ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Ι

Διάλεξη 9η: Έθνος-κράτος και Εθνικισμός
Το έθνος-κράτος σηματοδοτεί μια κρατική μορφή η οποία οργανώνεται στην βάση
μιας εθνικής ταυτότητας, ή αλλιώς, που έχει ως κανονιστική βάση την εθνική αρχή.
Επιπλέον ακόμα και σε περιπτώσεις που το έθνος ξεκάθαρα εμφανίζεται μαζί με την
δημιουργία του κράτους, όπως είναι η περίπτωση των ΗΠΑ, κάθε έθνος-κράτος
συμβολίζει την εθνική αρχή ως υπερβατική σε σχέση με την πολιτική οργάνωση. Με
άλλα λόγια, είναι ίδιον του έθνους-κράτους ότι κατανοεί την έννοια του έθνους ως
μια πραγματικότητα που έχει αυταξία και που δεν εξαντλείται στην συγκυριακή
πραγματικότητα των σχέσεων-εξουσίας που συγκροτούν κάθε κρατική μορφή. Μια
ανάλυση λοιπόν του έθνους-κράτους είναι εύλογο να ξεκινάει με μια επισκόπηση της
έννοιας του έθνους.
Ένας συνεκτικός ορισμός του έθνους είναι αυτός ενός συνόλου ανθρώπων που
μοιράζονται μια κοινή γλώσσα, κοινές παραδόσεις, έθιμα, συνήθειες και αξίες. Αυτός
ο ορισμός φανερώνει την σχέση του έθνους με δυο άλλα φαινόμενα:
α) την κουλτούρα: το έθνος δηλαδή είναι μια συγκεκριμένη πολιτισμική μορφή.
β) την κοινότητα: το έθνος δηλαδή είναι ένας συγκεκριμένος κοινοτικός δεσμός.
Για όσους ανήκουν σε ένα έθνος, το γεγονός της εθνικότητας μοιάζει ως κάτι
αυταπόδεικτο. Το να είσαι Έλληνας, Άγγλος, Αμερικάνος κοκ., βιώνεται ως κάτι
αντικειμενικό, ένα γεγονός ανάλογο με το γεγονός του να είσαι άνθρωπος.
Αναμφίβολα, το έθνος έχει «αντικειμενικότητα», δηλαδή μια υλική διάσταση που
πραγματώνεται σε συγκεκριμένες σχέσεις, θεσμούς, σύμβολα κλπ. Όμως και μόνο το
γεγονός ότι μιλάμε για το πως βιώνεται το έθνος, υποδεικνύει με σαφή τρόπο ότι το
έθνος έχει μια ισχυρή υποκειμενική διάσταση. Για αυτούς που ζουν «μέσα» σε ένα
έθνος, η εθνικότητα τους παίρνει την μορφή μια συμμετοχής σε ένα κοινό παρελθόν,
σε ένα κοινό παρόν και τελικά σε ένα κοινό μέλλον. Κατά αυτόν τον τρόπο το έθνος
αποτελεί έναν πνευματικό δεσμό, και μάλιστα συλλαμβάνεται ως ένας δεσμός που
έχει ουσία, δηλαδή κάτι σταθερό και αναλλοίωτο. Αυτό, έχει εκφραστεί με τα πλέον
έντονα χρώματα από τον Ernest Renan:
«Το έθνος είναι μια ψυχή, μια πενυματική αρχή. Η μια κατοικεί στο παρελθόν, η άλλη
στο παρόν. Η μία είναι η κοινή κατοχή μιας πλούσιας παρακαταθήκης μνήμων. Η
άλλη, είναι μια συναίνεση στο παρόν, η επιθυμία να ζεις μαζί, η βούληση να
διαιωνιστεί η κληρονομία που ένας παρέλαβε σε μια ατομική μορφή».
Εν ολίγοις, το έθνος είναι πάνω από όλα μια ταυτότητα, μια μορφή κοινής αυτόαναγνώρισης και αυτό-τοποθέτησης. Ως ταυτοτική δομή το έθνος συγκροτείται και
εμπεριέχει δυο βασικές αναφορές που έχουν ιδιαίτερο συμβολικό βάρος: τον χώρο
και τον χρόνο.

