ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Ι

Διάλεξη11η: Πολιτικά Κόμματα
Όπως τονίστηκε στο μάθημα για την δημοκρατία, η ύπαρξη κομμάτων είναι ένα από
τα πλέον καθοριστικά γνωρίσματα των σύγχρονων αντιπροσωπευτικών δημοκρατιών.
Το κατά πόσο τα πολιτικά κόμματα δημιούργησαν την δημοκρατία, όπως υποστηρίζει
ένας πολιτικός επιστήμονας, ο E. Schattscheider, είναι ανοιχτό σε συζήτηση, αλλά ο
επόμενος ισχυρισμός του είναι αδιαμφισβήτητος: «η σύγχρoνη δημοκρατία είναι
αδιανόητη χωρίς τα κόμματα».
Η ύπαρξη πολιτικών κομμάτων όμως δεν περιορίζεται μόνο στις φιλελεύθερες
δημοκρατίες αλλά συναντάται σε διάφορα άλλα πολιτικά συστήματα, είτε αυτόπροσδιορίζονται ως ‘δημοκρατικά’, όπως στα λεγόμενα κομμουνιστικά καθεστώτα,
είτε πρόκειται και δικτατορικά και γενικότερα αυταρχικά καθεστώτα, με χαρακτηριστικά παραδείγματα την Ναζιστική Γερμανία και την Φασιστική Ιταλία. Το κόμμα
λοιπόν δεν είναι απλά μια από τις βασικές πολιτικές μορφές της δημοκρατίας αλλά
γενικά της πολιτικής ιστορίας των τελευταίων αιώνων.
Τι είναι όμως ένα κόμμα, τι το ξεχωρίζει από μια πολιτική φατρία, ή άλλες μορφές
πολιτικής οργάνωσης; Επίσης πως αναδύεται ιστορικά και ποια είναι η σχέση του με
τις κοινωνικές και πολιτικές διαδικασίες που καθορίζουν την νεώτερη και σύγχρονη
ιστορία;
Αν θέλαμε να δώσουμε μια συνεκτική απάντηση στην πρώτη ερώτηση τότε θα
λέγαμε πως το κόμμα είναι μια οργανωτική δομή που αποσκοπεί στην κατάκτηση της
πολιτικής εξουσίας. Επίσης, θα προσθέταμε ότι κοινωνιολογικά αυτό που καθορίζει
την ύπαρξη και ανάδυση των κομμάτων είναι το γεγονός της κοινωνικής διαφοράς,
και πιο συγκεκριμένα του κοινωνικού ανταγωνισμού, δηλαδή ότι η κοινωνία δεν είναι
ένα ενιαίο όλον αλλά ένας σχηματισμός όπου οι διάφορες ομάδες που τον αποτελούν
έχουν ανταγωνιστικά συμφέροντα. Ενώ όμως και οι δυο προτάσεις είναι δόκιμες,
χρειάζονται αποσαφηνίσεις.
Ιστορική ανάδυση των κομμάτων
Θεωρητικά στο βαθμό που τα κόμματα πηγάζουν από την ύπαρξη κοινωνικού
ανταγωνισμού κάθε οργανωμένη πολιτικά έκφραση κοινωνικών συμφερόντων μπορεί
να θεωρηθεί μια πρωτόλεια μορφή κόμματος. Έτσι έχουμε τους υποστηρικτές της
δημοκρατίας και τους υποστηρικτές της ολιγαρχίες στην Αρχαία Ελλάδα, διάφορες
οργανώσεις πατρικίων και πληβείων στην Ρώμη, οργανώσεις που προσπαθούν να
επηρεάσουν την εξουσία στις Ιταλικές πόλεις της Αναγέννησης ή στην Βυζαντινή
Αυτοκρατορία. Κόμματα όμως με την αυστηρή έννοια οργανώσεων που αποσκοπούν
στην κατάληψη της εξουσίας στην βάση προγραμμάτων και αρχών δεν υπήρχαν. Υπό
αυτήν την μορφή, τα κόμματα είναι ένα μοντέρνο φαινόμενο, που άπτονται σε
πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες που προσιδιάζουν στην νεωτερικότητα.. Αυτό
δεν σημαίνει ότι τα κόμματα γίνανε αμέσως ή καθολικά αποδεκτά. Εξαρχής υπήρχαν
1

με προεξέχοντες τους Ιακωβίνους. δηλαδή μη-αναγκαίας. Για κάποιους τα κόμματα αποτελούν μέρος του εξορθολογισμού της πολιτικής ζωής που απαιτείτο για την ολοκλήρωση του καπιταλισμού. παρατηρείται η δημιουργία πολιτικών οργανώσεων οι οποίες αποτελούν τους προπομπούς ή προγόνους των σύγχρονων κομμάτων. Στην Αγγλία θα υπάρξει και μια από τις πρώτες θετικές αναλύσεις των πολιτικών κομμάτων από τον Edmund Burke. Επίσης στην Αμερική μετά την επανάσταση δημιουργούνται πολιτικές οργανώσεις όπως αυτή των ρεπουμπλικάνων που αποσκοπούν στην προώθηση συγκεκριμένης πολιτικής ατζέντας και πολιτικών ιδεών. όπως ο Ρουσώ και ο Χομπς.κριτικές από σημαντικούς πολιτικούς στοχαστές. Η ακριβής σχέση μεταξύ των δυο φαινομένων όμως έχει αναλυθεί με διάφορους τρόπους. Αυτό όπως τονίζει ο Σπουρδαλάκης επιβάλλει την μεθοδολογική αρχή πως η μελέτη των κομμάτων πρέπει να διεξάγεται «πάντα μέσα στο πλαίσιο και τα όρια της εξέλιξης των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής». Όμως η έκφραση αυτής της πάλης μέσω κομμάτων δεν είναι άμεση και ούτε διέπεται από κάποια ιστορική αναγκαιότητα. Όμως. Ακόμα και στην Ελλάδα η ανάπτυξη πολιτικών ομαδοποιήσεων που ανταγωνίζονται μεταξύ τους παρατηρείται ήδη από τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας. Το γεγονός πως οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής και η ταξική πάλη είναι καθοριστικά δεν αμφισβητείται. οι οποίες έχουν διαφορετικές πολιτικές αρχές όπως και κοινωνικές δεσμεύσεις. Στην Γαλλική επανάσταση εμφανίζονται διάφορες πολιτικές ομάδες. Αναπτύχθηκαν μορφές πολιτικές οργάνωσης εχθρικές στο κράτος. Όπως όμως τονίζει ο Μιχάλης Σπουρδαλάκης πέρα από τις διάφορες τοπικές διαδικασίες ιστορικά τα πολιτικά κόμματα αναδύονται παράλληλα με την ανάπτυξη του καπιταλισμού. πάνω από όλα την αστικοποίηση και την άνοδο μιας μαζικής εργατικής τάξης η οποία θα αντιπαρατεθεί πολιτικά με την αστική τάξη. οι οποίοι εκφράζουν πολιτικές διαφορές αναφορικά με τον βασιλιά και το κοινοβούλιο αλλά που προέρχονται από την ίδια κυρίαρχη τάξη. τους Tories και τους Whigs. όπως συνεχίζει. Κάποιοι θεωρούν πως τα κόμματα είναι άμεση έκφραση της βιομηχανικής επανάστασης και των κοινωνικών αλλαγών που εμπεριέχει. Βασικά γνωρίσματα των κομμάτων 2 . Πάντως με το που το κοινοβουλευτικό παιχνίδι και η κατάληψη της κρατικής εξουσίας έγιναν αποδεκτές μορφές πολιτικού αγώνα. που συμμετέχουν στο κοινοβούλιο. Όποιες και αν είναι οι αρετές και οι αδυναμίες των επιμέρους ερμηνειών το γεγονός πως τα κόμματα είναι συνδεδεμένα με τον καπιταλισμό και πιο συγκεκριμένα με την ταξική πάλη που τον χαρακτηρίζει είναι δεδομένο. Παρόλαυτα σε όλες τις χώρες που αρχίζει και συγκροτείται το σύγχρονο έθνοςκράτος και ειδικά ο θεσμός του κοινοβουλίου. η ανάπτυξη των κομμάτων ήταν αναπόφευκτη. και μόνο μέσα στο πλαίσιο στης συγκυριακής. αποδοχής του κράτους και του κοινοβουλευτισμού μπορεί να γίνει κατανοητό το κομματικό φαινόμενο. Στην Αγγλία έχουμε τα πρώτα οργανωμένα κόμματα. υπάρχει και ο κίνδυνος να πέσουμε σε εύκολες αναγωγές οι οποίες διέπονται από ένα χοντροκομμένο ντετερμινισμό.

τα οποία μετά μπορούν να ταξινομηθούν στις γενικότερες κατηγορίες αριστερά και δεξιά κόμματα. η οποία καθορίζει και το περιεχόμενο του πολιτικού προγράμματος που το εκάστοτε κόμμα διαμορφώνει. δηλαδή εμφανίζονται στην βάση ενός τρέχοντος πολιτικού ζητήματος και για αυτόν τον λόγο είναι αρκετές φορές βραχύβια. το περιβάλλον. Αντιθέτως είναι κόμματα που συνήθως επικεντρώνονται σε ένα μόνο θέμα το οποίο και προσπαθούν να προωθήσουν μέσω της οργάνωσης τους. συντηρητικά. αριστερά – δεξιά. την εκπαίδευση. παρόλο που μπορεί να τοποθετηθούν μερικές φορές εντός του ιδεολογικού φάσματος. Έπεται ότι αυτά τα κόμματα. ο Giovanni Sartori προσπάθησε να προσδιορίσει τα βασικά κριτήρια που μια πολιτική οργάνωση θα πρέπει να έχει ώστε να θεωρείται κόμμα. Πολλές φορές αυτά είναι «κόμματα διαμαρτυρίας». ενώ ένα φιλελεύθερο κόμμα θα υπερασπίζει τις αρετές της ελεύθερης οικονομίας.Τα πολιτικά κόμματα ως οργανωτικές δομές που αποσκοπούν στην κατάκτηση της εξουσίας χαρακτηρίζονται από δυο βασικά χαρακτηριστικά: (α) την κατασκευή κυβερνητικών προγραμμάτων: είτε η ανάληψη της διακυβέρνησης διεκδικείται μέσω του ανταγωνισμού σε δημοκρατικές εκλογές. έχουμε και έναν βασικό τρόπο διάκρισης κομμάτων. Η ανάλυση του Sartori έχει την αρετή να προσφέρει ένα εμπειρικό και κανονιστικό εργαλείο που επιτρέπει 3 . (ανεξαρτήτως αν αυτή η κατάληψη γίνεται αντιληπτή ως επανάσταση ή ως πραξικόπημα). ο όποιος καθορίζεται από το κατά πόσο λαμβάνεται το εν λόγω κόμμα υπόψη από άλλα κόμματα στη πολιτική ζωή. δηλαδή στην βάση ενός σώματος ιδεών και αρχών για την κοινωνική πραγματικότητα. Αυτά είναι μικρά κόμματα δεν αποσκοπούν στην κατάληψη της εξουσίας και έτσι δεν έχουν κάποιο κυβερνητικό πρόγραμμα. κάθε κόμμα διαμορφώνει και προτάσσει ένα συνεκτικό σύνολο πολιτικών που αφορούν λίγο ή πολύ όλα τα προβλήματα που αφορούν την κοινωνική και πολιτική ζωή ενός κράτους – την οικονομία. σοσιαλιστικά κόμματα. πέρα και έξω από τον αυτοπροσδιορισμό της ή την συμμετοχή της σε εκλογές. Ένα κόμμα του οποίου οι θέσεις και οι δραστηριότητες δεν λαμβάνονται καθόλου υπόψη είναι «ασήμαντο» και για αυτόν το λόγο δεν αποτελεί «κανονικό» πολιτικό κόμμα. έχουν εμφανιστεί κόμματα τα οποία δεν εμπίπτουν εντός αυτού του σχήματος. δεν έχουν μια συγκροτημένη ιδεολογία. Παραδείγματος χάρη. και αυτός ο επιθετικός προσδιορισμός αποτελεί καθοριστικό παράγοντα ώς προς την πολιτική κατεύθυνση του κάθε κόμματος. Προς αυτήν την κατεύθυνση ο Sartori χρησιμοποίησε τον αξιολογικό όρο «κανονικό κόμμα». Έτσι. Έχοντας ως αφετηρία την ύπαρξη μιας πληθώρας κομμάτων. (β) την ύπαρξη μιας ιδεολογίας: όλα τα βασικά κόμματα που προσανατολίζονται να αναλάβουν την κυβέρνηση ενός κράτους οργανώνονται στην βάση μιας ιδεολογίας. δηλαδή μια τυπολογία που καθορίζεται από την ιδεολογία: υπάρχουν φιλελεύθερα. κομμουνιστικά. εκ των οποίων αρκετά δεν εμπίπτουν στο προαναφερθέν γενικό σχήμα. την άμυνα κλπ. ένα κομμουνιστικό κόμμα θα ταυτίζεται με τα συμφέροντα της εργατικής τάξης. Ενώ αυτά τα δύο γνωρίσματα είναι καθοριστικά όσον αφορά τα μεγάλα και παραδοσιακά κόμματα. είτε μέσω μιας βίαιης κατάληψης της.

ειδικά των αρχών. Παρόλαυτα ως γενική διάκριση. στην πυραμίδα των οποίων βρίσκεται ένα αδιαμφισβήτητος ηγέτης. Κόμματα στελεχών: κόμματα που ηγεμονεύονται από της ηγεσία και όπου δεν υπάρχει δέσμευση στην εσωκομματική δημοκρατία. Μια από τις βασικές λειτουργίες 4 . όπως αυτό του Περόν στην Αργεντινή. τα φασιστικά κόμματα. συνεπώς και της οργάνωσης της κυβέρνησης σε περίπτωση ανόδου στην εξουσία. Ο προσδιορισμός «ασήμαντο» θα έπρεπε μάλλον να αναφέρεται μόνο στην πολιτική του επιρροή και να μην αφορά κανονιστικές αξιολογήσεις περιεχομένου και μορφής. καθώς ένα κόμμα μπορεί κάποια δεδομένη στιγμή να είναι «ασήμαντο» και την άλλη «κανονικό».Μια υποδιαίρεση αυτού του τύπου κόμματος είναι το κόμμα προσωπικοτήτων. πρέπει να τονιστεί πως πλέον οι διαχωριστικές γραμμές είναι λιγότερο εμφανείς. . Πέρα από την ιδεολογία και την σημασία σε μια δεδομένη ιστορική συγκυρία ένας άλλος κλασικός τρόπος ταξινόμησης των πολιτικών κομμάτων είναι αυτός που έχει προταθεί από τον Maurice Duverger: Κόμματα μαζών: κόμματα τα οποία στηρίζονται στην ενεργή συμμετοχή των μελών τους και που διέπονται από εσωκομματική δημοκρατία. Φυσικά. στο βαθμό που έχει μια συνεκτική οργανωτική δομή και μια συνεκτική ιδεολογία που το καθιστούν ικανό να παραγάγει συγκροτημένο πολιτικό λόγο και κυβερνητικό πρόγραμμα. δηλαδή κατά πόσο αξίζει να λέγεται κόμμα ή όχι.την επιβολή μιας εννοιολογικής τάξης στο κατά τα άλλα χαώδες περιβάλλον της σύγχρονης πολιτικής και κομματικής σκηνής. Πέρα από την όποια αναλυτική αξία έχει αυτή η τυπολογία. τα κόμματα επιτελούν ένα πλήθος λειτουργιών: Εκπροσώπηση: Όπως είπαμε θεμέλιο της ύπαρξης κομμάτων είναι το γεγονός πως η κοινωνία συγκροτείται από μια πληθώρα ομάδων. Τα παραδοσιακά συντηρητικά κόμματα αποτελούν τις κατεξοχήν εκφράσεις αυτού του τύπου. ειδικά όσον αφορά την ιστορία. Δηλαδή παρόλο που ένα κόμμα μπορεί να είναι «ασήμαντο» σε μια δεδομένη ιστορική συγκυρία. Κόμματα ολοκληρωτικής αφοσίωσης: Κόμματα που οργανώνονται στην βάση σκληρής πειθαρχίας και εξουσιαστικών δομών. είναι κατεξοχήν παραδείγματα. καθώς είναι πλέον λίγα τα κόμματα που ανήκουν κατά τρόπο ξεκάθαρο μόνο στον ένα τύπο κόμματος. στηρίζεται αρκετά στην συγκυρία. Τα εργατικά κόμματα του 20ου αιώνα. μπορεί να προσδιορίζεται ως ένα κανονικό κόμμα. Όμως δεν μπορεί να υποσκελίσει εντελώς τα δυο χαρακτηριστικά που αναφέραμε προηγουμένως. Κατεξοχήν παραδείγματα. δηλαδή ως διάκριση που δεν αποτελεί κατηγορική αξιολόγηση ενός δεδομένου κόμματος. αλλά ένα τρόπο κατανόησης της πολιτικής σκηνής είναι χρήσιμη. Λειτουργίες των Κομμάτων: Πέρα από την σύνταξη κυβερνητικού προγράμματος.

Σε κάποια κόμματα. Ειδικά στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες όπου η εργατική ταυτότητα έχει παρακμάσει. Συγκερασμός συμφερόντων: Τα κόμματα. Με άλλα λόγια τα κόμματα ως οργανωτικές δομές είναι μέρος μιας κρατικής μορφής πολιτικής οργάνωσης. Καθοριστικός παράγων είναι ο διαχωρισμός της πολιτικής εξουσίας στην μορφή του κράτους. βασικά τα κομμουνιστικά ή παραδοσιακά αριστερά κόμματα. Ακόμα όμως και όταν δεν υπάρχει μια τέτοια ταύτιση. αποσκοπούν να εκφράσουν με συνεκτικό τρόπο μια πληθώρα συμφερόντων. ο συγκερασμός συμφερόντων είναι εκ των ων ουκ άνευ για όποιο κόμμα έχει φιλοδοξίες ανόδου στην εξουσία. Είναι σε αυτό το βαθμό που τα κόμματα θεωρούνται απαραίτητα για ένα δημοκρατικό καθεστώς: αποτελούν τους απαραίτητους ενδιάμεσους θεσμούς που επιτρέπουν την σύνδεση μεταξύ κοινωνίας και κράτους. Ακόμα όμως και τα κόμματα που προηγουμένως είπαμε πως ταυτίζονται με μια κοινωνική τάξη. Κατά αυτόν το τρόπο ομάδες οι οποίες 5 .συνεπώς των κομμάτων είναι η έκφραση και διαμεσολάβηση κοινωνικών αιτημάτων και συμφερόντων: τα κόμματα όπως λέει ο Ροσκιν και συνεργάτες είναι μια «γέφυρα μεταξύ λαού και κυβέρνησης». το κόμμα ως οργανωτική δομή πάντα αποσκοπεί να εκφράσει και να μεσολαβήσει ένα σύνολο κοινωνικών αιτημάτων που πηγάζουν από τους πολίτες. τα κόμματα παίζουν τον ρόλο διαμεσολαβητή: αξιώνουν να εκφράσουν τα αιτήματα και συμφέροντα μιας ορισμένης κοινωνικής ομάδας και να παραγάγουν πολιτικά αποτελέσματα τα οποία ικανοποιούν αυτήν την κοινωνική ομάδα. όπως συμβαίνει με τα σύγχρονα πολυσυλλεκτικά κόμματα. ακόμα και ομάδων που είναι ανταγωνιστικές μεταξύ τους. προσπαθούν λίγο ή πολύ να συγκεράσουν τα συμφέροντα της εργατικής τάξης με τα αιτήματα άλλων κοινωνικών ομάδων. στις σύγχρονες κοινωνίες όπου η πολιτική εξουσία λίγο ή πολύ συγκεντρώνεται σε κεντρικούς κρατικούς θεσμούς. και όπου η νεοφιλελεύθερη ηγεμονία είχε επικρατήσει. ανεξαρτήτου τάξης. και συγκεκριμένα αυτών που ανήκουν στα λεγόμενα «λαϊκά στρώματα». Εδώ όμως δεν πρέπει να πέσουμε στην παγίδα ενός κοινωνιολογικού αναγωγισμού που εξάγει από το γεγονός του κοινωνικού ανταγωνισμού και τα κόμματα. Όπως είπαμε ορίζοντας τον εαυτό τους ως πολυσυλλεκτικά δεν ταυτίζονται μόνο με μια κοινωνική ομάδα αλλά αξιώνουν να συγκεράσουν τα αιτήματα και συμφέροντα διαφόρων κοινωνικών ομάδων. Αλλά επίσης αυτό καταδεικνύει ότι τα κόμματα θεμελιώνονται στην ύπαρξη ενός βασικού διαχωρισμού μεταξύ πολιτικής εξουσίας και κοινωνίας των πολιτών. Μια μη κρατική κοινωνία θα ήταν και μια κοινωνία χωρίς κόμματα. ένας διαχωρισμός που δημιούργησε μια απόσταση μεταξύ των κοινωνικών επιθυμιών και του πεδίου λήψης αποφάσεων και παραγωγής δεσμευτικών κανόνων. και συγκεκριμένα τα κόμματα εξουσίας. δηλαδή την εργατική. Αυτή η απόσταση μαζί με την ύπαρξη κοινωνικού ανταγωνισμού είναι που κάνει τα κόμματα αναγκαία. Ένταξη στο πολιτικό σύστημα: Τα πολιτικά κόμματα με το να εκφράζουν κοινωνικά συμφέροντα ενσωματώνουν και τις διάφορες ομάδες από τις οποίες αυτά τα συμφέροντα πηγάζουν στο πολιτικό σύστημα. η ταύτιση με μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη είναι έντονη. μικροαστούς και αγρότες. Δηλαδή. τα οποία αξιώνουν ότι εκφράζουν όλο τον λαό.

Είναι αυτονόητο πως η επίτευξη αυτών των λειτουργιών. δηλαδή αποτελούν διαμεσολαβητικές δομές μέσα από τους οποίους τα άτομα εισέρχονται σε βασικούς κοινωνικούς θεσμούς. αποτελεί μέγιστο διακύβευμα κάθε κόμματος. δηλαδή ξεπερνώντας τις όποιες ρητορείες και εξετάζοντας την πρακτική τους. θεωρούνται ως ιδιαιτέρως σημαντικά: • Ο πολιτικός λόγος και πρακτική των άλλων κομμάτων • Ο βαθμός αντιστοιχίας τους με τις κοινωνικές δυνάμεις 6 . Το κατά πόσο αυτό ισχύει ενώ συγχρόνως αποδέχονται τους βασικούς κανόνες του ισχύοντος πολιτικού συστήματος είναι ένα ερώτημα που μπορεί να απαντηθεί κυρίως πραγματολογικά. άρα και επικίνδυνες δυνητικά για την σταθερότητα του συστήματος. Φυσικά υπάρχουν και κόμματα τα οποία αυτοπροσδιορίζονται ως επαναστατικά. οικειοποιώντας και μαθαίνοντας ένα συγκεκριμένο τρόπο συμπεριφοράς. εκδηλώσεων κλπ. Πέρα όπως από πολιτική κοινωνικοποίηση τα κόμματα είναι συγχρόνως και δομές κοινωνικοποίησης εν γένει. συνεπώς η μελέτη τους πρέπει να λαμβάνει υπόψη μια πληθώρα φαινομένων και μεταβλητών. Ο βαθμός κινητοποίησης είναι προφανώς πολύ σημαντικός καθώς καθορίζει την δύναμη και επιρροή που ένα κόμμα έχει. Εδώ τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το Σοσιαλδημοκρατικό κόμμα στην Γερμανία στις αρχές του 20ου αιώνα και τα Χριστιανοδημοκρατικά κόμματα σε Ιταλία και Γερμανία ειδικά μέχρι την δεκαετία του 90΄. άρα και βασικό πρόβλημα που αφορά την εσωτερική τους λειτουργία. Τα κόμματα δεν είναι αυτοτελείς οργανισμοί αλλά κομμάτι της κοινωνικοπολιτικής διαδικασίας. ενσωματώνονται σε αυτήν. Κινητοποίηση: Στο βαθμό που ανταγωνίζονται για την εξουσία για μια θέση στο κοινοβούλιο τα κόμματα επίσης κινητοποιούν τους πολίτες ώστε να συμμετάσχουν στην εκλογική διαδικασία. άρα μετριασμού του κοινωνικού και ταξικού ανταγωνισμού. Πολιτική κοινωνικοποίηση: Τα κόμματα πέρα από διαμεσολαβητές συμφερόντων ασχολούνται και με την δημιουργία μια ορισμένης πολιτικής κουλτούρας. δηλαδή που αποσκοπούν στην αποσταθεροποίηση και ανατροπή της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων. και ειδικά όσων προκρίνονται ως πιο σπουδαίες. Φυσικά τα κόμματα όπως είπαμε είναι μοχλοί πολιτικής διεκδίκησης. ομίλων. Όμως η λειτουργία των κομμάτων και η επίτευξη ή μη των όποιων στόχων δεν μπορεί να επικεντρωθεί μόνο σε εσωκομματικές διαδικασίες. Δανειζόμενοι από τον Σπουρδαλάκη τα ακόλουθα κριτήρια. Το κλασικότερο παράδειγμα εδώ είναι το εργατικό κίνημα. δηλαδή είναι ο βασικότερος δείκτης αξιολόγησης της τρέχουσας σημασίας ενός κόμματος. η οποία παράγεται μέσω ενός πλήθους δραστηριοτήτων. δηλαδή έναν ρόλο σταθεροποίησης και συντήρησης του υπάρχοντος πολιτικού και κοινωνικού συστήματος. αλλά ενώ αυτό μπορεί να κάνει μια προοδευτική δύναμη αυτό γίνεται πάντα σε ένα πλαίσιο ενσωμάτωσης. Σε αυτόν τον βαθμό το κόμματα έχουν έναν κατεξοχήν συντηρητικό ρόλο.μπορεί να ήταν ετερογενείς στην καθεστηκυία τάξη.

Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που δικαιολογούν αυτήν την θέση. ειδικά σε θέματα που θεωρούνται σημαντικά. Η παρακμή των κόμματων. στρώματα και κοινωνικές συμμαχίες. Αυτό σχετίζεται με το εκλογικό σύστημα. Συγκεντρωτισμός: Κάθε κόμμα. Κομματικά συστήματα: Με τον όρο κομματικό σύστημα ορίζεται το περιβάλλον μέσα στο οποίο συντελείται και από το οποίο καθορίζεται ο κομματικός ανταγωνισμός. Μονοκομματικά συστήματα: ένα μόνο κόμμα που αξιωματικά θεωρεί πως εκφράζει τα συμφέροντα της κοινωνίας και το οποίο ελέγχει σε διάφορους βαθμούς την κοινωνική και πολιτική ζωή της χώρας. Αν και όπως ειπώθηκε τα κόμματα ήταν ένα αναπόσπαστο κομμάτι των σύγχρονων δημοκρατιών και παρόλο που για κάποιους πολιτικούς επιστήμονες αυτή η σύνδεση έχει αποκτήσει αξιωματικό και κανονιστικό χαρακτήρα. και ειδικά ένα κόμμα που αποσκοπεί στην εξουσία. Αυτός ο συγκεντρωτισμός 7 . Πολυκομματικό σύστημα: Ένα σύστημα στο οποίο υπάρχουν μια πληθώρα κομμάτων που συμμετέχουν στις πολιτικές εκλογές και όπου καταλαμβάνουν θέσεις στο κοινοβούλιο. Τα βασικά κομματικά συστήματα είναι τα ακόλουθα. Αυτοί πρέπει να τονιστεί δεν είναι καινούργιοι αλλά μπορεί να συνοδεύουν το κομματικό φαινόμενο από την γέννηση του. δηλαδή περί της σταδιακής περιθωριοποίησης του ρόλου των κομμάτων. μια κατηγοριοποίηση που όπως είναι φανερό θέτει ως βασικό κριτήριο ένα ποσοτικό δείκτη. Απλά ο ισχυρισμός είναι πως έχει υπάρξει μια συσσωρευτική όξυνση. Στο βαθμό που η κορυφαία έκφραση αυτού του ανταγωνισμού είναι οι εκλογές είναι σαφές πως το κομματικό σύστημα που επικρατεί σχετίζεται μέχρις ενός βαθμού με το εκλογικό σύστημα. Συνήθως αυτό το σύστημα εκφράζεται σε ένα αναλογικό εκλογικό σύστημα και οδηγεί στην ύπαρξη κυβερνητικών συνασπισμών. Ακόμα και αν υπάρχουν παραπάνω κόμματα μπορεί να μιλάμε για δικομματικό σύστημα στο βαθμό που δεν υπάρχει καθόλου εκπροσώπηση στο κοινοβούλιο. αποκτά συγκεντρωτικές τάσεις. Δικομματικό Σύστημα: όταν υπάρχουν δυο κόμματα που καταλαμβάνουν τις θέσεις στο κοινοβούλιο και ανταγωνίζονται για την εξουσία. με τον οποίο όμως μετράει ένα ποιοτικό κριτήριο: δηλαδή όχι μόνο την ύπαρξη αλλά εξίσου ή κυρίως την θεσμική δυνατότητα πρόσβασης στην εξουσία και στο κοινοβούλιο. υπάρχει και μια αναδυόμενη προβληματική περί της παρακμής του κομματισμού. δηλαδή συγκεντρώνει την εξουσία σε κάποιους κεντρικούς θεσμούς και όργανα αξιώνοντας και επιβάλλοντας μια λίγο ή πολύ ενιαία γραμμή.• Η ποιότητα της σύγκρουσης μεταξύ των δυο βασικών πόλων των κοινωνικών αντιπαραθέσεων • Ο συσχετισμός δυνάμεων ανάμεσα στις διάφορες τάξεις.

και ο οποίος μάλιστα λειτουργεί εξόχως αντιδημοκρατικά. Αυτό το φαινόμενο παίρνει την μορφή του δικομματισμού. Κατά αυτόν τον τρόπο δημιουργείται και πάλι ένα χάσμα μεταξύ κόμματος και βάσης το οποίο μοιραία οδηγεί στην παρακμή των κομμάτων. Ενώ όμως αυτό μπορεί να θεωρείται αναπόφευκτο. αλλά ένα γραφειοκρατικό θεσμό ο οποίος έχει κάνει την κατάκτηση της εξουσίας αυτοσκοπό . διατύπωσε τον «σιδηρούν νόμο της ολιγαρχίας». δηλαδή η αποδοχή μετριοπαθών απόψεων είναι θετικό δείγμα σταθερότητας. η πρόσβαση ενός κόμματος στην εξουσία προϋποθέτει συγκέντρωση χρηματικών πόρων που θα του επιτρέψουν να δημιουργήσει μια επαρκή προεκλογική εκστρατεία. Επαγγελματισμός: σε στενή σχέση με την μετατροπή του κόμματος σε γραφειοκρατικό μηχανισμό που αποσκοπεί πάνω από όλα στην εξουσία. δηλαδή της παγίωσης δυο κομμάτων εξουσίας τα οποία λίγο ή πολύ ασπάζονται τις βασικές αρχές της αστικής κοινωνίας και εξυπηρετούν τα 8 . Αυτό με την σειρά του σχετίζεται και με το γεγονός πως η πλειοψηφία των βουλευτών και ειδικά αυτών που ανελίσσονται ανήκουν σε υψηλά κοινωνικά στρώματα ή πολιτικές ελίτ. καθώς είναι σαφές πως δεν έχουν όλα τα κόμματα ίση δυνατότητα πρόσβασης στην εξουσία. Σύγκλιση: O Sartori υποστήριζε πως η κεντρομόλος κατεύθυνση των κομμάτων. συγχρόνως αποκόβει το κόμμα από την βάση του και έτσι αποξενώνει τους πολίτες οι οποίοι δεν βλέπουν στον κόμμα ένα θεσμό μέσω του οποίου μπορούν να έχουν πρόσβαση στην κεντρική πολιτική σκηνή. Μέσα στην σύγχρονη πολιτική αρένα. Αυτή η τάση προς την γραφειοκρατικοποίηση και τον συγκεντρωτισμό που τελικά υποσκελίζει τις δημοκρατικές διαδικασίες είχε αναπτυχθεί με κλασσικό τρόπο από τον Robert Michels. είναι το φαινόμενο του επαγγελματισμού. τα λεγόμενα και πολιτικά «τζάκια». η οποία όχι τυχαία ονομάζεται μερικές φορές και πολιτική αγορά. Χρηματισμός: Η ισότητα των κομμάτων είναι ένα βασικό στοιχείο κάθε συνταγματικής τάξης και της ορθής λειτουργίας μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας. Πρόβλημα δομικό και όχι μόνο πρόβλημα που άπτεται στην προσωπική ηθική. Ακόμα και αν αυτό ίσχυε κάποτε. δηλαδή της μετατροπής της πολιτικής σταδιοδρομίας σε ένα κόμμα σε μια επιλογή καριέρας που εμφορείται από προσωπικές φιλοδοξίες. δηλαδή την διαδικασία κατά την οποία η ανάγκη οργάνωσης και αποτελεσματικότητας οδηγεί στην αποκρυστάλλωση ολιγαρχικών δομών που αποτελούν ταφόπλακα για την εσωκομματική δημοκρατία. και ειδικά το γερμανικό SPD. αυτή η κεντρομόλος τάση πήρε μια τροπή όπου τα μεγάλα κόμματα έχουν ελάχιστες ουσιώδεις διαφορές. Ένας από τους πλέον καθοριστικούς παράγοντες αυτού του φαινομένου είναι η χρηματοδότηση. και μοιραία για την γενικότερη ανάπτυξη της δημοκρατίας. ο οποίος εξετάζοντας τα σοσιαλιστικά κόμματα των αρχών του 20 ου αιώνα. αφού ένα κομματικό στέλεχος δεν ξεχωρίζει και σε πολλά από ένα οποιονδήποτε τεχνοκράτη.λοιπόν σχετίζεται άμεσα με την λεγόμενη κομματική πειθαρχία. Αυτό δημιουργεί προνομιακές σχέσεις με ομάδες συμφερόντων που ανήκουν στις οικονομικές ελίτ. και αυτό διότι η βάση του είναι οι παγιωμένες δομές και σχέσεις εξουσίας. Όμως όπως είχε σημειωθεί σε πρωτύτερο μάθημα αυτή η ισότητα είναι μάλλον τυπική.

δεν μπορούμε να θεωρούμε δογματικά ότι τα κόμματα είναι αναπόσπαστα κομμάτια μιας δημοκρατίας ή γενικά της πολιτικής πραγματικότητας. δηλαδή να συμβάλει στην απαξίωση των κομμάτων. Κρίση κοινοβουλευτισμού: όπως έχει τονιστεί και στο μάθημα για την δημοκρατία. Η σύγκλιση όμως των κομμάτων δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο μέσω αναφοράς στην παντοδυναμία του κεφαλαίου. Μπορεί όμως και να εκφράζει μια επιθυμία για μια πιο ουσιαστική δημοκρατία έξω 9 . όπως αυτά εκφράζονται από την αστική τάξη. Υπάρχει μια κρίση του κομματισμού ο οποίος είναι κρίση του κοινοβουλευτισμού: στο σύγχρονο πλαίσιο το κοινοβούλιο όλο και λιγότερο μοιάζει με ένα θεσμό όπου εκφράζεται η λαϊκή κυριαρχία και βούληση. Με άλλα λόγια μπορεί τα κόμματα να αποτέλεσαν μοχλούς ανάπτυξης της δημοκρατίας. Κάποτε τα κόμματα μπορεί να έπαιξαν σημαντικό ρόλο. Κομματοκρατία: όλα αυτά τα προβλήματα μπορούν να εξισορροπηθούν από την κομματοκρατία. Η εν γένει κριτική των κομμάτων μπορεί να είναι συντηρητική και αντιδημοκρατική. Αλλά αρκετές φορές και με σταδιακά αυξανόμενο ρυθμό τα κόμματα είναι τροχοπέδη. και ειδικά την δημιουργία μιας μεγάλης μεσαίας τάξης όπου ανάγκασε τα κόμματα να χάσουν τις ταξικές τους αναφορές.συμφέροντα του κεφαλαίου. αντί να εκφράζουν ταξικές αντιθέσεις τα μεγάλα κόμματα έχουν γίνει μηχανισμοί που απλά προσδίδουν σε αποφάσεις μια επίφαση νομιμότητας. Σε κάθε περίπτωση. Μπορεί να λεχθεί ότι ένα κόμμα δεν χρειάζεται το κοινοβούλιο. έκφρασης ταξικών συμφερόντων και πραγμάτωσης πολιτικών διεκδικήσεων. δηλαδή έχουν ενσωματωθεί σε ένα όλο και πιο μονολιθικό σύμπλεγμα εξουσίας. Αυτές είναι οι λεγόμενες πελατειακές σχέσεις. Το να λέμε ότι τα κόμματα έχουν φτάσει στο τέλος τους είναι λίγο υπερβολικό. Αν υπάρχει ένας διαχωρισμένος κρατικός θεσμός όπου η μόνη ιστάμενη διαμεσολάβηση είναι ένα κόμμα που αξιωματικά ταυτίζει τον εαυτό του με τα συμφέροντα του λαού. Αντίθετα οφείλεται σε διάφορους παράγοντες. Όμως κάποια δεδομένα δεν μπορούν παραγνωριστούν. Το επίδικο όμως είναι ότι όλο και πιο πολύ οι εναλλακτικές εξουσίας που υπάρχουν να είναι εντελώς επιφανειακές παρά ουσιώδης ανταγωνισμός αρχών. παραμένει ένας παράγοντας αποξένωσης που μπορεί τελικά να γυρίζει μπούμερανκ. δηλαδή από την μετατροπή των κομμάτων σε μηχανισμούς κα δομές εξουσίας που ελέγχουν την πρόσβαση σε κρατικά κέντρα εξουσίας. από μεταλλαγές στην ταξική σύνθεση. έως την ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού και την παρακμή της σοσιαλδημοκρατίας. Μαζί με την τρέχουσα κρίση του κοινοβουλευτισμού είναι δεδομένο που θα έρχονταν και αυτά σε κρίση. τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει συσσώρευση εξουσίας σε κάποια κέντρα όπως και μετατόπιση της πολιτικής προς μια τεχνοκρατική κατεύθυνση. Δηλαδή. δημιουργείται αναπόφευκτα ο κίνδυνος θεμελίωσης αυταρχικών δομών. αλλά αυτή η θέση θεωρητικά και ιστορικά είναι προβληματική. Σε αυτό το πλαίσιο τα κόμματα μοιάζουν να χάνουν την δυνατότητα να είναι κάτι άλλο παρά διεκπεραιωτές αποφάσεων. είτε πρόκειται για θέση στην κρατική λειτουργία είτε εύνοια σε άλλα θέματα. Ενώ όμως τα θεμέλια μπορεί να είναι πολύ βαθιά.

Heywood. Όπως η πολιτική και το κράτος δεν είναι ταυτόσημα έτσι και δεν είναι ταυτόσημα η δημοκρατία και τα κόμματα. Roskin et al. Εισαγωγή στην Πολιτική. Το τι επιφυλάσσει το μέλλον μένει να φανεί. κεφ. Εξάντας 10 . Για την Θεωρία και τη Μελέτη των Πολιτικών Κομμάτων. σσ.153-193.από τους θεσμούς και τις διαδικασίες του κοινοβουλευτισμού που είναι πλέον αρτηριοσκληρωτικές. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ M. Σπουρδαλάκης. Πολιτική Επιστήμη και Ιδεολογίες.12 Γ. Σκουλάς. Εισαγωγή στην Πολιτική Επιστήμη. κεφ.11 A. Μ.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful