P. 1
1915.pdf

1915.pdf

|Views: 119|Likes:
Published by kikkerland
Leidsch Jaarboekje, 1915
Leidsch Jaarboekje, 1915

More info:

Categories:Types, Research
Published by: kikkerland on Apr 13, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/10/2015

pdf

text

original

JAARBOEKJE.

0 JAARBOEKJE :
VOOR

GESCHIEDENIS EN OUDHliIDKUNDE

LEIDEN EN RIJNLAND.
TEVENS ORGAAN VAN DE VEREENIGING ,,OUD-LEIDEN”

VAN

1915
(TWAALFDE JAARGANG).

LEIDEN - G. F. THÉONVILLE.

Gzn. Moge ook deze twaalfde jaargang vriendelijke ontvangst vinden. Aan onze medewerkers betuigen wij onzen oprechten dank. C. Secretaris. J. LE POOLE L. In den loop des vorigen jaars trad de Heer D. dat de ongunst der tijden de verschijning van ons jaarboekje tegenhouden zou. J. J. Hartevelt uit onze Commissie. . De Commissie van redactie: L. S. KN A P P E R T . wat hij voor ons jaarboekje deed. Vreesden wij een oogenblik. B IJLEVELD. Zijn vertrek uit Leiden deed hem ook dezen arbeid neerleggen voor ons een groot verlies. W.EEN WOORD VOORAF. Met levendige erkentelijkheid gedenken wij alles. OVERVOORDE . wij verheugen ons (al komt het later dan wij zouden begeerd hebben) het thans toch te kunnen aanbieden aan allen. J. die belangstellen in de geschiedenis van Leiden en Rijnland. ~Voorzitter. C.

.

van Gelder op 30 November tot ons met eene causerie over . G.. die den Igen Juni plaats had. toegelicht door lichtbeelden. H.VEREENIGING >.. Naar gewoonte hadden er eenige lezingen plaats. J.De beteekenis van monumenten voor het stadsaspect”. Op 30 Januari de lezing van Dr. E. Als verslag over de werkzaamheden onzer Vereeniging over het afgeloopen jaar kan het volgende worden geboekstaafd.Over oude kinderprenten”. Verslag over het jaar 1914. Jan Kalf over . die de leden geruimen tijd bijeenhierd. Ten slotte kwam Dr. Eembeek . In eerstgenoemde stad was de Heer W. H. OUD-LEIDEN”. Voor de tweede lezing op 20 Maart stelde Dr. regentenmanieren en regententijd”.Regenten. Als uitstapje zij vermeld de tocht naar Woerden en Oudewater. Boekenoogen zich welwillend beschikbaar met het onderwerp: .. Genoemde heer organiseerde hierbij een belangwekkende tentoonstelling van prenten uit zijne rijke verzameling.

Herv. L. Driessen en Klinkenberg de noodige uitlegging verschaften. Wij zeggen genoemde Heeren hierbij dank voor hunne vriendelijke bemoeingen. Waar Oud-Leiden ook een waakzaam oog houdt op de instandhouding van mooie oude gevels. De directie der Sted. waardeerde haar Bestuur te zien. kerk en eene wandeling door het schilderachtige. die hij ons. Gasfabriek stelde ons in de gelegenheid deze nieuwen tak van gemeentelijke exploitatie in oogenschouw te nemen. Na een bezoek aan de Ned. Dat Oud-Leiden ook belangstelt in zaken van den tegenwoordigen tijd bewees het bezoek op 27 November aan de Gemeentelijke Vuilverbranding op de Langegracht. Rahms. Te Oudewater werd het gezelschap op het aloude stadhuis ontvangen door den Burgemeester en den Heer B. P. Herv.VIII onze vriendelijke geleider bij het bezoek aan het tegenwoordige raadhuis. deed bewonderen. werd de terugtocht aanvaard. voor zoover de tijd het toeliet. waarna het voormalige stadhuis (thans Kantongerecht). kerk en het Rijkskleedingmagazijn (het voormalig kasteel te Woerden) bezichtigd werden. dat de belangwekkende . de Ned. goed-bewaarde oud-hollandsche stadje met zijne vele in stand gebleven mooie geveltjes. waar eenige oudheden uitgestald waren . waarbij de Heeren G. Laatstgenoemde heer is eigenaar eener uitgebreide verzameling van oude stadsgezichten.

hoopt ons Bestuur ten zeerste dat deze vermindering niet nog grooter afmeting zal aannemen. waardoor dit gebouw weder geheel tot zijn recht komt. dat het aantal leden der Vereeniging. en onze Vereeniging. die jaarlijks terugkeert. . al kan zij haren leden slechts weinig tastbare voordeeIen aanbieden. niettegenstaande er een aantal nieuwe leden te boeken viel. den storm dezer tijden zal mogen doorstaan. toch met een tiende gedeelte verminderde. Ook met het oog op de vaste groote uitgave voor het Jaarboekje. Eene minder opwekkende mededeeling is. Dat zij zoo! HET BESTUUR .1x gevel van het voormalige gymnasium in de Lokhorststraat in het afgeloopen jaar eene grondige restauratie onderging.

het steunen van de pogingen van de commissie voor het stedelijk museum tot het bijeenbrengen van voorwerpen.STATUTEN. Zij tracht dit doel te bereiken door: a. I . b. het verzamelen van gegevens over in Leiden en omgeving nog aanwezige oude . De vereeniging Oud-Leiden is gevestigd te Leiden en stelt zich ten doel de bevordering van de kennis van en de belangstelling in de geschiedenis van Leiden en omstreken en het behoud der aldaar nog aanwezige bouwwerken en voorwerpen. 3. . VEREENIGING : Oud-Leiden. c. het houden van voordrachten en tentoonstellingen. Overgenomen uit BBijvoegsel tot de NederZandsde Staatscowant van Donderdag 5 April 1906. belangrijk voor de geschiedenis van Leiden en omstreken. Lid-begunstiger is elk die eene contributie betaalt van minstens f IO of een bedrag in eens van minstens f 100. 2. het uitgeven van geschriften en het steunen van pogingen door anderen in den geest der vereeniging ondernomen . te Leiden. no. Lid der vereeniging is elk die zich hiertoe bij het bestuur opgeeft en de vastgestelde contributie betaalt. belangrijk voor de locale en kunstgeschiedenis.gebouwen e n historische voorwerpen. 80.

Deze 2. 5. behalve ten opzichte van de door de vereeniging uit te geven werken. op d e b i n n e n d e 3 eerste maanden van het jaar te houden algemeene vergadering door de leden te benoemen. 8. doch hebben gelijke rechten als de leden. 7.x1 4.50 per jaar. Naast de door de algemeene vergadering te benoemen bestuursleden kunnen zitting nemen : een lid aan te wijzen door burgemeester en wethouders van Leiden en een lid aan te wijzen door het collegium van het Leidsch Studentenkorps. een ondervoorzitter. Zij nemen voor één jaar zitting. De correspondeerende leden genieten alleen van deze laatste bepaling indien zij de voor de gewone leden vastgestelde contributie betalen. Het bestuur kan correspondeerende leden benoemen buiten Leiden woonachtig. doch zijn terstond herkiesbaar. Deze betalen geene contributie. . De contributie der gewone leden bedraagt minstens f 2. bestuursleden moeten lid zijn der vereeniging. met steun van de vereeniging uit te geven werken gratis of tegen verminderd tarief. Het bestuur bestaat uit minstens 5 leden. Zij ontvangen de door of. Het vereenigingsjaar loopt v a n I Januari tot 31 December. In die jaarvergadering wordt verslag gedaan van het afgeloopen vereenigingsjaar en rekening en verantwoording afgelegd. Het bestuur benoemt uit zijn midden een voorzitter. De leden hebben recht van toegang tot alle ledenvergaderingen en door de vereeniging te houden tentoonstellingen. 6. een secretaris en een penningmeester en regelt onderling de werkzaamheden.

10. ( VoZgen d e onderteekeningen). Bij ontbinding der vereeniging wordt bij het ontbindingsbesluit geregeld op welke wijze gehandeld zal worden met de eventueel in het bezit der vereeniging zijnde voorwerpen. bij Koninkl. . W. Het archief wordt aan het gemeentebestuur van Leiden aangeboden ter plaatsing in het gemeentearchief. De Minister vas -CXwtitie. 14Maart 1906 no. en het eventueel aanwezig batig saldo. Wijzigingen in deze statuten mogen alleen gebracht worden door besluit van de meerderheid der leden aanwezig op de algemeene vergadering. om te strekken tot aankoopen ten behoeve van het stedelijk museum. E. wordt aangeboden aan de gemeente Leiden. V A N R A A L T E . De vereeniging wordt aangegaan voor den tijd van 29 jaren en 11 maanden. I I. 1702 B. Goedgek. zijnde 5 November 1902. Deze wijzigingen treden eerst in werking nadat hierop de Koninklijke goedkeuring is verkregen. 12. besluit dd. Mij bekend. nadat het voorstel hiertoe minstens eene week te voren aan de leden is medegedeeld. Niet in deze statuten voorziene gevallen worden door het bestuur beslist. te rekenen van den dag van oprichting. entrées op te houden tentoonstellingen en opbrengst van uit te geven werken. De inkomsten der vereeniging bestaan uit contributies. giften in eens. 50. E. behoudens de inachtneming van de voorschriften van art.x11 9. na aftrek van alle lasten.

Dr. K NAPPERT . J. S. Secretaris (Plantage 18). O VERVOORDE. Voow%~e~. T H .Vereeniging . s. H. FELIX DRIESSEN . LECHNER. W. Onder-Voorziz’teter. V A N STEEDEN. BIJLEVELD. C. Dr. C. L. Dr. J. Penniqmeester (Rijnsburgsche weg). Bestuur: Dr. BEELAERTS VAN BLOKLAND. LE POOLE L. L. Commissie voor de redactie van het Jaarboekje: Dr. J. L. C.. H . LE POOLE L. Voo~zzY~er. J.Oud-Leiden”. C. . Jhr. REIMERINGER.Gzn. J. S.Gz. K NAPPERT . Secretarz2. J.. AUG. O VERVOORDE. Mr. Mr.

van Beek. A.Ledenlijst der Vereeniging . H. Beuth. Mr. R. H. Farensbach. Dr. J.4. Colenbrander. P. / Burgersdijk en Niermans. J. Mr. Mr. J. Beversen. W. Ds. Dr. H. A F. Mevr. L. Beelaerts van Blokland. G. G. Mr. Drucker. Felix Driessen. J. J. M. Aalberse. Mr. d’Aumerie. Briët.Oud-Leiden”. C. L. W. A. Clant. K. M. Bruining. H. Jhr. H. D . J. Mr. Aug. Dee. F. van de Sande Bakhuyzen. Wed. Briët. Mej. Bijleveld. J. Beets. J. Dr. J. A. S. Dr. Mr. A. H. Coebergh. Dr. W. G. De Fremery. J. C. A. G. Mr. P. Mr. H. Dr. W Fischer. van Beek. B. A. Ds. Driessen. G. P. Wed. Alt. . J. Mevr. J. Andreae Mr. Mej. Enschede. J. van Eek. W. M. Dr. Jhr. P. M. van de Sande Bakhuyzen. D. Bonger. Fockema Andreae. L. van der Elst. F. J. Felix. Gerlings. 0. J. A. P. C. N. P E. W. Driessen. Blok. Beelaerts van Blokland. Dr. Coebergh. Dozy. A. A. V. A. Biegel Dr. Mr. Ch. . van Druten. Driessen. M. Mr. W. J.. Boekenoogen. Dozy. H. H.

J. van Kempen Sr. Oort. Le Poole L. H. Mulder. Dr. J. C. Dr. Mr. Mr. W. C. G. Kan. J. Koster. Dr. W. Th. Dr. D. J. A. Mr. H. S. H. . Snouck Hurgronje. Dr. J. J. Kroon. P. J. J. M. Jhr. C. LMr. Dr.v a n Driel. C. Kamerlingh Onnes. J. J. Korsse. H. W. M. J. Krantz-van Dijk. C. Dames Prins. S. G. W. C. M. van Kinschot. C. Mej. W. S. de Ranitz. Le Poole. Mr. Mr. S. Mr. Mulder. Mevr. D. H. J. H. van der Goes. Dr. C . L. J. Jhr. G A. van der Pot Bz. Dr. de Jong. Dr. Jesse. Kingma Boltjes. D. W.Gzn. C. Dr. Graswinckel. W. J. Hartevelt Az. Dr. B. M. A. van Iterson. Dr. J. A. van Poelgeest. Grondhout. C. Kneppelhout van Braam. Obreen. Overvoorde. Hennequin. S. Mr. M. C. van der Lip. C. C. A. J. Kalff. P. L. Mr. Pape. P. Knappert. Hartevelt H. J. Leembruggen.XV Jhr. P. F. van Praag. Jhr. A C. G. Greven. Petit. G. A. H. H. H. E. J. N. Jonker. Lechner. J. Mej. P. Hesseling. E. Kloos. M.Cz. W e d . van Griethuysen. J. H. Dr. Neeb. Heeres. K r o l . Dr. Le Poole. N. Oosting. C. de Gijselaar. Gordon Jhr. Korteweg. Mr. A. De Koster Jr. C. M. A. D. Mevr. J. L. S. H. Hartevelt. Mr. C. Dr. Peltenburg. M e v r . C. J. van Loenen. P. C. Pape. Posthumus Mr. W. F. J. M. Wed Mr. O v e r v o o r d e . D. Dr. F. H. J. van Nes. van der Kloot Meyburg. M.

Mevr. Mr. Waller. Wed. J. Wijers. Verdam. Mr. C. W. Th. Mr. C. G. Th. Mej. . Verhey van Wijk. J. H. H. Dr. P. J SuringarMuntendam. Wed. C. H. Aug. Volgraff. J. de Roo. H. J. M. B. B. Mr. Viruly. A. W. Regt. L. Viruly. Dr. W. C. J. G. A. Theonville. J. Zaalberg. A. Egbert de Vries. Sypkens. van Vollenhoven. Zaaijer-Scholten. Serrurier. Mr. Mevr. F. Zwierzina. J. Dr. Mevr. Mr. T. Victor de Stuers. G. Suringar. R. K. Mr. F. ZaalbergVervooren. B. G. C. C. E. Mej. Reimeringer. Dr. L.XVI J. Dr. A. van der Schaaff. J. Th. A. Visser van 1Jzendoorn. H. van Waveren. Wed. A. Jhr. Sleyster. W. W. A. Stenfert Kroese. Vijzelaar. P. Dr. van Steeden. J. Zaaijer. H. Ch. Dr. Schouten. Henri Sijthoff. D. W. Mr. Mej. L. J. N. Timmermans. Ruys. Staring. Mr. J. M. C. Vos. J. W. Vissering. C. J. H. Zaalberg. Mr. J. van Reenen. F. van Vollenhoven. F. Trap. Mej. E. L. van der Vlugt. Mej. van Rhijn. M. Zuurdeeg.

.KORTE KRONIEK V A N LEIDEN EN RIJNLAND.

.

Wed. Kroft. De Heer B. Paul Delarof te St. H. in bruikleen afgestaan aan het Sted. Opening der bijzondere leeszaal voor juristen. waarvan 25 jaar claviger aan het Gymnasium. van Brussel. Zaalberg ontvangt de Orde van Oranje-Nassau. 16 Prof. De collectie schilderijen van Z. 12 : ICZ te Katwijk bestaat 25 jaar.JANUARI 1914. grondslag Pred. Honderdjarig bestaan der Firma J. F. Petersburg. 5 8 13 Mevr. 14 ‘5 Leidsche Kunstvereeniging. Luthersch Wees. H. Inwerkingtreding van den Gemeente-reinigingsdienst. G. wordt teruggevraagd. De Heer G. Zaalberg & Zn. J. Jansen 40 jaren in betrekking bij de Gemeente. Januari 1 1914. De Jongelingsvereeniging op Geref.en Oudeliedenhuis.Ex. Dr. Museum >de Lakenhal”. Overleden te Ter Aar de Heer H. De 9 uurs-winkelsluiting neemt een aanvang. C. H. Bos 25 jaren regentes van het Evang. Lezing van Karel van de Woestijne. Schreinemakers benoemd tot correspondeerend lid van de Koenigliche Gesellschaft der Wissenschaften te Göttingen. A. wethouder dier gemeente. . C. Schmal te Voorschoten bedankt als lid van den Gemeenteraad. De Heer J.

waarbij een werkmeester den dood vindt. H. C. Leidsche Pluimvee tentoonstelling in de Stadszaal. Ds. Dr. J. Mej. Spoor. Overlijden van Dr. de Koningin neemt deel aan het ijsvermaak op den Rijn bij de Vink. A. van Kan aanvaardt zijn ambt met het ytFmeeener rede over : DVrije rechtsvorming >t Bezoek van H. de Boek-Hardenberg. P. de Baas. 23 25 27 28 1 2 Voltooing der uitbreiding der St. de Koningin en de Groot Hertogin van Luxemburg aan de wedstrijden op de banen der Leidsche IJsclub. . F. 17 Botsing van twee locomotieven bij den overweg der Holl. Petruskerk. te Leidschendam herdenkt zijn as-jarig ambtsjubileum. Herv. Februari 1914. 22 20 21 Overlijden van Mevr. G. Mr. Visscher. R. Dongelmans 40 jaren watermolenaar te Rijpwetering. Gem. M. directrice van het internaat der Kweekschool voor Bewaarschoolhouderessen.JANUARI 1914. M. M. H. Dr. Predikant bij de Ned. in de richting Valkenburg. Surrurrier opent hare lessen als privaatdocente in de geschiedenis der Fransche Letterkunde. privaat-docent. Rol1 opent zijn lessen als privaat-docent in de gerechtelijke geneeskunde. Prof.

FEBRUARI 1914. 4 6 7 . Zuster Eleonora te Voorschoten herdenkt haar 6o-jarig professiefeest bij de orde der Dominicanessen. oud-Amanuensis aan het Physiologisch Laboratorium. leeraar in de Ned. Dies der Leidsche Hoogeschool d e n yden). Oprichting der Leidsche Roeivereeniging »Die Leythe”. hoogleeraar in het Grieksch. Vürtheim. Overlijden van den Heer K. J. L. Varkevisser. Overlijden van den Heer A. 14 Vorming van een voorloopig comite voor de studie der tropische geneeskunde. Kastelein. Taal aan de H. secretaris der Gemeente Katwijk. van der Woerd. De nieuwe burgemeester der Gemeente Aalsmeer. F. J. Het 7S-jarig bestaan van het Leidsch Studentencorps wordt feestelijk herdacht. G. 6 8 ‘3 Prof. 40 jaren werkzaam ter Secretarie aldaar. Draaijer. Dr. S. Meteorologisch Instituut. voor Jongens. B. aanvaardt zijn ambt. Dr. 23 25 Maart 1914. (herdacht op Afscheid van den Heer W. van der Wilk. oud-lid van den Raad te Warmond. Ned. Oprichting eener studievereeniging voor Socialisme. wordt feestelijk ingehaald. Kuenen benoemd tot curator van het Kon. J. de Heer J. 1 De Heer J. P.

L. te Hillegom. Indienststelling der electrische straatverlichting te Voorhout. De Heer van Rijzen 25 jaren lid van den Gemeenteraad te Alkemade. Philippo 50 jaren in betrekking bij de fa. April 1914. Ph. De brandspuit van de Weesburgers wordt afgeschaft. van Giffen benoemd tot conservator bij het Rijksmuseum van Oudheden. Oudhoorn en Aarlanderveen. Prof. 1 De Heer J.MAART 10 1914. L. Oprichting eener Vereeniging van Vrijzinnigen te Oegstgeest. Staking in het Meubelvak. J. terwijl hun de bediening van ladderwagen en springzeil wordt opgedragen. Dr. M. De Gemeenteraad besluit tot levering van electriciteit aan de gemeenten Alphen. Oprichting van een liberale kiesvereeniging in district 111 te Nieuw Vennep. v. De Heer M. hoogleeraar in het Sanskrit aanvaardt zijn ambt met een rede over: Bronnen tot de kennis van Oud-Indië. 23 25 30 Achtste jaarvergadering der Ned. A. Waveren & Co. 12 t7 Dr. van Waveren 25 jaar eigenaar van de Bierbrouwerij Dde Posthoorn”. Vogel. . Reisvereeniging in >Zomerzorg”. H.

treedt af als secretaris der Leidsche Mij. de Koningin-Moeder bezoekt Noordwijk. De gep. Dee herdenkt zijn do-jarige dienstvervulling en ontvangt de benoeming tot ridder in de orde van Oranje-Nassau. De academische pedel F. De Heer C.APRIL 1914. v. H. Overlijden van Ds.-majoor militairen dienst. Kroon Jr. WerkliedenVerbond in Zomerlust. H. W. serg. Dr. M. B. v. Restauratie der Synagoge aan het Levendaal. hoofd der school met den Bijbel te Leiderdorp 25 jaar bij het onderwijs. A. F. D. De Heer G. Zwet. conservator aan het Ethnografisch Museum door de Academie des Inscriptions te Parijs begiftigd met den »Prix Stanislas Julien”. Herv. de Koningin bezoekt de bollenvelden te Noordwijk. Slieker 50 jaren in ‘7 25 26 27 De Heer van Bommel. . A. hoofd der Openbare School te Noordwijk-aan-Zee neemt afscheid van het onderwijs. lid der 2e Kamer der Staten-Gen. de Wolff. Gemeente. Meer gekozen tot lid van den Gemeenteraad te Alphen. Ned. 9 Dr. S. H. 12-13 16 I 10 Jaarvergadering van het Alg. M. W. van Weldadigheid. d. de Visser. wordt toegelaten als privaat-docent in de faculteit der godgeleerdheid. M. W. J. Eerdmans. Prof. emerituspredikant der Ned. Dr. d.

0. hoofd der 0. Hevige brand in de perceelen Haarlemmerstraat 26-30. F. Overlijden van Ds. School aldaar. Franchimont herdenkt zijn qo-jarige ambtsvervulling. P. 6 11 De 2e Kamer neemt het wetsontwerp aan voor den bouw van een nieuw Academisch Ziekenhuis. N. wordt voor de eerste reize electrisch 4o-jarig jubileum van den Heer C. J. Rudolph.MEI 1914. oud-predikant bij de Gereformeerde kerk alhier. Ned. Baron van Wassenaer van Catwijck. Haring te Veur 40 jaar Hoofd der 0. Christel. Overlijden van Ds. Het lid der 2e Kamer voor het district Katwijk. Mr. 25 jaar als De Heer L. Prof. L. R. H. De Heer J. Graaf. Oberman. A. School aan den Rijndijk onder Voorschoten. E. 29 30 Opening der Herv. Herv. 13 . P. 1 De gemeentebode J. gekozen tot lid der re Kamer der Staten-Gen. v. J. Gemeente. Dr. predikant der Mei 1914. School te Noordwijkaan-Zee. A. Voorbij zoodanig werkzaam. L. d. De Weipoort verlicht. W. F. Ruting gekozen tot lid van den Gemeenteraad te Bodegraven.

presidentkerkvoogd der Ned. F. De Heer C. Lubbert.MEI 1914. Ziekenhuis. M. 9ooe Vergadering van het theologisch Studentengezelschap BBeresjiet”. Eervol ontslag verleend aan Prof. Dr. Dr. Oprichting der Leidsche Groenten. Officieele ingebruikname der electrische Polderbemaling door de Hazerswoudsche Droogmakerij. 19 20 Overlijden van den Heer W. warmoeziers. te St. Notaris van Hamel gekozen tot lid der Kamer van Toezicht op de Notarissen en CandidaatNotarissen in het arrondissement ‘s-Gravenhage. Willebrordus-college te Katwijk aan den Rijn. ten\ westen van het station H. 14 18 Ernstige brand in het St. De eerste spa wordt gestoken van het grondwerk voor het nieuwe Acad. Pharmaceutische Vereen. 21 Chr. van der Pluym 40 jaren in dienst bij de familie Laman. Prof. Kirsopp Lake. Gem. te Voorhout. L. Herv. 26 29 . van Tol wordt lid van den Gemeenteraad te Rijnsaterwoude. van Itallie benoemd tot eerelid der Keizerl. Zendingsfeest op Oud-Poelgeest.en Fruithandelaren-vereeniging. S. Petersburg en van de Pharmaceutical Society of GreatBritain. IJ.

W. staande op zijn vertrek naar Cambridge (Mass. Openingsplechtigheid der Roei-Vereeniging Bdie Leithe” aan het Galgewater. J. Sijthoff. J. Jhr. Prof. van Son. D. in de Graanbeurs. S. A. Fockema Andreae wordt gehuldigd bij gelegenheid van zijn 7oen geboortedag. Mr. De stationchef L. Leidsche Kunstvereeniging : Tentoonstelling van schilderijen van G. De firma Slutvoet en Offenberg te Boskoop met goud bekroond op de tentoonstelling te St.JUNI 1914. Benoemd tot lid van het College van de Rijkswerkinrichting voor Vrouwen alhier. 25 jaar DVitesse” wordt definitief korfbal-kampioen van N e d e r l a n d . Mr. Juni 1914. J. Afscheidscollege van Prof. S. De kantonrechter van Haarlemmermeer. M. sinds 30 jaren deurwaarder te Hoofddorp. tevens het einde van zijn academischen loopbaan.). A. IJ. Overlijden van den Heer H. Blok. Petersburg. B. Six en tot voorzitter Prof. 9 10 . neemt afscheid. J. IJdema. H. P. 6-7 8 9-18 Se Jaarcongres van de S. Holland achter het Posthof. 1 Gymnastiekfeest van het gewest Z. W. B. de Groot. van Staden 40 jaar in dienst bij de firma A. Lake. Heil te Voorschoten in dienst bij de H. Mr.

Gemeente te Voorhout. Dr. a. B. Snouck Hurgronje en aan A. de Visser gekozen tot lid der 2e Kamer der Staten-Generaal in het district Katwijk. Fischer. Th. waarbij eenige tufsteenen lijkkisten gevonden werden. Dr. Meyers. Prof. E. 10 Jaarlijksche Vergadering der Mij. a. E. Briët herbenoemd tot kantonrechterplaatsvervanger in het kanton Leiden. Herv. deurwaarder. Mr. 12 14 Restauratie van het kerkgebouw der Ned. Spaarbankbond. Uitvaart van wijlen J.JUNI 1914. L. tot leden worden o. L. Vosmaer te Leiden en C. vroeger hoofd aan de 0. de Van. F. Dr. School aan de Heerenstraat. J. C. J. De Volbsbijeenkomsten bestaan 60 jaar. Teunis. Het eere-doctoraat der Groningsche Hoogeschool verleend o. de Josselin de Jong. Wassenaer van Rosande te Katwijk-aan-Zee. Verwey. Den Heer J. wordt eervol ontslag verleend. G. Prof. Gelderblom 40 jaar timmermansknecht te Bodegraven. D. Overlijden van den Heer Th. Prof. W. J. M. P. aan Prof. letterkundige te Noordwijk-aan-Zee. Elout te Wassenaar. Letterkunde . 4o-jarig bestaan der Vereeniging »Nut en Vermaak”. Ye Spaarbankdag van den Ned. Brede Kristensen. der Ned. K. van Elk te Katwijk-aan-Zee 25 jaren arts aldaar. D. benoemd : H. P. D. 17 19 20 22 2 26 27 29 . W. Dr. Baron van. Mr.

De Heer J. Hoeks 25 jaar schoolhoofd bij het Lager onderwijs hier ter stede. ‘s-Gravendijk benoemd tot deurwaarder. G. De Heer J. B.en letterkunde en de Heer J. Opening van de Buitengewone Lagere School voor Achterlijke kinderen. School te Katwijkaan-Zee. Noach benoemd tot leeraar in de Ned. Gemeente. Noordam gekozen tot lid van den Gemeenteraad te Zegwaard. De Heer J. Varkevisser Cz. Kouw 40 jaar instrumentmaker aan de Sterrenwacht. De locaalspoor Aalsmeer-Uithoorn wordt geopend. Licht 40 jaar verbonden aan het Notarishuis. S. P. De Heer C. Herv. van der Mey nemen ontslag als raadsleden van Lisse. Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst houdt alhier haar 6Se algem.JULI 1914. W. J. G. 30 jaar secretaris der Gemeente Katwijk. 3 6-8 . vergadering. De Heer B. standplaats Leiden. voor Jongens. M. De Heeren G. Riphaagen 40 jaar godsdienstonderwijzer bij de Ned. taal. van Parijs en A. De Heer P. 2 De Heer A. De Heer R. Hirschig tot leeraar in de Wiskunde aan de H. Inwijding der nieuwe Herv. Juli 1914. De Ned. C. H.

Bruins. Andrea neemt afscheid als directeur der H. Jeroensgesticht te Noordwijk wordt opengsteld. G. voor Jongens bestaat 50 jaar. Sijthoff. na sinds 4 September 1900 als zoodanig werkzaam te zijn geweest. L. S. Het SBestendig secretariaat der Belgische Middenstandssyndicaten” bezoekt Leiden. 1885 als zoodanig werkzaam te zijn geweest. C. De Heer W. M. Het nieuwe gebouw van het St. tot stand gekomen door een gift van de Douairiere Jhr. Ingebruikname van het herstelde kerkgebouw der Remonstrantsch Ger. Sijthoff herdenkt zijn So-jarig jubileum. Blankenheym te Rotterdam. voor Jongens. na sinds I Jan. De H. B. S. geb. Frentzen. Gemeente te Oudewetering. r4 17 19 20 22 24 Prof. W. Korteweg vraagt eervol ontslag als hoogleeraar in de heelkunde. Rosskopf neemt afscheid als hoofdonderwijzeres der openbare Bewaarschool in het Elisabethshof. J.JULI 1914. Opening van het nieuwe paviljoen van het Zeehospitium te Katwijk-aan-Zee. C. J. B. Opening der lighal der Hillegomsche Vereeniging tot bestrijding der tuberculose. W. J. A. Mr. Dr. lid der firma A. J. Opening van het nieuwe gebouw der Leidsche Levensverzekering-Maatschappij hoek RapenburgNoordeinde. Dr. 10 Overlijden van den Heer C. Mej. meesterknecht der firma A. van Nispen tot Pannerden. 25 26 27 . J.

De landweer opgeroepen om onder de wapenen te komen. 40 jaar in dienst der firma J. Stormloop op de Leidsche Spaarbank en de Rijkspostspaarbank. van Kempen & Zn. voor verschillende artikelen worden buitensporige prijzen betaald. De spoorwegen nemen geen vrachtgoederen meer aan. De badgasten te Katwijk-aan-Zee en Noordwijkaan-Zee keeren plotseling huiswaarts. Het »Roede Kruis” neemt voorbereidende maatregelen . de Kweekschool voor Zeevaart ingericht als veldhospitaal. 30 31 Keuring van paarden door de militaire autoriteiten. Mededeeling van den Burgemeester. De geldkantoren sluiten tot nader order om half éen. 27 28 De Heer J. Augustus 1914. van Os Sr. . alsook van artsen en candidaten in de geneeskunde.JULI 1914. M. dat alle miliciens op I Augustus op moeten komen. De gemeentegebouwen worden ontruimd voor inkwartiering. De winkels van levensmiddelen worden bestormd. Oproeping van jonge mannen door het Comité van het Roode Kruis. te Voorschoten. Groote diefstal in het Ethnografisch Museum gedurende de opwinding over den buitenlandschen toestand.

die verbonden is aan de orde van Oranje-Nassau. De briefpostbestellingen worden tot 3 per dag teruggebracht. Aan den luitenant ter zee 2de kl. Stormloop op de Ned. 1 Een ComitC voor steun te Leiden komt tot stand. A. Oproeping door het Roode Kruis om geldelijke bijdragen. Oproeping aan de Leidsche Studenten voor de formatie van een Vrijwilligers-Corps. De Heer J. Bank voor het bekomen van zilvergeld.. van Rooy wordt vergund de betrekking te bekleeden van Directeur der Kweekschool voor Zeevaart. procuratiehouder bij de firma Dros en Hoogeveen te Alphen verkrijgt de eere-medaille in goud.De Gehoorzaal en verschillende scholen worden door de militairen ingenomen. Oprichting van een Steun-Comite te Katwijk aan den Rijn. . Stopzetting van het geheele personenvervoer. .AUGUSTUS 1914. Bidstond des avonds te 8 ure in de Pieterskerk. 4 Openbare Vergadering van de Vrije Socialisten en van de Leidsche Bestuurdersbond over den Oorlogstoestand. Er vormt zich een Bureau van Inlichtingen ten dienste van de familiebetrekkingen der manschappen te velde. Eigeman Wz. Beperkte dienstregeling op de spoorwegen.

H. Inlevering en keuring van Automobielen. Overlijden van den Heer M.AUGUSTUS 1914. sedert 41 jaren Burgemeester der beide Katwijken. K. J. H. De prijs van het zout wordt vastgesteld op f 6. De Vrijdagsche Veemarkt slecht bezocht. oud-lid der Prov. Bidstond des avonds te 8 uur in de Geref. Overlijden van den Heer T.50 per IOO K.. 8 Waarschuwing van den Burgemeester tegen het opdrijven der prijzen van levensmiddelen. Prins Hendrik brengt een bezoek aan de verpIegings-inrichtingen van het Roode Kruis alhier. Staten van Zuid-Holland en oud-Hoogheemraad van Rijnland. A.G. van der Weyden te Nieuwkoop. Kerk op de Hooigracht. Oproep aan de Burgerij door het Leidsche SteunComité voor geldelijken steun. 10 Eenige zalen in het Wijkgebouw Levendaal worden ingericht als cantine voor de militairen. 0. hier ter stede in garnizoen. de Koningin inspecteert de troepen te Katwijk. 11 2. De Leidsche Meisjesgezellen maken zich op om te voorzien in lectuur voor de militairen. . C. eveneens die van de tarwebloem op f14 per IOO K.G. de Ridder. Het Leger des Heils bestemt zijn gebouw als leesen schrijfzaal voor de militairen. M. Oprichting van een Vrouwen-ComitC.

van Halen te Noordwijkerhout herdenkt zijn qo-jarig priesterschap. Oprichting van een Steun-Comite te Hoofddorp en van een Onderstennings-Commissie te Hoogmade. Kerk aldaar. Nieuwe oproep om steun door het Steun-Comite Oorlogstoestand 1914-Leiden. De oefeningen worden begonnen. K. 25 jaar diaken der Ned. K. Er organiseert zich een Steun-Comite te Leiderdorp. Plan tot vorming van een Burgerwacht hier ter stede. I z 3 studenten verbinden zich voor het Vrijwilligerscorps van Leidsche Studenten. Blonk. inwijding van het nieuwe kerkorgel in de R. . Instructeur is Luit. A. Linde.AUGUSTUS 1914. Pastoor G. > Patrimonium” verhuurt zijn bovenzaal als ontspanningslokaal voor de militairen . Pastoor W. Oproeping van het kader van den Landstorm. ho-jarig priesterjubile van Pastoor Klekamp te Lisse . Gemeente te Hazerswoude. Het Leidsche Studenten-corps verleent een crediet van f 1000. Kuypers te Leimuiden herdenkt zijn So-jarig priesterfeest en wordt benoemd tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Overlijden van den Heer J. J. De prijzen van eenige brandstoffen worden vastgesteld. ook BNnt en Genoegen” stelt haar lokalen voor dat doel ter beschikking. Oprichting van een Steun-Comite te Zoeterwoude. Herv.

J. Oprichting eener R. . S. S. C. Winkeliersvereeniging sde Hanze”. Smits wordt toegelaten als privaatdocent bij de faculteit der letteren en wijsbegeerte. Dr. Scholen yte en qde klasse wordt tot een nader te bepalen tijdstip verlengd. in hoofdzaak buiten de gewone schoolgebouwen. Het Gemeentebestuur treft een regeling tot hervatting van het onderwijs. P. Verlenging der vacantie op de 0. Overlijden van den Heer P. L. verlof verleend tot het aannemen van het kruis *Pro Ecclesia et Pontifice”. G. Dikshoorn. Het Leidsche Steun-Comite vestigt zijn Bureau in perceel Breestraat I I 9. L. Scholen 2de klasse. K. IS Te Rijnsburg vormt zich een Steun-ComitC ook te Zwammerdam. Muth. als- De vacantie der 0. . Het Leidsche Studenten-corps besluit dat de Maskerade in 1915 niet zal doorgaan. Het Leidsche Steun-ComitC ontvangt een gift van duizend gulden van het College van Opperbrandmeesters. ‘7 18 Schaalcollecte langs de huizen voor het SteunComité. 21 Op initiatief der Algemeene Winkeliersvereeniging wordt besloten tot oprichting van een CredietBank voor den Middenstand. 24 26 27 Den Heer J.AUGUSTUS 1914. aIhier. M. oud-schoolhoofd en oud-directeur van het Genootsch.

4 6 17 18 De Heer A. Fokker wordt toegelaten als privaatdocent bij de faculteit der wis. een crediet vau f 70. N. H. A. Verleur. H. en W. Oprichting van een Steun-Comite te Voorhout. J. M. Hoofd der Christ. H. G. Dr. Jansse. De 3-October-Vereeniging besluit de 3-Octoberviering dit jaar niet te laten doorgaan. Dr. Notaris J. De Vennepperpolder onder Hillegom wordt electrisch bemalen. Th. D. Het Collegium van het Studentencorps stelt voor om den groentijd dit jaar te vervangen door eene verplichte kennismaking. van Exter gekozen tot lid van den Gemeenteraad van Hazerswoude. Dr. J. De Heer J. Ds. September 1914. 21 . Klomp te Wassenaar herdenkt zijn 40jarige ambtsvervulling. G. De Gemeenteraad verleent aan B. Bussemaker.000 in verband met de tijdsomstandigheden.AUGUSTUS 1914. Jelgersma aan Prof. Dr.en natuurkunde. Overdracht van het rectoraat in het klein-auditorium door Prof. Weydung te Zoeterwoude verkrijgt eervol ontslag. School te Hillegom 25 jaar werkzaam bij het onderwijs. K. Overlijden van Prof.

De Z. sedert 30 jaren directeur der stoombootmaatschappij >Vooruitgang” te Boskoop.. metselaar te Bodegraven. L. Overlijden van den Heer C. Brand in de kerk te Boskoop.F. Dr. 24 26 October 1914. daarop betrekking hebbende. Gadet. H.gemeester verbiedt den verkoop van witte- De prijs van bruinbrood wordt vastgesteld op 16 cent voor een brood van 9 ons.SEPTEMBER 1914. Gemeente te Katwijk-aan-Zee.. De Pieterskerk verkrijgt gasgloeilichtverlichting. 60 jaar in dienst bij den Heer Splinter. van Wichen te Alkemade herdenkt zijn 23-jarige ambtsvervulling. 23 Prof. S. 40 jaar in de orde der Minderbroeders. J. ouderling en kerkvoogd der Herv. DebrFo. P. van Nes Dz. pater H.. . O. de Jong.Eerw. A. Zaalberg. in de Lakenhal. Herdenking van Leiden-Ontzet door het houden eener tentoonstelling.M. pastoor. Haasnoot Az. 40 jaar in dienst bij de Gemeenteapotheek aan de Aalmarkt. J. Burgemeester F. 21 Overlijden van den Heer N. Blanksma aanvaardt zijn ambt als hoogleeraar in de organische chemie met een rede over sde Synthese van organische natuurproducten”.

Dr. . buitensocieteit Amicitia.25 per IOO Kg. A. Kuenen en Dr. J. Jorissen worden benoemd tot buitengewone leden van den Octrooiraad. Herv. houdt zijn afscheids- Oprichting van een Comité tot Hulp van Vluchtelingen.OCTOBER 1914. Musis Sacrum. de Ri’kswerkinrichting. Prof. P. (kwaliteit No. Gemeente. die ontvangen worden door een voor dit doel gevormde Commissie. W. Er vormt zich een commissie voor de ontspanning en ontwikkeling van Gemobiliseerden. 4 De Heer W. Ingebruikname van het nieuwe station te Bodegraven. J. de Graanbeurs. Katwijk en Wassenaar aangespoelde lijken van Engelsche zeelieden te Noordwijk-aan-Zee. Begrafenis der lijken van acht aangespoelde Engelsche zeelieden te Katwijk-aan-Zee. Breedijk. Korteweg college. Vo / ksbond en elders. P. J. voor een prijs van f 16. Gekozen tot lid van Gemeenteraad te Oegstgeest de Heer N. Ter-aarde-bestelling van de te Noordwijk. Zij worden ondergebracht in Zomerzorg. Dr. Batist Sr. Aankomst der eerste Belgische vluchtelingen. De distributie van den voorraad tarwebloem wordt opgedragen aan een commissie. Prof. K. 0). het gebouw van den R. 25 jaar voorlezer bij de Ned.

J. R. wien hier ter stede huisvesting verleend werd. Woubrugge en Zoeterwoude. Ter-Aar. A. IS Het Tehuis voor Militairen bestaat 50 jaar. te Voorschoten verwerft op de Kolon. J. Warmond. De Burgemeester gelast opgaaf te verstrekken van de vluchtelingen. G. . Overlijden van Dr. Leiderdorp. Vürtheim. 12 14 Prof. Lisse. Sassenheim. 9 IQ De Bond van Leidsche Studenten vestigt zijn societeit in perceel Hoogewoerd 88a. S. van Kempen & Zn. Volksbond te Lisse.OCTOBER 1914. Hillegom. van wie er reeds 300 te Leiden gehuisvest zijn. en secretaris der Leidsche Maatschappij van Weldadigheid.10. Opname van vluchtelingen te Boskoop. oud-leeraar in de Wiskunde aan de H. K. tentoonstelling te Semarang de hoogste onderscheiding (diploma d’honnenr). M. wordt op 3000 geschat. W. Kroon. Wassenaar. Opening van het nieuwe gebouw van den Ned. Het bedrag der ingekomen en toegezegde giften is f 5166. Hoogleeraar in het Grieksch. Collecte voor de Belgische vluchtelingen. Het aantal vluchtelingen. Katwijk. Noordwijk. alhier.en Incasso-bureau voor den Middenstand.” Oprichting van een Informatie. Dr. Voorschoten. B. houdt zijn inaugureele rede over: »Een eeuw verder. De firma J.

in leven directeur der &arsjens”. P. De Geref. Trap. 40 jaar steendrukker bij de firma P. 24 27 30 31 Dr.OCTOBER 1914. Parochiaal Armbestuur wordt opnieuw opgericht. ‘Dr. oud-hoogleeraar biedt een groote verzameling geneeskundige werken aan. Kröischel gekozen tot leden van den Gemeenteraad te Lisse. Timp. Smit. Jansbrug. De Heeren G. K. Orobio de Castro benoemd tot directeur der Leidsche Onderwijzers Zangvereeniging. 21 22 De nieuwe St. Overlijden van den Heer P. W. M. Gemeente alhier bestaat 50 jaren. Snethlage te Lisse. D. De Heer A. Overlijden van Ds. van Parijs en W. J. H. Korteweg. 16 19 20 De Practische Ambachtschool heet voortaan: de Ambachtschool te Leiden. 2. Het R. tusschen Donkersteeg en Hoogstraat. Bijleveld toegelaten als privaat-docent in de geneeskunde aan de Rijksuniversiteit. . J. Ontdekking van grafzerken onder de vloer van het Groot-Auditorium der Academie. ter plaatsing in de bibliotheek der universiteit. wordt in gebruik genomen. Cambier 40 jaar in dienst bij den Heer G. Weyenbergh. W. A. Oprichting eener Federatie van Vakpatroonsvereenigingen in de bouwvakken. H. T.

De Heer J. Geref. J. Prof. 11 Opnieuw benoemd tot Notaris ter standplaats Zoeterwoude de Heer J. Gemeente te Boskoop toegelaten als privaat-docent bij de faculteit der godgeleerdheid. Windisch. November 1914. H. Koers te Noordwijk-aan-Zee viert zijn 25-jarig jubileum als predikant der Geref. Koekkoek 25 jaar in dienst bij de firma C. Smits. De School met den Bijbel te Oudshoorn bestaat 25 jaar. Dr. Zijlstra. 12 De Gemeenteraad te Noordwijk besluit tot opheffing der Openbare School te Noordwijk-aanZee. De Heer J. hoofd der Jongensschool re klasse door den Raad te Arnhem benoemd tot schoolhoofd aldaar.NOVEMBER 134. N. Gekozen tot leden der Kamer van Koophandel en Fabrieken de Heeren W. Weydung. Feitsma benoemd tot gemeente-ontvanger van Zegwaard. De Leidsche Tooneelvereeniging BJacob Cats” herdenkt haar qo-jarig bestaan.” Ds. Kerk. K. Chr. 0. predikant bij de Remonstr. 5 6 10 Dr. H. H. De Heer H. Pera en Arn. de Waal Malefijt aanvaardt zijn ambt als burgemeester van de beide Katwijken. H. . aanvaardt zijn ambt als hoogleeraar aan de Universiteit met een oratie over >De ondergang van Jeruzalem in het jaar 70 n. H. van Leipzig. de Vroomen te Voorschoten. L. Roessingh. De Heer J.

De te Wissekerke aangespoelde vinvisch zal worden overgebracht naar het Museum van Nat.NOVEMBER 1914. W. H. J. jarige ambtsvervulling. Herv. J. 0. 18 19 21 24 25 27 . Prof. 1. Historie . Diaconie brengt de belangrijke som op van f 1494. De nog hier ter stede vertoevende Bel ische vluchtelingen worden te samen onderge fi racht in de Dekenfabriek Heerengracht der firma J. Zaalberg en Zoon. Overlijden van Dr. Oudshoorn te Woubrugge 40 jaar timmerman bij de firma Boot. Nat. Steuncomite. Kuenen benoemd tot Curator van het Gymnasium. eveneens het skelet en de kop van het te Katwijk aangekomen gelijknamige gedierte. Vaststelling der maximum kaasprijzen. Gunning. Ambtenaar.44. G. Ds. Alting te Voorschoten herdenkt zijn 40. P. De collecte langs de huizen voor de Ned. C. van Gelder over den Regententijd. Er vormt zich een commissie voor het verkrijgen van kunstvoorwerpen voor de te ‘s Gravenhage te houden kunsttentoonstelling met verloting voor het Kon. gep. Dr. H. De Vereeniging Oud-Leiden brengt een bezoek aan de Gemeentelijke Vuilverbranding. Lezing van Oud-Leiden door Dr. E. 13 IS 17 De Heer S.

25 jaar 3 Het verbod van wittebrood te leveren wordt opgeheven. 12 Prof. Vereeniging voor Bloembollencultuur. Christel. IJ. S. 10 Te Hillegom herdenken de knapenvereeniging Thimoteus en de meisjesvereeniging Dorcas haar 25-jarig e n d e C h r . oud-leeraar H. B. B. Het Comite voor verwarmingsgordels voor militairen levert 5078 gordels af aan het Roode Kruis. de Ren te Oude Wetering bij het onderwijs. De Heer J. S.282. C. en Gymnasium.34 inkwam aan giften. dat tot dusver f18. 1 De heer G. . Huysman (firma Kooyker). Aanbesteding voor de uitbreiding der Kweekschool voor Zeevaart. F. Vlasveld te Sassenheim 30 jaar Voorzitter der afdeeling van de Algem. Overlijden van Dr. Inauguratie der novitii van het Studentencorps. Goossens. Brussee. Groenewegen wordt leider der Vrijz. Jongelingsvereeniging Psalm I I y : y haar 4o-jarig bestaan. 13 Overlijden van den Heer J. Studentenvereeniging. J.DECEMBER 1914. onderstationchef H. J. December 1914. 5 Overlijden van den Heer J. Het Comité voor Belgische en andere vluchtelingen deelt mede.

De Gemeenteraad besluit den gasprijs te verhoogen tot 6 cent.:. Vethake herdenkt zijn 4o-jarige bediening. 21 26 28-29 31 . Tentoonstelling van kunstwerken ten bate van het Kon. de Sonnaville.. Ds. leeraar in de muziek aan het Willebrordus-college te Katwijk. K. D. Nat. Steuncomité in den Vergulden Turk.DECEMBER 1914. Het R. K. E.. Hevige Zuidwester storm. Dr.: Kerk te Rijnsburg herdenkt haar 75-jarig IS r7 20 Ingebruikname van het gebouw »Irene” te Oegstgeest. en de Nutricia te Zoetermeer een eere-diploma. Overlijden van Pater L. De. van Oort benoemd tot directeur van ‘s Rijks Museum van Natuurlijke Historie. W. Krankzinnigengesticht te Noordwijkerhout wordt in gebruik genomen. 14 Evangelie- De vruchtensapfabriek Stokhuyzen te Alphen verwerft op de koloniale Tentoonstelling te Semarang de gouden medaille.

W. Directeur van Gemeentewerken: G. F.-kol. Commandant bij het zde regt. Groebe. Kokxhoorn. E. . van Bockom Maas. Formijne. Overvoorde. Ontvanger der registratie en domeinen : W. van Strijen. K. en accijnzen: E. S. Ontvanger der directe belastingen: R. Zwierzina. Commandant 4de regiment Inf. L. Archivaris: Mr. Bots. van Hamel. H. G. Rodenburg. J. A. Militie-Commissaris : J. A. LEIDEN. C. de Gijselaar. C. Dr.: F. J. W. J. luit.Inlichtingen omtrent enkele openbare inrichtingen en besturen. Bewaarder der Hypotheken enz. H. A. van der Lip. luit-kol. Gordon. Dr. Secretaris: Mr. Inspecteurs der directe belastingen. Dr. Wethouders: J. Fischer. Mr.-kol. N. W. Ontvanger der invoert-. C. Ontvanger: G. v. Politiecommissaris : J. Burgemeester: Jhr. Aleva en B. Lijbering. Kol. Driessen. Inspecteur der registratie en domeinen: J. W. enz. Overduin. : P. commandant @e infanterie-brigade W. L. veld-artillerie: J. J. Römer. luit. H. C. Verff. Waveren. Mr. N.

Rector-Magnificus: Dr. Grondhout. Mr. J. C. van Gruting. PresidentCurator: Prof. Heeres. Acad. P. Rector: Dr. Jhr.XLV Afgevaardigde voor het kiesdistrict Leiden ter ade Kamer der S. J. Beversen. J. Griffier: Mr. Secretaris van Curatoren: Mr. H.: Mr. de Savornin Lohman. de Gijselaar. Westerman. Supr. Dr. J. E. A. J. H. Praeses der Ver. E. J. Praeses v. de Vries. van der Waals Sr. M. : Mr. W. A. Stud. van der Elst. Janse. Curatoren : Jhr. J. Briët. Mr. Mr. : Mej.: Mr. Loeff. PresZdent. Dr. Kroonenberg. W. J. Lugd. J. Fockema. S. W. A. Bond van Leidsche Studenten BJungantur Gaudia Musis” : S. S. Ambtenaar 0. F. Mr. F. Prof. Kantonrechter: Mr. N. Bat. d. E. J. Paul. Schreinemakers. G.. Praeses van het Col. Andrese. van der Lip en D. Neuman de Loos. KANTONGERECHT. Secretaris van den Senaat: Dr. G. Mr. C. Boddaert. Pera. Bibliothecaris: Prof. Vr. N. E. RIJKSUNIVERSITElT. Dr. Civ. Klein. M. N. D. baron Sweerts de Landas Wyborgh. Mr. . J. Afgevaardigden ter Provinciale Staten: H. C. Gymnasium.

. L. H. Pastoors. Hoogeveen. Hafkenscheidt. J. Kouwenhoven en H. Hartwigsen. W. Directrice H. . M. L. voorzitter. Mr. Punselie. N. Numan. J. W. Janssen. Bij de R. Directeur H. B. J. J. pastoor.: W. Zeeman. Makkink. Bij de Gereformeerde Kerken: H. W. Plooy.: A. Bij de Vereeniging v. P. van Beek. Dr. Dr. K. Thomas. Schokking. Gem. de Gijselaar. Bij de Christelijke Gereformeerde Kerk: H. J. Predikanten. Dr. Massink. K. Dessens. tevens deken. C. Bresson. : P. Cler en M. B. Gem. Vrijz. Ph.: J. Luth. Haanstra. Kielstra. Directeur Kweekschool voor Onderwijzers : M. van secretaris der commissie. Oud-Katholieken: J. A. Bij de Ned. Arrondissements-schoolopziener voor het Lager Onderwijs: Tj.: S. M. J. voor meisjes: Mej. voor Zeevaart: C.-luit. Briët. Bij de Doopsgezinde Gem. C. kapt. t/z. A. Directeur Kweekschool voor bewaarschoolonderwijzeressen : W. voor jongens: W. Gem. Dr. B. Vethake. Wuite. M.: Dr. B. Hoogenraad.XLVI Commissie van Toezicht op de scholen voor Middelbaar Onderwijs: Prof. Commissie voor oppertoezicht schoolvoor Zeevaart : Jhr. L. C. J. Commandant der Kweekschool Buuren.-Herv. Gadet. Brass en J.-Herv. van der Wissel. J. tevens en beheer der KweekMr. Bij de Rem. Lente. Bij de Evang. voorzitter. G. Roscam Abbing. S. Bij de Waalsché Gem. S. D. W.

‘s-Gravenhage. Warnaar te Sassenheim. J. M. Katwijk. Mr. H. W. van Idsinga te Bodegraven. H. . Leiden telt thans bijna 60000 inwoners. van Wichen te Oudewetering. Scheer te Zoetermeer. J. D. Kerstens te Leiden. 1. von Fisenne te IsGravenhage. J. L. E. C. Staten voor de districten: [ Mr. J. J. B. baron van Pallandt te Wassenaar. Cohen. Hennequin. L. R. F. Telegraaf-kantoor. J.XLVII Israëlietische Gemeente: H. Directeur: P. Zoetermeer. W. Th. Sesseler. van der Meer te Noordwijk. W. de Visser te ‘s-Gravenhage. Directeur: M. M. L. F. H. Leden der Prov. Jhr. van Liefland te ‘s-Gravenhage. W. Mr. leeraar. C. C. Dr. Ouwehand te Katwijk. Postkantoor. J. Stationschef: L. Leden der 2de Kamer der Staten-Generaal voor de districten: Haarlemmermeer. M. G. Uittenbogaard.

. Burgemeester . van Dobben de Bruyn te Hazerswoude. de Waal Malefijt. A. Séccretarzi. Burgemeester i E. Kok. . von Bönninghausen tot Herinckhave. Burgemeester . Rollema. Lisse: Jhr. . Verheul Azn. Secretaris. . AZpken : C. Burgemeester . Burgemeester en Secretarz2. W. Varkevisser. . . F.. Senutaaris. Nöodwijk: Jhr. F. Mr. . S. Ter Aar: Jhr. . Secretaris.*_ . . C. Burgemeester en Secretaris. . Hogenboom. .. van Panhuys.. . . Burgemeester i Aadana’erveen A.-. Secretaris. C. van Wichen te Oudewetering. Secretaris. C.van Dobben de Bruyn. Th. P. Burgemeester. van Wichen. . Burgemeester en Secretaris. Bentkuizen : A. . : . H. S. Katwijk : J. A. E. Nazerszeroua’e : Mr. J. Secretaris. C. Alkenlade: F. . Burgemeester en Secretaris. Burgemeester. J. W. C. G. H. Ninaber. KoudekerK : J. W. de Muralt. C. W. Tolk. . Konings. Leimuiden : Th. L. E. . . Burgemeester en Secretaris. H. K.. . E. Burgemeester. Los te Alphen. J. P. XLVIII Alpken. M. van Voorthuysen. de Groot. van Gils te Zoeterwoude. Koning. J. Secreta&. C. - . . . . Bestuur der Gemeenten. Visser. A. Boskoop: . . . J. Leiderdorp: G. van der Valk Bouman Sr. - ._. K.

van Ham. W. H. Burgemeester en Secretarìs. Wa&%zxveen : G. Secretaris. Burgemeester. Vermeulen. Burgemeester en SecretarZs. L. Schölvink. Vernede. Rijnsaterwoude: Th. Warmond: A. C. Wassenaar: Jhr. A. Storm van . A. Burgemeester e n Secreta&. P. J. Woubrugge : T. Burgemeester. REjnsburg: R. Secretaris. C.. J. van Duyvendijk. Veur: P. H. 0. Burgemeester en Secretqris. 1. B. Secretaris. M. voorhout: J. C. Stompwgk : P. Steen Jr. A. Zoeferwoude: A. Kreupeling. M. Ph. H. G. Secretaris. Sweens. Charbon Jr. Burgemeester. Burgemeester . van Griethuysen. van Eek.. van Gils. Burgemeester. S. Burgemeester en Secretaris. Sassenheim: P. A. M. Secretaris. Rurgemeesler .s-Gravesande. A.van Delft. Burgemeesier en Secretaris. Burgemeester . Secretaris. Oegstgeest: J. Ninaber. Langeveld.XLIX Noordwijkerhout: J. Burgemeester . Voorschoten : E. Eggink. . J. Oudshoorn : W. Lotsy. ten Harmsen van der Beek. van Delft. Kammeraat. Kleyn. P. B. Secretaris. Rurgemeester. van Griethuysen. van Dort Kroon. J. Secretaris. Secretaris. Besselaar. Secretarìs. C. G.van Duyvendijk. Burgemeester J. Valkenburg: P.

C. Mr. C. A. Noog2ieemraden: Jhr. W. H. E. C. H. van der Pot Bzn. W. A. Pijnacker Hordijk. baron van Ittersum. Viruly. Evelein. Th. Mr. Secretaris: Mr. Mr. Hoogenboom. J. J.L RIJNLAND. M. P. Sypkens. J. Dedel. Rentmeester: Mr. . G. A. van de Kasteele J. Dijkgraaf: Mr. Ingenieur: P. J. van der Torren.

m. Zon.-xo n. Dinsdag. en Zondags van Mei-Novomber. werkdagen 10-4 uur. van I April-30 September. 12-3 uur. Vrijdag vanaf 7 vm.-9.-15 Jan. werkdagen 9-4 uur. Museum van Natuurlijke Historie.m.m. 10-4 uur.30-2. Universiteitsbibliotheek. Ethnographisch Museum. Kabinet van Prenten. Op Zondagen: van 8-10 v. werkdagen.m. Boisotkade.. Rapenburg. Stedelijk Museum Bde Lakenhal”. 1-3 n. Rapenburg. werkdagen 12 -4 uur. Op Zon. alleen werkdagen. Op Feestdagen: van S. Kabinet van Pleisterbeelden.12 v. Breestraat.. 9-6 uur. 10-3 uur en in de acad.m. .m.LI De volgende verzamelingen zijn voor het publiek toegankelijk : Rijksmuseum van Oudheden. Zondag 12-4 uur. werkdagen 10-4 uur.31 Maart.en Feestdagen: van 7-9 v. Het postkantoor is geopend: Op werkdagen: van 7.30 v. 9-4 uur. Garenmarkt.30 en 7-8 n. IO3 uur. Rapenburg.m.m. 12. H o r t u s B o t a n i c u s. Zon. Rapenburg. vacanties 1-3 uur. doch van 15 Nov. Oud-Archief der gemeente. Rapenburg. Woensdag en Zaterdag 2-4 uur. werkdagen 10-4 uur. I April30 Sept. Het telegraafkantoor is geopend : Op werkdagen : van 8 v. Oude Singel. G e o l o g i s c h M i n e r a l o g i s c h M u s e u m .m. I Oct.m.m. en 7-8 n. Rapenburg. Hoogewoerd en Heerengracht. werkdagen 10-4 uur.en Feestdagen 1-4.30 n. Zondags 10-4 uur. en 1-3 n.en Feestdagen 1-4 uur..

.

.IN MEMORIAM.

.

Te Leiden geboren en getogen. Alexander Gerrit de Baas. aldaar gestudeerd en gearbeid hebbende. had afgelegd. ingeschreven als student aan de Leidsche Hoogeschool.. het Staatsexamen.Het onderwijs trok De Baas aan. A. . Van 1895 tot 1904 was hij verbonden aan het instituut Wullings. het theoretisch examen-tandarts. en werd. bezocht hij de H. S. Van 1883 tot 1895 .was hij docent in genoemde vakken aan de toenmalige particuliere meisjesschool aan de Hooigracht. de K. Hij bezat eene zeldzame gave van onderwijsgeven. . terwijl hij ook het candidaatsexamen in de plant. was hij in de stad zijner inwoning eene algemeen bekende figuur. B. In 1889 werd hij bevorderd tot doctor in de wis. zoolang zijne lichaamskrachten het toelieten.Over het Middelpunt van Massa”.D R . A. Maar zijn beteekenis als docent ligt hoofdzakelijk in het privaat-onderwijs. Tal van leerlingen leidde hij op tot het Litterarisch-Mathematisch examen.en dierkunde met goed gevolg had afgelegd. die velen zijner oud-leerlingen zeker met groote dankbaarheid zuilen gedenken. waarvoor hij later zoovelen opleidde.de opheffing der school . Daar was hij in zijne volle kracht. . DE BAAS. M. In 1855 geboren. nadat hij het Staatsexamen. G..en natuurkunde na verdediging van een proefschrift. + Den qsten Januari 1914 overleed te Leiden Dr.

Hij ruste in vrede. die in enkele maanden zijn lichaam sloopte. een onverwacht einde.LVI In het maatschappelijk leven maakte De Baas zich verdienstelijk als penningmeester der Wijkverpleging Levendaal. 2. Sedert jaren was hij ouderling der Waalsche Gemeente. . Aan dit werkzame leven maakte eene ziekte.

terwijl hij aan de verzameling van instrumenten menig. L . -iDen zgsten Februari 1914 overleed in zijn vriendelijk huisje op de Rijn. V A N D E R W O E R D . later als amanuensis ruim 40 jaar lang zijn beste krachten zou wijden.en Schiekade alhier de oud-amanuensis van het physiologisch laboratorium. dat hij de vraagbaak der studenten. die het gebouw onderging. gepaard aan de voortreffelijke eigenschappen van zijn karakter. door eigen hand vervaardigd. Karel Frederik Leonard van der Woerd. werd hij reeds op jeugdigen leeftijd aan onze Universiteit verbonden. kostbaar hulpmiddel voor onderwijs en onderzoek heeft toegevoegd. Zijn ijver en bekwaamheid. Hij was den 2 Isten April I 842 te Leiden geboren. Ofschoon Van der Woerd zich met de grootste toewijding aan zijn ambtelijke bezigheden gaf. de vriend der assistenten. de vertrouwde en tevens de rechterhand van den hoogleeraar-directeur van het laboratoriuin werd. er . Na eerst bij zijn vader het horlogemakersvak te hebben beoefend. Hij heeft in 1866 en I 867 het laboratorium zien bouwen en helpen inrichten. Dit geschiedde nog voordat het laboratorium gereed was.K . heeft later de vele uitbreidingen. F . maakten. waaraan hij eerst als instrumentmaker. helpen voorbereiden en uitvoeren.

Vele jaren heeft hij zitting gehad in het Bestuur der Waalsche Kerk en 1 8 jaar lang is hij secretaris en diaken geweest der Waalsche diaconie. Ofschoon de laatste 7 jaren van Van der Woerd niet zonder aanvallen van ziekte zijn voorbijgegaan. Kort daarop werd hem door de Regeering als blijk van waardeering zijner verdiensten de eere-medaille in goud van de OranjeNassau orde verleend. waar die werd gevraagd. Ook de stichting Hôpital Wallon heeft veel aan hem te danken.LVIII bijna geheel in opging. of zich ver van ons weg in onze koloniën wijdt aan de gezondheidsbelangen zijner medemenschen. W. Toen hij meende te gevoelen. . Het bericht van zijn heengaan heeft menig vaderlandsch medicus. die met hem in aanraking kwamen. Nauwgezet in de vervulling van de gewone plichten van het leven. is hij toch ook nog nuttig werkzaam kunnen zijn op ander gebied. was onze brave Van der Woerd geacht en bemind door allen. E I N T H O V E N . zorgzaam voor anderen en steeds bereid zijn hulp te verleenen. dat de last zijner werkzaamheden te zwaar op zijn schouders begon te drukken. dat hij toch ook veel van zijn zoo welverdiende rust heeft kunnen genieten. dat in zijn levensbericht kan worden vermeld. nam hij op I Juli 1906 zijn eervol ontslag als amanuensis. in gedachte teruggevoerd naar het oude Leiden. schenkt het zijn vrienden voldoening. waar hij in zijn studententijd bij zijn werk in het physiologisch laboratorium door Van der Woerd werd geholpen en voorgelicht. Voor zijn naaste omgeving is het verlies van dezen trouwen vriend een zware slag. die zich in dorp of stad van ons land heeft gevestigd.

Den z5sten April rgrq overleed op bijna 76-jarigen leeftijd Swerus Hermanus Johannes de Wolff. al was ook zijn vriendelijke blik gebleven. H. Hervormde gemeente te Leiden. werd hij 2g October van dat jaar door Prof. Wie hem nog eens tegenkwam. een kleine wandeling makende op de Heerengracht. ontstaan door het overlijden van Ds. aan den arm van zijn verpleger. J. welk beroep door hem werd aangenomen. Zijn beste jaren waren aan de gemeente Leiden gewijd. en herkende zijn scherp oog menigen voorbijganger. bevestigd te Blauwkapel. werd met deernis vervuld over de gebogen gestalte van den eens zoo krachtigen man. J. De laatste 10 jaren was hij lijdende. -/.S. een zijner leermeesters. ter vervulling van de vacature.hij was toen juist 27 jaar door het Provinciaal Kerkbestuur van Utrecht tot de Evangeliebediening te zijn toegelaten. DE WOLFF. en nam hij niet meer deel aan het openbare leven. sedert I November 1905 emeritus-predikant bij de Ned. Dr. In Februari I 872 bracht het Kiescollege te Leiden een beroep op hem uit. van Oosterzee. J. Molenaar. Natuurlijk werden vóór zijn overkomst glossen gemaakt op . Na op 12 Mei 1865 . welke gemeente hij na 3 jaren verwisselde met die te Dalfsen.

zijn vaderstad. de laatste 3 jaren met afnemende lichaamskrachten vervulde. M. begon te arbeiden. vol waardeering voor den arbeid van het Koning-Willemshuis te Amsterdam. . was hij oudste predikant van de Hervormde gemeente te Leiden. Sedert Dr. als geestverwant met de predikanten J.van de huizen aan het Plantsoen was toen nog niets . B. Alleen den naam heeft van dat beest !” Den Iqden Juli 1872 werd hij door Ds. naar hart en geest. C. Brouwer. die nog al eens een versje maakte. Drost en J. voor welks verwezenlijking hij moeite noch tijd spaarde. vervuld is. Het was een tijd van opgewekt kerkelijk en geestelijk leven. toen nog van liberale richting.Als maar de man. toen hij. weldra ook E. Segers. dat de wensch van eene toen reeds bejaarde Leidsche dame l). en. D. De hem toegewezen wijk van de Garenmarkt tot de Hoogewoerdspoort .LX zijn naam: Een . welken hij 30 jaren met onverzwakte krachten. la Lau. Hagen emeritaat verkreeg. Van den aanvang af werd de richting van zijnen arbeid gewezen tot heil des volks. C.bestond meerendeels uit eene arbeidersbevolking. om de kudde te weiden! Maar ik geloof. werd in zijn werkzamen geest de lust tot den Wijkarbeid geboren. Meerendeels met geld 1) Mej. en aanvaardde hij zijn arbeid. Johs.wolf” zou komen.. naast en steeds in goede persoonlijke harmonie met de overige predikanten. Drost tot zijne bediening te Leiden ingeleid. door haar geuit in deze 2 regels: .

trok velen aan. door honderden kinderen bezocht. Later kwamen daarbij eene moedervereeniging en een samenkomst voor mannen op Zaterdagavond. . weldra. Bijna onafgebroken hield hij al die jaren Donderdagavonds Bij bellezing voor de Wij kbewoners.LX1 van buiten de stad verkregen. nimmer gerekt woord.. Behalve een Zondagsschool. de burgerlijke Gemeente subsidie voor den Diaconessenarbeid ging geven. de Wolff sedert met groote arbeidskracht. ook in andere wijken werd nagevolgd. F. gin g er van zijne persoonlijkheid een machtige invloed uit. werden vereenigingen voor jongelingen en jongedochters. Het eenvoudig. de medewerking van een godsdienstonderwijzer. van Wijk en Mr. knapen en jongemeisjes opgericht. werd eene.Christelijke Wijkvereeniging” op het Levendaal. overal gesproken. mede door zijn invloed. nieuw te Leiden. in welker bestuur met hem zitting namen zijne onvergetelijke vrienden W. terwijl in den winter de Wij kbewoners nu en dan op zoogenaamde Koffiemeetings werden genoodigd. bijzonder toen op initiatief van Burgemeester Mr. le Poole. Was. Aan dien Wijkarbeid heeft Ds. en met een steeds zich uitbreidenden staf van medewerkers in stand gehouden. S. terwijl aan zijn Wijkarbeid ook het eerst verbonden werd de mede-arbeid van eene Diacones. te Leiden nog onbekende en onbeminde werkzaamheid I 3 Januari 1875 officieel aangevangen door de opening van het gebouw der . Hij behoefde en genoot voor al dien arbeid. met standvastigen ijver een groot deel zijner krachten gegeven. en terwijl hij schier ieder persoonlijk kende. met geduldige toewijding. F. het huisbezoek niet te vergeten. welk werk.

ook op den Wijkarbeid. benoemd tot Ridder in de orde van Oranje-Nassau. de Koningin Wilhelmina aan de stad Leiden op Ig Juni 1905 werd Ds. en later weder krachtiger werd aangevat door Ds. Kritiek. wilde doen. B. Wijkvereeniging” (behoudens enkele op verzoek uitgegeven leerredenen. toen hij zelf niet meer kon arbeiden. Punselie.liefhebberijwerk”. Bij gelegenheid van het bezoek van H. als Voorzitter der Chr. dat velen den zegen van dit werk zijn gaan erkennen. waardoor zijne medewerkers niet voldoende tot hun recht kwamen. Terwijl hij in stilte. is hem niet bespaard. en met blijdschap mag worden geconstateerd. van Meer. J. M. dat hij de meeste dingen zelf. en veelal alleen. M. voortarbeidde. een bewijs. Heeft hij daardoor ook niet wat veel van zijn lichaam gevergd ? Iets overgeven kon hij niet.. zonder ophef. Wijkvereeniging. dat de Wijkarbeid werd voortgezet door Dr.. kwam uit onkunde voort. maar waardoor zeer sterk zijn persoonlijkheid op al den arbeid haar stempel drukte. bijna de eenige persarbeid van den werkzamen leeraar) de aandacht en medewerking van de vrienden van dezen arbeid niet vruchteloos vragen. dat in later tijd de benoodigde gelden grootendeels in Leiden werden gevonden.LX11 Hoezeer de Wijkarbeid aanwies.Verslagen van de Chr. bleek uit de tweemaal gevoelde en vervulde behoefte aan uitbreiding van het Wijkgebouw. kwamen nu en dan de . Zijn . de Wolff. Van werkheiligheid was geen zweem te vinden. Het was hem tot groote vertroosting in later jaren. Als een bezwaar kan genoemd worden. Eene beschuldiging als ware het .

en tot dien bloei gebracht. de Wolff zeer vele catechisanten. Nimmer vergat hij. Naast den Wijkarbeid had het Christelijk onderwijs zijn liefde en zorg. L. voorbeeldig in ziekenbezoek. Voor het nieuwe Schoolgebouw Stillen Rijn (thans Chr. School voor M. Kweekschool) verzamelde hij in 14 dagen f20. die het 3o-tal leerlingen overschreed. meest op een stil plekje doorgebracht. werd gesplitst. . op den Stillen Rijn. Van het Bestuur der Scholen voor On. maar op orde. Als catecheet stond hij hoog. Zijn krachtig gestel deed hem niet aan rust denken. maar hoe verheugde hij zich steeds over deze zoo noodige uitbreiding. Brouwer Voorzitter. dat de geheele gemeente recht op hem had. U. Lange jaren had Ds. Stipt. welke tijdens zijn beheer in 18 jaren alle zijn afgelost. Vooral door zijn ijverige bemoeiingen werd de Chr. uit dreigend verval opgeheven. sedert het aftreden van Ds. Een catechisatie. niet veeleischend. welkom bij den grooten kring zijner vrienden. Alleen genoot hij ‘s zomers gaarne een 6-tal weken vacantie. 0. en in zijn krachtigen tijd snelde hij de geheele stad door.000 aan rentelooze aandeelen. en dan was uren wandelen zijn grootste genot.LX111 tehuisblijven was weinig. ook in het leeren. De verplaatsing dezer School naar het Noordeinde had plaats in zijn rusttijd. altijd op tijd.en Minvermogenden was hij al zijn dienstjaren lid. gesteld. heeft hij op het jonge leven van honderden beslissenden invloed gehad. waarin deze zich sinds jaren mag verheugen. Zijn Wijkarbeid heeft hem niet geïsoleerd of eenzijdig gemaakt. Ik herinner mij jaren van 28 uur catechisatie per week.

Secretaris van de Afdeeling Leiden van de Ned. herinneren.. Secretaris van de Afdeeling Leiden van het Ned. zijn kanselwerk mocht er wezen en werd gewaardeerd.vol” aangezien. hoe iemand. terwijl hij vele jaren lid was van het Classikaal Bestuur van Leiden.. Hoeveel hij onder het volk arbeidde. In later jaren. ook wel ethisch-irenisch genoemd. standpunt bleef hij tot het laatst toe getrouw. dat hij vele jaren lid was van het Hoofdbestuur van de Nederl. Hij had een trouw gehoor. om het licht te doen vallen op de veelzijdigheid van zijn arbeid. dat onder zijn praesidium het Diaconessenhuis op den Witten Singel is geopend. Al was hij geen redenaar. niet het minst bij de ambtsdragers. Rustig ging hij intusschen door. Zij stichtte en kon bezielen door innig geloof en practischen zin. en toen hij. GustaafAdolf-Vereeniging. altijd nog meer kan doen. In hem is wel bewezen. is moeilijk. lid van het Bestuur van het Militair Tehuis. .Nieuwe gezangen” liet zingen. en geen klein deel der Leidsche gemeente is hem daar nog dankbaar voor. die het druk heeft. Bijbelgenootschap.. Laat ik. werd hij door menigeen niet meer voor . zonder aanzien des persoons. de zoogenaamde .gereformeerde” banen.LXIV Volledig te zijn in de opsomming van alle corporaties. Zijn prediking muntte uit door eenvoud en overtuiging. uitmuntend in welsprekendheid. wetend naar den wensch te handelen van een groot deel van zijn hoorders. tot afschaffing van sterken drank. toen de Leidsche rechtzinnigheid zich meer ging bewegen in . in welke hij een werkzaam aandeel nam. Zijn bijbelschorthodox. een volksprediker was hij niet. heeft hij het bij velen verbruid. Vereen.

krachtigen man. tot heil der gemeente. al verminderden de paar laatste jaren zijn krachten. al de jaren van trouwen arbeid in dienst van zijn Zender. Het kostte hem meer moeite.. Eindeloos goed voor Uw moegewerkt kind. en merkwaardig was het steeds zooveel jonge menschen aan te treffen onder de prediking ook van den grijzen leeraar. In het album. niet voor den Heer te arbeiden.Gij hebt ze geschreven In Uw gedenkboek . eerst na ho-jarige Evangeliebediening emeritus te worden. dan het werken hem kostte. dat het geschenk der gemeente op dien feestdag vergezelde.. al kon hij geen afscheid meer nemen. een zwaar kruis voor den eens zoo rusteloozen.Hzn. zijn toekomst gegeven. heeft hij verkregen. G. van liefde en vrede.den waardigen. zalige rust! U zij zijn arbeid. en blijf Gij zijn vrind! Gij telt zijn jaren .Hulpe van God verkregen hebbende.’ 1) Naar J. Jaren van toenemende hulpbehoevendheid. na as-jarige Evangeliebediening mocht hij getuigen: . die alles zelf deed. Wees Gij zijn Vader. Totdat Uw engel zijn levenslamp bluscht. sta ik tot op dezen dag. Den aden November r Sgo. was gewijd aan . vond ik deze gevoelvolle regelen l) : God van genade. Sinds werden nog 15 jaren dienst hem vergund. practischen. Dit toefde in Gods wijsheid nog gl/% jaar. hem bij zijn scheiden vereerd. J. onvermoeiden. ***** . Ga met Uw licht op zijn pad verder mede.” Het album. H.LXV zijn kerken waren bezet. trouwen. Zijn wensch. liefdevollen Evangeliedienaar”.o.

VOORS. werd gevoeld. A. hoeveel de Leidsche gemeente in hem had verloren. die stille weldoenster. of liever.LXVI Door lijden geheiligd. . was kinderloos. Daaraan heeft schrijver dezes te danken. hoeveel God haar in hem had geschonken. Rijn. W. Hoewel reeds jaren uit de voorste rijen verdwenen. steeds afhankelijker van zijn God. die de nagedachtenis van dezen werkzamen Christen eeren. Alphen a/d. Zijne bijkans 42 jaren gelukkige echtvereeniging met Vrouwe Gesiena Wilhelmina Middendorp. dat hij als pleegzoon in zijn gezin werd opgenomen en vooraan mag staan in de breede rij van hen. ontsliep hij nog onverwachts.

Hij leefde . ROELOF JAN WILLEM RUDOLPH. Hij behaalde er den graad van candidaat in de Rechten . Na het eindexamen.rg 1 a). De Geref. wiens naam in de kerkelijke en staatkundige geschiedenis der stad Leiden eene plaats van beteekenis zal blijven innemen. Kerk te Heinenoord. valt het gewichtigste deel van zijn arbeid. Vandaar kwam hij naar Leiden. waar zijn uitstekende aanleg al spoedig de opmerkzaamheid zijner leeraren trok. ging hij tot deze over. destijds in Doleantie. die hem beroepen had. Maar zoodra de Vrije Universiteit te Amsterdam was opgericht. liet hij zich aan de Utrechtsche Universiteit als student in de Theologie inschrijven.Ds. die hij te Leiden heeft doorgebracht. In 1887 candidaat geworden. In de ruim 2 1 jaren (1 Sgo. en diende haar van October 1 8 8 8 tot December ISgo. en studeerde er Rechten en Theologie. maar hoezeer de Sociologie altijd zijne lievelingsstudie bleef. toch ging hij zich verder wijden aan de Theologie. Rudolph werd den posten September 1862 uit eenvoudige burgerouders te Elst in de Betuwe geboren. Kerk van Leiden (C). -iOp den Ioden Mei 1914 overleed in het Stedelijk Ziekenhuis te Amersfoort een man. Ds. bezocht daar de Openbare Lagere School en ging vervolgens naar het Gymnasium te Doetinchem. nam hij de roeping aan naar de Geref. genoot de volle liefde van zijn hart.

.Abraham”. Niet het minst daardoor veroverde ZEerw. hoezeer hij bekend was met de wetenschappelijke werken van binnen.de Gelijkenissen van onzen Heiland” .LXVIII mede in alwat het welzijn der Gemeente betrof.. maar vooral als er nood viel te lenigen. en getraind . maar deze kwam veel meer uit in uren van spannenden strijd. wanneer hij als voorman der Anti-revolutionaire partij in debat ging met liberaal of socialist.en buitenlandsche socialisten . Hij bezat de gave der welsprekendheid. en vooral in de latere jaren het werken op sociaal terrein losgelaten. Zijn werk . Daarin had het leerend en vermanend element op meer eenvoudige wijze den boventoon. In de prediking was zijne gezonde Schriftverklaring voor velen ten zegen. gekomen zijn tot plaatselijke ineensmelting. en bovendien op de hoogte met hun dagbladpers. mede onder zijne leiding. kerk van Leiden. kreeg hij nog breeder terrein en voor zijne prediking èn voor den arbeid der liefde. Als volbloed en overtuigd Anti-revolutionair achtte hij zich geroepen vooral het Socialisme met wetenschappelijke wapenen en in publiek debat te bestrijden. Zijne geschriften op het gebied der Theologie (. zich een plaats in het hart van velen. Maar nooit heeft hij te midden van zijn kerkelijken arbeid de politiek. gezamenlijk met Ds.. Renkema van Rijnsburg) dragen dan ook ditzelfde stempel.. en is hij onvergetelijk in den kring zijner vrienden. En toen in 1905 de drie Geref. dan in de gewone Bediening des Woords. kerken hier ter stede. en voortaan zich openbaarden als de Geref.Het hedendaagsch Socialisme” toont. als er hulp moest worden geboden in het maatschappelijk leven. als zijn raad werd ingeroepen in moeilijke omstandigheden.

maar toch was de oprichting van het Indisch Comité. daarin steeds met toewijding en liefde terzijde gestaan door zijne Echtgenoote.LXIX in menig publiek debat. U. eene zaak van niet geringe beteekenis. meer dan een politicus. M. stond hij het opkomend Socialisme tegen. Op kerkelijke vergaderingen werden zijne adviezen op hoogen prijs gesteld. 0. trad dit element al krachtiger op den voorgrond in zijnen . .van Christelijke Indologen werkzaam is. dat in het belang. en menige gewichtige opdracht werd juist hem gegeven. Als President der Geref. Rudolph meer dan een predikant. om die op te voeden met de grootste teederheid en zorg. ziende anderer nood. School aan de Hooglandsche Kerkgracht. Zijn ideaal. deed weinig vermoeden. En toch. en zelfs zijne tegenstanders moesten vaak erkennen. dat menige knodsslag raak was en gevoelig neerkwam. er lag in Ds. en zich ontfermde over het ellendige. L. Schoolvereeniging alhier gaf hij mede den stoot tot de oprichting der Geref. En waar hem zelf de kinderzegen niet was geschonken. Tot tranen kon hij bewogen worden. rechtopgaande en breedgeschouderd. Van lieverlede. debater en schrijver. nam hij herhaaldelijk kinderen tot zich.arbeid. om alhier een Hospitium te stichten voor Christelijke Indologen. heeft hij niet kunnen bereiken. Hij was en werd van jaar tot jaar steeds meer de man. dat er een hart in hem school van bijna vrouwelijke weekheid. Zijne forsche gestalte. zich *geheel overgevende aan de leiding van den God zqns levens. die meeleefde in anderer nood. Het Christelijk Onderwijs in al zijne vertakkingen had de liefde van zijn hart.

om stichtingen in het leven te roepen. die tot deze stichtingen noodig waren. Maar in al zijn lijden schreef hij aan zijne geliefde vroegere Gemeente te Leiden wekelijks openbare brieven. is nog door hem bijeengebracht. om meer dan tot nog toe voor verwaarloosde kinderen en andere ellendigen te kunnen doen. en hem ten slotte heeft ten grave gesleept. Want reeds tijdens zijne reizen ten dienste der op te richten stichtingen begon zich al meer de vreeselijke kwaal te openbaren. om ooit de Directeurswoning te betrekken. Toen rijpte allengs bij hem het denkbeeld. die zaait. Ontzettend is zijn maandenlang lijden geweest. als toonbeeld van mannelijk gedragen lijden en van ongeschokt geloofsvertrouwen. Hoeveel het hem dan ook kostte. die hem belet heeft.LXX Vooral toen zijn politieke loopbaan op eene voor hem smartelijke wijze een einde nam. Maar ook hier is het een ander geweest. die met dit doel zouden worden in het leven geroepen. en om te arbeiden aan het heil van landloopers. om zijn arbeid als predikant te Leiden neer te leggen. drankzuchtigen. Deze na zijn dood nogmaals uitgegeven brieven . toch aanvaardde hij de benoeming tot Directeur van twee afzonderlijke stichtingen te Achteveld bij Barneveld. en tevens de Kinderwetten de mogelijkheid openden. en de Kamerzetel hem ontging . die maait. Te vergeefs werd ook te Heidelberg hulp gezocht. doordat zijne Kamercandidatuur in het district Ede fel bestreden werd door geestverwanten. die in den kring zijner geloofsgenooten en ver daarbuiten diepen indruk hebben gemaakt. en een ander. ten einde aan verwaarloosde kinderen eene Christelijke opvoeding te geven. ontslagen gevangenen en dergelijke. Het grootste deel der kapitalen.

gaf getuigenis van de plaats... Lonkhuyzen van Rijswijk. dat een rijk begaafd man uit den Gereformeerden kring was weggenomen. Zijn heengaan was voor zijn ouden vader. Rudolph in den kring der Leidsche Gereformeerden en ver daarbuiten nimmer worden vergeten.Het Diaconaat”. op 14 Mei. kerk alhier. K O U W E N H O V E N D Z . De gedachtenis van dezen rechtvaardige zal in zegening zijn. Wij mogen hier ook nog vermelden . J. zijne stichtingen en arbeid een zware slag. om nu te rusten van zijnen arbeid ter plaatse. en als daar een reeks afgevaardigden van verschillende kerken en corporatiën het woord voerde. J. een man van initiatief.Van strak gespannen snaren”. dan gevoelden allen. waarmee hij afscheid genomen had van de Geref. P. en hij den God zijns levens hoopte te ontmoeten. zijne vrouw en pleegkinderen. en Dr. een man van ruim en teergevoelig hart zal Ds.LXXI onder den door hem gekozen titel: . Als een man van kracht. tot zijne meest gelezen pennevruchten. voor Zending en Stichtingen der barmhartigheid. . Zijne begrafenis op het kerkhof aan de Groenesteeg alhier. om de veeivuldige werkzaamheid van den overledene in herinnering te brengen voor Kerk en School. te zamen met Prof.. waar geen ziekte meer kwelt.Cardiphonia”. behooren met zijne . H. Biesterveld van Amsterdam. dat hij had uitgegeven als een groot standaardwerk. die hij zich verworven had in het hart van aanzienlijken en geringen.

de bisschop van Curium met de vier over den landweg door de wei naar Katwijk reed. dat het nieuwe jaarboekje voor Leiden en Rijnland een woord van gedachtenis aan mijn ouden vriend Ary van Konijnenburg zoude missen. hoe Monseigneur. dat was hij niet . daar kende natuurlijk een ieder. . waar men zulk een prachtig uitzicht op Rijnsburg heeft. Wat heb ik menigen lentemiddag en zomeravond met dien vriendelijken grijsaard zitten keuvelen op het bankje in de hoek van het Groene Kerkje. + Niet gaarne zoude ik zien.Konijn”.Was hij dan een zoo bekende figuur in onze omgeving” ? zal allicht iemand vragen. wat beroemd of bekend maakt. Dan kon men van den koster al de verhalen uit den ouden tijd hooren. het schoone Abtspoel kwam oprijden. daarvoor miste hij. waar hij als timmerman gewerkt had en vele generaties had zien komen en gaan. staande op het achterbankje. den krassen ouden . Maar in zijn dorp. hoe de fraaie equipage van Mevrouw van Leyden Gael met gepruikte en gepoederde palfreniers. Neen.A. Dan beschreef hij U. jong of oud.. om de zeebaden te gebruiken en vervolgens den dag door te brengen . vooral als de silhouet van dien eerwaarden kerktoren zich tegen den avondhemel afteekent. VAN KONIJNENBURG. de eenvoudige dorpskoster alles.. over het drukke en gezellige leven des zomers op de buitens in de buurt.

en wel vaak over eene reis per zeilschuit naar Amsterdam. handigheid en beleefdheid was ieder graag van hem gediend. zelfs nog op hoogen leeftijd. Hij was een fijn opmerker. toen hij met zijn vader eens medemocht. hoe vriendelijk hij door . Ary van Konijnenburg was 1 6 Augustus 1823 te Oegstgeest geboren uit een gezeten familie. de aardige houtversiering in het schot boven de preekstoel eene proeve van zijn degelijke vakkennis. het college van St. gebakken en wel op de schuit. nadat men de gevangen zoo. Een ander maal had hij het weer over zijne tochten op de Haarlemmermeer. dat was wat hem het meest aantrok. Na onder zijns vaders leiding bekwaamd te zijn tot Mr. die aldaar hout moest koopen en zich tevens ging kwijten van de commissies. Willebrord. reeds toen. werd hij I April 1848 benoemd tot koster en grafmaker. die reeds een eeuw daar had gewoond. zoodat men om den tijd te dooden wat ging visschen . hoe aangenaam hij werkte. (omstreeks 1835) dat bleek telkens uit zijne verhalen en bovendien had hij een uitstekend geheugen. In zijn vrijen tijd die nog al ruim was. reeds verorberd had.LXXIII in zijne stichting. Doch het werk op de buitenplaatsen. zoowel in dienst van de kerk als van particulieren. die de Heer Gevers van Endegeest hem aldaar had opgedragen. Zoo levendig kon hij van die goede dagen vertellen. oefende hij zijn ambacht uit. timmerman. de merkwaardigheid was. Het was zomer en af en toe bladstil. In de kerk is o. in Amsterdam te komen. a. en door zijn ijver. Dan schilderde hij U het Amsterdam van die dagen en hoe men het Y overstak in een pont die voortbewogen werd door eenige honden. die aan weerszijden als in karnmolens liepen.

baron van Wijckerslooth van Schalkwijk (1786-1851) meer bekend onder zijn bisschoppelijken titel : Monseigneur van Curium.Ik ben toch Protestant . Zeer gehecht vooral. lichtte hij even zijn pet. Bijna dagelijks kwam hij aldaar. hoe Meneer Gevers van Endegeest zijn raad vroeg bij het vernieuwen van de stal of van de oranjerie en dan telkens midden in zijn relaas. was hij aan den eigenaar van Duinzigt. als zij hem vaak bij het werk aantroffen. die zonder zijn lastgever te noemen. voor allerlei karweitjes in huis en in de plaats. daar stonden versche paarden gereed om verder te rijden.. die steeds zoo eerlijk en trouw zijne plichten had waargenomen. geld of goede gaven bracht in de huizen van hen. dat de koster der Ned. Hoe Meneer Willink van Poelgeest hem opdroeg eene heele reeks (nog bestaande) arbeiderswoningen te bouwen.LXXIV al die heeren bejegend werd. Maar van Konijnenburg zeide nooit: Monseigneur. Toen er in de jaren 1844-1847 schier elken winter (en vooral in 1845) groot gebrek aan levensmiddelen en diepe armoede heerschte. bisschop medeliep tot Leiderdorp . C. . was hij de vertrouwde jongeling. waaraan voor hem slechts herinneringen verbonden waren van eerbied en dankbaarheid. waar de nood het grootst was. een groet aan dien naam. Kerk achter de lijkkoets van den R. zijn uitvaart te begeleiden. Ook gebruikte Monseigneur hem om zijne stille en geheime weldaden te bezorgen. tot naar Schalkwijk bezuiden Utrecht. als hij weer een anderen landheer noemde. Zoo gebeurde het. waar Monseigneur in het familiegraf zijner moeder werd bijgezet. Herv. En toen de bisschop op zijn laatste ziekbed lag. liet hij van Konijnenburg roepen en verzocht hem.

dan bij zijne kinderen te Bennebroek zijne rust te gaan nemen. verrast werd met de zilveren medaille der orde van Oranje-Nassau.en met die titels heb ik niets te maken ! Soms zei ik Meneer en soms ook baron. die hij uit eigen aanschouwing of door . Kort daarvoor had hij zijne trouwe gade verloren en hem bleef niets anders over. die tegenwoordig steeds meer gezocht wordt door Leidsche burgers. was dit voor hem eene groote vreugde en een lichtstraal op zijn pad. Daar heeft hij nog 6 jaren gezond en slechts in geringe mate bezocht door de gebreken van zijn hoogen leeftijd. Ik weet. flinke menschen. dat Monseigneur gegeven heeft. nadat zijne eerste hem binnen het jaar ontvallen was. Met die tweede vrouw heeft hij een talrijk gezin groot gebracht en opgevoed tot degelijke. veel genoot hij van ons jaarschrift. bracht ik het hem ter lezing . Ruim 60 jaren (tot I Juli 1908) heeft hij zijn kosterschap vol ijver waargenomen en toen hij 31 Aug. over toestanden. evengoed als ik tegen de zoogenaamde moederoverste van het gesticht Duinzicht. dat zijne gedachten vaak moesten gaan naar zijne kerk en naar dat dierbare plekje gronds. mogen leven in stilte.juffrouw” zeg. altijd . Als het jaarboekje uitkwam. vooral. zooals hij zelf was. Hij overleed er den Te* Juli 1914. zeide hij wel Monseigneur. daarop. Lange jaren heeft deze oude getrouwe zijn ambt vervuld en heeft veel lief en weinig leed gedeeld met zijne tweede echtgenoote.” Maar als van Konijnenburg over den bisschop sprak. welke kort na zijn vertrek werd afgebroken ter uitbreiding van de begraafplaats. waar de oude schilderachtige kosterswoning stond.. als daarin artikels voorkwamen.

daar. Hij ruste in vrede. toen er geen politiek werd gebracht en verkondigd en verdedigd en toen. kinderlijk geloof aan de toekomst en het Eeuwig Leven. L.LXXVI verhalen van een ouder geslacht kende. waar hij reeds zoovelen voorgoed ter ruste mocht brengen. doch hij vond alle kracht en opbeuring in zijn eenvoudig. of bijdragen omtrent Oegstgeest en de geschiedenis van dit dorp en omgeving. v. Toestanden. bovenal. de menschen nog tevreden waren met hun lot. toen alles pais en vree was op het land. zooals die zich ontwikkelden ook in zijn dorp en zijne omgeving bedroefden hem. . Hij leefde met hart en ziel in den tijd van de kracht zijns levens. dat ook aan hem thans geopenbaard is. J.

A. die wist wat hij wilde.” Populariteit zocht hij niet. als dit gebeurde. die als streng orthodox en conservatief bekend stonden.de bevordering. 0. Het bleek al spoedig dat men in de Ridder had gekregen. Men wist zoo weinig van den jongen man. die steeds onpartijdig was. die door den koning was geroepen om aan het hoofd te staan. Maar reeds na twee jaar was de stemming geheel veranderd.T. DE RIDDER. Meermalen werd hem van hooger hand een wenk gegeven naar . verklaarden ook degenen die hem ongaarne hadden zien komen. maar hij wist respect aftedwingen. dat het voor Katwijk een ramp zou zijn. 0.. bloei en ontwikkeling van de aan zijne zorg toevertrouwde gemeente. Hij toonde aan Katwijk gehecht te zijn en daardoor werd Katwijk ook aan hem gehecht. Men had bij geruchte vernomen. die andere staatkundige beginselen waren toegedaan. de Ridder tot burgemeester van Katwijk werd benoemd. en wien slechts één doel voor oogen . + Toen in 1873 de heer T. ook tegenover hen. A. dat de Ridder liberaal was en dit viel niet in den smaak van de Katwijkers. naar eene andere gemeente. Van waar die verandering ? Het is in weinig woorden te zeggen. een energiek burgemeester. werd de nieuwe titularis door de ingezetenen van die gemeente niet met gejuich begroet. Toen er sprake van overplaatsing was.

.Zoo geeft dan een iegenlijk wat gij schuldig zijt. Meer dan veertig jaar zijn de namen Katwijk en de Ridder nauw aan elkaar verbonden geweest. de visschersvloot behoort tot de grootste in het land en tal van schrale duinen zijn in cultuur gebracht en tot bloembolvelden gemaakt. dat er geen verkeersmiddelen zijn om de producten te vervoeren en het dorp omgeven is door schrale duinen. dat voor die gelegenheid tot tekst had gekozen de woorden van Romeinen 13 vers 7. de strandboulevard is voorzien van talrijke villa’s hotels en pensions. die onder zijn beheer van jaar tot jaar in uitgebreidheid en welvaart toenam. de verkeersmiddelen verbeterd. Tal van straten zijn aangelegd.” Het Katwijk van 1873 en het Katwijk van 1914. dat de visscherij nog van weinig beteekenis is . bleek het duidelijkst op ‘s burgemeesters 40 jarig jubileum in Maart van het vorige jaar. Hoe geheel anders in 19x4. zag hij er tegen op te scheiden van de plaats. maar als het er op aankwam. waardoor aan honderden werk wordt verschaft. . Hoe nauw die band was. eere dien gij eere schuldig zijt. Wat een verschil! In een oud leerboekje staat aangeteekend dat Katwijk is een dorp met een schilderachtige omgeving . het Prins Hendrikkanaal heeft aan de verwachting beantwoord. toen Katwijk in feestdos was gehuld en het aldaar verschijnend . met een mooi strand.Christelijk Weekblad” een feestnummer uitgaf.LXXVIII eene grootere gemeente te solliciteeren. de electrische tram biedt elk half uur de gelegenheid om naar en uit Leiden te komen. Dit alles heeft Katwijk voor een groot gedeelte ..

SLOTEMAKER. die in den Haag op het Plein als minister zijne sporen reeds verdiende. gegeven zijn. die hem zoo lief was. dat onze reeders in staat zal stellen de vischschepen van IJmuiden naar hier te brengen.LXXIX te danken aan den man die 41 jaar aan het hoofd dier gemeente heeft gestaan. maar ook voor Katwijk zoo eervolle feest. maar de Ridder had voor Katwijk een werkelijk sociaal program. niet ten volle verwezenlijkt. en hij beschouwde het als zijn levenstaak dat geheel uit te voeren. dat hem de kracht zou worden geschonken nog eenige jaren werkzaam te zijn. nog den dag te beleven dat Katwijk ook in het bezit zal zijn van een kanaal. Ook bij zijne begrafenis. Moge het zijn’ opvolger. Bij zijn jubileum in 1913 leefde hij n o g i n d e h o o p . e n geen middel bleek in staat den vooruitgang van die kwaal te stuiten. die op zijn uitdrukkelijk verlangen in allen eenvoud plaats vond. dat niet alleen de nabestaanden maar ook de gemeente een groot verlies had geleden. Men spreekt tegenwoordig veel van sociale programma’s. Ik hoop zeide hij. het heeft niet zoo mogen zijn. De Heer de Waal Malefijt zal kunnen voortbouwen op de grondslagen door zijnen voorganger gelegd. het werk van de Ridder te voltooien. L . bleek. . maar eindelijk moest hij den strijd opgeven. Reeds spoedig na het voor hem. H . Dit zijn ideaal is. Zoo lang mogelijk bleef hij werken. Katwijk alZee. Hélaas. jammer genoeg. in het belang van de gemeente. een voortreffelijk burgemeester verloren had. begon de ziekte. zijn lichaam te sloopen. waarvan de kiem reeds aanwezig was.

v.en minvermogenden in de Gortestraat . Zijn leerjaren bracht hij door op de Waalsche School aan den Stillen Rijn boven de Fransche diakonie-bakkerij. van Leeuwen. ontviel aan zijn gezin en aan de stad zijner inwoning.Stadsschoolmeester” den heer E. eerst op de bijzondere Fransche school van den heer van der Koog aan de Oude Vest. en reeds 17 April 1855 behaalde . De jonge onderwijzer streefde er naar een hoogere rang te behalen. De heer Dikshoorn werd geboren te Leiden.P I E T E R D I K S H O O R N . en eindelijk bij den heer A. onder verschillende leiding practisch gevormd. -lOp den Igden Augustus 1914 op 78 jarigen leeftijd.. Zóó. thans bewaarschool. Leeuwen. later op de stadsschool in de Baaihal onder leiding van den .hoofd de heer A. legde de jonge Dikshoorn zich ook ijverig op de studie toe en verwierf in I 8 5 3 voor de Provinciale Commissie van Onderwijs in Zuid-Holland te ‘s-Gravenhage de eerste akte. Vervolgens werd hij naar de wijze van dien tijd kweekeling. hoofdonderwijzer op de stadsschool in de Groenesteeg. thans in gebruik bij het Centraal-Israelietisch Weesen Doorgangshuis. den qden Augustus 1836. Als ondermeester van den qden rang werd hij I Januari 1854 geplaatst aan de openbare lagere school voor on. de heer Pieter Dikshoorn. de Groot.

toen op I Januari 1874 de heer W. Dit wat betreft des heeren Dikshoorn’s werkkring bij het lager onderwijs hier ter stede. en later op het einde van den cursus definitief aangesteld. dat hij bij den heer van Dijk aan de school kwam. Dikshoorn tijdelijk. bij den man. 1874 definitief tot die ****** . Met genoemd hoofd werd hij daarna overgeplaatst aan de school in de Gortestraat. Den Isten October ISgo werd hij benoemd tot hoofd der school in de Brandewijnsteeg. en werd daarna geplaatst als ondermeester aan de openbare lagere school voor on.hoofd de heer J.LXXXI hij de akte van den derden rang.. Den Isten October 1860 verwierf de heer Dikshoorn de acte van bekwaamheid als hoofdonderwijzer. Doch ook de omstandigheid.Mathesis Scientiarum Genitrix. Valk wegens gezondheidsredenen niet getrouw de lessen kon geven. van welke betrekking hij 30 April Tgo7 wegens hooge leeftijd afscheid nam.Dikshoorn reden tot tevredenheid gaf.en minvermogenden in de Scheistraat.” Zoo was zijn entree aan de school van M. Dit was een groote sprong vooruit.. P. door wien de hervorming van het onderwijs te Leiden krachtig werd ter hand genomen. A. om in de bestuursvergadering van 24 Sept. Dikshoorn tot waarnemend Directeur werd geroepen. G. Wolters zijn ontslag nam als Directeur.” Toen in den loop van den Cursus 1865166 de leeraar J. Veel meer algemeen bekend echter was de heer Dikshoorn als Directeur van het genootschap . waar hij in 1861. v. n a vergelijkend examen werd aangesteld als re onderwijzer. S. omdat volgens de toenmalige voorzitter . was voor zijn vorming van groote waarde. werd P. en het was ook niet te verwonderen dat. Dijk. .

die laatste wandeling daar naar het gebouw aan de Pieterskerkgracht. doch de hooge leeftijd van 75 jaren ging hier medespreken. voorwaar getallen die ons met bewondering vervullen. dit mag er zeker wel gezegd worden van het leven van Pieter Dikshoorn. Toen dan ook bij den heer Dikshoorn het besluit genomen werd om met I April 1912 eervol ontslag aan te vragen.” 47 jaren lang is de heer Dikshoorn verbonden geweest aan M. maar hij heeft daarbij door zijn ijver. G.Mathesis” scheiden moest. wachtte als waarnemend Directeur geen gemaklijke . want zooals ook weder de jaarrede van dezen voorzitter luidde : . . G. en ik kan mij zoo voorstellen wat een zwaren gang het voor hem is geweest. Ook voor Dikshoorn was dan eindelijk aangebroken het : . doch wáár was ook het woord van den voorzitter de heer P.. Hoogeboom. zijn . Ja.taak.nauwgezetheid. zijn geschiktheid om orde en regel .die hem dan ook door de schoolcommissie en het . als loon voor zulk een welbesteed leven... Dikshoorn te benoemen tot Ridder in de . ‘t Was dan ook noode dat hij van zijn geliefd ..Rustloos werken vroeg en laat! Heil’ge wet van ‘t leven”..Dikshoorn . en wie was er dan ook niet verheugd toen het onze geëerbiedigde Koningin behaagde. nieuwe stof tot tevredenheid gegeven...Er is een tijd van komen.te handhaven. . waarvan 38 jaren als Directeur.LXXXII functie te worden benoemd. S.bestuur herhaaldelijk is betuigd.. naar zijn gezellig werkkamertje. waaraan ook voor ons oud-leerlingen nog zoovele gedachten van allerlei aard verbonden zijn... door dit besluit zwaar getroffen werd”. . er is een tijd van gaan”.dat het genootschap M. S. was dit te billijken..

Doch ook daartegenover. werd hij op vaak uitbundige wijze gehuldigd. toen haalden de Mathesianen het noodige kattenkwaad uit. Ja zeker. een vader voor ons. dat was hij in den waren zin des woords. toen wij nog langs Botermarkt en Vischmarkt na het eindigen der teekenschool. enz. zooals wij hem in onzen tijd plachten te noemen . 25 jarige ambtsvervulling als Directeur enz. Ik spreek van den tijd toen op ons nog van toepassing was het woord : . en ‘t zou hier ook te ver voeren. zonder daaraan verbonden den Directeur. Wat vaderlijk wist hij ons dan te wijzen op onze tekortkomingen. rust. het Genootschap tot zulk een hoogen bloei is gekomen. . en die rust juist was hem zoo goed.Pa Dikshoorn”. Tallooze malen zoo bij 100 jarig en 125 jarig bestaan . ook waar hij in huislijken kring door vaak niet te verduren leed getroffen werd.LXXXIII Orde van Oranje-Nassau.. alles mede te deelen hoe en waardoor. doch werkelijk goed. nog om de schoud’ren glijdt”. verwezen naar het kamertje van den Directeur. G.Wat zullen je ouders blij zijn”.Hoe zalig als de jongenskiel. Nu is hij van ons heen gegaan. wanneer het eens te hoog liep. Voor ons oud-leerlingen bestond er geen M. en werden wij. en hoe diep gevoeld kon hij aan zijn mededeelingen toevoegen : . Ja. bij bekroningen en eindexamens . ‘t Is hier niet de plaats. wat innig verblijd kon hij deelen in onze overwinning. Zóó was Dikshoorn. S. de dienstboden een veeg met onzen doezelaar wisten te bezorgen. Niet goedig wat men noemt. vooral ook door Dikshoorn.. lang heeft hij niet mogen genieten van zijn welverdiende.. e n t o c h w a t w a s d e s t r a f vaak licht.

en strekke ons en de jongere generatie tot voorbeeld. G. . ZIJN ASSCHE RUSTE Leiden. steeds een aangename herinnering blijven. A. IN VREDE! FRED. ’ Zijn leven was arbeid en getrouwe plichtvervulling.LXXXIV Voor ons oud-leerlingen zal de tijd doorgebracht aan M. S. WEMPE. doch boven deze herinneringen stijgt steeds het beeld van onzen Directeur Pieter Dikshoorn.

C. H. TH. BUSSEMAKER. + De dood van Professor Bussemaker, 6 September 1914, was een van die aangrijpende gevallen, dat een man in de kracht van zijn leven en uit het midden van een drukken en vruchtbaren arbeid wordt weggerukt. Hij was vijftig jaren oud. Hoeveel zou hij nog hebben kunnen doen! Het is een mistroostige gedachte en beter is het te overwegen, hoeveel hij gedaan heeft. Ik meen niet in wetenschappelijke geschriften alleen. Men kan niet over Bussemaker spreken zonder aldra op den leermeester te komen en waar de redactie van dit jaarboekje mij, die mij nog zoo kort geleden onder zijn leerlingen mocht rekenen, om een kort woord tot zijn nagedachtenis heeft verzocht, vermoed ik, dat het ook haar om een schets van den leermeester te doen is. Het is niet, dat Prof. Bussemaker’s werk als geschiedschrijver van geringe beteekenis zou zijn. De geschriften van zijn jonger jaren - ,,Overijssel in de r7de eeuw” en de ,,Afscheiding der Waalsche gewesten” - behandelen zeer speciale onderwerpen en zijn daarvoor afdoende. Zijn voortreffelijk werk aan de uitgave der ,,Archives”, zijn verspreide tijdschriftartikelen, altijd ruim van inzicht en rustend op degelijke en breede kennis, zijn voortzetting van Muller’s Geschiedenis van onzen tijd, - onvoltooid helaas ook bij dit sterven weer, - verzekeren hem

LXXXVI

een plaats onder onze eerste geschiedschrijvers. Maar in het hart zelf van den hoogleeraar kwam dit werk eerst in de tweede plaats. De leerlingen waren één. Ik schrijf dit zonder aarzeling. Wij wisten het allen. Niet alleen heeft hij mij meer dan eens verzekerd, dat met al zijn vele bezigheden en zijn wetenschappelijken arbeid de voorbereiding voor zijn colleges op zijn werkprogram de breedste plaats besloeg, het bleek ons zoo duidelijk in al onze betrekkingen tot hem. Zijn colleges - reeds die vóór het candidaatsexamen niet het minst - d r o e g e n de sporen van zijn toewijding. Zijn overzicht van de algemeene geschiedenis - wanneer ik me niet vergis, heeft hij in zijn Leidsche jaren den kringloop tot zijn punt van uitgang in 1905 niet of nauwelijks volbracht - imponeerde ons altijd door zijn grondigheid en helderheid. En is er wel een soort van menschen zoo moeilijk te imponeeren als eersteen tweede-jaars-studenten ? Maar hoe grondig en welonderlegd die dictaten ook waren, welk een voortreffelijk en oorspronkelijk handboek zij vormden, zij bevredigden hun samensteller nooit volledig. Ik herinner me heel goed, hoe ik Prof. Bussemaker eens heb uitgelokt op dat punt en hem schertsend dreigde, dat na zijn dood - wie dacht aan zoo jong sterven! - zijn leerlingen uit verzamelde dictaten een handboek zouden compileeren, wanneer hij niet zorgde hen voor te zijn. Maar neen: deze passage was toch eigenlijk wel wat vluchtig en voor dat tijdvak zou het noodig zijn tot de bronnen te gaan ; het zou zooveel arbeid vereischen, vóór hij met het werk voor den dag zou willen komen! en er was zooveel meer te doen.. . . .

LXXXVII

Degelijkheid, eerbied voor de waarheid vormden de grondslagen van Bussemaker’s geest. In een studie, die zich tot oppervlakkigheid, tot schijnkennis zoo leent, stelde hij zich met geen tennaastebij’s, met geen gemakzuchtige stoplappen tevreden. Nauwkeurigheid en volledigheid van feiten, maar ook van denken verlangde hij, en vooral niet van anderen alleen of in de eerste plaats ! Hij stelde zichzelf strenge eischen: het bleek al uit wat ik aanhaalde van zijn positie tegenover zijn eigen dictaten. Het moet hem een zelfoverwinning hebben gekost, hoezeer hij ook in modernste geschiedenis juist thuis was, om de voltooiing van Muller en de Beaufort op zich te nemen. Deze kostelijke zaken, gestrengheid tegenover de feiten en doordenken tot op den bodem eener kwestie toe, waren wat hij te leeren h a d a a n d e jonge menschen, die zoo vaak de feiten de feiten laten en voorthaasten naar generalisaties en idealen. En Bussemaker waarschuwde waarlijk voor geen van beide. Maar hij deed u verstaan, door het verkeer met zijn persoonlijkheid meer dan door u rechtstreeks te ontnuchteren of den domper op te zetten, hoe zinloos zij zijn zonder den vasten grondslag van kennis en ervaring. Hoe schitterend was hij niet op zijn scriptiecolleges voor candidaten. Wij bewonderden altijd de volledigheid waarmee hij zich voor hij kritiek uitbracht, zelf in het onderwerp verdiepte. Hij liet het niet bij het aanwijzen van zwakke punten. Hij verbeterde, werkte om desnoods. Hij zette den gedachtegang van den student voort om hem te doen gevoelen, tot hoe verkeerde resultaten hij leidde. Kortom, zijn kritiek was opbouwend. En niet slechts

I~xxxvIII

van inhoud. De vorm was immer een voorbeeld van heuschheid en consideratie. Bussemaker was de oudere vriend. Hij kwetste niet, hij ontmoedigde niet. Hij leerde en sterkte. Hij was dan ook onovertrefbaar in den persoonlijken omgang met zijn studenten. Hoeveel tijd had hij voor ons over, wanneer wij aankwamen op de Witte Singel (op het Terweepark later) met onze bezwaren. Lang niet alleen historische . . . . ,,Bus” wist raad in vele moeilijkheden van het jongelingsleven en wij spraken met hem over zaken, die maar zelden tusschen leermeester en leerling op het tapijt komen. En in wetenschappelijke discussies - die dan toch altijd den hoofdschotel vormden - steeds diezelfde eigenschappen van geest en gemoed, die het den hoogleeraar mogelijk maakten in de vorming van veel Leidsche historici zulk een diepgaanden invloed te oefenen. Een rijpe, ruime kennis, een ontzagwekkende belezenheid, en voor de soms zoo wilde denkbeelden en theorieën van de jeugdige vrienden geduld en begrip. Waarlijk geen meepraten. Maar indirect leiden door eigen bezadigde wijsheid en voorbeeld. De connectie met ,,Bus” werd met het heengaan uit Leiden niet verbroken. Ik weet van een schare van leerlingen en oud-leerlingen, die tot op het oogenblik van zijn dood zijn oudere vriendschap voelden als een steunpunt in hun leven. Voor die allen is zijn heengaan meer dan een smart, het is een onherstelbaar verlies. Londen. D R . P. G E Y L .

D R . ARNOLD WILLEM KROON, J R . +

14 October 1.1. van Dr. Arnold Willem Kroon, Jr.

Het bericht van het onverwacht overlijden op

maakte diepen indruk ; en geen wonder : ‘s’-middags na 5 uur zat hij nog vroolijk in zijne voorkamer en had hij menigen voorbijganger nog op zijne vriendelijke wijze gegroet, toen omstreeks 6 uur de droeve mare van zijn overlijden tot ons kwam. Hij overleed plotseling door bloeduitstorting in de hersenen. Kroon was een zeer bekende persoon en om zijne aangename vormen en welwillendheid onder alle standen in Leiden bemind en gezien. Hij werd geboren te Deventer 26 September 1845, bezocht aldaar de lagere school en het gymnasium en werd in I 864 aan het toen aldaar bestaande Atheneum ingeschreven als student in de wis- en natuurkunde, terwijl hij na opheffing van het Atheneum in 1865 zijne studiën voortzette aan de Rijks-Universiteit te Leiden ; sedert heeft hij Leiden als woonplaats niet meer verlaten. Reeds I November 1870 toch werd hij benoemd tot leeraar in de wiskunde aan de Hoogere Burgerschool te Leiden, tot welke benoeming zijne heldere voordracht en uitstekende wijze van onderwijzen en optreden aan de kweekschool voor onderwijzeressen te Leiden, welke betrekking hij reeds eenigen tijd bekleedde, hem eene krachtige

de Kweekschool voor Zeevaart te Leiden. Maar ééne dier commissies verdient nog bijzondere . de Vereeniging tot Bevordering van den Bouw van Arbeiderswoningen.b e t o o n d e Kroon zich een man van onovertroffen ijver. alsvoren beschreven onder nummer I I 36 . Tot aan de groote vacantie in 1894. toen hem op zijn verzoek eervol ontslag werd verleend. in 1897 het fraaie gedreven zilveren schild. terwijl hij in 1904. H. terwijl hij het laatste jaar als voorzitter van het college van curatoren dier instelling optrad. In tal van andere commissies . Het Museum ontving van Kroon ten geschenke: in I 8go het prachtig servetgoed. en van 1894 tot 1914 curator van het Gymnasium. in den in rgo8 uitgegeven catalogus der schilderijen beschreven onder nummer 15. Immiddels was hij in Juni 1873 te Leiden gepromoveerd tot Doctor in de Philosophie en in Juli van dat zelfde jaar gehuwd met vrouwe Alida de Koning. Rijkswerkinrichting voor Vrouwen ..lid der Schoolcommissie. ook voor nuttigen financiëelen steun klopte men niet te vergeefs bij hem aan. Ruim I 8 jaar was Kroon. vervulde Kroon dien leeraarspost. in welk jaar hij voor eene herkiezing niet meer in aanmerking wenschte te komen. en in 1907 het schilderij van A.de Lakenhal”.La Veuve”. Bakker Korff . a.xc aanbeveling waren..o. in den laatst verschenen c a t a l o g u s (1914) beschreven onder de nummers ~763~2768. na zijn aftreden als raadslid. als zoodanig kreeg hij zitting in het bestuur van het Gemeentemuseum . vertegenwoordigde Kroon de burgerij in den Raad. nauwgezetheid en toewijding . Van 1894 t o t 1903. uit de ingezetenen weder in die functie werd benoemd.

XCI

vermelding, omdat ‘zij Kroon zeer na aan het hart lag: ,,de Maatschappij van Weldadigheid ter voorkoming van verval tot armoede te Leiden”. In October 1891 trad de heer Th. M. Roest ais secretaris van die Maatschappij af en werd Kroon in diens plaats benoemd ; tot I April 1914 heeft hij dat secretariaat met den meesten tact, ijver en nauwkeurigheid waargenomen. De belangen der Maatschappij heeft hij steeds opgevat alsof het de zijne waren; nimmer was hem iets te veel, tijd noch moeiten heeft hij gespaard om gedurende 23 jaar haar tot ongekenden bloei te brengen en den naam te doen verwerven van gezonden en waren liefdadigheidszin, welken de Maatschappij thans onder Leiden’s ingezetenen heeft. Kroon’s voortreffelijke eigenschappén van hoofd en hart zijn daarbij steeds zeer op den voorgrond getreden en zijn tact om met personen van allerlei rang en stand om te gaan zijn der Maatschappij zeer ten voordeelige geweest. De Regeering erkende zijne verdiensten door zijne benoeming tot Ofiicier in de Orde van Oranje-Nassau bij K. B. van 6 April 1906. Zijn heengaan treft natuurlijk in de eerste plaats zijne weduwe en zijn zoon, maar zal ook diep betreurd blijven door zijne vele vrienden onder alle rangen en standen. Leiden. J. A. F. C O E B E R G H .

1. De verbouwde kerk in

1870 am den Middelweg.

De opkomst der Remonstrantsch-Gereformeerde Gemeente te Leiden.
23 Augustus 1618 tot 7 Augustus 1679.

Schier gelijktijdig met den tachtigjarigen oorlog tegen Spaansche overheersching werd in de Nederlanden een niet minder hevige strijd gevoerd tegen het opdringend Calvinisme. Ging het in den eerste om de staatsburgerlijke vrijheid in den andere was het om die van het geweten te doen. In beide worstelingen heeft onze sleutelstad haar deel gehad en is hier veel geleden en gestreden. In het algemeen gesproken mag men van hun beloop bij onze lezers genoegzame bekendheid onderstellen. De staatsgreep van prins Maurits in 1618 om den tegenstand der anti-calvinistische partij van den raadpensionnaris Johan van Oldenbarneveld te breken, door in verschillende steden de vrijzinnige regenten te vervangen door Contra-Remonstranten, gaf den stoot tot eene zeer heftige vervolging van de eersten door de laatsten, die, voor zoover het hier te Leiden betreft, in de volgende bladzijden wordt beschreven. * * * Hoe kort was het geleden, dat Leidens regenten zich als voorstanders van godsdienstvrijheid hadden 1

Rogge.. en in Juni 1615 te gelijkertijd den Remonstrant B. p.de regeering ook hier werd veranderd.2 doen kennen. hoe zich ten aanzien der Synode te gedragen. Maronier. 23 October 1618. Kuchlinus tot predikanten te beroepen! Twee der Hervormde predikanten behoorden ook tot de geciteerden ter Dordrechtsche synode: Dwing10 en Corvinus. die tot geloofsdwang ten opzichte hunner roomsch-katholieke landgenooten strekten! Hadden de Curatoren der Leidsche hoogeschool niet eenzelfden geest getoond. toen zij ondanks veler tegenstand den geleerden Arminius voordroegen voor het hoogleeraarsambt ! Hoe verdraagzaam was zelfs nog in 1614 en ’ I 5 de handelwijze der kerkelijken te Leiden. En men bleef hier de vrijheid en verdraagzaamheid voorstaan tot . . J. Den I rden November werd hier nog de vergadering van ettelijke remonstranten gehouden. een gelijk aantal ouderlingen van de Remonstrantsche en Contraremonstrantsche gezindte aan te stellen. uit wier midden 1) Dr. Dwinge10 en den Contra-remonstrant H.goede correspondentie” te houden l). Biografie van Arminius. 7-9. den 2gsten December van eerstgenoemd jaar besloot. na voorafgegane afzonderlijke beraadslaging met de predikanten. toen zij door hunnen secretaris Jan van Hout protesteerden tegen de besluiten der Middelburgsche synode in I 58 1. Amsterdam. en in de bediening van het Avondmaal als anderszins . Y. d * * Welk een ommekeer! Rust en vrede waren voor zeer langen tijd uit onze veste verdwenen. H. 1905. toen de gansche kerkeraad.

verscheidene zondagen na elkander. onder het gehoor van Jan Jansz. vermocht hij het niet”. Op den 7den van Hooimaand zocht de landdrost van Warmond. En sedert hebben de Remonstranten hier veel. Willem de Bondt.. op het Rapenburg. De Remonstranten vergaderden toen den 2 xsten voor het eerst afzonderlijk ten huize van een voornaam burger. voorheen hadden gepredikt. evenwel zonder gewenscht gevolg. die van hun gevoelen was. vervolging en verdrukking moeten lijden. Dit alles geschiedde.veel langer dan meestal elders”. Het grauw wierp de glazen in en plunderde het huis na het scheiden der bijeenkomst. . Dat was een ongelukkig .3 drie predikanten met Episcopius te dier zake naar Dordrecht togen. Den . Daags daaraan. Jan de Knotter. op bevel. maar . in welk huis de Lutherschen (die evenals de Mennonieten ongemoeid werden gelaten).dewijl zij in zeer grooten getale bijeen waren. en aan andere remonstrantsche predikanten het prediken te Leiden verboden. waarbij zij vrije exercitie van godsdienst verzochten. te Warmond in een boomgaard. en de Overheid deed een verbod van dergelijke samenkomsten afkondigen.begin. en verzamelden zich daarop.. Bekend is de scherpheid van den Leidschen schout. terwijl de Synode nog vergaderd was. 14 April 1619 werden al de kerken door de Contra’s ingenomen. In de Staten van Holland werd den 21sten Juni ook van de Leidsche Remonstranten een request gelezen. Bors. eene vergadering van remonstranten te storen en uiteen te jagen. Mr. Maar reeds in April van het volgende jaar werd Adriaan van den Borre door den Magistraat afgezet. Den 2Ssten gingen zij in grooten getale te Leiderdorp ter preek.

de ander naer den Hage. de . Stochius aan 3).. 170. no... met wachten . so . hebben moeten gheven. N.lopende van de eene poirt naer de andere. blz. tot I 8 Mei 1619 eerst op ‘s-Gravenstein. Cat. 2) Í) Volgens onze oudste ledenlijst. Stochius.V. . wierden scherpelijck vervolgt .. sommige naer den rijnkant. 162 V.getast werden. H. . de borghers .. Reformatie IV. beschuldigd van het bijwonen eener verboden vergadering s).ende in apprehentie ghenomen. Nicolaes Stochius op de Breestraat l}....ergens in te comen.yeder betaelen 50 gl..van buyten tomende omtrent de stadtspoirten.. en zelfs met de pijnbank gedreigd. broeder van Dr..vonden die ghesloten bij lichten daghe. hopende .. Rotterdam.resteerende toehoorders. anno 1636-1672. Paulus Stochius. . S. .wierde die 50 gl.beset ende de valbruggen opgehaelt.de stadt begaven.wel tusschen de IO ende 20 persoonen...Een andermaal”. van dien avont .. . ontvluchtten de eene naer delft. Deze ontkwam met levensgevaar. . wilde sy uyt de hechtenisse . 3) Aanteekeningen van Dr.4 agsren December zocht hij in eene vergadering in de Boogaardsteeg den predikant Bernardus Dwinge10 met geweld te vangen. en voormalig lid van de Vroedschap. Kerkelijk archief. teekent Dr.” Brandt. die sich met deselven naer . .ende bleeven de geheele nacht uyt. anderen werden uit de stad gebannen of van hunne ambten ontzet. waervan verspert ende aan> ‘s anderen daegs verscheydene .dat eenighe 60 gl. N.gheraecken : yeder dach langer blijvende sitten. werd van I 3 Jan. daarna in de Universiteit gevangen gehouden.. een pond groot verhoocht. ende moest ..

alle stoelen ende bancken Wierden terstont aen . waerin con..ende is daernaer soo . bij avont ende .” ..van Leydtsche borghers..vergaderinge machte evenwel confuselijck scheyden... int wederkeeren gingen .ter tijt aldaer ende ghebruycte met de officier veel . dat de schout .. j.. Ds..op de morsche buytten de rijnsburgerpoirte.jaer 1619 binnen de Stadt gepredickt int huys . met ontallycke excecuties.daernaer verjaeght. .scerende.ontijde.aengetast ende geraseert .. Bibliotheek der Rem. uyt de stadt . .... sijnde een arm persoon.. . p . de ..stucken gehouwen ende weggevoert ende de man .5 .ordelijck in de Lootze gepredickt..ende des woensdaegs so wel bij avont als bij Jichten daege den toeloop ende het gegier acces..redenen over de nog observaeties van het placcaet.de stadt haere huivekes ende mantels haelen... 133. het welck .verscheyde persoonen in sekere huysinge binnen .. Rogge. H.. meyst .gebannen.. .tinuelyck 2 mael des sondaegs wiert gepredict .. Matthisius 1) predickte doe .waer echter hetselve huys van het canaille wiert . Zie Dr.het huys was sovol volx gestopt.waer sy hadden een huys gehuyrt. . gehouden .niet conde intomen..Eenigen tijt daernaer is het bij naer op de selve .(de eigenaar)... C...Enigen tijt daer naer hebben de remonstranten I) Assuerus Matthisius.. het welck seer violentelijck wiert .ende hebben ook int ... int uytgaen naer buyten daer hadden ingeleyt. die .1651.sondaeg smorgens met een goet getal soldaeten. Geschriften.syl. als blijckt in de vrouwecamp.van Knotter.gheplondert ende gheraseert . so is de schout aldaer gecomen op een .maniere afgeloopen met een vergaderinge.

ofte met ghewelt . . verscheyden maelen met groten toeloop . dit ..ende een ander nieuw slot laeten aenmaecken. hier door seer scrupuleus geworden .. ende begonnen te prediken in ......haer E. ende .predicken. . doenmen nu meynde ...des sondaegs.borghers huysen.weer moet gegrepen. het wert evenwel so nu en dan maar .de huyre bij haer betaelt wierde.dat men bij nae de vrijheyt gewonnen hadt..magistraeten dit ledige huys hebben ingenomen ende ..selden gecontinueert..... geplondert ...in swaerigheyt raecken geboeid ende gebannen”. dit mede moede sijnde hebben ..en in stucken geslagen was.. al bij lichten daghe.was.van toehoorders.magistraet. Stedum .int huys te breecken.sijnde.op sondaegen met soldaeten beset om al so elcke ..ongeraden het slot te violeren.. so wel voor als nae de middaeg .ende erven en te predicken.6 . sonder meer .haere huysen verleenden. waer over verscheyde borghers ..Remonstranten.... eyntelijck comt het canaille op de .been en smyten alle de giasen uyt.daer predickte. huys laeten afbreecken ..daer in Julio 1633 een seer scherp placcaet van den . dat 13 a 14 jaren te voren. pretenderende.al daer te beletten. be... daerin men [begon] te . vonden evenwel . h e t welck wederom . vermits syl.een geruymen tijt duyrde : eyntelijck wert wederom . alle sondaeg van huys wandelende.duyrde weder omtrent een jaer.. het selve gehuyrt hadden.bij de Remonstranten gehuyrt het huys van den .. begint men op te soecken ledige huysen .. het slot van het voors.. comt . maer brachten so veel te .. ondertusschen de . daer naer is het gebeurt dat die .daer toe de gequalificeersten onder de Remonstranten .houdende daer van den sleutel. dat het haer huys .heer Knotter.te plonderen ofte rasseeren. terwijl Ds.De borghers..

voren. van de heren magistraeten sleutel .. . int preyel l) werd Ouwens .Sydtgraft.was in leven van groot perijkel. de rest volgt. huys te comen..7 dat syl.int voors. waertoe de papengraft seer bequaem was.gewaerschouwt dat syl.. doch ick met eenen .. daer wert geresolveert . ende .comt Ds. Christianus Ouwens en seyt: vrienden . haer smorgens omtrent .. .... daer wert haerl....wert also voor ende naer de middag daer gepredict.huys beset hadden.. om dit int werck te stellen.tijt een groot getal.Christdag stond voor de deur..ofte wat huys men soude tonnen beuren.. daer de Remonstranten mede een huyse .daegs daeraen sijnde de zde kersdag vergaderen . Christ.. temeer also het kersmis was: .... daer vergaedert op den gesetten . . Ouwens resolveerde op de .niemant weet waer het sich wenden ofte keren wil..de Remonstranten wederom op de papengraft als . 2) Voorzichtigheidshalve wordt de naam van den gastvriend verzwegen..ende dobbelt cruys cregen. doet de deur op. om al so sonder ghewelt .. alsmede een turfschuyr op de ...dat men op desen dag daer wederom predicken . ontnomen ende onbruyckbaer gemaekt 1) Preyel = priëel.sullen onthouden.. bericht dat de soldaten het . .in de handt..vervolgt ende met steenen bij naer doot gesmeten..hadde.huyse 3). de Remonstrantsche borghers Wierden .8 uyren omtrent die huysinge ofte naest gelegen .weget . hij treet vooruit met de sleutel .soude. dit gaf nu occasie.. eijntelijck ..gelieft mij te volgen..straeten. al so alle die huyse ende erven ..Jan van Campen brogten hem in een gastvriends . nu durfde sich niemant . Dat Ds. haerl. .straet te prediken.laeten gebruyken. .

gepredickt in de turfschuyr voorn: door Joannes . substituten.B. D a e r naer . etc..sijnde. d e .alle d e glasen wierden u y t g e s m e t e n . met brandende lonten. .ende alle van haere dienst..nam de magistraet een scherpe resolutie. de musquetten in weere. z) Nieuwjaarsdag. die de bijeenkomsten bijwoonden..werden.onder de vleugelen van de E. .. vermoedelijk een Rotterdammer.jaarsdag 2) daeraan brachten sij in de wapenen al . . N. ... hier door radeloos en afgemat .Cornelis Cuycenus. Aan wien hij deze mededeelingen deed. Vale Rapenburg 19 marty 1659. alwaer . werden aangehouden en 1) Voorzichtigheidshalve wordt de naam verzwegen.. heeft men sich te met begeven naer Warmont . over de IOO man.... kan ick ZE. weder ergens in dienen. Stochius.versien met cruyt en loot... .wert nog in een huys verborgt van l) . hellebaerdiers .waeter te stoten was [hij] in dootsgevaer maer .Remonstranten ondertusschen hadden al weer een ..wat sij hadden. so soldaten etc.ledig erf opgespeurt in de nieuwe stadt. Naer de middaeg wiert nog wederom . diefleyers. is niet bekend. maar ook zij. doch ...met blote degens onder de hoop te slaen.. ende gingen soo den . oock .dese vergadering wert violentelijck gedissolveert .... het canaille meenende hem int .geheelen daeg de stadt door om te sien of ergens . waren .eenige apparitie van vergaderingen was.die schouten. Het vervolgen bepaalde zich niet enkel tot het verstoren van bijeenkomsten..daer weer vergadert in competenten getale..gevangen te nemen. De . want op .lonten op de hane. . eenigen .... N. Stochius laat hier volgen: »bij meest alle dese acties ben ik self present geweest. gelieft te adresseeren. 3) Dr. N. heere aldaer” 3).

... wiert beschuldigt .syn plaetse in die vleyshal verboden” l).. . ghevangen op ‘t Schravensteyn gebracht. Cat.wonende in de groene steegh.. no.Baerte Joosten..te hebben.... omdat hij een mandeke ghestelt hadde .. .. ende .in noch 25 gld. omdat . S.omdat hij alle syne kintskinderen bij hem op 1) Aanteekeningen van Paschier de Fijne.leggende... .condamneert hem in een boete van 25 gld. drapenier tot Leyde.. men ..ergens in een remonstrantsche vergaderinghe geweest .Een sekere backersvrouwe.wil dat hij sal sweren. en noch 200 gld. genoemt Clare Symons.buyten de Stadt geweest en heeft? Hij weigert ..200 gulden. wiert . omdat hij syn huys .:’ .Eenen Paschier de Fijne. omdat hij niemant en wil noemen.. wiert voor de Heeren ontboden..9 vaak op bloot vermoeden gestraft.daer de collecten in geworpen wierden en voor de ..arbitrale correctie wiert een jaer gebannen ende . daer sy niet geweest en was.gedaen hadde.doe int kinderbedde lag.het te doen 1 men brengt hem gevangen op schraven. vleeschhouwer. .steyn / men laet hem daer 14 daghen legghen en . . liet in syn huys predicken.gecondemneert in 200 gld. ..omdat sy beschuldigt was in eene predikatie geweest . wiert in de kraam . .. 171.te hebben..daertoe verleent hadde..die oock int belegh van de stadt eenighe diensten . een out burgher.noch gratie dat men hem niet plaegde ende strafte / .hij ‘t eenighe luyden hadde aengheseyt en noch . of hij niet in de predicatie . Ook hiervan enkele voorbeelden.. Rotterdam......die daer meer souden geweest hebben / ende hadde . H. dewijl sy ..wandelende buyten de Stadt..

bezwaard. en eischte..seyde 1 ick doe dit omdat dese kinderen namaels . Men liet hem daar tot den josten.. De beschuldigde verklaarde. te betalen eer hij ontslagen werd.hebben 1 doe hij van de calvinisten gevanghen . dat er vergadering geweest was.. omdat hij niet hadde willen sweren of hij in de .Daar nu de arme man met dit . . dat hij onder eede zou verklaren.in een zeer stinkende” kerker geworpen. den Haag en Haag-ambacht te ruimen.vader op ‘t gevanghenhuis tot Leyde geweest .hij . werd Gerrit J ansz.waarin hij na eenige weken verblijf gelegenheid ..” In October 1625. zonder daar weder in te mogen komen voordat hij daartoe van den gerechte behoorlijk consent had verkregen.. Dit weigerde hij.binnen daags zonneschijn”.. eer hij werd verhoord..predicatie der remonstranten geweest was of niet.vond. werd . diep in den nacht.. van zijn bed gelicht en in hechtenis gebracht. dat hij dien dag niet in de stad was geweest. .vonnis. Hij werd verwezen in eene boete van 50 gld. De officier beschuldigde hem.was.. veel zwaarder dan dat van den officier. zeggende daartoe ongehouden te zijn. en daarna de stad en vrijheid van dien.10 > ‘t gevanghenhuys noode ende teghens de Schout . kleermaker. . nevens de kosten zijner gevangenis.. dat hij op den 5 den te voren te zijnen huize had laten prediken. zich met zijn beklag tot het Hof van Holland . Men wilde echter. daarvan niet geweten te hebben..souden weeten te segghen.. en beriep zich daarop. dat tijdens zijne afwezigheid dienzelfden dag de substituutschout zijne woning onverwacht had onderzocht zonder eene vergadering of iets dat daarnaar geleek. nevens Rijnland. dat sij met hunne groot.. geen geld had om te betalen... .

eenigszins aangaat. z deelen H..van het *gerecht.het Hof tot deze dagvaarding enz... (Universiteits-bibliotheek te Amsterdam. wonende in de Corsteeg (Pieterskerk-koorsteeg) waaraan wij dit verhaal en volgende bijzonderheden te danken hebben... Notaris Adriaan Paets. ten huize van Dirck Sebastiaan van Mieris. De Bondt wordt ontboden.zijn relaas en het . .. 1. van Beek.” De explotier wilde deze .getrokken.mede te komen. Geweigerd.indien henlieden deze zake .S. en entimeerde die van den gerechte . zij wilden voldoen met aanwijzing van goederen. .. Het slot 1) n. Het Hof zegt hun zich te adresseeren aan die van den gerechte. v.. a.a. Het Hof decreteerde op den 2den Dec.. 30 menschen..” Op 2 Juni 1630 stoorde Schout De Bondt eene vergadering van p. Klagen bij het Hofvan Holland.is mij 1) niet gebleken.mandement in Cas d’ appel” te . is het bovenstaande .den Ssten d. Van Mieris f 200 boete. De .11 .m.zich ter kamer van Burgemeesteren.en zond hem naar ‘t gerecht zelf..oorspronglijk decreet” van ..stads griffie. en waarbij doorhetgrauw veel moedwil werd bedreven..).entimatie aan het gerecht laten registreeren ter . En uit . doch daar verwees men hem naar .. Andries Reyers van Walenberg. De vergaderden werden opgeschreven o.. die eerst eenige dagen daarna > (waarschqnlijk te laat) zou gehouden worden. Jan Jansz.. Pottebakker. op 8 Juni te voldoen.de Secretarie. Petrus Scriverius. . Hoe het verder met deze zaak afliep. Daar maakte men mede zwarigheid ...verzoeken..te wenden en . Jan Jansz.. .gaven hem hetzelfde renvooi aan de vergadering ..dagvaarding tegen den officier te compareeren op . Hij vervoegde .expiotier relateerde dit zijn wedervaren. doch ook die .

Scriverius wees voor de boeten een fraai geschilderd portret van prins Maurits aan. Zitbanken. Scriverius zei.12 was betalen : de boete met de kosten der gevangenis..Abraham Bosschaert met f 36. achter de kerk van 0. De Bondt wilde dit niet aannemen. Elingh. bij avond . Elingh en zijne huisvrouw werden elk beboet metf 200.” Voor eenzelfde feit stond terecht Pieter Gerrits van Hoogmade. kon zich van lachen niet onthouden. zoodat de luider zich naar den toren begeven en den klepel met de 1) Tusschen Steenschuur en Watersteeg. dat ten dage als aan Hoogmade met openbaar klokgeklep de stad ontzegd werd. Baarsdorp. Daarop wees hij op zijne boeken. I’ om zijn bijwonen der samenkomst.. De schoenmaker-schepen verstond dit niet.of bij nachte. Vrouwe. dat in diens huis op de oude Hoogewoerd 1) was gepredikt. dat hij op dien dag niet thuis en zelfs niet in de stad was geweest. . en zijne huisvrouw elk f 200. in de Kamp. De schoenmaker-schepen verwonderde zich daarover..boete.genomen is. 2O omdat hij tegen de onderschouten had gezegd: .te voldoen binnen 5-daagsch zonneschijn. Hij eischt van H.. niettegenstaande hij bewees. de klokreep onder het trekken brak. die er bij tegenwoordig was.. Als merkwaardig teekent notaris Paets hierbij aan. L. stoelen en een slechte (eenvoudige) predikstoel werden stukgeslagen en op straat gesmeten.Wij zullen prediken bij licht of bij dage. omdat Schout De Bondt had gehoord. maar de secretaris J. alzoo de resolutie daartoe leit en . In 1633 stoorde De Bondt op Ig Januari eene bijeenkomst ten huize van Thomas Cornelisz. nu enkele woorden in het latijn..

.gehad dan voorn.. Vondels Dichtwerken. verzoekende Zijne interesse bij . broeder van Jan. die een vergadering hadden bijgewoond ten huize van Gerbrand de Knotter. schoon het geen anderen maker heeft . dat de . enz.. . pag.had meegedeeld.... 1.rechters rokken. waar het gepeupel onder groot getier. had verleend.Bede aan de . . opdat die geliefde te accor. met straatsteenen en stokken. van Vloten. D’eerwaarde Godsdienst plaagt .Hooge Raad het .tot Leiden.dat thans op naam .oppervijanden van de voorstanders der vrijheid . wendden zich met een request (1633) tot . hetwelk den Leidschen Notaris Dirk Fraudenius aanleiding gaf tot het maken van het vers.Genoemd request had dit effect gehad. met verscheidene anderen...voren afgeslagen.... Dl.” te .Zijne Princelijke Excellentie.den Hoogen Raad.. . 231.met moordgeweer en stokken. en waarvan De Bondt had gezegd.. en dat.. met de roede van Justitie in de hand. een zware wind met zulk een geweld dat venster toesloeg dat de roede in drie stukken brak.folio 200.Gewetensbeulen.van Vondel gedrukt is in Vondels poezy 2de deel . Hoogmade en Meyntje Jacobsd(ochter). als Schout De Bondt onder het lezen der sententie uit een venster van het raadhuis lag... dat hij zulks niet had kunnen verhinderen.deeren het verzoek. die het aan Vondel . door de supplianten bij vorigen .” . Het is getiteld: . ‘t welk van de 1) Dr. huisvrouw van Wouter Lamberts de Fries.Requeste gedaan.. .hand slaan moest.” ‘).mandement in Cas d’appel. geducht huisgehouden had. die vermomt in .. Fraudenius. op het Rapenburg over het hof van Zessen.Frederik Hendrik..

” des avonds zijn huis 1) had geleend tot het houden van eene verboden vergadering. .vier dienaers uit zijn huys ghehaalt en in gevanghenis .. De adressanten vervoegden zich nu weer bij Prins Frederik Hendrik...gebragt. is daarvoor de Groote Vroedschap ...vergaderd..is strijdig tegen der Stede privilegiën” dat zij ge.en bededag. Het werd. omdat zij in hun request gelogen hadden. dat Burgemeesteren drie hunner vóór zich ontboden en scherp bestraften. hebbende een uitgang op den Rijn bij de Houtmarkt. f 200 boete en verbanning. met de boodschap...weer trachten daarbinnen te komen. Simon Lucae Bysterus. zij de on. bij welke is verstaan . ..binnendaags. zeggende . die zoowel Leiden als Warmond bediende. De Leidsche Remonstranten dienden weder een request in bij die van den gerechte.corrigeerden de Stad moesten verlaten .. exploiteren aan den ... vast. of .om staande den winter in stilte te mogen vergaderen”.mondelinge apostille konden bekomen”.. ongelezen. nabij de Goude Leeuw.op klaren lighten daghe door drie schouten en . omdat hij 18 Januari 1640 . thans Boommarkt (Oudste Ledenlijst). met dit gevolg.exploiteren van ‘t voorzegde mandement van appel ...officier der Stad.impetranten zijnde gedaan.dat het verleenen en .zonneschijn” en zoo zij daaraan niet voldeden.dat zij geen schriftelijke noch . dat de Heeren daarop niet konden disponeeren. . In ditzelfde jaar (1640) werd Ds.” Een gelijk vonnis trof Dirk Zegerts van Campen. door een stadsbode aan een der onderteekenaren teruggebracht.. onder grooten toeloop van onstuimig 1) Op de Breestraat... met verzoek .aangename gevolgen zullen ondervinden.een dank-..

die aan den Middelweg uitkwam aan het gevaar ontsnapte. op schaatsen.en feestdagen te Warmond ter preek. maar altijd des avonds. Den 6den November vervoegde zich een stadsbode ten huize van Ds. Maar des winters. en nam steeds toe. zoodat de vergadering vroeger uiteen ging. en door een achterdeur. en Schout De Bondt en zijn trawanten deden op goedgeluk dikwijls een inval bij vermogende Remonstranten met goed gevolg. Zeer velen uit Leiden en de omliggende dorpen : Leiderdorp. Valkenburg en Rijnsburg gingen geregeld op zon.De Heeren van den Gerechte 1) Voor een weldadig doel.graauw.. Dat gebeurde ook op 16 October 1662. doch vonden niemand. Niet altijd bleefhet geheim. Weer werd een request ingediend met aanbieding van f 4000 1) .. des winters. doch ook dit werd geweigerd : de Heeren resolveerden te blijven bij de plakkaten van 1619.” Hij werd bovendien voor levenslang uit de stad gebannen. Het janhagel. vooral bij slecht weer. als er ijs was. Een kwartier uurs daarna liepen de onderschouten de deur op. Ook eigendom van De Bye. Dit gebeurde in 1649. verzot op een standje. op de Hooglandsche kerkgracht s). was dat voor oude en zwakke menschen hoogst moeilijk. Vandaar de geheime vergaderingen. Nu No. soms midden in de week. De kerkgangers bleven dan over tot de namiddagpreek In dien tusschen tijd werd er door eenige jongelingen beurtelings voorgelezen uit den bijbel. was daar al in vrij grooten getale vertegenwoordigd.. 2) . bij open water met de trekschuit. van Brake1 met de volgende acte: . 34. maar het gebeurde ook vaak dat zij achter het net vischten.

. dat de dienaars hem zouden roepen. en dreigende den leeraar Antonius Scotenus. achter af te brengen.vertrekken voor den Isten January 1663. door de week voort zonder stoornis. in het Wapen van Roomen. de ring. desavonds te zes uren plotseling kwam overvallen. .16 . . ten huize van den heer Johan de Bye. doch hier kwam Hoogeveen op nieuw met eenige dienaars en soldaten. zonder dat iemand gehinderd werd.. nu hier. als 1) . woonachtig is hier ter stede.. zoo hij zeide. . indien hij niet . Daar men op zijn kloppen de deur niet aanstonds opende. onderricht zijnde van de Broeders .pred* tot Warmont.. V. Men trachtte hem tevreden te stellen. in alle stilte bij avond. verklaarde last te hebben desnoods geweld te gebruiken..E.6defi November 1662. dan daar.door een stadsbode met de roede buiten de stad te . en dacht aan niets minder dan aan stoornis.zoo hebben H. dat Ds.der Stad Leiden. die daarvoor in zijn huis een vertrek liet inrichten. Actum den . Men kwam bijeen in de beide winters van 1662 en 1663. doch hij nam eenigen bij den arm en zette hen de deur uit. Hoogeveen de vergadering die ten huize van den opziener (ouderling) sinjeur van Vliet gehouden werd.der Nederduitsche Gemeente. het hij ze van buiten met spietsen door den ring 1) gestoken vastmaken en gelastte.. . van die van den Gerechte.. waarmee men de deur van buiten dicht trok. toen op den 7den Januari 1664 de Officier Gerard v. Nl. uit naam. Men kwam daarop den volgenden avond weer bijeen. My present G. van Braackel... te Rotterdam. geresolveerd hem te gelasten . Hoogeveen.op de Oude Singel. ook bij den heer Johan de Bije.vertrok. pred.” Het prediken in de stad ging hierna.

waar zij te voren niet waren geduld.de predikatie gedaan was. dat bovenal Leiden zooveel voor de vrijheid had uitgestaan als geen stad in Holland. Den dag daarna daagde hij De Bye en van Vliet voor het Gerecht en eischte. met art. ten gevolge waarvan de remonstranten op vele plaatsen. De gedaagden leverden den 24sren Januari eene remonstrantie in. wie zij waren. hoe men in de publieke kerken bad voor de verdrukte hervormden in Piemont. . en hier te lande de remonstranten overal vrijheid genoten. thans vrijheid genoten. begon Hoogeveen bitter uit te varen. 2 . schold hem voor een zot en een kwaker. als naar exigentie van zaken zou bevonden worden te behooren.dat de gemeente hier al lange jaren te voren was geweest. ofschoon in den laatsten druk der Keuren van Leiden in 1653 het verbod van de remonstrantsche vergaderingen van 24 April 1626 was weggelaten. dat zij elk in eene boete van 200 gld. Zoo geschiedde ook. om te zien. 27 en 28 der Nederlandsche Geloofsbelijdenis. de Remonstranten betreffende. hare bijeenkomsten te Leiden had gehouden. behalve hier te Leiden. en liet de vergaderden een voor een voor zich heen gaan. gecondemneerd en zoodanig gecorrigeerd zouden worden. als het naar buiten ter preeke gaan uiterst moeilijk was. en er op wezen. en toen al vele malen des winters. dat haar de continuatie hiervan was vergund door genoemd besluit der Algemeene Staten. a. waarin zij zich verontschuldigden. Door De Bye zelf binnengeleid. volgens besluit der Groote Vergadering in 1651 te ‘s-Gravenhage . gelijk ook alle andere publicatiën. opdat die vrijheid van godsdienstoefening mochten erlangen. o. zonder dat het eenige commotie had verwekt.

en hunne zaak acht dagen zou worden uitgesteld.dat dit was geschied zonder eenige commotie. . noch tot eenige statuten of decreten daartoe strekkende te willen verstaan. scheen dat pogen . en dat het oogmerk der plakkaten alleen was geweest. 31 Januari ‘64 weergekomen zijnde. lieten zij door hunnen procureur veertien dagen uitstel verzoeken. . hunne vergaderingen weer in de stad te houden als te voren. En.dat zij. hetwelk hun eerst geweigerd. ofschoon meer van de publieke kerke verschillen de dan de Remonstranten. Nadat hunne remonstrantie was gelezen. dat zij buiten misdaad waren. maar ten slotte toch verleend werd tot 6 Februari e. k. welke pogingen door weldenkende voorname burgers werden ondersteund. dat de Heeren. werden de gedaagden binnengeroepen. Op den gestelden tijd. dat zij ook daarom Lutherschen en Mennonieten had getolereerd. en zeide hun de officier.al waarom zij vertrouwden. en. en bij Gods gratie tot in den dood toe hoopte te volharden. daar het gemeen zich rustig hield. om door persoonlijk bezoek den Heeren van den Gerechte tot zachtheid en toegeeflijkheid te stemmen. ten gevalle van oude en zwakke lieden. daarom hadden gedacht. Intusschen werden van hunne zijde pogingen gedaan.en nog in den jare 1582 openlijk heeft verklaard tot religie-dwang in ‘t klein noch in ‘t groot. verzochten van den rechtdag te worden geëxcuseerd. dat het college onvoltallig was. gedaagden. commotie te voorkomen. dit alles overwegende. dat zij zouden weldoen in den wintertijd. verstaan zouden. dewijl zij door den Heer officier waren gedagvaard. om hunne remonstrantie te herzien. . maar dat zij intusschen niet mochten voortgaan met prediken.

de Heere > Jezus kwam in de synagoge en niet in aparte . o m d e k e r k v a n zulken t e . die noch Arminianen.die uit gematigheid en .over Matth.kwam in zijn vaderland. ” ....bloedbad stond te geraken en in gevaar van .bij de gereformeerden waar te nemen..en de verradersche Barneveldisten in ons Vader....vloekte Jezuïten van het Pausdom in Engeland . ..land.prediken niet belet werd”.doen.De Heere Jezus . indien den Remonstranten het . . om hetzelve goed te . vooral de predikanten Matter en De Witte gaven zich met hunne medebroeders alle mogelijke moeite... dat der Overheid het zwaard .opwerping v a n s c h a n s e n . en er niet in behoorden. X111 van het vischnet sprekende..plundering komen.vergaderingen : .Nog voegde hij erbij... . gelijk de ver. zelfs met . noch Socianen. Matter..hij onder de quade visschen..godsvrugt jaren lang gewoon was de predikatie . dewelke . op den zoen Januari over Matth.. d a t d e s t a d i n e e n .. ijverden zij ook openlijk op den preekstoel. Ds.. Maar de tegenstanders..was t o e b e t r o u w d . zeide hij : . bedoelende daarmee (zegt notaris Paets) J o h a n d e B i j e . . zei o.zuiveren. a. worden opgetrokken.. wij zijn de ware synagoge. om de Heeren tot de uiterste gestrengheid aan te sporen.Op den Isren Februari handelende .Ook: . Ook telde . die schijnheilig in de gereformeerde kerk kwamen.19 gunstig gevolg te hebben. niet om het kwaad te doen. dat onder de kwade visschen ook diegenen waren. die van hen waren . noch Mennonieten.. Hiermede niet tevreden.uitgegaan en ten jongsten dage. X11X : 54. de Remonstranten in deze stad. uitgeworpen zouden worden.... maar Libertijnen en Vrijgeesten waren.hun v o o r h o u d e n d e . als het net zou .

Zoo ijverden deze twee leeraars openlijk..was . zoo in zijne predikatiën als in zijne .zwadder. varkensdraf.. atheïsten. monsters .mond hadden. Evenwel maakte zijn ambtgenoot Ds.ook veel kwaads gedaan en gedwongen inschuren . valsche profeten! godslasteraars... zoo men hem ... adderengif. die het zwaard tot onze bescherming . slangenvenijn. . die zij sedert lang in den ....Brabant en elders (zegt Paets).en helsche misdrachten van òpiniën.Hij gedacht hierbij zekerlijk . zei hij.Pelagianen...geraken.niet aan zijne verdrukte broederen te Keulen.goed geld verkocht werd.van ketterijen.. rechte dracht des Satans..vergaderingen.staat onder de bescherming van eene wettige . doch anderen niet minder in het verborgen.is in handen gegeven.” .. kwakers. die om . In . en daaronder ook professoren in de Theologie..leer is”..was intusschen zeer geschikt om... Zulk prediken .. want de Remonstranten hadden hen eertijds .” enz.. .weerde hij..hoe zouden die ons niet suspect en verdacht zijn .. De .. en daarom..Hun . in .en den zijnen niet spoedig genoegen gaf. wolven.en op zolders te prediken.20 .farizeën.duivelsnaaigaren. Anderen houden hare aparte .zijne preek op 14 Februari noemde hij de Remon. ..stranten met allerlei liefelijke namen als : Socianen.Witte. dat het straffen van hunne godsdienst.Overheid. dat het gemeen aan het hollen zou .spelling te vervullen.” Voorts be.. drek. helsche . helsche verborgenheid.. de voor.catechisatiën en geschriften nog veel erger..oefeningen geen conscientiedwang noch vervolging .. het. .. zelfs in hare huizen... zielenvergif. antichrrsten. die vooral het gevaar van besmetting der academische jeugd door de remonstrantsche ketterijen verkondigden . .

om welke redenen de Hooge Overheid bewogen kon worden om kerkelijke vergaderingen buiten de publieke te verbieden. hoewel die sedert de eerste tijden des christendoms vaak tot voorwendsel gediend heeft voor . brandt en snijdt.. opzij gedrongen hadden. Maronier. bij die van den Gerechte herhaald gevoelen instampten.. H.&ey het ketterdooden en den dwang des gewetens”. gematigden betoogtrant. en wat oproer betreft.leden dan het lichaam verderve”. 16. Hij zal niet onderzoeken in hoeverre deze laatste door publieke macht en geweld behoort geweerd te worden. kan geen meerdere vinden dan n. o.De goedertierenheid h e b b e h i e r ..geen plaats . De Bije. en gloed van overtuiging.wreede passiën en tot oppressie van weer1) J. die later tot de Roomsche kerk overging. Beide stukken onderscheidden zich door degelijken inhoud. opdat liever eenige .1. a.” Op den 6en Februari 1664 dienden De Bye en Van Vliet. een boek had uitgegeven over de PoZi& of regeerkunde en daarin het straffen der ketters had aanbevolen. elk voor zich een nader adres bij de Heeren van den Gerechte in. . Toen eenmaal professor Lipsius te Leiden. dat de gelegenheid van Leiden het toelaten der remonstrantsche predikatiën binnen de stad niet gedoogde. die het zachte evangelie door de wijste geleerden in deze landen geleerd r). seditie en oproer en verderfelijke ketterij.21 en daarom het zoo dikwijls. . Arminius. overwegende. p. te brandmerken. Hij had het tot zijn levenstaak gemaakt de heillooze bedenkselgrillen uit den vreemde.kwam Coornhert daartegen op met een geschrift . met deze woorden : ...

als pesten van eene welgestelde republiek en als misbruikers van de onwaardeerbare vrijheid. waar de plakkaten reeds lang in onbruik zijn geraakt. Ten slotte herinnert hij er aan. dan dat dezulken uit alle christelijke vergaderingen verre mogen exsuleeren en gebannen zijn. zij Remonstranten moesten eerlijk bekennen. en dat alle hunne gebeden nooit tot iets anders strekten. dan tot den vrede. tot geen religionsdwang te zullen overgaan. . die onder den schijn van godsdienst oproer stichten niet alleen de gunst van de Overheid onwaardig zijn. in den jare 165 1. dat zij de executie van godsdienst binnen de stad zouden toelaten en .Zoo de Heeren van den Gerechte dat alles considereeren wilden.. zij niets liever wenschten.” Voorts wees De Bije nogmaals op het voorbeeld van andere steden en provinciën. maar ook. dat diegenen. wat hen Remonstranten betreft. . de rust en de eenigheid van het vaderland en van onze goede stad Leyden. zij adressanten vertrouwden. als zij door Gods genade goede christenen wenschten te zijn.. dat zij voor God en de menschen heiliglijk konden betuigen. oordeelende.22 looze christenen. dat in den jare 1582 de courageuse regeering van Leyden had verklaard. en naderhand door de resolutie genomen in de Groote Vergadering der geuniëerde Gewesten. zijnde zij inderdaad zoo g o e d e o n d e r d a n e n e n burgers. effectievelijk vernietigd.dat. uit de burgerlijke gemeenschap behooren geweerd te worden. dat hun oogmerk met hunne bijeenkomsten zoover van alle oproerigheid waren geëloigneerd als de hemel van de aarde. d a t u i t h e t t o e s t a a n v a n g o d s d i e n s t i g e vrijheid stads welvaart en Gods zegen over de stad niet anders kon dan toenemen.

enz... Johan de Bij. De Bije werd tevens ontslagen van zijn ambt als regent van het St. en eindelijk. vertooners. ontkennend geantwoord. met de kosten. 2’. dat het aan het Gerecht geen aanstoot zou geven. niet zonder godsdienstoefening te laten. 3”. Al dit remonstreeren hielp niets: De Bije en Van Vliet werden beiden gecondemneerd in eene boete van 200 gld.” De Remonstrantie van Van Vliet sprak eveneens uit beider naam.appeleeren wij dan aan den Oppersten Rechter” . Vergadering te leenen.23 hen niet crimineel strafbaar zouden houden diensvolgens hem.. waarvan hij rentmeester was. de laatste van 200 gld. en oordeelde. geëntameerd. omdat hij had vertrouwd. maar we merken op. zou excuseeren van den Regtdag en het proces van den Officier tegen hen. enz. werd langzaam genoeg. die hem bewogen hadden om zijn huis tot eene Rem. zoo zij nu en dan in de stad lieten bidden en prediken volgens het jongste formulier der Hooge Overheid. en. 1“. dat de consumtie binnen de stad zou worden vermeerderd door het verminderen der buitenpredikatiën. en kwam natuurlijk in hoofdzaak overeen met die van De Bije. die vooral in den winter de buitenpredikatiën niet konden bijwonen. waarop hij aanstonds liet volgen : »Zoo . daar dit tot een exempel kon strekken voor anderen. Op de vraag van Van Vliet of van dit vonnis geen hooger beroep was. zouden doen ophouden. omdat hij de verandering der tijden en de genoegzame nonobservatie der plakkaten had opgemerkt. om aan de ouden en zwakken onder de leden. daarenboven in eene correctie : de eerste van 300 gld. en ook. dat Van Vliet daarin de redenen opgaf. Elisabethsgasthuis.

ik achte de tijdelijke eer en goederen dezer wereld . waarop zij door hunnen procureur het geld lieten uitbetalen en De Bije tevens de sleutels van het St. de kopersmid.zaligheid mogen verantwoorden.In deze predikatie zeide hij. hopende. Te vergeefs werd aangevoerd. dat ze een . . Elisabeth’s gasthuis liet overgeven. dat de executie mocht worden . wanneer hij zou terugkomen. met aanzegging. de vergaderingen der Remonstranten te verbieden.gesurcheerd”. dat zij buitensteedsch waren. begaven zich uit de stad.worden. en hij niet wist. Hem werd gelast zijn vader te ontbieden.uitgesproken sententie in het laatste oordeel ter .Alexander.” .. de Witte over 2 Tim.. heeft mij veel kwaads gedaan. ten aanzien van de hemelsche. des anderen daags kwam nog eene dagvaarding tegen den 14en.Daar zal ons geen recht geweigerd .. . op poene van zwaarder correctie. dat zulks om het winterweer en half besloten water niet mogelijk was.niets. die de hun opgelegde boeten binnen tweemaal 24 uren moesten opbrengen. dat zij den 14en zouden hebben te compareeren. begaf zich de zoon van Van Vliet ten raadhuize ..24 en De Bije: . dat de Heeren deze hunne . Den volgenden dag. Wat mij aangaat.. 4 : 14. en ik wensche.. doch daarop volgde nog denzelfden avond eene tweede citatie.” De gecondemneerden. doch werden nog in den avond van den tweeden dag .. dat d e Heeren zeer wel gedaan hadden. Aan den bode werd aan beider huizen gezegd. dat zijn vader naar Rotterdam was vertrokken.geciteerd” voor het Gerecht tegen den volgenden dag.. Op dienzelfden I4en preekte Ds. 1 2 Februari. De Heere vergelde hem naar zijne werken. den Heeren kennis gevende.

..veerd. . aan wier vromen zin de stad . .Leiden.vruchtige Matrone. scheldende voorts weer zoo buitensporig.. zijnde eene van de ...” 1).verkocht. Het is hier de rechte plaats.geldverlegenheid bevindende.waaronder de Vrouwekerk.honderd jaren de waardigste ambten in de Magi.en alzoo dezelve kerk voor hare ruïne geconser..drie hoofdkerken dezer stad.het wonderbare ontzet van Leiden. zulks dat dezelve kerk nog tegenwoordig . dat zij zich voor de zoodanigen te wachten had als voor de saffraan.ter bekoming daarvan verkoopende en afbrekende. want na ... waarschuwende de gemeente. dat ze van de eene dwaling in de andere vervielen en bij de artikelen van Arminius niet bleven . en . welke reeds was . als boven verhaald is. zoo heeft dezelve Matrone.en de kerk altijd verplicht blijven moet.strature bekleed... Onder .. uit zuivere . t o t 1818. 1) De Waalsche gemeente was daar gehuisvest van 1584 .. Hij zegt als volgt : .liefde tot conservatie van zulk een schoon gebouw.. hebbende zijne voorouders al over de drie . met grooten lof en reputatie.liberalijk opgeschoten en aan de stad geschonken.. de regeerders dezer stad zich in groote .van een oprecht en onbesproken leven..duivelsnaaigaren waren van allerlei ketterijen te zamen gevoegd.... en kloosters en kerken . die de geheele saus geel maakte. in den jare > 1574. om het een en ander van De Bije en Van Vliet volgens onzen notaris Adriaen Paets mee te deelen. Johan de Bije is oorspronkelijk uit een der .aanzienlijkste en oudste geslachten van de stad .is ten gebruike van de Waalsche gemeente.zijne voorouders was eene zeer liberale en god. ...

. Willem Paulusz.. Hooglandsche Kerkgracht..zijn goeden.Ook is aanmerkenswaardig. in den morgenstond van den 3en Oct.of springstok op de ..schouderen..en fatsoenlijke burgers van Leyden.26 .. heeft in dien tijd verscheidene brieven.waard wordt... dat Johan de Bije .vrouws grootvader.is gesuccedeerd eenen zijnen neve. behalve menigen anderen dienst. bijzonderen en getrouwen vriend enz. Hij ..vliet. der stad . die de victualie-schepen. brengende de tijding .en den vaderlande bewezen in de allerperikuleuste .die nu maar een jaar geleden in 1663 het wees. .. zijn .met een gouden medaille van stadswege beschonken .meesteren. afkomstig van oude .en vereerd is. hoogloflijker . waarover hij . .. Geest of Kinderhuis. zoo uit zijnen als uit . met den titel van .. mede een .memorie. Elisabeth genoemd. ja... van Toren. 1) Het H. gelijk ook zijn oom. Hun beider . schepenen en andere regenten.” . .telt mede onder zijne voorzaten verscheidene burge..tijden. naar St..heid van hunne conscientie helpen uitstaan. 1574 is tegemoet geloopen.met zijn eigen hand onderteekend.. gasthuis.huis 1) dezer stad met gelijke somme heeft vereerd..tot een dankbaar teeken van zijne getrouwigheid .ouders hebben de strenge belegering voor de vrij.....toegezonden..Remonstrant.in het voorz..onder den admiraal Boisot der uitgehongerde stad . . welke nog onder zijn geslacht be.vervolgens de overblijde boodschap van het groot . ja.. en .Johan van Vliet is mede. . Prins Willem..met eene som van 4000 gld.zijner huisvrouwen hoofde... die hetzelve gasthuis heeft gedoteerd .en mirakuleus ontzet van de stad.... met een pols.. ..van het verlaten der Schanse tot Lammen. is de eerste geweest.

27 ,,aan zijnen vader geschreven, die nog onder den ,,voorn. Johan van Vliet berusten.” Het gevolg van het herhaald en gestreng optreden van den Magistraat en de Heeren van den Gerechte, mitsgaders de ruwe behandeling van den Schout De Bondt en zijne trawanten, en niet minder de opruiende kanselredenen van de predikanten Matter en De Witte was een merkbare verandering in de gezindheid van het volk tegen de remonstranten, en dat niet lang daarna, als Johan de Bije te zijnen huize met twee of drie zijner vrienden eenige godsdienstoefening hield met lezen in den bijbel en psalmgezang, zonder dat er gepredikt werd, voor zijn huis eene volksverzameling ontstond ,,die door geschreeuw en andere insolentiën” zich kennen liet., en de glazen begon in te werpen; en het zou wellicht tot plundering zijn overgegaan, indien niet de Officier met onderschouten en gewapenden den moedwil bij tijds had gestuit. Binnengekomen, en daar niemand anders vindende, dan De Bije en een paar zijner vrienden, kon de Officier zijne teleurstelling niet voor zich houden; doch De Bije bracht hem bedaard en vrijmoedig onder het oog, dat hij zelf door zijn exorbitanten eisch, de Magistraat door hare onchristelijke condemnatie en de predikanten door hunne liefdelooze goedkeuring daarvan, en opruiende taal den grond hiertoe hadden gelegd. ,,Ga dan”, dus besloot hij, ,,kwijt nu uwe conscientie, en verdedig de goeden tegen allen overlast en geweld.” Nog vóór het einde van dit jaar 1664 verscheen een geschrift van zijne hand, onder den titel : V~edes en Liefdesbazuiae, behekende eene apologie of ckristeZijke verdediging”, enz. Daartegen kwam al spoedig

28
van den tegenstander een pamflet, getiteld: ,,COY~
vervolg van de Vredes en Liefdessbazuif2e van &$an d e Bij,, heMer uitgaZmze&e de tegenwoordige toestand van de Remonstrantsche Bzjenkorf binnen Leiden, strekkende tot een lokaas aan aZZeerZei sdag van omzwervende bzjen. Gedrukt buiten Warmend VOOY .Yacobus Hermannus DwarspaaZ1).

In den winter van 1664 op ‘65 besloten de Remonstranten hunne godsdienstoefeningen binnen de stad in alle mogelijke stilte weder te houden, ter wille van de ouden en zwakken s). Zoo waren zij op 5 April van laatstgenoemd jaar weer bij elkander om het paaschfeest te vieren, ten huize van De Bije, dat voortdurend bespied, soms bewaakt en bezet werd, toen de Officier van Hoogeveen hen met zijne substituten en dienaars opnieuw kwam overvallen. De namen van alle aanwezigen werden opgeschreven, en De Bije met een dertigtal der voornaamsten tegen den volgenden Vrijdag voor het Gerecht gedaagd. Welke eisch toen tegen De Bije gedaan werd, blijkt niet, wel dat hij afzonderlijk was geciteerd. Van ieder der overigen werd 25 gld. gevorderd. Nadat, ten dage dienende, elk zich verantwoord had, zoo goed hij konde, en notaris Paets bewezen had, dat hij de bijeenkomst niet had bijgewoond, schoon aan het huis van De Bije mede gevonden, werd aan De Bije een tijd van 14 dagen verleend, om zijne exceptie (vermoedelijk van non1) Dr. H. C. Rogge. Bibliotheek der Remonstrantsche geschriften, Ie stuk, p. 280 en ze stuk, p. 97. 2) In den zomer ging men geregeld naar Warmond ter preek, dat ook door Rem. predikanten uit Leiden bediend werd, en verder te Leiderdorp, Valkenburg, Zoeterwoude (de Weypoort) Nieuwkoop, enz.

29 competentie des rechters) in te brengen, terwijl den overigen werd aangezegd, dat de eisch van den Officier in advies werd gehouden; maar dat, wat de plakkaten aangaat, het Gerecht die handhaafde, als door het college zelf ingesteld, en geresolveerd, die religieuslijk en vigoureuselijk te mainteneeren 1). Eenige maanden later kwamen ettelijke stadswerklieden, op last van het Gerecht, ten huize van De Bije, den predikstoel en verdere kerkmeubelen sloopen. Op den 26en October van 1665 werd den Leidschen predikanten, Jacobus van Brake1 en Conradus Bremer, die ook Warmend bedienden, door een stadsbode aangezegd zich binnen een bepaalden tijd metterwoon naar laatstgenoemde plaats te begeven. De dienstmaagd des eersten en de nicht van den laatsten verzekerden den bode, dat genoemde leeraars inderdaad te Warmond woonden en alleen ter plaatse, waar de aanzegging geschiedde, hun intrek namen als zij tot het verrichten hunner zaken in de stad kwamen. Niettegenstaande werden de dienstmaagd v a n D s . v a n Brakel, de nicht van Ds. Bremer e n de huisheer, van wien zij haar woning had gehuurd, op den ~Sen Januari voor Burgemeesteren ontboden en scherp ondervraagd. Terwijl werd deze woning vele malen door Schouten en boden onverwacht onderzocht, en eens de huisvrouw van Ds. van Brake1 overvallen, terwijl zij in hoogst zwangeren toestand verkeerde. Ook liet men op dienzelfden datum den beiden leeraars door den stadsbode weten, uit naam
1) Hit College bestond toen uit de H.H. Burgem. Buitenvest, Willem Paets, broeder van onzen dagboekschrijver, Groenendijk en Wittens en President-Schepen, Johan Meermans, Secretaris, en Van Hoogeveen.

van het Gerecht, aangezien zij aan het bevel van 26 Oct. niet hadden voldaan en de een nog op den Ouden Singel en de ander op de Nieuwe-Hoogewoerd woonde, zij zich binnen tweemaal 24 uren hadden te begeven buiten de stad, en er niet in te overnachten, om er te prediken. Voorts heeft men het huis van De Bije op ettelijke Zon- en feestdagen doen bespieden, bewaken of bezetten, ten einde zijn geloofsgenooten het in- en uitgaan te beletten. Geen wonder dat Ds. de Matter, toen hij een en ander vernam, God in zijne openbare gebeden heeft gedankt, om hetgeen de Magistraat in het ,,uitroeien der dwaalgeesten”, reeds had gedaan, en haar aanmoedigde om in die heilzame werkzaamheid voort te gaan. Intusschen waren de remonstranten op den 21en Maart weer ten huize van De Bije bijeen, toen ze door beide substituut-schouten, van eenige soldaten vergezeld, overvallen werden. De Bije vroeg hen in het voorhuis naar het doel hunner komst, en kreeg tot bescheid, dat zij in last hadden de namen der aanwezigen op te teekenen. Binnengetreden zijnde, hielden zij zich stil tot de leerrede geëindigd was. Toen sprak De Bije de vergaderden aldus aan: ,,Eerlijke christenen ! Vrome geloofs,,genooten ! Geeft gewillig alle opgevorderde eer, ,,tol en schatting, hoe zwaar U die ook in dezen ,,grooten nood des Vaderlands moge vallen, aan ,,Uwe wettige Overheden, doch hetgeen U bovendien ,,in zake den godsdienst mocht worden afgeperst, ,,gedenkt, dat gij zulks niet schuldig zijt, en indien ,,U onder Godes zegen weer gelegenheid gegeven ,,wordt tot het hooren van Zijn heilig woord, treedt ,,vrijmoedig ter spreekplaats in: ik zal U getrouw ,,het spoor wijzen en goed en bloed voor de vrijheid

,,van ons geloof offeren. Volgt mij met gelijken ,,ijver en volharding..” Hierop gebeurde m die week niets, maar op den e. v. Zondag, 28 Maart werd het huis al vóór zes uren, toen de remonstranten reeds vergaderden, met soldaten bezet, en den nog komenden het binnengaan belet, doch de reeds vergaderden ongemoeid gelaten. Twee dagen later werd door de RemonstrantschGereformeerde Gemeente te Leiden een ootmoedig vertoog bij het Gerecht ingeleverd door Leeraars en Opzienders geteekend. ,,Mannelijker, krachtiger, ,,aandoenlijker en tevens ootmoediger kan men niet ,,smeeken dan zij in dit wijdluftig geschrift doen, ,,waarin zij al. wat zij konden bedenken, dat het ,,Gerecht weerhield, om hen vrijheid te verleenen, ,,onderzoeken en weerleggen, en op het verleenen ,,van die vrijheid met den nadrukkelijksten ernst ,,aandringen” roept onze brave en getrouwe kroniekschrijver uit, en hij kan in zijne eerlijke bewondering niet nalaten den aanhef van dat vertoog over te schrijven : ,, Wij, Remonstranten, Uwer A.A. oprechte onder,,danen, nemen allen gelijkelijk, als met gebogen ,,knieën en betraande oogen, in alle ootmoedigheid ,,al zuchtende, al biddende, al smeekende onze toe,,vlucht tot Uwe A.A. als tot onze wettige Magi,,straten en getrouwe Vaders, staroogende gedurig ,,met een taai geduld en groote lijdzaamheid op ,,Uwer A. A. liefde en zorgen, die Uwe A. A. jegens ,,hare ingezetenen gewoon zijn te dragen, op hope, ,,of wij nog eindelijk door Uwe A. A. christelijke ,,conscientie, binnen Uwer A. A. beroemde muren, ,,gelegenheid mochten verkrijgen, om aldaar onzen ,,stillen godsdienst gerustelijk te plegen en aldaar

r)....” enz. vooreerst wegens hetgeen men uitstrooide. uit naam van allen. Anna van Loo. Stochius.souvereine Overheden in ‘t gemeen. werd De Bije gedagvaard om den 12en April voor het Gerecht te verschijnen. wegens het beleggen van verboden vergaderingen te zijnen huize..... A. en ten andere wegens het verwijt van vermetele stoutheid en onbeschaamdheid. de huisvrouw van Dr. dat zij voorgenomen hadden met uiterlijke kracht en geweld tegen het Gerecht aan te gaan. A.onze gebeden voor den welstand van ons nu ter .ten offer te brengen. zullen bevinden te behooren. Terwijl nu onder dit alles de bijeenkomsten achterwege bleven.zijne goederen gemuliteerd. die zij betoonden met het Gerecht zoo dikwijls met hunne verzoekschriften lastig te vallen.zaken.als anders sulx haar A. enz. met eene korte schrifture. Anna Maria Paets.A.lijk zal worden gecorrigeerd.. enz. Daar verschenen. N.. De voornaamsten onder hen waren Jacob van der Bulcken. wijze en discrete regeering in het bijzonder .arbitraar. en voor Uwer . met zoon en dochter.. 1) Dochters van den Notaris. dat hij om zijne herhaalde ongehoorzaamheid . Philips Dou. Den volgenden dag ondersteunde Johan de Bije dit smeekschrift nog nader. waarin hij hen en zichzelven voornamelijk verontschuldigde. mitsgaders in . Cunira Paets. enz. die de bijeenkomsten hadden bijgewoond.” Dienzelfden dag w e r d e n n e v e n s h e m n o g t u s s c h e n 20 e n 30 pers o n e n .geciteerd”. oordeelde de Officier. . hetzij met verbanning..tijd verdrukte Vaderland en voor onze wettige . de huisvrouw en zoon van Johan Dou.32 . naar gelegenheid van . .

toen de kommandant Porret zelfs zijn eenige zuster belette binnen te komen. tot ieders verwondering. Ik laat UEd. om personen. zelfs De Bije’s zwager en zuster den toegang weigerde. naar buiten te komen. zoodat De Bije genoodzaakt was degenen. dat hij. om hen te woord te staan. en kwam vervolgens de kommandant. Ik zie mij dus ge3 . nieuwsgierig en bekommerd. alteratie en verbaasdheid hebben geleid. die hem noodzakelijk moesten spreken. waar de Zondag wordt misbruikt en ontheiligd. dan tegen een trouw ingezetene. Achtbaren zelven oordeelen of het niet eerlijker en christelijker zou zijn die krijgsknechten òf tegen onzen dringenden vijand te gebruiken.33 Daags te voren. òf tot wering en sluiting van huizen. te goeder naam en faam bekend. zeide. mondeling en schriftelijk. zonder ander gevolg. en hij gedwongen is geworden. van buiten wordt bespied en van binnen met soldaten bezet. De Bije het eerst binnengeroepen en gevraagd wat hij te zijner verdediging had in te brengen. dat hij niemand. voor en achter. Des Maandags daarop verschenen de gedaagden ten Raadhuize. een Zondag. dan dat alle redenen jammerlijk zijn in den wind geslagen. en meerder verdrukking. die hem kwamen spreken. gelijk nog gisteren was gebeurd. wiens huis door christelijke godsdienstoefeningen wordt geheiligd. met zoo strikten last. wat reeds zoo dikwijls en nog onlangs door hem was ingebracht. op de stoep te woord te staan. dan dat het huis van een eerlijk burger. niet weer zou ophalen. wat de uitkomst zijn zou. zwaarder vervolging. werd het huis van De BlJe reeds voor zonsopgang door soldaten omringd. waar zich vele geloofsgenooten lieten vinden. hij niet anders heeft te zeggen.

.34 noodzaakt mij tegen den eisch van den Officier te verzetten als onredelijk.vervolgt hij ..vergelijking met de hemelsche schatten en de be.. .hij van bulderende baren der verdrukking als over.ik met den minsten schijn van recht kan worden ...Evangelie en der gerechtigheid wille in zijne ..gedaagd en vervolgd worde.Heer en Meester mag deelen. zooals ik telkens aangeklaagd.werk..reidt zich gedurig een oprecht christen. dan telt hij ze niet.. in . hij acht ze niet hooger .stelpt wordt. wat des keizers..h o e .van ongehoorzaamheid en rebellie. .eischer.. de . de eerste christenen en . zoo is het ook nog.Doch.. Apostelen. helaas. of men moet nood....meer gehoorzaamden dan de menschen... die den keizer geeft.zakelijk de H.. .zijne eerambten ontbloot. of ik... omdat zij Gode . dan weet hij zich . Wordt hij van ...in onze tegenwoordige eeuw. Als hij om het . Ik vrage..vervolgd te worden. die straf vordert voor een Gode welgevallig ...loften des toekomenden Levens. en Gode wat Godes is ?” . gedaagde. .en ordonnantiën.. beschuldigd van ongehoorzaamheid aan Uwe wetten . staat hij onbewegelijk als een rots. hij vreest niet.vromen en rechtvaardigen is geweest verdrukt en . dat hij het lot van zijn .Wordt hij door gewapenden omringd gedreigd. en als hem . ergerlijk en voor God onverantwoordelijk.dan verheugt hij zich..goederen benadeeld wordt. Als . Ja... gelijk het ten allen tijde het lot van .dan de eeuwige heerlijkheid..storm en tegenspoed dreigen. al wordt hij uit .Ik kan niet bevroeden .zijne geboortestad gebannen. .met alle bescheidenheid: Wie heeft gelijk. Maar hiertegen be...onze voorouders mede brandmerken met de zonde .

dat de Heeren wel wisten..A. denwelken ik hartgrondiglijk bidde dat Hij .heid gelieven uit te spreken. A.. omdat men niemand dwingen kan aldus of anders te gelooven . zegt hij met trillende stem: . .” Na het lezen van dit smeekschrift.A. dat zijn hemelsch Vaderland voor hem .als voor de oogen van den kenner der harten.zake. in deze zoo allergewichtigste en heilige .. .zonder eenige passie of tijdelijk inzicht in gerechtig.A. gedaagde.goden.mag worden toegeschreven. Na De Bije werden alle gedaagden tegelijk binnen- .. A. dat . tot verantwoording . merkte de Officier op. Johan de Bije. vervulle met zijnen Heiligen Geest. maar De Bije antwoordde.in het geven van alle eere en schatting. A.verzekerd. A. iemand de oefening van zijn godsdienst te beletten.naam en heerlijke eeretitel van Gerechte waardig ..35 . maar het is onchristelijk en met Gods woord strijdig.Ik bidde dan.UE. De Officier repliceerde: Men kon in Warmond ter kerk gaan . dat de inhoud ervan van dien aard was.Ten slotte zich weer tot het Gerecht wendende..A. voor het laatst. en het ruwe weer niet zelden ook de gezonden belette te gaan.van UEd.Biijvende (zoo was het onderschrift) ondertusschen ..UEd.........open staat.. dat meer dan een vierde der leden door ouderdom verhinderd werd.Amen !” .” . . opdat UEd.. waarop de gedaagde antwoordde. tusschen den Heer eischer en mij.voor de allerhoogste Vierschaar van den God der . de . de trouwe en gehoorzame dienaar . alsof de Heeren over de conscientiën wilden heerschen . A. UEd. dat zulks ondoenlijk was.A.

.” Hier viel hem .. notaris. dat God om de zonde van . dat men doorging met vervolgen.. zou bestemd hebben om . omdat die van de Hervorming was afgeweken ... .Laat de kinderen tot mij komen.de Officier in de reden. en landmeter. vroeg : .te komen.Christus heeft .wij het van ons kunnen verkrijgen in eene kerk . waarom hij zich van de publieke kerk had afgescheiden : 1’.staande gehouden.. .. maar voor zijne vrouw en onmondigen zoon compareerde. zelfs van geJoovige ouders geboren.. Voorts. dat hij behoorde in de publieke kerk te komen. dat de remonstrantsche leeraren de stad hadden moeten ruimen. waarin hij protesteerde.de kerk !” . 3”. 4’. omdat zij de remonstranten met geweld had vervolgd .. dat het vroeger ingeleverd adres onbeantwoord was ter zijde gelegd . Hij sloot met opgave van de volgende redenen. het Gerecht toonden blijkbaar hun misnoegen over dit tweegesprek.. omdat de leeraars dier kerk daar aan hadden meegedaan en ook verzocht of verkregen hadden. waarop Johannes Dou. die niet voor zichzelven. omdat zij de remonstranten ombarmhartig had veroordeeld .. dat het straffen om en het beletten van den godsdienst een ongehoorde dwang was van het geweten der menschen zonder recht of reden.Adam zoovele duizenden kinderkens.Gij lastert . . waarin zoo’n schrikkelijke leer wordt .waarop de gedaagde : . Hierop werd hem door den Officier toegevoegd. en las mede een vertoog voor.” De Heeren van. terwijl de plakkaten en ordonnantiën overal sedert lang in onbruik waren. met te zeggen: . en één van hen .36 geroepen. Philips Dou vroeg en verkreeg het eerst het woord. 2’.Hoe zouden .voor eeuwig verloren te gaan .gezegd : ..

als bij haar leven niet gepubliceerd. dat de . Geertruida en Clara van Heemskerck. al achttien weken was vastgehouden. waarop de schout Van Grieken hem toesnauwde: . N. op eigen kosten met vier paarden was uitgetrokken tegen den bisschop van Munster. in. maar wel. De overige gedaagden zeiden weinig. Adriana van Swanenburg en Anna Maria Paets leverden te zamen een kort verweerschrift in.Laat dan de schuit tot achter je woning komen !” Ook de vrouwen.37 zei zachtjes: . Ook de jonge dochters Cunira Paets. die. Jacob van der Bulcken. en. maakte er een eind aan. dat haar broeder. Zij was ook van zoodanig een geslacht. . dat zij geen kennis had van de plakkaten.Ga met de trekschuit !” . huisvrouwe van Dr. ten raadhuize waren gekomen. met deszelfs toestaan eene Remonstrantsche kerk had gesticht. door den Officier te gelasten over te gaan tot zijn eisch. gevangen zijnde.De grijsaard verklaarde zelfs niet tot de trekschuit te kunnen komen. zusters. dat hij onmogelijk te Warmond ter kerk kon gaan. die nog tegenwoordig stond. verschoonde zich met te zeggen. dat al vóór dertig jaren haar vader binnen Zwammerdam Schout. Secretaris en Rentmeester van 2. Anna van Loo. een tachtig-jarige. a. welker leden bekend stonden als voorstanders van den Staat. verdedigden zich moedig.en de stelling van eenigen van de onzen. ziende.. waarop Van Grieken weer : .. bracht o. Stochius... ‘t Is evenwel het gevoelen der kerk. deftig gekleed. Willem Paets. in eene schermutseling van enkele honderden Staatschen tegen duizenden Munsterschen. Exellentie den Heer van Brederode.” De President.

ware hem eenige andere plaatse binnen deze stad . werd De Bije weer binnen geroepen en hem gevraagd of hij beloven wilde na dezen nooit weer in zijn huis een vergadering te zullen beleggen? Hij antwoordde. gezien de bovenstaande . denzelven .. gehoord des gedaagden mondelinge confessie . doende recht. .. dat hij niet zoude kunnen. wat heeft mogen moveeren.38 breede verdedigin g niets hielp..zijn..rechte der Stad Leiden. op zijn verzoek weder . of men ten huize van De Bije ter vergadering geweest was. .. daarbij alsnog persisteerde.Die van den Ge.zoude worde geassigneerd.hetgeen niemand ontkende. . die hij gehouden zal . .eisch... vóór zonnen.ondergang te ruimen.binnen tweemaal 24 uren ter secretarije dezer stede ..binnenkomende. .. ten .. dat het alleen de vraag was. de verboden conventiculen te zijnen huize .en den vrijdomme van dien. daar de President Willem Paets telkens riep. condemneeren. op Zaterdag eerstkomende.. en weer binnen geroepen te zijn werd hem de volgende sententie voorgelezen: .kregen consent...gedaan.was. dat zulk een belofte in strijd was met Gods woord zoodat hij die niet zou kunnen doen zonder kwetsing van zijn gemoed. nog van meeninge . juridisch .gelet....en materie van correctie..en antwoorden : item zijne verklaringe. zonder daar weder in te . op poene van zwaarder straffe.op te brengen.gedaagde in een mulcte van twee honderd guldens.na t e l a t e n . dat zulke uitvluchten weinig te beduiden hadden.Na weer een tijd buiten te hebben moeten wachten. ontzeggen den gedaagde de Stad .. Nadat de gedaagden wel een uur hadden buiten gestaan. en verders op alles .. voor en aleer hij daartoe zal hebben ver.komen.. en daarna. .

Naar het schijnt had men toen nog eenige hoop op eene gunstige 1) Het Dagboek van Adriaen Paets gaat tot dit jaar en wordt vervolgd door P. totdat de Officier zeide. Als de een en de ander hierop respondeerde. in de publieke . taxatie en . . 1).. Vervolgens werden de overige gedaagden hoofd voor hoofd.moderatie. dat hij wel meer zulke praatjes had gehoord.. mede binnen tweemaal 24 uren op te brengen.” enz.) G.van H a a r A . met verzoek binnen of buiten de stad vrij hare godsdienstoefeningen te mogen houden. . huisgezin of ouderdom. en wel wist. van der Schilling. tot haar E. en dat hem in deze neringlooze tijden geldgebrek drukte. of hij een copie van het vonnis konde bekomen. keek de een den ander aan.kerken dezer landen werd geleerd. . Actum den 12en April 1666. m e t z e e r . viel de Officier hen in...calomnieeren de Religie die alhier.booze invectiven” t e . hoe hij zijn geld krijgen zou. A .ter zake dezes gevallen. Mij kennelijk (get.. zonder aanzien van vermogen... In April van dit jaar diende de gemeente een nieuw request in aan die van den Gerechte. verwezen in eene boete van 25 gld.. van Hoogeveen.. te betalen als voren..” Hierop nam Johan De Kje zijn afscheid. dat hij niet wist iets verbeurd te hebben. Johannes Dou werd afzonderlijk gecondemneerd in eene boete van IOO gld.39 .ter zake hij zich niet had ontzien in de vergadering . dat hij de Heeren daarover zou spreken.en condemneeren den gedaagde voorts in de kosten. Gevraagd hebbende.

en van zijn substituut Gijsbrecht de Munt. men het noch in. om zich daartegen te doen gelden. wegens verwisseling van leden der Magistratuur. bedoelende zijn zoon in de vroedschap te brengen. waarin men omstreeks October 1667 begon te prediken. de burgemeester Zwaanswijk en de President-Schepen van der Meer spraken ten voordeele van de remonstranten. In afwachting daarvan liet men niets onbeproefd om de regenten afzonderlijk. Doopsgezinden en Hervormden. alwaar men. noch buiten de stad gedoogen wilde. dat het oogmerk alleen was.40 beschikking. om de heeren gunstig te stemmen. Dit geschiedde zonder eenige rucht- . maar waren in de minderheid. eene houten loods opsloeg. en. Ondertusschen bracht burgemeester Swanenburg het request in de Vroedschap. . en besloot de godsdienstige samenkomsten weder te hervatten. De gemeente had nu den geheelen winter stilgezeten. dat. en door de aanzienlijkste remonstrantsche vrouwen te laten aanspreken. met advies van de veertig. en er volgde. Burgemeester Swanenburg was te zwak. die een grooten invloed oefende. durfde hij zich niet verzetten. Men schreef dien ongunstigen uitslag toe aan den oud-burgemeester Buitenvest. . Dijkgraaf van Rijnland. Men zag nu om naar eene gelegenheid buiten de stad. De tweede burgemeester Van der Willigen. en kocht een stuk lands buiten de Marepoort aan den trekweg (jaagpad). en die verklaard had. onder de jurisdictie van Leiderdorp. met voorkennis en goedvinden van den Heer van der Boekhorst. als door regenten van andere steden in Den Haag en op de dagvaart. zoo door de aanzienlijksten van de burgerij. de Remonstranten weer op het kussen te brengen. .

die den Remonstranten kwalijk gezind waren. eerst op Woensdag. maar begonnen tegen den winter in het huis aan den Middelweg. te voren gewaarschuwd. Het Bestuur wilde het echter voor een jaar huren.en na den middag. heeft Johan de Bije (in 1669) aangeboden het huis. gingen de Remonstranten niet alleen ongehinderd voort met hunne godsdienstoefeningen buiten de stad. Toen werd besloten alleen binnen de stad te prediken en werd de loods aan het Utrechtsch jaagpad op tweeden Paaschdag gesloten. Dewijl men de vrijheid nu genoegzaam verzekerd achtte. voor zooveel huur als de 1) Deze en volgende bijzonderheden zijn ontleend aan de notulen van den kerkeraad onzer gemeente. Dit duurde tot Paschen I). doch een dag of twee voor het aftreden van Burgemeesteren kwam De Wit de loods inspecteeren. daaraan ten koste had gelegd. die hooger was dan naar stadskeuren was geoorloofd. zoover te doen afbreken.41 baarheid. Dit begon op Driekoningendag. zonder in rekening te brengen. De Remonstranten echter. Magistraten en andere personen. ten gerieve der gemeente. aan de gemeente af te staan voor hetgeen het hem gekost had. ten grave waren gedaald. Dit werd gunstig opgenomen en had geen verder gevolg. waarin men nu predikte. met Ien Mei. maar daarna ook des Zondags voor. vooral toen door de heerschende pest. die in dit jaar hier met groote hevigheid woedde. Toen in 1668 de Heeren Van der Willigen en Eleman het burgemeesterschap bekleedden (zij behoorden tot de gematigden). . als de stadskeur vereischte. hadden gezorgd de loods. ‘s avonds alleen. en is sedert niet meer gebruikt. hetgeen hij. vele predikanten.

en de zoldering met stijlen geschraagd. die den opbouw deed staken. en het voorste deel (aan de Hooglandsche kerkgracht) tot woning voor den predikant te bestemmen en in te richten. Vervolgens werd de loods. het achterste deel der huizing tot eene kerk te verbouwen. en zich met hare bezwaren tot den Prins wendden. aldus hooren : .Eindelyck also die vande regeringhe aenghenoomen . a. Dit was ook hier te Leiden het geval. om voldoende ruimte te bekomen. ronde vensters.Op zijn instantelijk verzoek. besloot de kerkeraad. . Doch nauwlijks was men daarmede begonnen. die men tot hiertoe gehouden had. Intusschen had men nu in het aangekochte huis. afgebroken. en de oproerigheid der gemeenten.. den 2 1en September 1672.dewijl zij er slechts tot spijt en verwijt scheen te blijven staan. enz. twee achterkamers doorgeslagen. den Prins verzocht den opbouw der Remonstrantsche kerk te verbieden. Daarop volgde de verheffing van Willem 111 tot Stadhouder. werd eindelijk de koop op de reeds gemelde voorwaarde gesloten. waar men nu o. of de oorlog met Frankrijk brak uit. nog vóór den winter. De Vorst liet zich daarover in eene publieke afkondiging ten Raadhuize gedaan en gegeven in het leger te Bodegraven..” op besluit van den kerkeraad..42 Interest en de Verponding samen beliep. dat men hem toch eens van alle moeite zou afhelpen. . en een gedeelte der binnenplaats daarbij getrokken door het met planken af te schieten en met een zeil te overdekken. die overal de Regenten afzetten. dato 19 Mei 1671. Daar dit evenwel op den duur zoo niet blijven kon. Het plan was aan het gebouw ook inwendig het aanzien eener kerk te geven door het plaatsen van kolommen.

m e t colommen e n r o n d e g l a z e n t e . nopende het wezen der .. mitsgaeders aen haere burgers ende inge.dat de Remonstranten op haar eigen houtje en . bij die van de . dat het thans geen tijd was .wichtige redenen. maar ook daarenboven met ... om . die Burgemeesteren dagelijks lastig vielen.voors..hebben de resolutiën. punctueelyck achter.” In dezen stand van zaken hebben eenige gedeputeerden der publieke kerk ook wederom bij Burgemeesteren aangehouden op het weren der Remonstrantsche vergaderingen . en vervolgens.van het werk inspectie te nemen.Remonstrantsche Religie. zoo werd dese artikel .. Religie alreede begost. om hen aan te zetten. raeckende het beJetten van den opbouw der kercke. dat deshalven ...” Vreemd klonk zulk een onverwacht verbod den ..zonder kennisse en permissie hadden ondernomen ..haar Achtb.Dit schrikte evenwel de klagers niet af.. begoste timmeragie niet alleen . . . alles om ge...op te timmeren haar vergaderplaats.zulks t’eenemale mishagelijk was..zouden o p h o u d e n . in forme van . terwijl de contraremonstrantsche leeraars getrouwelijk het hunne deden.volgen. zeiden haar tot ..voorschijn te brengen.dezelve interdictie te bewegen. doch hun werd kordaat geantwoord. die haar Achtb..” na wier rapport Burgemeesteren de Opzieners voor zich ontboden en hun werd aangezegd.zetenen contentement te geven.prediken zouden hebben stiltestaan.om eenige burgers molest aan te doen.gesloten ter dispositie van de gemelde Regenten..stads-fabrijk en metzelaar gezonden werden.dat ze met de voors. verstonden.” ....eene k e r k .weshalve eindelijk .. . dat zij vernomen hadden.. . dat haar E. en haar alleszins aanraden. ..43 .

lijf t e loopen”..schoude. .om de contra’s niet tegen het . kwam den Burgemeesteren dit antwoord voor. het waer maer eene simpele ruyme plaetse..onses Vaderlants.. welcke onse geloofsgenoten haere .. noch inwendige gedaente.eens kercks hadde..tracteerden. wat hunne Achtbaren in dezen tijd tot zulk een verbod bewegen kon. Wat het bouwen betreft. die de vergadering bijwoonde.en oeffeninghe haeres sedigen Godsdiensts.” Niet minder vreemd dan den Opzieneren het verbod.Utrecht en Woerden (als doen bij hem geoccupeert) . die den naem van Burgervaders . binnen de steden .. ende de colommen ofte pylaren. totdat na eene wijle zwijgens de Pensionaris. doch zij antwoordden moedig. .reden hadden om te segghen. maar begon een half uur later dan de publieke kerken... want.colommen. dat zij niet bevatten konden.. forme of fatsoen .” zeiden ze.die ‘t sij men se van buyten of van binnen be.. haer met het verbieden van dien niet en .de naem van swaevelstocken draegen als van . . . ..den jegenwoordigen openbaeren en bitteren Viand l) . hebben 1) Lodewijk XIV.die den hoed in de ooghen trocken.. zeide. wat ‘t begonnen gebouw aen.droegen. ... dat de Heeren .... .vrije oeffening van godsdienst.” voor zich zagen en niets antwoordden. als wel de koninck van Vrankryck. dat se .gaet.. Ende betreffende haeren kerckgangh .daer soo veel van geschreeut wierd..Burgemeesters.44 Opzieners in de ooren.onverhindert laet behouden en genieten. mochten veeleer . dat zij de resolutiën der Heeren Burgemeesteren gehoord en zich daaraan te houden hadden.. . ...Men ging echter voort met de bijeenkomsten.

. In het volgende jaar (1675) werd nog eens vanwege de Hervormde kerk aangedrongen op het verbieden van den kerkbouw. zijn zij echter in Mei begonnen pilaren te stellen.dan een kerke. verhinderd zou worden. gelijkende eerder een pakhuys .. Er werd eene bouwcommissie benoemd.. na kort te voren den houten achtergevel door een steenen muur te laten vervangen.. Maar de Remonstranten gaven het niet op. dat hun het timmeren van eene kerk.vierkante verandert. pogingen bij de Regenten.oordeelende (en dat terecht). .. die met ronde bogen reeds waren gereed .laager gemaakt.forme niets gelegen en was. Diensvolgens hebben .45 zij om van hunne zijde toe te geven. de Mennonieten en de Roomschen. met name Jan Dou.. doen afsagen ende in simpele kleinder .geresolveerd .cosynen. Nicolaas Paets...gemaakt. Hierop werden Jan Dou en Nicolaas Paets’ bij den Officier Gaal ontboden. evenwel niet zonder tegenspraak van sommige broeders. die al besteed was. dat aen de uytterlyke . Willem van . Ofschoon de Remonstranten hiervan niet onkundig waren. om de Remonstrantsche vergaderingen te weren.” In 1674 deden eenige leden van den kerkeraad der Hervormden.gebouws merckelijk in te binden ende te besnoeyen. die hun uit naam van die van den Gerechte aanzeide met het bouwen niet voort te gaan. .om de royaelheyt ende de uytterlyke forme des .. verzoekende tevens in het bijzonder.zij het eerste model veranderende alle de glas... Veertien dagen voor Paschen werd van den kerkeraad der Gereformeerden een request aan Burgemeesteren en de Vroedschap ingediend tegen de Remonstranten. Het geheele gebouw wierd .

.noch onder de burgerij eenig vermaan daarvan is . .. Hierop is bij den kerkeraad besloten de kerk tot een woonhuis te maken.en om alle opspraak voor te komen.46 Heemskerk en Dirk Speck.eenparig besloten met de timmeragie van de predikplaats voort te gaan. Genoemde heer spreekt van e e n ..Het b o u w e n v a n h e t .. : . .. voor en na . . Alleen de heer P. Hiervan staat evenwel niets in de notulen. dat van de kerk een woonhuis moest gemaakt worden.dat de Magistraat geen inspectie heeft laten nemen.... dien eersten .” De Officier zeide lastgeving te hebben de vergadering te storen. en dat men een half uur later met prediken was begonnen.. en om de groote confluentie . Adam . boven. van der Schilling vermeldt het in zijn vervolg van het d a g b o e k v a n Paets. Den 7en Augustus.gedaan. . zijnde een I) Zie ook blz. Paets antwoordde. Zes dagen later werd Paets bij den Officier Gael ontboden..en men heeft I A u g u s t u s b e g i n n e n t e p r e d i k e n .pakhuys”. Wij lezen n.Hooglandsche kerkgracht bewoonde)...1. en het preeken gestaakt.Zondag verschoond en in het huis van Ds. regel IO v. 45.van Royenstein (die het voorgedeelte aan de ..pakhuis der Remonstranten is zoo stil toegegaan. . die hem vraagde.” Dit besluit werd genomen den 2zen Januari 1676.. . Na agt a negen weken is het voltrokken. dat men niet had verstaan. en tegelijk .in twee kamers. zoo men niet stil stond.den middag gepreekt. of ingevolge de order van de Heeren de kerk al in een woonhuis veranderd was.omdat andere kerkgangers niet tegen ‘t l i j f t e loopen.. waarschijnlijk als een schimpnaam van het volk op het nederig uiterlijk van het gebouwtje 1).

Ook van leden der . juist daarbij komende..gelegen (de binnenplaats) er bij getrokken en tot . Rogge hebben gezeten. evenals schrijver dezes..) bediend. en .intrede gedaan van het nieuwe pakhuis.. Dit is . doch werd op den duur bouwvallig en eischte ten laatste zóó dikwijls belangrijke herstellingen... I Regum VIII : 22 ten einde toe. alles met groote stilligheid.nevens het stellen van een nieuwen predikstoel. .alsoo in stilligheid toegegaan. dat de kerk in sijn volle ploy sal gebragt worden.gaderschuur of kerkje uitgezet en de plaats daaraan .wijding is gedaan met het verhandelen van de .. . en ..van Brakel.zoo hebben de Remonstranten zich daarvan (van .voltrokken .een galerij gemaakt. D i t eenvoudimb gebouw voldeed ongeveer twee eeuwen aan de behoefte.dankdag voor de victorie tegen de Sweeden..de victorie tegen Vrankrijk. . verders rondom besloten gestoelte .. die onder het gehoor van de predikanten Ds. De daarvoor benoodigde fondsen werden door de Gemeente uit eigen middelen en door bijdragen harer leden voor een groot gedeelte bijeengebracht. C.historie van de inwijding en het heerlijk gebed . H.. H.. en bij die gelegenheid de ..47 ..” Hoe zij er uitzag in haar volle plooi zullen zij. door Ds.gemaakt voor de Opzienders en al de manspersonen. De in. dat het Bestuur na lang en rijp beraad tot verbouwing besloot.van Salomon in den Tempel van Jeruzalem.Is besloten... . Maronier en Dr..” Dit stemt overeen met de notulen van den kerkeraad op dat jaar.. Jacobus ... waar wij lezen : .. zich nog wel kunnen voorstellen. en alzoo in het vierkant .is met kerkkronen en blakers voorzien.1.Tn Augustus 1679 is de Remonstrantsche Ver.de kerk n. J.

die een geheele verbouwing noodzakelijk maakte. begreep het Bestuur. en van verschillende gezindten binnen Leiden waren bijdragen ingekomen. dat de tijd niet verre meer was. Rogge. H. en. Een aandrang van de veiligheidspolitie kwam daarbij. H. C.48 Broederschap buiten. Waarom? Het antwoord op die vraag is zeer eenvoudig: de verbouwde kerk werd te klein. na de intrede van Dr. En toen onder diens opvolger. die bij leden. vrienden en 1) Zie de afbeelding 1 en 11: de verbouwde kerk in 1870. Den I ren December 1870 had de inwijding plaats door Dr. zoodat het aantal bij diens afscheid in 1891 was verdrievoudigd. van buiten en inwendig. Na verloop van de dertig jaren moest de verbouwde kerk reeds weer door eene andere worden vervangen. gewonnen 1). met eene rede naar aanleiding van Hebr. A. Door het uitschrijven eener leening van f 18000 in aandeelen van f IOO. Door inwendige verandering had het gebouw een vriendelijker aanzien gekregen. Reeds in 1878. Dr. Beyerman. P. die het plaatsgeven in de gangpaden verbood en op haar bevel velerlei veiligheidsmaatregelen genomen moesten worden. X : 25. en het getal leerlingen op de catechisatie vertienvoudigd. J. waarop de ruimte onzer kerk ten eenemale onvoldoende zou zijn. . de aanwas van leden en catechisanten bleef aanhouden en het getal bezoekers der godsdienstige samenkomsten insgelijks toenam. Van Rijkswege en door de Provincie waren subsidiën toegestaan. Schim van der Loeff. wat de ruimte en het aantal zitplaatsen betreft. begon een geregelde aanwas van leden.

De verbouwde kerk in 1870 inwendig.11. .

.

Opsienders”. Planjer uitgevoerd. J. met eene rede naar aanleiding van 11 Timothius I : 14 : . dat was alles! Wat bleef er nog veel te doen over. dat U toebetrouwd is !” In die rede legde de spreker den vollen nadruk op de kloekheid en vroomheid der vaderen. H. eer die ruimte eene kerk mocht heeten! En de geldmiddelen ontbraken ! Telkens moest de bouw uit armoede worden gestaakt. De notulen van den kerkeraad van 1675 gewagen van den moed en de volharding d e r . Schim van der Loeff plechtig ingewijd. was de verbouwing verzekerd. Hunne . in 1679. Volgens het ontwerp van den heer H. Gelijk het was tot op 1870. om het dak te schragen. Paul. die worstelden en duldden een halve eeuw lang. van der Kamp en J. Maar men versaagde niet. civiel-ingenieur.cordaatheyt” wekte menigeen op hen door grootere of kleinere giften te steunen. die zich door geene bezwaren lieten afschrikken. en de voltooide kerk op 25 Februari Igoo. door Ds. door de aannemers J. eer zij in het bezit waren van hetgeen zij bescheiden eene predikplaats noemden : eene bevloerde ruimte tusschen vier muren van metselwerk en een dak daarboven. resolveerde men de kerk te voltooien. en wij begrijpen... P. Tijdens de verbouwing werden de godsdienstoefeningen gehouden in de Stadsgehoorzaal (foyer) ons door de welwillendheid van Burgemeester en Wethouders in huur afgestaan.Bewaar het goede pand. oud-gemeente-architect van Leiden. werd de verbouwing.49 belangstellenden alle geplaatst werden. Ten laatste. zoo hadden onze vaderen het na een veeljarig lijden moeizaam opgetrokken.. In 1677 was men zoo rijk (! ?) dat er pilaren in de kerk konden worden gesteld. 4 . na publieke aanbesteding.

dat aan iederen arm van dezelve een hunner zou worden opgehangen. S. naar aanleiding van de Pieterskerk. toen zij bemerkten. . nu die volle ontplooiing zich nog veel verder heeft uitgestrekt. met name R. meende een Russisch soldaat. . Zij waren uitgelaten van vreugde. in een zijner reisbrieven het volgende : . in brieven (Haarlem.In deze Kerk werden de Engelsche en Russische soldaten. Door de Bataafsche Republiek reizend.Bewaar het goede pand. blz. dat voor hunne vrees geen grond altoos was. komt een Engelschman. terwijl zij zich voor het ruwe weder genoegzaam beveiligd en overvloedig van stroobedden voorzien zagen. En nu. of ze diezelfde opwekking ook nog tot ons richten.. Fel& Reize door de Bafaafsche republiek in 1800. P. R. De Hollandsche vertaler gebruikte de Duitsche bewerking van Kar1 Murhard. om daarna geguillotineerd of gehangen te worden.50 hoe zij hun kinderen daarbij op het harte drukten. die in het vorig jaar bij Alkmaar werden krijgsgevangen gemaakt.. dat u toebetrouwd is !” Leiden. en omarmden hunne Fransche en Hollandsche wachten als hun redders en beschermers. in de vaste hoop. Op het zien van drie groote kerkkroonen. een paleis in vergelijking van hunne woningen tot hiertoe. Hunne toestand werd daarenboven hier door goed voedsel veraangenaamd. 134. De Russen verbeeldden zich hier slechts tot zoolang opgesloten te zijn. die kostelijke erve in eere te houden. Het was een goed pand. Fell.. bewaard. nu wij die kloeke vaderen dankbaar gedenken. te Leiden en schrijft dan. en ons toeroepen: . . .. na ruim twee eeuwen.” R. . . PERDIJK. Deze kerk was zoo wel met betrekking tot de gemakken en levensmiddelen hier voorhanden. is het ons. 1806). BLADVULLING. dat ze aan hunne nakomelingen toebetrouwden. dat deze het zouden bewaren.

Verleden jaar nam de Heer H. Kasteelen waren er in deze streken . om terstond te plaatsen. dan een Hollandsch woord is. Er werd besloten. die reeds het licht zagen over dit onderwerp. bezitters en c. Hetgeen hij uit zijne aanteekeningen bijeenbracht kwam de redactie evenwel te onvolledig voor. Ik heb getracht in een beknopt bestek van elk huis. In overleg met den Heer van Steeden werden de buitenplaatsen niet opgenomen. Th. het initiatief tot het opstellen van deze lijst. heb ik dit toch gekozen. ligging. Misschien komen die een ander maal aan de beurt. als eene grootere bouwmanswoning aan te duiden. merkwaardige bewoners en jaar of tijd van sloopen of verval aan te geven. bestuurslid onzer vereeniging. q.Lijst der kasteelen en ridderhofsteden van Leiden en Rijnland. en ten slotte verwezen naar uitvoeriger artikels. daar hofstede in deze streken zoowel gebruikt werd om eene woning van riddermatige heeren. Ofschoon ridderhofstede meer een Utrechtsch. van Steeden. stichting. dat ondergeteekende met genoemden heer zoude trachten de noodige veranderingen en aanvullingen daarin aan te brengen.

52 niet veel ; de niet of slechts matig versterkte ridderhofsteden vormen de meerderheid, al verrezen deze vaak op de plaats en fundamenten van een vroeger kasteel. Over de middeleeuwsche kasteelen in onze omgeving is weinig bekend, behoorlijke afbeeldingen bestaan er bijna niet van. Waarschijnlijk hebben zij in het algemeen hetzelfde type vertoond, dat nog te herkennen valt uit de bouwvallen van Nieuw Teylingen, nl. den zwaren toren en de ringmuur om den hof met de bijgebouwen. Zoowel op Dever’s als op Oud-Alkemade’s grondgebied zijn overblijfselen van dergelijken torenbouw gevonden. Tot het verdwijnen van deze oude burchten hebben meer dan in andere deeien van ons land, vele oorzaken samengewerkt. Allereerst de vernietigende krijg van Jan van Beyeren, den elect van Luik, tegen Leiden in 1420 gevoerd, vervolgens het beleg door Reinier van Broechuysen c. s. in 1480 en ten slotte het langdurig beleg van 1574, waarbij natuurlijk de geheele omgeving der ingesloten veste, het hard te verantwoorden had. Doch ook toen de rust wederkeerde, heeft men hier in Rijnland niet gespaard, wat de oorlog nog gelaten had aan kasteelen of ruïnen. Geleidelijk toch zijn zij voor het grootste deel in handen gekomen van rijkgeworden regentenkooplieden, die naar de smaak van hun tijd, de oude huizen hunner heerlijkheden, deden herrijzen. In enkele gevallen heeft de veranderde modestijl zelfs een tweede of derde herbouw veroorzaakt. Ten slotte hebben het verval der Republiek en de moeilijke jaren van 1795 e. v. tot zelfs lang ná 1 8 1 5 h e t sloopen en productiever maken van de bijgelegen gronden bijzonder in de hand gewerkt. Er is nog zeker veel aan te vullen op de korte

53 mededeelingen over menig oud-adellijk huis, hieronder vermeld. Moge ook menig lezer zich daartoe geroepen voelen ; de vrucht van zijn arbeid zal zeker welkom zijn voor een volgend Jaarboekje. Leiden. BIJLEVELD.

AbtspoeLVoormalige ridderhofstede onder Oegstgeest tegenover het Warmonderhek. Oorspronkelijk lusthuis van de abten van Egmond. In 1424 door den abt Wouter van Mathenesse gesticht. In 1569 woonde er Nicolaas van Nieuwland, ~sre bisschop van Haarlem, na zijn bedanken voor die waardigheid. Verwoest tijdens het beleg van 1574 en de grond door de Staten van Holland genaast; door hen in 1591 verkocht aan Foy van Brouchoven, dijkgraaf van Rijnland, die het herbouwde, uit dit geslacht in 1643 bij koop aan de familie Paets, vererfd in 1762 op de Van Leyden’s en in 1863 na doode van Vrouwe van Leyden Gael geboren van der Hoop geslecht. Thans bollenland. Adegeest. Voormalige ridderhofstede onder Voorschoten, in het weiland over het tolhuisje. Eertijds leenroerig aan den huize van Wassenaer. Bezit o.a. van het geslacht van Bosch. In de tijden van het beleg verwoest. Later herrezen als buitenplaats en omringd door een groot park, dat zich uitstrekte vanaf ter Lips aan het Wijngaerdenlaantje tot het tegenwoordig Beresteyn. In de 18de eeuw bewoond door de geslachten Meerman de Malnoë, later door de van Hoorn’s, omstreeks 1860 geslecht, een deel van het landhuis gespaard voor woning bij de boerderij. Torenveld onder Oegstgeest was een leen

van Adegeest. Het klokketorentje is overgebracht op het dak van huize ,,ter Wadding” aan de Vink.

Alkemade (Oud-). Voormalig kasteel onder Warmond bij de grenzen van Sassenheim in het Oosteinde. Vermoedelijk stamhuis van het geslacht van Alkemade en reeds vóór 1400 verwoest in de binnenlandsche twisten. In 1751 werden de grondvesten eener ronde burchttoren gevonden. In 1619 als ridderhofstede herbouwd door Johan van Alkemade gesproten uit jongere, verarmde tak der familie. Midden der ISde eeuw overgegaan door huwelijk in de familie Cousebant, door hen in 181 I verkocht aan den Heer/?. W. Wyborgh,Tgesloopt in I 824 ; de kleine torens van den voorhof echter eerst in het einde dier eeuw en tevens het houtgewas gerooid. Thans bollenland. De naam wordt nog door de Cousebants in België gevoerd. Berendrecht. Voormalige ridderhofstede onder Leiderdorp bij de splitsing der Rijnarmen. Leenroerig aan de abdij van Rijnsburg. Bezit van het geslacht van Berendrecht en tegen. I 500 door huwelijk overgegaan aan het geslacht van der Meer uit Delft. In het beleg verwoest en de leenplicht overgebracht op een nieuw huis B. onder Aarlanderveen, in 1646. Het oude huis later boerderij. Berendrecht. Voormalige ridderhofstede onder Aarlanderveen aan de overzijde en niet ver van Gouwsluis. In de eerste helft der r7de eeuw door de van der Meer’s van Berendrecht (onder Leiderdorp) gebouwd en 1646 bij overboeking leenroerig geworden aan de abdij van Rijnsburg. In 1692 vererfd op de van Ypelaer’s, door hen in 1753

55 verkocht aan Melchior Muller en in 1767 aan de gebroeders Vergunst met eene aanliggende buitenplaats. Gesloopt 1768. Thans boerderij. Uitvoerig artikel in Jaarboekje 1913. Berendrecht. Ook genaamd (en beter) ter Cijs. Voormalige ridderhofstede onder Zoeterwoude aan de Z.O. Zijde der Vliet tegenover Cronesteijn en Lammen. Reeds in I 4 I 7 in bezit der van Bakenesse’s en door de vrouwelijke lijn in 1574 op de van Berendrecht’s overgegaan. in het beleg van 1574 verwoest en kort ná 1580 herbouwd. Wordt midden 17de eeuw verkocht successievelijk aan de geslachten de Witt en Ouseel. In I 763 is Alexander le Breton van Doeswerff eigenaar ; in I 8 I 5 geheel gesloopt. Thans boerderij. Boschuysen. Voormalige ridderhofstede ten W. van de Boschuyser Wetering en midden tusschen den Haagweg en de Leidsche Vliet. Stamhuis der van Boschuysens ; in de tweede helft der I 6de eeuw uitgestorven in het geslacht van Lanscroon. Het huis verwoest in het beleg van I 5 74 en later totaal afgebroken. In de r8de eeuw was daar ter plaatse een eenvoudig landhuis van het geslacht van der Maersche, verder door koop aan de familie van Prof. S. J. Brugmans overgegaan, doch in het midden der rgde eeuw met de plantage’s geheel tot weiland geëffend. Bouohorst. Voormalig kasteel onder Noordwijkerhout, sinds einde egde eeuw in het bezit der heeren van Noortich, die den naam hebben overgenomen. Eene erfdochter bracht het in het geslacht van Woerden van Vliet, vervolgens in 1578 door huwelijk overgegaan aan de van Bronckhorst’s, in 1645 aan de Bourgogne’s graven van Wacqué en

56 aan de prinsen van Rubempré. Door verblijf der eigenaars in België deerlijk vervallen en ten slotte in 1743 gesloopt. Oudtijds was er eene kruiskerk in de nabijheid, waarvan vermeld wordt, dat zij door zandverstuiving bedolven is. De top van een pilaar kwam einde r8de eeuw te voorschijn. Op 40 stadiën (afstand van het H. Graf tot Jerusalem) daarvan, stond de kapel van Langeveld, die circa 1830 geheel vervallen is. Bij de afbraak van het kasteel ontdekte men eene kelder, waarin 60 degens met zilveren gevest, die thans gedeeltelijk, evenals vele archivalia, berusten bij het hoofd van het geslacht de Mérode te Brussel.

Bouchorstenburg. Ook wel Bockenburg genaamd. Voormalige ridderhofstede onder Voorhout tusschen het dorp en de Noordwijkerhoek, Een rond boschje wijst de plaats nog aan. Achtereenvolgens bezit van de van der Bouchorst’s, Broeckhuysen’s, Uytterwaarden’s (1644) en tegen het einde der I@e eeuw van het Leidsche regeeringsgeslacht Goes van Absmade. Omtrent 1740 reeds ruïne, waarvan slechts ronde muur aanwezig; vóór 1840 ook dit geheel verdwenen en tot weide met eenig struikgewas geworden. Coebel. Voormalige ridderhofstede aan de 0. Zijde van de Vliet (bij de Vink) waar deze in den Rijn uitmondt. In het bezit van de Coebel’s alias van der Loo in de 16de eeuw; 29 Aug. 1573 verbrand en verwoest. Daarna de gronden tot teelland gemaakt. Men zegt, dat de Hervormden daar vergaderden na verstoring hunner eerste bijeenkomst bij de herberg de Voskuil (bij de Pen) onder Oegstgeest.

Zijde van de Vliet bij Lammen.die Brouck” ook . E. dat wie er woonde. In 1622 werden op 400 M. van Alderwerelt. Voormalig kasteel onder Zoeterwoude aan de 0.. doch in 16 13 verkocht aan Gillis van Panhuys . de’vries. genaast door de grafelijkheid en t 1400 gegeven aan ridder Floris van Alkemade met privilege (7 Mei 1404). . thans vererfd op Mr. van de Lek en Breda.. Dever. Oudtijds genaamd . Nog steeds in het bezit der familie Heereman. later aan de van Schagen’s en van Mathenesse’s en in de 17de eeuw door erfenis overgegaan op de de Wael’s van Vronesteyn en de Heereman’s van Zuydwijk die het sedert ruim eene eeuw niet meer bewoonden en het in de r8de eeuw vergroote en gemoderniseerde huis stelselmatig lieten vervallen. na verwoesting in het beleg van 1574. afstand van het toenmalig huis in de richting van het Haarlemmermeer de fundamenten ontdekt van een zwaren toren. toen woonde er de Leidsche schepen Willem Smeder . Biussé. zijn poorterschap van Leiden niet zou verbeuren. Einde 18de eeuw vervallen en afgebroken. Voormalig kasteel onder Lisse. van de Heeren van Polanen. In I 5 I I vererfd op de Oem’s van Wijngaerden en ondanks protest van Leiden. Op de plaats een zomerhuis gesticht door A. in het midden van de 14de. oud-dijkgraaf van Rijnland. kort na 1580 door hen hersteld. in de 18de eeuw vererfd op Maarten van Hoeckelom die het in 1757 verkoopt aan R. Ook wel genaamd : huis te Lis. zoodat thans nog alleen een deel van het oudere gebouw als ruïne overblijft. ambachtsheeren van Lisse. In de 13de eeuw bezit van Wouter van Haerlem en zijne nakomelingen . Bezit van het huis van Dever in de middeleeuwen.Wouterswerf” (naar Wouter van Oud-Haerlem).57 Cronesteyn.

steeds door vrouwelijke lijn op de geslachten Torck. Pieter van der Does. spoedig daarop gesloopt. Einde 17de eeuw vervallen en in I 7 I 3 zeer bouwvallig . admiraal. mits hij zich van daaruit niet tegen de stad zoude keeren. Stamhuis van het Rijnlandsch geslacht van der Does. Vererfde door zijne dochter.58 Does (ter). Zijde van de Does in Leiderdorp niet ver van de samenkomst met den Rijn. Voormalig kasteel aan de Z. Het huis in 1727 geheel verbouwd en in tegenwoordige staat gebracht door Arent van Wassenaer. Leenroerig aan den huize van Wassenaer en in het bezit van eene jongere tak (vanaf het eerste verschijnen in het begin der 13de eeuw) die ook den naam voerde. In 1420 aan Jan van Beyeren overgegeven en van uit Leiden geplunderd en verwoest. In het midden der Igde eeuw door Foy van der Does verkocht aan Aernt bastaard van IJsselsteyn. Leenroerig aan het huis van Brederode.O. komt in het begin der r6de eeuw aan de Oem’s van Wijngaerden. Duvenvoirde. in 1546 aan Chr. vervolgens verkocht in I 541 aan Gerrrt Cornelisz. von Hauwitz en I 5 59 aan Henrick Pouwelsz. Deze heeren waren reeds in het midden dier eeuw. Door Maximiliaan aan Leyden geschonken. Oud kasteel onder Voorschoten. schout van Leiden. baljuw en dijkgraaf van Rijnland. Boelens ten slotte door zijne kleinkinderen in 1591 aan Jr. te Amsterdam. van Neukirchen genaamd van . doch in 1492 aan Aernt teruggegeven. Door diens dochter vererfd op de van Mathenesse’s. tot aan het eind der 16de eeuw de naam van Wassenaer weder werd aangenomen. heeren van Voorschoten en Veur.

na diens dood door Dr. van der Rijt’s en ten slotte op de van Gronsfeld Diepenbroick’s. op twee torens na. Ridderhofstede onder Wassenaar. Uitvoerig artikel in Jaarboekje Igog. In deze eeuw verkaveld en verkocht. Radermacher (1764)~ Jacob Mossel (1765). Geluk. nadien door de van Schouwen’s weer bewoonbaar gemaakt en omtrent 1645 in tegenwoordige staat herbouwd. Stamhuis der familie van Haesbroeck. In de Igde eeuw gekocht door Prins Frederik. verwoest . Verkocht in 1786 aan S. In 1439 verkocht aan Dirc van Swieten en door erfopvolging overgegaan op de van Berckel’s. baron Schimmelpenninck van der Oye. wiens nakomelingen het tot 1896 behielden. van Schouwen’s. van Berchem’s. Endegeest. Radermacher. C. Voormalig kasteel onder Oegstgeest. Hasebroek. vererfd op de Suysken’s. Isaac van Schinne (1 800). in 1670 vererfd op Unico Ripperda en kort daarop aan diens neef Bernard Amelis van Coeverden. van Wassenaer (1460) van der Bouchorst (1478). C. door dien aan J. die zich van Endegeest noemde. In het beleg van I 574. Gevers.59 Nyvenheim en Steengracht op den tegenwoordigen eigenaar W. later in bezit van de geslachten van Bakenesse. Reeds begin 14de eeuw in bezit van eene tak der van Alkemade’s. door hem in 1679 verkocht aan Henric van der Niepoort. Het heerenhuis met park is thans bezit der familie Heldring. vervolgens verkocht in 1748 aan Jan de Back. _ . die het tot einde der ISde eeuw bewoonden. in 1800 aan D. Toen aangekocht door de stad Leiden en sindsdien krankzinnigengesticht. M.

Het laantje van het dorp naar het station der H. de Koningin. door zijne erven in 1837 verkocht aan Prins Frederik en in deze eeuw aan H. In de 16de en 17de eeuw van de Oem’s van Wijngaerden waarnaar het veelal genoemd werd. in 1752 aan J. In de middeleeuwen bezit der van Hoogstraten’s. Sluysken. Voormalige ridderhofstede in de Steect onder Alphen.60 Horst (ter). het was de oude oprit. tusschen het dorp en Zuidwijk. Voormalig kasteel binnen Leiden begrensd door Gerecht. Voormalige ridderhofstede onder Voorschoten. Leeuwen. de Blocq van Kuffeler. Meermalen verbouwd. Ups (ter) of Wijngaerden. IJ. Volgens overlevering grafelijke . J. In 1615 door den prins de Ligne. heet nog Wijngaerdenlaantje. S. In 1619 afgebrand en niet meer herbouwd. in 1766 aan Iman Cau . Stamhuis van het geslacht van Leeuwen. door huwelijk aan de van Leyden’s overgegaan (begin 16de eeuw) die zich er langen tijd naar genoemd hebben. Pieterskerkhof en -gracht en Lochorststraatje. Vervolgens verkocht in 1700 aan Fr. burggraaf van Leiden verkocht aan P. Ridderhofstede onder Voorschoten tegen de grenzen van Wassenaar.M. Oud goed der Heeren van Wassenaer. waartoe een groot gedeelte der gronden behooren. Lochorst. het huis lag van het dorp komende even rechts van dit laantje aan de Voorwetering. waaraan eene bastaardtak zijn naam ontleende. Tegen 1700 vervallen en in 1743 geheel gesloopt en de plantages gerooid. v. Ruytenburg heer van Vlaardingen en vererfd op de Pauw’s. M. . totdat onder Prins Frederik een eenvoudig jachtslot op dezelfde plaats verrees.

. Stamhuis van het geslacht van der Mye. Leen van den huize van Wassenaer waaraan zwanendrift verbonden was.61 residentie en geboortehuis van de graven Willem 11 en Floris V. In tegenwoordige staat gebracht omstreeks 1770 door Dr. vormende het gesticht . Thans bewoond door A. na dien veelal woonplaats zijner opvolgers. arts te Leiden. welks hoofdtak tot in de 17de eeuw het huis bezat. van Rhijn. In de r7de eeuw. wiens kinderen het tot 1835 behielden. Voormalige ridderhofstede onder Leiderdorp tusschen Berendrecht e n h e t d o r p . Lucht (ter). De grond tegen 1640 verkocht aan de gebroeders Pieter en Jacob de la Court die op het uiteinde daarvan aan den Hoogen Rijndijk twee huizen zetten. arts. doch reeds in het begin der 15 de eeuw in bezit der van Swieten’s ’ . In het begin der 15de eeuw reeds overgegaan aan het uit het Utrechtsche afkomstige geslacht van Lochorst. Geheel verwoest in de Spaansche troebelen. Mye (ter). Na het uitsterven der burggraven uit het huis van Wassenaer in het bezit van tal van Leidsche geslachten. C. Bijleveld.1548). Meerburg. Voormalige ridderhofstede onder Zoeterwoude. Ridder Gerrit van Lochorst (-/. Voormalig kasteel en woonhuis der Burggraven binnen Leiden op de hoek van de vereeniging van Ouden en Nieuwen Rijn aan de Donkersteeg en door onderaardsche gangen met de Burcht verbonden.de Goede Herder”. schout van Leiden woonde er. waarvan een nog bestaat als gedeelte van het gebouwencomplex. verkaveld en opnieuw bebouwd. Stamhuis en tot omstreeks I 500 bezit van het geslacht van Meerburg.

Sedert geheel verwoest en in het begin der I7de eeuw met de fundamenten uitgeroeid. Romeinsche mijlpaal. Vóór het einde dier eeuw gesloopt.Noordwijk. Persijn. In de ISde eeuw gemoderniseerd en bewoond door het Leidsch regeeringsgeslacht van Lanschot. Gesloopt in 1680. Bezit van den huize van Wassenaer. graaf van Limburg Stirum . In de r8de eeuw was er nog een te Monster gevonden. in het einde der I6de overgegaan door huwelijk in de uit Gelderland afkomstige van Scherpenzeel’s en omstreeks 1650 verkocht aan Steven van der Does. heer van Noordwijk. Offem. In de 15de eeuw in het bezit der familie Pijnssen uit Delft. In 1685 Jan Holland gezegd Fonteyn. Volgens overlevering gesticht in het begin der r6de eeuw. Ridderhofstede onder Noordwijk-binnen. in 1420 bij het beleg geheel verwoest en in 1428 door burggraaf Hendrik verkocht aan ridder Boudewijn van Swieten. Paddenpoel. Lag achter het vroegere tolhuis aan den Rijnsburgerweg. Voormalige ridderhofstede onder Wassenaar bij de scheiding van Rijnland en Delfland. Uitvoerig artikel in Jaarboekje x905.62 en later (16de eeuw) der van Boschhuysen’s. Eigenaars tot in de I pdeeeuwde Delftschevan Persijn’s. Sinds dien in dit geslacht gebleven en vererfd sedert I 8 I I op de van Limburg Stirum’s. . Thans eigendom van L. In het begin der 17d” eeuw woonden er de van Hoogstraten’s. Later buitengoed vereenigd met Langenhorst. van Montfoort. die er het klooster Mariënpoel stichtte dat tot het beleg van 1574 bestond. In 1552 verkocht aan Dirc Jacobsz. Voormalige ridderhofstede onder Oegstgeest aan de Stokdammer wetering. wat er aan grensde.

doch weder in 1420 verwoest door Jan van Beyeren. Oudtijds huis te Horne genaamd. die van Hoogmade daaraan verbonden. die het (1654) overdroeg aan Jonker Jacob van Randerode van der Aa.. Begin 17 14 gekocht door Alida van Schellingwou vrouw van J. Uitvoerig artikel in Jaarboekje 1907. Voormalig kasteel even Oostwaarts van het dorp Koudekerk. en in het beleg van 1574 deerlijk gehavend . Slechts weinige steenen van een der poorttorentjes wijzen de plaats aan. wier kinderen het in 1720 verkochten. in 161 I op Joan Hacfort. Vermoedelijk in 1420 verwoest tegelijk met Groot Poelgeest en omstreeks 1435 herbouwd in den Hoogen Waard. oorspronkelijk in den Lagen Waard gesticht door een jongeren zoon van het huis Groot Poelgeest. Nog tweemalen verwisseld van eigenaar en in 1743 . opgebouwd. in 1606 geheelvernieuwd en gedeeltelijk in renaissancestijl opgetrokken. Poelgeest (Klein). Sedert begin der r3de eeuw in het bezit van het geslacht van Poelgeest. Voormalige ridderhofstede onder Koudekerk. Ripperda. In 1614 verkocht aan Henrick Sir Janssen uit Leiden en door hem hersteld. Sedert 1717 geleidelijk vervallen en gesloopt. 63 Poelgeest (Groot). nogmaals in 1488. Vanaf 133 I was de heerlijkheid Koudekerk en reeds voordien. doch 1637 door zijn zoon verkocht aan Daniel Schonck uit Utrecht. W. omtrent het midden der r4de eeuw. doch sedert f 1450 niet of slechts zelden door de eigenaars bewoond. In I 507 op de van Hoogwoude’s vererfd. In 1692 wegens schuld verkocht. Verbrand in het begin der r5de eeuw tengevolge van eene kruitontploffing. verder in 1687 aan Sara Tromp weduwe van Kinschot.

Kort voor dien werd het huis van binnen gemoderniseerd. Uitvoerige artikels in Jaarboekjes 1907 e n 1912. die het geheel restaureerde en vergrootte. kapitein Johann von Rautter heer van Arensteyn. van der Myle’s en van Boetzelaer’s van Asperen. Arensteyn en Boerhaave. bephorst. Stamhuis van het geslacht van Raephorst en daarin verbleven tot het uitsterven in het midden der 17de eeuw . sinds 1854 bezit der familie Willink. Na 1770 vervallen en in 1832 afgebroken. Voormalig kasteel onder Wassenaar. en het aan de stad Leiden vermaakte. C. . in 1668 het tegenwoordige landhuis bouwde op de oude fundamenten. ‘Vervolgens verkocht aan de families Dierquens. Reeds in het begin der 14de eeuw in het bezit der van Alkemade’s.64 verkocht aan Mr. de ruïne in 1614 verkocht aan Cornelis van Lochorst en in 1644 door diens zoon aan Constantin Sohier de Vermandois. door zijne nakomelingschap tot 1835 behouden. In de Igde eeuw herhaaldelijk verkocht. In het begin der 16de eeuw vererfd op de van de Coulster’s. M. Ook genaamd Alkemade. Uitvoerige artikels in Jaarboekjes 1904 en 1907. daarna vererfd op de van Mathenesse’s. In 1724 door Constantin’s kleindochter verkocht aan Prof. In het beleg van 1574 bijna geheel (op twee torens na) verwoest. Voormalig kasteel aan de Mare onder Oegstgeest. Boerhaave die vooral het plantsoen verfraaide . later op de van Culemborg’s en de Hamal’s. In I 7og en 17 I I verloot en sinds I 7 I 2 in bezit van lady Cadogan geb. wiens schoonzoon. Louis Trip de Marez. van Wassenaer. Poelgeest (Oud). Munter. Stamhuis van het geslacht van Poelgeest.

de Koningin. waar vele oudheden gevonden zijn. Stamhuis van het geslacht van Roodenburg. de Roode en de Jong. 1885. en toen door de van Santhorst’s. Ned. den Hertoch. Vererfd op de van Bentheims en tegen 1400 op de van Arckels van Leyenburg en door hen verkocht aan de Sturlinks en later aan de families de Waal en (1 534) Stalpert van der Wiele . dat daarbij voor het eerst hier te lande buskruit is gebruikt. vererfd op de van 5 . M. Het huis na 1650 herhaaldelijk verbouwd en tot landhuis geworden. Thans eigendom van H. waarvan een jongere tak den naam aannam. in de nabijheid van eene Romeinsche nederzetting. van Zijn. verkocht aan Albert Gerritsz. No. Vermoedelijk in het midden der egde eeuw gesticht. In 1350 twee maanden lang tevergeefs belegerd door graaf Willem V. de Jon g van Rodenburg te Tricht. Voormalige ridderhofstede onder Zoeterwoude. Men zegt. P. Zie: Navorscher 1876. Fam. wiens erven het overdroegen aan Prins Frederik. later op de van Swieten’s. de Raephorsten en de van der Doesen op de van Boschuysen’s vererfd in 1450. Twent. 10. Zie uitvoerig artikel Alg. De grond evenwel steeds in de nakomelingschap behouden door de families Corsteman. in de Igde eeuw gesloopt. A. Thans eigendom van C. dat reeds vóór 1400 was uitgestorven. Het huis totaal verwoest tijdens het beleg van 1574.bl. A. Voormalig kasteel onder Voorschoten. Roodenburg.65 Suermont en de Bas en ten slotte 1783 aan Mr. Rosenburg. Vanouds bezit van den huize van Wassenaer. In I 528 door Jacob Cornelisz. doch weder vóór 1730 gesloopt. later eenvoudiger herbouwd.

Het huis afgebroken. Gebhard Truchsess.O. Maestertius. Voormalige ridderhofstede aan den Hoogen Rijndijk onder Zoeterwoude over de Doesbrug. . Thans boerderij. die met het oude terrein aan het huis Duvenvoirde hoort. doch reeds in het begin der 15de eeuw in het bezit der Heeren van Swieten en door de vrouwelijke lijn vererfd op de van Coulster van Alkemade’s. Prof. thans wonen nog leden van laatstgenoemd geslacht in een eenvoudig buitenverblijf aan den straatweg bij het vroegere hek. Voormalige ridderhofstede onder Voorschoten ten Z. In 1795 waren de tuinen en eene koepel nog in wezen. en J. die het weder als fraai landhuis verbouwde. van het dorp tusschen den Veurschen weg en de Vliet. Ook genaamd Middelgeest. door zijne erven 1728 verkocht en vóór 1746 afgebroken. Hier verbleef in 1577 de gewezen bisschop van Keulen. Bezit der geslachten van Leeuwen en later van der Nát tot in de r7de eeuw. dat thans nog in België voortleeft. de Wit. Gedeeltelijk verwoest in het beleg van 1574 en herbouwd 1587. de Mérode’s van Zoeterwoude en op de van Valckenaer’s van Dukenburg (1686). Later buitenplaats van de Leidsche regeeringsgeslachten Ruysch en Cunaeus. van Wassenaer.66 Ylem’s uit Delft en door Adriaen van Ylem in 1617 met luister herbouwd . Stamhuis van het geslacht van Rijnegom. Kort na 1700 gesloopt. Rijnegom. In de Igde eeuw van de familie Pompe van Meerdervoort. Roukoop. G. sinds 1634 successievelijk verkocht aan P. Thans staat op de plek eene kleine arbeiderswoning.

Voormalige ridderhofstede aan den Hoogen Rijndijk onder Hazerswoude. Burman. in den tuin van het tegenwoordig gymnasium St. In 1420 verwoest. later weder in r6gI aan W. Fabricius en in 1743 aan Prof. later in bezit der Heeren van Oudshoorn en Aarlanderveen. met laan en plantsoen strekkende tot aan den Heerweg tusschen het huis den Deyl en Zuydwijck. Santhorst. Was eertijds eene afzonderlijke heerlijkheid en behoorde tot de goederen van den huize van Wassenaer tot het in 1654 door den prins de Ligne met de beide Katwijken werd verkocht aan Willem van Lyere. Kort te voren was het verkocht aan de van Naaldwijck’s en daaruit vererfd op de van Montfoort’s en de la Marck’s. den naam aannam en in 1460 uitstierf. die f 1225 dit huis stichtte. dat thans in het gebouwencomplex van genoemd gymnasium is opgenomen. omtrent 1700 vervallen en sindsdien boerderij. Willebrord.67 Rijnenburg. door hen verkocht in 1673 aan Schas. uit de geslachten van Heemstede en van Mandersloo (r6de en r7de eeuw) vervolgens aan de familie Pauw . Voormalige ridderhofstede in Wassenaar tusschen de grens van Voorschoten en de Schenk. ‘ t Sand. Bezit van eene jongere tak van de van Wassenaer’s. Voormalig kasteel en geliefde verblijfplaats van de burggraven van Leyden in de middeleeuwen. Pascal Paoli vertoefde er tijdens . In I 506 verkocht aan Gijsbert van Lodesteijn en verstorven aan de Paetsen. Stamhuis der familie van Rinenburg. Het huis was toen reeds sedert 1420 eene ruïne en de nieuwe heer bouwde niet ver daarvan het Hof van Catwijck. gelegen aan den weg tusschen het Rijnkanaal en de hoek van het dorp Katwijk-binnen.

die in de 16de eeuw uitstierf. In 1819 is het huis gesloopt. (ex-matre van Boschuysen) overgedragen aan Floris Paets (1434) d i e z i c h m e t z i j n e n a k o m e l i n g e n Paets van Sonnevelt. of ook wel van Sonnevelt alleen noemde. Stamhuis der familie van Sonnevelt. Stamhuis der Rijnlandsche familie Stoop. Omstreeks 1400 door erfenis gekomen uit de van Swieten’s aan Willem van Montfoort doch in 1424 teruggekocht door Boudijn van Swieten. die nog bestaat. Voormalig kasteel onder Zoeterwoude aan de Weypoortswetering. thesaurier van Holland. In 1754 verkocht aan de familie Boers en in het einde der ISde eeuw in eene ruime boerderij. verwoest tijdens het beleg van 1574. Door zijne nakomelingen in 1602 verkocht aan Hugo van Myerop van Calslagen en daarna in 1632 aan Gerard Bicker uit Amsterdam. Stoopenburg. Door zijn zoon Pieter Yorgelsz. C. (Georg Erwinssohn) klerk van Hertog Albrecht uit Beijeren. Vecht). In 1716 geheel . Sonnevelt. In de Igde eeuw met de goederen van Duvenvoirde vereenigd. gelegen aan den Hoogen Rijndijk onder Hazerswoude. Swieten. le Vasseur de Cognée marquis de Thouars. veranderd. doch vóór 1800 geheel vervallen en tot boerderij ingericht. Voormalige ridderhofstede onder ’ Valkenburg aan de Caswetering.68 zijn bezoek aan de Ver. Nederlanden. In r 391 gekomen aan Yorgel Aertwijnsz. In 1626 vererfd op Cornelis van Cuyk van Myerop en in I 749 op G. Stamhuis van het geslacht van Swieten en van oudsher leenroerig aan den Huize van Zuylen (a/d. later opgebouwd als buitenplaats. Voormalige ridderhofstede.

op de plaats der tegenwoordige jachthaven. daarna aan Jhr.69 verbouwd als landhuis in de stijl dier tijden. W. ook die der fundamenten. Zie P. Bronkhuizen van Lede en Oudeweerd te Leiden. 1436 . van 0. vervolgens (1777) aan J. Teylingen (Oud). tusschen Lede en Heerweg dicht bij het station. Lampsins. Voormalig kasteel onder Warmond. Voormalig kasteel in Voorhout bij de grens van Sassenheim. Danser Nijman en eene andere tak der familie van Swieten. A. gravin Jacoba stierf aldaar g Oct. Ook genaamd Lochorst. In 1755 verkocht aan J. doch met behoud van fundamenten en torens. In 1802 verkocht aan Jac. kort daarop aan Vrouwe A. doch kort daarop door de grafelijkheid genaast. van het tegenwoordig Groot Seminarie aldaar. doch schijnt reeds in de x4de eeuw verdwenen te . Karel 11 van Engeland was er in 1665. Het jachthuis is omstreeks 1800 a f g e b r o k e n e n s t o n d b u i t e n d e t h a n s n o g bestaande oude overblijfselen. Twent echtgen. C. De bekende vlootvoogd Willem van Bloys van Treslong stierf hier in 1594. Vermoedelijk in het einde der 13de eeuw door een lid der familie van Teylingen gebouwd. Teylingen (Nieuw). Daarna heeft het vele eeuwen als houtvesterij van Holland gediend . baron van Tobago. gebruikt voor het bestraten van den weg van den Haag naar Utrecht. Merula’s werk over de Wildernissen en Jaarboekje 1905. wiens erven het in 1889 overdroegen aan het Rijk. graaf van Bylandt. stamhuis van dit oude Hollandsche geslacht heeft gestaan ten 2. van Teylingen van Kamerik. ten slotte gesloopt in 1805 en de steenen. [Een ouder kasteel. die op het nabqgelegen Bergendael woonden.

Zie artikels in Jaarboekjes 1911 e n 1912. is door erfenis op de geslachten van Poelgeest. die er in het einde der I7de eeuw een statiger huis gezet heeft. In het einde der 18de eeuw bezit van de van der Meer’s van Hogeveen uit Leiden en in 1806 verkocht aan Barend van Lochorst uit Rotterdam. en in 1567 door Jac.I 630) van Mathenesse en van Wassenaer-Warmond overgegaan en is in 1663 gekocht door den staatsman Hieronymus van Beverningk. Over de oude geschiedenis is weinig bekend. dat na zijn vertrek in 1822 telkens in andere handen overging en in het einde dier eeuw verbouwd werd tot boerderij. Na zijn dood van verschillende Rotterdamsche families en omstreeks 1800 zeer vervallen . het was in het midden der 16de eeuw meer een boeren. Voormalige ridderhofstede in het Oosteinde der gemeente Koudekerk bij het scheiden van den Lagen Rijndijk e n d e n L a g e n W a a r d s c h e n w e g . Torenveld. Coppier verkocht aan Aernt van Dorp. die er een nieuw huis met toren zette.dan heerenhofstede. een laag huis met sterken grooten toren. uit Teylingen gesproten. Vermoedelijk stamhuis van het geslacht van Toll. Was een leen van Adegeest onder Voorschoten . door spitsdak gedekt. . waar de achterweg links afbuigt bij Bijdorp (vroeger d’olifant).zijn]. ten slotte in 1824 afgebroken. Voormalige ridderhofstede onder Oegstgeest aan de Westzijde van den Heerweg aan de Pastoorswetering. Was een leen en in bezit van het huis van Naaldwijc. even voorbij de plaats. dat 178 I werd gesloopt. van Lochorst (1 507. Toll. De oudste geschiedenis is onbekend . door erfenis overgegaan op de familie de la Torre.

Afgebroken vóór diens dood (173 5) verkaveld en verkocht aan verschillende personen en thans boerderij. dat in het einde der 16de eeuw uitstierf. Stamhuis van het geslacht van Warmond .I 597 herbouwd. van Leyden van Westbarendrecht. dat reeds in de 15de eeuw uitstierf. pruikmaker te Leiden en door hem in 1685 verkocht aan den kolonel d’opharel. Voormalige ridderhofstede onder Valkenburg niet ver van het dorp gelegen. Omstreeks 1600 bezeten door het geslacht de Hertoghe van Orsmael en vererfd aan de Studler’s van Zurck. vererfd aan de van . Warmend (Huis te). die het moderniseerde.71 Was midden 17de eeuw bezit van Hendrik Leembruggen. eene erfdochter bracht het vóór 1300 in het geslacht van den Woude. Stamhuis van het geslacht van Torenvliet. 1573 totaal verbrand. Stamhuis van het geslacht Uten Waerde. dat tot in het begin der 16de eeuw aldaar de hoofdzetel hield. Uit de Belgische erven der van Wassenaer’s van Warmend in 1774 verkocht aan C. In 1420 bij het beleg van Jan van Beyeren verwoest en de grondvesten uitgebroken. In het begin der 18de eeuw bewoond door het geslacht van der Pot. Torenvliet. Later ( 1 7 0 7 ) in bezit van Cornelis Wittert heer van Valkenburg. P. Van 15go. Oud kasteel in Warmond aan het Oosteinde van het dorp. Waert (ter). door erfenis gekomen aan de (van Wassenaer) van Duvenvoirde’s en 1 8 A u g . Vóór 1746 (wellicht vóór 1730) afgebroken . Voormalige ridderhofstede aan de scheiding van Ouden en Nieuwen Rijn in de Waard onder Leiderdorp. thans boerderij.

Rombout Hoogerbeets. Weer (ter). in wiens nakomelingschap het tot 1850 gebleven is. door hen weder in 1737 aan den graaf van Wassenaer heer van Zuydwijck enz.Duvenvoirde uit de tak Obdam. Voormalig kasteel onder Wassenaar. Het huis is in 1420 verwoest. doch later hersteld. in 1566verkocht aan Pieter van Bronchorst. In 1420 en 1480 verwoest doch later herbouwd. In de r8de eeuw gedeeltelijk afgebroken en vernieuwd. R. Is door den prins de Ligne in 1615 verkocht aan J a c o b v a n Wassenaer. H. Ook wel genaamd Zijlhof. Ridderhofstede onder Wassenaar aan de Westzijde van den Heerweg tegenover Zuydwijck. Zij1 (ter). F. daarop vererfd op de geslachten van Raephorst en van Cralingen en door hen in I 520 verkocht aan den Huize van Wassenaer. vererfd op de van de Werve’s en in 16gr door de douair. baron van Heeckeren van Wassenaer. thans eigendom van Dr. die reeds vóór 1400 waren uitgestorven. Sandilands verkocht aan de Fagel’s.72 Limburg Stirum’s (1844) en in Igoo o v e r g e g a a n door koop aan C. van de Werve van Giessen geb. Is sinds 1520 bijkans steeds verhuurd. Voormalige ridderhofstede aan de Zij1 onder Leiderdorp. In 1507 gekomen aan Roland le Fevre. Zuydwijck. Aldaar stierf 7 Sept 1625 de bekende pensionaris van Leiden. Stamhuis der heeren van Zuydwijck. gesticht begin r$e eeuw. Het huis vóór 1730 reeds afgebroken en sinds dien boerderij. . Krantz. Stamh u i s v a n h e t g e s l a c h t v a n Zijll. In het begin der 16de eeuw eigendom van het Haagsche geslacht Gout.

stad van boekdrukkers. Banchem onder Hoogmade. Palesteyn onder Zoetermeer. Oostrum en Stienevelt in Leiderdorp. Fam. S. ~agebUct%er 1723127 s. doch genaast door Willem Pijnssen. blad 1891. BI JLEVELD..” Haller.v. om deze onder bovengaande reeks op te nemen. de Thiennes de Warfusée en sinds 1734 buitenplaats geworden van de Versijden’s van Varick. Leiden . Er zijn verder verschillende huizen in Rijnland geweest.Er is geen stad in de gansche wereld. b. voor de derde maal herbouwd I 598 en vervolgens vererfd o p d e g e s l a c h t e n v a n Schagen. Ned. waar zóóveel menschen van den boekhandel leven. verkocht door zijn kleinzoon aan den Heer van Wassenaer van Obdam. Gansche straten staan vol boekwinkels. Berg en Dael en Verlaen onder Voorhout en ter Spekken onder Lisse. 41. Vóór 1800 g e s l o o p t .73 heer van Heemstede en Liesveld. . BLADVULLING. . die wel eens als ridderhofsteden vermeld worden. P. doch er waren voor mij geene voldoende redenen. Zie : Alg.

moet nog geschreven worden. De overlevering zegt. der vluchtelingen. die in de Iyde eeuw Leiden opnieuw maakte tot een middelpunt van textielindustrie. die in verband met de vervolgingen tegen de Fransche Protestanten en den tijd der opheffing van het Edict van Nantes (1685) zich te Leiden kwam vestigen.. . Namen. Het was niet de eerste maal. kan niet anders zijn dan een bijdrage tot die geschiedenis. dat vluchtelingen uit Frankrijk en de vroeger bij Vlaanderen. was dan de emigratie van om den geloove uitgeweken Vlamingen en Walen begonnen. naar Leiden waren gekomen.De Refugiés te Leiden. De geschiedenis der Leidsche Refugiés. Henegouwen.nieuwe draperie”. omstreeks 1580. Wat hier dienaangaande wordt medegedeeld. Luxemburg behoorende streken. dat reeds in de 13de e e u w Vlamingen uit Yperen en daaromtrent naar Leiden waren uitgeweken en er de lakennijverheid hadden gevestigd. die door Lodewijk XIV waren bemachtigd en bij Frankrijk gevoegd. In het laatst der róde eeuw. die langer dan een halve eeuw aanhield en opnieuw duizenden nijveren naar Leiden bracht. de stichters der .

dl.75 Is het wonder. Zij overlegden.. het gratis opnemen in I) Ik laat hier de verwijzingen naar de bronnen weg. . Stad (Leiden). afzetting.groote vroedschap” ter zake zou kunnen doen in hare dien dag te houden vergadering. IK . wat de . inkwartiering en mishandeling door woeste dragonderbenden de ongelukkige Protestanten tot de Roomsche Kerk dacht terug te brengen. die ten strengste plachten te letten op de handhaving der keuren op de lakennijverheid . aan het gratis verleenen van poortrecht.i..welcke wegen ende middelen die dienstigste souden sijn om de manufacturiers van de gereformeerde religie uut Vranckrijck vertreckende alhier ter stede aan te locken. vergaderden I 3 Oct. 168 I 1) de . die eertijds burgemeesters of schepenen waren geweest en thans in de stedelijke vroedschap den boventoon voerden. om te beraadslagen..” In die voor-vergadering wordt gedacht aan het ontzien van arme inkomende vluchtelingen door de baljuwen van de Lakenhal en andere hallen.Refuge” uit Frankrijk het oog gevestigd hadden op de mogelijkheid om den nieuwe nijveren in grooten getale medevoerenden stroom naar het nog bloeiende Leiden te richten ten einde den reeds eenigszins verminderenden bloei der Leidsche nijverheid door den aanvoer van nieuwe krachtige sappen te doen herleven ? Op de berichten omtrent de vreeselijke vervolgingen in Frankrijk... waar de landsregeering thans met geweld. Zij worden aangegeven in de eerlang verschijnende derde aflevering mijner Holl. d. gevangenisstraf. met plundering.consulare heeren”. dat de vroede vaderen der stad reeds bij het begin der . zij.

mits Leiden hun door een geldleening à 3l/s”/. dat eenige kooplieden en reeders in zijde geneigd waren om te komen. wier werkzaamheid niet genoemd wordt : Pierre Godefroy van . werd aan de vroedschap gemeld. hierheen te lokken.76 de gilden. Men zou daarbij gebruik maken van de diensten van den Waalschen hoogleeraar in de theologie Etienne Le Moyne en van de vijf Waalsche predikanten. die naar Frankrijk zouden schrijven. die door zijn ambt vele relaties had en veel hulp kon bieden. dat de stedelijke regeering bijzondere commissarissen moest aanstellen ten einde deze belangrijke zaak te behartigen en dat men het er vooral op moest toeleggen om de zijdefabrikanten. blijkt niet maar het poorterboek vermeldt op I I Nov. Reeds 21 Oct. wier nijverheid hier te lande nog weinig vertegenwoordigd was en in Frankrijk sedert lang aanzienlijke voordeelen had teweeggebracht. Of hierop iets gevolgd is. terwijl alle baljuwen der hallen werden aangemaand om de verwachte gasten voort te helpen. zeide weldra zijn machtigen steun toe. Men werd het er ten slotte over eens. Ook de beroemde Leidsche postmeester Nicolaas Clignett. Een paar dagen later werden de reeds uit Saumur naar Leiden gevluchte hoogleeraar Durondel en de voormalige Jatijnse schoolmeester” dier oud-Protestantsche stad De la Tonelle benevens de koperslager Dudionys als geschikte tusschenpersonen aangewezen. 1681 de gratis-toelating van drie vluchtelingen. aan vrijdom van accijnsen. te te gemoet kwam. Op denzelfden dag werden door de vroedschap reeds burgemeester Van der Maas en schepen Hogemade met den stadssecretaris Groenendijck tot leden der commissie benoemd. En inderdaad scheen het te gelukken.

waarbij ook Saumur en Luik genoemd moeten worden. Touraine en Languedoc . in 1688 11. in het geheel voor dat jaar een tiental. die in dezen tijd het poortrecht verkregen. Dit waren blijkbaar de meer vermogenden. Normandie. in 1686 10. in 1685 een zestal. vooral het Noorden van Frankrijk leverde velen. Naast hen mogen de enkele Fransche studenten en andere ontwikkelden genoemd worden. in 1687 5. een koperslager. één doctor in de medicijnen (Elie Mayou de Boisredon uit Rochefoucauld). ten minste in een vroedschapsvergadering van 28 April 1682 had men op voorstel van commissarissen . een kleermaker. Het waren vooral lakenwerkers maar ook bakkers. Aanvankelijk had men deze laatsten niet al te grif ontvangen . een enkele goudsmid. eenige lakenwerkers. in 1683 wederom g. een boekverkooper (Desbordes) enz. apothekers. tot 1692 gratis. met name Picardie en Sédan. die men niet met het poortrecht begiftigde maar toch toeliet. Zij kwamen uit allerlei plaatsen in Frankrijk. winkeliers. Josine Baudens van Abbeville. een schoolmeester. Jean Rauboldt van Chalons. uit Champagne en Portou zoowel als uit Dauphiné. En dan komen er in 1682 nog anderen : een mutsenmaker. uit Artois en Picardie. in 1684 niet meer dan 5. Maar behalve die vermogenden kwamen er te Leiden honderden armen. die zich in deze jaren aan de beroemde Leidsche universiteit lieten inschrijven.77 Rouergue. in 1689 6 en zoo voorts tot in het begin der 18de eeuw eenige per jaar tot een gezamenlijk getal van tegen de IOO. op wier overkomst men den meesten prijs stelde en die men door toekenning van het poortrecht voorgoed aan Leiden hoopte te verbinden.

63/4. aan velen worden ook werktuigen bezorgd. logies wordt hun verstrekt. door bijzondere voordeelen tot vestiging aan te moedigen. turf.. Ruim twee jaren lang. Toen werd blijkens een nog in de Bibliothèque Wallonne l) bewaard register.78 bezwaar gemaakt om eenige arme sergewerkers. die daarvoor een kleine tegemoetkoming ontvingen of hen zonder vergoeding in hunne woning opnamen . deelen van Frankrijk maar wederom in bijzonder grooten getale uit Guise. Het waren de vroedschappen Ruysch 2) en Meerman. de nederduitsche diaken Simon van der Werff en de waalsche Abraham Drolenvaux. Deze arme . Brood. kleeding.. de hoogleeraren-predikanten Trigland en Le Moyne. die zich hadden aangemeld. tot Maart 1688.met broot ende andere nootsaeckelijckheden tot onderhout des lighaems werden geassisteert”. . waarmede zij hun levensonderhoud kunnen verdienen. 1685 beginnende register noemt de namen van vluchtelingen. De groote menigte dezer onvermogenden kwam echter blijkbaar eerst in 1685 toestroomen. of leergelden verstrekt om in staat te zijn later dit te kunnen doen. in het begin van December een uit zes personen bestaande commissie door burgemeesters belast met de leiding van den aan deze armen te verleenen steun.refugiés” kwamen wederom uit allerlei. Het met I I Dec. was deze commissie werkzaam. Sédan en Chalons. dat er toen geen reden meer bestond 1) D. het schijnt. die uit door collecten en onderstand van stadswege verkregen gelden . het laatste in den regel bij particulieren. in twee deelen. 2) Later vervangen door burgemeester Van Banchem.

Het geheele getal der namen. dat de bevolking der stad in dien tijd omstreeks 70. zoodat men tot een getal van ongeveer 1800 personen komt. Habel de Vignon en Claude Justemont.. dat dit voordeel inderdaad gering is geweest. Stelt men de vraag. in 1699. is dit getal niet van overwegend belang te achten. overlijden of werkloosheid. toch zeer weinig gekomen. Stad. 111. blz. dan is het antwoord.000 personen bedroeg l). Tegenover de aanzienlijke vermeerdering van het getal der armen en onvermogenden. stond de aanwinst van een betrekkelijk gering’ aantal. Van de gehoopte vestiging der veel voordeel belovende fabricage van zware zijde is. welk voordeel Leiden uit de overkomst der Refugiés van dien tijd heeft getrokken.. . Men hoort er te Leiden niet van. waarbij een groot aantal vrouwen en kinderen der gehuwden moet worden opgeteld. in die twee jaren opgeteekend. In aanmerking genomen. bedraagt 573. hoort men van een drietal vluchtelingen: Jacques Felix.gezeten burgers” zou noemen. hoewel een dergelijke vermeerdering van het armlastige of ten minste onvermogende deel niet zonder bedenking mag heeten. Slechts een enkele maal.Bourse des Refugiés” werd ingericht tot onderlingen steun bij ziekte. die met groote kosten en onder groote 1) Vgl. I vlg. die men thans .79 tot ondersteuning op groote schaal : de stroom der vluchtelingen had toen ook opgehoudenoverweldigend te zijn. mijne Holl. waarover wij spraken en voor wie in 1716 de . en van die voor het overgroote deel handwerkslieden en ambachtslieden van betrekkelijk geringe beteekenis voor de welvaart der stad. zoo al iets.

De Leidsche nijverheid gaat juist in dezen tijd tanen en de aankomst der Refugiés heeft de daling niet kunnen verhoeden: zij hebben de gehoopte nieuwe ontwikkeling niet kunnen geven.omme geweven gevolde kousen van Spaanse wolle bereyt ende onbereyt te maecken” en die vijf jaren lang vele arme menschen den kost hebben laten verdienen. binnen zqn poorten een nieuw tehuis bereid.gelijk thans het heilige medelijden de harten heeft bewogen en de mildheid.. zoo hebben ook onze voorvaderen gedaan ten opzichte van de arme Fransche vluchtelingen van vóór twee eeuwen. hetzij onder verbasterde of vertaalde namen nog onder ons wonen. Maar niet wegens het gehoopte voordeel alleen heeft Leiden de Fransche vluchtelingen. aan hen. Gelijk in onze dagen.. de helpende ijver der ingezetenen van allen rang en stand het droeve lot van zoovelen heeft trachten te verzachten. aan bedroefde verdrukten.nihil inde sperantes”.80 gevaren eenige bijzondere ijzeren weefgetouwen uit Frankrijk hebben overgebracht . samengesmolten met de oudere vluchtelingen van Vlaamsch-Waalschen oorsprong en met de nazaten der oude bevolking. dat reeds sedert eeuwen een . nu de gruwelijke oorlog in België wederom duizenden en duizenden hierheen dreef. zonder hoop op belooning voor het goede.. In zooverre heeft hunne komst te Leiden teleurstelling gebaard. die ellende leden om des geloofs wille en zich nederzetten aan onzen . naar het beloofde land.toevluchtsoord voor ballingen” is geweest . dat zij deden aan arme ballingen. dat ook thans van pas kan blijken : . Maar dat is een uitzondering. wier nakomelingen hetzij onder den ouden. Zij hebben gehandeld overeenkomstig het bijbelwoord.

aient interrompu la libre communication des découvertes philosophiques et des recherches littéraires . comme d e l’Angleterre. Voyage en Hollande et dans Ze mìdi de PAZZemagne.En vérité. P. en zij hebben de nieuwe aankomelingen op voet van gelijkheid opgenomen in hun midden.” John Carr. 6 . et dans un esprit paisible et libéral. élèvent une barrière entre les communications intellectuelles. et si malheureusement perpétuées entr’elles.. Wetenschappelijk verkeer tijdens de Napoleontische oorlogen. 1 (Paris. depuis si long temps. R.. . . souffrir que des dispositions hostiles entre deux nations. les sociétés savantes correspondent entr’elles dans un langage d’amitié. P. J. Een bezoek aan de Bibliotheek tijdens zijn verblijf te Leiden in 1806 geeft een Engelschman de volgende overdenking in de pen: . T. c’est ajouter beaucoup aux fureurs de la guerre. 186. A l’honneur de la France. Zij hebben gegeven met milde hand en met een door naastenliefde bewogen hart.81 gastvrijen haard. 1809). Traduit de 1’Anglais par Mme Keralio-Robert.m -m BLADVULLING. tandis que leurs gouvernements respectifs sont engagés dans de vastes projets de vengeance. elles n ’ o n t jamais permis que les tristes querelles élevées. BLOK.

naar Engeland zijn overgestoken. die. Zibrarier.). m u n t e alsvooren. betaeZt zesponden. In de stadsrekeningen van 1577 fol. vond ik de twee volgende posten.Zorg voor de Vlaamsche vluchtelingen in 1577. elders eene toevlucht moesten zoeken. 2 I I vs. hier met Vl@ quytantie overgedevert. muntte Merkwaardig is het hierbij te zien. uuyt zaicke dat hzj’ deur bevel van Burgemeesteren omtrent acht of thien daegen gev a c h e e r t h e e f t omme d e VZaminghen aZhier u y t Engelandt tomende van huysingen verzien te hebben. H i e r d e vooyscreven Noch aen Math.Noch aen Yan Paz&. xx s. aZsvooren.. en 214 vs. . hoe in 1577 de Vlamingen over Engeland naar Leiden kwamen. die naar Holland uitgeweken waren. bZ+kende b@ de ordonnantie van Burgemeesteren van date den XVUcn October LXX VLIJ. . Het was in 1914 niet voor de eerste maal. C. dat Leiden een aantal Vlamingen te gast kreeg. t e r zuiden van de moeyten by hem gehadt endegea’aen omme VOOY de innecomende Vdaminghen Zogysen bestelt te hebben” (enz. 0. die bewijzen hoe ook toen eene regeling van het logies noodzakelijk was. . J. door de tijdsomstandigheden uit hun land verdreven.js van Banchem voornoemt betaelt v i e r e n twintich scheddingen. terwijl thans velen.

Waar de naam van Wassenaer sedert meer dan zeven eeuwen zoo innig verbonden is met Leiden en Rijnland. vervolgens ging 25 September den eigendom van het oude stamhuis van dit geslacht. leek het mij thans een geschikt tijdstip om beide bovengenoemde feiten eenigszins uitvoeriger te herdenken in het orgaan. de macht en het bezit van den huize van Wassenaer. dat hij geen oude foliant kan openslaan. en Duvenvoirde nog heden ten dage een van de weinige. die voor het eerst de bronnen der geschiedenis van onze streek bestudeert. dat men bij voortgezette studie van jaren. echte kasteelen van Holland is. Ten eerste stierf plotseling in den vroegen ochtend van 23 Juni het hoofd van het geslacht van Wassenaer. . van belang voor de twee namen hierboven. en even zeker zal het hem gaan. Zeker zal ieder. Jan Derck baron van Wassenaer van Rosande. onbeperkt aan eene nieuwe familie over. reeds in den aanvang daarvan getroffen worden door het feit. als schrijver dezes. of schier iedere bladzijde vertelt hem van de daden.Van Wassenaer en Duvenvoirde. aan de geschiedenis onzer omgeving gewijd. Het jaar 19 14 heeft twee gebeurtenissen gebracht.

Baroen”.84 de verbazing en bewondering steeds voelt toenemen voor de blijkbaar onuitputtelijke en onverwoestbare levenskracht van deze groote familie. Rijks verleend. dan dat er groote kans zoude bestaan. zelfs is aan twee uitgestorven takken der van Wassenaer’s de titel van graaf des H. de hooge plaats heeft weten te behouden. voor het uiterlijk hoogere titels verkregen. dat de eerste Philips van Wassenaer werkelijk een jongere zoon was van den burggraaf Halewijn van Leyden en een broeder van Jacob. blijkbaar innam. en ook boven al den vreemden. sinds wiens burggraafschap dit ambt erfelijk werd . dat tevens van zuiver Hollandschen oorsprong is. . zooals baron Schimmelpenninck van der Oye terecht opmerkte in de Geldersche volksalmanak van I 890. Er is dan ook in ons vaderland geen tweede voorbeeld aan te wijzen van zulk een geslacht. . Door gunsten van keizers en koningen hebben anderen weliswaar. nog eenmaal te bewijzen. de tijd ligt te ver achter ons en de documenten zijn te schaars. R. hun aangeboren en nooit door verval van rang en aanzien verloren titel van . doch daarboven. die sinds ruim zeven eeuwen ondanks alle verandering van leven en staatsinrichting. al pleiten vele gegevens voor die oude traditie. die zij reeds bij haar eerste verschijnen in de oude oorkonden.het geslacht van Wassenaer is oud en vermaard genoeg om niet eene afstamming uit de oudste burggraven ter opluistering zijner stamreeks te behoeven”. Ik zal nu niet de zeventiende eeuwsche schrijvers navolgen in hun wroeten naar de oudste geschiedenis van dit huis ... hier ingelijfden adel blijft hunne aloude waardigheid hunner hooge heerlijkheid in het graafschap Holland.

van Cranenburch’s en van Groenevelt’s. van den Boemgaard. rijke erfgoederen gingen daardoor in vreemde handen over. tot in het midden der x7de eeuw. toen zij alle rechten aan de stad Leyden overdroegen. en . die andere namen hadden aangenomen. verkreeg door het huwelijk van diens gelijknamigen kleinzoon met de erfburggravin van Leyden de kastelanij van die stad en zijne nakomelingen behielden die. de looden kist zien. waarin het stoffelijk overschot van de laatste burggravin uit den huize van Wassenaer in 1544 te ruste gelegd werd. Ware de hoofdtak niet uitgestorven. Merkwaardig is. In mannelijke lijn stierf deze tak in I 523 uit met den beroemden krijgsman en aanvoerder der keizerlijke troepen. burggraaf Jan 11. zooals de van Santhorst’s.. om den naam van hun stamhuis op te houden.Götz von Berlichingen”. spruitende uit den oudsten zoon (Dirk) van genoemden Heer Philips. benevens de bastaardtakken : Horst. heer van Beloeil in Henegouwen. allicht zou die zich met het hof en zoovelen der voornaamste edelen naar de Zuidelijke Nederlanden hebben verplaatst. ofschoon sedert 1420 in omvang en belang verminderd.De hoofdtak. In de reusachtige crypt der parochiekerk van Beloeil mocht ik in April jl. van den Damme en de kinderen van den bastaardzoon van den laatsten burggraaf. den Nederlandschen . en de talrijke. dat ook alle takken. die nog steeds een beschrijver wacht voor zijn merkwaardig en veelbewogen leven. Toen kwam de eer aan de van Duvenvoirde’s. Zijne oudste dochter huwde met Jacques comte de Ligne. alle reeds uitgestorven waren of binnen een eeuw na de hoofdtak mede uitstierven.

is wel de admiraal Johan (1547-1610) de allerbekendste. Steeds getrouw gebleven aan zijn R. Maartenkerk aldaar. Van de tak van Warmond. spoedig daarop onthoofd werd. ook die van Obdam en Warmond.1544) heer van Duvenvoirde. Hij bouwde zijn verwoeste huis te Warmond weder op (1 5go-. als hunne neven. in het laatst der 16de eeuw weder den ouden naam van Wassenaer aangenomen.C. de Heeren van Obdam en Warmond.camerling” van keizer Karel Ven diens gelijknamige oomzegger. Philips. is hij wel een van de duidelijkste en levende voorbeelden. Zijn zoon Johan heeft tegelijk met zijne neven. geloof.I 597) en eveneens de oude St. een der groote figuren uit de eerste jaren van den So-jarigen oorlog. Gesproten uit een jongeren zoon.a. doch . hebben zij zich gedurende drie eeuwen doen kennen als een machtig en aanzienlijk geslacht van ridders. ten gebruike voor de Gereformeerden. Uit een oudere zijtak is o. hoewel zij natuurlijk niet zoozeer op den voorgrond traden. Tot de hoofdtak van Duvenvoirde behoorde de gunsteling en . de burggraven. die na zijne gevangenneming bij de overgave. Uit den tot deze tak behoorende Jan van Duvenvoirde (-i. Starrenberg enz. dat de opstand tegen Spanje niet uitsluitend eene religieuse oorzaak.S6 dat hebben zij ter dege gedaan. stammen behalve de heeren van Duvenvoirde zelf. Zijne daden zijn uitvoerig door onze historieschrijvers te boek gesteld. gesproten Johan van Duvenvoirde van Duyvestein (of Klein Duvenvoirde onder Voorburg) de bekende medeverdediger van Haarlem in 1573. doch eer eene economische had. van den stamvader (die in 1226 het huis Duvoirde van zijn broeder in leen kreeg en wiens kinderen ook dien naam opnamen)..

die de hoogste ambten in regeering en leger bleven vervullen. om een gunstig resultaat te verkrijgen. Van de tak Obdam hebben vermaardheid verworven : ten eerste de bekende medewerker van Prins Willem 1. de jongere daaruit gesproten tak van Alkemade in 1817. Daar vergaderden de Rijnsburgsche doopers en de Leidsche Remonstranten in tijden van vervolging. Jacob (1574-1623) die Zuydwijck van den Prins de Ligne terugkocht. ondanks alle placcaten. Maar nog meer bekend werd diens zoon Jacob. C. de admiraal. . en dat was voldoende. T o e n n a d e n v r e d e v a n M u n s t e r d e baanderheerlijkheid Wassenaer door de Ligne’s verkocht zou worden aan een rijken Amsterdammer. van Myerop’s. gebleven kleine adel ten platte lande. die Denemarken redde in 1658 en in den tweeden Engelschen oorlog bij het springen van zijn schip voor Lowestoft (1665) den dood vond. en zelfs werd Warmond het toevluchtsoord van alle verdrukten om der religie wille. Gijsbert (1540-1580) en zijn zoon. Pieter 1) De tak Warmond stierf in x722 uit. de admiraal van Holland. Tot in de 18de eeuw is dit steeds zoo gebleven l).87 behield een groot deel van de inwoners van zijne heerlijkheid aan zijne zijde. Hoogstraten’s riepen ín tijden van gevaar nooit vruchteloos de hulp der heeren van Warmond in. De meestal R. want de verdiensten van den admiraal van Warmond jegens den lande en eene goede verhouding tot de andere van Wassenaer’s. de van Alkemade’s. oud-ruiteríj officier en diplomaat. Iegden genoeg gewicht in de schaal. voor hen werd ten zijnen huize in de kapel mis gehouden.

Er is sprake geweest van een huwelijk met Prins Frederik. als het hunne. Deze. Jacob Derk Carel baron van Heeckeren. als met elkaar eene buitengewonen invloed uitoefenden op de regeering. Zooals comtesse d’Oultremont. Strijen uit Amsterdam. hertrouwde en zijn zoon heeft nog thans onder vele andere de heerlijkheden van Wassenaer.88 Nooms. Zijne afstammelingen hebben deze steeds behouden en hebben door huwelijk Twickel en andere goederen in Overijse1 erbij verkregen. Daarin hebben de van Wassenaer’s zich onderscheiden.I 8 50) kinderloos overlijdend. aangehaald 1) Zij was de rijkste erfdochter van ons land in het begin der rge eeuw. Zuidwijk en Obdam. als half Amsterdam van neef Frederik had kunnen praten. Ook hebben zij door huwelijken met vrijwel even aanzienlijke geslachten. .en staatslieden. Wat nu de oudste tak van Duvenvoorde betreft ook daar vinden wij gedurende het geheele bestaan van onze Republiek eene onafgebrokene serie van verdienstelijke krijgs. hare moeder eene juffr. zoon van onzen eersten Koning. hun stand opgehouden en wel mag als een bewijs van de roep. naastten de Staten van Holland deze goederen op verzoek en ten bate van Jacob van Wassenaer van Obdam (1656). zonder evenwel te vervallen in het afkeurenswaardig nepotisme. ware het te gek geweest. die in alle hooge colleges zitting hadden en zoowel afzonderlijk. morganatische vrouw van Willem 1 eens schreef. al hare heerlijkheden en groot vermogen aan haren echtgenoot vermaakte. Alewijn uit een talrijk gezin aldaar. die hun naam ook in het buitenland genoot. totdat Marie Cornélie gravin van Wassenaer l) ( ITgg. d a t d e regeeringsfamilies in onze voornaamste steden kenmerkte. doch het stuite af op dit bezwaar: Hare grootmoeder van Wassenaer was eene juffrouw v.

Bij de veranderde tijdsomstandigheden.Geschiedenis van het Geslacht van Wassenaer” en in 1903 bij de firma Sijthoff alhier verschenen. Eerst zeeofficier.89 worden.. wat de staat aanging. teruggetrokken.. dat de vier grootouders zijn: van ouden riddermatigen huize of minstens tweehonderd- . Is het niet merkwaardig. heeft hij zich later geheel gewijd aan de belangen der gemeente ‘s-Gravenhage. dat hij als ridder der Duitsche Orde. Dr. baron Jan Derck van Wassenaer van Rosande. neen. zooals vele andere onzer oudste families. zij hebben met kracht medegeholpen aan den opbouw van het nieuwe koninkrijk. de onlangs overledene. (gedurende vele jaren als lid der Gedeputeerden). flinke officieren te land en te water. die de Republiek aan het Fransche hof vertegenwoordigden : . c’est la famille de Vassenaer”. De levensbeschrijving (met verwijzing naar verdere bronnen) van al deze verdienstelijke vaderlanders vindt men in het werk van onzen oud-stadgenoot. hebben de van Wassenaer’s zich niet van alles. zij zijn steeds gebleven op hunne post. Daaraan heb ik dan ook zeer veel te danken gehad bij het samenstellen van dit artikel. getiteld . dat Madame de Maintenon in hare Mémoires schreef. der provincie Zuid-Holland. die voor opname eischt. deftig geworden kooplieden. sprekende over de opgekomen. zijn zijne verdiensten voor Vorstin en Vaderland in ruime mate in de pers herdacht. balye van Utrecht. Henri Obreen. en ten slotte als lid der beide Kamers aan de belangen van het land. Beide eigenschappen vereenigde in zich. het hoofd der familie.du reste ii n’y a qu’une bonne famille dans ces pays. Na zijn dood. verdienstelijke staatslieden. na de revolutie van r 795..

als een vaderlander: .Mit Gansch Trouwe”. lid der staten van Gelderland. Hij toch. is thans hoofd van zijn roemrijk geslacht. dan wel. hoogste waardigheid. altemaal huizen van den oudsten en besten Nederlandschen adel ? Kort voor zijn dood werd hij tot de op eene na. beërfde de goederen der familie in het Westland . daarna Mr. dat tengevolge van de bepalingen van ons erfrecht. hoe hij ook daarin eer deed toekomen aan de oude wapenspreuk van zijn huis. zijn volk en zijn taal zéér lief had en het Algemeen Nederlandsch Verbond. Hij was een man. of het huis Duvenvoirde reeds een oud bezit der van Wassenaer’s was. als kwartieren kon opzweren: v a n WassenaerXvan Balveren-van RechterenXvan Hardenbroek. niet in de familie bleef. oud-zeeofficier. toen deze door zijn ouderen broeder Dirk daarmede werd beleend in 1226. ofschoon een broeder van den laatsten heer van Duvenvoirde uit dit huis. nog lang de eervolle tradities van hetzelve mag voortzetten. zijne nakomelingen noemden zich eerst van Polanen..90 jarigen adeldom. En thans nog een enkel woord over hun oude stamhuis. Zijn broeder Otto Jacob Eifelanus. Het is niet bekend. het geslacht van Polanen door den jongeren zoon. die zijn land. het geslacht voortzette. die van coadjutor der orde. dat naar wij hopen. in de rechten. jarenlang lid der 2e Kamer voor het district Katwijk en sedert 1914. kan getuigen. of het door de vrouw van Philips van Wassenaer ten huwelijk was medegebracht. benoemd. lid der re Kamer. Uit dien eersten heer Philips van Duvenvoirde stammen behalve de reeds gemelde en behandelde familie van den ouderen zoon. waarvan hij vele jaren hoofdbestuurslid was. later (ná de verkrijging van de . Jan.

gemoderniseerd is tot den toestand. . verwoesting of vernieling. eerst van der Leek genaamd. den laatsten man uit zijn stamhuis. den vorst van Hohenzollern Sigmaringen bracht. 1) Zie Serrure: Histoire de la Souverainité de ‘s Heerenberg. die dit voorvaderlijk slot (toen in de XVIde generatie) bezat. Evenwel. de hooge heerlijkheid van Bergh beërfde (uitgestorven met Maria Clara gravin van Bergh t 17 15 oud 80 jaar die het aan de familie van haren man. dien wij van genoemde oudste afbeelding kennen. wij weten niet hoe het eruit zag in de middeleeuwen. die dan ook in 1727 i s u i t g e v o e r d d o o r den toenmaligen heer.. de oudste ons bekende afbeelding dagteekent uit het tweede gedeelte der I7de eeuw. doch omstreeks 1500 naar Frankrijk verhuisd en aldaar nog bestaande onder den naam en titel van . wiens nakomelingen het uitgebreide bezit in Gelderland tot r 910 behielden) en eene jongere. aan het uiterlijk is ook toen niet veel veranderd. uit hen sproten wederom twee takken. had het blijkens de boven de voordeur nog aanwezige gedenkplaat eene grondige herstelling noodig.9’ heerlijkheid van der Leek en Breda) veelal van der Leek. die in onze geschiedenis grooten naam verwierf en door huwelijk. Arent van Wassenaer. Waar het tegenwoordig gebouw nog steeds gedeelten vertoont van middeleeuwsche constructie.Comte de Breda” 1). Het landelijk slot van Duvenvoirde bleef aan den oudsten zoon van Philips en zijne nakomelingen . Niet lang daarna. is het waarschijnlijk. dat het langzamerhand naar de behoefte der tijden. eene oudere. en waar tevens geene melding wordt gemaakt van belegering.

met antieke vazen versierde brug. . dat de rentmeester van den burggraaf. slechts is in het begin der Igde eeuw de oprijlaan. omgelegd ter vorming van een ruimen vijver voor het huis . langs de geheele breedte daarvan loopt eene gemetselde. zich op de mare van het droogkomen der ruinen.a. die recht op de voordeur aanliep. daarheen spoedde en aan zijn Heer rapporteerde. bevinden zich in het huis o. Obreen l). Na dien tijd is aan het uiterlijk weinig veranderd. Vermoedelijk zijn deze afkomstig uit den jare I 5 20. leerde ik. Kort daarna was de burggraaf weer 1) Eene copie in kleiner formaat vindt men op Twickel bij Delden. die langs ter Horst naar den Haagschen straatweg leidt. Behalve eene uitgebreide verzameling schilderijen en antiquiteiten. een levensgroot portret van burggraaf Jan 11 van Wassenaer. de algemeene lijnen van het gebouw massaler en symetrischer geworden. Uit de archieven van den huize van Wassenaer. blijkbaar na zijn dood geschilderd en gereproduceerd in het reeds genoemde werk van Dr.92 alleen zijn door wegbreken van een torentje en het gelijk maken der vroeger iets lagere rechtervleugel. toen de Brittenburg bij laag water bloot kwam. waarop de oprit van de Oostzijde eindigt en die Westwaarts door het park toegang geeft naar bijgebouwen en naar den achterweg. dat hij beslag gelegd had op meerdere . als beeldjes van goden en godinnen.Roomsche antiquiteiten”.. en verder twee votief steenen afkomstig uit den Brittenburg en thans gemetseld in de gangmuren boven de beide trapbogen. huiselijke gebruiksvoorwerpen en ook op twee steenen met inschrift. thans op Twickel bewaard.

Zulke gegevens worden beter en duidelijker vermeld op eene staat. dan de genealogische opvolging in zoovele geslachten en telkens door de vrouwelijke lijn.93 ten krijg en stierf aan zijne wonden. dat nog in vollen luister als-een onzer beste kasteelen praalt (en zij zijn schaarsch in Holland !) valt mede te deelen. dan beschreven. ook al heeft sedert bijna twee eeuwen geen van Wassenaer de kleuren van zijn huis op Duvenvoirde’s tinnen ontplooid. dat nooit verkocht of verkwanseld is.D. doch nooit te koop geboden . in de Friesche veldtocht ontvangen. die zeldzame antiquiteiten te verwerven ? Hetgeen verder over dit schoone oude goed. en dat de Heer van Duvenvoirde daardoor in de gelegenheid kwam. ook daarin heeft het zich den naam der van Wassenaer’s waardig gemaakt. een unicum onder onze Hollandsche kasteelen. dat de loggere stukken uit de vondst. Slechts dit eene zij nog herdacht! Duvenvoirde is het eenige in Holland bestaande en bewoonbare kasteel. moge ook dit bestendigd blijven! Leiden. is weinig meer. het zoude voor den lezer al te droog en vervelend worden. . Is het te gewaagd om te veronderstellen. evenals hun geslacht. zooals die hier achter volgt. het is in vorige eeuwen wel te koop gevraagd. een unicum onder de Hollandsche edelen. hier te lande bleven en niet door de erfgenamen werden medegenomen naar de ZuidelijkeNederlanden. BIJLEVEL.

Henriette .. Voorschoten. Heerjansdam en en Petcum 1772-1816. Nicolaas Johan Steengracht. 1 O. Till. baron van Pallandt. C. VRXI Wzwsdaer. Veur en Heerjansdam bij erfenis van haren oudoom (1816) 1807-1849.D. Ludolphine Henriette barones Schimmelpenninck van der Oye geb. Wassenaar vzx~ Duvenvoirde 1669-1721 drost van Breda. Voorschoten. heer van Duvenvoirde. tr. Mr. 1758 Eusebia Jacoba de Rode va: Heeckeren 1740-1793. Oosterstein. Henriette Christin: Alexandrine Torck 1764-1792 tr. Ossenbruch en Santhorst enz. Voorschoten en Veur (1912) geb. vrouwe van Duvenvoirde. Voorschoten. barones van Neukirchen genaamd van Nijvenheim. vrouwe van Duvenvoirde. tr.80-1866. tr. ’ Hendricus A d o l p h u s Steengracht. van. Jkvr.k7Sa.Corn!elia Maria Steengracht 1831-1906. 1788 Adolph Hendrik van Rechteren van Collendoorn 1738-lSÓ5. tr. O. Heerjansdam en Harsselo 1733-1793 comm. I Nicolaas Adriaan baron Steengracht. J h r . in vrouwelijke met zijne kleindochter Ada Catharina 1835-1902gehuwd 1834 met haren neef R. Rosendael. heer van Duvenvoirde. I Jacoba Maria. heer van Eek en Wiel 1784-1818. 1. heer van Rosendael en Harsselo 1775-1810. M r . Zijn zoon erfde Petcum vau zijn oom in 1816.. Alexander Willem baron Schim. tr. J?rederik ‘I’orck.O. Zie staat ‘11. in mannelijke lijn stierf zijn geslacht uit met zijnen kleinzoon 1843. Dr. Voorschoten en Veur 1836-1912. Assueer I I Jan Torck. heer van Duvenvoirde. 1855 Mr. Reinhard Jan Christiaan Torck. 1889. sir Jansland . heer van Oosterland. D. Zre staat 11. Veur. heer van Moyland. Jacob van Wassenaer van Duvenvoirde trouwt 1668 Jaco. heer van Duvenvoirde. Willem Assueer Jacob baron Schimmelpenninck~anderOyel834-1886.ba Arent van Liere. 1888 Cornelia Elisabeth barones van Heemstra I Willem Anne Assueer Jacob I bzm-on Schimmelpenninck V~II der Oye. Veur en Harsselo 176Q-1771. 1891. vrouwe van beide Katwijken 1646-1707. Gustadf Steengrachtvan Heerjansdam en Santhorst 1843-1908. 1830 Jhr. J. tr. Jhr. meesterknaap van Holland. Willem Jacob Emmery.melpenninck van der Oye 1859-1914. Petcum. heer van Moyland. I Kinderen uit 2 huwelijken.Jerrnne Christine. Sigismunnd Alexander I Maria van Rechteren 1789-180&! tr 1866 Johan Gijsbert Ludolf Adriaan baron van Neukirchen ‘genaamd Nijvenheim.Staat 1. 1701 Lady Anna Margaretha Bentinck 1683-1763. Til1 en Ossenbruch 1834-1906. 1732 Frederik Willem Torck 1691-1761 landcomm. Voorschc!ten. Veur.rrrforst (1908) krijgt Duvenvorrde in vruchtgebruik 1912. I .

van naer geb. ter Staten-Gen. heer der beide Katwijken enz. Th. van Wassetr. Willem Frederik Hendrik van Wassenaer heer van beide Katwijken enz.Brantsen 1828-1882. I Godfried Hendrik Jacob Constant baLeonard baron van ron van Wassenaer Wassenaergeb. coadjutor D. 1785 Johanna Judith van Isselmuden tot Paeslo 1758-1824. kapittelridder D.1854 f twee gehuwde dochters.1856 tr. tak van Wassenaer van St. 1849 Maria Hugonia 1851 Jvr. Willem FrJderik Hendrik baron van Wassenaer. J. 0. 1883 van Wassenaer Jkvr. vrouwe van beide Katwijken 1646-1707. I Otto baron van Wassenaer heer van beide Katwijken enz.Staat 11. I I I I I Ï Otto baron van Otto Vier Jacob Pie.O. Maelstey enz. 1819 Jacqueline Cornt%e barones van Balvere. I I I I Karel Gerri’t Willem A r e n d Jacbb Unico Walraven Elias Jobaron van Wasse. 19 Johanna Wilda van lijke lijn uitgestorvene Wijhe. 1860.nes van Lijnden huwd.dochbaron van WasWassenaer geb. van Bergen o/Z. 1820-1892 tr. die staat 1. 1899. adm.han baron van Wasnaer 1822-1870 tr.Karel Gerrit Wassenaer 1850 bag. Otto Jacob Eifelanus baron van Wassenaer heer der beideKatwijken enz. 1863 onge. senaer 1827-1905 tr. 1861. 1795-1858 tr.s. * I Ernst Willem baron van Wassenaer lid E. 18t)7 le luit. geb.1894. 1848 Justine Goverdine. naer 1825-1876 tr. 1752-1799 gecomm. meesterknaap van Holland tr. J. cav. geb. I Mr. Anna Er. 1699 Hermelina Petronella senaer 1674-1724 uit Schaep van den Dam. 1889 Cornelia baronesvanBoetzelaer geb. / I j KarelAerritWil. Jeanne Adolphine f. wiens jongste zoon Willem Hendrik 1722Willem van Wassenaer 1712-1783 luit. Mr. . Machtella barogeb. 1909 geb.baron van Wasse. G.an Rechteren i Jan D&ck baron van Wassenaer van Rosande 1851-1914 t r .tn teiheJoodyrn Wdlem baron . I I I Willem van Wassenaer 1670-1719 wachtmeester genl. Jacob van Wassenaer van Duvenvoirde trouwt 1668 Jacoba van Liere. Gerardina 1828 Carolina Adribarones van Zuylen Andrea Helena ana Albertina baroyan Nyevelt 1819. vrouwe van Echteld 171-1754. Maria Adriana van Sypesteijn eb. 1677-1748. senaer geb. 1868. 184%. ~g. 1880.$jj mar vrouwe van Nederhemert geb. Steppe naer geb. nes van Balveren 1824-1912.Henri’ Jean 3 Francis’ Marius lem baron van Pierre Guil. comm. Pancras stamt.ao van Hoekelom nestina Martini geb. JacobEmmeryvan WasArent. 1895. 1864 tr.a. 1912.1 9 1 1 t r .ss. Steyn. tr. lid le kamergeb. hersteller der 1764 de in 1901 in mannezeemacht onder prins Willem V: tr.gyl. laumebaron ters.g5r trge$ ba. 1881 Jkvr. vrouwe van Weurt en Hoekelom 1792-1851.

nl.. zeer gering kan zijn.de Navorscher” van 1857. P. is dit archief naar Brussel verplaatst en mitsdien onder de voor ons verloren bescheiden aan te schrijven . ofschoon het nut door het geslacht van de Ligne daarvan te trekken. L. P. Onlangs viel toevallig mijn oog op de beantwoording eener vraag. zegt de Heer S. kort tevoren in dat tijdschrift gesteld. van Alkemade getracht heeft door te dringen tot dezen schat.. omtrent den oorsprong van het geslacht van Rosenburch. dat de historieschrijver K. In het begin van zijn antwoord. de ontsluiting van den schat der archieven van het geslacht der Heeren van Wassenaer. voor onze kennisneming geopend te zien. voor de geschiedenis van ons vaderland voor de middeleeuwen zoo belangrijk archief. Doch het zal wel tot de nimmer te vervullen wenschen behooren. om dit. maar daarbij slechts . L..Iets over de oude archieven van den huize van Wassenaer. Met de uitgestrekte bezittingen van dit machtige huis in het jaar 1525 door huwelijk van eene erfdochter van Wassenaer aan den Prins [lees graaf Jacques] de Ligne overgegaan.” Verder vertelt genoemde heer S.Er is slechts een middel om aan deze wenschen te voldoen. in . : .

Beloeil in Henegouwen. van de toen voorhanden stukken. en Zondag 26 April j.97 eene lijst verkregen heeft. met verhalen omtrent al wat daar aan oude portretten. schrijft. aanvaardden mijn vriend Dr. Kort daarop (in rgoo) werd het kasteel Beloeil een prooi der vlammen .waaruit echter niets wezenlijks was te putten. In het einde der Igde eeuw hoorde ik van Belgische kennissen. L.. nog was gered! Het heeft vele. waar de rentmeester-intendant. maar steeds op het voorvaderlijk slot der de Ligne’s. meubels. werd bewaard. Desmasure ons aan het hek bij het voorplein 7 ..” Hoe betreurden wij den ramp en hoe vurig verlangden wij te mogen aanschouwen. De brand van Igoo was steeds een gewild voorwendsel. vele jaren geduurd. Obreen en ik.l. Doch eindelijk gelukten mijne pogingen in het voorjaar v a n rgrq door de vriendelijke bemiddeling van den tegenwoordigen Belgischen gezantschapsraad in ‘s-Gravenhage. wat uit de puinhoopen van dit luisterrijk slot.Geschiedenis v a n h e t g e s l a c h t v a n W a s s e n a e r 12oo--1900. waarover S. om alle bezoek van vreemden te verhinderen. prins Albert de Ligne. voor eeuwig ! Juist in dien tijd sprak ik dagelijks met mijn goeden vriend en clubgenoot Henri Obreen over zijn groote werk : .” Bijkans 60 jaar geleden berustte dus die schat. de reis van uit Brussel. de Heer E. P. te Brussel. voor wij onzen wensch vervuld zagen. . uitvoerige artikelen werden aan dezen ramp in de pers gewijd. documenten vernietigd was. Onafgebroken trachtten wij op allerlei wijzen den toegang tot die verzamelingen te verkrijgen. dat deze schat nooit te Brussel was geweest. doch steeds zonder succes. naar het landelijke Beloeil.

geen enkel betreffende de Noord-Nederlandsche gewesten. De prins de Ligne vertoefde nog te Parijs. dat zij daaronder nooit Noord-Nederlandsche stukken hadden aangetroffen. naar wij ons konden overtuigen. geholpen door de talrijke.98 opwachtte. die tal van handschriften op historisch gebied bevatte. die vroeger vaak de charters in de kisten en kasten hadden gezien. dat deze oude stamzetel van België’s oudste en voornaamste geslacht herbergt. Slechts een middelmatig portret van genoemden graaf Jacques werd door Dr. toevallig in het dorp aanwezige krachten. doch. tot het geheele kasteel vrijwel verbrand was. als de major domus. toen Jacques de Ligne er zijne vrouw. Het is hier niet de plaats om uit te wijden over al het schoons. voortgewoekerd had. hoewel niet te stuiten. konden wij slechts constateeren. de. tot zelfs gobelins en andere wandtapijten kunnen redden. Bij ons bezoek. en slechts zeer langzaam. dat vele uren duurde door de groote uitgebreidheid van het kasteel. Ook verzekerden mij. Wij hadden echter geene toegang tot de archieven. te dagteekenen uit de tijden. wel tot de bibliotheek. Men had. Obreen herkend. geen enkel portret de kenmerken droeg. naar andere beeltenissen van dezen heer van Beloeil. doch zijn major domus zoude ons met den intendant het geheel gerestaureerde slot laten zien. dat de brand van rgoo juist uitgebroken was op den grooten najaarsmarktmorgen in het dorp. dat geen enkel voorwerp. Bovendien bleek ons. doch wel uitsluitend Zuid-Nederlandsche en Fransche. zoowel de rentmeester-intendant. binnenvoerde. bijna alles. daar deze nog steeds niet geordend waren. erfburggravinne van Leyden. terwijl geen enkel schilderstuk of meubel was verloren en de .

de overdreven verhalen van den ramp van Igoo.qui doit être restitué. zoo veilig opgeborgen in eene brand-.” zooals in een stuk van dien tijd staat. en tevens die van den geheimzinnigen schat der van Wassenaersche archieven. Ziedaar tot de werkelijke proporties teruggebracht. vorst Henri Erneste. . evenals de zeer kostbare en belangrijke kerkreliquieën bovengenoemd. was de looden kist met opschrift in gothieke letters. dat men daar niet eens naar had hoeven omkijken. Kort na ons bezoek keerde de vorstelijke eigenaar op zijn slot terug en zijn intendant stelde hem in . wat vermeld stond op de 18de eeuwsche lijst. iets.1. doch men kon nooit weten.en vochtvrije ruimte.. die haar aanduidde als laatste rustplaats van het stoffelijk hulsel van Leyden’s laatste burggravinne uit den roemruchten huize van Wassenaer.99 geheele bibliotheek in veiligheid was gebracht door andere rappe handen. bevatte evenmin als de parochiekerk. Het eenige wat wij vonden. Apostoliques et Romaines. Belangrijke oude portretten der burggraven had ik er zeker verwacht. onder den rechtervleugel van het slot. Maar de slotkapel. waar de deken zoo vriendelijk was ons den geheelen kerkeschat uit te stallen. Het archief was n. hoewel met vele oude stukken en ornamenten versierd. Van de archieven had ik mij nu wel niet zoo bijster veel voorgesteld sinds 1902. die omstreeks 1566 naar België is gebracht en nog in het begin der 18de eeuw onder berusting was van den toenmaligen heer van Beloeil. of niet een enkel belangrijk stuk daar nog berustte. quand’il plaira à Dieu que ces Provinces là soyent Catholiques. Slechts ééne verzameling zocht ik er tevergeefs en dat was de schat der oude Wassenaarsche kerkreliquieën. inbraak.

eventueel van belang voor Noord-Nederland in het algemeen en Leyden en Rijnland in het bijzonder. Deze is blijkbaar tusschen 1724 e n 1794 verdwenen. van den kerkeschat geene melding maakt. die in werkelijkheid den veelbesproken schat bezit. zal een herhaald bezoek vermoedelijk weinig bezwaar opleveren. Ik zeide reeds. aanwezig. mocht leeren dat reeds in 1794 d e s e q u e s t e r . waaruit ik o. dat hij gedurende de zomermaanden een onderzoek zoude doen instellen naar de aanwezigheid van archivalia. dat ik vanaf 1902 weinig verwachting koesterde van de archieven op Beloeil. H. F. nu eenmaal toegang verkregen is en de belangstelling van den eigenaar gewekt. voor het geval. de toezegging ontvangen. In dat jaar toch mochten mijn vriend Obreen en ik. een inventaris had opgesteld van alle meubelen en huisraad op B. R. D. Bovendien mocht ik van 2. omtrent het al of niet bestaan van documenten voor onze omgeving van belang. d i e n a d e b e z e t t i n g v a n Henegouwen door de Fransche republiekeinen. zekerheid te verkrijgen. Natuurlijk hoop ik mettertijd als normaler toestanden weder zijn ingetreden. baron van Heeckeren van Wassenaer.a. reeds toegang verkrijgen tot de archieven van Twickel. Door diens groote welwillendheid. alsmede door de niet genoeg te waardeeren hulp van genoemden . De gebeurtenissen van den laatsten zomer hebben een uitblijven van het resultaat van dit onderzoek tengevolge gehad. dat dit reeds zijn beslag had gekregen. bewaard bij den rentmeester-generaal der goederen van Dr. Eene aangename correspondentie was het gevolg daarvan.100 kennis met hetgeen ik zocht en niet gevonden had. in het archief van dit schoone slot.

gedurende het bestand tijdelijk teruggegeven (waarvan de de Ligne’s gebruik maakten. die te veel zouden vorderen van mijn tijd om ze te beschrijven. Bitter. ter vergoeding van gemis en schade. Er is geen reden. om aan te nemen. Na den vrede van Munster is alles aan den toenmaligen .101 den Heer W. en dat een rentmeestergeneraal in den Haag een huis bewoonde. dat de burggraaf Jan 11 van Wassenaer meerdere rentmeesters over zijne uitgestrekte goederen had aangesteld. werken m dit uitgebreide. dat die omvangrijke administratie door Maria de Ligne naar België zou zijn getransporteerd. . Tal van aanwijzingen. In den 8o-jarigen oorlog (1 583) werden de goederen van den huize van Wassenaer door de Staten van Holland aangeslagen. mocht ik daar vinden. J. dat de rentmeesterij der van Wassenaersche goederen.chef de famille” van het huis de Ligne teruggegeven en hij en zijne erven hebben zich binnen 25 jaar ontdaan van al hetgeen hun nog overbleef uit de erfenis der van Wassenaer’s. Bij eene mijner onderzoekingstochten. mocht ik rentmeester. zorgvuldig onderhouden archiefmateriaal. waar al de archieven van zijnen Heer berustten. dat zich over een tijdperk van zeven eeuwen uitstrekt. meerdere goederen en heerlijkheden te verkoopen) en eindelijk. evenals ook na den overgang van de oudste heerlijkheid (die van . en van uw geduld om ze te lezen. gaven mij de overtuiging. herhaalde malen! ook ten dienste van het Gemeentearchief. steeds in den Haag gevestigd bleef. na het hervatten van den krijg weder gesequestreerd en toegekend in vruchtgebruik aan Prins Frederik Hendrik.. aan zijne vaderlijke erfgoederen ondervonden.

Natuurlijk hebben ook de jongere takken van dit groote. benevens eenige familiepapieren. BIJLEVELD. Ook hier mogen wij van harte den wensch uitspreken. ja. zijn buitendien nog op Duvenvoirde zelf heel wat papieren gebleven. die tot heden alleen nog voortbestaat. dan men wel dacht. Na het huwelijk van Jacoba M a r i a v a n W a s s e n a e r v a n Duvenvoirde in 1732 met Frederik Willem Torck. D. dat dit voorgoed zoo moge blijven. o o k v a n a a n g e h u w d e g e slachten. baron van Wassenaer van Rosande aan het genoemde Archief in bruikleen afgestaan. en zoo is het te verklaren. Hetgeen de tak van Wassenaer van Duvenvoirde.102 Wassenaer zelve) aan den admiraal van Obdam (1656) het geval was. Deze zijn verleden jaar door baron Schimmelpenninck van der Oye in bruikleen gegeven aan het Algemeen Rijksarchief. wijdvertakte geslacht belangrijke archieven nagelaten. naderbij was. In de eerste plaats heeft de tak van Duivenvoorde in de loop der eeuwen tal van documenten in haar archief vereenigd. Leiden. en daaronder ook allerlei bescheiden. betrekking hebbende op aangehuwde geslachten . doch deze laatste zijn thans voor niemand toegankelijk. dat een nog in 1857 voor ons land verloren gewaande schat. waarschijnlijk zijn daaruit belangrijke stukken naar het kasteel Keppel verdwaald. is reeds in 1891 door wijlen J. P.S. aan familiepapieren bezat. is een groot gedeelte daarvan overgebracht naar het kasteel Rosendael bij Arnhem. die direct verband hadden met de heerlijkheid. Het bestaat voornamelijk . vermoedelijk zelfs nooit het Vaderlandsch erf verlaten had. Evenwel.

103 uit de authentieke en gecopieerde bescheiden door Willem Lodewijk van Wassenaer. De archieven der Heeren v a n W a s s e n a e r v a n Obdam zijn natuurlijk keurig bewaard bij den rentmeester-generaal van Twickel. aangetrouwde geslachten.a. a. die de Staat in oorlog of in politicis dienden. 32-92. Vermoedelijk bevinden zich nog op het Slot Warfusée in Zuid-Brabant vele bescheiden omtrent de tak van Warmond. . beslag te leggen op de archieven van de heerlijkheid Schagen. van den verguldzilveren geëmailleerden kop of beker door de stad Leiden in 1598 aan den zoon van den admiraal van Warmond aangeboden. Men vindt alles vermeld in de verslagen omtrent ‘s Rijks oude Archieven van 1891 bl. dier tak. Ook hier vullen stukken omtrent aanbehuwde geslachten het zeer omvangrijk materiaal aan. bij zijnen doop] en in 1902 mocht het Dr. de uitvoerige correspondentie van al de leden. terwijl de tegenwoordige eigenaar van dit goed slechts zeer enkele belangrijke stukken bezit. ten behoeve van het Rijksarchiefdepôt in Noord-Holland. Men vindt er o. D e a r c h i e v e n v a n d e t a k d e r Heeren v a n benevens stukken betreffende vele Starrenburg. bijeengebracht. bekend marinespecialiteit onder stadhouder Willem V en ijverig navorscher der familiegeschiedenis. bevinden zich thans bij den boedelbeheerder van den laatsten graaf van Wassenaer Starrenburg uit de bastaardtak Worbert. die in 1913 stierf. De tegenwoordige bezitters van Warfusée hebben zich reeds omtrent 1900 ontdaan van vele kostbare familiestukken [o. Daaronder zijn echter geene papieren van den huize Warmond afkomstig. Obreen gelukken.

hier door de Maare Poort in. Den 4 Julij op een dingdagmorgen omtrent ten . omtrent 2 maanden heel gespeelt het versje van Wilhelmus al van Nassouwe. en reede de Witte Poort uyt na het Haagse Schouw. en het stadsuurwerk wiert doe in het speelen verandert. OVER HET MARCHEEREN VAN DE GARDE DU CORPS. en saagen er magnifiek uyt. soo wiert op een Saturdagnamiddag al de oranje vaandels die uyt de toorens gewaayt hadde op stads koste. want hadt. Hoogh. maar doe was het geyndigt. over het oranje voeren. Sy syn aan het Haagse Schouw gebleven tot IO uuren kwam de Garde du Corps van Syn Hoogh.Het Dagboek van een Leidenaar uit den jare 1747. Het getal was omtrent hondert en veertig man. en op het stadhuys gebragt. Dese troupen kwaamen van Leeuwaarden. Den I Julij nadat Syn doorl. (Vervodg). want het allemaal schoone uytgelesen kaarels waare. en uytroepen. Wierden doe ingehaalt. deese stadt met Syn Ed. presentie hadt vereert. OVER DE VAANDELSINNEEMING ALHIER.

stromhoeden. om dat haar logies nog niet klaar was moesten sy daar soo lang vertoeven. als stukken canon. Dat de gevaarlijke omstandigheeden. dewelk den Staat op een vyandelyke wys komt aanvallen. ook geen morgenstarrens of cardons. en aldaar vrindlyk ontfangen. carcassen. loot. patroontassen. namentlyk in het weg neemen van de Barrieres en sterkters. heele en halve mortieren. pallassen. hagels. maar syn doe alle seer ordentlyk naar den Haag gemarscheert. snaphaanen. ja selvs heeft meester gemaakt van geheel Sluys in Vlaanderen. is door die van de geregte deeser Stadt een generaal Placaat afgelesen. cartouwen. EEN PLACAAT GEAFFIGEERT DOOR DIE VAN DE GEREGTE. eenige oorlog krijgbehoeftens. bomben. dienende tot beveyliging van de steeden in Nederlant. yser. degens. pekkransen. kogels. kooper en metaal. aan alle burgeren en ingesetenen van Neederlant. en de Heeren Staaten soekt te overompelen. Soo wiert dan gelast. ende destijds veranderingen die ons voor de deur kwaamen en tot ons naderen over Syn Majestyt de koning van Vrankryk. kruyt. Soo is dat wy de Heeren Staaten van Hollant en Westvrieslant soeken en tragten voor te koomen de verdere invalling door de troepen van Syn Majestyt de koning van Vrankryk om hem in syn verdere oogmerken te verydelen. hellebaarden. behelsende als volgt. Den zo Julij op een donderdag s’ morgen ten < 12 uuren. . en hem door Gods segen te stuyten.Donderdag s’ morgers daaraan volgende. pieken. buyten de steeden van Hollant. dat voortaan niet mag afgesonden worden. granaten.

De klok omtrent I uur geworden synde. om haar selven te presenteeren. vlak voor de Wagt en voerden haar vaandel. sadels. en wagte alsoo na Sijn Hoogh. gemaakt en ongemaakt. voetysers. De Constapels van byde de bortsweeringe maakte het geschut gereet. Den 23 Julij Sondags namiddag sijn omtrent 7 uuren. bestaande in 4 a 5 met eenige losse paarden van Syn Hoogh. en 2 staat jufvrouwen by haar. soo trad Syn Hoogh. voetangels. en de Burgemeesters . en soo voorts niets. maar de jonge Princes Carolina was de klok tien uuren des s’morgens al door gereeden en sat in een koetsje met 4 klyne paardentjes bespannen. Den 24 Julij des Maandags morgens wierden al de Leidse soldaaten in het geweer gebragt en hielden haar geweer gecampeert. om te doen afgaan. al wat tot den oorlog bruykbaar is op swaare boete en straffe. maar men wist niet hoe lang het nog soude aanlopen. verwagt wierdt op de aanstaande dag. laarsen.106 Riemen is ook verbooden. niet af te zenden. OVER DE DOORTOGT VAN HAARE HOOGHEEDENS ALHIER. toornen. hennip en kabels. halsters. en het slaan van 2 tamboers. allerly touwerk. met Syn Gemalin. de lyvkoetsen. bitte. door deese Stadt na Uytregt gepasseert. OVER HET DOORPASSEEREN SIJN VAN DE STATIEKOETSEN VAN HOOGHEYDT. maar haar Hoogheedens aan het Stadhuys koomende. uyt de koets. dog de Heere van lyden bleeven booven op het Stadhuys. alwaar Syn Hoogh. arriveerden de Prins en Princes alhier binnen Lyden onder het lossen van het canon.

de 2de 4 staatsheeren van Syn Hoogh. en s’ avonts hebben eenige burgers aan het huys van Schrevelius geschoote ter eere. aangestelt tot Schepenen meesteren der stadt Lyden de Heer Cornelus Schrevelius en dionesius van Kruyskerken en de Heer Jacobus Gronovius. soo reeden haar Hoogheedens verder voort. die se hadden. Buyten de Hoogewoertspoort synde loste voor de laaste maal het canon. de 3de 3 staatsjufvrouwen. Veel mensen staaken nog vaandels uyt. een koes of 4 met eenige ruytery. voornaamentlijk op de Hogewoert ter eere van haar Hoogheedens. en de andere heere die boove waare boogen haar selven tegen Syn Hoogh. Deese voornoemde Heeren hebben een reeks van 25 jaaren stil gestaan. terwijl loste voor de 2de maal het canon.waaren van booven afgekoomen om Syn Hoogh. en na haar Hoogheedens welstandt gevraagt hebbende. de 4de was pakasie. was. terwijl presenteerden de soldaaten haar geweer en swierden het vaandel en sloegen de trommel. als Vroedschap. OVER HET AANSTELLEN VAN DE REGERINGEN. met Syn Gemalin een goede reys toe te wensen. In de eerste koes zat haar Hoogheedens. maar nu weder aangekoomen. . En alsoo trokken haar Hoogheedens na de Stadt van Uytrecht. en hebbe yder een glas wyn gekrege. De statie van Syn Hoogh. Syn Hoogh. dewelke de koetsen beschermden. soo tradt Syn Hoogh.. weder in de koets en na een goede reys gewenst hebbende.. Den 25 Julij Dinsdag s’ morgens syn door order van Syn Hoogh. dan uyt de koets koomende. soo deeden de Burgemeesters haar reverentie tegen haar Hoogheedens.

Den 3 1 Julij op een maandagmorgen ten 12 uuren is door die van Geregte deeser Steede. dewelke Syn Hoogh.Yaag gepasseert 7 lastdraagende Esels. soo wiert Princevaandel opgehyst van ‘t Jagt en de 3de salvoo gedaan. een Generaale Staate Placaat af- . Daar wierde van eenige mensen nog gedigten. Den 26 Julij op een Woensdagmorgen omtrent halv 12 uuren syn door deese Stadt na den . Buyten de Naakte Sluys gepasseert synde. het Steenschuur door en soo de Vliet in. soo stonde daar eenige burgers? dewelke verscheyde schooten uyt haar snaphaanen ter eere van haar Hoogheedens deeden. EEN PLACAAT AFGEKONDIGT DOOR DIE VAN GEREGTE. verselt met andere heeren. boog sig continueel tegen alle mensen. en vereert tot een Present aan Syn Doorluytige Hoogheydt. en arriveerde voor de 3de maal door deese Stadt Lijden met syn jagt en statie. en bedankte. Syn Hoogh. Onder het doorvaaren van haare Hoogheedens waaren weder veel duysenden van mensen op de been roepende Oranje booven of Vivat Oranje. aan de Naakte Sluys buyten de Koe Poort gekoome sijn. Syn Hoogh.108 OVER HET PRESENT GEGEVEN AAN SYN HOOGHEYDT. Syn Hoogh. stont in het vaaren van buyten aan de roef van het jagt. en haar Hoogheedens ginge na de haag. door order van de Staaten. van de Stadt van Uytregt af. synde alle swart hayr. toegestoken op die plaats. en voer den Nieuwen Ryn in. of boekjes aan Syn Hoogh. aannam. welke fraay uytgerust waare. OVER DE 3~ DOORKOMST VAN HAARE HOOGHEDENS. Den 28 Julij Vrijdag s’ namiddag ten 4 uuren kwam haare Hoogheedens de Prins en Princes en de jonge Princes.

lyste of sadels en soo voorts. Den 16Augustusopeen Woensdagavontten Iouuren is Kaptyn Bastiaanse met syn burgers voor de eerste maal met fakkels en trommelslag opgegaan. Als stukken canon. pieken. die deese landen soude konnen overkoomen. degens. dat om de tydsveranderingen en gevaaren. omdat men daar seive niet van soude ontbloot weesen. soo hebben wy goet gevonden gelyk wy goet vinden by deesen. ook geen harnassen of morgenstarrens. loot. haver. paalen. en het slaan haarer trom onder comando van een officier haar voorby laaten marcheeren. . heele en halve mortieren. kruyt. pontons. bitten. stroo. Ook geen houtwerk of yserwerk. OVER HET COMPAREEREN DER BURGERS IN DESE STAD. granaten. palassen. planken en deelen. Voor de paarde geen hooy.geleesen. halstars. dat voortaan niet sal buytenslant mooge versonde worde eenige oorloggereetschap dienstig tot het gebruyk om den vyant te konnen afweeren. hebben goetgevonden. stormhoeden. niets niet wat tot den oorlog dienstig is. hellebaarden. namentlyk over de vyandelykheeden van den Koning van Vrankryk. of lonten of cardons riemen. sy knieren. bomben. En de Leydse soldaaten hebben met het presenteren hunner snaphaanen. geen voetangels of voetysers. Soo wert yder gewaarschouwt tegen swaare straffe. die sonder declaratie van oorlog den Staat deser lande op een seer vyandelyke wyze komt aanvallen en soekt te overompelen. yser en metaal. pekkransen. kogels. boonen. behelsende den korten inhoudt als volg. Dat de Heere Staaten-Generaal en Syn Hoogh. toome. spaaden en saagen. en geordeelt. houeelen. carcasse.

in het 4 kant digt gemaakt synde. de hoogte en breete der gestelde paalen. dat wiert eerst 5 a 6 paalen in de gront geset tegen de muur van agteren. een voet of 4 na voore. Aan pikeur stal regt voor het schilt. en hadden een prijs .1x0 OVER HET SCHIET SCHILT IN DE STADSDOELEN. die geene die op de kogels moesten passen. De hoogte die was omtrent een voet of zo. koomende gelyk van booven met de goot. Het werk gemaakt synde soo syn verschyde liefhebbers. omdat er burgers om versogt hadde. Aan weersyde van het schilt is nog gemaakt 2 bakken meede met aarde gevult. met swarte en witte geverfde sirkels daarop geset. soo wiert dat vol met aarde gegoyt. aldaar wiert in de gront geslaagen en dikke paal en in het midde van die paal een ront schilt. Elk bak hadt een klyn bankje om op te konnen sitten. A g t e r d e s e paalen wierden planken geslaagen. omtrent 3 a 4 dalv voet in de ronte. Daar is tussen 5 a 6 daagen in de Stads doelen gemaakt een exercitie schilt om na het wit te schieten. Wierden ook gemaakt 2 paalen met een dwarshout daardoor om de snaphaanen daarop te laaten rusten. of het in het wit geraakt was of niet. de breedte omtrent het selve. Dit wiert daar gemaakt om dat die muur niet beschaadigt soude geschoote worden. Dit is op Stads kosten gemaakt. meest alle maandagen en donderdagen syn in den doelen gekoomen. de huysjes of stalling in den doelesteeg. den geenen die den schoot soude toebrengen. En dat om prysen te trekken. Vlak in de midden van het schut. De uytleg van deese gemaakte en bruykbaare exercitie dat is. dewelke een geselschap uytmaakte.

Soo dat voortaan sal moeten geworven worden vry compagnien waartgelders in alle steeden van Hollant. of op syde gevlogen was. Het wit op het schilt was omtrent in de ronte een mans hooft groot. gelyk wy goetvinden by deesen. en als er een schoot soude aankoomen soo wiert er geschelt. soo dat wy hebben goetgevonden. Meenigmaal geschooten hebbende en niet in het wit geraakt. eene menheer Bus junior die de prijs won. EEN PLACAATDOORORDERVANDEHEERESTAATEAFGELESE. behelsende als volgt. en daar waaren er toe gestelt die op de bankjes saaten om op te passen waar de kogels vloogen. dat de Heeren Staaten van Hollant en Westvriesiant. en dan retireerden de kogeloppassers. en gelyk als in voorige tyden van oorlog ook is geschiet. namentlyk in de vyandelyke handel door de troepen van Syn Majestyt de Koning van (Vrankryk) dewelke den Staat deser landen sonder declaratie van oorlog vigoreus komt aanvallen en onregtveerdig soekt te overompelen. dat de kogel te hoog. Elke schoot die der gedaan wiert. soo reesen de koogelopsigters op van haare bankjes en weesen met de hant. En na die tyt is die exercitie nog weeklijks waargenoomen. zoo heeft voor de eerste reys in het wit geschoote. als meede den Heere Stadhouder alle eenpaariglyk de saaken hebben overwoogen. Den 23 augustus op een Woensdag morgen ten uuren is in deese stadt afgelesen een Staate Placaat. den een meer den ander 12 . Daar was aan de boome een schelletje gemaakt.111 gestelt van een silvere lepel die in het wit schoot. dan retireerden zij aanstonds weder na haare bankjes. of te laag.

luytenants. Deese Stadt Lyden was toegelegt 8 compagnien. OVER EEN PRESENT SCHIP VEREERT. yder compagnie 100 koppen. en is na het manmoedig garnisoen van bergen op zoom gesonden tot een Present. Den 2 September op een Saturdag namiddag is uyt deese stadt een schip gedestineert en uytgerust van verschyde luyden van middelen. corporaals en wat dies meer is. alwaar verscheyde Wierden aangenoomen.112 minder na rato van de groote der steeden of plaatsen. aan ris of hantgelt. En dat souden sy trekken soo lang sy in de steeden sijn. . om den vyandt in syn verdere onderneeming af te weeren en tot den dienste des lants te kunnen werden gebruykt. gelyk men in het vervolg sal vinden. liep er veel volk op het stadhuys na burgemeesterenkaamer. NA BERGEN OP ZOqM. En daar wiert nog by gevoegt dat yder vrywilliger soude genieten een silvere ducaton of 3 gulden 3 stuyvers. en tot dat sy order kreegen om uyt te marscheeren ter plaatsen daar het haar sal gecommandeert worde na toe te gaan. Doe dit Placaat nu afgelesen was. onder commande van 8 vrywillige Kaptyns. en haar naamen opgeschreeven Wierden. sergeanten. om in staat te syn. voorsien met alle victualen en verversingen. Maar booven de 40 man in yder compagnie synde. En onder de 40 man in yder compagnie sou yder man trekken 4 stuyvers daags dat is 28 stuyvers ter week. Maar dit gewoel begon de Heere te incomodeeren. en hebben andere middelen geordeelt. en dan soo vervolgens. soo souden sy trekken aan gagie 8 stuyvers daags dat is 56 stuyvers ter week. vaandrigs. dewijl het belegert was.

EEN PLACAAT DOOR ORDER VAN SYN HOOGH. en aldaar Syn Hoogh. bestaande in rok en camisool. een Placaat van Syn Hoogh. of op eenig hoen of vogel vliegen. dat is als sy de kleeren hebbe en in hunne garnisoenen syn. levry of militie kleeren. kennisse heeft gekreegen en verstaan over de strooperyen van het Haagse Bos. dat de geworvene vrywillige waartgelders om alle ordentlykheydt en geschiktheydt het volk te doen voor den dag te koomen. dat haar daags daarvoor een stuyver sal van haar leening sal werden afgehouwen. Den 13 September op een Woensdag morgen is binnen dese stadt afgelesen. en die 8 . soo lang al. hoet en koussen. synde een Staate Placaat. Maar nog iets. dat de Heeren Staaten a l s meede Syn Hoogheydt hebben goetgevonden en gepresumeert. En dit is haar toegelyt om alle eveneens te voorschyn te koomen. laat aangelegen leggen. Den 8 September Vrydags morgens is hier ter steede een Placaat afgelesen. AFGELESEN. en veele ongeregeltheydt sou veroorsaaken.113 EEN PLACAAT AFGEKONDIGT OVER DE WAARTGELDERS. Hoogh. maar haar linde goet moesten sy selvs bekostigen. soo hebben wij goet gedagt dat de waartgelders sunnen genieten. en dat het haar te kostbaar soude vallen hunne ijge kleederen te draagen. Soo versoek Syn Hoogh. Alsdat Syn doorl. omtrent den Haag gelegen. De korten inhoudt als volgt. ofte eenige strikjes of netjes te leggen. behelsende op die wyse als volgt. de kleeren betaalt syn. broek. seer vrindelyk dat binnen de tyt van 5 jaaren niemant sal moogen koome in het Haagse bos rennen of jaagen of schieten.

Den 15 September op een Vrydagmorgen ten uuren is hier ter steede afgelesen. en sy genootsaakt sal moeten vinden om tot een goede alliantie te koomen. en den Staat nog hoe langer hoe meer soekt te drukken en uyt te putten. Ook sal men niet uyt Vrankryk moogen ontbieden eenige goederen of waaren.114 overtreeders exemplaarlyk wil straffen. want in gebreke blyvende van de boete niet te kunne opbrengen sal aan den lyve werde gestraft. om den Francen koophandel te doen stremmen. en willen dat dit verder werde geaffigeert. en voor de 3de maal geattrapeert synde ter doot vonnisse sal werden toegewesen. soo dat die geen welke sal werden geattrapeert sal verbeuren elken ryse 25 guld. . een Staate Generaal Placaat.. dat voortaan niet en soo lang de onregtvaardigheydt van den Koning van Vrankryk sal duuren. OVER 12 HET STAATE VERBODT PLACAAT GEAFFIGEERT. Een yder sy gewaarschouwt om tegen dit Placaat niet te koome frodeeren. soo hebben wij in Generaale Vergadering beslooten. en voor de 3de maal 50 guld. eenpaariglyk hebben goetgevonden en beslooten. sal mooge met eenige goederen of waaren wat het ook syn mogt op Vrankryk sal koomen te handelen of coopmanschap te doen. en de goederen in arrest. behelsende op die wyse als volgt. en in gebreeke blyvende om het gelt op te brengen aan den lyve sal werde gestraft. en met de seegen des Heeren alles sal soeken in rust te brenge. dat niemand in de Steeden van Hollant en Westvrieslant woonagtig. namentlyk in het weg neemen van steeden en sterktens van den Staat. als meede Syn Hoogh. dat de Heeren Staàten van Hollant en Westvrieslant.

maar het was te laat. dat hy verder een invasie in ons lant sou kunnen doen. steegen en straaten een generaale trommel slag geschiet. Maar dit was nu gedaan. Omtrent 3 weeken is door desen stadt aan alle hoeken. door verassing of veraad was overgegaan. . onder de Colonel Voedsters. een goude ducaat voor het gelag. aan de France. snaphaanen en diergelyke en sommige illuminatien geschiede. de Prins van Oranje. voor militie volk op te regten. insonderheydt in dese stadt. dat al de geen die lust en sin hadt om den lande te dienen. Men dogt de stadt kon niet overgaan. laatende het hooft daar over hangen. wat hij pretendeert. by de deur en men vreesde als het stark ys was.kwam. Nu sag men s’namiddags veele mensen over al by malkander staan. Den 17 September op een Sondag namiddag omtrent uur kreeg men de droevige tyding als dat Bergen op Soom. In plaatse van vreug te bedryven. Het gaf considerabel neerslagheydt in alle plaatsen.115 OVER I DE ONAANGENAAME TIJDING IN DESE STADT. Het uytroep der tamboers was dit. het welk niet te verwonderen was. en waare niet wel op te beuren. den 16 daags voor deesen. OVER DE TROMMELSLAG VOOR MILITIE VOLKEN. Daar was de moedt verlooren. door order van de Heere Staate en Syn Hoogh. gelyk als men menigmaal als er goede tyding uyt Bergen op Soom aan. en een yder kan bedingen of krygen een lange pyp met varinas tabak en kan een accoort maaken. die sal genieten een goude ducaat voor den aanbrenger. daar over vreugt bedreven met schieten van vuurwerken. want men hadt den vyant na oogschyn.

die koome alle morgen van g tot 11 uuren in de oude Hoogduytse kerk op de Lange graft. haar handel en wreede tirany. sal trekken 4 stuyv.116 hy sy goude of silvere ducatons. Ook kunnen sy krygen wyn. OVER TROMMELSLAG VOOR DE WAARTGELDERS. om als vrijwilliger den lande te dienen. Verschyde daagen na de verovering van Bergen op Zoom. en dat soo lang als sy nog in haar yge woonplaatsen syn sullen. en maaken daar een goet accoort.. of op de Uytregse graft in het Oortjes Spulletje. branden. alwaar een ygelijk goet beschyt sal werden gegeven. of op de Middelste graft in de dikke Boom. en men heer de Prins van Oranje. het sy in couranten of brieven of passagiers over de France duyvelen. Die koome in de werfhuysen op het levendeel in het Oog in t’Sijl. met dit uytroep. moorden. molbier of wat sy begeeren. alwaar men de Heere Kapitynen sal vinden en goet bescheyt sullen geven. en aldaar onthaalt te werden op een slaatje met yeren. met rooven. En een yder sal genieten een silvere ducaton handtgelt en onder de 40 man van yder compagnie synde daags. Den Ig September op een dinsdag morgen is de trommel geslaagen voor de Waartgelders. Ook werden alle mooje meysjes versogt om s’avonts ten g uuren te koomen. en booven de 40 man yder compagnie 8 stuyv. . daags. door order van de Heeren Staaten. dewelke sy pleegden. OVER DE VERDERE TIJDING VAN BERGEN OP ZOOM. of kalvs vlees. dat al de geen die lust en sin hadt. kreeg men nog in deese stadt de narigten.

Doe hebben de kaptyns versogt aan Burgemeesters om alle daagen een man of 8 aan de deur te hebben. tamboers en Gemeenen. maar ging er wat wilt aan deur. De korten inhoudt als volgt. . gelyk gesien is in de vyandelyke aanval van Syn Majestyt de Koning van Vrankryk. Den 22 September op een Vrijdagmorgen ten 12 uuren is door die van Geregte een Staaten Generaal Plaacaat afgekondigt. sig selven meester van geheel Staats Vlaanderen te maaken en nog continueert. OVER DE BEGINSELEN VAN WERVEN OM WAARTGELDERS. Sy hebben op de eerste dag ettelyke manschap gekreegen. Als dat de Heeren Staaten van Hollant en Westvrieslant als meede Syn Hoogh. dag wy hoopen dat de Heere Godt ons alle voor die onreedelyke duyvelen wil behoeden. in ervaringe syn gekoomen over de slegte en naare toestandt deeses lants.117 schofferen. EEN PLACAAT OVER EEN LIBERAALE GIFTEN. Den 20 September op een Woensdagmorgen van g tot I I uuren hebben de Heere kapitynen voor de eerstemaal gaan sitten in de Hoogduitse kerk om Waartgelders te gaan werven. Corporaals. gelijk gebleeken is in de verovering van Bergen op Soom. die sy het benauwde bergen op soomse inwoonders aandeeden. en aherly kwaade en boose handelingen. De kaptyns en Vaandrigs syn van Syn Hoogheydt aangestelt en hadden order om te moogen aanneemen Sergianten. boeleren. ja sig niet ontsien heeft. dewelke verscheyde steeden en sterktens onder directie van den Staat synde heeft weggenoomen. gelyk geschiet is.

lijvrenten. door de kragdaadige bystands des alderhoogsten. hebben gestatueert. tuynen. ofte van wat persoonen. Als regerende in alle rangen en sittingen en stemmen. losrenten. en soo voorts. Maar alle gereetschappen van fabrikken en ook van andere hantwerken. opregten een Liberaale Giften of Patriotse Inleg.118 en verdere onregtvaardigen handelingen. misgaaders onder de Protestanse Religie synde. schilderyen. en van alle verdere vyandelyke onderneeminge te keer te konnen gaan. van wat persoonen die deselve moogen onder haar hebbe. dat wy eenpaariglyk by vinantie hebben goet gevonden. Ook alle voogden of voogdessen. als juwelen. alles wat onder officien ofte beneficien behoort. den onregtvaardigen vyant af te keeren. en goet en bloet liever moogen opofferen tot behout van het lieve Vaderlant. Als ook over alle goederen. gout en silver. . en het verdrukte lant in staat te stellen. en soo van alle meubilaire goederen daar men een taxatie van kan sommeeren. kleynodien. Soo dat tot den uytvoer noodig sal syn. te weeten dat de Liberaale Gift sal strekken over alle obligatien. sy klyn of groot syn buyten geslooten. door Gods seegen en gunstryke genade die wy wensen dat hij ons sal gelieven te gunnen. En soo voorts een generaale taxatie te doen over huysen. officien. ook proffessooren. die deselve moogen koomen te bedienen. en in staat te syn. gemaakt en ongemaakt. rectoren. dienende om door die middelen. en tot behoudt van Vryheydt en goddienst. gelyk wy statueeren by deesen. spiegelen. beneficien. Soo is dat wy Ed. porcelynen. hoogmoogende als nevens Syn Hoogh. landen en plaatsen buyten gelegen. die goederen of obligatien van minderjaarige onder haar hebben. praeceptooren.

soo aan los of lyfrenten. Van een ygelijk nog eens dat de Liberaale gift sal strekken over alle voornoemde perceelen. taxatie. op alle obligatien. dat is I ten hondert. En onder de 1000 meede op die wyse als voorige. mits op te brengen een honderdsten penning. Het noodigste is hier van ontleent over de aanmaaninge van de Liberaale Gift. Maar alle officianten. En onder de 2000 op die wyse als voorige. selven moeten taxeeren. los en lijvrenten. dat het voornaamste sy. gelden. dog dit Placaat vermelt het heffen van een halve gulden meer te hebben in het aanstaanden jaar 1748. na de groote van haar jaarlijks traxtament. en daar na sig dienen te reguleeren. En sal moeten doen een Liberaale vrye Gift. als die geen die besitten een capitaal van booven de 2000 guld. daar van sal moeten voldoen een saste penning. na order en gemoederen. als die z jaar een officie hadde bedient.119 en hoeven niet getaxeert te worden. moeste 4 jaar betaalen. Om kort te gaan dese Liberaale gift sal strekken als volgt. dat een ygelijk sal SI Be. En om de niet hoevende wytloopenheydt van dit perceel verder te openen soo is het noodige daar van gedateert. Dit Placaat hadt in de 24 artikelen en yder artikel een bysonder reglement. obligatien. En yder sal daarvan moeten opbrengen. dat is 2 ten honderd. goederen en meubilen en wat dies meer is. Dit Placaat is ook gedrukt in quarto boekjes en zijn te bekoomen geweest ter boekdrukkerij van van damme alhier te Lyden. En soo volgens die 4 jaar een bediening hadt gehadt moest 8 jaar voldaan hebben. dog alles onder het besweeren van een solemeelen eedt. waar na men konde reguleeren en calcalasie maaken. . en genommineert.

sullen voor de eerste ryse gaan sitten. Als men kon de opbrengs waarneemen in eens te compareeren. te beginnen van s’ morgens g tot 12 uuren.120 EEN PLACAAT TOT DE LIBERAALE GIFT AFGELESEN. Den 4 October Woensdag s’ morgens ten 12 uuren door die van Geregte afgelesen een Placaat van haar Ed. maar dat men sig gerust gestelt vindt in syn . en s’ namiddags van 2 tot 4 uuren. en dat 5 daagen ter week. Men kan deese of men heeft dese 2 termynen konnen voldoen na yders gemak en gelegentheydt op 4 derly manieren. En een ygelyk sal syn verpondingbrief van syn huysen moeten meede brengen. Van de eerste moet syn voldaan in het jaar 1747. en hier nu by doende een Reglement waar na sig een yder in het opbrengen van het voornoemde kan schikken. maar des Saturdaags niet. Maar men in den eersten comparatie den eedt moeten afleggen. die voldaan sullen hebben aantetykenen. om de Liberaale gift te ontfangen den gde deser maant October. en de ze termyn moet voldaan weesen in het laaste van de maand meij 1748. doen emaneeren en consenteeren by deesen. als dat het voornoemde Pacaat over de Liberaale Gift. of in 2 maal of 3 maal. voor deesen aan een yder bekent gemaakt. Ook kan men het voldoen in 2 termynen. HoogMoogende Heeren Staaten van Hollant en Westvrieslant. na een ygelyk magt en vermoogen. Daar en booven wert een ygelijk gewaarschouwt. ook in 4 reyse. om de nommers van de bonnen en van de huysen. dat binnen deese Stadt Lyden een aanvang sal werden gemaakt. dat wil seggen dat men sig syn siel en eeuwige saligheid niet beswaart. En die Heeren Curatooren dewelke daar toe gestelt syn.

kolf en kaasbaanen. dat is op het Stadhuys op Curatorenkaamer naast de Weeskamer. als een Menheer van tol. Ook sal niemant hetsy herbergen. en een ygelijk sal na syn comparatie een billet ontfangen na die wyse als hy sal hebben voldaan. soo dat wy die van Geregte hebben goetgevonden. en daar booven nog meer en meer de overhant neemt. ofte eenige goederen of waaren hoe genaamt sullen werden gekogt of verkogt. en aan den Volke bekent te maaken. binnen of buyten s’ huys. En syn omtrent geweest met haar 7 personen. koffyhuysen.EN BEDEDAAGEN. EEN STADS PLACAAT OVER HET VIEREN ZON. ordinaaren kroegen en vaantjes. deese keure wederom te vernieuwen.121 gemoet. Nota. en voor geen valsche eedt sweerder voor Godt kan staan. Pla. waarin vermelt wort. ende vergunt. of imant in stilte te schenken ofte presenteeren hetsy voor gelt 12 uuren door die van Geregte deeser Steede afge- Den October op een Woensdagmorgen ten . en dat hij syn Groote genaade aan anderen volken bewyst. ook geen gardyn moogen laaten hangen. nog indirect op Sondagen of Bedestonden eenige handwerken sullen werden gedaan. onder het verrigten van de Godsdienst moogen tappen of schenken. Deese plaatse daar die Heeren Curatoren tot den ontfangst geseeten hebben. En daar is een hek gemaakt. hijngst. van alfen. Dat voortaan direct. raakende de I 5 I en I 52sre keure. dat de Zonden des Mensen hoe langer hoe hooger topswyse is geworden. zoodat Gods goedertierentheydt als een ijnde voor ons is geworden. Populeus en anderen. I I VAN DE lesen een Placaat. en lampen gebrant om te konnen sien.

passagiers. maar anders niemant. Maar een ygelyk sy gewaarschouwt syne kinderen niet onder kerktydt t e laaten loopen. en apotekars winkels. plynen of kerkhoven. en in het speelen en ryffelen en gewelt maaken op de straaten. De 152 keure behelst het misbruyken van des Heeren alderheyligsten naam. en niet genegen synde . of eenige goederen of waaren in scheepen of schuyten te moogen onder. en in het vloeken en sweeren langs de straaten. Dit verkoopen mag geschieden onder kertydt van melkboeren. of vrinden dewelke deese kinderen die geattrapeert sullen worden met vloeken of sweeren of het schenden van des Heeren heyligen naam toebehooren of onder hunne directie syn. waarna een yder dan weder mag kopen en verkoopen. maar alles moet geslooten syn en blyven. en het schenden en onteeren van syn gedugte majestyt.122 of voor niet. onder het verigten van de Goddiens. opdat de ouders of voogden. of van hem iets te koopen. sullen daarvoor de boete van 6 gulden moeten voldoen. rennen of eenig gewelt op de weegen te laaten begaan. tot des avonts. of eenige rysende persoonen te schenken of iets te verkoopen. als de Godsdiens in het Gasthuyskerk sal syn verigt. Soo dat een yder by deese I 5 I keure wert gewaarschouwt. of glaase deure aanhangen. kerktyt te laaden ofte lossen. hetwelk niet mag nog kan opgehouden worden. en op dit bevel geattrapeert wordende sal moete betaale 6 gulde boete telkens. gragten. dat elk moet voorsigtig weesen geen schippers. Ook sal men met geen halve geslote winkel moogen opesetten. OVER DE 1525~~ KEURE DESER STEEDE. door sieke mensen of andersins. doelen.

of sweeren. of tappen of schenken. Agbaare was afgelesen. visschrapers. of vloeken. de bierdraagers. de Corporaals van de binnewagt. en waarna sy hun konde reguleeren om van de schaade te wagten. deese Placaaten aan haar uytgedeelt. Nota. koffy en molhuysen. en wiert nog kragtiger met lust en genegentheyd voorgeset. de Wynroepers. Ook hebben alle Tabakhuysen. de Castelyn van het Stadhuys.123 om te betaalen de voornoemde boete sal dese kinderen soo lang te water en te broot geset worde tot dat het gelt sal syn opgebragt. deese syn de Persoonen die daarop sullen moeten agt neemen. Als vooreerst de Subtityten met haar dienaaren. ordinaaren herbergen. de boodens met de busse. straaten bevonden worden. de Vaader van het huyssittenhuys. doelens. en laaten haar soo lang werken tot dat het gelt sal syn verdient. onder het speelen met de kloot of het slaan der bal of ryffelen op de voornoemde wallen. of gewelt bedryven langs de straat. of losse of laaden. OVER HET EXTRACT VIEREN VAN ALLE WEEK. kolf en kaasbaanen en vaantjes. raakende de 15 I en I 52 keure deser steede soo heeft de Goddienst nog meer ingang gehadt. en soo voorts alle officianten die binnen deese stadt syn. de Vader van het Pesthuys. Want veele gemene luyden . diegeen die op het koopen of verkoopen. DE BEDESTONDEN Doe het Placaat van haar Ed. ook de Waagmeesters. de telders op de molens. de Hoofmannen van alle Gildens. kerkhoven. de knegt van de Groenmarkt. In gebreeke blyvende van niet te kunnen voldaan worde soo sal men die kinderen tot s’ Gravestyn brengen. bruggens.

dat Schraapen en gierigaarts syn. Maar of dit Placaat door de tyt niet wat is gesleten. van ons gelieft weg te neemen. en met dierbaare segeningen Wierden sy bekroont. meede onder een groote toeloop van allerly mensen na het Huys Gods.124 haar selven na de kerk begaven. stegen en straaten. waar over de predikanten haar Groot agbaare in haar gebeeden bedankte over het goede werk dat haar Ed. Den 15 October. OVER DE S ONDAG DAARAAN V OLGENDE OP DESELVE W IJSE . Op deesen dato synde Sondag is het voor de eerstemaal het afgelesen Placaat heel wel geobserveert. want onder kerktyt men haast geen mens op straat en sag. . Van veel mensen er syn. Dit Placaat is dan wederom door haar Ed. en niets overtreeden. agbare hadden uytgevonden. Nota. Dog dit hiel nu op. ja ook veele jonge kinderen die anders gewoon waare onder het verigten van de Godsdienst op de straate een groot gejeul te maaken met speelen. agbaare vernieuwt. dat hy het gevaar dat ons naakende is. van allerly exercitien. en syn Goddelyke gunst en genaade aan ons Lieve Vaderlant wil schenken en vereeren. of by veel mensen van geener waarden is gehouden. dat laat ik daar. de Godsdienst by te konnen woonen en alle eendragtelyk den Heere God te bidden. daar wil ik ook niet voor in staan. en by de inwoonders deser stadt in order gehouden. dit verbodene niet hebben overtreden. als ook aan de kerken. en andere Godshuysen aangeplakt. En of veele mensen in het vervolg van tyd. Den 13 October Vrydags syn na de afkondiging deese Placaaten aan alle hoeken. om dat alle mensen gelegentheydt soude hebben.

Op Curatorenkaamer hebben 2 hooge kisten gestaan. Alsdat haar Ed.5 EEN NADERE ORDER VANDETAXATIEOVERDELIBERAALEGIFT. het welk ook moet getaxeert worden. Alle mensen hebben moete koome als uytgeseyt die van den Arme gehouden worde. Den 14 October Saturdags morgens is wederom door die van Geregte geaffigeert. . het sy brouweryen. scheepmakeryen. een Staaten Generaal Placaat. branderyen. agter een gordyn. soutkeeteryen. tuynderyen.12. in ervaringe syn kennis bekoomen alsdat de Liberaale Gift niet genoeg kan strekken. ALHIER. LYV MEDICUS. loojeryen. den een heeft meer gegeven. die kunnen niet geeven. elk na syn magt en vermogen. raakende de uytsondering van allerly groote of klyne gereetschappen. als voor eerst over klyne en groote schuyren. Deese Liberaale Gift tot den uytvoer deses lants. Groot Mogende Heeren Staaten van Hollant en West Vrieslant. den ander minder. drapperyen. OVER DE ORATIE VAN SYN HOOGH. als meede Syn Hoogh. en den ander de speciekist. Den 23 October op een Maandag voormiddag heeft de Geleerden Heer Hermannus Winter. en soo voorts. de een was de kist van gemaakt gout en silverwerk. Soo dat de taxatie nog sal gaan. is met grooten ijver behartig van allerly mensen. olislageryen. blykkeryen. De korten inhoudt daar van is als volgt. seepsiederen. Ook over alle de gereetschappen als volgt. als hetgeen in het voorige Placaat gemelt tot den uytvoer deses lants. om de Liberaale giften te verheffen en te vermeerderen. saageryen. kaarsmaakeryen. allerly groffe gereeschappen alwaar ook een Liberaale Gift sal moeten werden gedaan. karossen en paarden en ander vee.

soo hebben 5 Gedeputeerden van deese Leydse Universiteyt . OVER DE GEDENKPENNING VEREERT AAN SYN HOOGHEYDT. door commande van haare Capityns. en syn door de Heeren Curatoren van dit Leydse academie beroepen. Den 26 October op een donderdag morgen ten g uuren syn alle de geworve Waartgelders aan de huysen van haar Capitynen verscheenen. OVER HET OMGAAN DER ARME KINDEREN MET HET BOSJE.126 koomende van Franeker. OVER DE OPSCHRIJVING VAN DE GEWORVE WAARTGELDERS. deese Heer tot Lyf medicus van Syn doorl. onder presentie van Curatoren. Den 23 October. yder onder syn yge Compagnie. En klaar gemaakt synde. Hoogh. Den 25 October op een Woensdag Voormiddag van g tot 12 uuren syn de Waartgelders voor de eerste maal in de Stadsdoelen beginnen te exerceeren en hebben beginnen het volk te monsteren. OVER HET MONSTEREN VAN DE WAARTGELDERS.. s’ Maandags met de bosjes by de burgeren beginnen om te gaan om de bedestont wille. Den 26 October. De kinderen van het arme kinderhuys syn in plaase van Sondags. en heeft op deesen dag een Plegtige Oratie uytgesproken. het beroep aangenoomen. om te doen slaan een Gedenkpenning ter eere van Syn Hoogh. om haar naamen op order te worden aangetekent. Voor het gelt dat is uytgeleyt van de Heeren Studenten van het Leydse academie.

. Het rugge stuk vertoonde de Son in het midden der Planeeten met dit opschrift Et Temperat Unus Fovet Eene Koestert En Matigt Perenne Hoc Monumentum Principi auriaco Et Patria Felicitati Consecrant Sives Academiae Batavae.S. OVER DE WAARTGELDERS HAAR LEENINGEN.op dato deeser Syne doorl. Voor de Theologise Facultyt was de Heer Jan van drunen S. Filosophus Student. V. voor de Regtsgeleerden de Heer Adrianus Fegers. Hoogh. C. en de Heer Benjamin Dutry J. Stud. Theologisch student. H. FRISO. Dit eeuwig gedenkteken wyen de Studenten der Hollantse Universityt en Leydse Academie aan den Prins van Orangi en aan het Geluk van hun lieve Vaderlant toe. soo hadden laaten gereet maaken. op het huys de Oranje Saal een goude Madailje geoffereert. Den 30 October op Maandag morgen ten 9 uuren als ook verschyde maandagen na deesen. dat is 56 stuyv. syn de Waartgelders aan de huysen van hunne Kapityns of Vaandrigs gekoome en hebben op deesen dato voor de eerste ryse volle gagement beginnen te trekken. voor de Medicijnse de Heer Abrahamus Franken. met dit opschrift W. Arausiae et Nassaviae Print Reipublicae Foederatae Gubern Creat MDCCXLII. was aan ‘t hooft en heeft het woort gevoert. Juris Utriusque Candidaat. dewelke sy op de verkiesing van Syn Hoogh. De voorsyde vertoonde het borstbeelt van Syn Hoogh. Medicyns Candidaat. alle week. voor de Filosophie de Heer Elias Lusac Junior.

pek en wat dies meer is. met 6 gaaten. Wy burgers der Stadt Lyden versoeken eenpaariglyk aan de Ed. het sy schoenen van koejen en paarden of hoornen. op een Woensdag morgen vroeg is alhier ter steede aan de Rynlantse Vierschaar aangeplakt een Schemp Placaat. salpeter.128 OVER EEN BESTEED WERK IN DEESE STADT GEMAAKT. kruyt. dat in de aankoomende dag Alderhyligen tot verkiesing van Burgemeesteren moet aangestelt de Heer Cornelus Schrevelius. en van 2 smits of slootemaakers baasen gemaakt 300 stuks stink lantaarnen. en booven aan ook een boom met een ront gat daar in. EEN SCHEMP PLACAAT AAN DE RYNLANTSE VIERSCHAAR. en aan weersyde van ondere en van boove geklonken synde. Magisstraat deeser Stadt.O klyne. spits wyse na booven. tot goet succes. om dat se van booven spits moeten toeloopen. dog alle seer ruuw. luyd: als volgt. om op mortieren te setten. en daar wort dan binnen stinkent goet in gedaan. Deze stink lantaarnen werde gebruykt. dat se in de ronte digt syn. In het beginne van dese verloope maant October is in dese stadt aanbesteedt. Den Iste Novemb. Het maaksel was op die manier. 150 groote en I. en daar 6 stylen ingeklonken. maar wat klynder in de ronte. maar Jan van den Berg . Soo worden deese lantaarnen rontom met syldoek bekleet. als van ondere een ronde boom. swavel. en afgestoken om een stank te doen opgaan. en daar door de vyant te doen retireeren. maar moeten syn sonder iets aan te vylen. Deese lantaarnen syn gemaakt van yser. en in den oorlog kan gebruyk worden.

wat daar op volgen soude. en de Heer Rooseboom saliger. als meede Pasquillen. OVER HET PLACAAT VAN SYN HOOGH.129 niet en by aldien dit niet kwam te geschieden. wiert in alle de Gereformeerde Kerken. dat dan Haar Groot agbaare soude moeten afwagten. als in Familien. mits dat de dingsdag morgens Predikatien in de Hooglantse kerk niet sal werden gehouden. AAN DE VLEESHALLE. door de Heeren Predicanten aan den Volken bekent gemaakt. op een Sondag morgen na het yndigen der Predicatien. Als ook in deese tussentydt syn er veele Schempdigten voorgebragt. en tweedragt onder de Heeren. als tussen Men Heer van der Berg. met Syn Hoogh. soo in Regeringe. niet noodig alles optetekenen wat tussen die Heere in voorige jaare. dat in sommige steeden en plaatsen eenigte kwaade 9 . Den 8 November op een Woensdag morgen is aan de Vleeshalle deser Stadt aangeplak een Placaat van Hoogh. en elders is voorgevallen. Den 5 Novemb. In het aanstellen alsook in de Regeringe van de Heer Schepen Schrevelius syn er nog eenige wisselvalligheeden veroorsaakt. EEN BEKENTMAAKING OP DE PREDIKSTOELEN GEAFFIGEERT. Out Burgemeester. maar de kerk sal gesloten syn tot nader order. waar van eenige boeken over syn gedrukt en uytgekoomen. dat de Bedestonden. alsdat Syn Hoogh. s’ weeklyks meede een aanvang sal neemen in de Maare kerk. en brillen. a l s meede d e H e e r e Staaten v a n Hollant en Westvrieslant tot kennisse syn gekoome. Het noodsaakelykste is als volgt. Nota. Waapen daar opgedrukt.

bij den Ed. en op dat de Heere Godt ons alle vreede en hyl mag toesenden. op een Vrydag morgen syn binnen deese Stadt door order van Syn Hoogh. of diergelyke opdat men geen verdere straffen overs ons Vaderlant verder soude haalen. en de Heer Jan van Groenevelt. dat in alle steeden of plaatsen waar de Regeeringe gestelt syn. en de Heer Niklaas Willem van Leeuwen. en de Heer Jan van den Berg. Hove van Hollant in den Haage onder het klyn Zegel. ofte bedienden. over ons verdrukte en benaauwde Vaderlant. maar dat wy alle verpligt syn om goet en bloet op te offeren tot welvaart van Vryheydt en Godsdienst. ja selve veele onrust soude konnen verwekken tot kwaade dessynen. dat niemant wie het ook syn mooge. ofte eenige saamenrottinge te pleegen tegen de Overheeden. aldus gedaan en geparaphreert. tot Burgemeesteren aan gestelt. by deesen. dat wy Heeren Staaten van Hollant en Westvrieslant als meede Syn Hoogheyd hebben getragt en goetgevonden. Soo is. om dat Godt almagtig den Frankrykse kooning niet verder op ons lant mogt koome aanvallen. Den IO Novemb. alwaar veele inwoonderen een slegte agterdenkinge van haar ovrigheeden hebben.vermoedingen syn veroorsaakt over sommige plaatsen of steeden haar Ovrigheydt. maar stil en gerust soude houden. sal de assuranti mooge gebruyken. . OVER DE VERKIESINGE VAN BURGEMEESTEREN. om eenige convusie of consternatie by te brengen. en al de Officiers. Sergeanten en Corporaals hebben haar van de Waargelders voor de nieuwe Burgemeesters vertoont. De Heer Dirk de Raat als President.

Ook dat de Jonge Princes Carolina niet mag trouwen sonder kennisse ofte wil van de Heeren Staaten. op Maandag omtrent de middag. dat wil seggen. maar een Prins uyt den bloede. een Esquadrons Ruytery 2 . mits uyt de Regeringen synde. Gemalin. maar een Prins uyt den bloede mits het ook een Protestant syn moet van de Gereformeede kerke. SYNEN RYSE Den I 5 Novemb.*3* OVER DEN PRESIDENT NA DEN BURGEMEESTER HAAG. kwam te overlyden sonder een manlyk Oir na te laaten. en hebben eendragtelyk op het huys de Oranje Saal Syn Hoogheydt gecomplimenteert en gefilisiteert over de Erf Stadhouderschap nevens de Unie. en Syn Vrouwelyke soowel als Manlyke Descendentie over de linie te renogseeren. de Jonge Princes nog in onmondige jaaren synde. OVER~HET MARSCHEEREN VAN DEESE STADT. en by aldien. niet sou moogen aanstellen een kooning of Keurvorts van andere sexte. TROEPEN DOOR Den I 3 Novemb. mits van de Gereformeerde Religie te syn. dat dan de Heeren Staaten al Opsigters van de Jonge Princes soude syn. en daags na desen hebben alle de Heeren van elke Stadt of Plaatse een daar van. dan soude Syn Hoogh. op een Woensdag is de President Burgemeester Dirk de Raat als ook uyt andere Plaatsen de Hoofden daar van gesaamentlyk na den Haag geresen. meede met geen Koning of Keurvorts. daagen voor de gepasseerde dato syn door deese Stadt gemarscheert. den Titel van Gouvernante voeren. en ongehuuwd blyvende. dat by aldien Syn Hoogh.

OVER HET WINTER KWARTIEREN VAN TROEPEN. en doe is haar schuldige pligt. en de Heere van Lyden hebben deese troepen meede besigtigt in het voorbytrekke.uur. witte Levry met roode mont. syn buyten. SPRINGDAGE. Voor de eerstemaal syn de Waartgelders gewaarschouwt alle Week Maandag : een dag te verspringen. De Lydse soldaaten hebbense ingehaalt. van een officier voorgelese. en syn na Noort Hollant gegaan. en georDingsdag : neert linde goet te koopen. strop en stropkouse en mouwe. Den 14 Novemb. Op de tweede Verspringdag hebben Woensdag : de Waartgelders haar linde goet moeten voor de kaptijns vertoonen.132 dragonders van het Regiment Schuls van Haagen. Den 6 Novemb. Den 30 Novemb. koomen legge een esquadrons Ruyterij Prince dragonders. Den 22 Novemb. en uytgeleyt. strop en stropkouse. om daar haar winterkwartier te houden. als halvhemde. In dese verlopen maant November. en bestaande ydcr csquadrons van over . bestaande in omtrent 130 man. Op de derde Verspringdag hebben Donderdag : de Waartgelders weeder haar linde goet moeten vertoonen. a l s halfhemden. op het Dorp Voorschoten. Is de eerste Pringdag begonnen voor de Waartgelders. REGISTERS VAN DE WAARTGELDERS. om leening te koomen haalen. en het Dorp Wassenaar.

en de trommel geslagen. De soldaaten van Lyden hebben haar ingehaalt en uytgelyt en hebben voor de Wagt haar selven gepresenteert. en in gehaalt. OVER DE DERDE MARSC DER TROEPEN HIER DOOR. OVER HET MARCHEEREN VAN TROEPEN. 12 OVER DE TWEEDE MARX DER TROEPEN ALHIER. met een bagagie wagen. 6 desember Woensdag s’ morgens ten I I uuren kwaamen weder troepen van dat yge Regiment hier door synde omtrent hondert en 20 man. en syn meede op de selvde manier ontfangen en ingehaalt. tot nader order. Nota. kwam door deese stadt een Corps van omtrent hondert en sestig man Ruytery dragonders te paart. Het verdere van de laaste Maant desember sal in den Omslag des Blads Nader kunnen Werden Nagesien en Gelesen. maar syn te Warmond een nacht gebleve. 5 desember Dingsdag ‘s morgens omtrent I I uuren syn weder eenige troepen synde een man of 40 van dat yge volk hier door gekoome en op de selvde’ wys ontfangen. 4 desember op een Maandag ‘s morgens ten halv uuren. waarvan in beyde de dorpen over de hondert man syn koomen leggen. dewelke na Noorthollant syn gegaan. synde staatse Hollantse troepen. onder de Prins van Birkensfelt. de Heere van Lyden hebben uyt de vengsters leggende de Troepen besigtigt.de IOO man. haar vaandel geswiert. . witte levry. om daar haare winter kwartieren te houden.

Ten 2 uuren namiddag verhefte sig de wint nog meer met donder. 4% lin. . ORCAAN Den 12 desember op een dinsdag morgen ten 8 uuren stond de barometer op 28 Engelse duymen en 7 linien. Wanneer de wint van streek veranderde na het noordwesten en eenigsings verminderde. blixem. hagel en regen. soodat de manometer daalde tot 32 gr.134 VERHAALING OVER DE SWAARE VOORGEVALLEN 1747. dog ten 6 uuren kreegen wy een Orcaan uyt het zuydwesten met een kracht van 16 gr. en nevens eenige boomen met de wortels uyt de gront gerukt. en de manometer op 33 gr. Op deesen tyt bleef geen een dak onbeschadigt. De lugt wiert heel ligt. de thermometer op 49 gr. de quik thermometer van Prins op 47 graaden.. Op de middag begon de wint nog sterker te woeden met een kragt van 8 graaden uyt het zuydwesten met sterke regen en de barometer daalde tot 28 duym SI/& lin. Alstoen daalde de barometer tot 28 d. de manometer op 30 Rijnlantse duymen en 3 linien... Maar ten 7 uuren begon de barometer sig tot rysen te veranderen en stond op 28 d. maar verschyde pannen en schoorstenen en gevels aan de huysen wierden afgeworpen. De wint waayde met een kragt van 2 graden uyt het zuydwesten met harde reegen. Ten halv S bedaarde de wint merkelijk. en de manometer kon niet lager dalen na dien de pyp niet langer was. Ten 5 uure hadde wy uyt het suydwesten een hevige storm met geduurige slagregens en de wint met een kragt van 10 gr. de barometer daalde tot 28 duym 2 lin. De Barometer was gedaalt tot 28 duym en 4 lin. lYr lin.

waardoor weder veele dakken en kerken beschaadigt Wierden. en de wint was heel stil en bedaart.. 7Ys lin... en de wint eeniger maate stilde. de thermometer op 37 gr. g lin. Des anderen daags morgen ten 8 uuren stondt de barometer op 29 d. Ten 8 uuren wiert de wint wat bedaart met een kragt van 6 gr. maar de wint begon sig weder te verheffen met een kragt van 8 gr. de manometer stont op 25 d. en de maan scheen tussen de donkere wolken door. Ten halv IO uuren was de barometer geklommen tot 28 d. 61/4 lin.135 de barometer klom tot 28 d. soo dat ik niet geloof dat by ons in langen tydt soo een vreeselyken orcaan sig heeft vertoont. 51/4 lin. Ten 10 uuren was de barometer geresen tot 28 d. 13 desember woensdags namiddags hebben de sergianten en corporaals van de Waartgelders met haar volk het welk sy aan huysen gedagvaart hadden.. na het stadhuys gegaan omtrent in het geheel 400 koppen. IO lin. en de manometer was ook merkelijk geresen op 30 duymen. 21J6.. en de kragt van de wint was 8 gr. met regen. gemengt met hagel en swaare regen. de thermometer stont op 38 gr. van yder compagnie omtrent 50.. de lugt op sommige plaatsen helder en met swaare wolken. soodat nog maar compagnie uytmaakte in . OVER HET GEWEER VAN DE WAARTGELDERS ALHIER. Maar tussen IO en I I uuren wakkerde de wint sig op met een kragt van IO a 12 gr. De barometer was geresen tot 28 d. 8 lin.. gepaart met harde regen en hagel. lin. Ten halv g uur klom de barometer op 28 d. de manometer op 16 gr.

degen. als snaphaan met zijn banjenet en cardons r i e m .. en hebben . Doe sy nu haar geweer hadde. portepee. dies wille noodig geagt. gelyk als haar daags te vooren geordonneert was om dat te doen. rg desember op een dinsdag morgen. dewelke vaaren op alle scheepen. kreegen sy order. OVER 10 HET EXERCEEREN DER WAARTGELDERS VAN LIJDEN. als dat over de gevaarlyke toestant van tyden saaken. patroontas met syn riem en hebben het geweer aan de vaandrigshuyse gebragt. een generaale Staaten Placaat. Sy syn op haar tyt gekoome. dat de Heeren Staaten en onsen Stadhouder hebben goet gedagt en gediponeert. om te maaken dat sy ten halv 2 uuren s’ namiddags precies moesten koomen aan de huysen haarer Vaandragers. om den oorlog soo wel te waater te voeren als te lant. om te gaan exerceeren buyten de Maare Poort in de geemene Raam. 14 desember op een donderdag morgen ten 12 uuren is door die van de Geregte der Stad Lyden afgelesen. zijn de Waartgelders aan de huysen haarer Vaandragers gekoomen om haar geweer te haalen. schuyten en jagten. Den korten inhoudt was dit. en tot beveyliging van allerly vyandelyke overval. omtrent uuren. het op yssen en aanneemen van de 3de man.plaatse van 8 en hebben op de Pers haar geweer gekreegen. het soo verre gekoomen is. en bekwaam syn om op oorlogs vaartuygen te konnen dienen en daar toe sullen moeten werde geimploeert tot dienste deser lande. EEN PLACAAT GEAFFJGEERT DOOR DIE VAN GEREGTF.

niet op een behendige wyse. schippers. een . siroop. eet. en hebben tot 3 uuren gexerseert voor de eerstemaal.ten 2 uuren met haar Vaandragers. zout. en vervolgens alle daagen namiddags van 2 tot 3 uuren. gelyk Syn Majesteyt aan deese landen soekt te doen. als de Heere Staaten en onse Stadhouder de saaken overwoogen hebbende met malkander. eenige France waaren. die met de karre ryden. stuurluyden en alle vaarbaare persoone belast. Te weeten. voerluyden. OVER EEN PLACAAT GEAFFIGEERT DOOR DIE VAN GEREGTE. Ook dat voortaan niet meer op Vrankryk eenige commercie mag geschieden. goederen en waaren. stuurluyden. ende ook doet. 20 desember op een Woensdag morgen ten 12 uuren is door die van Geregte der Stadt Lyden een generaale Staate Placaat afgelesen. Soo worden dan aan kooplieden. en in gebreeke blyvende. papier. ende den vryen commercie hoe langer hoe meer belemmert tot ruijne van den ingesetenen deeser lande. namentlyk in het stilstaan van onse koopmanschappen. mogten koomen frodeeren. om de Kroon van Vrankryk te handelen . als gerafineerde koele wyne. ofte in der selven steeden en platte landen. Sergianten en Corporaals in de gemeene Raam geweest. sulle verbeure 300 gulden. soo is dat wy hebben goetgevonden by deesen dat voortaan niet meer sal moogen werden ingebragt op territoir van den Staat. dese verboode waaren van Vrankryk binnen te brengen of te verkoopen. brandewyne. De korte inhoudt was dit. en by aldien dat de voornoemde schippers. hetsy ten laste des Konings op Vrankryk ofte derselven onderdaanen.

. direct of indirect. Ook moeten die goederen. een strenge geesseling. EEN PLACAAT DOOR DIE VAN GEREGTE GEAFFIGEERT. en de goederen daarboove prijs. door Predikanten van de Predikstoelen brieven afgelesen. omdat sy op de Nieuwe Jaars nagt. dat Haar Koninglijke Hoog. een aanvang moet werden gemaakt. Den 30 desember Saturdags morgens is door die van Geregte deser Stadt afgekondigt aan een yder. Ook hebben alle de geworvene Vrywillige Waartgelders op order haar geweer by de Kaptyns of by haar vaandrigs moete brengen. OVER HET BIDDEN IN ALLE KERKEN IN NEDERLANT. om te bidden volgens bekentmaaking van Syn Hoogh. dat om reedenswille over de slegte en benaaude toestant deeser lande. aan de Heeren Staaten. de aanstaande Nieuwe Jaars nagt niet zal mooge bedreeven werde eenige vreugtekenen.OVERT SWANGER SIJN VAN MEVROU DE PRINCES. het niet souden kunnen gebruyken. den laatste dag deeses jaars 1747 zijn in alle kerken in geheel Nederlant. wort vrindelyk en raadsaam versogt. alsdat het in de 7de maand gaat. Den 31 desember op een Sondag morgen. hoe genaamt.138 openbaare sal genieten. dat door order van Syn Hoogh. of van wat gebruyk het ook syn mooge. waar se koome verbrant worde. als meede Syn Hoogh. sal moogen werden ver& alles op een boete daar toe gestelt tegen de overtreders deser. Deeser inhoudt was dit. om geen ongelukken te veroorsaken. het sy het afsteeken van eenige vuurwerken. Nota. als dat door order van de Heeren Staaten.

S. 1847. bezocht op zijn reis door Holland in het midden der 19e eeuw ook Leiden. eine gewisse affectirte Antikheit klebt daran. Copie van een handschrift. een geleerde uit Kiel. van Rhijn te Leiden. B. Uns auf dem höheren Boden war ein solches nicht vergönnt. müszten sie nach Leyden. ist 3 mal stärker besucht als Kiel. der altert. en dat het gelukkig mag succedeeren. Ynde des Jaars 1747. om een gelukkige voortgang en continuatie van gesontheidt voor Mevrou de Princes. und die besuchteste in Holland. tot beste van lant en kerk. Eine groszartige freie Zeit gehabt zu haben. Holland und Deutschland im Sommer 1845. Een Duitscher over Leiden’s verval. Die Leydener haben von jeher etwas vor den andern Menschen voraus haben wollen.” K. Ihr Rückblick auf das vergangene Glück ist ihr geblieben und ihre lateinische Gelahrtheit. en door HEd. over een Oranje Spruyt. auch ihre Bauart ist nicht recht holländisch. wo die L&gua Latina unsterbhch ist. C. -. Te vinden in: Reise durch Frisland. ist auch ein Gliick. . BLADVULLING. &ie verfällt und schrumpft ein wie ein Mensch. Kiel. Le Poole LGz. J. Wenn die alten Romer wieder auferstanden. Clement. (Wordt vervozgd). Die Leydener Universität strozt noch in ihrer Blüthe. R. w a h r s c h e i n l i c h v o n d e r alten Hochschule eingeflöszt. . J. soo moet dan eenpariglijk gebeede worde aan den Heere des Hemels en Aarden. . en in redelijke gesteltheyt haar selven bevint. toebehoorende Mejuffrouw G.m. 190. welwillend ten gebruike afgestaan aan S. (Einde van het xe deel).139 sig swanger bevint.

archivaris van Leiden. scheen het mij niet ongewenscht. der gemeente Sassenheim. worden jaarlijks in de Versdagen omtrent ‘s R@h oude arc&even de verslagen gepubliceerd. J. C. in overleg met Mr. loopende over een lange reeks van jaren reeds. Ten aanzien van de bestuurshandelingen is zeer veel verloren gegaan . Gelijk bekend mag worden verondersteld. terwijl het origineel in particulier bezit berust. . welke verslagen. D e ingekonzen 1) Van een in 1799 met eenige eigenaren gesloten overeenkomst over de brandsloot is slechts een afschrift voorhanden. een beknopt overzicht van dit archief te geven. en W. 1). no. van vóór 185 I is slechts één portefeuille met processen-verbaal en afschriften der resoZ&en van den gemeenteraad (beginnend met 1 8 2 6 ) v o o r h a n d e n l). Door B. belast met de ordening en inventariseering van het oud-archief hunner gemeente.Het Oud-Archief der gemeente Sassenheim. in aansluiting aan bovengenoemde reeks. aan Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland omtrent de werkzaamheden betreffende de gemeente. voor de meeste der behandelde archieven waardevolle gegevens omtrent hun voornaamsten inhoud bevatten.en waterschapsarchieven in die provincie verricht. ( I n v . Overvoorde.

8g). bestaande uit een register van regzementen enz. een keur op de brandschouw (172 I).. registers van uitgegane brieven (Inv. 78). 59). aanwezig zijn. verder een alfabetische Z&st deer miZitiepZich?igen _ . vangen met I 8 15 aan . van 1818 -1850 (1 nv.ribben” van een archief. no. 35-37) zijn bewaard van 1814 af. 18 17.1846 (Inv. met uitzondering van de jaren 1777. Amsterdam en Haarlem (1805) en op tal van andere voorwerpen van landelijke regeeringszorg. 81) en reglementen op het invorderen van het kdappergeZd van 1736. 83-8~)~ die doen zien. Betreffende de bevolking: staten van geboorte en sterfte. Ten aanzien der militaire zaken treffen wij vooreerst stukken betrefende de inkwartiering I 8 I 2 . go). waarin wij o. Een belangrijke reeks vormen de rekeningen (1 nv. no. no. de hulpbrengende Kozakken ontmoeten. no. keuren op de vaart en h a v e n (1781-1845). no. no. 1809 en 18 10. no. b. r e g l e m e n t v o o r d e n marktschipper op Leiden. 1796 en 1838 (Inv. Merkwaardig zij ook een reglement VOOY den klapwaker e n klapcedulle v a n 1719 ( I n v . en stukken betrefende d e vordering van paarden 1814-1821 (Inv. hoe de bewaking der publieke veiligheid toen door particulieren werd bekostigd. huwe. Ten aanzien van de belastingen kunnen nog worden genoemd een kohier der beZastings&uZdigen wegens de gebouwde en ongebouwde eigendommen van 1820 (Inv. no.v. no.I 8 5g aan (1 n v . a. 62-73). e e n d e r b e l a n g r i j k s t e .s t u k k e n ( I n v . Van belang is ook een vrij uitgebreide verzameling keuren. die van 1723 af. 2-32). 38) en een groot aantal losse verordeningen omtrent verschillende onderwerpen.l@k enz. no.

no. no. register van originede transporten .18 I I ‘. 2529-2544) . mede voor Warmond en Voorhout. dat het op het Algemeen Rijksarchief te ‘s Gravenhage bewaarde rechterlijke archief bevat : protocoZ van opdyagten 1585-1811 (16 dln. De doop. no. I I 1.jvìngsyegisteys VOOY de nationab militie 18 I 5-1860. 146). 9 1) e n . register der trouwacten 17g5-1805 (Inv. voltrokken ten overstaan van sckout en schepenen 1673-1740 (Inv. 1 3 0 . Volledigheidshalve worde hier tevens vermeld. Verder zijn aanwezig: een register van htiwe&ken. I I o) en staten van het aantal runderen en varkens 1822-1845 (Inv. I 16).18 I I $2 zo.Znsc~y. I 34. I I 5.1 8 7 4 ( I n v . register van overledenen x806. no. recht. I 12). 107. stukken betyefinde de paardenstoeterq I 829. no. 92-93) . no.I 850 (Inv. I 18) e n v a n overZjden 1 8 1 1 ( I n v .en trouwboeken der Hervormde Kerk loopen van 1661-1883 (Inv. no. 131). no. registers voor het ontvangen yegt van trouwen en begraven 1 7 2 2 . no. arch. acterc vangeboorten r81 I (Inv. Terwijl dus het archief van het gemeentebestuur niet door volledigheid uitmunt en niet verder teruggaat dan tot 1719. K.142 v a n 1 8 1 4 ( I n v . I 17). t e r w i j l d e registers van geboorte. Inv. 149). 129). van 1715-1812 (Inv. 108). no. Kerk. no.1 7 3 6 e n 1756-1804 ( I n v .en trouwboek der R. no. het doop. r33). Ten slotte dienen nog vermeld stukken betreflende d e b r o o d z e t t i n g 1 8 3 7 . register van trouwen en begraven I 805. ook van de andere registers betreffende militie en schutterij is de reeks geenszins kompleet. I 09. huwel~ksvoltyekkiug en overZjden sinds 1812 aanwezig zijn. met lacune echter van 1831-1848 (Inv. no. is ten aanzien van den burgerlij ken stand meer bewaard.

langz. v. gedurige rijzing. . Aa zonder handel. Omtrent de berging van het te Sassenheim aanwezige kan ten slotte worden gemeld. protocol van aangeving van kaop 1787-1810 (Inv. v. L.. v. Leiden. K. d. no.ER. 2552-2556). no. Inv. 170. m . Fragment eener letterk. Immerzeel flaauw. waar ook de stukken van na 185 I en van den loopenden dienst worden geborgen (vocht-. d. prijscourant opgemaakt op Neerlands Helicon bij het einde des jaars 1840. Slzaf. sedert lang niet meer genoteerd. v. Lennep bovei pari. maar niet brandvrij). daling. Beets graas. Tollens prijshoudend. A h . 2546). 2 545) . Bergh pari. W. 1 8 4 1 . 2 5 4 7 2551) en civiele dingboeken (1609) 1 6 5 4 . dat het archief van het Gemeentebestuur wordt bewaard op eenige planken in een als archiefbergplaats bestemde kleine kamer van het raadhuis.r 8 10 (Inv. Oltmans 0. Hoop bestendige daling. sca6inah?akten 1 7 2 7 . no. Letterkundigen ten jare 1840.1 8 1 1 (5 dln. . d. Hazebroek willig. v. no. S . Inv.1 8 1 1 ( 5 dhr. R. Sifflé Warnsinck. Staring vast. Greb.143 en hypothecatien I808-. Someren zonder vraag. Bruyn veel verkoopers.. ten Kate tluctueus. terwijl alle stukken betreffende de zaken van den burgerlijken stand in een kluis op de secretarie worden bewaard. BLADVULLING. UNC.

een veijlige schuylplaats en gewenste Vrijheid . haar selve in dese stad gelijk ook in andere steden onses Vaderlands haar hebbe neergeslage. aanstaande Woensdag sullende zyn den 5e decemb.Over hetgeen in 1685 geofferd werd voor de Fransche Vluchtelingen. en aldaar aan de selve bekend gemaakt dat bij Haar Ed. Het volgende is ontleend aan een Resolutieboek der Waterlandsche Doopsgezinde Gemeente te Leiden : Bekendmaking aan de Gemeente.hebben ontbode voor haar te compareren. om hier te lande als in een Gemene Herberg van vremdelinge en uit hoofde van de dierbare Godsdienst verjaagde mense. De Christelijke Vergadering gelieve te wete dat de Agtbare Heren Burger-Meesteren deser Stad Leyden eenige van onse dienare . voordemiddag in alle de Gereformeerde Kerke deser stad een Extra ordinare Collecte te doen van aalmoessen ten behoeve van de Franse Gereformeerde Vluchtelinge welke vele van hare tydelyke Goedere ontbloot zynde. Achtbaarheden goet gevonden is.

als mede nevens andere Christelyke Vergaderinge te wille nakome. op hope dat ons de Here in dit ons Vaderland voor diergelyk 10 . wetende dat hier op syn gefondeert de Goddelijke beloften niet alleen van tydel. Wij wille dan vertrouwen dat de Gemeynte het gewigt van dese zaak bernerkende. ja dat onse Hr en Saligmaker het selve so hoog waardere sal als of het aan zyn eijgen Persoon bewesen was. Waar in Haar Achtbaarhede gewisselyk wilden vertrouwe dat wij ook geern na vermogen onsselve soude quijten : Waarom wij dan ingevolge van de voorsz. . en hare Gemeynte daar toe aan te moedige. order onse Christelijke Gemeente bekend make dat men op de naastaanstaande Woensdag voor de middag ten g uure alhier Predicatie hebbe sal. en dat men op den selve tyd expresselyk en alleenlyk ten behoeve van de gevlugte gereformeerde Franse de aalmoesse in de zakjes sal verzamelen. maar insonderht van eeuwige belooningen hier namaals. als synde een zaak van groote aangelegentht en onsen Hemelsche Vader op ‘t hoogste aangenaam. Dienaren hooglyk hebben gerecommandeert en ernstelyk aanbevole ‘t zelve so Christelyk werk nevens haar. Achtbaarheden onse voorsz. wanneer selfs een kroes koud water gegeve in de name eenes discipele niet sal onvergolden blijven. haar Christelyke pligt in desen zal gelieve waarteneme.145 van de conscientie te genieten.Vriendelyk versoekende aan onse Hroedere en Sustere in Chro dat se in dit so heylsaam werk haar conscientie gelieve te quyten en een milde handreyking te doen een ygelyk na syn vermoge tot hulp en onderstand van dese arme en behoeftige. Na welk voorbeelt in dese so hooge noodzakelijkheid de voorsz.

1685 de gde Decemb. De Collecten sullen door de Diaconen volgens ordinare gewoonte onder de Predicatie geschieden. die we tot nog toe door syne genade aan ziel en lighaam genoten hebben. 17 st. Voegende daar by dat so de Heren ons ergens in konden begunstige . Voegende daar by dat se niet gedagt hadde uit onse kleyne Vergadering so groote somme te ontfange: Hier op is nog gevolgt dat de Heer Secretaris Groenendyk naderhand aan het huijs van Dr.146 overval sal gelieve te behoede en onder de bescherming van onse wijse en bescheyde Overheden by onse vrijheid bewaren. en is de gecollecteerde somme bevonden te bestaan uit 2x89 guld. en heeft uit naam van Burgermeestere de Gemeente nogmaal bedankt als die boven verwagting haar mildadigheid aan de behoeftige bewesen had. toonende een seer groot genoege over dese mildadige gift. is dese collecte als boven vermeld geschied en na de Predicatie de Magistraat behandigt. om van haar daar ‘t behoord selfs te worden uitgedeelt. dat als dan dese en andere Verdruckte met ons. van der Maas de gemeente seer bedankt heeft. en eyndelyk nadat wy hier de jaren onser Vremdelingschap sullen hebben overgebragt. en de gecollecteerde penningen terstond aan Burgemeestere (volgens haar ordre) behandigt worden. Waar voor de presente Heren onder welke was de Burger Mr. Hoogmade gekome is. A”. waar na sig een yder gelieve te reguleren. en wij met eeuwige ruste een verquicking moge vinde in het hemelse Vaderland daar onse vaste woonplaats en bestendige burgerschap is.

welke somme aanstonds aan Burgermr is behandigt. L P. . En is dit de Gemeente des Sondags de g Deeemb. ‘t welk aan de Gemeente op de z8e maart in ‘t eyndige van de Predicatie dankelyk is bekend gemaakt etc. en haar des Here zegen over hare bewese milddadigheid toegewenst.147 dat se daar in niet ongenege of weigerig wilden syn en dat hy Dr. die de gemeente daar voor bedankte en tot teke van dankbaarht door de Hr Secretaris Groenendyk hebben late versoeken dat sulx geseyd wierd daar het behoord. eenige stuyv. en uit hoofde van dien ook onse Gemeente ernstig hebbe late versoeke om het hare daar toe te contribueren: so is dit op den 14 dito de gemeente voorgesteld en deselve tot mildadighd aangemaand en op de 21ste dito ten eynde als bove gecollecteert 984 gul. in het eynde van de Predicatie dankelyk bekend gemaakt. Also op de 1 3 Maart (1688) by onse Achtb. Here Burgermeestere is goed gevonde dat op de 21ste van die selve maand in alle de kerke binne Leyden een extraordinaris collecte sal worde gedaan ten behoeve van de Franse Gereformeerde vlugtelinge . Hoogmade sulksx kon segge daar ‘t behoorde geseyd te syn.

wanneer in. eerst zoo nijpend voor ons land. het vrijwilligercorps in 1795 en de hulp in 1848 en 1867 slechts terloops voorbijgaan. zooals in de geschiedenis zelden van een klein volk is gezien. 1815 en 1830-1831 ons in. die zich terstond met woord en daad tot ‘s lands verdediging aanboden en zelfs bij de handhaving van de neutraliteit in 1870 en 1914 bleven zij niet achter. Bijna steeds. bracht zelfs de . 1815 en 1830-1831. des te meer belang boezemen de daden onzer voorgangers in 1672. Wij zullen elk der jaren afzonderlijk behandelen. wanneer ons land in gevaar verkeerde.Leidsche Studentenvrijwilligercorpsen in 1672. een oplaaiende wilsuiting. 1672. Mogen we de exercitiegenootschappen in 1785 en volgende jaren. waarbij vooral de bespreking van de jagers van 1830 onze belangstelling zal opwekken. behoorden de Leidsche studenten tot degenen.of uitwendige twisten zich dreigden over Nederland uit te storten. later de oorzaak van een krachtsontwikkeling. Het rampjaar.

voor ons volk. aan weerszijde beschilderd met een groot Pallasbeeld. om alle geschillen onder elkaar. die zelfs dikwijls gepaard gingen met moord en doodslag.. voorafgegaan door twee . als luitenant. Door de regeering werden de studenten voorzien van wapenen en van een vaandel van oranjezijde. een lector in de chemie Maas. die zich aansloten bij Leidsche burgercompagiën en met deze naar Woerden trokken waar ze vele malen met de Franschen slaags raakten. en de student baron Nostis. te staken en zich aaneen te sluiten tot redding van het benarde vaderland. Wel waren er eenige studenten. trokken ze ten bestemden dage uit. als vaandrager. maar toch het meerendeel vormde zich tot eene afzonderlijke studentencompagnie en bood zich aan de regeering der stad aan. die het hem aangeboden hopmanschap volgaarne aanvaardde. de uil en het schild met de Medusakop aan hare voeten en in hare rechterhand het wapen van Leiden met als spreuk: . zoo zegenrijk gevolg . vonden de studenten toch in Christiaan Melder.Tuta est aegide Pallas. hoogleeraar in de Wiskunde den man.” Voorloopig zouden ze zich slechts met de bewaking der stad bezig houden en met hun hopman aan het hoofd.Franschen in Woerden en bedreigde geheel Holland met den ondergang. Natuurlijk was nu het oogenblik gekomen waarop de onderlinge twisten in het land zelve zich moesten oplossen en de uitroeping van Prins Willem 111 tot stadhouder was het. Hoewel vele hoogleeraren met matig enthousiasme het opnemen der wapenen gadesloegen. maar ook in de kleine studentenmaatschappij was dit het sein.

Studentenbolwerk” heeft geheeten.blz. 2) Zes maanden bleven zij onder de wapenen.. doch door het aftrekken der Franschen. als welmeenende Vaderlanders niet enkel ‘s Prinsen wapen. geheel voor het Vaderland gewapend. Terwijl zoowel Siegenbeek als Schotel over de Witte Poort spreken. Van dien tijd af betrokken ze de wacht aan de Hoogewoerdspoort en versterkten daar de wallen. waarom dat bolwerk lang . die door ‘s Lands krqgsknechten placht gedaan te worden. rationeeler. stijf met goud geboord. dat op deLakenhal wordt bewaard. 1) Zie Siegenbeek : Vergelijkende Beschouwing van ‘t geen door de kweekelingen der Leidsche Hoogeschool in de jaren 1672. zoo niet de koelbloedigheid van Nostis dit had voorkomen. 2) Hierover zijn de bronnen niet gelijkluidend. Nostis. door en door Prinsgezind. wordt door den Leidschen dichter le Francq v. dat. uitgedoscht” l).trommelslagers en . er natuurlijk mee bekend dat dit niet het geval was trad naar voren en gaf ten antwoord . evenals in andere plaatsen. . Ook is de ligging wat Woerden betreft. . 1815 en 1830 en 1831 tot verdediging van het vaderland verrigt is.. 15. maar tegen het grauw.. met een blauwen schorteldoek aan een bezemstok als vaandel en een biervat als trommel naar het wachthuis der studenten en eischten het vaandel te zien. Op zekeren dag schoolden vele gemeene wijven samen en trokken. werden zij voor den werkelijken strijd gespaard. de Hoogewoerdspoort genoemd in een kantteekening bij ‘t origineel van ‘s dichters BVerheerlijkt Leiden”.met oranjerokken. naar den Stads Doele. om te weten of daar ‘s Prinsen wapen wel op aanwezig was. zouden ze zeker nog hebben moeten optreden. Berkhey.dat zij. maar ook hem zelven. waar hun door Burgemeesteren de gewone eed. afgenomen werd. hiervan al te duidelijk blijk placht te geven.

aan wien de spenning werd uitgereikt.ja zelfs het valkje. liet zich misleiden.hief een luid gejuich aan en dronk in het ronde. Johan van Groenendijk. op het stadswapenschild leunt.. 1) 2) . aanbiedende. in hun vaandel voerden. Dat de regeering de edelmoedigheid en diensten. de tweede..” 1) De menigte het Minervabeeld met de uil ziende. hoogschatte. Beschouwing. werden toegesproken en uit naam der burgemeesteren aan ieder een zilveren gedenkpenning 3) werd aangeboden. om zijne krijgskunde tot Hopman eener bende soldaten bevorderd en in hun plaats werden Andries Rivet en Koenraad Ruisch. dat zij I I October 1673.Sempiterno honori studiosi militis. hare opgerichte Studenten-bende. 3) Deze penning bevindt zich in de Lakenhal. blijkt uit het feit. dat als een vrouw. door de studenten bewezen. later burgemeester van Leiden uit het midden der studenten benoemd.” 2) Toch is na dien tijd het wapen op het vaandel verschenen. aan het neerslachtige Leiden. Het randschrift luidde : .” Zie Siegenbeek: Verg. als Latijnsch dichter bekend. . waar ze door den Secretaris van Leiden. de eerste om de boeken. Op het voetstuk dier zijde dat ledig was gelaten werd de naam gesneden van den Student. waarmede hij gewoon was ter jagt te gaan. om verderen aanstoot te vermijden. Idem. bij openbare bekendmaking. welke in het verschiet gezien wordt. Deze vertoonde aan de ééne zijde: Pallas. ter Hoogeschool in het Auditorium Theologicum werden genoodigd. Slechts Maas en Nostis verlieten de compagnie.

Immensae strueret cum modo molis equum: Diva Minerva suis Leidam conservat alumnis. de reeds met roem beladen Cornelis Mina. Wie twijfelt nog.3 Sept 1672 1) Vertaling van Siegenbeek: Roem vrij de Griek. Minerf hoedt Leidens vest door hare voedsterlingen. die elk een penning 3) als aandenken ontvingen. mandante Senatu meritis.Op de andere zijde leest men. Al kwam dus deze compagnie niet in den strijd. eedle man. tuis. 1 nunc et dubita. Aan de ééne zijde zien we het wapen van Mina met zijn naam en als randschrift: Dulce et Decorum est pro patria mori . Hij werd tusschen 12 en 18 September plechtig door zijn in rouw gehulde akademiebroeders begraven. De deugd in zich bezitt’ haar overdierbaar loon. vir generose. tamen esse nequit. 3) Bevindt Zich ook in de Lakenhal. dat Pallas Troje hem holp dwingen Nadat eerst door haar list een houten paard verrees. 2) . queis magis aequa fuit ‘) Ook werd aan ieder een afdruk gegeven met aan den achterkant : Quamvis Et virtuo Ingratum Subscribi demeritos sibi gloria reddat honores merces sit pretiosa sui. de Latijnsche regels : Graecia devictam jactet per Pallada Trojam. die met de Leidsche burgers was uitgetrokken voor Woerden. toch sneuvelde één student. ‘t Kan echter. wis uw gevoel niet krenken Dat het bevel des Raads dus uw verdiensten kroon’. wien zij de meeste gunst bewees? z) Vertaling van Siegenbeek: Ofschoon de roem zichzelv’ de passende eer moog’ schenken. onder het jaar 1672 en boven de in ‘t verschiet verbeelde Stad Leiden. .

op een lijst die 8 April den Koning werd aangeboden. de . hoewel velen zich in de plaats hunner inwoning aanmeldden. waren vele Leidsche studenten bereid de boeken voor de wapenen te verwisselen en. Deze. Trip en de Luitenants v. Het Lijck aan ‘t Graf. En ieder oogenblik schiep nieuwe vestingwerken. ten getale van 104. Kuip en v. Doch eerst in de Leydsche Courant van 19 Juny komt de officieele lijst van de deelnemers aan de Leidsche Jagercompagnie voor. Toen na de terugkomst van Napoleon Europa opnieuw met overheersching werd bedreigd en ook het Nederlandsche volk zich opmaakte om de nog zoo duidelijk voor den geest staande smaad en onderdrukking te voorkomen. De Leydsche sleutel zat onwrikbaar in ‘t klinket. d. bemanden vest en poort Elks hart wierdt door hun moed tot dapperheid gespoord Men zag den zwakken wal met aarden zooden sterken. Het Stads-blazoen stond forsch op Pallas borst te blinken Medusa’s schrikbeeld deed den moed der Franschen zinken 1815. onder den kapitein H. Behalve aan velen anderen gaf het optreden der Studenten aan v. teekenden anderen. Was Mavors Straf. Minervaas soon. Aan ons dit gaf. Sijn trouwheijts Loon. P. Berkhey aanleiding om dit in een gedicht te herdenken en we vinden in zijn vroeger genoemd werk de volgende regelen: De wijsgeer kwam te hulp met zijn Atheensche knapen Zij planten ‘tzwaar kanon. Griethuizen Blom. Schoon Utrecht voor Louis de poort hadt opgezet.en aan de andere kant een voorstelling van het gebeurde met als randschrift : Aan Godt de ziel.

om uit hare hand en uit naam van acht en zestig Leydsche dochteren eenen Kwartiervlag te ontvangen.154 laatste ook vrijwilliger. om na inspectie door den Goeverneur der Residentie weder naar Leiden af te marcheeren. Flankeurs”. die de slechte elementen deden verdwijnen. Toen de compagnie zich rg Juny opmaakte om in den Haag een vriendenmaaltijd met hunne wapenbroeders te gaan houden. Aan de achterkant staat met een lauwerkrans omringd : . re C. door eenige onaangenaamheden..” Daarna werd de tocht naar den Haag met muziek ondernomen en een parade gehouden in de Koekamp. werd als Ie Compagnie Flankeurs bij het 1% Bataillon Jagers toegedeeld en bestond tenslotte. Op eigen kosten gekleed en door het rijk gewapend vormde de compagnie zich spoedig tot een zoodanig geheel. Ze werd door toegevoegde instructeurs danig onderricht en wachtte slechts op het oogenblik dat 2. gevolgd door een dejeuner. dat ze begin Juny met veel succes voor den Koning defileerde.Door Vaderlandsliefde verkregen. dat zij aan de overwinningen bij Quatre-Bras en Waterloo geen .. bovenaan . Jagers.18e Bat.. uit 86 vrijwilligers. vereenigden zij zich ‘s morgens ten half zes uren voor het huis van Jonkvrouwe van Balveren.” . Onder luid hoezee werd de vlag naar buiten gebracht en legde de Kapitein uit naam van allen den Eed van trouw erop af. hen te velde zou roepen. door haar vervaardigd voor de Compagnie. Wel was het een harde slag. M. Geborduurd op groene zijde toont zij aan de voorkant in goud een hoorn met een W erin en de kroon er boven.

Ah! quel plaisir d’être soldat” vertrok de troep over Delft. Dit werd door den Rector Magnificus Kemper b e k e n d g e m a a k t i n e e n r e d e . H. waarbij het vertrek op 16 July en als plaats van bestemming Mons bepaald werd. waar gecantonneerd werd en drie weken lang in alles de student met den soldaat werd verwisseld. Rotterdam naar Dordrecht in welke laatste plaats de ontvangst wel byzonder hartelijk geweest moet zijn. vrienden en bekenden” deel namen. een afscheidswoord sprak en persoonlijk de troep uitgeleide deed. In het Notulenboek van den Ontgroeningssenaat Minerva sacrum vinden we de notulen van een vergadering van 1 2 Augustus 1815. l) d i e t e v e n s t o t afscheid diende. waaraan behalve de muziek der Schutterij e n d e r H u z a r e n . Nog dienzelfden dag werd naar Jalain getrokken en den volgenden naar Wallers twee uren van Valenciennes. waar de Commandant der stad.155 deel mochten nemen. Essen. Brussel en Braine le Comte.. Prins Frederik werden geinspecteerd en aan diens leger werden toegevoegd. Antwerpen. K.eene m e n i g t e magen. waar een dag rust werd gehouden. daarna sloeg het weer om en werden de kwartieren slechter zoodat de compagnie blij was 27 July over Zevenbergen. Maar reeds den volgenden dag ging het over Elouges naar Curgies. Von Cotzhausen. waar zij door 2.. o o k . en zoo verzamelde zich de compagnie op den 16en July ‘s morgens te 7 uur op de Ruïne. Academiae van 1815 . Mechelen. waaruit blijkt 1) Deze rede komt voor in de Annales en in den Almanak van rEW3. te Mons gearriveerd te zijn. doch tenslotte kwam den 13en July de order. Onder het lied .

terwijl eenige andere studenten als gasten zouden fungeeren. Den gen October ‘s middags te 4 uren had onder enorme belangstelling de afdanking plaats door den Commandant der stad. waar het Hoofdkwartier was en na tien dagen werd naar Vieux Condé gemarcheerd. ter wille te zijn en wiens ontgroening op 14 Aug. dat de plechtige inwijding van de nieuwe inrichting van het Hooger Onderwijs tot na hun terugkeer zou worden uitgesteld. waarna de Rector-Magnificus .dat deze te Wallers is gehouden. waar niet gevochten werd en na ongeveer drie weken vertrokken ze over Sommain naar Masny.. 17 Augustus vertrok de Compagnie naar Frèsnes sur l’Escaut. Ongeveer langs den heenweg werd teruggemarcheerd en na vooral te Dordrecht byzonder hartelijk ontvangen te zijn. hun feestelijken intocht in Leiden. Duizenden stonden gereed om hen te ontvangen. om aan èen groen Blauw. doch het toppunt werd bereikt door eenen maaltijd door de gemeente aangeboden aan alle vrijwilligers. ten kwartiere van Capt. in opdracht van 2. waarbij tevens het bericht kwam. en ook hier scheen vooral de vrouwelijke sexe niet achter te blijven. die ook te velde nog . doch ook hier waren ze juist aan de kant der vesting. deden ze 8 October. ingehaald door den Commandant der Stad en officieren en muziek der Schutterij op een half uur afstand der stad. M.. Trip werd bepaald. waaraan ook vele officieele personen aanzaten en vele toasten op koning en vaderland en op de behouden terugkeer werden geslagen.genomen” werd. bij Douay waar ze 25 September eindelijk de order tot terugkeer ontvingen van den Rector Magnificus.

naar I) Deze bevindt zich ook in het bijvoegsel der Annales Academiae v a n 18x5. ista: Munera Gravido fert Cytheraea suo. Zij kwam in de Universiteitsbibliotheek te hangen. si patria honorque Palladios iterum poscit ad arma choros? Werviadae manes.Leve de Koning” werd aangeheven. Virgineae fecere manus. ‘t Was uit der maagden hand. als weder Pallas zonen Ten krijg zich roepen zien door ‘t Vaderland en de eer? Zij leggen d’eed. dat zij dit pand ontvingen. Invictas dubites aquilas. in steen gegraveerd en nu op de trap van de Bibliotheek ingemetseld. om een goede plaats ervoor te vinden. 2) De vertaling van Siegenbeek luidt: Gij ziet het vaandel hier der Leidsche jongelingen Aan Pallas outerdienst in vrede en krijg gewijd. Wie twijfelt aan de zege. waarna door allen een driewerf . Dousae testantur et umbram Tacta secuturos se generosa patrum. om zich hun vaadren waard te toonen Op ‘t graf van van der Werf en dat van Douza neer. Hierna sprak de Heer Nedermeyer van Rosenthal uit naam van de Compagnie en vertrouwde de kwartiervlag aan den Rector toe. Als Venus haren Mars begiftigt vóór den strijd. door den Curator Baron Collot d’Escury is gemaakt dat luidt: Leidanae vexilla vides victura juventae.. . Doctae signa vides armisonaeque Deae. quae conspicis. waar ze zich ook thans nog bevindt en waarbij later het Latijnsche gedicht.157 Kemper in een gloedvolle redevoeringl) een terugblik wierp op de veldtocht met al zijne ontberingen. 9 Na afgedankt te zijn brachten ze hun vlag aan het huis van den Rector en trokken ze na zeer koel van Kapitein Trip afscheid genomen te hebben.

. Zie de Annales Academiae van 1815 Bijvoegsel. met een blauw lint om den linkerarm en aan hunne degens strikken in de faculteitskleuren.. dan weder ons verschroeyen deed als Mooren. wat in tegenwoordigheid van regeeringspersonen en vele vreemdelingen een 2) I) Opgenomen in het feestnummer der Minerva I Klaart I 889. zij hadden een eereplaats met het vaandel achter zich. die niet altijd overeenkwamen met den stand van thermometer en barometer en onze arme soldatenhuid nu eens van koude aan kippenvel gelijk maakte. klonk de compagnies-order ons in de ooren : . Nog valt te vermelden. van elke faculteit twee. blijkt ook uit het verhaal van een der deelnemers : . Het was dan ook bij deze gelegenheid.” ‘) Natuurlijk raakten ook nu weder vele dichtaderen aan ‘t vloeien en menig gedicht zag bij vertrek en aankomst het levenslicht.Op den dag van morgen zullen alle kwartierzieken hersteld zijn.158 de Academie.” en toen wij het land der vreemdelingschap verlaten zouden en sommigen onzer die ongesteld waren geweest tegen de wandeling opzagen.Multa tulit fecitque p u e r s u d a v i t e t alsit. was zekere grilligheid van onzen Chef in de commando’s of orders. dat de Rector Kemper een overzicht 2) gaf van het ontstaan en de geschiedenis van het Corps. .Wat ons studenten het minst aanstond. dat bij de plechtige inwijding der gereorganiseerde Hoogeschool op 6 November 1815. Het was letterlijk met ons: . Dat de verhouding met den Kapitein gespannen was. waar luitenant van Griethuizen Blom in een hartelijke toespraak afscheid nam.. als Ceremoniemeester dienst deden IO vrijwillige jagers.

die hier bijzonder belang in stellen. indien ik al het heen en weer trekken nauwkeurig beschreef en hen. zoo dicht bij den strijd geweest zijnde. verscheen 5 October de proclamatie tot Volkswapening : Te Wapen” Terwijl reeds eenigen tijd de oorlogsberichten ‘s avonds op de Societeit door iemand op een tafel of billart staande werden voorgelezen. in werkelijken strijd zag gewikkeld en daardoor dan ook meer bekend is. Daar ik overtuigd ben dat slechts weinigen dit werkje zullen opslaan zal ik toch een eenigszins regelmatige beschrijving dienen te geven. 1830 e n 183r. dan er aan deel te mogen nemen. kan ik dan ook beter verwijzen naar het boek van Wttewaall van Wickenburgh en Alstorphius Grevelink. die spoedig bijna . een bekendheid echter. twee oud-jagers.‘59 waardig slot was van de lotgevallen van de vrijwillige compagnie die. dat zich. in tegenstelling der vorige. Nadat 24 Augustus 1830 het oproer te Brussel. na de uitvoering der Opera la Muette de Portici uitgebroken was. en langzamerhand geheel België in oproer was geraakt en zelfs onze grenzen werden bedreigd. niets liever had gewild. dat in 1881 verscheen. Zoo zijn we dan tenslotte gekomen aan de beschrijving van dat vrijwillige jagercorps. geschiedde dit ook met de proclamatie en oogenblikkelijk werd een lijst ter inteekening geopend. te weinig algemeene vermaardheid heeft. zoo onnauwkeurig. dat de meest dwaze overleveringen erover de ronde doen en ook de rol. Moeilijk en te langdradig zou het zijn. die het brj de Tiendaagsche veldtocht had.

een geweldig aantal als men bedenkt. nog voorzien van haan en pan. . en aan vele ontbraken stukken of waren gebreken. Ook ontvingen de studenten sabels. die reeds herhaaldelijk in den strijd waren geweest. de Moulin en van Zutphen werden aangewezen. de bekende linnen slobkousen beschermden de beenen en op het hoofd stond een geweldige chacot. Na voorlezen en teekenen der krijgswetten. Als officier van gezondheid trad Dr. Kapitein-Commandant werd Baron van Boecop. dat niet zelf bekostigd werd. van Leede op. van het Rijk ontvangen. De bewapening. dat er nog vele tot andere corpsen en schutterijen toetraden. met vuursteen in lood. terwijl het mouwvest van groen laken was . eerst op den Burgt onder een paar oud-gedienden. die als marketenster fungeerde. veldflesch en broodzak waren niet van het beste soort . Nog werd een viertal sergeanten toegewezen en zes hoornblazers met een kapelmeester. met een treinsoldaat als koetsier en vergezeld door een waschbaas met zijn vrouw. scheen niet erg schitterend te zijn . *onder instructeurs. Bovendien werd later het corps gevolgd door een legerkar. die eveneens heel zwaar waren en tenslotte vrij nutteloos bleken. terwijl als Eerste Luitenants Den Beer Poortugael (later commandant) en Dyserink Dekker en als tweede Luit. terwijl de riemen van wit leder wel een goed mikpunt. Het costuum was van donker grijze stof. de geweren waren zwaar. Ook ransel. werden de oefeningen aangevangen.160 drie honderd namen bevatte onder welke een Zwitser en drie Engelschen. het eenige van de kleedij. later op de Ruïne. maar overigens zeer ondoelmatig bleken te zijn.

nu in de Senaatskamer hangende. Na een korte toespraak van den Generaal Majoor Snouckaert. onder luid gejuich werd ontvangen. tot drager ervan benoemd. dat zij bij de beroepssoldaten wel eenige lachlust opwekten. waar Professor van Assen in een uitstekende redevoering l) een laatst vaarwel sprak. en kroon en de wapens van Nederland en Leiden dragend. werd aangeboden. aanvaardde het en in optocht ging men naar de Ruïne. kwam tenslotte de order om op 13 November te uertrekken.161 Daar niet alle pakken gelijk waren en bovendien bij het uitrukken niet alles klaar was. gevolgd door den Burgemeester. om uit te mogen rukken. aan den Koning tengevolge had gehad. 1) Deze toespraak is evenals alle belangrijke orders.. dat zich in de Universiteitsbibliotheek bevindt. brieven en redevoeringen opgenomen in het genoemde boekje der Oud-Jagers. w a a r d o o r h e m uit naam der Leidsche Joffren een prachtig vaandel. waarop de meesten hun kamers opzegden of voor de halve prijs aanhielden. Nadat een algemeene vergadering een nieuw verzoek. is het niet zoo erg verwonderlijk. Zijn zoon. en bovendien de schietoefeningen geëindigd waren en er eenige keeren inspectie had plaats gehad. aan den anderen de woorden .Moed en Trouw”. 11 . Onder muziek ging een gedeelte naar het huis van den C u r a t o r B a r o n Collot d’Escury. a a n é é n e n k a n t e e n h o o r n m e t W. Zoo brak dan de gedenkwaardige dag aan en trad de compagnie ‘s morgens vroeg op de Ruïne aan onder een toeloop van belangstellenden. waar het geschenk. ging men naar de kerk. en ook hun eerste verschijnen in Brabant niet zoo heel schitterend was.

waarna in marschorde met spits naar Breda werd gemarcheerd. werd de reis naar Moerdijk per stoomboot en voor een deel in een kolenschuit. terwijl ze van nu af aan in alles als gewone soldaten werden behandeld. Was het logies te Rotterdam al heel schitterend. toen een vesting. die aan alle zijden met palissaden. zooals keeren enz. begeleid door duizenden. maar het toppunt w e r d b e r e i k t t e R o t t e r d a m . dat na 50 jaren nog zoo aandoenlijk door de Oud-Jagers is beschreven. slooten. 18 November werd naar Oosterhout gemarcheerd . 14 November werd daar doorgebracht en in den volgenden nacht om 3 uur. voortgezet. Een paar dagen bleven ze ook in de Militaire A c a d e m i e w a a r ‘s avonds op de chambree een cortège werd georganiseerd. nu was het uit en werden ze bij de armsten ingekwartierd. w a a r e e n officieele commissie alles had geregeld en de geheele bevolking zich op de meest ondubbelzinnige wijze uitte. dat hij slechts met den sabel salueerend kon antwoorden. uitgeleid door een talrijke menigte. Toen trok de Compagnie. zeer versterkt was. enz. Verder hielden ze zich met dezelfde grappen bezig. Ook was het terrein overal geraseerd en met blokhuizen bezet. waaruit ze als Mooren te voorschijn kwamen.. n a a r d e W i t t e P o o r t e n n a d a t allen in zeven trekschuiten waren ingescheept had het treffend moment plaats. die veel opgewondenheid verwekte. die ook thans nog in de soldatenwereld in zwang zijn.162 De Kapitein was zoo geroerd door de werkelijk aangrijpende woorden van den Rector. maar waaraan meedoogenloos een eind werd gemaakt. Onder weg in Leidschen Dam en Delft had een enthousiaste ontvangst plaats. 270 man sterk.

. waar alles in rep en roer was. Hier te Ginneke bleven ze tot 30 November onder zeer zwaren dienst en veel koude lijdend. doch de tocht ging niet door. maar reeds 2 0 November werd plotseling alarm geblazen. Ook was het slechts geoorloofd geheel uitgerust te gaan liggen en werd zelfs het slapen soms verboden. terwijl ze in die IO dagen niet uit de kleeren kwamen. Nog ‘s nachts ging het verder met veiligheidsdienst en werden verschillende posten bezet. Oudejaarsavond werd lustig gevierd te midden der Oosterhoutsche families en. toen dan ook de mare van een opmarsch naar Maastricht bekend werd. die niet geheel zonder gevaar waren. Hier werden eindelijk ook de laatste onderdeelen der uitrusting ontvangen . Overigens w a s e r g e n o e g t i j d o m z i c h t e vervelen. waar geregelde oefeningen plaats hadden en IO December de Groningsche jagers doortrokken. verzochten ze aan den Hertog van Saxen Weimar hieraan deel te mogen nemen. noch bed of deken zagen. hetgeen werd toegestaan. het Nieuwe jaar in gedanst. en lieten bij hem een uitstekenden indruk achter. daar verdwaalde kogels soms langs de manschappen vlogen. wat dan ook vele uitspattingen voorkwam. wat voor sommigen een reden was om boeken te laten komen. wat een vroolijke ontmoeting gaf. onder de vioolmuziek van één der studenten. 30 November werden weer de oude kwartieren te Oosterhout betrokken. terwijl ook het hazardspel ten strengste verboden was. Spiritualiën mochten nergens verkocht worden.waar de wacht werd betrokken. Nu ook werden ze voor het eerst door Prins Frederik bezocht. en naar Breda gegaan.

door een grooten steen zóó werd gewond. daar de jager Schultz van Hagen na oneenigheid met Noord-Hollandsche schutters. schijnen hier de kwartieren en de omgang met de bevolking zeer goed geweest te zijn. . Hier werd de tijd met manoeuvres doorgebracht. . . waar ze verscheidene concerten gaven en te Gilzen. waar onder een stevige vorst. vertrokken de jagers 5 April naar Helmond.” een toespraak. Van nu af kwam er meer aanraking met . vertoefd te hebben. op den grond werd geslapen en den volgenden dag naar Oisterwijk. dat hij kort daarna te Dordrecht overleed..Ik moet je een compliment maken. in een cafe zittend. zullen komen. en ik hoop dat eer ze zich zelven opvreten. Over deze plaats leest men niets als de meest aangename herinneringen. Hier werd ook dies gevierd. terwijl een parade en de goochelaar Bamberg den dag hielpen vullen.Eindelijk 7 Januari ging het over de hei naar Loon op Zand. Na nu opnieuw eenigen tijd te Oosterhout.. waar voor het eerst verlofpassen voor acht dagen aan de jagers werden uitgereikt. maar als soldaten van zes jaar. waarop 18 April een verplaatsing naar Eindhoven volgde. welke plaats ze na drie zeer vermoeiende dagmarschen bereikten. wij ze op der d. je exerceert niet als soldaten van drie maanden. en. . waarbij de majoor sprak : . met versnaperingen door de corpsbroeders toegezonden. op weinige uitzonderingen na. die wel geschikt was om een vroolijke stemming te verwekken. Hier werden vrij slechte kwartieren betrokken en had op een avond een ernstig ongeluk plaats. Ter gelegenheid van den verjaardag van Prins Frederik werd een parade gehouden.

Daar hier geweldig veel troepen lagen. Op 24 July inspecteerde Koning Willem 1 zelf de 3e divisie en sprak bij die gelegenheid sommige jagers aan . waarbij ook Prins Frederik eens inspecteerde. 2 Augustus reeds te half vier marcheerden de jagers af. na een vermoeiende marsch in den brandenden zon. dat ze voor het eerst een bivouac meemaakten. en meestal dienden eenige trommels den veldprediker als lessenaar. geen wonder dus. Ook hier was op wacht staan aan de orde van den dag. Hier was het. Een voor dien tijd geweldige troepenmacht was te Eindhoven geconcentreerd en er was dan ook een voortdurend komen en gaan van soldaten. terwijl bijna geen water te krijgen was. dat ze midden in den nacht eens opstonden om . de chefs. hadden de godsdienstoefeningen in de open lucht plaats. dat de Leidsche jagers den volgenden morgen zouden oprukken en dat dan wapenen en schoenen in goeden staat moesten zijn. ook werd de wacht voor ‘s Konings verblijf door een tachtigtal jagers betrokken. onder wier directe leiding de jagers ook bij den veldtocht stonden. Eindelijk I Augustus kwam de order. om eerst op de Eerselsche heide aan de Belgische grens halt te houden.165 den divisiecommandant Meyer en den brigadecommandant Stoecker. terwijl ‘s avonds een commissie uit het corps door den Koning werd ontvangen. Reeds 28 July werd op een opmarsch gezinspeeld en 31 July waren reeds verscheidene troepen in een geweldige drukte om alles klaar te krijgen. terwijl de rest van den tijd met groote legeroefeningen werden doorgebracht.

waarna de jagers in staat waren hun bivouac op de markt in gereedheid te brengen.” zijn daarvoor wel bewijzend. Nadat onder een algemeen gejuich de dagorder van den Prins. en dat al dit nieuwe. vormende de Iste Compagnie van de Isre brigade. de woorden van generaal Meyer : . reden juist huzaren het water in en veranderden het dadelijk in een modderpoel. wel een bewijs.De Leidsche jagers moeten het voorbeeld geven . Bij aankomst te Arendonk had dan ook een formeele aanval plaats op alles wat drinkbaar was.166 het voor hen onbekende schouwspel in oogenschouw te nemen. trokken de jagers de grens over en begon generaal Stoecker zijn Igen veldtocht. dat de leiding in geoefende handen was. die dan op de kanonnen werden meegevoerd. en er heen snelden om hun veldflesschen te vullen. Steeds werd met voorwacht en spits gemarcheerd. was voorgelezen. terwijl het bosch van Postel en tirailleur werd doorzocht.. leden ze allen veel van de dorst en moesten verscheidenen het afleggen. Van dit bivouac komt een schets voor in den Almanak voor 1832. dat gedurende den geheelen veldtocht de Leidsche jagers. Toen ze onderweg een klein meertje ontdekten. ik zal ze niet ontzien. 3 Augustus. en allen tot orde en krijgstucht waren gemaand. Daar het ontzettend warm en nergens onderweg drank te krijgen was. Ook den qen Augustus was dit weer zoo en op den geheelen tocht van Arendonk over Rethy naar . waarin het voorwaarts! werd uitgesproken. Wij moeten hier wel in herinnering brengen. gepaard aan de onbekende toekomst menigeen de slaap uit de oogen hield. steeds vooraan gingen .

wanneer het bleek. waarbij van de jagers. werd de spits plotseling van rechts uit de bosschen hevig beschoten en daar dit de eerste maal was dat ze in het gevecht kwamen.ik zou maar niet bukken.167 Moll. dat ook reeds toen ter tijde zulke maatregelen genomen dienden te worden. werd dan ook op last van den generaal door den belleman omgeroepen : . voelden ze zich niet zoo erg op hun gemak. maar de uitroep van één der jagers: . die en tirailleur optrokken. De vijand vluchtte naar Quaet-Mechelen.” gaf hun hun kalmte weer en op het commando: . als je naam er niet opstaat. Zoo brak dan de gde Augustus aan.Voorwaarts !” werden de Belgen verjaagd en Oostham genomen. Huet . dat de inwoners aan dit bevel niet voldeden. ze onmiddellijk op het gemeentehuis moest brengen en dat.. daar de bevolking den Nederlanders verre van gezind was. de plaats zou worden in brand gestoken en de weerspannigen zouden worden doodgeschoten”. ze raken niet. waar op een driesprong rechts een weg naar Quaet-Mechelen afboog.dat ieder die wapens in huis had. Marcheerende in een hollen weg. deden de studenten den vermoeienden dienst van éclaireurs. Ook te Mol1 werd een bivouac opgeslagen en wel op ‘t kerkhof. een bewijs dus wel. nagezet door een honderdtal jagers onder de luitenants den Beer Portugael en van Zutphen.. waarbij eenige krijgsgevangenen werden gemaakt. een dag zoo vol roem in de annalen der Leidsche jagers.. en er ontwikkelde zich een voortdurend gevecht. en reeds vroeg trokken dezen weder aan het hoofd der divisie voorwaarts over Baalen en Olmen tot bij Oostham.

Terstond waren ze en tirailleur en beantwoordden het vuur.Leve de Koning ! Voorwaarts !” zoo heftig aan. Toen de jagers van den Beer dan ook dicht bij Beringen kwamen.168 in de knie werd getroffen 1). . dat de vijand goo man sterk niet alleen terug werd geslagen. waren zij wel verbaasd de Belgische vlag nog op den toren te vinden. maar liepen. en ten slotte vielen ze onder den kreet . en stierf dadelijk. al was toch het verlies wonderbaarlijk klein. Ook deze plaats werd ingenomen en de grootste verwarring bleek zich van den vijand te hebben meester gemaakt. 1) Hiervan later genezende. Toen kort daarop Generaal Meyer verscheen gelastte uit zijn naam Kolonel Eckstein van de staf. waarbij ook de rest der jagers onder den kapitein waren. gevolgd door troepen van de 13de afdeeling. tot ze plotseling heftig werden beschoten. dat deze plaats al was ingenomen. in wanorde door elkaar werden gevonden en zelfs het bier ingeschonken was blijven staan. maar zelfs uit Beringen werd verdreven. om langs den kortsten weg naar Beringen te gaan en daar de rest der divisie te vinden. vast overtuigd. hadden te Oostham op hun wapenbroeders gewacht en waren daardoor en door de snelle achtervolging naar Quaet-Mechelen ten achter geraakt. waarbij vooral de spits zich goed gedroeg . wat aan de dorstige keelen niet onwelkom was. kalm door.. Edoch deze overwinning werd duur gekocht. daar kleedingstukken. Beeckman werd in het voorhoofd getroffen. muziekinstrumenten enz. Deze echter. overleed hij kort daarop aan de pokken.

waarbij het verre van zachtzinnig toeging en pas nadat ververschingen gerequireerd waren.. den Beer. en alle huizen doorzocht. en aan den Koninklijken disch gedronken op hunne praestaties. dat deze overwinning in de eerste plaats door de jagers zijns vaders werd behaald. is wel een bewijs van de belangrijkheid ervan. Alleen al het feit. ‘s Avonds werd het ontzielde lichaam van Beeckman op het kerkhof in allen eenvoud aan de aarde toevertrouwd. Een geweldige verwarring .terwijl Stollé door beide beenen werd geschoten. wat de Prins zelf den volgenden dag aan de Jagers meedeelde. Door de inname van Beringen was voeling met de andere divisies verkregen en hoewel door een niet geheel juist rapport het feit eenigszins werd beschaduwd. dat een hevige brand. en sloegen de jagers bij het kerkhof hun bivouac op. de bekende generaal. De andere troepen vonden hen aan den kant van den weg en namen hen mee naar Beringen. heeft de zoon van luit. in zijn boekje . het stadje met den ondergang bedreigde. kon aan een oogenblik rust worden gedacht. mijns inziens. of een luid alarm weerklonk en het bleek. Nauwelijks waren de zoo vermoeide troepen ingeslapen. dat nog in 1906 een uitgebreid geschrijf over dit onderwerp ontstond. overtuigend bewezen. door onvoorzichtigheid van een paar cavalleristen ontstoken. werden alle deuren opengeslagen. dat de generaal tot zijn groote verbazing reeds ingenomen vond.Beringen en -Houthaelen”. Na de stad binnen getrokken te zijn. In het rapport aan den Prins en van dezen aan den Koning werd dan ook het optreden der Leidsche jagers geroemd.

Ook kwamen dien dag eenige studenten achterop. om wat op te frisschen en te schrijven aan familie en vrienden. hielden de jagers een vergadering.de Hollanders alles in brand staken. waarop werd besloten een verzoek te richten tot de regeering geen uitzonderingen te maken onder de jagers. waarop de soldaten er eindelijk in slaagden het vuur meester te worden.170 ontstond. die bij het vertrek uit Eindhoven juist met verlof waren. die de jagers gebruikten. Zutphen en de jagers Hanegraef en v. Spoedig ging dan ook bij de Belgen de mare dat . nadat er nog een paar waren bijgekomen. Hij wees aan den luit. en slechts het toeval aan eenigen een betere kans had gegeven om uit te blinken. met Hasselt als bestemming . het ging over Lummen en Herck en onderweg kwam de Prins van Oranje even bij den troep en betuigde aan v. d. nadat een twaalftal huizen waren afgebrand. den Beer het verzoek een lijstje op te maken van hen. welke laatste zich het eerst in de stad had gewaagd. W. wat het stadje. dat toch reeds door plundering veel had geleden. Vlies.” Den volgenden dag was een rustdag.. welk verzoek echter geen betrekking had op officieren en kader. Den 7en Augustus brak de divisie weer op. nog meer de gevolgen van den oorlog deed voelen. Ook kreeg luit. Verder ging het naar Berebroek. waar halt werd . Vlies persoonlijk dank voor zijn optreden bij Beringen. die in aanmerking kwamen voor een M. maar toch werden de troepen en vooral de kruitwagens veilig buiten de stad gebracht. Later. daar allen even dapper gestreden hadden. uit het leger aan hen toegevoegd. d. v.

Er ontstond dan ook een hevige strijd. dat de divisie in slagorde naderde. waarbij de kogels hen om de ooren vlogen.Ja! uw Hoogheid! dat belooft een goeden dag. nauwelijks was men daar bezig met wat voedsel op te halen. Hier was het dan ook. Bij het aanbreken van den gen Augustus ging het in de richting Kermpt en toen bij een ontmoeting met den Prins.” Over het slagveld van den vorigen dag ging het nu verder en overal lagen de gesneuvelden. waaraan de jagers niet actief deelnamen.. Hier werden de jagers weer eens ingekwartierd. op den weg naar Kermpt en toen later de troepen naar Berebroek terugweken. daar de vijand onder Dame in grooten getale naderde niettegenstaande het late uur. moesten ze die stelling houden om het dorp te dekken. en zelfs Hasselt werd vlak voor hun komst door den vijand verlaten. antwoordde de generaal: . of het bleek dat een zwaar gevecht aanstaande was.. zoodat de weg soms versperd was.gehouden. deze aan Generaal Meyer vroeg of de Leidsche jagers weer vooraan moesten. daar ze belast werden stelling te nemen vóór Berebroek. welke werd gebruikt om uit de te Hasselt gevonden voorraden . welke kwartieren over het algemeen zeer goed waren. bewijst wel het gevaarlijke van hun positie. dat de brave Zwitser de SaintGeorge zeide . Het dorp Kermpt bleek onbezet evenals Curingen.Recommandez votre âme au bon Dieu” en het feit dat niemand mocht gaan rusten en dat dikwijls verplaatsing naar een ander punt noodig was. g Augustus was weer een rustdag. zoodat ze daar slechts vele treinwagens en eenige stukken geschut vonden.

met het oog op spionnen. Truyen terug en verlieten deze plaats in de richting Tirlemont. die men langs dien kant verwachtte. Ook nu werd de wacht voor ‘s Prinsen verblijf door de studenten betrokken. waarbij weer onze jagers de rij der troepen openden. Nu brak bij velen de wacht van den vorigen nacht op en enkelen moesten naar het hospitaal te Tirlemont worden gezonden om weer . waar bleek.gen rechts van den weg en tirailleur en een hevig geweervuur ontstond. want over St. Zij waren in een klein huisje steeds blijven vechten en hadden niets van het terugtrekken gemerkt. zoo werd Cumtich gepasseerd en n a d e r d e n d e t r o e p e n Bautersum. die bij het dorp Brusthem werd bezet als laatste post naar den kant van Luik en degenen. waarbij Leemans en Nieuwenhuis gewond werden . maar waren ten slotte door gebrek aan kogels gedwongen om t e r u g t e keeren. dat er vier werden vermist. Maar steeds verder ging het en nu weder voorzichtig. daar er bepaalde consignes waren. dat met muziek aan het hoofd werd binnengemarcheerd. Zoo gingen ze den volgenden morgen te vier uur naar St. 10 Augustus brak aan en zou de vermoeiendste dag van den heelen veldtocht worden. waar weer een heftige botsing plaats had. Truyen dat ‘s middags werd bereikt. De jagers gin. daar het leger van den Hertog van Saxen-Weimar bij Tirlemont was afgeslagen naar ‘t Zuiden . toen de avond viel trokken de troepen op Roosbeek terug. ging het tot aan den straatweg naar Luik.172 het witte tegen zwart leergoed te ruilen. die bij de wacht behoorden. mochten geen oog dicht doen. die echter laat op den avond eindelijk verschenen.

en had niet de Prins van Oranje. Langzaam trokken de 3de en Iste divisie nu samen op Leuven af. en die onder het spelen der muziek tot voor het. maar hoe groot was de desillusie. Er werd namelijk plotseling een hevig kanonvuur op de Nederlandsche troepen gericht. De troepen bleven dien nacht op hun plaats bivakkeeren. die zich daardoor zeer verdienstelijk meende te maken. .173 op hun verhaal te komen. die aller verontwaardiging gaande maakte. toen ze eerst een Engelsch officier zagen naderen en vervolgens hoorden. dan was waarschijnlijk een geweldige wraakoefening gevolgd. wat een groote verwarring veroorzaakte. in de overtuiging den volgenden dag naar Brussel te zullen trekken. maar ook hier weken de Belgen snel en in groote verwarring trokken ze Leuven binnen en den weg op naar Mechelen. doch de troepen konden gelukkig in een hollen weg in veiligheid komen. dat de Leidsche jongens als duivels vochten en vol strijdlust trokken zij er dan den 12en Augustus ook weer op uit en werkten flink mee om den vijand uit Bautersum te verdrijven. De verwekker van dezen misdaad was een jong luitenantje. Er kwam dan ook een parlementair en de troepen kregen een oogenblik rust. Als troost werd te 1 2 uur een intocht in Leuven gehouden. hoewel de andere corpsen ernstige verliezen leden. waarbij veel barricades moesten worden verwijderd. zijn kalmte bewaard. Zelfs in een Fransch blad werd vermeld. die reeds op de hoogte was der Fransche interventie. maar toen had een daad plaats. dat een leger van 50000 Franschen in aantocht was. de anderen wisten zich door een flinke nachtrust gelukkig te herstellen.

.. St. Hamont waarna op 2 I Augustus de vaderlandsche bodem weer werd beschreden.174 nu aan de heele wereld bekende. Den r4en Augustus werd de morgen gebruikt om de stad te bezien en proviand te koopen en het was bij die gelegenheid dat ze de aanplakbiljetten zagen. 29 Augustus had op de Oirschotsche heide een defilé voor de Koninklijke familie plaats.Jan Kaas overal geslagen” en . het besluit aangaande de Willemsorde nam. Truyen en Hasselt. Verder over Houthalen. waarop stond: . De jagers werden op de wallen ondergebracht. waar de vroeger genoemde vergadering op voorstel van Lotsy. waarbij de jagers in groot uniform een uitstekenden indruk maakten en een specialen groet van de Koningin in ontvangst hadden te nemen. Exel. waarbij hij hen bedankte voor hun gedrag in den veldtocht en zeide. die zich op de meest waardeerende wijze over het corps jagers uitliet. stadhuis ging. waarbij zij de hoop op een . dezen als geëindigd te beschouwen. De generaal sprak hen op de markt hartelijk toe en zeide trotsch te zijn hen onder z’n bevelen te hebben gehad. en hiermee is zeker in overeenstemming een brief van den bij den staf van den Prins gedetacheerden Engelschen majoor d’Albiac. en ‘s avonds de oude kwartieren weder te Eindhoven werden betrokken.de Nederlandsche Oost-Indische bezittingen reeds in handen der Belgen. waar ze een bezoek van den Prins van Oranje kregen. die zelf in aanmerking kwam.” ‘s Middags begon de terugtocht tot Roosbeek en de volgende dagen over Tirlemont. Kort daarop werd een brief van den Akademischen Senaat ontvangen. Helchteren.

Hengel een vereerende welkomstrede uitsprak. Op de Ruine werd door generaal Snouckaert een woord van welkom gesproken en tevens meegedeeld dat de jagers met onbepaald verlof mochten gaan. een geschenk der Leidsche jonk- . In triomf ging het nu over Tilburg.en Brigadestaf uitgeleide was gedaan. groen en eerepoorten versierd. die. die vooral na Voorschoten tot een ware triomftocht werd. Eindelijk brak dan de 2Sste September aan. waarna eenige jonge dames een zilveren herinneringsmedaille aanboden aan officieren en manschappen.175 spoedige terugkeer uitspraken. Bij de Witte Poort waren gemeentelijke en militaire autoriteiten ter ontvangst aanwezig en door hen voorafgegaan trokken de jagers onder de tonen der muziek de stad binnen. aan den vooravond van den intocht in Leiden den jagers een vriendelijk welkom toeriep. w a a r uit naam van den Academischen Senaat Prof. en onder een blauwen hemel. naar Leidschendam dat. met vlaggen. Daarna begaven allen zich naar de Pieterskerk. Dordrecht (waar een zeer gulle ontvangst en een vauxhal plaats had). evenals Delft. waarbij weder het groot tenue aan het geheel een uitstekenden indruk gaf. Rotterdam. welke order dan ook 16 September ontvangen werd. op luisterrijke wijze te ontvangen en welker straten overvol waren van de van heinde en ver samengestroomde menigte onder wie ook vele familieleden der jagers. dat niet voor de heenreis onderdeed in gastvrijheid. een marsch. nadat kolonel Stoecker bij dagorder afscheid had genomen van den troep en deze door den geheelen Divisie. v. gereed was om de zonen van haar Hoogeschool. Moerdijk. werd de laatste dagmarsch aangevangen.

Na het verlaten der kerk. toen het 11 Juni 1839 gelijk met de andere vrijwillige corpsen werd ontbonden. . Het vaandel. werd ter hand gesteld. steeds voldoende. doch den geheelen dag bleven de Jagers het middelpunt der feestviering en een gezellig déjeuner dinatoir door het gemeentebestuur aangeboden. bleef het getal der leden.Ingerukt” gegeven. terwijl aan den vader van den eveneens gestorven Huet de medaille voor zijn zoon bestemd. Deze medaille droeg aan de eene zijde een Minervabeeld met de naam des Jagers er boven en op de andere zijde de woorden: . Door plechtige muziek werd deze indrukwekkende gebeurtenis begeleid. Zoo waren dan de Jagers met groot verlof. kreeg een eereplaats op de Senaatskamer. maar dit was geen reden om het corps op te heffen. hoe zeer ook de gift ervan werd geapprecieerd. hoewel afwisselend. want tot het eind van de Belgische quaestie. een gelegenheidsvoorstelling in den Schouwburg en eene schitterende illuminatie voltooiden dezen zoo gedenkwaardigen dag. werd eindelijk het c o m m a n d o . doch is ook in het Corpsarchief aanwezig. waar het nog steeds te vinden is en werd daar den 22 Juni 1839 in optocht heen gebracht en onder een toespraak 1) Deze medaille ligt in de Lakenhal. in den veldtocht al zeer onhandig was gebleken. Voor Beeckman werd deze door diens broeder in ontvangst genomen. die op alle aanwezigen een diepen indruk maakte...176 vrouwen. l).Hulde van Leydsche Jonkvrouwen aan Vaderlandsliefde en Heldenmoed” in een lauwerkrans en werd ook aan de beide Prinsen toegezonden. en vergezeld van een bijbehoorend geschrift. dat.

” en de eerste steen werd gelegd door luitenant den Beer. waarna genoemde commissie aan een keurig diner der staf aanzat. opgericht door zijne wapenbroeders en medestudenten. uit dankbaarheid voor de uitstekende leiding der veldtocht. d. om getuige te zijn van de onthulling der gedenksteen voor den gesneuvelden Beeckman. . Vlies aan den Senaat overgedragen. op het appel verschenen het metalen Kruis op de borst. waarbij de Hoogleeraar van der Palm eene welsprekende rede hield. om uit hun aller naam aan den divisie-generaal Meyer en den brigade-kommandant Stoecker een eeresabel en eeredegen aan te bieden. die nogmaals in groot tenue. Het opschrift op den steen luidt: >Aan Lodewijk Justinus Wilhelmus Beeckman. Nog één plicht moest vervuld worden en wel tegenover de Leidsche Jofferen. v. aan wie dan ook op 28 Februari 1833 een bal werd aangeboden. C. en hield daarbij een warme toespraak. Kist de godsdienstoefeningen leidde en den 22en Juni 1832 was nogmaals de St. Nog werd den 3en October bij opening der Akademische lessen de terugkomst godsdienstig gevierd. de verjaardag van de overgave van Leuven trok een commissie uit de jagers naar het kamp te Oirschot. Pieterskerk de verzamelplaats der studentenjagers. waarbij de Hoogleeraar N. gesneuveld als vrijwillig jager der Leidsche Hoogeschool voor Beringen den gen Augustus 1831 in den ouderdom van Ig jaren. slechts met den sabel gewapend.177 van Mr. Op den r3en Augustus 1832. Dienzelfden dag hechtte generaal Snouckaert den jagers. die toen het commando over het corps voerde.

178 dat uitstekend slaagde en veel oude herinneringen deed herleven.pokeY op de goede terugkomst dronk. Geen wonder. maar senaten en een collegium ad interim deden de loopende zaken af. Willem 111 3 statuetten van zijn vader. en. daar de oorspronkelijke in z’n geheel uittrok. dat degenen. die zoo veel samen hadden doorgemaakt. die om de tien jaar zou gehouden worden ook in 1856 te houden.. den aanvoerder van 1830-1831. vinden we’dan ook in de meeste notulenboeken een schorsing der bijeenkomsten. terwijl het deksel van een metalen kruis was voorzien. dragende een W. schonk hij dan ook een prachtigen beker. met het verzoek deze altijd op de dinertafel te zetten en tevens voegde hij er een wenk bij. Gij zult wel verbaasd zijn. een minervabeeld met een kelk erboven. ook later dezen tijd in herinnering wilden terugroepen en op reunies dien zoo eervollen tijd herdachten. terwijl ook een commissie voor den Almanak zorgde. M. . hoe in den tijd van den veldtocht toch de gewone gang van zaken in het studentenleven mogelijk was. waarbij dit aantal tot zeventig terugging. Reunies in 1841. Het Collegium Omnium in Belgio Senatuum Supremum hield na 3 November 1830 pas op 18 Oct. Bij dit vijf en twintigjarig herinneringsfeest. daar alle senatoren der verschillende ontgroeningssenaten mee uittrokken. om de reunie. werden gevierd met optochten. waaraan ruim honderd jagers deelnamen en in 185 I. toespraak en diner . 183 1 weer zijn eerste bijeenkomst terwijl in den senaat Minervae Sacrum de praeses op 12 October met de . bovendien zond in I 85 I 2.

ja zelfs op het halve eeuwfeest der inname van Leuven verschenen dertig jagers op het appel om in alle stilte aan een feestdisch dit feit te herdenken. ook met het tegenwoordige vrijwilligercorps. om aan mijne tijdgenooten een beter inzicht in de geschiedenis van de compagnie te geven en de dwaling ontstaan door anekdotes. over het sneuvelen van Beeckman bestonden. weg te nemen. graaf Saint-George. evenals de banier met de namen der belangrijke plaatsen uit den veldtocht. Deze bevinden zich nu in de Senaatskamer.179 Tevens werd op dit feest op voorstel van den Zwitserschen wapenbroeder. a. Aan het eind gekomen der beschrijving. studenten aan de Leidsche Hoogeschool. Op deze bijeenkomst werd tevens besloten. beker en statuetten aan den Akademischen Senaat overgedragen. doch daarna schijnt het onvermijdelijk einde gekomen te zijn. 1867 en 1871 bijeenkomsten plaats en ook op het derde eeuwfeest der Hoogeschool ontbraken de nu reeds grijze jagers niet. van wat door onze voorgangers. Officieus kwamen de jagers echter nog niet tot rust en ook in 1884 waren nog eenigen aan een maaltijd te zamen. die o. Zoo hadden ook in 1861. past het ons in het kort een vergelijking te maken. dat dit de laatste keer van officieel tesamenkomen zou zijn en werden archief. in militairen dienst is verricht. . hoop ik toch dat deze moge dienen. Zoo heb ik U ook van dit Leidsche jagercorps een overzicht gegeven en hoewel de veelvuldigheid der gebeurtenissen en de langdurigheid van zijn bestaan een wel wat lange beschrijving noodzakelijk maakten. een studiebeurs gesticht voor nazaten van oud-jagers.

moeite heeft om ontslag uit den vrijwilligen dienst te krijgen. het mag ons dan ook met rechtmatigen trots vervullen. zich indien zulks onverhoopt noodig mocht blijken. hoe zeer ook persoonlijke moed en initiatief in den modernen oorlog ondergeschikt zijn geworden aan geoefendheid en discipline. Leiden. D O O R E N B O S . afgewisseld door herhaalde schermutselingen en bestormingen . Onder het ter perse gaan van deze verhandeling. . Hij had zich tot den kapitein gewend. zonder echter tot hun grooten spijt in werkelijken strijd te komen. alle ellenden van een leger in den vreemde meemakend. dan tot een versterken van de stad Leiden zelf en tot een oefening in den wapenhandel. B. zag I 8 I 5 de Leidsche studenten te velde. dan dat de vrijwilligers van thans. doch namen ook zeer actief deel aan een geforceerde opmarsch. Changnion genaamd en aangewezen voor het ambt van Professor in de Oude Letteren aan het Athenaeum te Kaapstad. de flinkheid en doortastendheid van de heele compagnie te vernemen en we mogen daarom niets meer verlangen. Hieruit blijkt.180 Terwijl het in 1672 niet verder kwam. cand. dat een theologisch student. deze jagers voor den geest zullen roepen en met dat visioen voor oogen een even schoone bladzijde zullen toevoegen aan de Geschiedenis van onze zoo geliefde en beroemde Leidsche Hoogeschool. med. W. wordt mijn aandacht nog gevestigd op eenige brieven in het archief der Litteraire faculteit. In den veldtocht van 1830-‘3 I waren de jagers niet slechts in verwoede gevechten gewikkeld. en zelfs tot in Frankrijk doortrekkend.

Le Jardin Botanique. ont pu. C’est dans une des salles de ce bâtiment. waarin deze er op aandrong. de Levde repardent comme une huitieme merveille) peint’ a l’hr$. . dat hij de betrekking aanvaardde. qui partage deux vastes serres chaudesquelques antiques (Figures. L’on voit dans une sorte de salon. Van dit stuk is een afschrift aanwezig en ook vinden we een briefje van Changnion. eenigen tijd later te Leiden geschreven en waarin deze verzoekt om toezending der papieren. a certains egards. Vases. daar hij .. . est roide et sans noblesse. L’action opposée des Anges et des Diables . Toen was het dus evenmin als thans gemakkelijk om van zijn verbintenis ontslagen te worden. Eerst terug van de grens wilde hij naar Kaapstad schrijven. L’Hôtel-de-ville (tres-vanté sur les lieux) est des plus médiocres. très-agréable ville: sa situation est charmante. . Inscriptions). avec le desesnoir des proscrits. il sent meme la détrempe et la décaupure. la forme bizarre des démons. Leyde. m Hoe een 18de eeuwsch . ingrat et d’une distribution peu satisfaisante. quelques’épisodes piquans . que l’on conserve avec le plus grand soin un tableau (que M.. le contraste de la ioie des bienheureux. et les environs délicieux: elle est ornée de fort beaux batimens.wegens onpasselijkheid” zijn kamer niet kan verlaten. . . lui mériter la reputation dont elk jouit: mais en général ce tableau fait peu d’effet .kunstliefhebber” over Leiden oordeelde. et un certain feu répandue dans toute cette composition. par leur compatriote Jean (!) de Le y d e : 11 represente le jugement dernier.181 die echter geen verzoek durfde indienen en aanraadde een getuigenis van de faculteit te vragen. Bustes.M. .. le Peyron par lequel on y arrive du sol de la rue. est une des curiosités de Leyde: son emplacement est reserré.-•. .

61.d e gelegenheid te baat om aan een andere ergernis lucht te geven: . les portraits de la plupart des Professeurs: ceux de J u 1 es S c a l i g e r . Le Cabine t d’H is t o i re naturelle. s’il est autorisé des chefs. mais sa position deployée dans une suite de petites Salles au rez de chaussée. 1783). quelque curieux qu’il soit. ne fait guères l’éloge de leur délicatesse. les trois que neus venons de citer. Hij noemt dit laatste een .182 elles sont toutes mutilées. prévient peu en sa faveur. étroites. s e distinguent d’abord. d e B o e r h a a v e . d’un assez mauvais stvle. Les Gagistes ou Valets préposés 2 la garde de ces divers endroits. gepensionneerd infanterie-kapitein bij het Fransche leger. sont de la main du célèbre van Dyck (!). hier en daar minder nauwkeurige. p. 1 (Amst. d e G a u b i u s .L’on ne peut s’empêcher de se plaindre ici de la vexation indécente. ailleurs. est ici susceptible d’un tarif. R. La Bi blio theque. exercée sur les étrangers aue la curiosité attire au Jardin Botanique. paroftra médiocre & ceux qui auront VU celui du prince & la Haye. au cabinët d’HIstoire naturelle etc. . Plusieurs de ces portraits sont parfaitement bien peints. le prix qu’il leur a plu de déterminer (tant pour voir l a Bibliotheque. est laissé à discrétion et ?I la générosité des curieux.” Voyage 6un amateur des Arts en Flandre. dans Zes Pays-Bas etc. L’on remarque dans la salle de Médecine. neemt de schrijver . et exigent de la manière la plus ignoble et la plus révoltante..): Ce qui.het was een zekere De la Roche. T. qui. ‘est d’avoir été trouvées dans les fouilles faites sur les lieux.” Na deze kritische. taxent d’autorité.Appel à la Nation. tant pour le Jardin etc. et peu adroitement restaurges : leur principal mérite. die van 1773 tot 1778 een kunstreis door WestEuropa maakte . basses et mal éclairées. mededeelingen over Leiden. tant pour le cabinet. On la dit renfermer quelques livres et manuscrets rares.

bestuur en ledenlijst . . . . . de Baas. . . . LXXII-LXXVI T. Bk. Korte kroniek van Leiden en Rijnland . . . . . door Ds. . LXVII -LXXI A. . . door J. . LXXX-LXXXIV Dr. . . . Bussemaker. A. . . Vereeniging *Oud-Leiden” : Verslag over VII-1x het jaar 1914. Geyl. H. . P. door 2. K. van Konijnenburg.INHOUD. . XVII-XLIII Inlichtingen omtrent enkele openbare inrichtingen en besturen . de Ridder. . . Coebergh LXXXIX-XCI. . A. Kroon. F. de Wolff. . door Ds. Slotemaker LXXVII-LXXIX P. XLIV-L Voor het publiek toegankelijke verzamelingen . . W. Dikshoorn. A. L. J. . . . . . . A. . . . Einthoven . van der Woerd. W. C. . v. . H. . . . . . . . . . . J. H. A. . Th. . J. . 0. . Kouwenhoven Dz. . LI IN MEMORIAM : LV-LVI Dr. door J. LXXXV-LXXXVIII Dr. W. . . door Dr. . . door L. F. G. . W. door Dr. Rudolph. . Voors LIX-LXVI R. L. door F. Wempe. V Een woord vooraf . x-XVI Statuten. H. A. . LVII-LVIII S. . .

Bijleveld. . Perdijk. Th. . . Blok . . . . J. . . 73. De opkomst der Remonstrantsch-gereformeerde gemeente te Leiden. . . . door S.81 82 83-. Bijleveld . J. C. . Zorg voor de Vlaamsche vluchtelingen in I 577. . 1815 e n 18go. . De refugies te Leiden.183 1. . door Dr. Leidsche Studentenvrijwilligerscorpsen in I 672. . . . P. Le Poole L.Bh. . B. . . Inhoud . Lijst der kasteelen en ridderhofsteden van Leiden en Rijnland.Gzn. . Over hetgeen in 1685 geofferd werd voor de Fransche vluchtelingen. . 0. . J. P. P. . . . Iets over de oude archieven van den huize van Wassenaer.95 96-103 104-139 r4o-r4Z r44. . . . . Doorenbos Bladvullingen . Bijleveld . door L. . . Het Oud-Archief der gemeente Sassenheim. door W. C. J. . . . . doorW. . J. door H. . door J. .Unger. . Het dagboek van een Leidenaar uit den jare 1747 (vervolg) uitgegeven door S. 50. door W. . . .73 74. .147 148-181 181-182 183-184 . . . . 139. 81. J. C.S. . . . 1 - 50 SI. . . . C. J. . J. door W. Van Wassenaer en Duvenvoirde. van Steeden en W. .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->