1

Επειδή όμως είναι δεδομένο πως τα ίδια γεγονότα και πράγματα εμπεριέχονται και επενδύονται σε πάνω από την μία «εθνικές» αφηγήσεις. Μνημεία των οποίων η δημιουργία χάνεται στους αιώνες είναι δικά «μας» μνημεία. αυτό πολιτικά σημαίνει ότι ο χώρος αποτελεί ένα πεδίο πολιτικού ανταγωνισμού. Παραδοσιακή: Η μία η οποία χρονικά είναι παλιότερη και ταυτίζεται με την συγκρότηση της εθνικής ιδεολογίας που συνόδευσε την ανάδυση των έθνους-κράτους αντιλαμβάνεται το έθνος ως μια θεμελιακή ουσία η οποία είναι συνεχής και αναλλοίωτη. ακόμα και σε περιπτώσεις που δεν υπάρχει ένα ήδη υφιστάμενο κράτος.είναι εμμενής στην συγκρότηση του έθνους. στο βαθμό που μοιραζόμαστε με αυτούς που τα κατασκεύασαν κάτι θεμελιακό. και το αίμα είναι μια πνευματική αρχή. και ακριβώς έτσι αντιμετωπίζονται. Αυτό σημαίνει προφανώς ότι η έννοια του έθνους είναι δομικά αποκλείουν. Αλλά επειδή ακριβώς η έννοια της φυλής . καθώς πνεύμα και σώμα αναμειγνύονται συμβολικά με ένα τρόπο που το ένα διαχέεται και ταυτίζεται με το άλλο στον πιο ακραίο βαθμό: ο εθνικός πνευματικός δεσμός πηγάζει από το αίμα. ο χρόνος (δηλαδή η ιστορία) όχι λιγότερο από τον χώρο αποτελεί πεδίο πολιτικού ανταγωνισμού. ένα από τα συστατικά στοιχεία της εθνικής ταυτότητας είναι η παραγωγή αφηγήσεων που συγκροτούν το έθνος ως υποκείμενο. Αυτή η μορφή σκέψης συνήθως συνοδεύεται από αντιλήψεις πεπρωμένου και μεγαλείου και είναι συνεπώς και η πιο έκδηλα ρατσιστική. άγια χώματα. (πχ. τελικά ο 2 . Ο χώρος αποτελεί το σύνορο που συμβολίζει αλλά και δίνει υλική υπόσταση στα όρια της εθνικής ταυτότητας. Η πιο ακραία μορφή αυτής της μορφής σκέψης είναι αυτή που ταυτίζει το έθνος με τον αίμα και την γη. Εδώ το σύμπλεγμα φύση/πολιτισμός φτάνει σε ένα βαθμό αδιακρισίας. Χρόνος: ο χρόνος στα πλαίσια της εθνικής ταυτότητας παίρνει την μορφή της ιστορίας.Χώρος: Κάθε εθνική ταυτότητα. η πόλις. Το έθνος δηλαδή γίνεται αντιληπτό ως κάτι φυσικό.δηλαδή η αναπαράσταση και η αναπαραγωγή του έθνους ως μια μορφή δεσμού που χαρακτηρίζεται από συγγένεια . διαχωρίζει το εθνικό «εμείς» από τους «άλλους». Όπως θα επαναλάβουμε. Εν ολίγοις. ακόμα και αν υπάρχουν διάφορες πολιτικές μορφές που συνοδεύουν και ταυτίζονται με το έθνος. η γη των προγόνων κλπ). το ντόπιο από το ξένο. Έτσι. λειτουργεί δηλαδή ως μια μορφή αποκλεισμού και διαφοροποίησης. η βυζαντινή αυτοκρατορία. Κάθε έθνος συγκροτείται μέσω της κατασκευής μιας κοινής μνήμης. Στο πλαίσιο της κοινωνικής θεωρίας υπάρχουν τρεις βασικές σχολές σκέψεις όσον αφορά το έθνος. ταυτίζεται φαντασιακά με μια συγκεκριμένη εδαφική επικράτεια. το σύγχρονο κράτος) το έθνος καθαυτό έχει κάτι αμετάβλητο και δεν υπόκειται στην οποιαδήποτε συγκυρία. δηλαδή πολιτικά και όχι στο επίπεδο ενός θεωρητικού διαλόγου. με ένα χώρο ο οποίος φορτίζεται με διάφορες ιδιότητες και ποιότητες (πατρίδα. Υπό αυτό το πρίσμα λόγοι που σηματοδοτούν το έθνος ως κάτι το πεπερασμένο και ενδεχομενικό γίνονται αντιληπτοί ως απειλές. και επειδή κάθε έθνος εμφορείται από αφηγήσεις μεγαλείου. δηλαδή λειτουργεί μέσα από ένα αναγκαίο διαχωρισμό. που του προσδίδει δηλαδή βιολογικά χαρακτηριστικά. δηλαδή μιας ιστορίας η οποία δημιουργεί την απαραίτητη αίσθηση συνέχειας.

