μεταφορά ώσης

Ρινική
κοιλότητα

Οστό
Επιθηλιακά
κύτταρα
Αισθητικός
νευρώνας
Χημειο
υποδοχέας

Βλέννα

Βλεφαρίδες