P. 1
Διάλεξη 5

Διάλεξη 5

|Views: 5|Likes:
Published by Darth Xifious
m
m

More info:

Published by: Darth Xifious on Apr 04, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/04/2013

pdf

text

original

Πολιτική Επιστήμη Ι

Διάλεξη 5: Πολιτικές Ιδεολογίες ΙΙΙ
Σοσιαλισμός: δεν αποτελεί μια ενιαία ιδεολογία, αλλά ένα ποικιλόμορφο κίνημα και
ρεύμα, που στους κόλπους του αναδύθηκαν διάφορες πολιτικές ιδεολογίες τον οποίων
η σχέση μόνο αρμονική δεν ήταν (και συνεχί¸ει να μην είναι). Oι γενικές συνθήκες
και το πλαίσιο ανάδυσης του σοσιαλισμού ως ένα οικουμενικό, πολύμορφο κίνημα
και συγχρόνως ως ένα γενικό σύνολο αρχeν είναι δύο: η Iαλλική επανάσταση που
θέτει την ελευθερία και την ισότητα στο επίκεντρο της πολιτικής και γενικά της
ανθρeπινης δραστηριότητας και η µιομηχανική επανάσταση, ή καλύτερα, η ανάπτυçη
του σύγχρονου καπιταλισμού. Kατ` επέκταση ο σοσιαλισμός ως παράδοση και ως
επιθετικός προσδιορισμός οργανωμένων κινημάτων και πολιτικeν οργανeσεων είναι
άρρηκτα συνδεδεμένος με την εργατική τάçη και τις συνθήκες ¸ωής της, δηλαδή την
πραγματικότητα της εκμετάλλευσης, της καταπίεσης και της εçαθλίωσης που µίωνε
στα πλαίσια της καπιταλιστικής ανάπτυçης. Yπό αυτήν την έννοια ένας καλός και
συνεκτικός τρόπος να ιδωθεί ο σοσιαλισμός είναι ως απόκριση στην αποτυχία της
Iαλλικής επανάστασης να πραγματeσει τα ιδεeδη της, μια αποτυχία η οποία
αποτυπeνεται στην πραγματικότητα του καπιταλισμού. Aυτό ακριµeς είναι που δίνει
και στον σοσιαλισμό το πλέον καθοριστικό του γνeρισμα: ότι αξιώνει την ανάγκη
κοινωνικής δικαιοσύνης, την οοία κατά το μάλλον ή το ήττον τα!τί"ει με την ισότητα.
Aνεçαρτήτως των όποιων διαφορeν, κάθε ιδεολογικό ρεύμα που αναδύθηκε εντός
του σοσιαλιστικού στρατοπέδου χαρακτηρί¸εται από αυτήν την µασική αρχή: την
καταδίκη της εκμετάλλευσης ανθρeπου από άνθρωπο και την προσπάθεια αλλαγής
(της οποίας το εύρος είναι μεταµλητό) των αντικειμενικeν κοινωνικeν και πολιτικeν
συνθηκeν που την παράγουν και αναπαράγουν, πχ, την ατομική ιδιοκτησία των
μέσων παραγωγής. O σοσιαλισμός συνεπeς, στην µάση του διέπεται από την ηθική
αρχή ότι η αδικία είναι κοινωνική ά#α $ε#αεύσιμη κατάσταση.
H σοσιαλιστική παράδοση διακλαδeνεται σε δυο γενικές τάσεις: τον επαναστατικό
σοσιαλισμό και τον ρεφορμιστικό σοσιαλισμό. Oπως κάθε τυπική διάκριση έτσι και
αυτή απλοποιεί τα πράγματα αρκετά αλλά παρόλα αυτά καταφέρνει να τυποποιήσει
τις δυο µασικές κατευθύνσεις που πήρε ο σοσιαλισμός: μια που τόνι¸ε την
αναγκαιότητα ολικής ανατροπής του καπιταλισμού μέσα από μια επαναστατική
διαδικασία ρήçης. L` αυτήν την μορφή ο σοσιαλισμός συνδέεται με τον κομμουνισμό,
είτε υπό την μορφή σταδίων, είτε υπό την μορφή προσανατολισμού, είτε υπό την
μορφή περιεχομένου. Aπό την άλλη η ρεφορμιστική τάση θεωρεί πως ο σοσιαλισμός
μπορεί να έλθει μέσα από μια ειρηνική εçέλιçη, ή και ακόμα να πραγματωθεί εντός
μιας καπιταλιστικής οικονομίας. Lτο πολιτικό επίπεδο αυτή η ρεφορμιστική τάση, η
οποία έφτασε να ταυτιστεί με τον σοσιαλισμό καθαυτόν, αποκρυσταλλeθηκε στην
σοσιαλδημοκρατία. Aντίθετα η επαναστατική τάση, η οποία είναι ουσιαστικά πρeτη
παρήγαγε δυο µασικές ιδεολογικές παραδόσεις, τον αναρχισμό και τον μαρçισμό. Lτα
ακόλουθα τμήματα διεçάγεται μια εκτενέστερη παρουσίαση των διάφορων εκδοχeν
του σοσιαλισμού.
1
Aναρχισμός
Lτα εγχειρίδια πολιτικής επιστήμης υπάρχει η τάση ο αναρχισμός να υποτιμάται σε
σχέση με άλλες ιδεολογίες. Aυτή όμως η υποτίμηση μπορεί να δικαιολογηθεί μόνο
μερικeς με ιστορικούς όρους, δηλαδή με όρους πραγματικής σημασίας και
µαρύτητας. Lυνήθως, είναι εçίσου δείγμα της προκατάλη¡ης που κυριαρχεί στην
πολιτική επιστήμη να ταυτί¸εται λίγο ή πολύ η πολιτική με το κράτος, κάτι που κάνει
δεδομένα τον αναρχισμό αθεράπευτα ουτοπικό ή ακόμα και αντιολιτικό. Aσχέτως
όμως πως αçιολογείται το αναρχικό πρόταγμα ο αναρχισμός είναι μια ιδεολογική
παράδοση με παρουσία σε διάφορες σημαντικές στιγμές και καμπές της σύγχρονης
ιστορίας.
O αναρχισμός πέρα από παλιά είναι μια αρκετά ποικιλόμορφη ιδεολογική παράδοση
της οποίας μάλιστα κάποια παρακλάδια δεν χωράνε εύκολα στην ευρύτερη
σοσιαλιστική παράδοση. Kαταρχάς, υποτίθεται πως υπάρχει και μια μορφή αναρχο-
καπιταλισμού`, που αçιeνει πως η «οικονομία της αγοράς» μπορεί να λειτουργήσει
χωρίς καμία απολύτως πολιτική ρύθμιση ή παρεμµολή. 4υσικά στο µαθμό που ο
καπιταλισμός θεμελιeνεται στην νομική αναγνeριση της ατομικής ιδιοκτησίας των
μέσων παραγωγής, άρα και στην κρατική προστασία, αυτή η αναρχοκαπιταλιστική`
παράδοση είναι μάλλον μη-ρεαλιστική. Yπάρχει όμως μια γενικότερη ατομικιστική
παράδοση αναρχισμού η οποία έχει ως επιφανέστερο θεωρητικό τον Max Stirner και
το έργο του ο %οναδικός και το Δικό το!. Hαρόλο όμως που όλοι οι αναρχικοί
συμμερί¸ονται την απροθυμία του Lτίρνερ να θυσιά¸εται η ελευθερία του ατόμου, η
µασικότερη αναρχική τάση, και αυτή που θα χρησιμοποιήσει τον όρο αναρχία ως
θετικό αυτοπροσδιορισμό, αναδύεται εντός του κόλπου του σοσιαλισμού με κύριους
θεωρητικούς εκφραστές τον Pierre-Joseph Prouhdon και τον Michael Bakunin και
εçίσου κλασικούς θεωρητικούς των Piotr Kropotkin και τον Errico Malatesta.
Lτις περισσότερες αναλύσεις του αναρχισμού είναι σύνηθες να θεωρείται καθήκον να
απορριφθεί η ταύτιση του αναρχισμού με την καταστροφή. Eίναι δεδομένο πως η
δημοφιλής και κοινότοπη εικόνα που έχουν φτιάçει τα media για τον «αναρχικό»
είναι ένα κακέκτυπο. Oμως, η επιθετική πολιτική, η οποία περιλαμµάνει και την
αναγνeριση της µίας ως συστατικό και νόμιμο στοιχείο της δραστηριότητας του
ανταγωνιστικού κινήματος, είναι σημαίνον μέρος του αναρχισμού, το οποίο
χαρακτηρί¸ει τόσο του ρeσους μηδενιστές του 19
ου
αιeνα, όσο και τον αναρχο-
συνδικαλισμό των αρχeν του 20
ου
, όσο και τα (κυρίως) νεολαιίστικα κινήματα και
συλλογικότητες των δυτικeν μητροπόλεων του 21
ου
αιeνα. 4υσικά, υπάρχει και μια
παράδοση στον αναρχισμό που απορρίπτει κάθε χρήση µίας, με επιφανέστερο
εκπρόσωπο τον Leo Tolstoy, ο οποίος επηρέασε και τον Gandhi. Aυτή όμως η
παράδοση είναι εν τέλει μειο¡ηφική, και δεν αλλά¸ει το γεγονός πως μια ορθή
κατανόηση του αναρχισμού πρέπει να συμπεριλάµει αυτήν την αçίωση χρήσης µίαιων
μεθόδων ως μορφές χειραφετικής πράçης.
Mια αρκετά δόκιμη περιγραφή του αναρχισμού είναι ως σύ¸ευçη αφενός του
μεσσιανικού πνεύματος λύτρωσης που αποτελούσε κινητήριο µίωμα των διάφορων
2
πολιτικό-θρησκευτικeν κινημάτων του μεσαίωνα και από την άλλη του πνεύματος
του διαφωτισμού πως θεωρούσε πως αυτή η λύτρωση, ορι¸όμενη ως &ει#α'έτηση,
μπορεί να έλθει μέσω της χρήσης των ανθρeπινων ικανοτήτων. Lτην πραγματικότητα
αυτή η σύ¸ευçη είναι κοινή για ολόκληρη την επαναστατική σοσιαλιστική παράδοση,
αλλά στον αναρχισμό το μεσσιανικό πνεύμα, το οποίο πολλές φορές παίρνει
αοκαλ!τικές διαστάσεις, είναι ίσως πιο έκδηλο από ότι στον Mαρçισμό, ο οποίος,
στην κυρίαρχη του μορφή τουλάχιστον, εγείρει θετικιστικές αçιeσεις επιστήμης και
απορρίπτει κάθε υπόθεση μεσσιανισμού.
Oσον αφορά το επίπεδο των θεμελιακeν αρχeν ο αναρχισμός έχει αναμφίµολα ως
καθοριστικό γνeρισμα την απόρρι¡η κάθε μορφής αυταρχικής εçουσίας και πιο
συγκεκριμένα την ολοκληρωτική απόρρι¡η της πολιτικής μορφής του Kράτους.
Oετικά αυτή η απόρρι¡η μεταφρά¸εται στην πεποίθηση πως είναι δυνατόν να
οργανωθεί η κοινωνία χωρίς καμία θεσμοθετημένη μορφή ιεραρχίας και καταπίεσης,
και ότι αντιθέτως η συλλογική ύπαρçη μπορεί να οργανωθεί στη µάση της ελεύθερης
και εθελοντικής συνεύρεσης.
Aνθρωπολογικά αυτό σημαίνει πως προκρίνεται η δημιουργία και όχι η µία ως
καθοριστικό γνeρισμα του ανθρeπινου όντος. Aυτή η θέση μπορεί να πάρει την
μορφή μια θέσης περί φυσικής καλοσύνης του ανθρeπου η οποία διαφθείρεται από
την δημιουργία εçουσιαστικeν δομeν. Mια τέτοια όμως υπόθεση δεν είναι
απαραίτητη ούτε απαντάται σε όλους τους αναρχικούς. Aυτό που όντως απαντάται
με προεçέχοντα εδe τον Kροπότκιν και μεταγενέστερα τον Murray Bookchin- είναι η
προσπάθεια να καταδειχθεί πως αυτή η οντολογία της δημιουργίας και της
συνεργασίας δεν είναι ευχολόγιο αλλά υπάρχει ήδη στον φυσικό κόσμο. Lε αντίθεση
με όσους λένε πως στην φύση και στην κοινωνία ο κινητήριος μοχλός είναι ο
ανταγωνισμός, συνεπeς και η µία, οι αναρχικοί τονί¸ουν πως εçίσου σημαντικό αν
όχι σημαντικότερο είναι η αλληλοµοήθεια και η συλλογική δημιουργία. 1τσι, είναι
δυνατόν καλλιεργeντας αυτές τις δυναμικές να δημιουργηθεί μια κοινωνική μορφή
όπου η εçουσία, η εκμετάλλευση και η καταπίεση θα έχουν εçαλειφθεί, τουλάχιστον
ως καθοριστικά θεσμικά γνωρίσματα.
Lτο κοινωνικό επίπεδο, αυτή η δέσμευση στην ελευθερία και την ισότητα σημαίνει
πως οι αναρχικοί συμφωνούν με τον Mαρçισμό πως πρέπει να καταργηθούν οι τάçεις
και συγκεκριμένα πως δεν μπορεί να υπάρçει πραγματική κοινωνική δικαιοσύνη στα
πλαίσια του καπιταλισμού. Eνe όμως οι περισσότεροι αναρχικοί είναι πρόθυμοι να
αναγνωρίσουν το δόκιμο της κριτικής του Mαρç στον καπιταλισμό, διαφωνούν με
την ηγεμονική Mαρçιστική παράδοση όσον αφορά τον «οικονομισμό» της και την
συνεπαγόμενη εργαλειακή ανάλυση του κράτους. Tο κράτος για τους αναρχικούς
είναι ταυτόσημο με την καταπίεση και παρόλο που ιστορικά λειτουργεί ως όργανο
για της άρχουσες τάçεις, δεν είναι απλά μια υπερδομή αλλά έχει την δική του
αυτοτέλεια. Mε άλλα λόγια, για τους αναρχικούς η κρατική εçουσία ασχέτως αν
ιστορικά σχετί¸εται με την ταçική κυριαρχία δεν μπορεί να αναχθεί σε αυτήν αλλά
αποτελεί αυτοτελές πρόµλημα. Iια αυτόν τον λόγο δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για
τον σκοπό της χειραφέτησης, Aντίθετα είναι χρέος της επανάστασης να καταργήσει
3
κάθε κρατική μορφή αμέσως, και να την αντικαταστήσει με τοπικές δομές αυτό-
οργάνωσης οι οποίες θα συνδέονται συνομοσπονδιακά. Kατά τον ίδιο τρόπο, στον
τομέα της παραγωγής δεν χρειά¸εται κάποιος κεντρικός σχεδιασμός, αλλά μια
δικτύωση αυτό-οργανωμένων παραγωγικeν μονάδων. Aυτό συνεπeς που ο
μαρçισμός ορί¸ει ως τέλος μιας μεταµατικής περιόδου, ο αναρχισμός το θέτει ως
ε#ιε&όμενο της ίδιας της επαναστατικής διαδικασίας.
Hαρόλο που ο αναρχισμός έχει παράγει ένα πλούσιο θεωρητικό έργο, είναι γεγονός
πως χαρακτηρί¸εται ως ιδεολογία από την σημασία που αποδίδεται στην πράçη. Aυτή
η κεντρικότητα της πράçης παίρνει δυο μορφές. Kαταρχάς, αυτό που πλέον
ονομά¸εται #ο(εικονιστική ολιτική, δηλαδή συλλογικές δραστηριότητες που
πραγματeνουν στο τeρα την κοινωνία που έρχεται. Kατά δεύτερο λόγο, αναδύεται η
λογική της έμπρακτης προπαγάνδας, η οποία μπορεί να κυμαίνεται από πρακτικές
σαμποτά¸ ή επιθέσεων σε σύμµολα του κράτους έως και φυσικές δολοφονίες μελeν
του κρατικού θεσμού και της άρχουσας τάçης. Eπίσης στην µάση αυτής της λογικής
της έμπρακτης αμφισµήτησης του κράτους και των θεσμeν του, ο αναρχισμός θα
συνδεθεί με τον ιλλεγκαλισμό, δηλαδή με παραµατικές πράçεις ποινικού δικαίου οι
οποίες όμως τοποθετούνται σε ένα πολιτικό πλαίσιο.
Iστορικά ο αναρχισμός θα εçαπλωθεί μέσα στους κόλπους του εργατικού κινήματος,
με τον αναρχοκομμουνισμό και τον αναρχοσυνδικαλισμό ως χαρακτηριστικότερες
εκφράσεις της αναρχικής ιδεολογίας. H μεγαλύτερη επιρροή του αναρχισμού ήταν
στην Iσπανία, όπου υπήρçε κατά την διάρκεια του εμφυλίου αυτό που έχει ονομαστεί
το «σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας», δηλαδή μια περίοδος που ορισμένες επαρχίες
και ειδικά η Kαταλονία είχαν οργανωθεί σε αναρχική µάση. Aίπλα όμως σε αυτήν την
κυρίαρχη κατεύθυνση του αναρχισμού υπήρχαν, όπως σημειeθηκε, και άλλες πολλές
εκφράσεις: από ομάδες που επιδίδονταν σε ένοπλες επιθέσεις ατομικής τρομοκρατίας
μέχρι ομάδες που προσανατολί¸ονταν περισσότερο στην δημιουργία εναλλακτικeν
κοινοτήτων. Aκόμα και σήμερα αυτά αποτελούν µασικά ρεύματα της αναρχικής ιδεο-
λογίας.
O αναρχισμός γνeρισε μια μεγάλη κάμ¡η μετά τον B´ παγκόσμιο πόλεμο, κάτι που
έχει να κάνει αφενός με τον ιστορικό συμµιµασμό στην Aύση και την ενσωμάτωση
του εργατικού κινήματος. H πλήρης αποστροφή του αναρχισμού προς την κοινό-
µουλευτική διαδικασία και γενικά σε κάθε μορφή ρεφορμισμού ή νομιμότητας,
σήμαινε πως θα έχανε την πειστικότητα του για ένα προλεταριάτο το οποίο άρχισε να
απολαμµάνει κάποια µασικά πολιτικά δικαιeματα και ελευθερίες όπως και μια υλική
ευμάρεια. Kατά δεύτερο λόγο, ο αναρχισμός υποχeρησε μπροστά στην ηγεμονία του
Mαρçισμού-Aενινισμού, ο οποίος άρχισε να αποτελεί σιγά σιγά την κυρίαρχη
ιδεολογία των διαφόρων επαναστατικeν κινημάτων στον κόσμο. Aυτή η υποχeρηση
φυσικά πολλές φορές πήρε και την μορφή έντονης καταστολής στους αναρχικούς,
ειδικά στα κράτη του υπαρκτού σοσιαλισμού.
O αναρχισμός γνωρί¸ει μια δεύτερη αναγέννηση στις δεκαετίες του 60 και του 70. Tο
αντιαυταρχικό πνεύμα των δεκαετιeν αυτeν, το οποίο επιτίθεται στις εçουσιαστικές
4
δομές σε όλος το εύρος και µάθος της κοινωνικής πραγματικότητας, από το κράτος
έως την οικογένεια, και από τους κομματικούς μηχανισμούς έως τις διαπροσωπικές
σχέσεις, εμπνεύστηκε και ενέπνευσε την αναρχική ιδεολογία. Mέσα σε αυτό το
πλαίσιο υπήρçε στο θεωρητικό επίπεδο μια γόνιμη συνεύρεση με θεωρητικά ρεύματα
όπως ο μεταδομισμός, ενe γενικότερα στο πολιτισμικό ο αναρχισμός συνδέθηκε με
την «αντί-κουλτούρα», η οποία διεçήγαγε μια εμπράγματη κριτική των πολιτισμικeν
προτύπων που είχαν κυριαρχήσει ακόμα και στους κόλπους της εργατικής τάçης, με
προεçέχοντα εχθρό τον κομφορμισμό.
Eπίσης μετά την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και την υποχeρηση της
μαρçιστικής ηγεμονίας, ο αναρχισμός θα εμφανιστεί ιδιαίτερα δυναμικά στα νεeτερα
κοινωνικά κινήματα όπως αυτό της «αντί-παγκοσμιοποίησης». Eκεί ο αναρχισμός δεν
ήταν παρeν μόνο σαν οργανωμένο κίνημα το διαµόητο black block αλλά όπως
έχει υποστηριχθεί από αρκετούς και ως ηγεμονική ιδεολογία, στο µαθμό που η αυτό-
οργάνωση από τα κάτω μέσω ορι¸όντιας δικτύωσης και η παράλληλη κριτική στην
μορφή κόμμα ήταν χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτού του κινήματος όπως και όλων
σχεδόν που έχουν εμφανιστεί τα τελευταία χρόνια.
Kάποια µασικά προµλήματα: Aίνοντας υπέρμετρη σημασία στην µούληση και τον
αυθορμητισμό ρέπει προς τον µολονταρισμό και υποτιμάει πολλές φορές την ανάγκη
οργάνωσης και δημιουργίας δομeν. Lε αυτό το πλαίσιο, υπάρχει η τάση η
επανάσταση να παρουσιά¸εται ως μια Mεγάλη Mέρα Kρίσης όπου ο παλιός κόσμος
θα καταστραφεί δίνοντας θέση στον νέο κόσμο. Mε άλλα λόγια, ο αναρχισμός δια-
κατέχεται από ένα αποκαλυπτικό πνεύμα το οποίο πολλές φορές εμποδί¸ει τον
πολιτικό ρεαλισμό και την ορθή εκτίμηση μιας κατάστασης. 1τσι, ενe δεν έχει
πρόµλημα να συμμετέχει σε εçεγέρσεις και επαναστάσεις, όπου πάντα στην αρχή
υπάρχει το αυθόρμητο στοιχείο, μετά αρκετές φορές είναι αδύναμος να αντιταχθεί σε
πιο οργανωμένες προτάσεις εçουσίας. Kατά τον ίδιο τρόπο, ο υπερτονισμός του
αυθόρμητου μπορεί να οδηγήσει στον τυχοδιωκτισμό, δηλαδή στην ανάδυση
πρακτικeν που α¡ηφούν πλήρως την δεδομένη κοινωνική κατάσταση και δεν
στηρί¸ονται σε πολιτικές εκτιμήσεις αλλά μόνο στον φετιχισμό της «άμεσης δράσης»,
η οποία αρχί¸ει και γίνεται αυτοσκοπός.
Mαρçισμός
Oπως και με κάθε άλλη ιδεολογία είναι ορθότερο να μιλάμε για «μαρçισμούς» αντί
για έναν «μαρçισμό». Hράγματι, αυτό καθίσταται ακόμα πιο αναγκαίο λόγω της
έντασης της αντιπαλότητας μεταçύ των διαφόρων μαρçιστικeν ρευμάτων, ένταση
που είναι σαφeς μεγαλύτερη από ότι σε άλλα ιδεολογικά ρεύματα. Hάντως, σε κάθε
περίπτωση ο μαρçισμός καθόρισε την ιστορία του 20
ου
αιeνα απολαμµάνοντας το
στάτους μιας επιστήμης και ενός επίσημου δόγματος για πολλά καθεστeτα,
συμπεριλαμµανομένου ενός εκ των δύο υπερδυνάμεων, της Lοµιετικής 1νωσης.
Oπως υποδηλeνεται από το όνομα του ο μαρçισμός ως πολιτική ιδεολογία µρίσκει ως
µασική αναφορά και συνεκτικό κρίκο το έργο του Karl Marx. Lτο µαθμό που είναι
5
δυνατό να περιγραφεί σε λίγες προτάσεις, το πλούσιο έργο που άφησε ο Mαρç
συγκροτείται από δυο µασικά στοιχεία:
(α) μια κριτική του καπιταλισμού η οποία προσπαθεί να καταδείçει πως η λεγόμενη
«οικονομία της αγοράς» δεν αποτελεί ούτε φυσική εçέλιçη της ιστορίας, ούτε
πραγμάτωση της ανθρeπινης αυτονομίας. Aντίθετα, είναι μια ιστορική κατασκευή
της οποίας οι µασικές αρχές μπορούν να αμφισµητηθούν. Kατά τον ίδιο τρόπο, ο
καπιταλισμός αποτελεί ένα τρόπο παραγωγής που, παρόλη την ιδιαιτερότητα του,
παραμένει ταçικός, δηλαδή, καθορι¸όμενος από την εκμετάλλευση και την κυριαρχία
μιας κοινωνικής ομάδας πάνω σε άλλες.
(µ) το έργο του Mαρç πέρα από κοινωνικοπολιτική κριτική εμπεριέχει και ένα όραμα
συνολικής λύτρωσης, δηλαδή προσανατολί¸εται και διακηρύττει τον ερχομό μιας
κοινωνικής μορφής που οι αντιφάσεις και οι ανταγωνισμοί των ταçικeν κοινωνιeν θα
έχουν αρθεί και οι άνθρωποι θα μπορέσουν να αναπτύσσουν τις δυνατότητες τους
ελεύθερα και αρμονικά. Aυτή η κοινωνική μορφή ορί¸εται από τον Mαρç ως
κομμο!νισμός.
Aυτό που χαρακτηρί¸ει το Mαρçιανό έργο είναι πως μέσω της διαλεκτικής, την οποία
ο Mαρç παίρνει από τον γερμανό φιλόσοφο Hegel, συνδέει αυτές τις δυο στιγμές
κριτική και λύτρωση σε ένα ενιαίο θεωρητικό σύστημα. Xοντρικά, για τον Mαρç, η
χειραφέτηση δεν αποτελεί μεσσιανικό ερχομό αλλά παράγεται ιστορικά μέσα από τις
αντιφάσεις του υπάρχοντος, οι οποίες αποτελούν σημεία γέννησης του μέλλοντος.
Eπίσης, ο Mαρç µλέπει σε αυτήν την ιστορική διαλεκτική μια καταληπτή και έλλογη
αλληλουχία της οποίας το τέλος είναι ο κομμουνισμός. Oπερ σημαίνει ότι η μαρçιανή
διαλεκτική, σε όλο το έργο του Mαρç, είναι τελεολογική και εσχατολογική, δηλαδή
έχει ως καθοριστικό γνeρισμα την αντίλη¡η της ιστορίας ως μιας διαδικασίας που
ολοκλη#ώνεται.
Hαρόλο που ο Mαρç, στην παράδοση της Iερμανικής φιλοσοφίας, παρήγαγε ένα
σύστημα, το έργο του, όπως συμµαίνει με όλους τους σημαντικούς στοχαστές,
χαρακτηρί¸εται από ροπές οι οποίες δεν συγκλίνουν αλλά αοκλίνο!ν προς διαφορε-
τικές κατευθύνσεις, οι οποίες θα αναπτυχθούν αργότερα από τους διάφορους
μαρçισμούς. Yπάρχουν δυο µασικά δίπολα.
(α) ανθρωπιστική ροπή = θετικιστική ροπή:
Aπό τα νεανικά γράμματα προς τον πατέρα του, διαφαίνεται πως ο Mαρç εμπνέεται
από τα ουμανιστικά προτάγματα χειραφέτησης που χαρακτηρί¸ουν τον Aιαφωτισμό.
Lτη σκέ¡η του συγκεκριμένα αυτή η ροπή χαρακτηρί¸ει ιδιαιτέρως το πρeιμο έργο
του, του οποίου οι µασικές κατηγορίες, πχ. η αποçένωση, στηρί¸ονται στην υπόθεση
μιας ανθρeπινης ουσίας που έχει φθαρεί και που ¸ητάει την πλήρωση. Hαρόλο όμως
που στο κατοπινό του έργο αυτές οι κατηγορίες θα εγκαταλειφτούν ως ιδεαλιστικές,
το κανονιστικό πλαίσιο δεν θα εçαλειφθεί, αφού ακόμα και στο )ε'άλαιο, η ρητή
δέσμευση είναι προς την χειραφέτηση των ανθρeπων από τα φαντάσματα και τις
αλυσίδες που τους κρατάνε δέσμιους σε συνθήκες εκμετάλλευσης και καταπίεσης.
6
Aπό την άλλη, ειδικά μετά την επεçεργασία της ιστορικής υλιστικής μεθόδου, όπως
πραγματeνεται στην κριτική της πολιτικής οικονομίας, στα έργα του Mαρç υπάρχει η
ροπή προς μια θετικιστική ανάλυση η οποία αποκλείει υποτίθεται κάθε ηθική από το
περιεχόμενο της. H κριτική της πολιτικής οικονομίας παρουσιά¸εται ως μια επιστήμη
η οποία ανακαλύπτει του αντικειμενικούς νόμους της ιστορίας, των οποίων η δομή
δεν εçαρτάται καθόλου από την ανθρeπινη µούληση και υποκειμενικότητα. H
ιστορία κινείται από αντικειμενικές αλλαγές στο επίπεδο των δυνάμεων παραγωγής
και οι σχέσεις που συνάπτονται από του ανθρeπους καθορί¸ονται από αυτές τις
αντικειμενικές, οικονομικές δυνάμεις. 1πεται ότι ο κομμουνισμός και γενικά οι
επαναστάσεις δεν πραγματeνουν κάποια ανθρeπινη, υποκειμενική επιθυμία για
ελευθερία αλλά αντανακλούν εçελίçεις στο υλικό πεδίο.
(µ) οικονομική ροπή = πολιτική ροπή:
Mα¸ί με τον επιστημονισμό στα έργα του Mαρç εμφανί¸εται και μια τάση
οικονομισμού, δηλαδή να τίθενται κάποιες καθαρές οικονομικές μορφές (αçία,
χρήμα, εργασία) οι οποίες καθορί¸ουν απόλυτα τις άλλες εκφάνσεις της κοινωνικής
ύπαρçης, και ιδιαίτερα της πολιτικής. H πιο συνήθης εκφορά αυτής της αντίλη¡ης, η
οποία χρησιμοποιήθηκε από τους Mαρçιστές σε µαθμό κατάχρησης είναι η μεταφορά
της «µάσης» και του «εποικοδομήματος», της «υποδομής» και της «υπερδομής». Tα
ίδια έργα όμως επιτρέπουν και μια πιο «πολιτική» ανάγνωση, μια ανάγνωση δηλαδή
όπου η πολιτική εγγράφεται μέσα στις οικονομικές κατηγορίες, έτσι eστε η
κοινωνική πραγματικότητα να ορί¸εται όχι στην µάση του σχήματος υποδομή-
υπερδομή` αλλά ως ένα εμμενές δίκτυο στρατηγικeν εçουσίας.
Eνe στο έργο του Mαρç αυτές οι αντίρροπες κατεύθυνσης στέκουν σε μια ισορροπία,
όσο ασταθής και αν είναι αυτή, στους επιγόνους θα αποτελέσουν λίγο ή πολύ αυτό-
τελή ρεύματα που θα καθορίσουν τις διαφορετικές εκφάνσεις του Mαρçισμού τόσο
ως πολιτική ιδεολογία όσο και ως θεωρητικό παράδειγμα. Lχηματικά, οι µασικές
μορφές του Mαρçισμού είναι οι ακόλουθες:
*#$όδοξος %α#ξισμός
O μαρçισμός ως πολιτική ιδεολογία και ολική κοσμοαντίλη¡η θα παραχθεί μετά τον
θάνατο του Mαρç, και κυρίως μέσω των γραπτeν του φίλου και συνεργάτη του Mαρç
τον 1νγκελς, όπως και από τους Karl Kautsky και Georgi Plekhanov. Aυτοί οι τρείς
θεμελίωσαν τον Aιαλεκτικό Yλισμό, έναν όρο που ο Mαρç δεν χρησιμοποίησε ποτέ.
Lτο σχήμα του 1νγκελς και των άλλων επιγόνων, ο Mαρçισμός ως διαλεκτικός
υλισμός είναι μια θεωρία που επεçηγεί την φυσική ιστορία στην ολότητα της, και την
ιστορία του ανθρeπου ως αδιαφοροποίητο μέρος αυτής της ιστορίας. H διαλεκτική
δεν είναι απλά μια μέθοδος κατανόησης της κοινωνικής αλλαγής αλλά το
περιεχόμενο της φυσικής εçέλιçης, 1χουμε να κάνουμε λοιπόν με μια θεωρητική
συστηματοποίηση των ντετερμινιστικeν και επιστημονικίστικων ροπeν της σκέ¡ης
του Mαρç. Hολιτικά αυτό εκφράστηκε στην Aεύτερη Aιεθνή και ειδικά στο
γερμανικό Lοσιαλδημοκρατικό κόμμα (SPD). Tο αποτέλεσμα ήταν μια ιδιαίτερα
7
συντηρητική πολιτική που θεωρούσε πως δεν υπάρχει νόημα να κάνεις την
επανάσταση αφού αυτή καθορί¸εται απόλυτα από ιστορικούς νόμους. H ιδεολογική
νομιμοποίηση και θεμελίωση ενός έντονου πολιτικού συντηρητισμού είχε το
αποτέλεσμα το SPD να συνταχθεί τόσο με τις δυνάμεις του γερμανικού μιλιταρισμού
στον πρeτο παγκόσμιο πόλεμο όσο και να υποσκά¡ει την γερμανική επανάσταση του
1918/9 (την λεγόμενη +,-./0.11.-,2345,6) σε µαθμό που επέτρε¡ε στις φασιστικές
ομάδες κρούσης (τα διαµόητα 715.8,19:) να εκτελέσουν της ηγετικές φιγούρες των
σπαρτακιστeν και γενικά των διάφορων ρι¸οσπαστικeν ομάδων.
Aπέναντι σε αυτήν την πολιτικά συντηρητική και θεωρητικά εçελικτική κατεύθυνση
θα αντιταχθεί ο Aένιν και οι μπολσεµίκοι. Oντας αντιμέτωπος με τη πραγματικότητα
των Pωσικeν επαναστάσεων του 1905 και του 4εµρουαρίου του 1917, ο Aένιν
αντιτίθεται στην μηχανιστική ανάγνωση του διαλεκτικού υλισμού, και τονί¸ει πως η
επανάσταση δεν χρειά¸εται να περάσει από συγκεκριμένα στάδια, αλλά μπορεί να
επιτευχθεί και σε «υποανάπτυκτες» χeρες αρκεί να υπάρχει μια ισχυρή επαναστατική
οργάνωση. Lυνεπeς, ο Aένιν προσδίδει στον μαρçισμό μια ισχυρή δόση πολιτικού
µολονταρισμού. Kατά αυτόν τον τρόπο συστηματοποιείται η φιγούρα του επαγγελμα-
τία επαναστάτη ο οποίος ενσωματeνει την επαναστατική συνείδηση την οποία μετά
ενσταλά¸ει και στις μά¸ες, οι οποίες από μόνες τους δεν μπορούν να αναπτύçουν.
Lυνεπeς αυτό που συστηματοποιείται είναι η μορφή της πολιτικής πρωτοπορίας. Oς
εκ τούτου, το κόμμα γίνεται η µασική πολιτική μορφή το Mαρçισμού, δηλαδή η
αναγκαία οργανωτική δομή για την επιτυχία και ολοκλήρωση μιας επανάστασης.
Lτο θεωρητικό επίπεδο ο Aένιν εισήγαγε και την θεωρία του ιμπεριαλισμού ως
ανeτατο στάδιο του καπιταλισμού, μια θεωρία που συνοδεύτηκε από την θεωρία του
«αδύναμου κρίκου»: σε αντίθεση με τα δόγματα των Iερμανeν σοσιαλιστeν ο Aένιν
τόνισε πως η επανάσταση και η ολική κατάρρευση του καπιταλισμού μπορεί να
çεκινήσει όχι από το κέντρο της καπιταλιστικής συσσeρευσης, στο οποίο οι εργάτες
είναι πιο ενσωματωμένοι, αλλά στην περιφέρεια, όπου οι συνθήκες είναι πιο
πρόσφορες για την ρι¸οσπαστικοποίηση του προλεταριάτου. O Aένιν όμως ποτέ δεν
σταμάτησε να πιστεύει στην αναγκαιότητα της παγκόσμιας επανάστασης. Eίναι ο
διάδοχος του στην εçουσία, ο Lτάλιν, που θεωρητικοποίησε την δυνατότητα του
σοσιαλισμού σε μια χeρα. Lύμφωνα με αυτό το δόγμα, παρόλο που ο κομμουνισμός
είναι ο ορί¸οντας της ιστορίας, είναι δυνατόν ένα καθεστeς να αναπτυχθεί
σοσιαλιστικά ακόμα και αν η παγκόσμια επανάσταση καθυστερήσει. Tο κατά πόσο ο
Lτάλιν έκανε την ανάγκη φιλότιμο είναι ανοιχτό προς συ¸ήτηση, όμως η ουσία είναι
πως αυτή η «εθνική» συγκρότηση του σοσιαλισμού θα καθορίσει τις πολιτικές των
μαρçιστικeν κομμάτων και οργανeσεων για τις επόμενες δεκαετίες.
Hαρόλη την πολιτική κριτική του στον ορθόδοçο Mαρçισμό, ο λενινισμός δεν
απόρρι¡ε της µασικές θεωρητικές-φιλοσοφικές υποθέσεις και προκείμενες του.
Aντίθετα, ιδιαίτερα μετά την κατάλη¡η της εçουσίας και την ανάπτυçη μιας επίσημης
ιδεολογίας, τις ενσωμάτωσε. Aυτό συνεχίστηκε σε çεκάθαρη δογματική μορφή από
τον Lταλινισμό, αν και στο πλαίσιο του τελευταίου οι αçιeσεις του επιστημονικού
υλισμού συνδέθηκαν με την προσωπολατρία του μεγάλου ηγέτη και την δαιμονο-
8
ποίηση των αντικαθεστωτικeν, δύο πρακτικές ελάχιστα «επιστημονικές». 1τσι ο
ορθόδοçος Mαρçισμός - μια φαινομενικά παράδοçη μίçη επιστημονισμού και µολο-
νταρισμού - παγιeθηκε στις μορφές των αυτό-προσδιορι¸όμενων ως κομμουνιστικeν
κομμάτων και καθεστeτων. Tα κανονιστικά κείμενα των «πατέρων» έγιναν
συγχρόνως κριτήρια αλήθειας και μηχανισμοί εçουσίας ενe η ερμηνεία τους μια
σχολαστική λειτουργία.
;<τε#όδοξοι= %α#ξισμοί
Tροτσκισμός: 1να από τα σημαντικότερα Mαρçιστικά ρεύματα που εμπνέεται από
την φιγούρα και το έργο του Leo Trotsky μιας από τις ηγετικές φιγούρες της
Oκτωµριανής επανάστασης που θα εκδιωχθεί και δολοφονηθεί από τον Lτάλιν. Aν
και καταδικά¸ει το σταλινισμό και την γραφειοκρατία, ο Tροτσκισμός κινείται μέσα
στα πλαίσια του ορθόδοçου Mαρçισμού-Aενινισμού ειδικά όσον αφορά την σημασία
του κόμματος ως κεντρική πολιτική μορφή και πρωτοπορία. Aηλαδή η µασική του
πολιτική θέση είναι του λεγόμενου «δημοκρατικού συγκεντρωτισμού».
Eγκελιανός Mαρçισμός: Mε αυτόν τον όρο υποδηλeνονται διάφοροι στοχαστές όπως
ο György Lukacs, οι θεωρητικοί της Lχολής της 4ρανκφούρτης, και μέχρι ένα
µαθμό ο Antonio Gramsci, οι οποίοι παρόλες τις σημαντικές τους διαφωνίες,
κοίταçαν το έργο του Mαρç μέσα από ένα εγελιανό πρίσμα, δηλαδή μια αναθεeρηση
της αçίας του Xέγκελ. Kοινό γνeρισμα είναι η αντίθεση στον αντικειμενισμό και τον
ντετερμινισμό του ορθόδοçου Mαρçισμού, και ο τονισμός της σημασίας της
υποκειμενικής δραστηριότητας. Hρέπει να τονιστεί πως δεν έχουμε να κάνουμε με
μια στροφή στον ιδεαλισμό αλλά με μια ραφιναρισμένη μορφή υλισμού, όπου η
κοινωνική ύλη γίνεται κατανοητή ως ενσeματη υποκειμενικότητα, δηλαδή ως δομές
και σχέσεις που παγιeνουν μορφές ανθρeπινης δραστηριότητας αλλά και που ως
αποτέλεσμα μεταλλάσσονται από αυτήν. Aν και θεωρητικός, ο Eγκελιανός μαρçισμός
θα επιφέρει μια αρκετά διαφορετική αντίλη¡η για την πολιτική από αυτή του
ορθόδοçου Mαρçισμού. Aκόμα και αν η κατάλη¡η της εçουσίας είναι ένα ¸ητούμενο
δίνεται μεγάλη σημασία στην ανθρeπινη δημιουργική πράçη, η οποία αφού θεωρείται
πράçη ελευθερίας οδηγεί και στην αçίωση περισσότερο δημοκρατικeν δομeν αυτό-
οργάνωσης.
H υπέρ-αριστερά/ακροαριστερά: Eν μέρει επηρεα¸όμενη από το εγελιανό Mαρçισμό
αλλά κυρίως ακολουθeντας την δική της πορεία στις παρυφές του ορθόδοçου
Mαρçισμού, θα αναπτυχθεί μια ακροαριστερή παράδοση, η οποία καλύπτει τους
Iερμανούς συμµουλιακούς κομμουνιστές, τους Iάλλους Kαταστασιακούς, την
Iταλική αυτονομία και φτάνει μέχρι τις διάφορες ομάδες του σήμερα. Aν και
πρόκειται για ένα φοµερά ποικιλόμορφο ρεύμα κεντρικό γνeρισμα είναι η κριτική
στην γραφειοκρατία και στον κρατισμό του ορθόδοçου Mαρçισμού ως παραμόρφωση
της επανάστασης. Iια αυτόν τον λόγο αυτή η παράδοση της ακροαριστεράς σε
αρκετά σημεία είναι κοντά στο αναρχισμό.
Mαρçισμός του Tρίτου Kόσμου: Hατeντας πάνω στις θεωρίες του Aένιν για τον
ιμπεριαλισμό και τον αδύναμο κρίκο, θα αναπτυχθούν στις λεγόμενες χeρες του
9
τρίτου κόσμου πολλά επαναστατικά κινήματα και οργανeσεις που θα προσπαθήσουν
να επικαιροποιήσουν την Mαρçιστική ιδεολογία με µάση την εμπειρία της αποικιο-
κρατίας. H πλέον εçέχουσα μορφή είναι ο Mαοïσμός ενe εçίσου σημαντική
καινοτομία είναι η θεωρητική συστηματοποίηση του ένοπλου αντάρτικου ως δόκιμης
μορφής σοσιαλιστικού αγeνα. Aλλες σημαίνουσες συνεισφορές είναι η θεωρία για
τον δυνάμει επαναστατικό χαρακτήρα της αγροτιάς όπως και η σύνδεση του
μαρçισμού με το πρόταγμα για εθνική ανεçαρτησία και με τον εθνικισμό.
Eυρωκομουνισμός: Aυτό το όνομα δόθηκε στην πολιτική αναθεeρηση του
μαρçισμού που συντελέστηκε στην Eυρeπη στην µάση της κριτικής του σταλινισμού
και γενικά του αντιδημοκρατικού χαρακτήρα της Lοµιετικής 1νωσης. Oς
εναλλακτική τέθηκε ένας άλλος πιο δημοκρατικός δρόμος ο οποίος θα ήταν πιο
συμµατός με κάποιες θεμελιeδεις δημοκρατικές αçίες. Aνεçαρτήτως πάντως από το
δόκιμο της κριτικής στον σταλινισμό ή ότι ήταν η µάση της δημιουργίας της «Nέας
Aριστεράς» η οποία ανανέωσε την μαρçιστική πρακτική και θεωρία ανακαλύπτοντας
και τις πιο ρι¸οσπαστικές εκφάνσεις της που ο ορθόδοçος Mαρçισμός είχε σκεπάσει,
είναι γεγονός πως ο ευρωκομουνισμός όχι απλά απέτυχε να φέρει τον πολυπόθητο
«άλλο δρόμο» αλλά στο τέλος δυσκολεύτηκε να çεχωρίσει από την δυτική σοσιαλ-
δημοκρατία.
)οινοί τόοι της %α#ξιστικής Ιδεολογίας
Hαρόλες τις σημαντικές διαφορές υπάρχουν κάποιοι µασικά γνωρίσματα που λίγο ή
πολύ απαντeνται σε κάθε εκδοχή του Mαρçισμού:
• Yλιστική οντολογία: με τον ένα η τον άλλο τρόπο οι μαρçιστές θέτουν ως
καθοριστικό γνeρισμα και ορί¸ον στοιχείο του ανθρeπου τη παραγωγή,
δηλαδή την υλική συγκρότηση του κόσμου μέσω του οποίου διαφοροποιείται
από την φύση και μέσα στον οποίο κοινωνικοποιείται. 4υσικά το πως
ακριµeς ορί¸εται η παραγωγή διαφέρει σημαντικά ανάμεσα στους Mαρçιστές.
Iια την ορθοδοçία είναι μια αντικειμενική δραστηριότητα που καθορί¸ει όλες
τις άλλες εκφάνσεις της ¸ωής, μια πιο πραγματική πραγματικότητα. Iια άλλα
ρεύματα Mαρçισμού η παραγωγή εκτείνεται στην γλωσσική και συμµολική
κατασκευή και είναι μια κατεçοχήν υποκειμενική δραστηριότητα.
• H ταçική πάλη ως ο κινητήριος μοχλός της ιστορίας και µασικό αναλυτικό
εργαλείο κατανόησης της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας.
• Kεντρική θέση του προλεταριάτου, αν και αυτό μπορεί να μεταλλαχθεί
ανάλογα με την συγκυρία και την κοινωνία. Hάντως σε κάθε περίπτωση ο
Mαρçισμός προσπαθεί να µρει το επαναστατικό υποκείμενο με µάση μια
ανάλυση της ταçικής σύνθεσης και των ταçικeν συσχετισμeν του εκάστοτε
κοινωνικού σχηματισμού.
• Aταçική κοινωνία (κομμουνισμός) ως ο στόχος και ορί¸οντας της ταçικής
πάλης.
10
Hολιτική Lκέ¡η: Oπως σημειeθηκε στον Mαρçισμό η πλέον σημαίνουσα πολιτική
μορφή είναι το κόμμα και η µασική πολιτική κατηγορία/προσανατολισμός είναι η
κατάλη¡η της εçουσίας. Lτην µάση αυτή της προοπτικής υπάρχει η αντίλη¡η της
πολιτικής ως διαμεσολάµηση και ως τυπική καταπίεση, δηλαδή εν τέλει η ταύτιση
της πολιτικής με το κράτος. Oμως όπως επίσης παρατηρήθηκε αν και μειο¡ηφική,
υπάρχει και μια άλλη «αντικ#ατική= παράδοση στον Mαρçισμό, όπου ορί¸ει την
πολιτική ως καταστροφή της εçουσίας και ως συλλογική δραστηριότητα αυτό-
καθορισμού και χειραφέτησης. Mερικές φορές αυτές οι δυο κατευθύνσεις επιχειρείται
κάπως να συμµιµαστούν σε ένα κοινό πλαίσιο, (όπως στον Iταλικό εργατισμό ή στα
κινήματα της Aατινικής Aμερικής) αλλά συνήθως µρίσκονται κατά µάση σε ένταση
και σύγκρουση μεταçύ τους. O κρατικός μαρçισμός κατηγορεί τον αντικρατικό για
«αριστερισμό», ενe ο τελευταίος κατηγορεί τον πρeτο για προδοσία, καθεστωτισμό
και ρεφορμισμό.
Eίναι αδιαμφισµήτητο πως μαρçισμός ήταν μια από τις σημαντικότερες αν όχι η
σημαντικότερη ιδεολογία του περασμένου αιeνα. H ηγεμονία της δεν στηρι¸όταν
τόσο σε κάποια θεωρητική υπεροχή, αλλά πάνω από όλα στις ιστορικές αναφορές:
τον υπαρκτό σοσιαλισμό ως εμπράγματη απόδειçη νίκης, τα εθνικό-απελευθερωτικά
κινήματα του Tρίτου Kόσμου και το εργατικό κίνημα. H κρίση αυτeν των αναφορeν
ήταν αναμενόμενο πως θα µάλει σε κρίση και τον Mαρçισμό. Aν και πολλοί
µιάστηκαν να αποχαιρετήσουν τον Mαρçισμό, είναι γεγονός πως αυτήν την στιγμή ως
ιδεολογικό-πολιτικό πρόγραμμα ο Mαρçισμός δεν ασκεί καμία ηγεμονία στα διάφορα
κινήματα που έχουν αναδυθεί. Aν αυτό είναι αρνητικό ή πρέπει ο ίδιος ο μαρçισμός
να αναθεωρήσει κάποιες από τις µασικές του πεποιθήσεις περί πολιτικής αποτελεί ένα
από τα µασικά ερωτήματα που άπτονται του ¸ητήματος.
Lοσιαλδημοκρατία
H σοσιαλδημοκρατία αρχικά είναι η ονομασία της οργανωμένης μαρçιστικής ορθο-
δοçίας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το Lοσιαλδημοκρατικό Kόμμα της Iερμανίας.
Aρχί¸ει να διαφοροποιείται από τον μαρçισμό ως μια μορφή ρεµι¸ιονισμού, δηλαδή
ως αναθεeρηση της μαρçιστικής ιδεολογίας. Eδe σημαίνουσα θέση έχει ο Eduard
Bernstein ο οποίος πρeτος ανέπτυçε την θέση περί μιας σιγανής εçελικτικής
δημιουργίας του σοσιαλισμού μέσα από τον «εçανθρωπισμό» του καπιταλισμού. Lιγά
σιγά όμως η σοσιαλδημοκρατία θα γίνει μια αυτοτελή ιδεολογική παράδοση, ή
τουλάχιστον μια αυτόνομη πολιτική δύναμη, η οποία θα είναι και η ηγεμονική μορφή
σοσιαλισμού στην Aύση.
Lύμφωνα με την σοσιαλδημοκρατία ο σοσιαλισμός ως ηθική ιδέα περιλαμµάνει τα
ακόλουθα αçιeματα:
• Iσότητα, με την έννοια της μη-εκμετάλλευσης και της ίσης πρόσµασης στον
κοινωνικό πλούτο και τα κοινωνικά αγαθά.
• Aλληλεγγύη και όχι ο ανταγωνισμός ως ο µασικός φορέας ιστορικής και
κοινωνικής προόδου.
11
• Mη αναγκαιότητα της επανάστασης. Mάλιστα για πολλούς η επανάσταση δεν
είναι ούτε καν επιθυμητή. Aπό αυτό έπεται:
• H αçία των πρακτικeν μεταρρυθμίσεων αντί ολοκληρωτικeν προγραμμάτων
µίαιης μετατροπής.
• H κοινοµουλευτική Aημοκρατία ως νόμιμο πεδίο άσκησης σοσιαλιστικής
πολιτικής, σοσιαλιστικeν στρατηγικeν και επιδιeçεων.
Lτην παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία, οι µασικές πολιτικές ήταν οι εθνικοποιήσεις/
κρατικοποιήσεις καίριων τομέων της παραγωγής, ένα εκτεταμένο κράτος πρόνοιας
και γενικά κοινωνικeν παροχeν, ένα δίκτυο προστασίας και συμμετοχής της
εργατικής τάçης και γενικά των λαïκeν στρωμάτων.
Aυτή η παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία, θα γνωρίσει την δόçα της την περίοδο μετά
τον B παγκόσμιο πόλεμο έως και τα τέλη του 60. Mε κάποιες εçαιρέσεις η σοσιαλ-
δημοκρατία θα αρχίσει να υποχωρεί από την δεκαετία του 70 και μετά. Mε την άνοδο
του νεοφιλελευθερισμού και της παγκοσμιοποίησης, οι µασικές αçιeσεις και
προγράμματα του σοσιαλισμού, και ειδικά η κρατικίστικη πολιτική του θα
θεωρηθούν ¸ημιογόνα και παρωχημένα. H σοσιαλδημοκρατία θα αναµιeσει ως
«τρίτος δρόμος», το όνομα που δόθηκε από τον Antony Giddens στην θεωρητική
έκφραση του «Nέoυ Eργατικού» κόμματος του Tony Blair. Kάποια χαρακτηριστικά
αυτής της νέας μορφής σοσιαλδημοκρατία είναι:
Eλαστική ρύθμιση της αγοράς και άνοιγμα για επενδύσεις και ανάπτυçη. Aιοχέτευση
του πλούτου που δημιουργείται για κοινωφελείς σκοπούς, δημιουργία κινήτρων αντί
για μόνιμες κοινωνικές παροχές, μετάθεση κρατικeν υπηρεσιeν στο επίπεδο της
κοινότητας.
Eίναι αναμφισµήτητο ότι ο «τρίτος-δρόμος», έδωσε στην σοσιαλδημοκρατία μια νέα
πνοή ¸ωής, τόσο από άπο¡η θεωρητικής ανανέωσης όσο και πολιτικής ενδυνάμωσης.
Oλο και περισσότερα κόμματα µρέθηκαν στην εçουσία και όλο και περισσότερο η
δεçιά οικειοποιείτο τη συμµολική θέση ενός «κέντρου», το οποίο δανει¸όταν από την
σοσιαλδημοκρατία τόσο ένα κοινωνικό προφίλ όσο και την αçίωση υπέρµασης των
παραδοσιακeν ιδεολογικeν και πολιτικeν διαχωριστικeν γραμμeν. Lτην ουσία όμως
έχει καταστεί πέρα από κάποια ρητορικά σχήματα όλο και πιο δύσκολο να διακριθεί
σε κάτι η σοσιαλδημοκρατία από «δεçιά», «συντηρητικά» η «φιλελεύθερα» κόμματα.
Aυτό επικυρeθηκε πλήρως στην τρέχουσα κρίση, όπου η σοσιαλδημοκρατία σε όλες
τις εκφάνσεις της, αδυνατεί να παράγει έναν στοιχειωδeς εναλλακτικό λόγο. Kατά
πόσο αυτό είναι αντιστρέ¡ιμο μένει να φανεί, πάντως για την eρα είναι δεδομένο
πως η σοσιαλδημοκρατία έχει ενσωματωθεί πλήρως στο νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό
και συνεπeς πως δεν είναι διόλου «σοσιαλιστική», τουλάχιστον αν αυτός ο όρος έχει
ακόμα κάποια νόημα.
BIBAIOIPA4IA
12
Michael Roskin et al, <ισαγωγή στην Πολιτική <ιστήμη, κεφ. 6
Andrew Heywood, <ισαγωγή στην Πολιτική, κεφ. 3
Iιeργος Lκουλάς, Πολιτική <ιστήμη και Ιδεολογίες, κεφ. 8 & 11
Eπίσης τα σχετικά κεφάλαια στο Andrew Heywood, Πολιτικές Ιδεολογίες.
13

Φυσικά στο βαθμό που ο καπιταλισμός θεμελιώνεται στην νομική αναγνώριση της ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής. Ο αναρχισμός πέρα από παλιά είναι μια αρκετά ποικιλόμορφη ιδεολογική παράδοση της οποίας μάλιστα κάποια παρακλάδια δεν χωράνε εύκολα στην ευρύτερη σοσιαλιστική παράδοση. Συνήθως.Αναρχισμός Στα εγχειρίδια πολιτικής επιστήμης υπάρχει η τάση ο αναρχισμός να υποτιμάται σε σχέση με άλλες ιδεολογίες. με επιφανέστερο εκπρόσωπο τον Leo Tolstoy. Αυτή όμως η υποτίμηση μπορεί να δικαιολογηθεί μόνο μερικώς με ιστορικούς όρους. Αυτή όμως η παράδοση είναι εν τέλει μειοψηφική. Ασχέτως όμως πως αξιολογείται το αναρχικό πρόταγμα ο αναρχισμός είναι μια ιδεολογική παράδοση με παρουσία σε διάφορες σημαντικές στιγμές και καμπές της σύγχρονης ιστορίας. αυτή η ‘αναρχοκαπιταλιστική’ παράδοση είναι μάλλον μη-ρεαλιστική. Μια αρκετά δόκιμη περιγραφή του αναρχισμού είναι ως σύζευξη αφενός του μεσσιανικού πνεύματος λύτρωσης που αποτελούσε κινητήριο βίωμα των διάφορων 2 . το οποίο χαρακτηρίζει τόσο του ρώσους μηδενιστές του 19 ου αιώνα. Καταρχάς. ο οποίος επηρέασε και τον Gandhi. Είναι δεδομένο πως η δημοφιλής και κοινότοπη εικόνα που έχουν φτιάξει τα media για τον «αναρχικό» είναι ένα κακέκτυπο. είναι εξίσου δείγμα της προκατάληψης που κυριαρχεί στην πολιτική επιστήμη να ταυτίζεται λίγο ή πολύ η πολιτική με το κράτος. Υπάρχει όμως μια γενικότερη ατομικιστική παράδοση αναρχισμού η οποία έχει ως επιφανέστερο θεωρητικό τον Max Stirner και το έργο του ο Μοναδικός και το Δικό του . η επιθετική πολιτική. Παρόλο όμως που όλοι οι αναρχικοί συμμερίζονται την απροθυμία του Στίρνερ να θυσιάζεται η ελευθερία του ατόμου. υπάρχει και μια παράδοση στον αναρχισμό που απορρίπτει κάθε χρήση βίας. και αυτή που θα χρησιμοποιήσει τον όρο αναρχία ως θετικό αυτοπροσδιορισμό. και δεν αλλάζει το γεγονός πως μια ορθή κατανόηση του αναρχισμού πρέπει να συμπεριλάβει αυτήν την αξίωση χρήσης βίαιων μεθόδων ως μορφές χειραφετικής πράξης. υποτίθεται πως υπάρχει και μια μορφή ‘αναρχοκαπιταλισμού’. είναι σημαίνον μέρος του αναρχισμού. αναδύεται εντός του κόλπου του σοσιαλισμού με κύριους θεωρητικούς εκφραστές τον Pierre-Joseph Prouhdon και τον Michael Bakunin και εξίσου κλασικούς θεωρητικούς των Piotr Kropotkin και τον Errico Malatesta. Όμως. όσο και τα (κυρίως) νεολαιίστικα κινήματα και συλλογικότητες των δυτικών μητροπόλεων του 21ου αιώνα. Φυσικά. η βασικότερη αναρχική τάση. η οποία περιλαμβάνει και την αναγνώριση της βίας ως συστατικό και νόμιμο στοιχείο της δραστηριότητας του ανταγωνιστικού κινήματος. δηλαδή με όρους πραγματικής σημασίας και βαρύτητας. που αξιώνει πως η «οικονομία της αγοράς» μπορεί να λειτουργήσει χωρίς καμία απολύτως πολιτική ρύθμιση ή παρεμβολή. όσο και τον αναρχοσυνδικαλισμό των αρχών του 20ου. άρα και στην κρατική προστασία. κάτι που κάνει δεδομένα τον αναρχισμό αθεράπευτα ουτοπικό ή ακόμα και αντιπολιτικό. Στις περισσότερες αναλύσεις του αναρχισμού είναι σύνηθες να θεωρείται καθήκον να απορριφθεί η ταύτιση του αναρχισμού με την καταστροφή.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->