πχ. β) Μέσο-επίπεδο: εξετάζει τις διάφορες συλλογικές δραστηριότητες που παράγουν και αναπαράγουν την εθνική ταυτότητα: παρελάσεις. που είναι το πιο πρόσφατο. αθλητικές εκδηλώσεις κλπ. Υπό αυτό το πρίσμα το έθνος δεν έχει τίποτα φυσικό αλλά είναι μια καθαρά φαντασιακή/πολιτισμική προβολή και κατασκευή. πρακτικών. το έθνος είναι δεδομένα και αυτό μια μορφή πολιτισμικού και κοινοτικού δεσμού. Έτσι. Συνεπώς. τα έθνη γίνονται κατανοητά ως μορφές ταυτότητας που αναδύθηκαν μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και συγκυρίες. Εθνο-συμβολισμός: Αυτό το ρεύμα σκέψης. όπως είπαμε πριν. δηλαδή δημιουργούνται και παράγονται. Το έθνος αντίθετα υποδηλώνει μια πολιτική ταυτότητα η οποία μάλιστα μπορεί να εμπεριέχει διάφορες εθνοτικές ομάδες. νομιμότητας. το συμπέρασμα είναι πως τα έθνη-κράτη ως πολιτικές δομές αποτελούν ενδεχομενικές πραγματικότητες. αφηγήσεις. σύμβολα. και κυριαρχίας. Η τελευταία αναφέρεται σε ομάδες οι οποίες συνδέονται στην βάση καταγωγής και συγγένειας.ρατσισμός εμπεριέχεται ως δυνατότητα στην ίδια την πολιτική οργάνωση του έθνους. οι Πομάκοι. που εμπεριέχει την κατασκευή συμβόλων. οι οποίες όπως αναδυθήκανε μπορεί και να εξαφανιστούν. αφηγήσεων και την επινόηση μιας παράδοσης. γ) Μικρό-επίπεδο: Εξετάζει το πεδίο της ατομικής επιτέλεσης και αντίληψης. ασχέτως του βαθμού εκδήλωσης του ο οποίος είναι κατά βάση συγκυριακός. δηλαδή του τρόπου που το έθνος παράγεται ως ατομικό βίωμα του ανήκειν. Αυτό το ρεύμα λοιπόν λειτουργεί στην βάση μιας διάκρισης που είναι πλέον ευρέως αποδεκτή: αυτή μεταξύ έθνους και εθνότητας. α) Μακρό-επίπεδο: εξετάζει το πως τα έθνη κατασκευάζονται σε σχέση με μεγάλες κοινωνικές και ιστορικές διαδικασίες και το πως σχετίζονται με σημαντικά συμβάντα πχ. Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι πως αυτή η προσέγγιση δεν υποστηρίζει πως το έθνος δεν είναι πραγματικό. κοινής γλώσσας και πολλές φορές θρησκείας. την ανάδυση του καπιταλισμού. Σε αυτό το ρεύμα σκέψης υπάρχουν διάφορα επίπεδα στα οποία η δημιουργία του έθνους μπορεί να προσεγγιστεί και συνήθως οι επιμέρους αναλύσεις επικεντρώνονται σε ένα από αυτά τα επίπεδα. και μάλιστα έν’ος δεσμού ο οποίος παράγεται σε σημαντικό βαθμό από την δημιουργία μιας εθνικής 3 . αποτελεί ουσιαστικά ένα παρακλάδι του κονστρουκτιβισμού. Φαντασιακό δεν σημαίνει ψεύτικο. Απλά θεωρεί πως αν και το έθνος είναι μια σχετικά πρόσφατη κατασκευή. Μοντερνισμός/Κονστρουκτιβισμός: Για αυτό το ρεύμα σκέψης που είναι πλέον κυρίαρχο στους ακαδημαϊκούς κύκλους. η παραγωγή του έγινε στην βάση εθνοτικών ομάδων οι οποίες υπήρχαν ήδη. Απλά τονίζει ότι όπως και όλες οι ταυτοτικές δομές ποτ συγκροτούν μορφές συλλογικής και ατομικής ύπαρξης δεν ανάγονται σε κάποια υπέρ-ιστορική φύση αλλά είναι ιστορικές κατασκευές. το έθνος εγγράφει εντός του αξιώσεις εξουσίας. Φυσικά. Συνεπώς ο δεσμός είναι κυρίως πολιτισμικός.

Αλλά παρόλα αυτά η διάκριση υφίσταται: το έθνος ως κατηγορία έχει πολιτικές συνδηλώσεις. εδώ επιστρέφουμε στο σημείο που τονίστηκε πριν: επειδή δεν υπάρχει φυσική επικράτεια αλλά ο χώρος που καλύπτει ένα έθνος-κράτος είναι προϊόν πολιτικών αποφάσεων και διαδικασιών. αφού τα έθνη απέκτησαν ύπαρξη μόνο μέσω τους έθνους-κράτους. ένας δεσμός που έχει αποτυπωθεί τόσο ιστορικά. πρόκειται για μια εγγενώς κρατικιστική έννοια. Αυτό εκφράζεται πολιτικά στο γεγονός ότι το έθνος-κράτος πρέπει να υφίσταται στον χώρο ως διακριτή γεωγραφική οντότητα. Οι Βάσκοι τώρα θεωρούνται εθνότητα. δηλαδή σε ένα κράτος. δεν αναιρεί το βαθύ δεσμό μεταξύ έθνους και κράτους. όσο όμως και λογικά. ο χώρος αποτελεί πεδίο ανταγωνισμού. δηλαδή μιας γλωσσικής κοινότητας η οποία παράγει όρια και διακρίνει το ομοεθνές από το ξένο. της αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλισμού. επειδή στο εθνικό φαντασιακό ο χώρος αποτελεί συστατικό της εθνικής ταυτότητας. όπως και υπάρχουν έθνη χωρίς κράτος όπως είναι οι Παλαιστίνιοι. Είναι πολύ δύσκολο έως αδύνατον λοιπόν να μην υπάρχει ένταση μεταξύ πολιτικών μορφών όσο το έθνος -κράτος αποτελεί την βασική πολιτική μονάδα. Από αυτό συνεπάγονται και τα ακόλουθα καθοριστικά γνωρίσματα του έθνους κράτους: Επικράτεια: Όπως είπαμε ο χώρος είναι συστατικός στο εθνικό φαντασιακό. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι η ιδέα του έθνους έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη επαναστατικών δυνάμεων κατά την εποχή των αυτοκρατοριών. Πχ.γλώσσας. Υπάρχουν πολυεθνικά κράτη. Δηλαδή κάθε-έθνος κράτος έχει μια επικράτεια. ασχέτως αν αυτό το κράτος υπάρχει ήδη ή αποτελεί σκοπό. Διότι για να υπάρξει το έθνος ως πολιτική κατηγορία πρέπει να εκφραστεί πολιτικά. γεννιούνται αλυτρωτισμοί. ακόμα και αν αυτό υφίσταται απλά ως επιδίωξη. Το οποίο φυσικά σημαίνει ότι στο βαθμό που το έθνος υφίσταται ως πολιτική κατηγορία. Συνεπώς ο ορίζοντας του έθνους είναι πάντα το κράτος. οι Έλληνες πριν την δημιουργία του έθνους-κράτους ήταν έθνος ή εθνότητα. Και αυτή η διαπίστωση μας οδηγεί στο έθνοςκράτος. Καταρχάς είναι απαραίτητο να αποσαφηνιστεί ότι το έθνος και το κράτος δεν είναι ταυτόσημες έννοιες ούτε συνεπώς συνώνυμα. εδαφικές επιδιώξεις κλπ. δηλαδή στο βαθμό που το έθνος αξιώνει να είναι η θεμελιακή αρχή μιας πολιτικής μορφής. Επίσης. το οποίο σημαίνει ότι ως πολιτική έννοια συγκροτείται μόνο στα πλαίσια του κράτους. 4 . αλλά οι ίδιοι θεωρούν τους εαυτούς τους και θέλουν να συγκροτηθούν ως έθνος. Δηλαδή η δυνατότητα αυτόκαθορισμού και μη επέμβασης από εξωτερικές δυνάμεις. Συνεπώς η διάκριση «έθνους-εθνότητας» δεν είναι πάντα εύκολο να διατηρηθεί. Το γεγονός όμως πως αυτές οι δυο έννοιες μπορούν να υπάρξουν αυτόνομα. Ανεξαρτησία: Επειδή το έθνος δομείται πολιτικά το αίτημα για εθνική ανεξαρτησία δεν μπορεί παρά να είναι συστατικό στην ανάδυση του. Φυσικά. και αφού το έθνος συλλαμβάνεται ως κάτι ενιαίο και ενικό τότε έπεται ότι πρέπει να εκφραστεί σε μια ενιαία πολιτική οντότητα. τα οποία μπορεί να παίρνουν την μορφή ομοσπονδίας.

μεταξύ των διαφόρων εθνοτήτων. δείχνει γιατί στην Ισπανία σε αντίθεση με την Ουγγαρία υπάρχουν έντονες αυτονομιστικές τάσεις. Το σχήμα της χώρας και της εθνικής οικονομίας αποκρύβει και διαμεσολαβεί τον κοινωνικό ανταγωνισμό που είναι συστατικός σε 5 .. Παρόλες όμως τις ιδιαιτερότητες των έθνος-κράτος υπάγεται σε μια γενική ιστορία η οποία χαρακτηρίζεται από τα ακόλουθα φαινόμενα. το καθοριστικό φαινόμενο. μέσα από την έννοια της εθνικής οικονομίας. Είχαμε διακρίνει τρεις βασικές διαδικασίες: • • • Η μεταμόρφωση ανεξάρτητων πολιτικών βασιλείων σε κράτη (πχ. Αυτό ειδικά αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα ή μάλλον. Ουγγαρία. Ελλάδα). όπως και μιας κεντρικής κρατικής και διοικητικής αρχής που θα επέβαλε ομοιόμορφους κανόνες συγκρότησης και πειθάρχησης της παραγωγικής διαδικασίας. Είναι σαφές πως ο καπιταλισμός χρειαζόταν για την ανάπτυξη του την ύπαρξη ενός ενιαίου γεωγραφικού χώρου που έχει κοινό νόμισμα.Κυριαρχία: Όπως είπαμε το σύγχρονο κράτος αξιώνει ότι είναι κυρίαρχο. Μάλιστα όπως έχουμε πει σε προηγούμενο μάθημα δεν αποτελεί μια ομοιόμορφη διαδικασία καθώς η συγκρότηση του έθνους-κράτους παίρνει διάφορες μορφές ανάλογα με την συγκυρία. (α) Η κατάλυση της Χριστιανιοσύνης (β) Η αυτονόμηση των επιμέρους μοναρχιών και η δημιουργία των απολυταρχιών. Δηλαδή η κυριαρχία του κράτους είναι δεδομένα πολιτικό επίδικο και προϋπόθεση του προτάγματος για εθνική ανεξαρτησία. Φυσικά υπάρχει και το φαινόμενο της δημιουργίας έθνους μέσα από την κατάκτηση εδαφών όπου δεν υπήρχε κρατική οντότητα. Πχ. Γαλλία). Η απόσχιση από μεγαλύτερες πολιτικές οντότητες. Αγγλία. Επίσης όπως είχαμε πει. και να δημιουργήσει την αντίληψη ενός κοινού συμφέροντος. ή τουλάχιστον ενός κοινού πεδίου όπου οι ανταγωνισμοί μπορούν να επιλυθούν και να συμβιβαστούν. Έξω από αυτά είναι δύσκολο να φανταστούμε την ανάδυση του έθνους-κράτους. και το αίτημα για εθνική ανεξαρτησία. Επίσης. όπως έγινε στην Αμερική. Ιταλία. Το έθνος-κράτος στην ιστορία: Η ανάδυση του έθνους-κράτους είναι ιστορικά μια μακρά και πολύπλοκη διαδικασία. Ισπανία). όπως οι αυτοκρατορίες (πχ. Μόνο τυχαίο δεν είναι λοιπόν που η εθνική ιδεολογία αποτελεί πάντα βασικό χαρτί του κεφαλαίου σε περίοδο κρίσεων. ώστε να ενοποιήσει συμβολικά και πολιτικά τις κοινωνικές τάξεις. η εθνική αρχή ήταν πάντα συστατική. είναι δεδομένο πως η κάθε διαδικασία έχει τις ιδιαιτερότητες της και ότι είναι καθοριστική για την μετέπειτα ιστορία του εκάστοτε έθνους-κράτους. (β) η άνοδος του καπιταλισμού. δηλαδή ότι μπορεί να επιβάλει κανόνες οι οποίοι είναι δεσμευτικοί και χωρίς να αποδίδονται σε κάποια άλλη αρχή. Αυτό συνδέεται με την εθνική αρχή. όπως μας δείχνει η ιστορία από τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο μέχρι την τρέχουσα κρίση. Η ενοποίηση διαφόρων πολιτικών οντοτήτων (πχ.

ούτε ήταν το έθνος η μόνη πολιτική μορφή που συνδέθηκε με τον καπιταλισμό. Εθνικισμός Ο εθνικισμός πολλές φορές έχει οριστεί σαν την κυρίαρχη ιδεολογία των δύο προηγούμενων αιώνων. διαδικασιών και συγκρούσεων οι οποίες άπτονται της ανάδυσης και κυριαρχίας του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Σχηματικά πάντως υπάρχουν δυο βασικές διακρίσεις: (α) Ο «φιλελεύθερος ή προοδευτικός» εθνικισμός (αλλιώς οριζόμενος και εθνισμός): αγάπη για την πατρίδα που δεν στηρίζεται στο μίσος και τον φόβο του άλλου αλλά αντίθετα είναι απαραίτητος δεσμός για την σταθερότητα και την ομαλότητα ενός πολιτικούς κράτους στην σύγχρονη εποχή. Λόγω αυτής της σύνδεσης του εθνικισμού με το έθνος-κράτος. δηλαδή χωρίς το έθνος ως τον πνευματικό δεσμό που έδινε πραγματικό περιεχόμενο σε ένα δημοκρατικό σύστημα που κατά τα άλλα είναι πλήρως φορμαλιστικό. είτε «άμεση» είτε «αντιπροσωπευτική» κλπ. Αυτό γίνεται ξεκάθαρο όταν ληφθεί υπόψη πως ο εθνικισμός συνορεύει με ένα πλήθος εννοιών οι οποίες είναι δύσκολο να οριστούν ξεκάθαρα μεταξύ τους: εθνοκεντρισμός. Από την άλλη όμως είναι σημαντικό να μη πέσουμε σε ένα απλοϊκό σχήμα αιτιότητας.κάθε κοινωνικό σχηματισμό. Πολιτικά εκφράζεται στην καταπίεση μειονοτήτων. Ο καπιταλισμός δεν παράγει το έθνος με κάποιο μονοσήμαντο τρόπο. Επίσης είναι σαφές πως μέσα στο πλαίσιο ενός διεθνούς συστήματος που συγκροτείται από κράτη. Και ο «συντηρητικός ή αντιδραστικός» εθνικισμός: στηρίζεται στον αποκλεισμό και σε μύθους εθνικής ανωτερότητας. Παρόλη την ισχύ του ο εθνικισμός είναι εξαιρετικά δύσκολο να οριστεί. δηλαδή στον βαθμό που η εθνικιστική ιδεολογία ήταν συστατική στην ανάδυση της βασικότερης πολιτικής μορφής του σύγχρονου κόσμου. στον αποκλεισμό και την διάκριση. πατριωτισμός. και αυτό στον βαθμό που μορφές εθνικισμού (α) αναδύθηκαν και προσμίχθησαν με τις περισσότερες άλλες πολιτικές ιδεολογίες˙ (β) συνόδευσαν την δημιουργία των περισσότερων εθνών-κρατών του κόσμου. Η συνάφεια μεταξύ των δυο πρέπει να εξεταστεί ιστορικά. όχι ως μέρος μιας φυσικής εξέλιξης. ή σε πιο ακραίες μορφές στις εθνοκαθάρσεις. ξενοφοβία κλπ. σωβινισμός. αλλά ως ενδεχομενικό αποτέλεσμα πολιτικών και κοινωνικών σχέσεων. χωρίς εθνική ανεξαρτησία δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία σε οποιαδήποτε μορφή.. ήταν αναμενόμενο πως μαζί με την θέση περί παρακμής του έθνους-κράτους. 6 . Είναι σαφές πλέον όμως πως ο εθνικισμός όχι μόνο δεν εξαφανίστηκε από την παγκοσμιοποίηση αλλά αντίθετα σε ορισμένες περιπτώσεις οξύνθηκε λόγω αυτής. Είναι σαφές πως η σύγχρονη δημοκρατία δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς την εθνική αρχή. θα αναδυόταν και η θέση περί επικείμενης παρακμής του εθνικισμού. (γ) η άνοδος της δημοκρατίας.

Για αυτόν τον λόγο επίσης αναδύεται μια τάση να ορίζονται πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που. υπάρχει μια κανονιστική διάκριση μεταξύ ενός «καλού» και ενός «κακού» εθνικισμού. στην πραγματικότητα η ίδια η έννοια του έθνους είναι ιδιαίτερα προβληματική. Ως εκ τούτου η εμφύλια σύρραξη θεωρείται ως το μέγιστο δεινό. πχ. Απαρτχάιντ). δηλαδή ο «κακός» εθνικισμός είναι ετερογενής του «καλού» ή αντιθέτως παράγεται από την δυναμική του τελευταίου. Φυσικά παρόλο που ο εθνικισμός αντιλαμβάνεται το έθνος ως κάτι αυτονόητο. Στο πολιτικό πεδίο ο εθνικισμός θεωρεί πως θεμέλιο του κράτους πρέπει να είναι η εθνική αρχή. η ουσία είναι πως το έθνος ως πολιτική έννοια και πραγματικότητα συνδέεται άμεσα με το κράτος. όταν έγινε επίσημη κρατική ιδεολογία. για τον εθνικισμό το έθνος είναι η υπέρτατη αξία και κανονιστική αρχή. πχ. Φυσικά για τον εθνικισμό το κράτος ως πολιτική μορφή και το έθνος δεν είναι ταυτόσημα. Και ο εθνικισμός προσδιορίζεται ως η ενεργός δύναμη που κινητοποιεί και ενώνει τον λαό και προστατεύει το έθνος από την παρακμή και την διάλυση. Συνεπώς το βασικό ερώτημα είναι αυτό: γίνεται να διαχωριστούν απόλυτα ο «καλός» από τον «κακό» εθνικισμό. ότι προδίδουν το εθνικό ιδεώδες. διαρρηγνύουν την εθνική ενότητα ως ένας «εσωτερικός εχθρός». υποτίθεται ότι. και ο εθνικισμός των ισχυρών: ιδεολογία νομιμοποίησης ρατσιστικών-καταπιεστικών καθεστώτων (πχ. Θεωρώντας την εθνική αρχή ως βάση για την πολιτική σταθερότητα και την «καλή κοινωνία» ο εθνικισμός δεδομένα θέτει ως κεντρικές αξίες και στόχους την εθνική ενότητα. λοιπόν. Ούτως ειπείν. Σε πλείστες περιπτώσεις όμως.(β) Ο εθνικισμός των καταπιεσμένων: κινητήριος μοχλός για αντί-αποικιακούς και χειραφετικούς αγώνες εθνικής ανεξαρτησίας . Ιμπεριαλιστικά καθεστώτα 19ου αιώνα. Το έθνος δηλαδή είναι κάτι μοναδικό και κάτι ουσιώδες. μεταλλάχθηκε σε «εθνικισμό των κυρίαρχων». Ανεξαρτήτως διαφορών. ακόμα και στην «φιλελεύθερη» μορφή 7 . ένας γενικός ορισμός του εθνικισμού είναι ο εξής: Μια ιδεολογία της οποίας η κινητήρια δύναμη είναι η αίσθηση του ανήκειν και της υπηρεσίας σε μια εθνική κοινότητα. όπως και ο «χειραφετικός» εθνικισμός. Πάνω στην απάντηση που η πολιτική επιστήμη μπορεί να δώσει. αυτό της τάξης. όμως. υπεράνω οποιουδήποτε ατομικού ή επιμέρους συλλογικού συμφέροντος. δηλαδή πως τα έθνος υφίσταται πολιτικά μόνο μέσω μιας ενιαίας πολιτικής μορφής. Ως εκ τούτου ο εθνικισμός στην ουσία του είναι μια κρατικιστική ιδεολογία. και ομόνοια. Γενικά. εξαρτάται τελικώς και η όποια αξιολόγηση της εθνικιστικής ιδεολογίας. ο «φιλελεύθερος» εθνικισμός μεταλλάχτηκε σε «αντιδραστικό». Ο εθνικισμός. Παρόλο όμως που αυτό επιτρέπει στον εθνικισμό να ασκεί κριτική σε συγκεκριμένα κράτη. Γενικά όμως στις επιμέρους εθνικιστικές ιδεολογίες το έθνος γίνεται αντιληπτό ως μια πολιτισμική ενότητα και μια πολιτική κυριαρχία οι οποίες αποδίδονται και προσδένονται σε ένα συγκεκριμένο «λαό». δηλαδή μια ιδεολογία που ορίζοντας της είναι ένα «καλό κράτος» που στηρίζεται και πραγματώνει τις εθνικές αξίες.

του πολιτισμικά έτερου. και το οποίο αποστερεί τον εθνικά γηγενή από αυτό που του ανήκει (πχ. να παράγεται μέσω την διάκρισης του άλλου όχι απλά ως ξένου αλλά ως εχθρού. Ιστορικά. Όλοι οι εθνικισμοί εν τέλει ονειρεύονται ένα μεγαλείο που χάθηκε ή μέλλεται να υπάρξει. ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης. Επίσης ακόμα και στην καλή εκδοχή του ο εθνικισμός αναδύεται ως αντίδραση στον ρατσισμό: Παλαιστίνη. δηλαδή με το να συγκροτεί ένα «μεταναστευτικό πρόβλημα». ιδιαίτερα όταν η συγκυρία το επιτρέψει. και του «άλλου». μαύρος εθνικισμός κλπ. Η σχέση του εθνικισμού με τον ρατσισμό καταδεικνύεται και στην ανάδυση του λεγόμενου «νέο-ρατσισμού». αλλά και νομιμοποιεί αυτήν την εκμετάλλευση με το να παράγει όρια και αποκλεισμούς που επιτρέπουν στο κεφάλαιο την υποτίμηση της εργασιακής δύναμης των μεταναστών. υπάρχει μια ισχυρή τάση. Αυτό ενισχύεται από το γεγονός πως η θέσπιση του έθνους ως υπέρτατης κανονιστικής αρχής. είναι πιθανόν να οδηγήσει. Αυτή η τάση αποκλεισμού και αίσθησης ανωτερότητας βρίσκεται στην βάση της στενής σχέσης ρατσισμού και εθνικισμού. Φυσικά ο εθνικισμός δεν είναι το ίδιο πράγμα με τον ρατσισμό. Διότι με το να αναπαριστά τον μετανάστη ως εισβολέα. Ο εθνικιστικός λόγος στοιχειοθετεί την μετανάστευση ως μια «εισβολή» του ξένου. Με άλλα λόγια όπως κάθε μορφή κοινοτικής ταυτότητας ο εθνικισμός λειτουργεί μέσω ενός λόγου που περικλείει και αποκλείει. Αυτό σημαίνει πως η εθνική ταυτότητα δομήθηκε μέσω πολιτικών αποκλεισμού και επιβολής.του δεδομένα παράγει διακρίσεις μεταξύ του «ίδιου». Για αυτόν όμως τον λόγο. το οποίο κινδυνεύει να αλώσει τα εθνικά ήθη και έθιμα. είτε αυτή η κατωτερότητα οριζόταν φυλετικά είτε πολιτισμικά. Αυτές οι προβληματικές εν τέλει υποδεικνύουν πως ο εθνικισμός ως ιδεολογία είναι αναπόσπαστα δεμένος με το έθνος-κράτος και συνεπώς με τις ορίζουσες του πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις. η όποια αξιολόγηση του εθνικισμού τελικά περνάει από μια ανάλυση και κριτική του έθνους-κράτους. σε μια αίσθηση ανωτερότητας και πεπρωμένου. Ούτως ειπείν. ο εθνικιστικός λόγος όχι μόνο μεταθέτει το πρόβλημα της κοινωνικής εκμετάλλευσης. που υφίστανται οι μετανάστες. δηλαδή αυτών που είναι ξένοι. Σε αυτό το βαθμό ο νέο-ρατσισμός θα ήταν αδιανόητος έξω από τα πλαίσια ενός εθνικιστικού λόγου. ο οποίος συνδέεται με το μεταναστευτικό φαινόμενο. δουλειές). έλεγχο της ροής των πληθυσμών και επιβολή της εθνικής ενότητας πάνω σε ταξικούς και άλλους κοινωνικούς δεσμούς. δηλαδή των «ομοεθνών». Το ζήτημα όμως είναι και πάλι κατά πόσο ο ρατσισμός εγγράφεται στον εθνικισμό. η εθνική ενότητα. Σε αυτόν τον βαθμό ο ρατσισμός είναι συστατικός την ανάδυσης του εθνικισμού. 8 . σε ένα «εθνικό» πεδίο. κάτι που στο ιδεολογικό επίπεδο αναγκαστικά εμπεριείχε την ταυτοποίηση εθνοτικών ή κοινωνικών ομάδων ως κατώτερων. η συγκρότηση του έθνους περιλάμβανε αμφισβητούμενες περιοχές. Το παράδειγμα της μετανάστευσης δείχνει επίσης πως ο εθνικιστικός λόγος παράγει τον ρατσισμό εξυπηρετώντας δεδομένα συμφέροντα και σχέσεις εξουσίας.

δηλαδή εργάτης χωρίς δικαιώματα και πολιτική υπόσταση). για το οικονομικό. Σε ένα πιο μετριοπαθές επίπεδο υπάρχουν στοχαστές που μιλάνε πως στην παρούσα κατάσταση η δημοκρατία δε μπορεί να υπάρξει σε εθνικό επίπεδο καθώς η εθνική κυριαρχία γίνεται μια αδυνατότητα. Μέσα από την τρέχουσα κρίση αυτό έχει καταστεί ακόμα πιο σαφές. 9 . Πρέπει να υπάρξει λοιπόν μια «κοσμοπολίτικη δημοκρατία» που υπερβαίνει την εθνική αρχή. έτσι και η εθνική αρχή δεν έχει εξαφανιστεί. αντίθετα ο κατασταλτικός του ρόλος έχει αυξηθεί σημαντικά. Είτε μιλάμε. και πάνω από όλα συνεχίζει να είναι εξαιρετικά σημαντικό στην διαδικασία καταμερισμού. διακλαδώνονται μεταξύ τους κατά τέτοιο τρόπο που τα παραδοσιακά σύνορα υπερβαίνονται. το πολιτικό ή το πολιτισμικό πεδίο. Το θέμα είναι να καταλάβουμε το πως το έθνος λειτουργεί και αποκτάει την μορφή του μέσα σε συγκεκριμένα ιστορικά πλαίσια και τις σχέσεις εξουσίας που τα καθορίζουν. Είναι αλήθεια πως στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης υπάρχουν σημαντικές μετατοπίσεις στο πεδίο των σχέσεων εξουσίας όπου έχουν κάνει την αρχή της εθνικής κυριαρχίας ιδιαίτερα εύθραυστη. μια θέση που σε έναν τέτοιο γενικό βαθμό είναι κενή περιεχομένου. Μόνο μέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορούμε τελικά να αξιολογήσουμε την πολιτική σημασία του έθνους. σαν λαθρομετανάστης. όπως και το πως ακριβώς περικλείεται (πχ. Γενικά όμως υποδηλώνει μια πραγματικότητα που δομείται από φαινόμενα που υποσκελίζουν και υπερσκελίζουν τα το διεθνές σύστημα που είχε ως βάση το έθνος. Ζητούμενο λοιπόν για την πολιτική επιστήμη δεν είναι το κατά πόσο το έθνος εξαφανίζεται. δηλαδή στην κατάλυση του πλέον καθοριστικού γνωρίσματος του: της κυριαρχίας σε μια οροθετημένη επικράτεια.Παγκοσμιοποίηση και έθνος κράτος: Η ιδέα της παγκοσμιοποίησης είναι αρκετά περίπλοκη ώστε να μπορεί να αναλυθεί σε μια παράγραφο. Αντίθετα επιτελεί ακόμα σημαντικές λειτουργίες. Το έθνος αποτελεί μια μορφή αστυνόμευσης που καθορίζει το όρια του ποιος περικλείεται και πιο αποκλείεται. Σε αυτό το πλαίσιο μια από τις βασικές πολιτικές προβληματικές είναι ότι η παγκοσμιοποίηση μοιραία θα οδηγήσει στην απονέκρωση του έθνους-κράτους. η παγκοσμιοποίηση είναι μια διαδικασία όπου διάφορες γεωγραφικές περιοχές.κράτος. Όπως όμως το κράτος ως πολιτική μορφή δεν τέλειωσε ξαφνικά. αξιοποίησης και πειθάρχησης της εργασίας. μάλιστα η ‘οικουμένη’.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful