BCD Elektro

Ovlašteni zastupnik za BiH firme

d.o.o. Doboj

varstroj, Lendava, SLOVENIJA.

Mr Milan Milotić

PRIRUČNIK za zavarivače
2. Dopunjeno izdanje

Gasno zavarivanje REL MIG/MAG WIG (TIG) Autogeno i plazma rezanje

Mr Milan Milotić, dipl.inž.

PRIRUČNIK ZA ZAVARIVAČE
2. Dopunjeno izdanje

Gasno zavarivanje REL MIG/MAG WIG (TIG) Autogeno i plazma rezanje

Doboj, 2008. godine

Recenzenti: Prof. dr Aleksa Blagojević, Prof. dr Perica Gojković. Lektor: Milenko Đukanović, profesor. Naslovna strana: Jauševac Goran, dipl. inž. Izdavač: SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ Tiraž: 800 primjeraka

CIP – Каталогизација у публикацији Народна и универзитетска библиотека Републике Српске, Бања Лука 621 . 791 . 5 ( 035 ) 621 . 791 . 94 ( 035 ) МИЛОТИЋ, Милан Priručnik za zavarivače / Milan Milotić . – 2. dopunjeno izd. – Doboj : Saobraćajni fakultet, 2008 . – 107 str . ; ilustr . ; 30 cm Tiraž 800 . – Bibliografija : str . 117 . – Sadržaj sa nasl . str . ; Gasno zavarivanje ; REL ; MIG/ MAG ; WIG (TIG) ; Autogeno i plazma rezanje . ISBN 978-99955-36-06-0 COBISS . BH-ID 769816

Stoga nam je cilj da odškolujemo zavarivače koji će. možemo zaključiti da će potrebe svjetske industrije za zavarivačima takođe rasti. Napori koji se čine u školi zavarivanja „ĆOSIĆPROMEX“ usmjereni su na stvaranje zavarivačkog kadra koji nakon odškolovavanja najčešće nalazi zaposlenje u istoimenoj firmi. 2008. te znanja vezana za bezbjednu primjenu datih postupaka. koja je zastupnik slovenačkog „Varstroja“ čije aparate za zavarivanje i rezanje najčešće nalazimo u upotrebi na ovim prostorima. a mogu ga koristiti svi koji žele da se upoznaju sa postupcima zavarivanja: REL. Nedostatak literature koja obrađuje principe i problematiku plazma rezanja pokušaćemo ublažiti ovim priručnikom. Doboj. BUDITE MAJSTORI SVOGA ZANATA ! Doboj. S obzirom na to da se više od 70% svjetske proizvodnje čelika prerađuje zavarivanjem i da proizvodnja čelika u svijetu svakodnevno raste. koja je jedan od najvećih kooperanata brodogradilišta „Uljanik“ iz Pule. 2006. Nadam se da će ovaj priručnik u nekoj mjeri pomoći da i u buduće ostvarujemo svoj cilj. maj“ iz Rijeke i sl. te da im da osnovna znanja vezana za tehniku primjene najčešće korišćenih postupaka. a to je da vas osposobimo za dobrog zavarivača. gasno zavarivanje ili sa postupcima termičkog rezanja. mogućnostima zavarivanja ili termičkog rezanja najčešće korištenih materijala. a za čitaoca predstavlja saznanja koja su neophodna za dobijanje atributa „dobrog“ zavarivača. Imena navedenih brodogradilišta ne dozvoljavaju površnost u bilo kom radu. „3. Autor. Za navedene postupke dati su principi rada. Dobar zavarivač. MIG/MAG. podrazumjevaju osnovna znanja o materijalima (osnovnim i dodatnim). pored vještine koju stiče praktičnim radom. parametri režima i tehnika izvođenja postupka. koji je BiH pokrio kvalitetnom mrežom servisa. WIG. čije je sjedište u opštini Usora. Tu je i tradicionalna poslovnost slovenačkog proizvođača. Posljednjih godina u metalopreradi se bilježi trend povećanja upotrebe plazma rezača a na račun smanjenja tradicionalnog gasnog (autogenog) rezanja.Predgovor Priručnik za zavarivače napisan je sa ciljem da pomogne zavarivačima u shvatanju principa rada pojedinih postupaka zavarivanja i termičkog rezanja. a naročito ne površnost u zavarivačkim poslovima. odnosno dopunom koja ga razlikuje od prvog izdanja. godine. što u cjelini daje potpunu sliku o svakom od navedenih postupaka. biti spremni da preuzmu radne obaveze u najzahtjevnijim zavarivačkim zahvatima. . nakon obuke po evropskim standardima. treba da posjeduje teorijska znanja koja. s tim da mogućnosti koje pružaju Varstrojevi aparati ne zaostaju za mogućnostima drugih svjetskih poznatih proizvođača. što može da posluži mladima kao opredjeljujući faktor pri izboru zanimanja. Ps. uz poznavanja postupka. Velika zastupljenost „Varstroja“ na ovim prostorima rezultat je relativno niske cijene uz visok kvalitet. Priručnik je namijenjen polaznicima škole za zavarivanje „ĆOSIĆPROMEX“. Predgovor drugom dopunjenom izdanju Dopuna prvog izdanja rezultat je saradnje sa firmom „BCD Elektro“Doboj. godine.

...................................................ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE TOPLJIVOM ELEKTRODNOM ŽICOM U ZAŠTITI GASA ............................ 57 Žica za zavarivanje .............1 2....................3.........4........1.............................................. 35 2.....................................................................................4....... 19 Aparatura za zavarivanje ................................ 36 Označavanje elektroda ........ 53 2........... 14 POSTUPCI ZAVARIVANJA ... 48 Tehnika zavarivanja ...................................................................6 2.......................3..... 11 Označavanje i predstavljanje zavarenih spojeva na crtežu ... 22 Dodatni materijali i topitelji .... 59 .... 19 Primjena postupka .................................SADRŽAJ: Strana Predgovor 1................ 43 Izvođenje spoja ... 27 Podešavanje plamena acetilena .......................................2 2............................... 19 GASNO ZAVARIVANJE (311) ........................ 25 Izbor parametara zavarivanja .....................................1 2............... 35 Obložene elektrode za E postupak ....... 37 Čuvanje i skladištenje elektroda ...............................................4 2................................2 2.....1....................................3 2................................................3 Prenos dodatnog materijala ........1.................3..............5.... 9 OSNOVNI POJMOVI U ZAVARIVANJU ..3...1.... 45 Tehnologija zavarivanja ................................ 30 SPECIJALNI GASNO-PLAMENI POSTUPCI .............................................................................................................................................................................................3.....3............................................ 43 Vrste i izvori struje..................................1 2................... 28 Podešavanje plamena za rezanje MAPP gasom ............7 2..................................RUČNO ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE OBLOŽENOM ELEKTRODOM (111) .................. 54 Zaštitni gasovi ..2.1 2.....................................5 2............................................3....................... 1...... 51 MAG/MIG POSTUPAK.......1 2........................................ 33 E (REL) POSTUPAK....................................................4...............1 2...........4 2................................. Primjena postupka ......1.......................1..............................................................4..................................................... uređaji i oprema za E postupak ................2 2................... 2........................3 2.............................2 2.............. 24 Tehnologija gasnog zavarivanja ...........................5 2.......3 ................1................3................................1 2..2..............................2 2...

...........................................................3.........87 ZAVARIVANJE PLAZMOM ........................................3 2.......................................................................................................................76 Uređaj za zavarivanje ....................................................3..................101 Specijalne tehnike gasnog rezanja ..............................................................98 Rezanje metalnim prahom .4.....................6 2...................1 3............................................................3 3...............5...........................5 2....................5.............92 TERMIČKO REZANJE (PRIPREMA IVICA ŽLIJEBA) ......................................7 3.....2 3..................................................................105 Primjena postupka ...........1 2..7 2...........................107 .....................................................1..........3 3.................................79 Tehnika zavarivanja .............................103 ELEKTROLUČNO REZANJE .............5.....................83 Modifikovane varijante TIG zavarivanja ....1 3.......1.............................94 Tehnologija gasnog rezanja ..93 Uređaj za gasno rezanje .1.......................................1...........................72 Netopljive elektrode ...........................................5.....................4...........4 2......9 2.........................6 3....4 2...............1 3.......................................5 3..........................74 Dodatni materijal...........6..........85 Podešavanje aparata za TIG postupak ..............5.........104 REZANJE PLAZMOM ...............6 2.78 Tehnologija zavarivanja ..........93 Gasno rezanje .......................................1..................81 Zaštita korijenog prolaza .....................................................1.10 2....ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE NETOPLJIVOM ELEKTRODOM U ZAŠTITI INERTNOG GASA ..................................................................................................................106 Izvori struje za rezanje plazmom ..4 3........................................................................................................6 2..............66 TIG POSTUPAK...........................5 2..101 Greške pri gasnom rezanju ..........76 Zaštitni gasovi i mlaznice ............................................................................................4......8 2...5.....................................5..................................................71 2......5 Izvori struje i uređaji za zavarivanje ..63 Tehnika zavarivanja ........2.............................................59 Tehnologija zavarivanja ............................................................................100 Rezanje pomoću topitelja ...........1...............................2 Vrste izvora struje ...5............................2 2......1 3.....5............... 3..............2 3.....................5.............................90 Tehnika zavarivanja plazmom .....................žica za zavarivanje .....................................................................................................................................97 Rezanje pojedinih materijala ..........

.3.3.....3.....................................5 3.............4 3........................................................................................................3...................................................................3.3......................................... 107 Gasovi za obrazovanje plazme ................ 111 REZANJE LASEROM ........................................4 Modifikacije postupka rezanja plazmom ................................ 117 ....................................7 3.............3 3...........................6 3....................................................................................... 109 Kvalitet reza ......... 116 Literatura ...................................... 110 Plazma rezačice ......................... 109 Smjer rezanja ............................

kada zavareni spoj nastaje uz dodatno djelovanje pritiska (npr. 1. zasnovani su na lokalnom zagrijevanju materijala iznad temperature topljenja. OSNOVNI POJMOVI U ZAVARIVANJU Zavarivanje je proces izrade nerazdvojivog spoja uspostavljanjem međuatomskih veza između dijelova koji se zavaruju.d.b.a.a. ali se u praktičnom smislu podrazumijeva spajanje metala sa metalom. prikazane su i osnovne dimenzije šava: širina (11).o. sl. kod koga se razlikuju lice šava (2). ali ispod temperature topljenja. naličje šava (3).b. sl. čija je granica obilježena sa (6).o. Najčešće korišćeni žljebovi i izgledi odgovarajućih šavova su dati u tab. 1. Postupci zavarivanja. Osnovni elementi zavarenog spoja b) d) Prije zavarivanja potrebno je pripremiti ivice osnovnog metala. Dio osnovnog metala. i ugaonog spoja. i to za slučaj sučeonog. koji je pod uticajem zagrijavanja i hlađenja pretrpio izvjesne strukturne promjene. je onaj dio osnovnog metala. 1. sl. Kod postupaka zavarivanja topljenjem šav nastaje očvršćavanjem istopljenog osnovnog i dodatnog metala ili samo osnovnog metala. sl. koji se najčešće koriste u praksi. 1. kada zavareni spoj nastaje očvršćavanjem (npr. 1. pri kome se pojedinačno ili kombinovano koristi toplotna i mehanička energija. nemetala sa nemetalom i metala sa nemetalom. 1. 1.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Na sl. koji se topi u procesu zavarivanja i ulazi u sastav metala šava. 1. debljina (12) i nadvišenje (10).a. kao i za navareni sloj. elektrootporno zavarivanje). Pod zavarenim spojem se podrazumijeva konstruktivna cjelina. ili skraćeno šav. elektrolučno zavarivanje). sl. korijen šava (4) i ivica šava (8). sl. označena sa (7) na sl. a) c) Slika 1. sl. 1. -11- . 2. DOBOJ . 1. čiji su osnovni pojmovi definisani standardom. 1. zove se uvar (5). kod koga je bitna i njegova debljina (13). a po potrebi i dodatni materijal. Zavarivanjem je moguće spajanje metala sa metalom.c. čime se dobija žlijeb za zavarivanje. koju čine osnovni metal (1) i metal šava. a dubina sa (9). Zona uticaja toplote (ZUT). sl. ili na lokalnom zagrijevanju materijala do temperature topljenja.

DOBOJ . 1 . nastao u jednom prolazu ili sloju.širina otvora žlijeba 9 . 3. Oblici najčešće korišćenih žljebova i odgovarajućih šavova izgled žlijeba izgled šava naziv izgled žlijeba izgled šava U J X K duplo U a) jednoprolazni b) višeprolazni Slika 3. Pripremljeni žlijeb u procesu zavarivanja topljenjem može da se ispuni u jednom ili u više prolaza.tupi korjen žlijeba 5 .otvor žlijeba 8 .o. 3. sl.razmak u korjenu žlijeba 6 .stranica žlijeba 2 .korijen žlijeba 3 . Vrste šavova c) višeslojni -12- . Osnovni elementi žlijeba naziv rubni I V HV Y Tabela 1. Zavar predstavlja dio metala šava.oštri korjen žlijeba 4 . sl. ili u više slojeva.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.zatupljenje korjena žlijeba 7 .ugao zakošenja žlijeba Slika 2.ugao otvora žlijeba 10 . što prvenstveno zavisi od debljine osnovnog materijala.

a u zavisnosti od položaja. sl. sl. udubljeni i ispupčeni šavovi. ivični.o. 5c. Prema obliku lica šava razlikuju se ravni. 4. sl. 5d. -13- . preklopni. 7. zovu se prinudni. sl. 6. 5b. osnovne vrste zavarenih spojeva su sučeoni. Podjela šavova po kontinuitetu Zavisno od međusobnog položaja dijelova koji se zavaruju. DOBOJ . vertikalnom i nadglavnom položaju. ili nesimetrični. 5a i isprekidane. koji mogu da budu simetrični. T spoj. a) ispupčeni b) udubljeni Slika 4. Položaji zavarivanja koji nisu horizontalni.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. zavarivanje može da bude u horizontalnom. horizontalno-vertikalnom. a prema kontinuitetu šavovi se dele na neprekidne. sl.o. Oblici lica šava c) ravni a) neprekidni b) isprekidani c) simetrično d) nesimetrično Slika 5. sl. sl.

o.o.1 Označavanje i predstavljanje zavarenih spojeva na crtežu Crtež zavarene konstrukcije mora da sadrži podatke potrebne za njenu izradu. 1. tehnika zavarivanja unapred ili unazad). izbor postupka i parametara zavarivanja).SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. vrste spojeva pri zavarivanju pritiskom. tab. geometrijske mere šava i tehnika zavarivanja. DOBOJ . 2. Grafička oznaka definiše pripremu žlijeba i oblika šava. Pod tehnikom zavarivanja podrazumjevaju se načini izvođenja pojedinih operacija (npr. kao što je način pripreme žlijeba.3. dopunske radove na korjenom zavaru (žlijebljenje se označava udvojenim simbolom oblika spoljne površine kod asimetričnih žljebova ili sa dvije vertikalne crtice u sredini simetričnih žljebova) i kontinualnost šava pri zavarivanju topljenjem (neprekidni šavovi se označavaju horizontalnom crticom preko osnovnog simbola). -14- . oblik spoljne površine. Položaji zavarivanja Pod tehnologijom zavarivanja podrazumjeva se skup operacija koje je potrebno izvesti da bi se napravio zavareni spoj (izbor osnovnog i dodatnog materijala. Da bi se ovi podaci prikazali što jednostavnije definisani su način predstavljanja i oznake zavarenih spojeva. 4. priprema osnovnog materijala. tab. tab. a) sučeoni b) preklopni c) ivični d) T spoj Slika 6. Osnovne vrste zavarenih spojeva d) nadglavni a) horizontalni b) horizontalno vertikalni c) vertikalni Slika 7. koje se sastoje od grafičke i brojne oznake.

oznaka na sl. odvojena crticom. Oznake najčešće korišćenih žljebova i nazivi odgovarajućih šavova 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 I V HV Y U J X K duplo U ugaoni navar Tabela 3.o. Oznake oblika spoljne površine šava redni broj iz tab. 8b neprekidni dvostrani ugaoni šav sa ravnim tjemenom. 5. DOBOJ . 4). oznaka na sl. a oznaka na sl. Brojčana oznaka sadrži najbitnije podatke u zavisnosti od vrste spoja. Kompletna oznaka zavarenog spoja još sadrži i brojčanu oznaku postupka zavarivanja. na prelomljenoj pokaznoj liniji ili ispod nje. n broj šavova i a debljina šava. a drugi za dužinu šava. i po pravilu se sastoji od dva broja. prvi za kote presjeka šava. -15- . red. 8. 8a definiše ″V″ šav bez obrade lica. sl. jednostrani udubljeni i dvostrani simetrični ravni spoj. oblika i kontinualnosti šava. a od isprekidanih spojeva su prikazani sučeoni "I" i ugaoni "T" spoj. 2 modifikovana oznaka objašnjenje oznaka obrade lica šava. gde je l dužina pojedinih šavova. ako se obrada izvodi ugaoni šav sa ispupčenim licem ugaoni šav sa udubljenim licem 3 11 11 Tabela 4. 6 (sučeoni).o. Primjeri označavanja neprekidnih spojeva su dati u tab.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. gde je a debljina šava (sl. 8c isprekidani dvostrani nesimetrični ugaoni šav sa ravnim tjemenom. Tako npr. br oznaka naziv šava 1 rubni Tabela 2. e razmak između dva šava. Oznake pri zavarivanju pritiskom oznaka naziv spoja sučeoni zbijanjem sučeoni varničenjem tačkasti bradavičasti šavni Grafička oznaka za uprošćeno prikazivanje zavarenih spojeva se ispisuje u blizini šava. gde su prikazani jednostrani "I" spoj. u skladu sa podacima iz tab. dvostrani "X" spojevi (simetrični i nesimetrični).

o. Klasifikacija postupaka zavarivanja Zavarivanje u čvrstom stanju 4 ultrazvukom 41 trenjem 42 kovačko 43 eksplozijom 44 difuzijom 45 na hladno 48 Drugi postupci zavarivanja 7 aluminotermitsko 71 električno pod troskom .MIG zaštita u aktivnom gasu .o.EPP topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa zaštita u inertnom gasu .TIG plazmom magnetno elektrolučno rotirajućim lukom Elektrootporno zavarivanje tačkasto šavno bradavičasto sučeono varničenjem sučeono zbijanjem Gasno zavarivanje oksi-acetilenskim plamenom -16- .MAG netopljivom elektrodom u zaštiti gasa inertni gas .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.EPT 72 indukciono 74 751 laserom elektronskim snopom 76 Tvrdo lemljenje 91 913 u peći 914 uronjavanjem u soli 916 indukciono Meko lemljenje 94 Zavarivačko lemljenje 97 1 111 114 12 13 131 135 14 141 15 185 2 21 22 23 24 25 3 311 Elektrolučno zavarivanje obloženom elektrodom . Primjeri uprošćenog prikazivanja zavarenih spojeva Tabela 5. DOBOJ .E punjenom žicom pod praškom . a) sučeoni ″V″ b) ugaoni ravni dvostrani c) isprekidani nesimetrični ugaoni ravni Slika 8.

dužine šava 100 mm 10+7-100 udubljeni spoj. Tabela 6. drugi 7 mm).o. 4 zavara dužine 10 mm.o. korak 100 mm ugaoni ravni ″T″ spoj. presjeka 4 mm.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. presjeka 4 mm. dužine šava 100 mm 15-100 nesimetrični ″X″ spoj. debljine 3 mm. dužine šava 100 mm simetrični ravni ″T″ spoj.. DOBOJ . debljine 15 mm. dužine šava 100 mm oznaka 3-100 simetrični ″X″ spoj. dužine šava 100 mm sučeoni ″I″ spoj. dužine krakova 6 mm. korak 50 mm -17- . debljine 17 mm (jedan zavar 10 mm. 3 zavara dužine 10 mm. debljine 5 mm. Primeri označavanja neprekidnih spojeva skica opis jednostrani ″I″ spoj.

o. -18- .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. DOBOJ .

pri čemu u prvu grupu spadaju oni postupci kod kojih se proces spajanja odvija topljenjem i očvršćavanjem na mjestu spoja. dovodna crijeva. čini opremu za gasno zavarivanje. gorivi gas i kiseonik se iz specijalnih posuda pod pritiskom . Tabela 7. propan (C3H8). odakle izlaze pomešani u odgovarajućoj srazmjeri. uključujući lemljenje. ili ima bijelu traku na 2/3 visine. Osim toga.1. hemijska (plamen. DOBOJ . temperatura plamena najčešće korišćenih gasova tmax (°C) acetilen 3087 propan 2526 butan 2300 metan 2538 propilen 2865 MAPP 2927 vodonik 2655 2. Na taj način je omogućeno sagorijevanje gorivog gasa na vrhu plamenika. snop). redukcioni ventili. jer je sam acetilen kao nezasićeni ugljovodonik vrlo eksplozivan na po-19- . termiti). bocama za skladištenje i crijevima za dovod gasova. Acetilen u boci se rastvara u acetonu. zavise od vrste gorivog gasa. butan (C4H10) i vodonik (H2). acetilen (C2H2). metilacetilenpropadijen (C3H4 . otpor.boca (ili na drugi način) dovode u gorionik. Boce za tehničke gasove spadaju u posude pod pritiskom i podležu odgovarajućem standardu. kao i najviša temperatura plamena. postupci zavarivanja se često dijele prema izvoru energije: električna (luk. u koje je moguće uskladištiti 6 Nm3 (6 normalnih metara kubnih) na pritisku od 150 bara i temperaturi 20°C. 2.1 Aparatura za zavarivanje Aparaturu za gasno zavarivanje čine boce za kiseonik i acetilen. svetlost). trenje. mehanička (pritisak. količina preostalog kiseonika je 120x40=4800 l). Najčešće se koriste gorivi gasovi na bazi ugljovodonika: metan (CH4). kao što je definisano u standardu ISO 4063 (EN 24063). propilen (C3H6). ultrazvuk) i ostale (npr. Max. 2.1 GASNO ZAVARIVANJE (311) Gasno zavarivanje je postupak spajanja metala topljenjem i očvršćavanjem osnovnog i (po potrebi) dodatnog metala pomoću plamena dobijenog sagorevanjem gorivog gasa. Količina toplote oslobođena sagorijevanjem. kao i pomoćnim i dodatnim uređajima (npr. ako je pritisak u boci 120 bara. Boce za kiseonik su zapremine 40 l. a u drugu grupu oni postupci kod kojih se proces spajanja odvija bez topljenja. moguće je na osnovu pritiska u boci izračunati količinu preostalog gasa u boci (npr. ako nije naglašeno drugačije (npr. Boca za acetilen je obojena bijelo.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. redukcionim ventilima). Postupci zavarivanja mogu da se podijele na postupke topljenjem i postupke pritiskom. Podrazumjeva se da gorivi gasovi sagorjevaju u struji kiseonika. koji zajedno sa gorionikom.o.trgovački naziv MAPP). sagorijevanje u vazduhu). Kiseonička boca je obojena plavo ili ima plavu traka na 2/3 visine. Ako se pretpostavi da se kiseonik u ovim uslovima ponaša kao idealni gas. POSTUPCI ZAVARIVANJA Danas se smatra da je 98 postupaka zavarivanja osvojeno i primijenjeno u praksi. eksploziv. gorionik sa promjenljivom mlaznicom i pomoćni alat.o. Da bi se ostvarilo sagorijevanje u struji kiseonika.

kod kiseonika vezivanje je preko navrtke. drugi za radni pritisak. boca se prethodno puni poroznom masom (najčešće drveni ćumur ili mešavina uglja i infuzorijske zemlje) u koju se uliva aceton. zabranjeno je rukovanje redukcionim ventilom za kiseonik masnim ili prljavim rukavicama. 0 Boce ne smiju da se pregriju. 0 Treba obratiti naročitu pažnju da se bocom za kiseonik ne rukuje masnim rukama. odnosno 2. -20- . Prilikom rada sa bocama. 1 bar (0<t<5°C). čime se sprečava isticanje acetona.o. lice koje posjeduje uvjerenje za rukovanje bocama. Osim toga za ovaj ventil je karakteristična pojava zaleđivanja usljed razlike pritisaka na ulasku i izlasku i odgovarajućeg pada temperature. 0 Ako ventil boce popušta i posle pritezanja. one moraju da budu u vertikalnom položaju ili pod nagibom od 45°.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Posebnu pažnju treba obratiti na rukovanje redukcionim ventilom za kiseonik. da ne bi gubici acetona iz boce prekomerno porasli. tj.o. Oba redukciona ventila imaju po dva manometra.5 bara radni pritisak. Stoga treba poštovati sledeće preporuke: 0 Redovno treba kontrolisati da li iz boce ističe gas premazivanjem sapunicom.kod kiseonika manometri su do 300 bara (pritisak u boci).5 bara (t<0°C). sl. a kod acetilena do 40 bara. a jedina konstruktivna razlika je u načinu vezivanja za bocu . moraju da se unesu dva sata prije upotrebe u prostoriju gde je normalna temperatura. Kako je radni pritisak znatno niži od pritiska u boci. elektromotora i drugih izvora toplote i varničenja. Kako dodir kiseonika sa mašću. 9. takvu bocu treba odstraniti iz upotrebe i skloniti je od vatre. Tako dobijena smeša može da se podvrgne pritisku od 15 bara Bocama za acetilen i kiseonik smije da rukuje samo stručno osposobljeno lice. Osim toga.(na navedenim pritiscima boca se smatra prazna). odnosno 16 bara (radni pritisak). 0 Ako su boce bile na temperaturi ispod 10°C. a kod acetilena preko uzengije . razlika je i u opsegu mjerenja . a zatim rastvara acetilen. 0 Zaostali pritisak u boci u zavisnosti od okolne temperature treba da bude 0. jedan za pritisak u boci. ugraditi grijač prije ventila ili koristiti ventil sa dvostepenom redukcijom pritiska. Osim toga. uljem ili nekom sličnom materijom može da izazove eksplozivno paljenje. DOBOJ . Greške pri rukovanju bocama sa tehničkim gasovima pod pritiskom su najčešće uzrok nesreće sa veoma teškim posljedicama. otklanjanje bilo kog kvara i remont prepustiti ovlašćenim licima.što isključuje mogućnost pogrešnog vezivanja. 0 Ventil na boci acetilena smije da se otvara samo pomoću specijalnog ključa. 0 Ventile kod boca treba otvarati polako da bi se izbjegli udarci gasova pod pritiskom u priključne uređaje. a ne vatrom. jer se pritisak značajno povećava. boce je neophodno snabdjeti redukcionim ventilima za kiseonik i za acetilen. višenom pritisku. Princip rada redukcionih ventila je isti. Da bi se ovo spriječilo treba koristiti što čistiji kiseonik. 2 bara (15<t<25°C) ili 3 bara (25<t<35°C). rukavicama ili alatom (u prisustvu kiseonika mast se zapaljuje). 0 Svaku popravku ventila.

Osnovni dijelovi gorionika prikazani su na sl.o. suvi ventili. Redukcioni ventili Osim redukcionih ventila koriste se i tzv. Šematski prikaz suvog ventila U gorionicima se dobijaju potrebne smješe kiseonika i acetilena. a otuda u nastavak (3) i u gorionik. koji se postavljaju između redukcionih ventila i gorionika. Slika 11.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Slika 10. U slučaju eksplozije povratni udar plamena stiže do komore između zida cijevi ventila (1) i uloška (5) i tu se gasi. DOBOJ .šematski prikaz -21- . 10. pri čemu se zahtijeva stabilan plamen određenog oblika i toplotne moći. Gorionik . Princip rada suvog ventila je sledeći: kroz gumeno crevo dotiče gas u cijevni nastavak (2) ventila i otvara nepovratni ventil (4). protiče kroz ventil u unutrašnjost poroznog uloška (5). zatim kroz njegov porozni zid u sredinu uloška.o. jer se pri prolasku kroz porozni uložak ohladi ispod temperature paljenja mješavine gasova. a) za kiseonik b) za acetilen Slika 9. 11. Povećani pritisak od eksplozije gotovo trenutno zatvara nepovratni ventil. sl. Koristi se više tipova gorionika koji se dijele prema pritisku napajanja (gorionik niskog i visokog pritiska) i prema regulaciji protoka (gorionik stalnog i višestrukog protoka).

Prema pritisku napajanja gorionici se dijele na osnovu pritiska smješe u mlaznici i pritiska svakog od gasova. najčešće izmjenom pritiska napajanja (gorionik višestrukog protoka . Tabela 8.gorionik ne zaptiva Plamen "zviždi" i gori unutra . plamen se reguluše (gasi se obrnutim redoslijedom).regulusati ventile na gorioniku ili redukcionom ventilu . temperaturom u zoni zavarivanja i oksidacijom metala šava. • kada gorionik "zviždi" to znači da plamen gori kod injektora umesto na mlaznici. U tab. Osim toga.očistiti ventil . povreme. oblik i veličina šava mogu bolje da se kontrolišu.promjeniti mlaznicu 2.mlaznica se u radu zagrijava Povratni plamen . • plamen se pali tako da se najprije malo otvori kiseonik.krunasta navrtka nije stegnuta .o.mlaznica je preblizu predmetu .vodu iscijediti . • kod zamjene cijevi krunastu navrtku treba dobro pritegnuti. • za povremeno čišćenje injektora upotrebljavaju se posebne četke.preveliki pritisak acetilena Plamen nestabilan.povećati pritisak . 8 dati su najčešći kvarovi gorionika. dovod gasa treba brzo zatvoriti.1.očistiti mlaznicu . Pri rukovanju gorionicima treba voditi računa o sljedećem: • popravke smije da radi samo stručna osoba. a biraju se prema debljini osnovnog materijala.mlaznica djelimično začepljena Plamen gori dalje od mlaznice . Osim prema svojstvima. • mlaznica se čisti posebnim iglama koje daje proizvođač.ohladiti gorionik .o. a zatim acetilen.ventil začepljen Plamen kos ili ustranu .odmrznuti redukcioni ventil . njena -22- .pritegnuti cijev na spoju . a u slučaju da je pritisak smješe veći od pritiska bar jednog gasa. Po ovoj podjeli gorionici su obilježeni brojevima od 1 do 8.sa izmjenom cijevi).prljava mlaznica udara) .premali pritisak kiseonika i pucketanje . Ako je pritisak smješe manji od pritiska gasova onda se radi o gorioniku niskog pritiska.preveliki pritisak kiseonika . Najčešći kvarovi u radu gorionika Kvar Plamen neće da se upali Uzrok kvara . tek kada se smješa upali..ohladiti gorionik u vodi .navrtku stegnuti .redukcioni ventil zamrznut .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. treba ga ohladiti. njihovi uzroci i načini otklanjanja. koja se bira na osnovu debljine osnovnog materijala. jer se dodatni metal uvodi nezavisno od izvora toplote.očistiti mlaznicu . onda se radi o gorioniku visokog pritiska.oštećen otvor na mlaznici Otklanjanje .voda u gumenom crevu no povećan . jer se kod slabog zaptivanja javlja povratni udar plamena.odmaknuti mlaznicu 3÷5 mm .mlaznica i cijev pregrijani (obično posle povratnog . U prednosti postupka se ubrajaju i niska cijena opreme. Prema regulaciji protoka gorionici se djele na one kod kojih je promjena protoka moguća u vrlo malim granicama (gorionik stalnog protoka bez promjene cijevi) i one kod kojih je regulacija moguća. DOBOJ . ako se gorionik previše zagrijao.2 Primjena postupka Osnovna prednost gasnog zavarivanja je mogućnost kontrole koju zavarivač ima nad brzinom unošenja toplote. gorionici se razlikuju i po veličini mlaznice.

posebno manjeg prečnika. pa se ona koristi za zavarivanje. predgrijavanje. ·Srednja zona. pokretljivost i relativno jednostavno rukovanje. S druge strane. sl.oksidišući. Zavisno od odnosa acetilena i kiseonika. Plamen gasa se takođe koristi za rezanje. Temperatura u zoni sekundarnog sagorijevanja je znatno niža od maksimalne. ·Omotač plamena. kao i za njihovo reparaturno zavarivanje. dok se veći dio razlaže na ugljenik i vodonik. DOBOJ . Pri tome sagorijeva manji dio smješe gasova.redukujući) [8] Stoga je veoma važno održavanje propisanog rastojanja između jezgra i površine radnog komada (3÷5 mm). jer inače nastaju sledeće greške: . gde se odvija ostatak primarnog sagorijevanja. 12a). u praksi se pod neutralnim plamenom podrazumjeva smješa O2:C2H2 =(1. b .o. u kojem se odvija dio primarnog sagorijevanja.ako je jezgro suviše blizu rastopljenog metala dobija se oksidirani tvrdi sloj. Stoga se srednja zona zove i zona zavarivanja. navarivanje. ovaj postupak je pogodan jedino za zavarivanje tankih limova i cijevi. Shodno tome. u kojem se odvija sekundarno sagorijevanje na račun kiseonika iz vazduha. a) oksidišući b) neutralni c) redukujući Slika 12. odnosno oksidacija 2CO i H2 kiseonikom iz vazduha. Oslobođena količina toplote zagrijava slobodni ugljenik stvarajući svijetli omotač jezgra.2):1. neutralni (potpuno sagorijevanje) i oksidišući plamen (višak kiseonika). količina i koncentracija toplote je manja nego kod ostalih postupaka zavarivanja.1÷1. usljed čega su strukturne promjene u ZUT (zoni uticaja toplote) izraženije i nepovoljnije. na 4÷6 mm od vrha jezgra. Šematski izgled plamena (a . Kod neutralnog plamena uočljive su tri različite zone. šta daje utisak jarko bijele boje. c . termičku obradu i jednostavnije operacije oblikovanja. Boja u ovoj zoni prelazi od plavo-ljubičaste boje u sredini do žuto-narandžaste na krajevima.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 12: ·Jezgro oblika konusa ili cilindra (zavisno od načina isticanja gasova). Iako je teorijski smješa kiseonika i acetilena kod neutralnog plamena 1:1. pa je za gasno zavarivanje karakteristično duže vrijeme zagrijavanja i hlađenja. oblika klina. lemljenje. -23- . razlikuju se redukujući (manjak kiseonika). kao što su savijanje i ispravljanje.neutralni.o. Višak kiseonika se troši na sagorijevanje okolnih gasova. sl. U ovoj zoni se postiže najviša temperatura plamena (do 3100°C. a počinje i sekundarno sagorijevanje.

5. nije zapaljiv i eksplozivan. a koristi se za zavarivanje visokolegiranih čelika. date su oznake. a u tečno stanje prelazi na -183°C. -24- . provarivanje je otežano. Y ili cifre od 1 do 6) sa značenjem datim u tab. legura magnezijuma i navarivanja tvrdim legurama. Acetilen je gorivi gas bez boje. Oksidišući plamen se izbjegava.5.o. Acetilen se transportuje i čuva u čeličnim bocama pod pritiskom 15 bar. a u slučaju velike potrošnje racionalnije je koristiti razvijače acetilena. sem kod zavarivanja mesinga gde se višak kiseonika koristi da bi se spriječilo isparavanje cinka.2 do 99. Čistoća kiseonika je bitna za njegovo korišćenje. rukovanje kiseonikom mora da bude oprezno. molarna masa 32 g/mol. Za dobijanje acetilena se koriste još i postupci pirolize ugljovodonika i delimičnog sagorijevanja metana u kiseoniku. Temperatura plamena sa viškom kiseonika je viša od ostalih vrsta plamena zbog reakcije sagorijevanja metala ili prisutnih elemenata. 6. U tab.o. bakra. argon i voda. Zn) i za lemljenje. jer reakcija kiseonika ima veoma štetno djelovanje na svojstva legura. a česta je pojava izduvavanja rastopljenog metala iz metalne kupke. a nečistoće su azot. Prema brzini isticanja razlikuju se meki plamen (50÷80 m/s) i tvrdi plamen (120÷180 m/s). nikla i njegovih legura. a pojava gasnih mjehurova česta. DOBOJ . 2. mehanička svojstva i primena žice za zavarivanje čelika proizvod fabrike PIVA-Plužine (Crna Gora).3 mm. 2. U slučaju zavarivanja niskougljeničnih i niskolegiranih čelika dodatni materijal je u obliku šipki dužine 1000 mm ili koturova žice mase 40 kg. Na 15°C i atmosferskom pritisku gustina kiseonika iznosi 1. zbog čega u metalu šava po pravilu nastaju greške tipa oksida.3 Dodatni materijali i topitelji Dodatni materijali se isporučuju u obliku žica i šipki. a nalazi se u vazduhu (21% zapreminskog udjela). Stoga se u praksi najčešće koristi plamen sa brzinama isticanja 80÷120 m/s.ako je jezgro suviše udaljeno. a opada sa porastom temperature. Kiseonik omogućava sagorevanje gorivih gasova. Međutim.43 kg/m3. pa se oksidišući plamen ponekad koristi da bi se povećala produktivnost zavarivanja čelika. Redukujući plamen se primjenjuje kada se traži porast ugljenika u zavaru kao npr. kod zavarivanja sivog liva. Rastvorljivost acetilena u acetonu raste sa porastom pritiska. 3.8%. Žice su prevučene tankim slojem bakra radi zaštite od korozije. Tvrdi plamen je teško kontrolisati. zavisno od pritiska i protoka gasova. Z. 10.1.25. neotrovan i rastvorljiv u vodi u odnosu 1:1 i u acetonu u odnosu 1:25. karakterističnog mirisa. lakotopljivih metala (Pb. Oznaka dodatnog materijala se sastoji iz dva dela: opšteg (slovo P) i dopunskog (slovo O. bronze i olova. pošto u njegovom prisustvu neke materije postaju zapaljive. 9. Acetilen je vrlo eksplozivan u prisustvu kiseonika ili vazduha. 4. kao i za zavarivanje aluminijuma i njegovih legura. Meki plamen je nestabilan i osetljiv na pojavu povratnog plamena. standardnih prečnika: 2. Tehnički kiseonik je čistoće 99. . sastav. U gasovitom stanju kiseonik nema boju i miris.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Kiseonik se najčešće proizvodi frakcionom destilacijom tečnog vazduha. Neutralan plamen se koristi za zavarivanje čelika. Kiseonik se prenosi i čuva u čeličnim bocama pod pritiskom 150-200 bar. na sobnoj temperaturi i atmosferskom pritisku.

i potaša. 13.6. Na2CO3. žica se brže topi nego kod zavarivanja čelika. čime se obezbjeđuje njihovo uklanjanje u obliku troske. Položaj gorionika značajno utiče na stepen iskorišćenja toplote plamena. Veličina i jačina gorionika se bira na osnovu vrste i debljine osnovnog materijala. Žice za gasno zavarivanje čelika KV hemijski sastav (%) primena C Si Mn Ni Mo [J] 47-70 0. K2CO3. kao što su natrijum karbonat. kao i izbor tehnike i parametara zavarivanja (veličina mlaznice. ni prebrzo ni presporo u odnosu na topljenje osnovnog materijala.o. Topitelji se dijele prema hemijskom sastavu na kisele i bazične. gde se koriste manji nagibi. obojenih metala i legura. 2. Ovakav položaj gorionika daje dublje uvarivanje i uži zavar. kao i bolju zaštitu rastopa.1. ili boraks (natrijumtetraborat .3 0. Cu. posude pod pritis0. Kod zavarivanja bakra.25 kom. Mn). nerđajućeg čelika i drugih legura. Iz ovog proizlazi da prečnik žice u odnosu na debljinu osnovnog materijala treba da bude veći nego kod zavarivanja čelika. izbor žice za zavarivanje.sprečava se donekle oksidacija tečnog metala.o. Zn.09 0.2. cevovodi i brodski limovi Topitelji oblika praha ili pasta se primenjuju pri zavarivanju livenog gvožđa.0. i bazni topitelji.65 [% ] 15-21 16-22 Tabela 10. 45÷60°.1 0. koji lako razgrađuje okside mnogih metala (npr. sem kod vrlo tankih limova.2.9 0. kiseonika i žice za zavarivanje). Označavanje žica za gasno zavarivanje čelika simbol Z Y 1 2 3 4 5 6 400 430 470 510 550 590 Rm [MPa] <340 340 14 18 22 26 30 A5. Najčešće se koriste kiseli topitelji na bazi bora. H3BO3.55 ugljenični čelik sa Rm<450 MPa 65-80 0. s jedne strane. Vrsta i prečnik žice se bira u zavisnosti od osnovnog materijala i njegove debljine.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.1. Kod gasnog zavarivanja najčešće se koriste nagibi gorionika 60÷80°.parni kotlovi. 13. -25- . (prvenstveno za bakar i njegove legure). i snižava temperatura topljenja oksida. Tabela 9.0.8. Iskorišćenje toplote je najveće kod držanja gorionika upravno u odnosu na mesto zavarivanja. sl. Odstupanje položaja gorionika od upravnog daje znatno pliće uvarivanje i širi zavar.15 0. brzina zavarivanja. pa se biraju gorionici veće jačine. aluminijuma i njihovih legura. što je povoljnije kod zavarivanja tankih materijala. Nanošenjem topitelja na dodatni ili osnovni materijal postiže se dvojaki efekat .8 0. DOBOJ . kao što su borna kiselina.4 Tehnologija gasnog zavarivanja Propisivanje tehnologije gasnog zavarivanja uključuje izbor i nagib gorionika. s druge strane. kao i na zaštitu rastopa. sl.65 [%] <14 30 30 60 90 120 150 KV [J] oznaka oznaka Rm JUS PIVA [MPa] P-Y11 37G 340-410 P-212 42G 410-470 A5. Pri tome treba imati u vidu zahtev da se žica topi optimalnom brzinom. što je kod debljih materijala povoljnije.Na2B4O7⋅10H2O).0. Osnovni razlog primjene topitelja su teškotopljivi oksidi koji se obrazuju pri zavarivanju navedenih materijala i svojim prisustvom sprečavaju uspješno zavarivanje.0. prečnik žice. (prvenstveno za sivi liv). Jačina gorionika meri se protokom acetilena (l/h). potrošnja acetilena.

-26- . povremeno se uranja u metalnu kupku i treba da bude u zaštiti plamena. Uticaj nagiba gorionika na oblik zavara a) unaprijed Slika 14. 14a: • Plamen je usmjeren prema ivicama osnovnog metala (žlijeba). poprečnim (″cik-cak″) ili kružnim kretanjem.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. sl. njen vrh je blizu mjesta zavarivanja. što je odgovarajući naziv samo ako se gorionik drži u desnoj ruci. žica se vodi bez poprečnih oscilacija. sl. Tehnike gasnog zavarivanje b) unazad U zavisnosti od kretanja gorionika i žice postoje dvije tehnike gasnog zavarivanja: unaprijed i unazad (u smislu međusobnog položaja žice i gorionika). a gorionik od jednog do drugog kraja žleba. • Način vođenje i nagibi žice i gorionika zavise od položaja zavarivanja i debljine osnovnog metala. dok su im nagibi oko 45°. Slika 13. Ove dvije tehnike se zovu još i ulijevo i udesno. 14b: • Plamen je usmjeren prema metalnoj kupki i ravnomjerno zagrijava i topi osnovni i dodatni materijal. sl. Tehnika zavarivanja unaprijed se sastoji u sljedećem. DOBOJ . Tehnika zavarivanja unazad se sastoji u sljedećem.o. • Žica se drži ispred plamena. U slučaju sučeonog ″I″ spoja na tankom limu (do 3 mm). 14.o.

5 665 800 800 15 7 6 60 1.85 486 580 580 10 6 5 40 1. Stoga je primjena tehnike zavarivanja unaprijed ograničena na debljine do 5 mm. a utrošak acetilena sa povećanjem debljine znatno brže raste nego kod zavarivanja unazad. U slučaju sučeonog V spoja na limu debljine preko 3 mm. uključujući varijantu bez dodatnog metala) i za tehniku zavarivanja čelika unazad su date u tab.2 1000 1200 1100 Horizontalni sučeoni spoj . • Način vođenje i nagibi žice i gorionika takođe zavise od položaja zavarivanja i debljine osnovnog metala.5 10 20 2 2 3 10 6 35 42 50 3 3 3 15 4 75 90 90 Horizontalni ugaoni spoj .o. a za veće debljine se koristi tehnike zavarivanja unazad.5 Izbor parametara zavarivanja Smjernice za izbor osnovnih parametara za tehnike zavarivanja čelika unaprijed (horizontalan položaj. Tablica 8. regulacija metalne kupke je lakša i dobijaju se lijepi i glatki zavari. a takođe je povećana mogućnost pojave uključaka oksida.tehnika zavarivanja unaprijed. jasno je da se tehnika zavarivanja unazad primenjuje veoma rijetko. 2.o. ugaoni i sučeoni spoj. Parametri gasnog zavarivanja čeličnih limova Debljina Veličina Prečnik Vrijeme Brzina Potrošnja Potrošnja Potrošnja lima mlaznice žice zavarivanja zavarivanja acetilena kiseonika žice [mm] [-] [mm] [min] [m/h] [l] [l] [g] Horizontalni sučeoni spoj .1. jer njene prednosti tada dolaze do izražaja. npr. žica je nagnuta pod 45° i pomjera se ukrug od ivice do ivice žleba.5 240 288 290 8 5 4 32 1.0 1500 1800 1800 -27- . Ako se materijali veće debljine zavaruju tehnikom unapred teško se postiže jednoličan korjen zavara (obično se javljaju prokapljine). 11.tehnika zavarivanja unazad 5 4 3 20 3 165 198 206 6 4 3 24 2.tehnika zavarivanja unaprijed 1 1 2 5 12 8.5 2 4.30 14 11 13 2. Podaci o potrošnji gasova i žice i vremenu zavarivanja su dati u odnosu na 1 m šava.bez dodatnog metala 1. u nekim varijantama zavarivanja cijevi. a gorionik je nagnut 45-70°. Zavarivanje unaprijed je jednostavnije za rad. Vrh žice je neprestano uronjen u rastop.0 2 5 12 18 22 Horizontalni sučeoni spoj . DOBOJ . • Žica se drži iza plamena i nalazi se između osnovnog materijala i gorionika. Zavarivanje unaprijed je sporije. zavisno od debljine. pomjera se u krug i stalno miješa rastop. S druge strane ako se ima u vidu činjenica da se gasni postupak praktično ne koristi za komade veće debljine.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.0 1 3 20 5 6 1.tehnika zavarivanja unaprijed 1 1 2 6 10 12 14 25 2 2 3 10 6 42 50 48 4 3 4 20 3 160 210 200 6 4 4 30 2 375 450 440 10 6 5 50 1. i kreće se pravolinijski. dok je kod zavarivanja unazad bolje iskorišćenje toplote i bolja zaštita metalne kupke.

DOBOJ . Gorenje acetilena u vazduhu nije pogodno za zavarivanje.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Slika 18. pogodan za većinu zavarivanja. Oksidacioni plamen. varniči i sagorijeva -28- .o. Neutralan plamen.6 Podešavanje plamena acetilena [5] Gorionici za zavarivanje: Slika15. Redukujući plamen. 2. Slika 16. metal šava ključa i nije čist.1. Slika 17. metal šava pjeni.o.

o.o. najčešće se koristi. -29- . Oksidacioni plamen. ne preporučuje se. Slika 21. pogodan za rezanje livenog gvožđa. DOBOJ . Gorionici za zagrijavanje: Slika 19. ne preporučuje se za brzo zagrijavanje Slika 20.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Redukujući plamen. Redukujući plamen sa protokom kiseonika za rezanje. Gorionici za rezanje: Slika 22. Neutralni plamen.

Redukujući plamen -30- . ne preporučuje se 2. DOBOJ .1. pogodan za čelike Slika 24.7 Podešavanje plamena za rezanje MAPP gasom [5] Jednodijelne mlaznice Slika 26. Oksidacioni plamen sa protokom kiseonika za rezanje. Slika 23. Neutralan plamen bez kiseonika za rezanje.o.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. podešen za rezanje čelika Slika 25. Neutralan plamen sa protokom kiseonika za rezanje.

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Slika 27. za ručno rezanje ili brzo počinjanje rezanja i za izradu kosih rezova Slika 29.o. za mašinsko rezanje Slika 28. Slabo oksidacioni plamen. DOBOJ . Neutralni plamen. nepreporučuje se za rezanje Dvodijelne mlaznice: Slika 30.o. Redukujući plamen za predgrijavanje -31- . Oksidacioni plamen za predgrijavanje.

DOBOJ . za rezanje Slika 34.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. Slika 31. Veoma slab oksidacioni plamen Slika 35. Neutralni plamen za predgrijavanje. Ova metoda se ne koristi za acetilen. predgrijavanje za bušenje rupe -32- . Oksidacioni plamen za predgrijavanje Modeli zvijezde za podešavanje MAPP gasa: Držati mlaznicu ravno uz lim bez uključivanja kiseonika za rezanje. Neutralni plamen za predgrijavanje. Slika 33. Slab oksidacioni plamen. za mašinsko rezanje Slika 32.o.

o.2 SPECIJALNI GASNO-PLAMENI POSTUPCI Pod specijalnim gasno-plamenim postupcima se podrazumeva čišćenje plamenom. Dejstvo plamena na ploče i profile -33- .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Neki aspekti i primjene navedenih postupaka su prikazani na sl. 36 i 37. zavarivanje pod pritiskom gasa i predgrijevanje. DOBOJ .o. ispravljanje plamenom. 2. Slika 36.

Ispravljanje dugačkih profila Primjer termičkog ispravljanja deformisanog zavarenog spoja je dat na sl. -34- . sl. a zatim ga ohladiti na vazduhu. sl. posle čega će se dio profila ispraviti. 37a. sl. 37. Da bi se cio profil ispravio. gdje je prikazano ispravljanje dugačkog "I" profila. 37c. 37d. a) b) c) d) Slika 37.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 37b) do temperature crvenog usijanja. savijenog oko horizontalne ose usljed podužnog zavarivanja vertikalne i horizontalnih stranica. Da bi se ovako savijeni profil ispravio treba brzo zagrijati srednji dio (osjenčena oblast. sl. DOBOJ .o.o. potrebno je ponoviti ciklus zagrijavanje-hlađenje na dovoljnom broju mjesta.

3. a topljenjem. sagorijevanjem i isparavanjem obloge obezbjeđuje se zaštita metalne kupke od okolnih gasova i vazduha. Cb. kao što su Ti.o. livena gvožđa. Mo. nikl.3 E (REL) POSTUPAK – RUČNO ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE OBLOŽENOM ELEKTRODOM (111) Ručno elektrolučno zavarivanje obloženom elektrodom je postupak spajanja metala topljenjem obložene elektrode i dijela osnovnog metala u električnom luku koji se uspostavlja i održava između radnog komada (osnovnog metala) i elektrode.o. Ovaj postupak se ne primjenjuje na materijale kod kojih je zaštita gasnim produktima obloge nedovoljna. 2. Slika 38. niskolegirani i visokolegirani čelici.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. komplikovana i dugotrajna obuka zavarivača. manja od svih ostalih postupaka zavarivanja. DOBOJ . aluminijum i njihove legure. Ta. Topljenjem jezgra elektrode obezbjeđuje se dodatni materijal za popunu žlijeba. Šematski prikaz E postupka zavarivanja 2. i očvrsnu u obliku troske. Njegovoj širokoj primjeni doprinose još i činjenica da su ograničenja u vezi sa oblikom predmeta i vrstom materijala koji se zavaruje. nego što su vezana za sam proces zavarivanja obloženom elektrodom.1 Primjena postupka S obzirom na jednostavno rukovanje i relativno nisku cjenu uređaja i dodatnog materijala s jedne. kao i položajima zavarivanja. a nakon zavarivanja se uklanja čekićem. ručno elektrolučno zavarivanje obloženom elektrodom je donedavno primjenjivano više od svih ostalih postupaka zajedno. sl. Takođe je moguće spajanje materijala različitih po hemijskom sastavu. Ograničenja u primjeni po pitanju debljine su prije ekonomskog i praktičnog značaja. Zr. zbog nedostataka E postupka u novije vrijeme se umjesto njega sve češće koriste ostali elektrolučni postupci. S druge strane. 38. bakar. Ručno elektrolučno zavarivanje obloženom elektrodom može da se primjenjuje za spajanje velikog broja uobičajenih materijala. a dobar kvalitet spoja s druge strane. Istopljeni sastojci obloge se miješaju sa rastopljenim metalom. uticaj zavarivača na kvalitet šava. Kao donja -35- . blještava svjetlost i štetni gasovi nastali sagorijevanjem troske. kao što su ugljenični. prije nego što isplivaju na površinu jer imaju manju gustinu od metalne kupke. Osnovni nedostaci E postupka su mala produktivnost usljed česte zamjene elektroda i uklanjanja troske (brzina topljenja dodatnog metala je 1-2 kg/h). Troska štiti metal šava od uticaja okoline i usporava njegovo hlađenje. ali metalurški kompatibilnih.

veću produktivnost zavarivanja. L . a istovremeno služi kao dodatni materijal. 39. zabilježene su primjene E postupka i za debljine do 250 mm. . Osnovne uloge obloge elektrode su: . U prinudnim položajima treba posvetiti pažnju izboru parametara zavarivanja i tehnici rada. cjevovodi i rezervoari. granica može da se postavi debljina od 2 mm. vodonik i azot) se ostvaruje gasovitim i čvrstim produktima topljenja i sagorijevanja obloge.stabilizacija i jonizacija električnog luka. zgrade. .slobodni kraj. u slučaju nepravilne konfiguracije koja znatno otežava primjenu automatskih postupaka zavarivanja. . Obložena elektroda Zaštita zone zavarivanje od okolnih štetnih gasova (prvenstveno kiseonik. koje je obloženo sem na slobodnom kraju. l1 .zaštita zone zavarivanja od okolnog kiseonika. 2.prečnik. DOBOJ .omogućavanje zavarivanja u prinudnim položajima. Naime relativno je jednostavno doći do nepristupačnih mjesta kao što su velike čelične konstrukcije (mostovi. azota i vodonika. Jedna od glavnih prednosti E postupka je mogućnost primjene u svim položajima.usporavanje hlađenja metala šava.gasovi okružuju mjesto zavarivanja i ne dozvoljavaju pristup štetnim okolnim gasovima.prečišćavanje i legiranje metala šava. brodovi). Jezgro obložene elektrode kao dio strujnog kola prenosi struju (slobodni kraj je povezan držačem elektrode za izvor struje). Međutim. d . . sl. tj. Ova uloga obloge se ostvaruje višestruko: . hale. jer se kod manjih debljina javljaju prokapljine. Kao gornja granica debljine može da se postavi 40 mm. jer se preko te debljine po pravilu ne isplati primjena ovog postupka. npr.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. ne treba zaboraviti da je horizontalni položaj najlakši i da ga treba koristiti kad god je moguće.3. značajna prednost u primjeni E postupka je i u njegovoj prilagodljivosti mjestu zavarivanja.prečnik obloge Slika 39.2 Obložene elektrode za E postupak Elektroda za E postupak zavarivanja ima metalno jezgro. . što može da se spriječi specijalnim tehnikam rada. korišćenjem podloški. . Konačno. jer omogućava korišćenje elektroda većeg prečnika i struja veće jačine. jer je dovoljno imati dugačke i savitljive provodne kablove i izvor struje nezavisan od gradske mreže. D . Naravno.rastopljena kap dodatnog materijala je zaštićena troskom koja je okružuje pri njenom prelasku u metalnu kupku. -36- .o.metalna kupka je zaštićena troskom koja pliva na njenoj površini.o.dužina.

koje stvaraju gasove sa velikom sposobnošću jonizacije.4) i debelo obložene (D/d>1. a da se pri tom obrazovani oksidi lako uklanjaju iz metala šava. Si i Ni. smanjen viskozitet troske.1 Označavanje elektroda Da bi se olakšala identifikacija elektroda uvedeno je standardizovano označavanje. rutil. visok sadržaj H. i -37- . jer ima znatno manju toplotnu provodljivost.2<D/d<1. feromangan mehaničke osobine metala šava rutil. DOBOJ . Prema sastavu obloga je u metalurškom smislu kisela. kalcijuma i kalijuma u oblogu. dezoksidatori korjeni zavari cjevovoda Prema odnosu ukupnog prečnika (uključujući oblogu). Hemijski sastav i osobine ovih obloga su dati u tab. npr. Na način prenosa dodatnog metala kod E postupka najviše utiču debljina i vrsta obloge i jačina struje.2).3. azota. lijep izgled i loše alumosilikati. Povećanjem debljine obloge i dodavanjem sastojaka koji smanjuju površinski napon pospješuju se prenos sitnim kapima. nadglavni) se ostvaruje povećanjem njene viskoznosti (ljepljivosti). zatim fosfora i sumpora. barijuma. U tom cilju najčešće se dodaju Mn. Al. Hemijski sastav i osobine osnovnih obloga čeličnih elektroda Obloga kisela rutilna bazna celulozna Hemijski sastav Osobine oksidi Fe i Mn. 10. silikati.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. D. čime bitno povećavaju sposobnost vazduha da provodi struju. alumosilikati. hematit posebno žilavost (nizak sadržaj H) celulozna vlakna. svi položaji. ferolegure lijep izgled i dobre mehaničke osobine šava karbonati.o. čemu služe CaO i MnO. bazna. 2. Mn. Jača struja takođe omogućava prelaz od krupnih ka sitnim kapima.4). dobra mehaničke osobine šava.o. što se postiže prvenstveno dodavanjem baznih i celuloznih sastojaka. Uloga obloge u omogućavanju prinudnih položaja zavarivanja (npr. Stabilizacija i jonizacija električnog luka se postiže dodavanjem soli natrijuma. elektrode se dijele na tanko obložene (D/d<1. Da bi se obavila dezoksidacija metala šava oblozi se dodaju elementi sa velikim afinitetom prema kiseoniku kao što su Ti. srednje obložene (1. Tabela 10. kao i svih ostalih štetnih elemenata. i prečnika jezgra. rutilno-bazna i rutilno-celulozna. Si.2. Prečišćavanje ostalih nečistoća metala šava se ostvaruje na sličan način kao dezoksidacija. celulozna i rutilna. a u novije vrijeme se često koriste mješovite obloge kao što su rutilno-kisela. obrazovana od očvrslih delova rastopljene obloge prekriva metal šava i usporava njegovo hlađenje. Poslije zavarivanja troska se uklanja čekićem. Osim navedenih postoje i specijalne vrste obloge. Troska. oksidi. fluoridi. čemu služi CaF2. d. jer pojačava dejstvo pinč efekta i pritiska gasova. Legiranje metala šava je potrebno da bi se nadoknadio sagorjeli udio pojedinih elemenata ili da bi se poboljšala svojstva metala šava. Radi se prvenstveno o uklanjanju vodonika iz metala šava.

11. 41. Standardi za obložene elektrode Oznaka EN EN 499 prEN 1599 prEN 1600 EN 499 prEN 757 Namena niskougljenični i niskolegirani čelici i čelični liv čelici otporni na puzanje nerđajući i visokolegirani čelici livena gvožđa (sivi liv. DOBOJ . postoje i elektrode za zavarivanje drugih metala. 42 i 43. nodularni liv i temper liv) navarivanje čelika mikrolegirani čelici povišene čvrstoće -38- . Tabela 11. sastav. označenu po EN 499 kao E 515 B 120 262H). PIVA 150 B za debelo obloženu baznu elektrodu. Oznake elektroda po EN su date na sl. Osim navedenih materijala. osnovne karakteristike i primjene obloženih elektroda su date u katalozima proizvođača. to posebno za pojedine vrste konstrukcionih materijala.o.o.40.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. namenjenu zavarivanju ugljeničnih i niskolegiranih čelika čvrstoće do 510 MPa i sitnozrnih čelika napona tečenja do 380 MPa. Oznake. tab. mehanička svojstva. Sem standardne oznake elektroda treba imati u vidu i oznake proizvođača (npr.

Obilježavanje elektroda za niskolegirane čelike .Označavanje elektroda prema EN 499 Slika 40.

Obilježavanje elektroda za čelike otporne na puzanje .Označavanje elektroda prema EN 1599 Slika 41.

Obilježavanje elektroda za nerđajuće i visokolegirane čelike .Označavanje elektroda prema EN 1600 Slika 42.

Označavanje elektroda prema EN 499 Slika 43. Obilježavanje elektroda za livena gvožđa .

DOBOJ . Već nakon 4 sata neke vrste bazičnih elektroda u otvorenoj kutijii se mogu smatrati vlažnim i treba ih naknadno sušiti. posobno vlage. može da se obavi i neposredno prije zavarivanja uključivanjem elektrode u kratak spoj. Sušenje elektrode rutilnog tipa.2. Sušenje elektroda se obavlja u posebnim pećima za sušenje sa mogućnošću regulacije temperature.43 - . naročito ako se zahtjeva povišen kvalitet zavarenih spojeva. u nedostatku drugog načina. Elektrode za visokolegirane čelike treba sušiti na temperaturi između 200 i 2500C u trajanju 3 časa. jer bi inače došlo do oksidacije obloge. što može da se primjeti po malim bjelim kristalima na oblozi. Ovi paketi se moraju uskladištiti atmosfeskog uticaja.3 Izvođenje spoja Kada se traži potpuno provarivanje. Sem toga svaki zavarivač bi morao na radnom mestu da ima posebnu priručnu peć-sušionik za održavanje temperature. a takođe mora da bude oštećenja obloge i zamjene pojedinih vrsta elektrode.2 Čuvanje i skladištenje elektroda Proizvođač je obavezan da elektrode tako pakuje da su uticaja. a sa površine može da se primjeti isparavanje vlage. To se posebno odnosi na bazične elektrode koje su veoma higroskopne. a pristup je moguć samo sa jedne strane. Na svakom paketu moraju biti označeni podaci o vrsti.o. Konačno. Pri zavarivanju vlažnim elektrodama čuju se male eksplozije i pucketanja. Obložene elektrode vremenom stare. najčešće izmedju 60-900C. Ove elektrode se suše po pravilu na temperaturi 300 do 3500C u trajanju od najmanje 2 časa.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. kao i znak proizvođača.o. Ostale elektrode prije upotrebe treba sušiti. često se koristi podloška koja služi kao osnova za prvi sloj metala šava (korjeni prolaz). treba paziti da se koriste samo elektrode bez mehaničkog oštećenja ili zamašćenja obloge. Bazične elektode i pored dobrog skladištenja treba u većini slučajeva sušiti. kako bi se spriječilo vlaženje elektroda za vrijeme rada.Elektro d. 2. Vlažne elektrode se lako prepoznaju i prema zvuku pri udaru jedna o drugu: suve elektrode daju oštar i visok zvuk. Tada ih treba sušiti na temperaturi l200C u trajanju 2 časa. odnosno sprečava curenje metalne kupke. Preporučuje se postepeno zagrijavanje i hlađenje. sem u slučajevima primjetnih znakova vlažnosti. tako da su zaštićeni od osigurano da ne dođe do Elektrode koje su dobro zatvorene u pakete ili u zalemljene limene kutije (sprečeno pristustvo vazduha) ne treba naknadilo sušiti.3. a naročito ako se zavaruju mikrolegirani čelici ili debeli limovi neumirenog čelika. Temperatura i vrijeme sušenja zavisi od vrste elektrode. Postoje četiri osnovna tipa podloške: . a vlažne dubok. zaštićene od atmosferskog dimenzijama i broju šarže. Na temperaturi od 3500C elektrode mogu da se drže najduže 10 časova. Ovakve elektrode ne smiju da se koriste. Rutilne i kisele elektrode po pravilu ne treba sušiti. Ovako osušene elektrode mogu da se prije upotrebe ohlade do temperature 150 do 2000C i odlože u peć za jednodnevnu upotrebu ili ručne sušionike. 2. Elektrode sa bazičnom oblogom za zavarivanje čelika napona tečenja manjeg od 360 MPa mogu da se suše i na temparaturi od 2500C. Ovo je rezultat hemijskih reakcija sastojaka iz obloge.3.

45. sl. startnim pločama. Ponekad je moguće iskoristiti neki drugi konstruktivni element kao podložnu traku.o. Podložni zavar Podložna traka treba da bude napravljena od materijala koji je metalurški kompatiblan sa osnovnim i dodatnim materijalom. Nemetalna podloška Za nemetalnu podloška se koristi zrnasti materijal koji pravi trosku ili keramički materijal. a takođe i podložnu traku. (1) (2) (3) (4) Položna traka Bakarna podloška Nemetalna podloška Podložni zavar. Zavar-podloška Koreni zavar takođe može da posluži kao podloška. Time se izbjegavaju sve greške inače tipične u početku rada (npr. Bakarna podloška Osnovni razlog za primjenu bakra kao materijala za podlošku je njegova velika toplotna provodljivost. odnosno procurivanje metalne kupke. DOBOJ .Položna traka Slika 45. koja može nakon zavarivanja da ostane ako ne smeta ili da se skine mašinskom obradom. sl. Položna traka Položna traka je metalna traka postavljena ispod žljeba. čime se sprečava da metalna kupka rastopi podlošku. Treba ipak voditi računa o dovoljnoj debljini bakarne podloške. da ne bi nastale greške tipa poroznosti i uključaka. 44.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. sl.o. Startne pločice U nekim slučajevima neophodno je da se sa zavarivanjem počne na tzv. tako i u smislu njene geometrije. U svakom slučaju podložna traka mora da bude dobro pripremljena kako u smislu stanja njene radne površine. 44(B). 46. pri . sl. U slučaju serijske proizvodnje treba predvidjeti mogućnost hlađenja bakarne podloške vodom da bi se spriječilo lokalno topljenje bakra koje može da utiče na konačni sastav metala šava.Elektro d. Bakarna podloška može da bude profilisana da bi se dobila željena kontura korjena ili ojačanje. prvi zavar povezuje obe ploče osnovnog metala.44 - . Popuna šava Podložni zavar Slika 44.

o. Zavarivanje tankih limova može da bude problematično sa NS zbog smanjene stabilnosti luka pri korišćenju struja manje jačine. promjena napona je značajna. 47 je pokazano kako se mijenja jačina struje (Ir1 i Ir2) i napon (Ur1 i Ur2) pri povećanju dužine luka (l1 na l2). Kako promjena napona ne utiče bitno na ostale parametre zavarivanja. držača elektrode.4 Vrste i izvori struje. dovodnih i odvodnih kablova. Za prinudne položaje bolja je JS. maska zavarivača i njegov ručni alat. Na sl. Po pravilu lakše je sa JS. koja je neminovna kod ručnog zavarivanja. (2) Male jačine struje. jer može da koristi manje jačine struje. strmopadajućom karakteristikom je obezbjeđeno dovoljno kvalitetno zavarivanje.o. Manji pad napona se dobija primjenom naizmjenične struje (NS). Zavarivanje kraćim lukom je lakše JS. a u dodatnu opremu spadaju zaštitna odeća. DOBOJ . . Bez obzira na vrstu struje. Startna pločica Slika 46. posebno kod elektroda manjeg prečnika.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. dok je promjena jačine struje mala. (4) Dužina luka. Startna pločica 2. a često se ista tehnika primjenjuje pri zaustavljanju procesa.3. stezaljke za masu. što je čini pogodnijom u slučaju zavarivanja na većim rastojanjima od izvora struje. tj. uređaji i oprema za E postupak Uređaj za E postupak se sastoji od izvora struje. Kao što se vidi sa sl. (5) Skretanje luka. uspostavljanju luka).Elektro d. (6) Položaj zavarivanja. 47. odnosno pri korišćenju manjih jačina struje. jer se parametri procesa koji najviše zavise od jačine struje održavaju u uskim granicama. na kraju ploča koje se zavaruju. Za E postupak koriste se obje vrste struje. Ovo je bitno. Može da bude značajan problem kod JS. (7) Debljina osnovnog materijala. Kod elektroda manjeg prečnika. Pri izboru vrste struje treba voditi računa o sljedećem: (1) Pad napona. jednosmjerna struja (JS) daje stabilniji luk. jer on obezbjeđuje malu promjenu jačine struje pri slučajnoj promjeni dužine luka. pri čemu izbor prvenstveno zavisi od vrste obloge i obično je preporučen od strane proizvođača elektrode. koristi se izvor sa strmopadajućom statičkom karakteristikom. (3) Uspostavljanje luka. jednosmjerna i naizmjenična.45 - . osim kod obloga sa željeznim praškom.

Čeljusti držača. kecelje. uz strogu periodičnu provjeru zaštitne izolacije i uzemljenja. Zaštitna odjeća i maska zavarivača. Zavarivački kablovi se proizvode u različitim veličinama.o. a napona luka 17-40 V. koji obezbeđuje siguran rad zavarivača jer odvaja izoluje njegovu ruku od struje.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD.46 - . Opasnosti pri elektrolučnom zavarivanju su udar struje. U0. Napon praznog hoda se smanjuje uspostavljanjem luka. Za NS koriste se transformatori. rukavica. i postaje napon luka. ali bez električnog luka. Promjena radne tačke kod strmopadajuće karakteristike [8] Napon praznog hoda. Potrebnoj vrsti struje 2. koje su u dirketnom kontaktu sa elektrodom. a najvažniju ulogu ima zaštitna maska bez koje električni luk ne smije da se gleda. Pri izboru izvora struje treba da se vodi računa o sljedećem: 1. Intermitenciji izvora Izbor vrste struje prvenstveno zavisi od vrste elektrode i vrste zavarenog spoja. moraju da budu u dobrom stanju i ne smiju da prave veći otpor struji da se ne bi pregrijavale. Veći napon praznog hoda obezbjeđuje lakše uspostavljanje luka. Potrebnoj jačini struje 3. DOBOJ .Elektro d. zavisno od dužine luka i vrste elektrode. je napon pri uključenom izvoru struje. dok se za JS koriste ispravljači (uz transformator) ili pretvarači (motor-generator). Držač elektrode je s jedne strane provodnik koji obezbjeđuje provođenje struje od izvora do elektrode. a u novije vrijeme sve češće se koriste invertori zbog male mase. koje se koriste zavisno od potrebne jačine struje i radnog ciklusa zavarivanja. prejaka svjetlost. pri čemu se stepen zasjenjeja izražava brojevima ( do 14). Provodni dio kabla je upletena bakarna ili aluminijumska žica. zagađena atmosfera i prskanje troske i metala. Zaštitna odjeća se sastoji od specijalnog radnog odjela. Tipične vrijednosti napona praznog hoda su 50-100 V. Da bi se spriječili udari struje uređaj mora da bude atestiran.o. U daljem tekstu dat je pregled neophodnih zasjenjenja stakla pri zavarivanju E postupkom različitih debljina elektroda: . kao i druge mjere zaštite su bitne kod svih elektrolučnih postupaka zavarivanja. Na zaštitnim maskama nalaze se stakla različitog zasjenjenja. ali je opasan za zavarivača. koja je odvojena od omotača zaštitinim izolacionim slojem. potkoljenice i nadlaktice. Neki izvori struje imaju mogućnost promjene napona praznog hoda. a s druge strane izolator. ali ne svi. Slika 47. Zavarivački kablovi spajaju izvor struje sa radnim komadom i sa elektrodom. Ako je potrebno imati obje vrste struje na raspolaganju koriste se jednofazni transformatori-ispravljači ili alternator-ispravljač. a posebno kod E postupka.

Intermitencija izvora Rad izvora napajanja obično protiče u naizmjeničnim uključivanjima za zavarivanje i isključivanjima radi zamjene elektrode. za i=100%... Dakle.. zasjenjenje 10. 14. naizmjenično se smjenjuju rad pod opterećenjem (zavarivanje) i pauza (rad na praznom hodu). . intimitirajućem pogonu... a ne može se ni potpuno ohladiti za vrijeme praznog hoda (tph)... a za ručno zavarivanje 60%. 12. predaha i dr.. Za trajan rad transformatora (automatizovano zavarivanje) intermitencija iznosi 100%.....5 min može ponovo raditi (zavarivati) neprekidno 2. Za ručno elektrolučno zavarivanje trajanje pogonskog ciklusa određeno je standardom i iznosi 5 min.Elektro d.... . jer je izvor napajanja konstruisan prema njoj i svako forsiranje izvora izvan granica intermitirajućeg pogona može dovesti do njegovog uništenja.. Pod trajanjem pogonskog ciklusa podrazumjeva se ukupno vrijeme(trajanje opterećenja i pauze.. U tehničkim podacima o svakom izvoru napajanja dati su podaci o njegovoj intermitenciji i maksimalnoj jačini struje koja se može primjeniti pri toj intermitenciji.. već na neke manje vrijednosti..Elektrode prečnika do 4 mm... Intermitencija izvora napajanja za servisne radove iznosi 35% .....o.... Odnos između trajanja opterećenja i trajanja pogonskog ciklusa naziva se intermitencija (i): t0 t i= ⋅ 100(% ) = 0 ⋅ 100(% ) gdje su: t 0 + t ph tc -i intermitencija. a karakteriše se odnosom trajanja opterećenja (zavarivanja) i trajanja pogonskog ciklusa. -tph vrijeme trajanja praznog hoda.. preko 6 mm...47 - ... tj.5 min (maksimalnom strujom) i nakon pause (rada na prazom hodu) od 2..... a za izvore za poluautomatizovano zavarivanje 70%-80%.. Treba se pridržavati nazivne intermitencije izvora napajanja. već on može biti maksimalno neprekidno opterećen 2. Ako izvor ima intermitenciju i=50%.... odnosno praznog hoda). (preko 400A)... I tz = I max ⋅ 100 izračunati jačina struje zavarivanja koju bi izvor napajanja mogao trajno (kontinualno) ..... -tc vrijeme trajanja pogonskog ciklusa......... onda se može pomoću formule: i [A] .... to znači da mi ne možemo njega opteretiti da u 2 sata radi 1 sat neprekidno.. odnosno namjene izvora napajanja... (do 200 A) ...o...5 min i tako naizmjenično. 4 do 6 mm.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD.. Ako su poznate intermitencija izvora (i) i maksimalna jačina struje (Imax) pri toj intermitenciji. izvor napajanja se nalazi u tkz..... DOBOJ . (do 400A ). Izvori napajanja se dimenzionišu za intermitirajući pogon... zavisno od pogonskog ciklusa... a intermitencija je određena standardima. pregleda i čišćenja zavara.... Zbog toga se izvori napajanja ne moraju termički dimenzionisati na maksimalne vrijednosti.. Za vrijeme opterećenja (t0) izvor napajanja ne može postići maksimalnu temperaturu. -t0 vrijeme trajanja opterećenja (zavarivanja).. tj.

U prethodnoj formuli su: . ali je ograničen zahtjevom za minimalnom potrošnjom dodatnog metala i što manjim deformacijama zavarenog spoja. Takođe.5 Tehnologija zavarivanja Tehnologija zavarivanja obuhvata pripremu osnovnog materijala. čime se smanjuju deformacije.Elektro d.i intermitencija.5. Osnovne preporuke za izbor oblika i dimenzija žljebova su date u standardu ISO 9692-1: Prečnik i vrste obloge elektroda se biraju prema osnovnom materijalu i specifičnim zahtjevima konkretnog problema zavarivanja. . vodeći računa o standardizovanom vremenu pogoskog ciklusa tc=5 min. jer se unosi najmanje toplote. osim o debljini osnovnog materijala treba da se vodi računa o pristupačnosti korjenu. "I" žlijeb je pogodan za limove debljine od 3 do 5 mm i priprema se ravnim odsjecanjem ivica. posebno ugaone. a ponekad je potrebno i čišćenje okolnih površina do metalnog sjaja. najčešće pod uglom 60°. Rubni šav je pogodan samo za limove tanje od 2 mm i priprema se savijanjem i stezanjem ivica.48 - . tj.5÷4 mm. izvor sa maksimalnom strujom zavarivanja od 400 A i intermitencijom od 60% može se trajno opteretiti strujom zavarivanja jačine : 60 I tz = 400 ⋅ = 309. 6. koje se inače javljaju kod debljih i dužih limova sa "V" žlijebom. Razmak u korjenu treba da bude što veći da bi se omogućio pristup elektrodi. 3. a biraju se tako da se uzima najveći prečnik koji veličina žlijeba dozvoljava. .25.8 ≈ 310 [A ] 100 Sa maksimalnom jačinom struje zavarivanja 400A i intermitencijom 60%. Rješenje sa najmanjom masom šava je po pravilu i rješenje sa najmanjom deformacijom zavarenog spoja. U pripremi osnovnog materijala najvažnije je oblikovanje žlijeba..Imax maksimalna jačina struje zavarivanja. za korjen šava se koriste elektrode prečnika 2.o.o. površina "X" žlijeba je bitno manja od odgovarajućeg "V" žlijeba. izbor elektrode. . pa ponovo zavari sa druge strane. Pristupačnost korijenu i sprečavanje pojave prokapljina zahtijevaju suprotne mjere: u prvom slučaju razmak u korjenu treba da bude što veći. Za predmete većih debljina koristi se "Y" žlijeb. deformacijama zavarenog spoja i što manjem utrošku dodatnog materijala. tj. 2. davati.3. 5. čime se smanjuje opasnost od prokapljina. za predmete većih debljina se koristi "X" žlijeb.60 ⋅ 5 = 3 [min ]. izvor napajanja bi radio: t 0 = 0. sprječavanju pojave prokapljina. S druge strane. ovakvim oblikom žlijeba se povećava opasnost od uključaka troske u metalu šava.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. Prečnici elektroda su standardizovani prema sljedećem nizu: 2. DOBOJ . 8 i 10 mm. U slučaju višeprolaznog zavarivanja. Npr. 4. a potom bi morao praviti pauzu (rad na praznom hodu) od 2 min i tako naizmjenično. pa su uštede dodatnog metala značajne. 2. a "V" žlijeb je pogodan za limove debljine od 3 do 20 mm i priprema se zakošenjem ivica. dvostrani "V" žlijeb. pa se po pravilu "Y" žlijeb radi dvostrano. "V" žlijeb sa zatupljenjem u korjenu. tako što se korjen ižlijebi. a u drugom slučaju što manji. izbor parametara i tehniku zavarivanja. a za popunu žlijeba se koriste elektrode većeg prečnika. Osim toga. Pri izboru oblika i dimenzija žlijeba.Itz jačina trajne struje zavarivanja.

. a kod ugaonih prema čeliku veće čvrstoće.o. Zavisnost oblika šava od vrste struje prikazana je na sl. nestabilnog električnog luka i većeg razbrizgavanja dodatnog metala tokom zavarivanja. . uticaj na nadvišenje je obrnut. Osim osnovnih preporuka za izbor prečnika elektrode. a na širinu šava zanemarljiv. zavisno od debljine osnovnog materijala. Stoga je pravilan izbor jačine struje od presudnog značaja za dobijanje kvalitetnog spoja. Osnovne smernice pri izboru obloge elektrode su sljedeće: . Pri povećanju jačine struje nadvišenje i dubina uvarivanja se povećavaju. kao posljedica turbulencije rastopa i njenog povlačenja u dubinu kod suviše jake struje. sl. koristi jednosmjerna struja indirektne polarnosti (JSIP)(plus pol na elektrodi).Kombinacija ugljeničnih i niskolegiranih čelika: kod sučeonih spojeva elektroda se bira prema čeliku manje čvrstoće. položaj i redosled zavarivanja. polaritet. Pri zavarivanju u prinudnim položajima jačina struje se smanjuje za oko 20%. Pri izboru parametara treba imati u vidu prvenstveno vrstu. 48. dok je širina šava praktično nepromenjena. JSIP NS JSDP Slika 48. Pogrešan izbor vrste i polariteta struje dovodi do grešaka tipa poroznosti. odnosno lijepljenja za stranice žlijeba kod suviše slabe struje.o. Za prinudne položaje se uglavnom biraju elektrode sa tankom oblogom ili oblogom srednje debljine.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. Slika 49. ugao nagiba i pravac kretanja elektrode i brzinu zavarivanja. jačinu i napon struje. gde se vidi da je dubina uvarivanja najveća za JSIP. treba uzeti u obzir vrstu struje.Visokolegirani čelici: metal šava treba da ima čvrstoću bar kao osnovni metal. Ako se traži posebno dobra žilavost koristi se bazna obloga. 49. rutilne i oksidne obloge najčešće mogu da se koriste naizmjenična ili jednosmjerna struja direktne polarnosti (JSDP)(minus pol na elektrodi). po pravilu. Za kisele. kao i u slučaju većih debljina i krutosti konstrukcija.Elektro d. Suviše velika jačina struja daje grubozrnu strukturu metala šava i povećava sagorijevanje legirajućih elemenata.Ugljenični i niskolegirani čelici: čvrstoća metala šava treba da bude ista ili veća nego kod osnovnog metala. Položaj zavarivanja značajno utiče i na izbor obloge elektrode. Zavisnost oblika šava od jačine struje [8] . dužinu električog luka. a nedovoljna jačina struja malu dubinu uvarivanja i slabu vezu šava i osnovnog metala.49 - ⎯⎯→ I . a da bi se sprečilo curenje tečnog metala šava koriste se rutilne ili celulozne obloge. U oba slučaju česta je pojava troske u očvrslom metalu šava. Zavisnost oblika šava od vrste i polariteta struje [8] Jačina struje značajno utiče na oblik šava i mehaničke osobine spoja. Vrsta struje se bira u zavisnosti od vrste obloge elektrode. .Obojeni metal i legure: elektroda se bira prema osnovnom materijalu jer po pravilu ne postoje različite elektrode za jedan materijal. a najmanja za JSDP. dok se kod baznih. DOBOJ . dok se za visokoproduktivne elektrode koristi jača struja.

Slika 52. Zavisnost oblika šava od prečnika elektrode [8] ⎯⎯→ de Povećanjem brzine zavarivanja smanjuje se količina rastopljenog dodatnog i osnovnog metala. Povećanjem napona luka povećava se širina šava. odnosno kada je elektroda upravna na površinu zavarivanja. a dubina uvarivanja i nadvišenje smanjuju. pa onda opada. sl. Nedovoljna brzina zavarivanja uslovljava greške tipa naljepljivanja i uključaka troske. Slika 51. Najveća dubina se postiže pri uglu od 90o. Slika 50.o. sl. a promjene dubine uvarivanja i nadvišenja su neznatne. 51. 52.Elektro d. što utiče na dimenzije šava tako da se širina šava smanjuje. Povećanjem dužine luka povećava se širina šava. Kod kiselih i rutilnih obloga preporučuje se dužina približno jednaka prečniku elektrode. sl. a u manjoj meri na širinu i nadvišenje šava. posebno ako se ima u vidu mali raspon promjene kod E postupka. a kod baznih obloga i kod elektroda od obojenih metala preporučuje se dvostruko manja dužina.o. dubina uvarivanja raste do neke vrijednosti.50 - . Uticaj brzine zavarivanja na oblik šava [8] ⎯⎯→ v Napon luka ima mali uticaj na oblik šava. a nadvišenje prvo opada. Izbor . Suviše kratak luk "uranja" u rastop. S druge strane.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. Zavisnost oblika šava od dužine luka Nagib elektrode u ravni upravnoj na ravan predmeta koji se zavaruju utiče prvenstveno na dubinu uvarivanja. DOBOJ . predugačak luk je nestabilan i rasprskava dodatni metal. pa raste. Treba imati u vidu i uticaj vrste obloge na izbor dužine luka. što sužava šav i povećava dubinu uvarivanja. uglavnom radi bolje zaštite metalne kupke. Povećanjem prečnika elektrode povećava se odvođenje toplote i smanjuje gustina struje. a prebrzo zavarivanje daje preveliko nadvišenje šava. 22-32 V. što daje loš kvalitet spoja sa greškama tipa naljepljivanja i uključaka troske. povećavajući turbulenciju tečnog metala koji "bježi" prema nezagrijanim površinama žlijeba. sl. 53. 50.

luk se uspostavlja na 15 do 20 mm od kraja zavara. a ne njegovim smanjenjem. na već izvedenom korjenom zavaru. primjenjuju se posebne tehnike. zavisno od vrste zavara (korjeni ili popuna). U prvom slučaju (korjeni zavar . 56b).3. obloge elektrode. Uspostavljanje luka (a) primicanje-odmicanje (b) povlačenje Prekidanje električnog luka je najbolje izvesti povlačenjem elektrode unazad (sl. 54a).51 - .sl.1 Tehnika zavarivanja Uspostavljanje električnog luka je osim dodirom i odmicanjem (sl. radi popune žlijeba. 55b) na očvrslu trosku i udaljavanjem nakon toga.sl. što je daleko lakše. DOBOJ . Pri direktnom podizanju elektrode (sl. 56a). poslije čega se prelazi u korjen. uz prelazak na potrebno rastojanje (sl. U drugom slučaju (zavar popune . moguće i povlačenjem vrha elektrode. 55a) može da nastane greška u šavu tipa poroznosti. 54b). nagiba elektrode zavisi od osnovnog materijala. Drugi način ima prednost. položaja zavarivanja i vrste spoja. Uticaj nagiba elektrode na oblik šava 2.Elektro d. a) b) Slika 55. a dužina luka se reguliše povećanjem.5. jer se luk uspostavlja bez oštećenja obloge. luk .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. s obzirom na krater koji može pri prekidu da nastane na kraju zavara. kao što je u dvije projekcije prikazano na sl.o. a) b) Slika 54. Prekidanje električnog luka a) nepravilno. Slika 53. Da bi se izbjeglo popunjavanje kratera "na hladno". b) pravilno Posebnu pažnju treba posvetiti nastavku prekinutog šava. 56.o.

sl. 57. Prikaz osnovnih načina njihanja elektrode .o. popunjavanje žlijeba njenim poprečnim kretanjem (a ne samo podužnim). zatim se vraća nazad na aktuelni zavar i tek onda se nastavlja sa daljom popunom žlijeba. a) korjeni zavar b) zavar popune Slika 56. tj. Nastavljanje zavarivanja Često se kod izvođenja E postupka koristi tzv.52 - . njihanje elektrode.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD. DOBOJ . Slika 57.Elektro d.o. se uspostavlja na donjem dijelu (prethodni zavar) ili na stranici žlijeba.

– relativno komplikovana obuka zavarivača (za visokolegirane čelike i obojene metale). Danas približno 60% svetske potrošnje dodatnog materijala otpada na elektrodne žice za MIG-MAG. opasnost od grešaka pri sporom zavarivanju. relativno jednostavna obuka zavarivača (za nelegirane i niskolegirane čelike).4 MAG/MIG POSTUPAK-ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE TOPLJIVOM ELEKTRODNOM ŽICOM U ZAŠTITI GASA Elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa je postupak spajanja metala topljenjem i očvršćavanjem dijela osnovnog metala i dodatnog metala (elektrodna žica) pri čemu se za zaštitu rastopljenog metala koriste inertni i aktivni gasovi.metalna industrija. Elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa je šematski prikazano na sl. . jednostavna mehanizacija postupka. Osnovna primjena . mali investicioni troškovi (za standardnu varijantu). velika brzina topljenja. velika brzina zavarivanja. motorna vozila. 58. metalne konstrukcije. – teškoće pri zavarivanju na otvorenom (strujanje vazduha). a kod MIG postupka Ar. DOBOJ . pri čemu se kod MAG postupka kao zaštita koristi CO2 (ugljen dioksid) ili mješavina gasova koja se ponaša kao aktivni gas. posude pod pritiskom. Mane postupka su: opasnost od grešaka u početku zavarivanja. U zavisnosti od vrste zaštitnog gasa elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodom se skraćeno obeležava kao MAG (Metal Aktivni Gas) ili MIG (Metal Inertni Gas).o. ili njihove mješavine.o. Elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodom u zaštiti gasa [4] • – – – – – – – • – – Prednosti postupka su: univerzalna primjena sa tačke gledišta osnovnog materijala. brodovi.53 - .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 2. Slika 58. helijum) ili mješavina gasova koja se ponaša kao inertni gas. He (argon. zbog isticanja tečnog metala ispred električnog luka. primjenljiv u prinudnim položajima.

b) prenos krupnim kapima u dugom luku: b1 . može da proizvede rotaciju rastopljenog dodatnog materijala i njegovo skretanje van metalne kupke sl. Ovakav prenos dodatnog materijala se javlja prvenstveno pri upotrebi CO2. od kojih je najpoznatiji impulsni. sl. c2-prenos kapi [8] Kratkospojeni prenos se postiže primjenom najmanjih jačina struje i najmanjih prečnika žice. kratkospojeni prenos i prenos u krupnim kapima. DOBOJ . a kod neželjeznih materijala čist Ar). koji se brzo hlade. u kombinaciji sa povećanom dužinom slobodnog kraja elektrodne žice. 2. zaštitni gas. i to prvenstveno u zaštiti Ar (ili He). u novije vrijeme je razvijen čitav niz novih načina prenosa dodatnog materijala. Slika 59. c) kratkospojeni prenos: c1-formiranje kapi. jer koristi velike jačine struje. Prenos u mlazu je moguće postići strujom jačine veće od neke granične vrijednosti. b2-ekscentrično potisnuta kap. jer se ovakvim lukom unosi mala količina toplote. što je pogodno za spajanje tankih limova. 60. .1 Prenos dodatnog materijala Osnovni načini prenosa dodatnog materijala su prenos u mlazu.4. ali samo sa Ar kao zaštitnim gasom. Prenos u krupnim kapima je po svim karakteristikama između prethodna dva. Na ovaj način se dobijaju zavari malog presjeka. jer se u zaštiti CO2 dodatni materijal rasprskava (kod čelika je potrebno bar 80% Ar u smješi. karakteristika izvora). Prenos u mlazu je pogodan za zavarivanje debljih limova. rotirajući.o.o. Povećanjem jačine struje prenos dodatnog materijala se mijenja od kratkospojenog do prenosa u mlazu. Pri tom treba imati u vidu da struja suviše velike jačine. Najveći uticaj na način prenosa dodatnog materijala imaju parametri struje (vrsta i jačina. 59. Osim njih. STT prenos. što ograničava izbor jačine struje. Načini prenosa dodatnog materijala: a) prenos u mlazu. Osim toga. kratkospojeni prenos je pogodan za spajanje većih otvora žlijeba. a jačina struje i napon luka čine "međuoblast" u odnosu na prethodna dva načina prenosa. sastav dodatnog materijala i slobodna dužina elektrodne žice.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.formiranje kapi. i za spojeve kod kojih se zahtjevaju što manje deformacije.54 - . Kvalitet spoja je po pravilu lošiji zbog nedovoljnog uvarivanja.

Učestalost impulsa. 61. Stoga se u jednom ciklusu prenese samo jedna kap. Helijum. koji po kvalitetu može da dostigne TIG zavarivanje. posebno kod direktne polarnosti. a u praksi se koriste učestalosti u opsegu 20-120 Hz. I=280A b) δ=40mm. Prenos u mlazu je kod MAG postupka moguće postići samo indirektnom polarnošću koja se najčešće i koristi (+ pol na žici). Koristeći opisani princip u novije vrijeme je razvijeno nekoliko modifikovanih varijanti impulsnog prenosa. iako inertan kao i Ar. koji je znatno iznad nivoa potrebnog za prenos. što može da se smanji ili otkloni dodatkom O2. DOBOJ .o. po pravilu daje prenos u krupnim kapima.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. može da se podešava.o. Pozitivni efekti dodavanja O2 i CO2 su primetni i u vrlo malim količinama. Toplota se prenosi samo u toj tački na vrhu žice. npr. sa velikim rasprskavanjem. I=280A c) δ=40mm. Iskustvo je pokazalo da optimalna učestalost impulsa odgovara učestalosti gradske mreže od 50 Hz. Uticaj jačine struje (I) i slobodne dužine elektrodne žice (δ) na način prenosa [4] U slučaju zaštite Ar. time je omogućeno dobijanje potrebnog kvaliteta spoja. ali zavisi i od drugih faktora. He obezbjeđuje veću dubinu uvarivanja od Ar. a) δ=15mm. Slobodni kraj žice je znatno zagrijaniji od udaljenih djelova žice. pri dovoljnoj jačini struje. CO2. a kako je moguće podesiti vremenski period ciklusa i jačinu struje. toplotna i elektroprovodljivost na toj temperaturi mu je veoma dobra. Uticaj jačine struje je sličan i kod ostalih zaštitnih gasova. uz dodatne probleme. Izvor struje treba da obezbjedi dva nivoa jačine struje. prenos u mlazu može da se postigne dovoljnom jačinom struje. često u kratkom spoju. osnovni nivo. sve veću primjenu ima impulsni prenos. CO2 i N2 (azot). rasprskavanje dodatnog metala). imaju sličan uticaj na prenos dodatnog metala kao He. dodatak natrijuma i cezijuma u zaštitnom premazu elektrodne žice). I=450A d) δ=60mm. i pulsirajući nivo sl. pa je prenos dodatnog metala nepravilan. Pri zavarivanju čelika inertni gasovi pokazuju izvjesne mane kada je prenos dodatnog metala u pitanju (skretanje luka van ose. Za provođenje struje dovoljna je mala užarena tačka na vrhu žice. koja zavisi od prečnika elektrodne žice. a time i broj kapi u određenom vremenskom periodu. i to ako su ispunjeni još neki uslovi (npr. što ujedno znatno smanjuje eksplozivnost He i daje značajnu praktičnu primjenu ovakvim mješavinama. Osnovna odlika ovog načina prenosa je mogućnost regulisanja veličine kapi u zavisnosti od učestalosti (frekvencije) kapanja. posebno u slučaju primjene invertorskog . garantuje prenos u mlazu. ali su u praksi najčešće mešavine sa 1-5% O2 i do 20% CO2. CO2 disocira na ≈3000°C. koji smanjuju površinski napon kapi dodatnog metala. koji treba da bude dovoljno nizak da onemogući prenos u mlazu. Luk je bez kratkog spoja i ostvaruje se impulsnom strujom iz pomoćnog izvora. Očigledno je da aktivni gasovi.55 - . a prenos u mlazu može da se postigne dodavanjem bar 20% Ar. I=280A Slika 60. nezavisno od jačine i vrste struje. Od svih zaštitnih gasova samo Ar. S druge strane. U slučaju mješavine Ar sa više od 25% CO2 situacija je različita. Osim ova tri načina prenosa dodatnog metala. ili drugih aktivnih gasova.

jer daju najbolji kvalitet zavarenog spoja. korjeni prolaz pri maloj jačini struje. izvora struje. bez kratkog spoja. Impulsni luk sl.65. vrlo malo rasprskavanje. 64. Prenos u velikim kapima. Prenos u sitnim kapljicama (mlaz).o. vrlo velike jačine struje. Rotirajući luk sl. prinudni položaji. Ar ili mješavina na bazi Ar. kontrolisana veličina kapi i učestalost. 63. Prenos u velikim kapima.u kratkom spoju sa malim brojem kapi. sa rasprskavanjem. ali sa manjim rasprskavanjem nego kod dugog luka u CO2. srednja jačina struje.opšte. mješavine Ar i He. . Preporuka: izbjegavati! Luk sa prenosom u mlazu sl. velike jačine struje.za limove srednje debljine . 62. ⎯→vreme Slika 61..vrlo velike debljine. Karakteristika struje pulsirajućeg prenosa Primjena načina prenosa dodatnog materijala (vrste luka) • Kratak luk – tanki limovi. sl. Najmanje moguće rasprskavanje.u mješavinama na bazi Ar.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Preporuka: izbjegavati! Dugi luk .56 - . .o. Slika 62 • • • • • Srednji luk . spec. zaštita CO2. za svaku jačinu struje.za debele ploče. velike jačine struje . mešavina na bazi Ar (ne može CO2). DOBOJ . Prenos metala bez kratkog spoja. . Prenos metala kroz luk . koji postaju dominantni u primjeni MAG/MIG postupka. Frekvencija kratkog spoja 20 do 120 Hz.za debele limove.

Ova pojava. Mg. 0. Prenos u mlazu Slika 64.9%) aktivno inertno Ar+(25÷30%)N2 Ar+2.primjena i svojstva gas simbol ponašanje primjena svi metali. Uticaji nekih zaštitnih gasova na tehnološke karakteristike postupka date su u tab. Najčešće korišćeni zaštitni gasovi. Cu Cu Al. ugljen-dioksid. primjeni i svojstvima. Impulsni luk 2. Mg. čelici ugljenični i niskoleg. Mg. jer se tada odigrava sljedeća hemijska reakcija: . Rotirajući luk Slika 65. helijum.2 Zaštitni gasovi Kao zaštitni gasovi najčešće se koriste: argon. 8% CO2. Cu visokolegirani Cr-Ni čelici visokolegirani Cr-Ni čelici ugljenični i niskoleg. Tabela 12. Zaštitni gasovi i njihove smješe .4.5 % O2. Cu Al. Ar ostatak Primjena aktivnih gasova zahtjeva posebnu pažnju zbog pojave oksidacije. inertno Ar+(1÷3%)O2 M2-3 oksidirajuće Ar+(4÷8%)O2 R2 redukujuće Ar+(1÷15%)H2 CO2 (99.5% He. te kiseonik i vodonik (u manjim količinama) u mješavinama. čelici ugljenični čelici karakteristika luka najveća stabilnost povećana toplotna moć između I1 i I2 povećana toplotna moć povećana toplotna moć prenos u mlazu prenos u mlazu prenos u mlazu velika dubina uvarivanja moguće rasprskavanje moguće rasprskavanje malo rasprskavanje moguće rasprskavanje Ar (99. čelici visokolegirani čelici. čelici ugljenični i niskoleg. 12.o. prema EN 439.57 - .5%CO2 M1-1 prakt. i njihove mješavine prikazani su tab. DOBOJ .99%) I2 inertno I3 inertno Ar+(25÷75%)He N2 (99. zajedno sa podacima o ponašanju. osim čelika Al. je posebno izražena kada se CO2 koristi kao zaštitni gas. 13. Slika 63.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. inertno M1-2 prakt. koja je i inače karakteristična za konvencionalne postupke zavarivanja.998%) I1 inertno He (99. Ni ugljenični i niskoleg. azot.9%) C oksidirajuće M3-1 oksidirajuće Ar+(26÷40%)CO2 M3-2 oksidirajuće Ar+6÷13%CO2+3÷5%O2 CO2+20%O2 oksidirajuće TIME Gas: 26.

a na nižim temperaturama asocijacija (spajanje gasova). Sastav gasne smješe kod MAG postupka [8] . gde je temperatura najviša. gde je temperatura znatno niža. 66..SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. tako da ispod 1600°C postoji jedino CO2. Mala opasnost od prslina Srednje Manja nego kod mešavina gasova Kratak luk Dugi luk Uvedena toplota Mehaničke i tehnološke karakteristike Mogućnosti popune zazora u korjenu Prenos materijala kroz luk Sastav smješe % 0 C Slika 66. manjom brzinom hlađenja. opasnost od prslina Dobre. zbog curenja ispred metalne sigurna kupke povećane tečljivosti malo (zbog dobre Veliko termičke provodnosti) Velika Velika (specijalno pri 8% O2) Velika Bez rasprskavanja Najveća. može da postane kritična Dobra. Zbog toga sastav gasne smješe zavisi od temperature sl. srednje pri CO2 >30% Raste sa smanjenjem %CO2 Kratak luk Srednji luk Impulsno (CO2<20%) Rotirajući luk Ar/O2 CO2 Dobra. Mala brzina hlađenja. 2CO2⇔2CO+O2 Smjer ove reakcije zavisi prvenstveno od temperature tako što se na višim temperaturama odvija disocijacija (razlaganje gasa). Tabela 13. DOBOJ . Zaštitni gasovi i njihove smješe . smanjuje se opasnost od prslina Dobre. raste sa povećanjem snage luka Velika.tehnološke karakteristike Karakteristika Dubina uvarivanja Normalni položaj Prinudni položaj Termičko opterećenje pištolja Brzina oksidacije Poroznost Rasprskavanje Ar/CO2 Dobra.o. srednje pri CO2 >12 dobra Kratak luk Srednji luk U mlazu Impulsno Rotirajući luk Mala Najveće. tako da na 3800°C ostaje svega 7% CO2. sigurnija zaštita sa povećanjem % CO2 smanjuje se sa povećanjem % CO2 Raste sa većim % CO2 Opada sa većim % CO2 Raste sa većim % CO2 Raste sa povećanjem % CO2. Stoga je oksidacija daleko najizraženija u središnjem dijelu električnog luka.58 - . a najmanje izražena na površini metalne kupke. a sa porastom temperature se povećava udio CO i O2. Prema tome osnovni problem kod MAG postupka je kako smanjiti oksidaciju kapi dodatnog metala tokom njihovog prenosa kroz električni luk. velika brzina hlađenja.o. uz 62% CO i 31% O2.

čisti i čvrsti (suvi led).o.8 do 1. stanje i čistoću osnovnog materijala.4 i 3. tako da u svaku bocu staje 15 Nm3. zapremine 40 l i pritiska od 70-100 bara. DOBOJ . pri čemu se žice manjeg prečnika (do 1.2 mm) obično koriste za prenos krupnim kapima. Argon se isporučuje u čeličnim bocama označenim žutom bojom. Iako nije otrovan.4. Ugljendioksid je gas bez boje i mirisa. a za specijalne slučajeve kvaliteta B. Argon se proizvodi u četiri kvaliteta. 2. odnosno 10 kg argona. uređaj za dotur (dovod) žice. mirisa i ukusa. gde je propisan kvalitet. U cilju sprječavanja nastanka poroznosti u metalu šava i zakaljenja. U industriji motornih vozila se koristi još i žica φ 0. pri čemu u bocu staje 6 Nm3. zapremine 40 l i pritiska do 200 bara. U slučaju zavarivanja čelika elektrodna žica treba da ima povećan sadržaj Si i Mn u cilju dezoksidacije metala šava i nadoknade sagorjelih elemenata u osnovnom materijalu. 2. Ugljendioksid je standardizovan.2 mm. Boce sa Ar se ne prazne do kraja. komandni sistem za zaštitne gasove.4 mm. U zavarivanju se primjenjuje čisti CO2 najmanje koncentracije 99.99% Ar). bez boje.opšti komandni sistem .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. električni kablovi i gorionik.5% CO2 nije opasan za udisanje (kraće vrijeme). zavisno od čistoće: A (najmanje 99. Argon je standardizovan.12%. položaj zavarivanja i oblik prenosa dodatnog materijala.100 kg u nizu prečnika od 0.4 Izvori struje i uređaji za zavarivanje Uređaj za zavarivanje se sastoji od komponenti: Izvor struje. Pri izboru dodatnog materijala treba uzeti u obzir hemijski sastav i mehanička svojstva osnovnog materijala.3 Žica za zavarivanje Elektrodne žice se proizvode u koturovima mase 1 . rashladni sistem. Standardom su definisana tri kvaliteta CO2: tehnički. odnosno 30 kg CO2.2 mm) za prenos u mlazu i impulsni prenos.o. upotreba. kiselkastog ukusa.9.4.999% Ar). sadržaj ugljenika je ograničen na 0. Za zavarivanje se koristi Ar kvaliteta C. već se uvjek ostavlja dovoljan natpritisak da se sprječi prodiranje vazduha u bocu. Elektrodne žice za zavarivanje i navarivanje standardizovane su po EN 440. metoda ispitivanja i način isporuke. a žice većeg prečnika (preko 1. označenim tamnosivom bojom. C (99. B (99. boca sa zaštitnim gasom .6 mm sa korakom 0.96% Ar) i D (85% Ar). ali u većoj koncentraciji ili pri dugotrajnijem dejstvu može da bude štetan.8%.59 - . skladišti se u čeličnim bocama. treba imati u vidu da Ar u zatvorenoj prostoriji može da smanji koncentraciju kiseonika. Do koncentracije 2. a izuzetno 2. Argon je inertan gas.

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

Slika 67. Šema uređaja za elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodom u zaštiti gasa

Gorionik se sastoji od kontaktne vođice, mlaznice za zaštitni gas i elemenata za fiksiranje, sl. 68. Tokom rada, temperatura može da dostigne 700oC (čak i pri kratkotrajnom zavarivanju), usljed čega se na gasnoj mlaznici lijepi troska. Da bi se to spriječilo, posebno kod većih jačina struje, koriste se gorionici hlađeni vodom. Pri tome treba voditi računa o sljedećem: • gasovi bogati Ar termički više opterećuju gorionik u odnosu na CO2 , • prečnik kontaktne vođice da bude veći za 0,2 mm (za čelik), tj. 0,5 mm (za Al) od prečnika žice, • kontaktne vođice treba da budu od E-Cu, CuCr ili CuCrZr. Zamjena kontaktne vođice zbog habanja pri zameni kotura žice (≈15 kg) se smatra normalnom. Izbor materijala kontaktne vođice zavisi od primjene - E-Cu ima najbolju elektroprovodnost, ali se brzo habaju, dok je situacija obrnuta kod pomenutih legura, • ako treba smanjiti trenje između kontaktne vođice i žice da bi se obezbjedilo nesmetano klizanje, odnosno dotur žice, preporučuje se korišćenje teflonskog umetka, • dužina paketa crijeva (kablovi za struju, gas i rashladnu vodu) treba da bude što manja.

Slika 68. Gorionici za MIG/MAG postupak [8]

- 60 -

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

Za elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa koriste se izvori struje sa ravnom ili blagopadajućom spoljnom statičkom karakteristikom da bi se iskoristio efekt samoregulacije dužine luka, sl. 69. Naime, ako se dužina luka poveća tako da se karakteristike luka mijenjaju od 1 do 3, sl. 69, značajno se smanjuje jačina struje, što je na sl. 69 označeno sa I1 do I3. Usljed smanjenja jačine struje gotovo trenutno se smanjuje brzina topljenja elektrodne žice, a time i dužina luka. S druge strane, ako se dužina luka smanji (karakteristike luka 3-1, sl. 69), jačina struje raste od I3 do I1, pa se dužina luka povećava. Prema tome dužina luka se vraća na početnu vrijednost, što se naziva efektom samoregulacije. Osim navedene statičke karakteristike, izvori struje za MAG/MIG postupak treba da obezbijede i bolju dinamičku karakteristike u odnosu na izvore struje za E postupak, posebno u slučaju kratkospojenog prenosa dodatnog materijala. Tako npr. da bi se usporila promjena jačine struje poslije kratkog spoja u strujno kolo se ubacuje indukcioni kalem, koji proizvodi efekt prikazan na sl. 70, čime se popravlja kvalitet zavarenih spojeva.

I3

I2

I1

I (A)

Slika 69. Efekt samoregulacije

Slika 70. Uticaj prigušnice na jačinu struje

Za elektrolučno zavarivanje topljivom elektrodom u zaštiti gasa po pravilu se koristi jednosmerna struja indirektne polarnosti (+ pol na žici) jer daje stabilan luk, ravnomjeran prenos dodatnog materijala (po potrebi prenos u mlazu, čak i pri korišćenju aktivnih zaštitnih gasova) sa malim gubicima usljed rasprskavanja i dobre karakteristike spoja u širokom opsegu jačine struje. Direktna polarnost se koristi ukoliko je neophodno dobiti što manje uvarivanje, npr. kod tankih limova, ali se njena primjena izbjegava zbog smanjene stabilnosti luka. Naizmenična struja se ne koristi zbog značajno smanjene stabilnosti luka. Dovod žice obezbjeđuje poseban uređaj, sl. 71. Postoje različiti sistemi dovođenja žice, sl. 72. Kabinski sistem se primjenjuje kod nepokretnog radnog mjesta, jer su i kotur žice i pogonski mehanizam smješteni u kućište izvora struje, sl. 72a. Kod univerzalnog sistema cijeli uređaj za dovod žice se nalazi van kućišta, što omogućava rad na promjenljivim radnim mjestima i na velikim radnim komadima, sl. 72b. Tandemski uređaj ima dva pogonska mehanizma, jedan u kućištu izvora struje direktno do kotura žice, a drugi u blizini radnog mesta, sl. 72c, što takođe omogućava rad na promjenljivim radnim mjestima i na velikim i nepristupačnim radnim komadima. Uređaj tipa ″push-pull″ takođe ima dva pogonska mehanizma, jedan u kućištu kao kod tandemskog uređaja, dok je drugi pogon u gorioniku, tako da vuče (″pull″) žicu umesto da je gura (″push″), sl. 72d. Ovaj uređaj je pogodan za zavarivanje na nepristupačnim mjestima, gde bi kotur žice smetao, a traži se pouzdano vođenje žice na veće udaljenosti. Uobičajene radne daljine pojedinih sistema su naznačene na sl. 72 a-d.

- 61 -

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

Slika 71. Šema dovođenja žice: 1 - kotur sa žicom, 2 - izlazna vođica, 3 - valjci za usmeravanje žice, 4 - pogonski valjci, 5 - pritisni valjak, 6 - ulazna vođica

Slika 72. Sistemi dovođenja žice: A) kabinski, B) univerzalni, C) tandemski, D) ″push-pull″ [4]

Od posebnog značaja kod punjene žice i drugih “mekših” žica (obojeni metali) je primjena pogonskog mehanizma sa 4 točkića, umjesto 2, jer se time obezbjeđuje dotur žice manjim pritiskom, ravnomjerno raspoređenim na 2 para točkića. Takođe je bitan oblik površine točkića na koji žica naliježe - dok je kod “tvrdih” žica uobičajeni profil “V”, dotle kod “mekih” žica ova površina mora da bude profilisana, npr. u obliku “∪”. Treba imati u vidu da je pravilan izbor kontaktne vođice i mehanizma za dotur žice od presudnog značaja za kvalitetno MIG/MAG zavarivanje, posebno kada se koristi punjena žica ili puna žica od objenih metala i legura aluminijuma.

- 62 -

8 mm.slobodni kraj žice veći od odstojanja mlaznice. Pri ostalim konstantnim parametrima. za jačine struje 150-350 A. vž (m/min) I(A) Slika 73. DOBOJ . suviše malo odstojanje izlaže mlaznicu prevelikoj toploti i smanjuje zavarivaču mogućnost vizuelne kontrole zone zavarivanja. posebno kod manjih prečnika žice. Kao kod E postupka. Osim slobodnog kraja žice. brzina dotura žice. a s druge strane. smanjenjem njegove dužine luk postaje nestabilan.5 do 25 mm. odnosno 325 A za prečnik žice 1. U cjelini gledano.slobodni kraj žice manji od odstojanja mlaznice. kao i odstojanje vođice i mlaznice od osnovnog materijala su prikazani na sl. i odstojanje mlaznice za gas od osnovnog materijala bitno utiče na zavarivanje. S jedne strane. zavisnost postaje nelinearna. kao što je objašnjeno kod E postupka. Karakteristični položaji slobodnog kraja žice i mlaznice za gas . Zavisnost brzine dovođenja elektrodne žice vž i jačine struje I Slika 74. a u manjoj mjeri i udaljenost mlaznice. sl. za konstantnu brzinu dovođenja. 74. za jačine struje 50-150 A. sa povećanjem jačine struje značajno se povećava slobodni kraj žice. s tim da je kod MAG/MIG postupka nelinearnost te zavisnosti izraženija. položaj zavarivanja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Tako je npr. Treba uočiti da se sa povećanjem dužine slobodnog kraja žice povećava njen električni otpor i stepen zagrijavanja.5 Tehnologija zavarivanja Osnovni parametri elektrolučnog zavarivanja topljivom elektrodnom žicom u zaštiti gasa su vrsta i jačina struje. za jačine struje iznad 350 A. žice većeg prečnika zahtjevaju jaču struju. a za ostale načine prenosa 12. 75c. Iskustvo pokazuje da je za kratkospojeni prenos potreban slobodni kraj dužine 6 do 12. 2. dužina slobodnog dijela i nagib žice za zavarivanje. pa je slabija struja potrebna za topljenje žice. a s druge strane. zavisnost brzine topljenja elektrodne žice i jačine struje je linearna za manje vrjednosti jačine struje. 73. 75a . prečnik žice. sl. napon luka.6 mm. vrsta i protok zaštitnog gasa.4. što daje plitko uvarivanje i nepovoljan oblik šava.o. Slobodni kraj žice.63 - . U zavisnosti od jačine struje razlikuju se tri međusobno zavisna položaja slobodnog kraja žice i mlaznice za gas: . Vrsta i jačina struje imaju značajan uticaj na dimenzije šava. 75b . sl. Uzrok tome je zagrijavanje slobodnog kraja žice električnim otporom.5 mm. Slobodni kraj žice mora da bude u određenim granicama jer njegova prevelika dužina uslovljava višak dodatnog materijala i nedovoljnu količinu toplote za njegovo topljenje.slobodni kraj žice jednak odstojanja mlaznice. za brzinu dovođenja žice od 5 m/min potrebna jačina struje 85 A za prečnik žice 0. odstojanje mlaznice treba da bude što manja da bi zaštita gasom bila što efikasnija. sl.o. a pri većim vrijednostima jačine struje.

Slika 75. pod uslovom da je i jačina struje manja).SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. tj.CO2 75% He 1-5%O 1-5%O2 25%CO2 2 Metal Aluminijum Ugljenični čelik Niskoleg. gde su date tipične vrijednosti napona koje se koriste za zavarivanje različitih metala u zavisnosti od vrste zaštitnog gasa. koje stoga ima prednost kod tankih limova i korjenih zavara. čelik Nerđajući čelik Nikal Bakar 25 30 . Uticaj brzine zavarivanja je isti kao kod E postupka. Karakteristični položaji slobodnog kraja žice i mlaznice za gas Napon luka utiče bitno na kvalitet zavarenog spoja.o. Tako npr.. Brzina zavarivanja se bira prvenstveno u zavisnosti od jačine struje proporcionalno njenoj vrijednosti. nagib elektrodne žice u odnosu na vertikalu bitno mijenja oblik šava od širokog i plitkog (nagib u smjeru zavarivanja. tehnika zavarivanja unazad daje stabilniji luk. sl. Osim toga. poroznost i nepravilna geometrija šava. Tipične vrednosti napona luka za zavarivanje u zaštiti gasa Napon (V) Prenos krupnim kapima Kratkospojeni prenos prečnik elektrode 1. S druge strane. Prema prečniku elektrodne žice bira se jačina struje. jer je u slučaju nedovoljne jačine struje. da bi se održala zadana vrijednost pogonske energije i položaja zavarivanja (manja brzina zavarivanja za prinudne položaje.6 mm prečnik elektrode 0. jer promjenom njegove vrjednosti može da se utiče na način prenosa dodatnog materijala i u manjoj mjeri na dimenzije šava (na isti način kao kod E postupka). odnosno prevelikog prečnika elektrodne žice njeno topljenje nedovoljno. a u obrnutom slučaju tipične pojave su rasprskavanje. rukovanje gorionikom i kontrola metalne kupke su jednostavniji pri zavarivanju unaprijed.64 - .Ar-O2 CO2 Ar Ar-O2 75% Ar. Tablica 14.8 mm Ar He 25% Ar. DOBOJ . tehnika zavarivanja unaprijed) do uskog i dubokog (nagib suprotan smjeru zavarivanja. Položaj gorionika ima veliki uticaj na oblik šava.24 26 30 30 36 29 28 33 28 28 26 - 30 30 - 19 17 17 18 22 24 18 18 19 22 19 19 21 - 20 20 - Maksimalna dubina uvarivanja se postiže tehnikom zavarivanja unazad. definisana kao količnik jačine struje i prečnika elektrode. manju poroznost šava i manje rasprskavanje dodatnog materijala. tehnika zavarivanja unazad). odre- . Prema tome. tj. 14. 76.o. gustina struje. Uticaj napona na prenos dodatnog metala je prikazan u tab.

DOBOJ . a u slučaju prevelike količine i brzine strujanja nastaje turbulencija sa istim posledicama. Posebno pri radu na otvorenom potrebno je predvidjeti dovoljno dobar zaklon od vjetra i prinudnog strujanja vazduha. . Pri određivanju potrošnje zaštitnog gasa. Osim vrste zaštitnih gasova bitan je i uticaj njihovog protoka koji zavisi od vrste spoja. položaja i brzine zavarivanja. koje ne smije da bude takvo da ometa dejstvo zaštitnog gasa. napona luka i prečnika žice. Uticaj vrste zaštitnog gasa na oblik šava Pri zavarivanju u zaštiti gasa treba imati u vidu strujanje okolnog vazduha. smjer zavarivanja Tehnika zavarivanja unaprijed Gorionik vertikalan Tehnika zavarivanja unazad Slika 76. Uticaj nagiba gorionika na oblik šava Uticaj vrste zaštitnog gasa na oblik šava je dat na sl. što omogućava savlađavanje dejstva gravitacije. 77.65 - . đuje dimenzije šava na sledeći način: veća dubina uvarivanja i manja širina šava se dobija većom gustinom struje (ili veća jačina struje za isti prečnik ili manji prečnik za istu jačinu struje). Slika 77. Prenos dodatnog materijala u mlazu i krupnim kapima se po pravilu primjenjuju za zavarivanje u horizontalnom položaju. jer se time pojačavaju dejstva elektrodinamičke sile i površinskog napona.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. dok se kratkospojeni i pulsirajući prenos koriste u svim položajima. jačine struje. Za zavarivanje u vertikalnom i nadglavnom položaju koriste se žice manjeg prečnika. oblika i dimenzija žljeba. kao i kratkospojeni ili pulsirajući prenos dodatnog materijala.o. treba imati u vidu da u slučaju nedovoljne količine okolni gasovi mogu da prodru u metalnu kupku.

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

2.4.6 Tehnika zavarivanja Kretanje vrha žice kod višeprolaznog zavarivanja u horizontalnom položaju je prikazano na sl. 78, tako što je korjeni prolaz dat na sl. 78a, prolaz popune na sl. 78b, a pokrivni prolaz na sl. 78c. Gorionik se po pravilu vodi tehikom unazad, nagnut do 25° u odnosu na vertikalu, sem kod tankih limova, kada se koristi tehnika unaprijed. Kada se zavarivanje završi i isključi struja, gorionik se drži nad metalnom kupkom još 5-10 s, da bi se obezbijedila zaštita metala šava. Kod odgovornih konstrukcija luk treba prekinuti na pomoćnoj izlaznoj pločici, a ne na metalu šava. Greške pri MIG/MAG zavarivanju su date u tab. 15 i prikazane na sl. 79.

Slika 78. Kretanje vrha žice pri horizontalnom zavarivanju - sučeoni spoj

a)

b)

c)

d)

e)

- 66 -

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

f)

g)

Slika 79. Greške pri MIG/MAG zavarivanju [8]
Tabela 15. Greške pri MIG/MAG zavarivanju Tehnološka greška mali ugao otvora mali otvor ili velika visina otvora veliko smaknuće strana nisu korišćene tehnološke probe loša priprema stranica nedovoljno preklapanje zavara mali napon ili mala jačina struje velika brzina zavarivanja velika slobodna dužina žice snaga luka i zapremina kupke veliki mala brzina zavarivanja ugao nagiba žice veliki velika slobodna dužina kontaktna mlaznica velika pogrešan redosled polaganja zavara velika slobodna dužina kontaktna mlaznica deformisana curenje u rashladnom crevu kontantna mlaznica zaprljana veliki ugao veliko rastojanje mlaznica-radni komad visok sadržaj C, nizak sadržaj Si i Mn (žica) visok sadržaj O2 (gas) ili vlage velika snaga luka velika brzina zavarivanja nedovoljno njihanje žice pogrešan položaj pištolja

Greška

Uzrok

Slika 79a 79b 79c 79d 79e 79f

a. Pogrešna priprema žlijeba b. Teško uspostavljanje luka Nedovoljno vezivanje Poroznost c. Mala snaga luka d. Isticanje metalne kupke ispred luka e. Pogrešan položaj elektrode a. Gorionik defektan

b. Pogrešan položaj pištolja c. Brzo strujanje vazduha d. Magnetno skretanje luka e. Pogrešna kombinacija gas-žica f. Zaprljane površine stranica

79g

Zajed

- 67 -

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o.o. DOBOJ

.

2.4.7

Podešavanje MIG/MAG aparata

Savremeni aparati za MIG/MAG postupak zavarivanja posjeduju upravljačke table sa mogućnošću podešavanja svih uticajnih parametara režima rada. Sinergijski uređaji imaju mogućnost pohranjivanja (snimanja) programa koji sadrže parametre za određene zavarivačke zahvate. Za dobar zavar neophodan je optimalan izbor parametara. Na slikama br. 80, 81 i 82 dati su prikazi upravljačkih tabli savremenih Varstroj-evih aparata: VARMIG 350 Synergy, VPS 4000 digit i VARMIG 600 D44 Synergy, respektivno, sa objašnjenjima funkcija pojedinih tipki.

Sl. 80 Upravljačka tabla aparata za MIG/MAG postupak (VARMIG 350 Synergy) 1. Prekidač za uključivanje. 2. Prekidač za grubu regulaciju napona struje zavarivanja. 3. Prekidač za finu regulaciju napona struje zavarivanja. 4. Tipka za izbor materijala i zaštitnog gasa. 5. Tipka za izbor debljine žice za zavarivanje. 6. Tipka za izbor načina zavarivanja (kontinualno, tačkasto). 7. Enkoder za podešavanje intervala zavarivanja. 8. Enkoder za podešavanje vremena tačkanja. 9. Displej za prikaz napona. 10. Displej za prikaz jačine struje. 11. Indikatorska lampica uključene termozaštite. 12. Indikatorska lampica za vanjsko (ručno) podešavanje. 13. Enkoder za podešavanje brzine dodavanja žice.

- 68 -

Tipka za podešavanje vremena tačkanja. Izbor vodom hlađenog gorionika.standardno. 20. Pozivanje pohranjenog (snimljenog) programa. Izbor napona. 12.opcije ( oblik pulsa). Prikaz početne struje. Tipka za izbor prečnika žice za zavarivanje. 1.69 - .o. 11. 19. 6. Izbor procesa zavarivanja ( DC-pulsno. brzine žice. 3. Tipka za izbor funkcija na displeju.o. 13. 15. Potvrda podešenih parametara. Podešavanje karakteristika luka. Tipka za izbor materijala i zaštitnog gasa. Izbor režima rada (kontinualno. Uključivanje WAWE PLUS. 81 Upravljačka tabla. VPS 4000 digit. aparata za MIG/MAG postupak. trajanja pulsa i frekvencije pulsa. izbor pohranjenog programa. Enkoder za podešavanje izabranog parametra. Tipka za izbor sinergijski ili slobodno podešeni rad. 14. .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 5. 2. 4. tačkasto. 21. 16. Uključivanje konstantne dubine provara. 9.postupak). korekcija napona. 8. 18. pulsno). Sl. korekcija u %. 7. Kontrola protoka gasa. 10. DC. 17. Izbor jačine struje. REL. Pohranjivanje (snimanje) programa sa izabranim parametrima. Tipka za uvođenje žice u polikabal i gorionik. DOBOJ . Funkcijska tipka (izbor funkcije).

2. VARMIG 600 D44 Synergy. Tipka za izbor načina zavarivanja. 82 Upravljačka tabla.o. 6.70 - . 10. 4. 11. Lampica za uključeno vanjsko podešavanje. Encoder za podešavanje brzine dodavanja žice. Tipka za izbor materijala i zaštitnog gasa. 9. Displej za prikaz jačine struje i brzine žice.o. Displej za prikaz napona struje i vremena tačkanja. 1. 5. Tipka za uvođenje žice. aparata za MIG/MAG postupak.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. . struje i napona kod vanjskog podešavanja parametara. Sl. 7. 3. Tipka za podešavanje dodatnih funkcija. 8. Lampica za uključenu termozaštitu. Tipka za podešavanje protoka zaštitnog gasa. Tipka za izbor prečnika žice za zavarivanje. DOBOJ .

sl. 2. nepostojanje troske (ne gubi se vrjeme na zamjenu elektrode i skidanje troske kod višeprolaznog zavarivanja). kako u smislu dovođenja žice. materijala kao što su obojeni metali i nerđajući čelici. kao i korjenih prolaza odgovornih spojeva. postiže boljom kontrolom unesene toplote i dodatnog metala zahvaljujući razdvajanju uloga dodatnog metala i elektrode. čime se sprečava njegovo taloženje u dnu metala šava i omogućava zavarivanje Al.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. odnosno većih gustina struje. Iako je u osnovi ručni postupak. TIG može da se automatizuje. što je posebno važno kod tankih limova. između ostalog.engleska reijč za volfram (W) . mogućnost korišćenja žica manjeg prečnika.o.ako se koristi).o. Ovaj efekt se sastoji u razbijanju i uklanjanju skrame teškotopljivog oksida Al2O3 iz metalne kupke ili sa njene površine dejstvom elektrona koji se kreću od osnovnog metala prema elektrodi.71 - . tako i u smislu vođenja elektrode. 83. U odnosu na E postupak osnovne prednosti TIG postupka su bolja zaštita metalne kupke. IG-inert gas) i prvobitno je uveden kao postupak zavarivanja Al i njegovih legura zahvaljujući efektu katodnog čišćenja. pri čemu se kao zaštita koristi inertan gas (aktivni gasovi ne dolaze u obzir jer bi izazvali oksidaciju vrha elektrode). DOBOJ . Šematski prikaz elektrolučnog zavarivanja netopljivom elektrodom [4] Ovaj postupak se skraćeno obiljležava TIG ili WIG (T od tungsten . . Prednosti TIG postupka posebno dolaze do izražaja kod tankih limova. U današnje vrijeme primjena TIG postupka je znatno veća.5 TIG POSTUPAK-ELEKTROLUČNO ZAVARIVANJE NETOPLJIVOM ELEKTRODOM U ZAŠTITI INERTNOG GASA Elektrolučno zavarivanje netopljivom elektrodom u zaštiti gasa je postupak spajanja metala topljenjem i očvršćavanjem dijela osnovnog metala i dodatnog metala (žica za zavarivanje . Slika 83. koji se. S druge strane. Zavarivanje TIG postupkom je moguće i bez dodatnog metala. najviše zbog vrhunskog kvaliteta spoja. TIG postupak nije konkuretan ostalim elektrolučnim postupcima kada je u pitanju ekonomičnost zavarivanja debelih i/ili dugačkih limova od običnih konstrukcionih čelika.materijal elektrode. Proizvodnost TIG postupka može da se poveća primjenom varijante sa zagrijanom žicom.

s obzirom na navedene nedostatke njena praktična primena je beznačajna. 84.84a.uniformno opterećenje električne mreže. - Prednosti TIG postupka su: vrhunski kvalitet spoja. primjenljiv na veliki broj osnovnih metala.o.sa tranzistorima (invertori). bez grešaka. nikl.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.teškoće u zaštiti zavarenog spoja pri zavarivanju na otvorenom. 2.dodatni metal se topi u metalnoj kupki. nema troske. DOBOJ . stariji izvori NS sa jednofaznom strujom . Iako jednosmerna struja indirektne polarnosti. zahvaljujući kretanju elektrona od osnovnog materijala ka elektrodi. 85a.relativno mala toplotna moć i produktivnost. osim za Al. 84b. sl. a za zavarivanje aluminijuma i njegovih legura se koristi naizmenična struja. sl.nesimetrično opterećenje električne mreže. pulsiranje jačine struje i zaustavljanje luka). .o. Indirektna polarnost daje najširi i najplići šav. strmopadajuća statička karakteristika. dobra kontrola izvora toplote i načina uvođenja dodatnog materijala. a 2/3 na osnovni materijal. bakar i njihove legure). proizvodi efekt površinskog čišćenja teškotopljivih oksida. Jednosmjerna struja direktne polarnosti daje najuži i najdublji šav. daje nestabilan luk i pregrijava elektrodu i gorionik.zahtijeva se posebna obučenost zavarivača. Jonizovane čestice su usmjerene od materijala ka elektrodi. Mg i ostale metale sa tvrdim oksidima za koje se koristi NS. JS izvori su obično sa trofaznom strujom . noviji izvori NS manje mase (manji transformator ) . JS se koristi za sve osnovne metala. odlična kontrola (oblika) korijena. Toplota pri zavarivanju se raspoređuje približno 1/3 na elektrodu. nema rasprskavanja . sl.72 - . što je neracionalno. Uticaj vrste struje na oblik šava izveden TIG postupkom je prikazan na sl. . bilo koji položaj zavarivanja. odnosno 2/3 na elektrodu. . omogućavaju zavarivanje u ciklusu (startovanje. Kod TIG postupka se najčešće koriste naizmjenična struja (NS) i jednosmjerna struja direktne polarnosti (JSDP)(minus pol na elektrodi) . Toplota pri zavarivanju se raspoređuje suprotno prethodnom slučaju. noviji izvori struje: tranzistorski ili tiristorski. NS izvor obično ima i JS.5. Stoga se jednosmjernom strujom direktne polarnosti zavaruju metali kod kojih efekat čišćenja nije potreban (čelici. precizna kontrola parametara zavarivanja.1 Vrste izvora struje jednosmjerna struja (JS) i/ili naizmjenična struja (NS). Mane TIG postupka su: . tako da se ne dobija efekt površinskog čišćenja teškotopljivih oksida. ne prenosi se kroz luk. a elektroni od elektrode ka osnovnom materijalu. kao što je to slučaj kod jednosmjerne struje indirektne polarnosti (JSIP). moguća primjena i bez dodatnog materijala. a 1/3 na osnovni materijal.

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Radi se o različitim sposobnostima aluminijuma i volframa da emituju elektrone. tj. da uspostavlja simetriju talasa struje. S obzirom na prirodu naizmjenične struje (promjena polariteta 50 puta u sekundi) električni luk je nestabilan. b) JSIP. visokofrekventni VF generator. Stoga su noviji transformatori za TIG postupak po pravilu snabdjeveni i VF generatorom i kondenzatorskom baterijom. 84c. Prva posljedica ove nesimetrije je skoro jednosmjerno dejstvo električnog luka. nesimetrija struje. a) Efekat katodnog čišćenja. Time se ujedno i povećava efekt čišćenja. u strujno kolo se uvodi kondenzatorska baterija. vezana redno sa lukom. 83b. koja ima zadatak da povećava pozitivne polu-periode. sl. Da bi se ovo spriječilo. usljed čega se povećava negativna poluperioda na račun pozitivne. Nedostatak je i tzv.o.73 - . Slika 84. što uslovljava prekomjerno zagrijavanje zavarivačkog transformatora.o. što omogućava primjenu naizmjenične struje za zavarivanje aluminijuma i njegovih legura. a) b) Slika 85. a druga posljedica je značajno smanjenje efekta katodnog čišćenja. b) Asimetrični i simetrični oblik periode NS . c) NS Naizmenična struja daje šav širine i dubine izmeđa dva polariteta jednosmjerne struje. Oblik šava u zavisnosti od vrste struje: a) JSDP. jer se više elektrona emituje sa volframove elektrode kada je ona na (-) polu. sl. Da bi se ova mana naizmjenične struje svela na najmanju mjeru primjenjuje se tzv. 85b. sl. DOBOJ .

Koriste se za plazma zavarivanje. DOBOJ . Zavisnost gustine struje od temperature kod W i W-Th elektrode [8] c) Volframove elektrode sa 0. jer veći udio nečistoća prouzrokuje brzo trošenje elektrode. 86 je prikazana zavisnost gustine struje od temperature za W i WTh elektrode.2 Netopljive elektrode Netopljive elektrode se izrađuju od volframa. Za ručni TIG postupak postoje četir vrste elektroda: a) Elektrode od čistog volframa (W) .temperatura topljenja 3410°C. b) Elektrode od volframa sa dodatkom 0.2% oksida torijuma (W-Th). . odnosno legura volframa i torijum. d) Volframove elektrode sa 0. koji omogućava lakše emitovanje elektrona.9% cirkonijum oksida. koje se proizvode sinterovanjem praška volframa.5. U tab. ovim elektrodama se povećava stabilnost luka na temperaturama.5%. čime se izbjegava djelimično rastapanje elektrode i obezbjeđuje znatno duži radni vijek. zajedno sa sistemom označavanja prema standardu EN 26848 i osnovnim karaketristikama. 16 su prikazane navedene vrste netopljivih elektroda.9 do 4.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 99. nižim i do 1000°C u odnosu na elektrode od čistog volframa. Osim toga.9 do 1. što obezbjeđuje lakše uspostavljanje i održavanje strujnog luka i bolje podnošenje strujnih opterećenja.o. Na sl.74 - .2% lantan oksida. Slika 86.3 do 0. čistoće min. jer imaju duži vijek od ostalih varijanti. odnosno za zavarivanje aluminijuma i lakih legura. Po svojstvima i cijeni ove elektrode su između dvije prethodno navedene grupe.o.Uslovi isporuke: . Primjenjuju se samo kod naizmjenične struje. 2. cirkonijum ili lantan oksida.Kodifikacija po hemijskom sastavu: prvo slovo = simbol glavne komponente drugo slovo = početno slovo oksida + broj (sadržaj oksida x 10) .

pa je strujni luk koncentrisan.5 ThO2 Volfram sa 0.2 LaO2 oksidom WL 10 Crna Ne samo vrsta materijala. Problemi pri startovanju kod JS.5 ZrO2 cirkonijum 0. 6. Postoje dva osnovna oblika vrha elektrode: konusni i sferni.8-1. .2 ThO2 torijum oksidom 2. 5.8-4. a sferni sa NS. 88. uključaka). 75. Duži vijek od WT elektroda (za plazma zavarivanje) < 0.7-2. 175 (mm) . dozvoljena jačina struje i popravlja startovanje.2 ThO2 1. sl. 100.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. luk nije koncentrisan.pravolinijske (strogo) . U prvom slučaju gustina struje je znatno veća.3-0. pa se dobija znatno manja dubina uvarivanja. 87a.o. (mm) Tabela 16 . DOBOJ . b) a) Slika 87.2 ThO2 Volfram sa 0. 8.7-0. U drugom slučaju jačina struje je mala.5. Konusni oblik se koristi sa JS. a veća širina šava.0. 10 . 87b. 1. već i oblik vrha elektrode bitno utiče na stabilnost luka i dubinu uvarivanja.kvalitet (bez prslina.%) Simbol WP WT4 WT 10 WT 20 WT 30 WT 40 WZ 4 WZ 8 Boja Zelena Plava Žuta Crvena Ljubičasta Narandžasta Smeđa Bijela Primjedbe Dobra stabilnost kod NS. . Uticaj oblika vrha elektrode na oblik šava Slika 88. Th je radioaktivan! Smanjeni uključci volframa u metalu šava (koristi se za nuklearne posude).8-3. pora.75 - .5.15-0. 2. 4. sl. sl.prečnici : 0.o.9-1.9 ZrO2 oksidom Volfram sa lantan 0.6.2 0. Povećanjem sadržaja ThO2 povećava se vijek.dužine: 50. Netopljive elektrode Materijal Volfram (dodaci . 1.2 ThO2 3. 3.2. 2.

5 0.8.4 Zaštitni gasovi i mlaznica Za zaštitu metalne kupke koriste se po pravilu inertni gasovi.AlMn1 ljubičasta AlMn1 S.0 18.5-1.5.5-0. gde je d prečnik. Njihovo označavanje je definisano na sljedeći način: naziv proizvoda.Al99. manja osetljivost na strujanje okolnog vazduha.0.3-0.0Č4578 0.0. Prednost helijuma je veća toplotna moć luka. niža cjena i sigurniji rad. Žica za zavarivanje nerđajućih visokolegiranih čelika osnovni hemijski sastav (%) materijal C Si Mn Cr Ni Nb Mo 0. manji gradijent napona (6 V) u strujnom luku.4-0. jednom ili dvjema bojama.8 do 4 mm.0-9.AlMg5 zelena-smeđa AlMg3.žice za zavarivanje Žice za zavarivanje čelika ( standardizovane po ISO 636) su po pravilu oblika šipki dužine 1000 mm.6 1. AlMg5 S.0.5 18.520. AlMg3. izrađenu od legure AlMg3. Žice i šipke za zavarivanje aluminijuma i aluminijumskih legura oznaka boja primjena (osnovni materijal) S. dok je gustina argona veća od . d(xL).6 1. Primena žica i šipki za zavarivanje aluminijuma i aluminijumskih legura je takođe data u tab.5.5 12.05. što omogućava lakše uspostavljanje i održavanje električnog luka. U tab.04.8 Č4571-2.9. stanje legure.9 24. Al99. izraženiji efekat čišćenja oksida.0.76 - . Šipke za zavarivanje aluminijuma i aluminijumskih legura moraju da budu obojene na jednom kraju.8 plava-smeđa Al99.5 21. 17 su dati podaci o nekim žicama za zavarivanje nerđajućih visokolegiranih čelika proizvodnje FEP (Plužine CG).9 19. AlMg5 S. Č4580 0.3 Dodatni materijal .4-0.0 0.10 19.AlSi12 smeđa Al-Si legure sa Si>8% 2.5. što je bitno kod zavarivanja metala velike toplotne provodnosti.0 S.04.6 Č4573-4. DOBOJ .0.20 za vučenu žicu prečnika 2 mm.5 0.7 1.3-0.08. oznaka legure. Dodatni problem kod primene helijuma je njegova mala gustina (nekoliko puta manja od vazduha.7 S.Al99.AlMg3 zelena AlMg2.8 2. Primjer označavanja je: Žica 2.5. 2.0 visokolegirani č.5 plava Al99. Osnovne prednosti argona u odnosu na helijum su: veća jonizaciona energija.5-7.07 19.8. što obezbjeđuje neznatnu promjenu napona pri promjeni dužine luka. 18. AlMn1 S. sa čela.5.5 oznaka PIVA TIG 19/9 Nb TIG 19/12/3 Nb TIG 25/20 TIG 18/8/6 Za zavarivanje Al i njegovih legura se koriste žice i šipke.5 0. Tabela 18.5-2. tab.AlMg3.o.5-10.7-1.511. a L dužina žice (šipke) u mm. 18. Al99. Č4583 0.o. posebno kod većih debljina.12 25. 18.07 20. tab.0-2. argon ili helijum.0. prečnika 0. Tabela 17. 0.2-0.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.5 6.

Kao što se sa sl. 2 . Konstruktivni oblici mlaznica . Zaštitni gasovi i njihova primjena prema EN439 nelegirani ili nerđajući čelici OM osjetljiv niskolegirani čelici Al Cu Ni na gasove X X X X X X X X X X X X X X X X X Forming gasForming gas .Ar Ar Ar He Ar/He Ar/He-Ar Gas Ar Ar + H2 He He-Ar (25-75) He-Ar (50-50) zaštita korjenog prolaza Tabela 20. pa je za održavanje zaštitnog omotača potreban dva do tri puta veći protok gasa. 89. konusna b. odnosno efikasnost zaštite. 90 vidi. odbojnik vrlo povoljno utiče na širinu zaštitne zone. Na efikasnost zaštite utiče i dovod gasa do mlaznice. koji se izvodi sa odbojnikom ili bez njega. Najbolja zaštita se postiže profilisanim mlaznicama.veliki uticaj 2 2 3 2 3 2 3 3 3 3 a. sl. Koriste se tri osnovna oblika mlaznice: konusni.77 - .srednji uticaj. i oblik mlaznice ima veliki uticaj na efikasnost zaštite.mali uticaj. gustine vazduha). Uticaji zaštitnih gasova na parametre zavarivanja Gas Uspostavljanje luka Stabilnost luka Širina šava Dubina uvarivanja Brzina zavarivanja Ar 3 3 3 Ar/He 3 3 2 He 1 1 1 He/Ar(25/75) 2 2 3 He/Ar(50/50) 1 1 2 1 . cilindrična c. DOBOJ . Stoga se u praksi najviše primenjuje argon.o. a sreću se i mešavine argona sa helijumom (veće debljine i/ili materijali veće toplotne provodnosti) ili sa vodonikom (nerđajući čelik). Osim vrste zaštitnog gasa. cilindrični i profilisani. Tabela 19. profilisana Slika 89.o. 90. sl.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 3 .

automatsko otvaranje i zatvaranje protoka argona i rashladne vode. rashladne vode i električni kablovi. njegovi osnovni elementi su: izvor struje. uređaj treba da proizvodi simetrične. Osim navedenog. uređaj za TIG zavarivanje ima i elemente za regulisanje jačine struje. Izvor struje je po pravilu strmopadajuće statičke karakteristika. uspostavljanje luka bez dodira vrha elektrode o radni komad. sa odgovarajućim ventilima. Šema uređaja za TIG postupak . da bi zavarivač imao bolji pregled. Gorionik za zavarivanje treba da ima dovoljan strujni kapacitet da se ne bi pregrijavao. Slika 91.o.5 Uređaj za zavarivanje Uređaj za zavarivanje TIG postupkom je prikazan na sl.78 - . odnosno uravnotežene talase struje. paket crijeva za dovod argona. kao kod E postupka. VF generator i kondenzatorsku bateriju. a po pravilu se hladi. čiji oblik bitno utiče na efikasnost zaštite. a da pri tome bude što udaljenija od mjesta zavarivanja. Ako se napaja naizmeničnom strujom. da bi slučajna promjena dužine luka što manje uticala na jačinu struje. Slika 90.5. a u slučaju . boca (ili boce) za zaštitni gas. Sastavni dio gorionika je mlaznica. DOBOJ . čiji su atomi toliko mali da kroz obično gumeno crevo difunduju u okolinu.o. gorionik sa netopljivom elektrodom.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.91. Mlaznica treba da ima takav oblik da isticanje zaštitnog gasa bude bez turbulencije.osnovni elementi Crijeva za dovod zaštitnog gasa treba da budu od specijalnog plastičnog materijala ukoliko se koristi He. vazduhom ili vodom. Uticaj dovoda gasa do izlaza iz mlaznice na širinu zaštitne zone 2.

6 15-25 15-30 0.2 50-100 70-100 2. sve sve W elektrode W-Th. DOBOJ . Tab.0 3.0 400-500 40-55 160-240 200-320 160-320 4. 23 (niskolegirani čelici).naizmjenična struja Tablica 22. 22 (ugljenični čelici). TIG zavarivanja sa zagrijanom žicom postoji i dodatni element za elektrootporno zagrijavanje žice.o.2 40-80 50-80 1. JSDP I (A). 21.jednosmjerna struja indirektne polarnosti.6 30-40 35-50 1. žice i struje. vrsta i prečnik žice. kao i sastav i protok zaštitnog gasa.2 250-400 25-40 100-180 160-250 100-250 4.6 Tehnologija zavarivanja Osnovni parametri zavarivanja TIG postupkom su vrsta i prečnik elektrode. NS (simetrična) elektrode.5.5 1.2 1. tj.6 0. kao što je prikazano na sl. 24 (visokolegirani čelici) i Tab.5%) 1. Izbor navedenih parametara zavarivanja za neke konstrukcione materijale je dat u Tab. vrsta i jačina struje. JSIP I (A).6 70-150 10-20 30-80 60-120 30-120 2. jačine i vrste struje.5 1. 2. Tab.8 30-50 35-60 1.o. i vrste elektrode može da se utvrdi na osnovu podataka iz Tab. sastav i protok zaštitnog gasa) je već objašnjen.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Parametri zavarivanja ugljeničnih čelika TIG postupkom Debljina Prečnik Prečnik Brzina Jačina komada elektrode žice zavarivanja struje (mm) (mm) (mm) (cm/min) (A) 0.8 1.2 1.8 500-750 55-80 190-300 290-390 190-390 6.6 1.2 70-120 80-120 Protok argona (l/min) 4 4 4 4 5 5 . Uticaj i izbor prečnika elektrode je usko vezan za materijal od koga je elektroda napravljena.4 150-250 15-30 60-130 100-180 60-180 3. 25 (aluminijum i njegove legure).4 750-1000 80-125 250-400 340-525 250-525 skraćenice: JSDP . brzina zavarivanja. Uticaj i izbor nekih osnovnih parametara (vrsta elektrode.6 1. a uticaj prečnika žice. 86. Međusobna zavisnost prečnika elektrode. W-Th mm elektrode elektrode W-Zr (0.79 - .jednosmjerna struja direktne polarnosti. JSIP . Zavisnost jačine i vrste struje od vrste i prečnika elektrode prečnik I (A). NS .0 1. jačinu (gustinu) struje. brzine zavarivanja i jačine struje je praktično isti kao kod drugih elektrolučnih postupaka. Tablica 21.

0 13 13-15 5.0 3.0-4.0 3.5÷2 2÷3 3 3-4 4 Jačina Protok Broj Brzina struje gasa prolaza zavarivanja (A) (l/min) (cm/min) 15-25 3 1 30-40 25-80 4 1 25-30 80-110 4 1 25-30 100-150 4 1 25-30 120-200 5 1 25 200-250 5 1 25 200-250 6 2 25 Tablica 25.0 1.0 25-30 6 1.0÷1.0 3.0 5 6 Prečnik elektrode (mm) 1.4 3.o.5 1.o. Parametri zavarivanja niskolegiranih čelika TIG postupkom Debljina Prečnik Prečnik Brzina Prečnik komada elektrode žice zavarivanja mlaznice (mm) (mm) (mm) (cm/min) (mm) 3.0÷5.2 Prečnik žice (mm) bez 1.2 3.0 3.0 11 20÷24 6.0 8.4 3.4 2.6 1.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.6 1.80 - .4 4.2 18-20 11 ili 13 4.0÷4. Parametri zavarivanja visokolegiranih čelika TIG postupkom Debljina komada (mm) 0.0÷6.0 4.0 15 13 10.0÷1.0 2.0 2.0 2.0 Jačina Protok argona struje (l/min) (A) 120-150 5 140-180 5 180-250 5-6 180-340 6 250-340 7 260-350 7 Tablica 24.6 2.4-3. DOBOJ . Tablica 23.2 3.6÷2.0 25 9 5. Parametri zavarivanja aluminijuma i legura TIG postupkom Debljina Broj Prečnik komada prolaza žice (mm) (mm) 1 1 2 2 1 2 do 3 3 1 3 4 1 do 2 3 do 4 6 2 3 do 4 8 2 4 do 5 10 2-3 5 12 3 6 15 5 6 20 7 6 do 8 30 9 8 Protok argona (l/min) Horizont. Nadglavno (°C) 50 40 80 75 135 130 170 160 240 230 270 260 150 280 270 200 330 280 200 250 350 350 .2 5.0 4. 7 60 7 80 8 140 9 180 10 280 12 320 14 360 16 420 16 450 20-25 450 450 20÷25 Jačina struje Temperatura (A) predgrijevanja Vertikal.

sl. jer značajno oštećuje vrh elektrode.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 92d. sl. sl. Luk se najefikasnije prekida isključivanjem struje.5. a prvi način se izbjegava.o. a zatim prenosi na osnovni materijal. Pošto se luk uspostavi. naročito uspostavljanje i prekidanje luka i rukovanje elektrodom i žicom za zavarivanje. sl. uz postepeno naginjanje u odnosu na vertikalu do 15° kod ručnog zavarivanje. Tehnika ručnog zavarivanja TIG postupkom . dok kod automatskog zavarivanja gorionik po pravilu ostaje u vertikalnom položaju. gorionik se kreće u malim krugovima da bi se obrazovala tečna metalna kupka. žicu treba udaljiti. 92c. pomoću varnice iz dodatnog uređaja (najčešće VF generator). sl.81 - . Zatim se u metalnu kupku dodaje žica pod uglom od 15°. Za položaje koji nisu horizontalni pravilno držanje gorionika je prikazano na sl. Luk može da se uspostavi na tri načina: dodirom i odmicanjem elektrode. jer bi naglo odmicanje elektrode dovelo do oksidacije metala šava. Prije pomjeranja gorionika (elektrode) do prednje ivice metalne kupke. Ponavljanjem ovog postupka dobija se neprekidni šav.7 Tehnika zavarivanja Tehnika ručnog zavarivanja TIG postupkom zahtijeva posebnu pažnju. i primjenom pomoćnog luka koji se uspostavlja između elektrode i mlaznice. 2. Najčešće se primjenjuje VF generator. 92e. 92b. Slika 92. 93. DOBOJ .o. 92a.

Tehnika ručnog zavarivanja TIG postupkom u prinudnim položajima Nepoštovanje propisane tehnologije i tehnike zavarivanja izaziva pojavu grešaka.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. izvlačenje rastopljenog vrha dodatnog materijala (žice) iz zone zaštite rastopa i sl. DOBOJ . Najčešće greške pri radu prikazane sun a slici 94. pomjeren gorionik iz ose spoja. prevelik ugao gorionika.o. Nepoštovanje propisane tehnike zavarivanja i odgovarajuće greške .o. Najčešći uzroci grešaka su: predugačak luk.82 - . Slika 93. Pogrešan rad Posljedica prokapljine vazduh neprovar predugačak luk vazduh oksidi suviše veliki ugao Slika 94.

5. Uređaji za zaštitu korjena su prikazani na slici 95.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. bakarna podloška . Sistemi zaštite korijena Slika 96.o. komorom sa kontrolisanom atmosferom (Ar).83 - . Sistem zaštite korijenog prolaza pri zavarivanju cjevi Slika 97.o. Zaštita korijena obično se vrši argonom ili forming gasom (Ar+1-30%H2 ili N2+1-30%H2). sl. 97.8 Zaštita korjenog prolaza Za vrhunski kvalitet zavarenog spoja potrebna je dodatna zaštita korjenog prolaza sa druge strane. a pri zavarivanju korijenog prolaza cevi na slici 96.akumulirani zaštitni gas. npr. 2. nesigurno dodatni zaštitni gas sa suprotne strane Slika 95. DOBOJ . Pri zavarivanju korjenog prolaza kod reaktivnih materijala sve zone osnovnog materijala koje se zagrijavaju na temperaturu preko 300°C moraju dodatno da se štite. Sistem zaštite korijenog prolaza pri zavarivanju reaktivnih materijala .

o. predugačak luk.84 - . Oksidni uključci i uzroci njihove pojave Zavarivanje korijena zahtijeva posebnu obuku zavarivača jer je korijen zona sa najviše potencijalnih grešaka.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Slika 98. Oksidni uključci Uzroci Neočišćen žlijeb Suviše veliki žlijeb . Na slici 98. Tipične greške u korijenu su prikazane na slici 99.pristup vazduha sa suprotne strane Nedovoljan otvor žlijeba Nedovoljna struja zavarivanja Predugačak luk Šipka dodatnog metala suviše uronjena u kupku Oksidi ne mogu da se uklone u pravcu korjena Efekat katodnog čišćenja nedovoljan (ne preporučuje se za zavarivanje Al) Suviše velika debljina za I spoj Nedovoljna jačina struje zavarivanja Prevelika brzina zavarivanja Nema kontakta između dva radna komada Nedovoljna jačina struje zavarivanja.o. . Među najčešće greške pri zavarivanju spadaju oksidni uključci koji negativno utiču na mehaničke osobine zavarenog spoja. dat je pregled najčešćih uzroka pojave oksidnih uključaka. DOBOJ .

5. zava- .o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. orbitalno zavarivanje cijevi. od kojih se najčešće koriste impulsno zavarivanje.9 Modifikovane varijante TIG zavarivanja Postoje mnogobrojne varijante modifikovanog TIG postupka.o. DOBOJ . zavarivanje u uskom žljebu. Tipične greške TIG zavarivanja korijenog prolaza 2. Suviše mali ugao otvora žlijeba Smaknute ivice radnih komada Suviše veliki ili suviše mali zazor u korijenu Nesimetrični zazor Oksidacija kiseonikom iz vazduha Suviše veliki pritisak zaštitnog gasa u korjenu Suviše dugačak luk Netopljiva elektroda sa nečistoćama Suviše velika jačina struje (suviše mala brzina zavarivanja) Slika 99.85 - .

Pulsiranje struje počinje sa uspostavljanjem luka. zahtijeva i specijalni izvor struje za impulsno zavarivanje. bez prethodne perforacije radnih komada. debljine 0. što omogućava brže topljenje dodatnog materijala i veću produktivnost postupka.5 do 5 s. aluminijum. tačkasto zavarivanje. sl. simetrično početnoj fazi zavarivanja. Luk nije vidljiv. ali uređaj ne rotira oko cijevi sve dok pulsirajuća struja ne postigne radni nivo. Sučeono spajanje cijevi TIG postupkom [8] Sučeono spajanje cevi TIG postupkom.5 do 2 mm. omogućava dobijanje spoja preklapanjem. veoma je produktivan i može da se automatizuje. Prije gašenja luka. rivanje sa zagrijanom žicom. sl. Impulsno TIG zavarivanje omogućava optimalno korišćenje energije. . DOBOJ . Slika 100. jer se jačina struje značajno povećava samo u kratkom periodu vremena kada se rastopljeni vrh dodatni metala odvaja i prenosi u metalnu kupku. a uređaj se kreće sve dok se ne postigne potpuno preklapanje početka šava. 101. Postupak je primjenljiv na niskolegirane čelike. 100. Vrijeme zavarivanja je 0.o. TIG tačkasto zavarivanje. zavarivanje sa dvostrukom zaštitom. Impulsno TIG zavarivanje je veoma pogodno za automatsko (orbitalno) zavarivanje cijevi. TIG zavarivanje sa zagrijanom žicom zahtijeva grijač. jačina struje se smanjuje. takođe nazvano TIG zakivanje. U toj fazi se popunjava žlijeb do potpunog provarivanja. pa operater ne mora da štiti oči tokom zavarivanja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. ATIG postupak. a zatim uređaj počinje da rotira oko cijevi. Postupak je veoma jednostavan i ne zahtijeva veliku vještinu operatera.86 - . koji električnim otporom predgrijava žicu za zavarivanje.

na savremenim aparatima. Za pravilno izvođenje procesa. Postupak je isti kao klasični TIG postupak. sa tim da se ivice žlijeba prije zavarivanja premažu aktivacionim topiteljom koji omogućava značajno veću dubinu provarivanja i sitnozrnastu strukturu materijala šava. DOBOJ . 2. bez dodatnog materijala.5.10 Podešavanje aparata za TIG postupak Aparati za zavarivanje opremljeni su upravljačkom tablom sa koje se podešavaju parametri zavarivanja. 102 i 103 dati su prikazi upravljačkih tabli standardnog aparata za TIG zavarivanje (VARTIG 2005 DC ) i digitalnog (VARTIG 3500 AC/DC digit).87 - . podešava se desetak parametara koji bitno utiču na kvalitet izvođenja procesa zavarivanja. Aktivacioni topitelji nanose se sprejom. debljini i položaju. Na slikama br. bez zazora.o. Slika 101. Postupak je znatno ekonomičniji od klasičnog TIG postupka. flomasterom namjenjenim za nanošenje topitelja. Kod sinergijskih aparata pozivanjem određenog programa poziva se definisana grupa parametara koja odgovara datom materijalu. Povećana dubina provarivanja omogućava sučeono zavarivanje limova sa ravnim „I” žlijebom. Zavarivanje zagrijanom žicom ATIG postupak je postupak razvijen na institutu za zavarivanje “Paton” (KijevUkrajina). za debljine 10 do 12 mm. četkicom ili na drugi pogodan način. .o. uz objašnjenje funkcije pojedinih tipki. Ovakvim aparatima upravlja procesor i u memoriju aparata moguće je pohraniti više programa. Navedeni aparati su proizvod slovenačkog Varstroj-a.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Pored standardnih postoje sinergijski i digitalni aparati kod kojih su parametri zavarivanja definisani u programu za zavarivanje određenog materijala.

4-taktni režim rada + visokofrekventno paljenje luka 6. poz. 1 dato vrijeme padanja struja sa I2 na I3 (podeš. poz. Na displ.88 - . 1 data glavna struja zavarivanja I2 (podeš. REL – postupak zavarivanja elektrodom 14. poz. 12 i 13) 11. Na displ. bez pulsiranja struje 13. Na displ. Na displ. Na displ. poz. 1 data početna struja I1 (podeš. poz. Displej za prikaz parametara zavarivanja 2. 1 dato vrijeme rasta struja sa I1 na I2 (podeš. 1 data frekvencija DC pulsiranja (podeš. 2. Enkoder za podešavanje parametara zavarivanja 15.o. 14) 20. 14) 18. se sa poz. se sa poz.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 8 i 9) 5. se sa poz. 102 Izgled komandne table invertorskog aparata za TIG postupak zavarivanja (VARTIG 2005 DC) 1. Sl. Indikatorska lampica uključenosti aparata 3. poz. 14). 14) 21. Režim rada uz mogućnost ručne promjene jačine struje ( I2 ili I3) 10. .taktni režim rada + visokofrekventno paljenje luka 7. 14) 16. TIG – standardno. 6. se sa poz. TIG – pulsno zavarivanje 12. se sa poz. Tipka za promjenu vrste zavarivanja ( dato pozicijama 11.o. se sa poz. 2. gasa (podeš. poz. Na displ. 4-taktni režim rada + paljenje luka dodirom elektrode (kresanjem) 8. Indikatorska lampica termozaštite aparata 4. Tipka za promjenu režima rada ( režimi su dati pozicijama 5. Na displ. se sa poz. 14) 17. 7. 14) 19. DOBOJ . 1 dato vrijeme preduduvavanja zašt. 1 data konačna struja I3 (podeš.taktni režim rada + paljenje luka dodirom elektrode (kresanjem) 9.

Izbor parametra zavarivanja (početna struja. Indikatorska lampica za uklj. 5.89 - .) 4. 14) 23. Na displ. 3. Izbor zavarivačkog postupka (AC-za Aluminijum. vrijeme preduduvavanja gasa. 14. 26. DOBOJ . se sa poz. širina pulsa i osnovna struja).SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. izbor oblika pulsa. 8. daljinskog upravljača 24. Podešavanje AC frekvencije 7. Funkcija AC-WAVE. 1. Tipka za izbor režima rada (tačkasto ili neprekidno) 6. 22. poz. 1 dato vrijeme duv. 103 Izgled komandne table aparata za TIG postupak zavarivanja sa pohranjenim programima (VARTIG 3500 AC/ DC digit) 1.o. Daljinski upravljač 25. poz. struja pulsa gornja i donja itd. Uključivanje AC/DC TIG zavarivanja. a podešavaju sa enkoderom poz. očitavaju se na displ. Tipka za uključ. Enkoder za podešavanje parametara. Pulsno. gasa nakon gašenja luka (podeš. Tipka za izbor parametra koji se želi podesiti.o. . Podešavanje AC balansa ( zavarivanje aluminijuma). Ispravljena struja DC za REL postupak) 2.za visok kvalitet zavara DC-ispravljena struja za TIG. Parametri pulsnog zavarivanja (frekvencija. Sl.

Neprenosivim lukom mogu se zavarivati materijali koji ne provode električnu struju. 100 programa) 19. Gorionici za plazma zavarivanje mogu biti izvedeni tako da se električni luk uspostavlja između osnovnog materijala i volframove (netopive) elektrode to je takozvani prenosivi luk (sl. 104 Gorionici za postupke sa plazmom (A) Prenosivi luk (B) Neprenosivi luk . je mnogo topliji. Izbor vodom hlađenog gorionika 16.6 ZAVARIVANJE PLAZMOM Plazma je jonizovana materija koja prenosi električnu struju. bio on u vazduhu ili u zaštitnim gasu.90 - . Pozivanje pohranjenih programa 18.o. Luk plazme. Potvrda pohranjivanja (snimanja). DOBOJ .104 a) ili između sužavajuće mlaznice i volframove (netopive) elektrode tada se luk naziva neprenosivi (sl. Glavne razlika izmedu WIG postupka i postupka zavarivanja plazmom je u obliku mlaznice. Tipka za podešavanje rasta i padanja toka 15. 9. Kontrola protoka gasa 17. Sl. 104 b). Temperatura luka jonizovanog gasa je reda veličina 10 000 0C. F-podešavanje internih funkcija 11. Podešavanje vremena tačkanja 10. držaču elektrode i obliku luka plazme koji prolazi kroz nju. 2. Zavarivanjem plazmom je veoma slično WIG postupku . Različiti gasovi se lakše ili teže jonizuju što opredjeljuje njihovu primjenljivost u postupcima zavarivanja. Način uspostavljanja luka 14. To je materije od koje je izgrađen luk svakog elektrolučnog postupka zavarivanja. Podešavanje početnog toka 12. Uključivanje pulsnog zavarivanja 13. gušći i krući što se postiže izborom odgovarajućeg gasa i sažimanjem (koncentrisanjem) luka. u odnosu na WIG ili MIG luk.o. Prenosivi luk proizvešće dubok provar u osnovnom materijalu a neprenosivi luk proizvešće plitak provar u osnovnom materijalu. Pohranjivanje (snimanje) programa sa zadatim parametrima (maks.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.

Slično WIG postupku. Ovo je posebno značajno pri zavarivanju nerđajućih čelika. Stvarno. gorionici za zavarivanje i rezanje plazmom se koriste sa uobičajenim izvorima struje koji imaju strmopadajuće karakteristike (jednosmerna struja direktnog polariteta). Rezanje plazmom zahtijeva istu osnovnu vrstu izvora struje.veća dužina luka u odnosu na WIG postupak omogućava da se sa manje problema održava pravilan položaj gorionika.o.91 - . Kod postupka zavarivanja plazmom imamo veću dužinu luka u odnosu na WIG luk. 105 Upoređivanje postupaka (A) luka volframove elektrode u inertnom gasu i (B) luka plazme za zavarivanje. 105).može se koristiti dodatnu žicu ili šipku većeg prečnika sa minimalnim rizikom od zagađivanja metala šava. . Luk plazme takode ima cilindrični oblik u odnosu na zvonast oblik koji se može uočiti kod WIG postupka. brzine zavarivanja su više. Minimalna struja koju ćete postići zavisi od izabranog izvora struje. Napon praznog hoda za jedinicu plazme može biti visok i 400 V.o.poboljšana krutost luka plazme omogućava lakšu regulaciju ulaza toplote u radni komad. a zona .zbog toga što je luk plazme vrući nego WIG luk. skoro svaki izvor jednosmerne struje sa strmopadajućim naponom i najmanjom vrednošću napona praznog hoda od 80 V i glavnim kontaktorom može se koristiti za rad opreme za zavarivanje plazmom. . Sl. Uobičajeni WIG izvori struje mogu se koristiti za zavarivanje plazmom jednostavnim dodavanjem upravljačke kutije kojom se reguliše uspostavljanje luka.veličina zavarivačkog kupatila pri korišćenju plazme takode je manje osetljiva na promjene u dužini luka. Kod WIG postupka luk je slobodan. Najčešće. . protok gasova i vode za hlađenje. ali mora imati dosta viši napon praznog hoda i treba da je u mogućnosti da proizvede mnogo višu jačinu struje nego WIG izvor struje.lakše je uvođenje dodatne žice ili šipke i manipulacija ručkom gorionika zbog većeg rastojanja od mlaznice do radnog komada ( 5 -12 mm). aluminijuma i titana. međutim. DOBOJ .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. visok napon se obezbeduje posebno konstruisanim izvorima struje za luk plazme. . dok je kod zavarivanja plazmom (a naročito kod rezanja plazmom) luk jako sužen (sl. Prednosti zavarivanja plazmom u odnosu na uobičajeno WIG zavarivanje su: . .

U toku ovog vremena treba da se drži gorionik upravno na radni komad.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. . Gorionik se ne pomjera dok se ne formira ključaonica kroz radni komad. obično bez korišćenja dodatne žice. smanjiće toplotu u ključaonici omogućavajući zaostalom kupatilu šava da otiče i popuni ključaonicu. Luk plazme mora se usmjeriti direktno na osnovni materijal. Veći je prostor za uvođenje dodatne žice u luk i zavarivačko kupatilo. djelujući zajedno. što jednostavno znači da se dodatnu žicu uvodi u rastopljeno kupatilo šava ili odmah uz luk plazme.1 Tehnika zavarivanja plazmom Tehnike zavarivanja koje se koriste sa ručnim postupkom plazmom su slične onima koje se koriste pri TIG postupku. zbog toga se zavarivanje plazmom lako automatizuje. prirubnih i preklopnih šavova za spajanje dva komada tankih limova metala. a u isto vreme smanjuje se protok gasa za obrazovanje plazme. povratni mlaz plazme može prouzrokovati pucanje vaše mlaznice gorionika zbog termičkog napona. . Većina ručnih postupaka zavarivanja plazmom se vrši metodom zavarivačkog pudlovanja (koja se često naziva tehnika utapanja). - 2.6. DOBOJ . potrošnja relativno skupog inertnog gasa takođe je veća zbog toga što se on koristi za obrazovanje luka plazme kao i za zaštitu. Kada se dođe do kraja šava. materijali do debljine od 6 mm mogu se zavarivati tehnikom ključaonice putem različitog podešavanja struje i napona luka. Takođe treba obezbijedite da protok gasa za obrazovanje plazme ima višu vrijednost nego pri zavarivanju načinom utapanja. Ako gorionik ne bude upravan na radni komad. Oba ova postupka. uticaja toplote je uža. Zavarivanje ključaonicom se koristi na tanjim presjecima kao što su tanki limovi i trake. Drugi način zavarivanja plazmom koji možete koristiti je tehnika ključaonice. baš kao rad sa TIG gorionikom. Poveća se struja do radne vrijednosti. Međutim. a to su: oprema za zavarivanje plazmom košta više nego skoro za bilo koji drugi metod zavarivanja lukom ili otporom. može se početi pomjeranje gorionika radi izrade neprekidnog šava topljenjem.postupak zavarivanja plazmom je manje osjetljiv na geometrijsku nepodudarnost spoja i loše nalijeganje spoja nego WIG postupak. Da bi počeli šav tehnikom ključaonice. ili zagadenja volframa metalom šava. Razlikuju se dva načina zavarivanja i to: utapanjem (pudlovanje) i tehnikom ključaonice. Glavni razlozi su viša unešena toplota.o. drži se gorionik u skoro vertikalnom položaju. Čim se uspostavi ključaonica u komadu.92 - . Zbog veće dužine luka ne postoji opasnost od zagađenja radnog komada putem dodira volramove elektrode sa njim. ključaonica se zatvara snižavanjem struje zavarivanja radi smanjenja toplote u radnom komadu. To je veoma slično načinu na koji biste rukovali žicom pri oksigasnom plamenu. postoje i nedostatci postupka zavarivanja sa plazmom. keramičke mlaznice na kraju gorionika imaju kratak radni vijek zbog veoma visoke temperature luka plazme.o. Pored ovih prednosti. Najkritičniji dio šava dobijenog ručnom tehnikom ključaonice je početno probijanje radnog komada. Primjer za korišćenja zavarivanja tehnikom ključaonice je izrada šavova na uglu.

. Šematski prikaz gasnog rezanja Sagorjevanje čelika može da se predstavi sljedećim hemijskim jednačinama: Fe+0. sl. a značajan dio toplote se dobija sagorijevanjem metala koji se reže (autogeno rezanje).SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. zajedno sa toplotom plamena. . S obzirom na to da se gasno rezanje zasniva na sagorijevanju metala. Da bi metal sagorjevao treba ga predgrijati do temperature paljenja (početka sagorjevanja). i približava se temperaturi topljenja sa porastom sadržaja ugljenika. a najčešće se koriste rezanje gasom.o.toplota sagorijevanja metala treba da bude dovoljna da. po pravilu acetilena. 3. električnim lukom ili plazmom. DOBOJ . Slika 106. 3.o. TERMIČKO REZANJE (PRIPREMA IVICA ŽLIJEBA) Izrada ivica žlijeba najčešće se vrši termičkim rezanjem. uz istovremeno oduvavanje produkata sagorijevanja (troske).temperatura sagorijevanja metala treba da bude niža od temperature topljenja. koji su slični odgovarajućim postupcima zavarivanja. sl.temperatura topljenja oksida treba da bude niža od temperature topljenja metala. Od konstrukcionih materijala ove uslove najbolje ispunjava niskougljenični čelik. Postoji više postupaka termičkog rezanja.1 GASNO REZANJE Gasno rezanje je postupak razdvajanja metala njegovim sagorijevanjem u struji kiseonika. 107.5O2=Fe2O3+825 kJ 3Fe+2O2=Fe3O4+1120 kJ .93 - . Temperatura sagorijevanja ugljeničnih čelika zavisi od njegovog sastava. održava temperaturu sagorijevanja. pri čemu se radna temperatura postiže sagorijevanjem gorivog gasa.5O2=FeO+267 kJ 2Fe+1. Osim toga. 106. Gasno rezanje metala spada u termičke postupke. sagorijevanjem gorivog gasa dobija se dio toplote kojom se radna temperatura održava. postoje određeni uslovi koji moraju da budu ispunjeni da bi proces rezanja mogao da se odvija: . što je bitna prednost ovog postupka.

Stoga se gorionik za rezanje sastoji od cijevi za dovod smješe gasova. Shodno tome. 108. s tim da je gorionik drugačiji. konstrukcija gorionika za rezanje je komplikovanija od gorionika za zavarivanje. pa se njegova krajnja regulacija obavlja poslije puštanja mlaza kiseonika. kao i u mlaznici čija konstrukcija treba da obezbijedi isticanje gasova na isti način. koje mogu da budu veoma raznovrsne i prilagođene specifičnim zahtjevima (mlaznice za različite gorive gasove. što znači da se isti kiseonik koristi za sagorijevanje acetilena i metala koji se reže. koji se u vidu troske izduvava sa mjesta rezanja. Treba takođe uočiti da FeO i Fe2O3 dalje reaguju. držač (rukohvat). cijevi sa propusnim ventilom za dovod kiseonika i mlaznice sa centralnim otvorom za kiseonik i perifernim otvorima (ili prstenastim otvorom) za smješu.1. Promjena temperature sagorijevanja i temperature topljenja čelika [8] Oslobođena toplota čini približno 2/3 toplote potrebne za sagorijevanje čelika. 108. kod koga postoje dva nezavisna dovoda za kiseonik. 106.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. koji se zatim odvija u nezavisnoj struji kiseonika.94 - . DOBOJ . za brzo i sporo rezanje. Iako je ručni gorionik snabdjeven sa tri nezavisna ventila. sl. 3. Ovaj nedostatak je otklonjen kod gorionika za mašinsko rezanje. puštanje mlaza za rezanje ipak izaziva poremećaj acetilenskog plamena.1 Uređaj za gasno rezanje Uređaj za ručno gasno rezanje je praktično isti kao uređaj za gasno zavarivanje. kao npr. pri čemu je konačni produkt sagorjevanja Fe3O4. pa će samo on biti detaljnije opisan. Od ključnog značaja za uspješno rezanje su mlaznice. mada su neki dijelovi isti. sl. Gorionik za ručno rezanje ima samo dva ulazna otvora (kiseonik i acetilen).o. što zahtjeva ugradnju dodatnih elemenata uređaja. sl. . za različite debljine. U praksi su često u upotrebi mehanizovano i automatsko rezanje. S obzirom na količinu toplote koja se koristi u procesu rezanja (2/3 od sagorijevanja metala. a 1/3 od gorivog gasa) može da se smatra da je osnovna uloga gorivog gasa da zagrije metal i otpočne proces sagorevanja. Slika 107. Osnovna razlika je u cijevima koje treba da obezbjede dovod smješe gorivog gasa i kiseonika i nezavisni dovod kiseonika za sagorjevanje. za posebne uslove). a 1/3 se dobija sagorijevanjem gorivog gasa.o.

Centralni otvor za dovod kiseonika je najčešće cilindričnog ili konusnog oblika. Mana ovakve mlaznice je visoka cijena zbog komplikovane izrade i velika buka. DOBOJ .o. Tabela 26. ali je strujanje kiseonika donekle nepravilno.95 - . 111. Prstenasti otvor se koristi samo kada je potrebna velika količina toplote. ali ni on ne daje dobre rezultate kod rezanja predmeta većih debljina. tab.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. sl. 110a. Gorionik za gasno rezanje Dvije osnovne varijante mlaznice (prstenasti otvor ili više otvora za dovod smješe) su prikazane na sl. Otvor cilindričnog oblika je lakše napraviti i održavati.o. Otvor konusnog oblika daje ravnomjerniju struju kiseonika. Standardne mlaznice sa cilindričnim centralnim otvorom se proizvode u različitim veličinama. U tom slučaju može da se primijeni aerodinamični oblik centralnog otvora. Mlaznica za rezanje (a) sa jednim prstenastim otvorom (b) sa više otvora . zavisno od debljine materijala. 109. sl. sl. 110. Slika 108. kojim se postižu veće brzine strujanja kiseonika i najefikasnije rezanje. Standardne mlaznice za rezanje spoljne (broj) 1 unutrašnje (broj) 1-2 debljina materijala (mm) 3÷10 / 10÷30 2 3-4 30÷60 / 60÷100 3 5 100÷200 4 6 200÷300 a) b) Slika 109. 26.

Aerodinamična mlaznica Kod ručnih gorionika postoji mogućnost primjene dodatnih elemenata (alata) da bi se obezbjedio stalni položaj. mada mogu da se prilagode proizvoljnom. Slika 113. b) c) a) Slika 112. Šema automata za gasno rezanje .96 - . Mašine za rezanje mogu da budu pokretne ili nepokretne. Na sl. čija je uloga pravolinijsko vođenje gorionika (varijante a i b. Pokretne mašine uglavnom služe za pravolinijsko rezanje.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Mlaznice sa različitim otvorima Slika 111. 113. sl. DOBOJ . s tim da je u varijanti b ivica reza zakošena) ili vođenje gorionika po zadanoj konturi. krivolinijskom kretanju (rezanju).o. 112 su prikazane tri varijante dodatnog alata. Dodatni alat ("kolica") gorionika za mehanizovano rezanje Automatsko rezanje zahtijeva komplikovane i skupe mašine. koje su ekonomične jedino za serijsku proizvodnju.o. a) cilindrični b) konusni Slika 110. čime se postiže mehanizovano rezanje. varijanta c.

mada postoji i njihova međuzavisnost. Pravilan proces rezanja se odvija konstantnom brzinom sa neprekidnim mlazom produkata sagorijevanja (oksidi u obliku varnica).SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. sl. Pritisak kiseonika za sagorevanje bitno utiče na stabilnost procesa rezanja. Osim toga. 3. koja za čelike iznosi 1300÷1350°C. Navedeni parametri se biraju prema debljini materijala. a na sl. pri čemu se brzina i protok mlaza određuju prema debljini materijala.2 Tehnologija gasnog rezanja Gasno rezanje se izvodi u više faza: . DOBOJ . koji se bira na osnovu debljine materijala. 114a je prikazana tehnika (redoslijed) rezanja kvadratnog profila.redosled b) dobra tehnika rezanja c) loša tehnika rezanja Slika 114. gorionik se pokreće brzinom koja omogućava stalni kontakt mlaza kiseonika i troske.o.kada se na početnom mjestu rezanja "savlada" cijela debljina. Pri tome acetilenski plamen i sagorijevanje metala treba da obezbijede dovoljno toplote da gornja ivica reza bude stalno na temperaturi paljenja.na predgrijano mjesto se usmjerava mlaz kiseonika za sagorjevanje zapaljenog metala. da bi se smanjile termičke deformacije pri rezanju. 114b dobra. 115. cijevi i drugih predmeta komplikovanijeg presjeka primjenjuju posebne tehnike da ne bi nastale deformacije i zaostali naponi. završetak i redoslijed rezanja. ali se kod rezanja profila. pa njegovom određivanju i održavanju tokom rezanja treba posvetiti posebnu pažnju.o. na sl. završetka i redoslijeda rezanja Osnovni parametri gasnog rezanja su protok i pritisak kiseonika za sagorijevanje i brzina rezanja. Primjeri rezanja kvadratnog i okruglog profila a) početak rezanja (A-A'-1) b) završetak rezanja (B-B'-2) c) redosled rezanja (1-2-3) Slika 115. Pravilan izbor početka. Brzina rezanja presudno utiče na pravilno isticanje kiseonika na . treba pravilno izabrati početak. Na sl. Protok kiseonika za sagorijevanje se reguliše prečnikom (brojem) mlaznice. . Kod rezanja limova proces je relativno jednostavan.metal se prvo predgrijava acetilenskim plamenom. a) kvadratni profil . sve do postizanja temperature paljenja (početka sagorjevanja). . 114c loša tehnika rezanja okruglog profila.1.97 - .

4÷0. Gasno rezanje nema bitnijeg uticaja na svojstva niskougljeničnog čelika. C<0. 116. i to niskougljenični i niskolegirani.0÷7.5 nemoguće * uz vrlo sporo rezanje V <3 Cu <2 Pojedinačni uticaji legirajućih elemenata su bitni za analizu mogućnosti rezanja legiranih čelika. C<1.98 - . jer se porastom njegovog sadržaja smanjuje razlika između temperature sagorevanja i temperature topljenja. koji joj je proporcionalan. sl. donjoj ivici reza i održavanje stalne temperature rezanja.1.0 4. brzina rezanja zavisi i od veličine mlaznice i početne temperature rezanja. Granične vrijednosti sadržaja legirajućih elemenata Si Mn Cr Ni W Mo legirajući element (%) <2 <14 <1. u zavisnosti od debljine i vrste materijala.4* <18.0 visokougljenični 0.3 6.5 4.o. Tabela 28. Stoga se .2 2. Osim od debljine. Otklon mlaza produkata sagorijevanja 3.0÷6.7 <10 <1 bez problema <4. Dubina ove zone je data u tab. sl.0 srednjeugljenični 0.7 1.o.5÷4.C<0.C<0.0÷8. 107.3 Rezanje pojedinih materijala Od konstrukcionih materijala uslove za gasno rezanje najbolje ispunjava čelik. ali je od mnogo većeg praktičnog značaja njihov međusobni uticaj.5 1.5÷0. Otklon nema bitnijeg uticaja na kvalitet rezanja ako je njegova vrednost u granicama 5-15% debljine materijala.1÷0.0 7.0 1. ali je po pravilu neophodno predgrijavanje i naknadna termička obrada.5 3.3 <20 <2* predgrijavanje >4 >18 >5 >2. 28.0 3. uz napomenu da se radi o pojedinačnim uticajima. Tabela 27.3 0.5÷3.5 <25.3÷0.5 <5 <40.4 0. Brzina rezanja može da bude ograničena pojavom otklona mlaza produkata sagorijevanja na površini reza. Pri tome važi pravilo da je rezanje tim lakše što je u čeliku manje ugljenika. Fosfor i sumpor u količinama koje su uobičajene u čeliku nemaju uticaja na rezanje.2÷1.5÷3. Slika 116.0 Legirani čelici mogu da se gasno režu. 27. Dubina zone uticaja toplote kod gasno-plamenog rezanja čelika čelik dubina zone uticaja toplote (mm) debljina lima (mm) 5 25 100 150 300 niskougljenični 0.0÷3. DOBOJ .3÷5.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. dok u slučaju čelika sa većim sadržajem ugljenika može da se uoči pojava zakaljenog sloja u okolini ivica reza (zona uticaja toplote).8÷1. Analiza uticaja legirajućih elemenata na mogućnost rezanja čelika je data u tab.5÷2. ali kod većih otklona brzina rezanja mora da se smanji.

1 do 0. mogućnost rezanja čelika gasnim postupkom procjenjuje na osnovu njegovog hemijskog sastava. Tabela 29. Klasifikacija čelika prema mogućnosti gasnog rezanja Grupa CE (%) C (%) Uslovi rezanja Režu se vrlo dobro. Silicijumski čelik koji sadrži visoke količine C i Mn mora da se predgrijava i naknadno žari da bi se izbjeglo otvrdnjavanje na vazduhu i površinske prsline.4⋅Cr+0.o. 29. . IV preko 1. Nikl (Ni) Do 30% Ni ne sprečava rezanje.8 do 0.6 do 0.06⋅Mn+0. Uticaj legirajućih elemenata na rezanje čelika i livenih gvožđa je dat u daljem tekstu. Grafit i cementit sprečavaju rezanje. termička obrada nepotrebna I do 0. Predgrijavanje potrebno kod II 0. Mangan (Mn) Kod čelika sa 14% Mn i do 1. Nužno je predgrijavanje.2⋅V+0.5%C (austenitni manganski čelik) potrebno je predgrijavanje. III 0. DOBOJ . čelici mogu da se klasifikuju kao što je dato u tab. a lijepi rezovi se postižu kod čelika sa sadržajem Ni do 7%. Ugljik (C) Čelici do 0.3⋅(Si+Mo)+0.5 većih debljina i niskih okolnih temperatura Režu se teško zbog zakaljivosti i sklonosti ka prslinama.3 Režu se zadovoljavajuće. Transormatorsko gvožđe koje sadrži i do 4% Si se takođe reže. a sivi liv do 4% ugljenika može da se reže ukoliko se primijeni posebna tehnika rada.35%) ne predstavlja prepreku rezanju.8÷1. korišćenjem izraza kojim se uticaj legirajućih elemenata svodi na ekvivalentni uticaj ugljenika (kao kod ocjene zavarljivosti): CE=C+0. Neophodno predgrijavanje i lagano 0.99 - .SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.8 hlađenje poslije rezanja. ali je i pored toga rez dosta grubog izgleda.30% C mogu se rezati bez ikakvih poteškoća. Čelici sa većim sadržajem C mogu se rezati ako se predgrijavaju na 300-500ºC.o. kao i sadržaj ugljenika.6÷0. Silicijum (Si) U uobičajenim količinama (do 0.1 preko Režu se vrlo teško.04⋅(Ni+Cu) Uzimajući u obzir CE.8 Neophodno predgrijavanje. Hrom (Cr) Iznad 5% Cr zahtijeva predgrevanje i specijalnu tehniku rada.

Kada se prah doprema spoljnim putem. Kada se primjenjuje prvi metod. Vanadijum (V) U malim količinama (do 1. Sumpor (S) U količinama uobičajenim kod konstrukcionih čelika do 0. prah se ubacuje u kiseonik za rezanje prije ispaljivanja gasa kroz vrh mlaznice. Rezanje livenog gvožđa Visoki sadržaj ugljenika u livenom gvožđu predstavlja prepreku uobičajenoj tehnici gasnog rezanja primijenjenoj za nisko ugljenične čelike.06% ne utiče loše na mogućnost rezanja.1. Visoki kvalitet rezova ostvaren pri rezanju čelika ne može se postići sa livenim gvožđem. za popravku ili prekrajanje odlivaka ili za otpad. rezanje metalnim prahom ili primjenom hemijskog topitelja. Liveno gvožđe se takođe ponekad siječe primjenom specijalnih tehnika za rezanje oksidaciono otpornih čelika. 3. U većim količinama usporava rezanje. Bakar (Cu) U količinama do 2% ne predstavlja nikakvu teškoću za rezanje. a granica uspješnog rezanja je 20%. Najčešće se rezanje obavlja u cilju uklanjanja ulivnih sistema. Prekomjerni protok gorivog gasa pomaže u održavanu predgrijavanja tokom gorenja. Ovo kratko vrijeme u predgrijanom stanju je . Prah se usmjerava u rez ili kroz vrh mlaznice ili sa jednim ili više mlazeva izvan vrha. To su dodatna ploča. Veća mlaznica i veći protok gasa od onog upotrebljenog za čelike se zahtijevaju pri sječenju iste debljine livenog gvožđa.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.4 Rezanje metalnim prahom Ova tehnika je dopuna tehnike gasnog rezanja sa strujom praha bogatim železom. a i razvijaju se znatne količine sumornih para. Mo-W čelici mogu da se režu samo specijalniim tehnikama rada.5%) poboljšava sposobnost rezanja. Liveno gvožđe sadrži nešto ugljenika u obliku grafitnih lamela ili nodula.100 - . Praškasti materijal se ubrzava i potpomaže reakciju oksidacije i takođe topljenje i rasprskavanje materijala koji se teško režu.o.o. Volfram (W) U iznosu 12-14% W ne oteževa rezanje. gorivi gas predaje česticama praha dovoljnu brzinu da ih prenese kroz predgrijani dio u struju kiseonika za rezanje. Molibden (Mo) Djeluje na isti način kao i Cr. i nešto u obliku karbida železa Fe3C. Aluminijum (Al) U količinama do 10% ne utiče na sposobnost rezanja. Oba konstituenta sprečavaju oksidaciju gvožđa. DOBOJ . defekata.

5 Rezanje pomoću topitelja Proces je primarno namijenjen za rezanje nerđajućeg čelika. 3. a drugi za održavanje procesa rezanja. od kojih je najjednostavnija slaganje limova sa smicanjem početka. Topitelj je prilagođen da reaguje sa oksidima legirajućih elemenata. tako da rezanje počinje od gornjeg lima i prenosi se postepeno kroz sve limove. Kako potrošnja kiseonika nije proporcionalna debljini lima. naslaganih limova. Preostala istopljena šljaka se ispire sa reakcione zone mlazom kiseonika. Rezanje čelika otpornih na oksidaciju metodom praha se može izvesti približno istim brzinama kao kiseonično rezanje ugljeničnog čelika ekvivalentne debljine. Ukupna debljina naslaganih limova ograničena je zadanom tolerancijom rezanja. Pri rezanju naslaganih limova javljaju se dva osnovna problema. to je očigledno moguća značajna ušteda istovremenim rezanjem više tanjih limova. Jedna od mogućnosti da se spriječi uticaj vazduha na proces rezanja je korišćenje mlaznice za velike brzine strujanja. kao što su željezo i aluminijum. da proizvede jedinjenja sa tačkama topljenja bliskim temperaturama topljenja željeznih oksida. žlijebljenje i podvodno rezanje. Protok kiseonika za rezanje mora biti blago viši kod postupka sa prahom. Za postupak se primjenjuje prah željeza i smješa metalnih prahova. jer je njegovo nastavljanje na debelim limovima izuzetno teško. Dovoljna količina gasova (prvenstveno kiseonika) je neophodna da se ne bi prekinuo proces rezanja. Sa dodatkom topitelja. Za praktične svrhe ukupna debljina naslaganih limova ne treba da prijeđe 150 mm. Zahtijeva se specijalna aparatura za ubacivanje topitelja u rez. jer je deblje limove teško fiksirati.o. Rezanje naslaganih limova se takođe koristi za vrlo tanke limove koji pojedinačno ne mogu da se režu. 117. sl. Da bi se obezbedio dobar početak rezanja koristi se nekoliko tehnika. nerđajući čelici se mogu rezati pri uniformnim lineranim brzinama bez oscilacije baklje. Veličine vrha mlaznice će biti veće i protok režućeg kiseonika će biti nešto veći nego za ugljenični čelik. Brzine rezanja se primiču očekivanima za ekvivalnetne debljine ugljeničnih čelika. 3. kao što je Cr i Ni. dovoljno da proizvede željenu reakciju u zoni sječenja.6 Specijalne tehnike gasnog rezanja Specijalne tehnike se prvenstveno odnose na rezanje debelih ploča (preko 300 mm debljine).o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Svježe metalne površine se kontinualno izlažu mlazu kiseonika.1. Ova tehnika je ograničena na limove tanje od 13 mm. Ako je ukupna debljina mala. Osnovni problemi pri rezanju debelih limova su da se obezbijedi dovoljna količina gasa i odgovarajuća oprema. Održavanje procesa rezanja može da bude ugroženo slojevima vazduha između limova.101 - . Prvi od njih je vezan za početak rezanja. Rezanje naslaganih limova se često koristi da bi se uštedilo vrijeme i gasovi. Nešto praha hemijski reaguje sa vatrostalnim oksidima proizvedenim u rezu i povećava njihovu tečljivost. .1. DOBOJ . onda može da se koristi dodatna ploča koja se postavlja odozgo i čija je uloga da spriječi vitoperenje i omogući dobar početak rezanja. Specijalnim gorionicima rezane su ploče debljine do 1500 mm.

Slika 118. 120. Uloga vazduha je da izoluje mjesto rezanja od okolne vode. Za podvodno rezanje se koristi modifikovana konstrukcija gorionika sa dodatnim kanalom za vazduh pod pritiskom. odnosno mehanizovano rezanje. 119. a radi se po pravilu mehanizovano. 118. Usljed pogrešno odabranih položaja gorionika nastaju značajne greške u izradi žljebova. Mehanizovana izrada žlijeba .o. Slika 117. sl. veličine mlaznice i brzine rezanja. posebno kod debljih limova. koje definišu položaj gorionika.o. Veličine označene sa A i B. Gorionik za podvodno rezanje može da ima i dodatne uređaje za formiranje mjehura vazduha i fiksiranje radnog položaja. čime se obezbjeđuju radni uslovi kao kod običnog gasnog rezanja. Održavanje položaja je podjednako značajno pa se za izradu žljebova po pravilu koriste mašine. zavise od debljine ploče.102 - . Rezanje naslaganih limova Izrada žljebova (priprema za zavarivanje) je česta primjena gasnog rezanja. X i dvostruko Y) su prikazani na sl. Za ovaj posao se koriste standardni gorionici. i da stabilizuje acetilenski plamen za predgrijavanje. sl.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Položaji gorionika za tri najčešća oblika žlijeba (V. DOBOJ .

.7 Greške pri gasnom rezanju Usljed pogrešno odabranih parametara ili nepridržavanja propisane tehnologije nastaju razne vrste grešaka pri gasnom rezanju. DOBOJ . Šema gorionika za podvodno rezanje 3. ove greške mogu da se otklone naknadnom mašinskom obradom. b) X žlijeba. Položaji gorionika pri izradi: a) V žlijeba. 121. Najčešće greške su prikazane na sl.o.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.1.o. c) dvostrukog Y žlijeba Slika 120. a) b) c) Slika 119.103 - . Po pravilu.

. Primjeri primjene ARC-AIR postupka na izradu U i dvostrukog U žlijeba su dati na sl. Kako je temperatura luka dovoljna za topljenje svih komercijalnih metala to ovaj postupak ima manje ograničenja od gasnog rezanja u pogledu primjenljivosti na različite materijale. 123.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Osnovnu primjenu ovaj postupak ima za žlijebljenje u slučajevima kada uobičajene tehnike ne mogu da se primjene. ali je kvalitet površine rezanja loš. Površina reza nije dovoljno kvalitetna. e) nedovoljna brzina rezanja. pa je za odgovornije primjene neophodna naknadna mašinska obrada.104 - . 122. b) predugačak plamen predgrijavanja. Elektrolučno rezanje i žlijebljenje grafitnom elektrodom (ARC-AIR postupak) koristi toplotu luka za topljenje metala i vazduh koji struji kroz dvije rupice na držaču elektrode za njegovo oduvavanje. f) prevelika brzina rezanja. a najčešće se koristi za popravke oštećenih djelova. d) previsok pritisak kiseonika i mali otvor mlaznice. Kao u prethodnom slučaju postupak je jednostavan i jeftin. pomoću kiseonika ili vazduha pod pritiskom. a primjena na žlijebljenje korjena zavara (4 različita položaja) na sl. Postupak je jeftin i jednostavan i može da se primjeni na sve vrste čelika. Greške rezanja: a) nedovoljno predgrijavanje i brzina rezanja. DOBOJ . c) nedovoljan pritisak kiseonika.2 ELEKTROLUČNO REZANJE Elektrolučno rezanje se zasniva na topljenju metala i oduvavanju rastopa iz žlijeba. g) promjenljiva brzina rezanja.o. Elektrolučno rezanje i žlijebljenje šupljom elektrodom kroz koju struji kiseonik (OXYARC postupak) koristi toplotu luka za topljenje metala i kiseonik pod pritiskom za njegovo oduvavanje i djelimično sagorijevanje. h) loše nastavljanje [8] 3. a) b) c) d) e) f) g) h) Slika 121.o. sivi liv i legure obojenih metala. a najčešće se koriste grafitne ili šuplje elektrode. Postoji više varijanti elektrolučnog rezanja.

SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. d) horizontalno vertikalni 3. Plazmatron sa neprenosivim lukom. . a rastop se oduvava iz reza kinetičkom energijom gasa. U svakom slučaju koristi se elektroda od legure volframa. paralelnost reza i blago povišene brazde reza. 124 b). ali pri tome brazde zaostaju.o. DOBOJ . a površine reza nisu metalno čiste. keramika). Do sada je razvijeno više različitih postupaka plazma rezanja. a drugi kao zaštitni (sl. koristi se za rezanje predmeta malih debljina (ispod 1 mm) i materijala koji nisu elektroprovodni (npr.o. Izrada U žlijeba ARC-AIR postupkom a) c) d) b) Slika 123. razlika je u konstrukcij glave gorionika za rezanje i dosta višem naponu struje. koji izlazi iz mlaznice. kao što je korišćenje vazduha pod pritiskom kao gasa za plazmu. Za rezanje se najčešće koriste sledeći plazma gasovi: a) Smješa Ar i H2 u odnosu 60:40%. 124 a). Za rezanje se najčešće koristi plazmatron sa prenosivim lukom. b) Smeša Ar. Pri rezanju plazmom visoka temperatura luka plazme topi radni predmet. c) Smeša Ar i N2 u odnosu 50:50%.3 REZANJE PLAZMOM Rezanje lukom plazme veoma je slično postupku zavarivanja plazmom. korišćenje dva nezavisna gasa jedan kao radni. čije su glavne odlike velika snaga rezanja zbog velike toplotne provodljivosti H2.105 - . Žlebljenje ARC-AIR postupkom u različitim položajima: a) vertikalni. b) nadglavni. gde dodatak N2 smanjuje hrapavost reznih površina. ubrizgavanje vode radi efikasnijeg sužavanja luka (sl. kojim mogu da se režu svi elektroprovodni materijali. Slika 122. c) horizontalni. koja omogućava veće brzine rezanja. H2 i N2 u odnosu 60:20:20%.

Najviše se primjenjuje za ugljenični čelik. postupak rezanja plazmom primjenjuje se jednako dobro na svakom metalu: bakru. metalnom cirkonijumu kao i za rezanje urana. Plazmeni gorionici za rezanje se koriste najčešće na mašinama za profilno rezanje (rezanje raznih oblika) kao i na mašinama za razrezivanje i pravougaono rezanje velikom brzinom. Voda takode prigušuje zvuk koji proizvodi mlaz plazme visoke brzine pri napuštanju glave gorionika.3. toplota i buka proizvedene plazmenim gorionikom se lako eliminišu na mašini sa stolom za rezanje koji je napunjen vodom.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. aluminijum i nerđajuće čelike. Noviji postupci rezanja plazmom a) sa dva nezavisna gasa b) sa ubrizgavanjem vode 3.o.7 m/min (važi za manje debljine).106 - . Oni nisu problem za automatski gorionik koji se može montirati na pogodnoj mašini za plameno rezanje. Brzine do 7 m/min se koriste pri rezanju tankih materijala. Rukovalac pri ručnom radu teško može da se nosi sa brzinom efikasnog rada režućeg plazma-gorionika. profilno rezanje i prorezivanje otvora.o. niklu i njegovim legurama. a oksigasni plamen sagorijeva metal). Rezultat rezanja plazmom je manja deformacija osnovnog materijala. za rezanje debljina ispod 25 mm. No.5 do 4 m/min.5 do 0. Medutim. mesingu i bronzi. rezanje plazmom je do pet puta brže nego oksigasnim postupkom rezanja. Zahtijeva se veoma mali ručni rad zbog toga što su uključene visoke struje i visoki naponi praznog hoda. zakošenje debelih limova. Buka i zagušljive pare se veoma teško eliminišu pri radu sa ručnim gorionikom. . Plazma obavlja ove poslove sa manje unesene toplote u osnovni materijal nego oksigasni plamen (iako je plazma mnogo vruća). Plazma postupkom se mogu rezati metali pri brzinama od 2. Debeli limovi (preko 70 mm) od ugljeničnog čelika mogu se rezati brže oksigasnim postupkom nego plazmom. Zagušljive pare. Rezanje plazmom koristi se za rezanje u paketima. Voda samo dodiruje dno lima gdje ona zahvata dimove i trosku. Nivo buke mlaza plazme gasa velike brzine je takođe veoma visok i postupak može proizvesti mnogo zagušljivih metalnih para. dok bi koristeći oksigasni gorionik odgovarajuće brzine bile od 0. DOBOJ . a) b) Slika 124.1 Primjena postupka Rezanje lukom plazme može se koristiti za rezanje svih metala. jednostavno zbog toga što su oni najuobičajeniji metali koji se koriste. to je posljedica bržeg pomjeranja gorionika plazme nego gorionika za oksigasni plamen kao i mehanizma rezanja ( plazma topi i isparava metal.

Obično je gas za obrazovanje plazme azot. vrste i debljine komada koji će se rezati i opsega brzine rezanja. Ugljendioksid se često koristi za zaštitu nerđajućih čelika.o. u zavisnosti od toga da li se reže željezni ili neželjezni materijal. Ovako visoki naponi zahtijevaju stalnu pažnju rukovaoca opremom. 3. Pomoćna zaštita.2 Izvori struje za rezanje plazmom Izvori struje za rezanje plazmom su posebno konstruisane jedinice sa vrijednošću napona praznog hoda u opsegu od 120-400 V (u odnosu na 70-85 V najviše za izvore struje namijenjene zavarivanju lukom). DOBOJ . Koriste se mašine jednosmerne struje koje se karakterišu konstantnom strujom sa strmopadajućim naponom.o. Na mašinama je uobičajeno da se gorionici za rezanje plazmom montiraju zajedno sa oksigasnim gorionicima.107 - . Smeše zaštitnih gasova argon-vodonik se koriste za aluminijum. niske struje.3. prenosivim lukom. One su uopšteno primjenljive za materijale u opsegu debljina od 3 do 40 mm. Upravnost reza i brzina rezanja značajno se ne poboljšavaju u odnosu na uobičajeno rezanje plazmom. u zavisnosti od materijala koji će se rezati. Postupak rezanja plazmom odvija se pri direktnom polaritetu jednosmjerne struje.3. Izgled reza i radni vijek mlaznice poboljšavaju se korišćenjem vode kao pomoćne zaštite. odnosno. njegove debljine i brzine rezanja. ali kvalitet rezanja nije zadovoljavajući za sve primjene. Izbor izvora struje vrši se na osnovu konstrukcije gorionika plazme koji će se koristiti.3 Modifikacije postupka rezanja plazmom Nekoliko varijanti postupka rezanjem plazmom se koristi za poboljšavanje kvaliteta rezova. Izlazna struja iz izvora struje za luk plazme može se kretati od 10-1000 A. . Oprema za ručno rezanje plazmom. Pri težim uslovima rezanja zahtijeva se visoka vrijednost napona praznog hoda od 400 V za prorezivanje materijala debljine 50 mm. Ovi izvori struje takođe će imati kola za pomoćni luk i uspostavljanje luka pomoću VF generatora. Rezanje dvostrukim protokom plazme Kod rezanja dvostrukim protokom plazme obezbjeđen je omotač od drugog gasa oko luka plazme. Izbor zaštitnog gasa se vrši na osnovu materijala koji će se rezati. sa elektrodom priključenom na negativni pol kao i sa suženim. što omogućava brz prelaz sa oksigasnog rezanja na rezanje plazmom i obrnuto. debeli ili tanki materijal. Voda se koristi umjesto pomoćnog zaštitnog gasa. 3. 125.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. takode se koristi za poboljšavanje kvaliteta rezova. Rezanje plazmom u zaštiti vode Ova tehnika je slična rezanju dvostrukim protokom plazme. Za meki čelik on može biti ugljendioksid ili vazduh a brzine rezanja biće malo više nego one za uobičajeno rezanje lukom plazme. u obliku gasa ili vode. kao što je prikazano na sl. koristi visoku vrijednost napona praznog hoda od 120-200 V.

oštro oblikovani rez pri brzinama iznad onih za uobičajno rezanje plazmom. Pri korišćenju profilnog rezanja. Mlaz vode takode štiti plazmu od turbulentnog miješanja sa okolnom atmosferom. 126. čime se potpomaže sprečavanje „udvostručavanja luka". obično razarajući mlaznicu. . Druga strana proreza je zakošena. Kraj mlaznice može se izraditi od keramike. Rezanje lukom plazme sa injektiranjem vode. Udvostručavanje luka nastaje kad luk preskače od elektrode na mlaznicu a zatim na komad. Ovo proizvodi upravne površine visokog kvaliteta na jednoj strani proreza. plazma-gas se vrtloži kad se pojavi iz mlaznice i mlaza vode. 126. Budući da pretežna količina vode izlazi iz mlaznice kao tečna raspršena struja to ona hladi ivice proreza. Sl. a zakošeni rez na otpatku. Vodom sužena plazma proizvodi uski.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. smjer napredovanja gorionika mora se izabrati da proizvodi upravan rez na dijelu. DOBOJ . 125 Rezanje dvostrukim protokom plazme. proizvodeći oštre uglove. Osnovni mehanizam rada je prikazan na sl. Kad se gas za obrazovanje plazme i voda injektuju tangencionalno. Rezanje plazmom sa injektiranjem vode Pri ovoj modifikaciji rezanja plazmom koristi se simetrično udarajući mlaz vode u blizini sužavajućeg otvora mlaznice za dalje sužavanje „plamena" plazme. S1.o.o.108 - .

koristi se smješa argon-vodonik kao plazma-gas a azot kao zaštita. 3. kao što je prikazano na sl. Napajanje i gas se automatski isključe kad oslobodi okidač na gorioniku. Sl. DOBOJ .o. 3. većina gorionika za rezanje plazmom vrtloži gas za obrazovanje plazme putem njegovog injektiranja kroz tangencijalne otvore ili žljebove u glavi gorionika. Radi boljeg kvaliteta rezova. Neki sistemi koriste azot kao gas za obrazovanje plazme sa kiseonikom koji se injektuje u plazmu ispod elektrode.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.o. npr. Zbog toga. posebno vodonikom. a lijeva strana reza biće zakošena. Za neka rezanja neželjeznih metala sistemom dvostrukog protoka.3.4 Gasovi za obrazovanje plazme Izbor gasova za obrazovanje plazme bazira se na materijalu koji se reže i zahtijevanom kvalitetu površine reza. Ovaj raspored produžava radni vijek elektrode time što je ne izlože uticaju kiseonika. azot se koristi za plazma-gas sa ugljendioksidom koji se koristi za zaštitni gas. Azot se koristi metodom injektiranja vode. Titan i cirkonijum se režu plazmom čistog argona zbog toga što su ovi materijali izuzetno osjetljivi na krtost prouzrokovanu aktivnim gasovima. Postavlja gorionik na mjesto početka rezanja na radnom komadu.5 Smjer rezanja Kao što smo već spomenuli. smjer napredovanja (rezanja) mora se vršiti tako da se otpadni metal postavi na lijevu stranu. desna strana reza (gledajući u smjeru napredovanja) biće prikladno upravna.109 - ..3. Jedna odlika vrtloženja gasa je efikasniji prenos energije luka na jednu stranu proreza. a zatim uspostavlja luk. kad se režu naspramne ivice sa dva gorionika koji se kreću u istom smjeru. Pri vrtloženju u smjeru kazaljke na satu. Većina neželjeznih metala se režu koristeći azot ili smješu azotvodonik ili pak argon-vodonik. Potom ručno vodi gorionik preko radnog komada zahtjevanom brzinom rezanja. Komponente suprotnog vrtloženja mogu se koristiti ako se zahtjeva upravna lijeva strana npn. 127 Odnos smjera napredovanja gorionika prema dijelu pri vrtloženju plazmagasa . rukovalac izvrši izbor protoka gasa za obrazovanje plazme i struje prema listi preporučenih načina izvođenja. Ugljenični čelici se režu koristeći komprimovani vazduh (80 % azota i 20 % kiseonika) ili čisti azot. Pri ručnom radu. 127.

6 Kvalitet reza Faktori koji određuju kvalitet rezanja plazmom su glatkoća povišine. ili kad je bezbjedno rastojanje gorionika suviše veliko. Širina proreza raste sa debljinom lima pri korišćenju rezanja plazmom. Pomoću sadašnje automatske opreme. DOBOJ . Širine proreza rezova plazmom su 1. . Isto tako. mogu se proizvoditi rezovi slobodni od šljake ili troske na aluminijumu i nerđajućem čeliku do debljine približno 80 mm. Napomena: Širine proreza za rezanje plazmom su 1. tipičan zahvatni ugao reza čelika debljine 25 mm je 4 do 6° od potpuno paralelnih ivica reza.3. 3. Ono može takođe nastati pri rezanju velikom brzinom materijala debljine manje od 6 mm. Šljaka (ili troska) je materijal koji se topi za vrijeme rezanja i prianja na donju ivicu stranica reza. upravnost reza i oštrina gornje ivice. Zbog toga. Kod ugljeničnog čelika. Ugao zakošenja na obje strane reza teži da se poveća sa brzinom rezanja.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.8 mm u odnosu na prorez od 3. Npr. Napomena: Nemojte dopustiti da gorionik dodirne radni komad. ono što predstavlja zahtijevani kvalitet reza. širina proreza.5 do 2 puta veće u odnosu na oksigasne rezove na limovima debljine do 50 mm.5 do 2 puta veće nego širine proreza pri oksigasnom plamenom rezanju. Konstrukcijama režućih gorionika obično se svode na minimum problemi udvostručavanja luka putem izolacije ili usjecanjem žljebova u mlaznici. visokokvalitetni rezovi se dobijaju pri srednjoj snazi i niskim brzinama rezanja. Zaobljenje ivica nastaje kad se koristi prekomjerna snaga za rezanje date debljine lima. šljaka ili troska koja se obrazuje na donjoj ivici stranice reza. Ne smije se dopustiti da sužavajuća mlaznica gorionika dodirne komad. To bi prouzrokovalo oštećenje mlaznice. konstrukcijom opreme i njenim podešavanjem. Skoro ne postoji oksidacija površine pri korišćenju moderne automatske opreme koja koristi injektiranje vode ili zaštitu vodom. Na debljim limovima. izbor brzine i struje je uticajniji na troskom koja teži da se obrazuje na ovom materijalu kad se poveća brzina rezanja. tipična širina proreza na nerdajućem čeliku debljine 25 mm je približno 4. Ovo zakošenje nastaje na jednoj strani reza kad se koristi vrtloženje plazma-gasa. baš kao pri drugim postupcima rezanja. niska brzina rezanja ugrožava ekonomske pokazatelje.o.o. Mlaz plazme nastoji da odstrani više metala sa gornjeg dijela proreza nego sa donjeg dijela.110 - . do oštećenja može doći ako luk bude prelazio od elektrode na tijelo mlaznice a zatim na komad (udvostručavanje luka) prije nego od elektrode na komad. Uopšteno.2 mm pri oksigasnom rezanju. manje brzine napredovanja proizvode grublju završnu površinu. Medutim. Rez plazmom na nerđajućem čeliku debljine 180 mm izrađen pri 100 mm/min ima širinu proreza od 29 mm. Rezovi plazmom na limovima debljine do 75 mm mogu imati glatkoću površine veoma sličnu onoj koja se dobija oksigasnim rezanjem. treba definisati prije primjene postupka.. Ovi faktori su određeni vrstom materijala koji se reže. Zbog ovoga. paralelnost stranica reza.

Izgled jednog ovakvog aparata (HI Focus 160 i) dat je na slici 129.o. Mogućnosti Varstrojevih aparata za rezanje sa komprimiranim zrakom . date su mogućnosti Varstrojevih aparata za rezanje sa komprimiranim zrakom i aparata koji koriste druge gasove. kiseonik ili njihove mješavine. Sl. Komprimirani zrak mora da bude suv i čist. što predstavlja podatke za karakteristike kompresora koji opslužuje rezačicu.3. 128. 129 Varstrojev aparat za plazma rezanje (HI Focus 160 i) Tab.30. azot.o.7 Plazma rezačice Najprostije plazma rezačice su namjenjene za ručno rezanje. i 31. Različite rezačice zahtijevaju određeni pritisak i količinu komprimiranog zraka. Pored komprimiranog zraka. Gas za dobijanje plazme kod ovih rezačica je komprimirani zrak. DOBOJ . Na slici 128. prikazan je izgled Varstroj-evog aparata za rezanje sa komprimiranim zrakom (A-70). Ovi aparati su invertorskog tipa sa veoma širokim područjem podešavanja parametara tako da pored rezanja omogućavaju markiranje.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.111 - . 3. aparati nove generacije za dobijanje plazme koriste argon. U tabelama 30. Varstrojev aparat (A-70) za rezanje sa komprimiranim zrakom Sl. vodonik.

Na slici 131. a prenos podataka preko disketnih jedinica (sve ređe) kompakt diskova. maksimalna debljina rezanja je do 150 mm.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. .skalirati (smanjivati / povećavati).rotirati oko početne tačke za željeni ugao. Jedan od programa za grafičko programiranje CNC mašina za vođenje rezanja je program „ZEVS“ koji se ugrađuje kao upravljačka podrška u Varstrojeve rezačice. prikazana je Varstrojeva CNC rezačica „VARCUT L2 ST“ koja se izvodi u verzijama radnih dimenzija od 2000 x 6000 mm do 2500 x 6000 mm. .01 mm. Tab.1 mm. „VARCUT L2 ST“ je standardno opremljen jednim plazma gorionikom. .o. Programski paketi namjenjeni za upravljanje CNC rezačicama omogućavaju zadavanje linije rezanja.) na osnovu izabranog materijala koji se reže i njegove debljine. .112 - . što daje karakter CNC upravljanja i sl. serijskih portova USB ili preko mreže. . automatsko podešavanje parametara rezanja (brzine. Preciznost programiranja na ovim rezačicama je ± 0. kompenzaciju širine reza. DOBOJ .dinamička kompenzacija širine reza. Umrežavanje CNC rezačica sa odjeljenjima za planiranje i pripremu proizvodnje omogućava stalno praćenje. navedene oblike moguće je: . Mogućnosti Varstrojevih aparata za rezanje sa gasovima za obrazovanje plazme.31. Na slici 130. protoka gasa i sl. a CNC upravljač sadrži unaprijed programirane najčešće korišćene standardne odlike. Na slici 132.zakretati ose rezača prema predmetu obrade.o. a odstupanja izrezanih dijelova je do ± 0.reflektovati (posmatrati u ogledalu) preko X i Y ose. Savremene portalne plazma rezačice opremljene su CNC sistemima upravljanja. jačine struje. nadzor i planiranje proizvodnje. dat je prikaz table upravljačke jedinice „BURNY Phantom ST“ za upravljanje „VARCUT L2 ST“ rezačicom. prikazan je pregled 50 makroa. izbor oblika iz baze najčešće korišćenih makroa. Najčešće su standardno opremljene gorionikom za plazmu plus gorionik za autogeno rezanje. Unos programa je preko upravljačkih jedinica opremljenih LCD monitorima.

modul za automatsko krojenje.o.113 - Standardna oprema na „VERCUT L2 ST“ rezačici omogućava uvoz različitih CAD datoteka (DXF. 131. IGS.. Tabla upravljačke jedinice „BURNY Phantom ST“ sa 10.4“ monitorom . U dodatnu opremu na ovoj rezačici spada : softer za programiranje „ZEVS RX“. laserski pokazivač pozicije. . sušionik vazduha i filterski sistem za odsisavanje gasova nastalih rezanjem..o. DOBOJ . Pregled najčešće korišćenih oblika instalisanih na Varstrojevim rezačicama Sl. 132. Varstrojeva portalna CNC rezačica „VARCUT L2 ST“ Sl. PLT. 130. .) što znači da mašina može odrezati željeni oblik bez direktne pripreme programa.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Sl.

114 - . upravljački procesor radi na frekvenciji 2GHz. Primjer projektovanog dijela prikazanog na monitoru dat je na slici 134. Pored „VARCUT L2 ST“ rezačica koje su standardno opremljene jednim plazma gorionikom. dat je izgled Varstrojeve CNC rezačice „VARCUT S. Na slici 133. Čelični limovi većih debljina režu se oksigasnim plamenom.P2N/ B10“ Rezačica „VARCUT S. Ovakve rezačice imaju mogućnost rezanja većih debljina. Nakon definisanja oblika i dimenzija određuje se položaj elementa na tabli. Izvedbe ovih uređaja su različite. odnosno optimalan raspored koji daje najveće iskorišćenje lima. 133. DOBOJ . Varstroj proizvodi rezačice sa instalisanim gorionicima za plazmu i oksigasni plamen (autogeno rezanje).SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.P2N/B10“ opremljena je upravljačkom jedinicom „BURNY 10 LCD Plus“ sa 15“ monitorom . operativni sistem je WINDOWS XP. Slika 134. do 300 mm. Varstrojeva portalna CNC rezačica „VARCUT S.o. dok se manje debljine i neželjezni materijali režu plazmom uz znatno veće brzine od oksigasnog plamena. Primjer projektovanog dijela prikazanog na monitoru rezačice Portalne rezačice opremljene su uređajima za regulaciju visine gorionika.o. Najprostiji je kontaktni uređaj sa pneumatskim podizanjem/spuštanjem .P2N/B10“ čije su standardne dimenzije stola do 3000 x 6000 mm uz mogućnost produživanja uzdužne pruge. Sl.

o. . prikazan je senzorski bezkontaktni način vođenja i kontaktno pozicioniranje uz vođenje gorionika naponom luka. . gorionika sa držačem lima. Na slici 135c prikazan je uređaj „MSX 750 ARC“ koji služi za vertikalno pozicioniranje oksigasnog ili plazma gorionika. oba uređaja imaju mogućnost daljinskog upravljanja. a podešava se ručno. Uređaji za regulaciju visine gorionika: a) MSX 750 MAN. . Navedeni uređaj namjenjen je za rezanje tankih limova (do 3 mm). b) MSX 750 CAP c) MSX 750 ARC d) IHT 3000 Na slici 135b prikazan je uređaj „MSX 750 CAP“ opremljen kapacitetivnim senzorom i upravljačkom jedinicom. Ovaj uređaj ima sve karakteristike uređaja „MSX 750 ARC“ uz dodatnu mogućnost kontaktnog rada pri plazma rezanju.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. 135. Držač lima osigurava konstantnu udaljenost gorionika od lima za vrijeme rezanja.115 - . Na slici 136.podesivo vremensko kašnjenje nakon starta rezanja. Uređaje „MSX 750 MAN“ i „MSX 750 CAP“ moguće je ugraditi na bilo koju rezačicu sa oksigasnim gorionikom. Karakteristike ARC SENZE MODE načina rada su: .3 mm. preciznost vođenja im je ± 0.automatsko uklapanje na regulaciju visine sa naponom plazma luka. Na slici 135d prikazan je uređaj „ IHT 3000“ namijenjen za najpreciznije vođenje kod rezanje plazmom ili autogenog rezanje sa bezkontaktnom ili kontaktnom senzorikom.o. Na slici 135a prikazan je uređaj „MSX 750 MAN“ koji omogućava ručno vođenje plamenog gorionika. Početno pozicioniranje izvodi se dodirom mlaznice i radnog komada. a) b) c) d) Sl. stabilizacija luka. . i to: ARC SENZE MODE ( za plazma gorionike) ili SENZE MODE ( za oksigasne gorionike).automatsko prepoznavanje proreza i ruba lima. . a senzor upravlja odstupanjem od startnog signala. DOBOJ .podesivo dizanje gorionika u izabrani položaj nakon prekida rezanja.automatsko prepoznavanje visine za paljenje plazma luka. nakon paljenja luka visinsko vođenje je naponom luka. Ovaj uređaj omogućava dva načina rada. Naredbama ručno gore/ ručno dole pomjera se gorionik u željeni položaj. Radni hod je 220 mm.

136.01 mm.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d. Za rezanje u industrijskim uslovima najčešće se koristi CO2 laser. Vođenje gorionika po vertikali. a) senzorsko (bez kontakta). uz visok kvalitet reznih površina i minimalne deformacije. Usljed velike gustine snage i brzine.1-0. što je ujedno i širina reza. DOBOJ .4 REZANJE LASEROM Rezanje laserom se takođe zasniva na velikoj gustini snage ovog postupka. Pomoću sistema sočiva i ogledala laserski zrak (svjetlosni snop) se dovodi do rezne glave u kojoj se sočivom fokusira na gornjoj površini lima.116 - . ili na temperaturu isparavanja kod laserskog rezanja sublimacijom. sl. b) kontaktno.o. Laserski zraci kod CO2 lasera za rezanja imaju prečnik od 0. a) b) Sl. usljed čega se materijal koji se siječe veoma brzo dovodi na potrebnu temperaturu kod laserskog rezanja topljenjem.o. 135. Šematski prikaz primjene CO2 lasera za sječenje materijala . Slika 136. 3. rezanje CO2 laserom je ekonomično.

. Zbornik sa međunarodnog savjetovanja ... Aleksandar Sedmak ...o. Beograd 2002..... Sadin Zalihić ... LIJEPLJENJE... god. 1998..... Rovinj.. „Glas“-Banjaluka..... Varstroj.SAOBRAĆAJNI FAKULTET DOBOJ i BCD-Elektro d.....ZAVARIVAČKI ZBORNIK...... 1987............... god. 6... mart 1989............... DOBOJ .... godinu. POSTUPCI ZAVARIVANJA. 8.........ZAVARIVANJE I SRODNI POSTUPCI.. Podgorica........ 5..... 3............. Izdanje na CD....... god.................. god.................... ...... god..NORME I NJIHOVA PRIMJENA U ZAVARIVANJU.. 2005....VEŠTINA I TEHNOLOGIJA ZAVARIVANJA (prevod)...... KATALOG PROIZVODA Izdanje za 2008..... Aleksa Blagojević..........117 - .. 2. 7..... Literatura: 1. Aleksa Blagojević .. Lendava........... Bogoljub Bajić............ 1991.. LEMLJENJE ... 9.................... god...o. Mostar. Paraćin.... god...........ZAVARIVANJE...SUŠTINA I TEHNIKA POSTUPKA ELEKTROLUČNOG ZAVARIVANJA TOPLJENJEM METALA I NJIHOVIH LEGURA... god.. 1990.. Sarajevo................ Zbornik sa međunarodnog savjetovanja ................ Darko Bajić . Sarajevo.................... septembar 2000... Slovenija ......ZAVARIVANJE.. Dave Smith ........... Omer Pašić .... 4.

01. posluje kao ovlašteni Komercijalno-tehnički ZastupnikVarstroj-a za tržište industrije Bosne i Hercegovine. -CNCmašine za rezanje metalnih limova plazemskim postupkom sa markiranjem. Banja Luka Tel.o. u saradnji sa fabrikom koju zastupamo.o.ba .net. ..2004. smo od proizvođača Varstroj dobili posebno PRIZNANJE za uspješno realizovan opseg prodaje u 2005. Doboj Preduzeće za proizvodnju. Fax: 053 203411. Za sve isporučene mašine i aparate imamo obezbijeđene dovoljne količine potrošnih i rezervnih dijelova na skladištu u Doboju. Naša poslovna politika je da za sve realizovane poslove stalno ostajemo na vezi i praćenju zadovoljstva krajnjeg kupca i da budemo na raspolaganju za svaku eventualno potrebnu nadogradnju. -Veliki broj aparata zapulsno zavarivanje po MIG/MAG postupku i dr. .god.net Preduzeće BCD Elektro d. Doboj osnovano je 23.god. gdje smo po ABC analizi prodaje po kupcima zauzeli 9.o. Srpskih Sokolova br. -CNCmašine za rezanje tankih metalnih limova plazemskim postupkom.1/15 Telefon: 053 203410. Na zahtjev krajnjih kupaca. a od 26. rekonstrukciju ili edukaciju osoblja za rukovanje i održavanje opreme.07. a narednih godina naše poslovanje sa Varstroj-em ima stalni trend porasta. 035 250539.o.BCD Elektro d. -Veliki broj aparata za zavarivanje po MIG/MAG postupku.2004. 051 429 728. Organizovani servis vršimo preko sledećih preduzeća ovlaštenih za servisiranje proizvodaVarstroj: MGAElektronika szr. projektovanje. mjesto među kupcima razreda A.GSM:061 734799 E-mail: muho.GSM:065 632 878 SZRIskra ElektromehanikaTuzla Tel i Fax.Specijalna mašina za navarivanje bakra na kružnu čeličnu podlogu. Za poslovnu 2005. inženjering. Orjentisani smo prvenstveno za rad sa krajnjim kupcima iz industrije Bosne i Hercegovine.Specijalne mašine za podužno i kružno zavarivanje metalnih limova po TIG postupku.god. i Fax.o@bih. spremni smo prihvatiti rješavanje isporuka opreme za zavarivanje i rezanje metala preme specifičnim zahtjevima i potrebama.mail: brano@doboj. prvenstveno 400 i 600A. 74000 Doboj. ul. konsalting i unutrašnju i spoljnu trgovinu Bosna i Hercegovina. god. E . gdje smo u proteklom periodu imali niz realizovanih investicionih projekata sa proizvodnim programom: -CNCmašine za rezanje metalnih limova plazemskim i plinskim postupkom.

.si w w w brano@doboj. Fax.o. var st r oj .: +387 (0) 53 203411 E-mail: . +387 (0) 53 203410.net BCD Elektro d. Doboj Tel.o.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful