You are on page 1of 45

F102 -

Fizik II
ube 1
Ders hocas: Prof. Dr. Turgut Batu
Oda: 328
Ofis saati: lan edilecek
E-mail:tbastug@
Ders iin web-sayfas:
tbastug.etu.edu.tr/list/fizik/102
Fizik

102
Elektrik

ve Manyetizma
Dersine ho geldiniz!..
Fizik 102


Kaynaklar
1) Serway

& Beichner, Fen ve Mhendislik iin Fizik 2:
(5. bask-Palme

Yaynclk)
2) Fishbane, Gasiorowicz, Thornton, Temel Fizik 2,
Arkada

Yaynevi, 2003, ISBN 975-509-36
3) Halliday, Resnick, Walker, Fundamentals of Physics,
John Wiley

& Sons
4) Young & Freedman,

University Physics,
Pearson Addison Wesley
5) Richard Wolfson, Essential University Physics,
Pearson Addison Wesley
Hafta Konu
1 Coulomb Yasas

ve Elektrik Alanlar
2 Gauss Yasas
3 Elektriksel Potansiyel
4 Sa ve Dielektrik
5 Akm ve Diren
Ara Snav (TARH :19

ubat

2011, Pazar, Saat ??)
6 Doru Akm Devreleri
7 Doru Akm Devreleri
8 Manyetik Alann Kaynaklar
9 Faraday

Yasas
10 ndktans
Ara Snav (TARH :19

Mart

2011, Pazar, Saat ??

)
11 Alternatif Akm Devreleri
12 Elektromanyetik Dalgalar ??
Final
Fizik 102


Deerlendirme


Quiz

ve dev

:

%10


Ara Snav I

:

%25


Ara Snav II

:

%25


Final

:

%40
Fizik

101 dersine

gre dnyamz


Maddeler

aras

etkileimler

ve koordinatlar


Geometri, ktle

ve kuvvetler

tarafndan

tanmlanr


Uzay

ve zaman


klidyen koordinatlarda

ve

Galile

invaryansl


sradan

3 boyutlu

uzay; yava hzlar


Kuvvetler


Gravitasyon:


Dierleri: Gerilim, srtnme
12
2
12
2 1
12
r
r
m m
G F =

m
1
m
2
12
r
a m
dt
p d
F

= =
erevesi

bu

ekilde

verilip

Newton (1687) tarafndan

tanmlanmtr.
Bu dersin

amac

kuvvetlerin

baka ekilleri ile tanacaz.
Doadaki

Kuvvetler


Gravitasyon


Zayf nukluer

kuvvetler


Eloktromanyetik

kuvvetler
Bu derste

eloktromanyetik

kuvvetlerle

tanacaz!


Gl

nukluer

kuvvetler
Fizik 102 kavramlar?


Yk, madde ve elektrik alan.


Gauss yasas

ve elektriksel potansiyel.


Sa ve kondansatr, akm ve diren.


Elektromotor kuvvet; devreler ve manyetik alan.


Amper yasas

ve Faraday

indksiyon yasas.


ndktans

ve maddenin manyetik zellikleri.


Elektromanyetik dalgalar ve k.
Fizik

102de nasl baarl

olunur?
1.

Derse

hazrlkl

gelerek
- Anlatlan

konularla

tank olmak

anlamay

kolaylatrr.
2.

Anlatlan dersin

gerisinde

kalmayarak!!!
3.

Anlamadnz

konular

zamannda

sorarak!
- ders, laboratuvar veya ders dnda...
4. Kavramlar

anlamak

ve hesap

kabiliyetinizi

gelitirmek

iin rnek

problemler

zp, altrmalar

yapnz!
-

gerekten

bilimsel

calmann yolu

budur...
5. Zaten

siz

bu

hususlarn hepsini

biliyorsunuz!..
Fizik

102 tamam

5 satr
Maxwell

denklemleri
Yasas Maxwell Ampere
dt
d
I l d B 5.
Yasas Faraday
dt
d
l d E 4.
Yasas Gauss da Manyetizma 0 s d B 3.
Yasas Gauss

Q
s d E 2.
kuvvet yetik Elektroman ) B v (E q F 1.
E
0 0
B
0
i
+ =
=
=
=
+ =
}
}
}}
}}


Kuvvetler


Elektrik:


Manyetik:
Fizik

102 dersine

gre dnyamz


Ykler, Cisimler

ve Alanlar


Geometri, ktle

ve ykler

tarafndan

tanmlarnr
Q
1
v
12
r
Q
1
Q
2
B v Q F
1 man

=
( ) B E Q

, ,
12
2
12
2 1
0
12

4
1
r
r
Q Q
F
tc
=
Baz

cisimler pozitif (+) ya da negatif (-) elektrik yk

tarlar. Her ikisi de pozitif ya da negatif ykl

iki cisim
birbirini iterken, zt ykl

iki cisim birbirini eker. Btn
maddeler ykl

paracklardan oluur. Elektriksel olarak ntr
olan bir cisim eit sayda pozitif ve negatif ykl

paraca
sahip olup net yk iermez. Eer pozitif yk says

negatif yk
saysndan fazlaysa, byle bir cisim net pozitif yke sahiptir.
Tersi durumda ise cisim negatif yke sahip olur.
Salarmz

tararken olduu gibi bir cismi dierine
srttmzde bir durgun elektrik yk

oluur. Yani tarak
negatif ykle yklenmi

olur. Bu durum bize atomlarn ntr
olduu ve atomdan daha kk ykl

paracklarn olduu
fikrini verecektir.
Elektrik Yk

ve Kuvvetlerinin varln

gsteren rnekler:
1.

Ynle ovulan iirilmi

balonun, odann
duvarna yapmas.
2. Salarn tarandktan sonra taran kat
paralarn

ekmesi.
3. Yamurlu bir havada imek akmas
4. Televizyon ekranlarnn tozlanmas.
5. Yn kumaa srtlen ebonit ubuun krmz

biber tozlarn

ekmesi.
6. Yn kazak giyilmesi srasnda kvlcm kmas.
7. Yldrm dmesi.
MADDENN ELEKTRKSEL DOASI
ELEKTROLZ
Slfrik asit (H
2

SO
4

) in sulu zeltisine birbirine
bir iletkenle balanm

bir Zn

ve bir Cu

levha
daldrldnda Zn

dan Cu

a doru bir akmn getii
grlr.
1800 ylnda Volta(1745-1827) nn bulduu bu
dzenee Volta pili

ya da Galvanik pil

denir.
Volta pilinde elektrii reten ey maddenin kimyasal
deiimidir.
Volta pilinde kimyasal enerji elektrik enerjisine
dnmektedir. Bu olay bize elektriin kaynann
madde yada maddesel deiimlerin olduunu
gstermektedir.
Elektroskop

Deneyi


Negatif

yk eklendiinde


Elektronlar

ekleriz


letkenler

ierisindeki

ykler

(elektronlar) serbest

haraket

ederler.


Elektroskop

iletken

bir

maddeden

yaplmtr ve


Bir

iletken

ana

elektrode


2 iletken

altn yapraktan

oluur.


Pozitif

yk eklendiinde


Elektronlar

kartrz
- -
+
+
Elektroskop

deneyi


Negatif

ykl

yapraklara

pozitif

ykler

eklersek


Elektronlar

kartrz
- -
Milikan n Ya

Damlacklar

Deneyinde;
Uygun zellikteki ya, odacn iersine bir pulvarizatr

yardmyla pskrtlr. Ve odaya gnderilen X nlar

ile
odann iindeki hava molekllerinden kopan elektronlar bu ya

damlacklar

tarafndan tutulurlar. Bylece elektronlarla negatif
yklenen ya

damlacklar, elektrot yzeyindeki delikten
aaya doru yerekimi kuvvetinin etkisiyle limit bir hzla
derken, elektrotlar arasna uygulanan kuvvetle stteki (+)
elektroda doru ekilerek durdurulur.
Bylece uygulanan elektriksel alan kuvveti damlaca etki eden
yerekimi kuvvetine eitlenerek, her bir ya

damlas

zerindeki
elektriksel ykn -1,6022.10
-19

coulomb veya katlar

olduu
gzlenmi

olur.
Milikan

n bulduu birim yk Thomson un e/m
orannda yerine konarak elektronun ktlesi de;
9,11.10
-28

gram ya da 9,11.10
-31

kg
olarak belirlenmi

oldu.
letkenler

& Yaltkanlar


Yklerin mikroskobik bir objede nasl tandn

dnelim.


Bu derste basitletirilmi

bir kabulde bulunacak ve
evrende 2 eit madde olduunu kabul edeceiz:


Yaltkanlar:

Bu maddelerde, yklenmeleri halinde,
ykler serbeste dolamaz.
Plastikler, camlar, ve dierleri elektrii iletmeyen
maddeler yaltkanlara iyi rnektir.


letkenler:

Bu maddelerde, ykler serbeste hareket
eder. Metaller

iletkenlere iyi rnek tekil eder.
EM evreni bir arada tutan

kuvvettir!!!
Maddelerdeki

statik

Elektronlar
Kuvvetler Model ekim

nedeni rnek
Atomlar Farkl

Ykler H
yonik

Kristaller
Farkl

Ykler NaCl
Kovalent

Balar
ekirdekle


paylalm

e
-
iftleri
H -

H
Metaller Metal katyonlar

ve delokalize

elektronlar
Au

+
Coulomb Yasas

(Elektrik

Kuvvet)

Charles-Augustin Coulomb

(1785)
" Elimizde

ayn

cins

ykle

ykl

2 kk

kre varsa

kreler

arasndaki

itici

kuvvet

krelerin

merkezlerinden

olan

uzaklklarn tersinin

karesiyle


orantldr!
1 2
2
qq
F
r

q
2
q
1
r
Coulomb Yasas
MKS Birimlerinde:


r metre


q Coulomb


Newton


1den 2ye ynelen

birim

vektr


Gravitasyon

kuvvetinde

olduu gibi

uzakln tersinin

karesiyle

doru

orantl, AMA ktlenin

yerini

ykler

almtr!!


ki

madde

arasndaki

kuvvetin

iddeti

maddelerin

yk

ve
aralarndaki

mesafeyle

elde

edilir.
q
2
q
1
1den 2ye
etkiyen kuvvet
12
2
12
2 1
0
12

4
1
r
r
q q
F
tc
=

Coulomb Sabiti

k

:

1
4tc
= 9

10
9

N-m
2
/C
2
0
2
2 1
r
q q
k F =

12
r

12

r
F (iddeti) artar
q
1

iareti

deitirildiinde

ne olur

( + -

)?
Coulomb Yasas: Kalitatif
q
2
r
q
1
q
1

artrldnda

ne olur?
F (iddeti) azalr
Kuvvetin

yn

deisir.
Uzaklk r artrldnda ne olur?
F

12
2
12
2 1
0
12

4
1
r
r
q q
F
tc
=

Ders

1, Soru

1


Ykl

bir

top Q
1

yatay

bir

dzlemde

ekildeki

gibi

sabitletirilmitir. Daha

ok ykl

ikinci

bir

top Q
2

yakna

getirildiinde, Q
1

topunun

hemen

zerinde

ve d
12
uzaklnda

dengeye

gelir.


Eer

Q
1

farkl

bir

Q
3
ykyle

deitirlirse

Q
2
denge

konumu

d
23

uzaklnda, Q
3

topunun

hemen

zerinde

olup

d
23

(< d
12

) eklindedir.


Hangisi

dorudur?
Q
2
Q
1
g
d
12
Q
2
d
23
Q
3
1a: A) Q
3

yknn

iareti

Q
1

ile

ayndr
B) Q
3

yknn

iareti

Q
1

tersidir
C) Q
3

& Q
1
yklerinin

iaretleri

hakknda

bir

ey

diyemeyiz.
1b: A) Q
3

yknn

bykl < Q
1

yknn

bykl
B) Q
3

yknn

bykl > Q
1
yknn

bykl
C) Q
3

& Q
1

yklerinin

bykl hakknda

bir

ey

diyemeyiz.
Ders

1, Soru

1


Ykl

bir

top Q
1

yatay

bir

dzlemde

ekildeki

gibi

sabitletirilmitir. Daha

cok

Ykl

ikinci

bir

top
Q
2

yakina

getirildiginde, Q
1

topunun

hemen
zerinde

ve d
12
uzaklnda

dengeye

gelir.


Eer

Q
1

farkl

bir

Q
3
ykyle

degistirlirse

Q
2
denge

konumu

d
23

uzaklnda, Q
3

topunun

hemen

zerinde

olup

d
23

(< d
12

) eklindedir.


Hangisi

dogrudur?
Q
2
Q
1
g
d
12
Q
2
d
23
Q
3
1a: A) Q
3

yknn

iareti

Q
1

ile

ayndr
B) Q
3

yknn

iareti

Q
1

tersidir
C) Q
3

& Q
1
yklerinin

iaretleri

hakknda

bir

ey

diyemeyiz.


Dengedeyse

Q
2

yk

zerindeki

toplam

kuvvet

0 demektir.


Q
2

ktlesi

zerindeki

gravitasyon

kuvveti

topu

asa

eker


Bu nedene

her iki

durumdada

Q
2

ye etki

eden

elektriksel

kuvvet

yukar

doru

olmaldr ve gravitasyon

kuvvetini

yok

etmelidir.


Sonu

olarak, Q
3

yknn

iareti

Q
1

ile

ayndr
Ders

1, Soru

1


Ykl

bir

top Q
1

yatay

bir

dzlemde

ekildeki

gibi

sabitletirilmitir. Daha

cok

Ykl

ikinci

bir

top
Q
2

yakina

getirildiginde, Q
1

topunun

hemen
zerinde

ve d
12
uzaklnda

dengeye

gelir.


Eer

Q
1

farkl

bir

Q
3
ykyle

degistirlirse

Q
2
denge

konumu

d
23

uzaklnda, Q
3

topunun

hemen

zerinde

olup

d
23

(< d
12

) eklindedir.


Hangisi

dogrudur?
Q
2
Q
1
g
d
12
Q
2
d
23
Q
3
1b: A) Q
3

yknn

bykl < Q
1

yknn

bykl
B) Q
3

yknn

bykl > Q
1
yknn

bykl
C) Q
3

& Q
1

yklerinin

bykl

hakkinda

bir

ey

diyemeyiz.


Q
2

zerindeki

elektrik

kuvvet

iki

durumdada

ayni

olmaldr

sadece

Q
2

nin

arln

dengeleyecek

kadar


d
23

< d
12

olduundan

Q
3

yk

Q
1

yknden

daha

kktr (elektrik

kuvvet

ayn

olmasi

iin)!!
Gravitasyon


Elektriksel

Kuvvet
F
elek
F
grav
=
q
1
q
2
m
1
m
2
1
4
tc
0
G
r
F F
q
1
m
1
q
2
m
2
F
elek
=
1
4
tc
0
q
1
q
2
r
2
F
grav
= G
m
1
m
2
r
2
* Doada

grlen

en kk

yk!
Bir

elektron

iin:
*

|q| = 1.6

10
-19

C
m = 9.1

10
-31

kg
F
F
elek
grav
=
+
4
17
10
42
.
kuvvetinin iddeti

olup ; skalar

niceliktir
vektr

x, y ve z bileenlerine ayrlabilir:
2
2 1
r
q q
k F F = =

rnein, kuvveti

, q
1

,

q
2

, ve

r ile

verilir:
Vektrel

byklkler

:

F, E, x, r eklinde yazlr
Bir

vektrn tam olarak

tanmlamasnda, iddeti

(uzunluk) ve yn

verilmelidir.
Vektrel

ve Skalar

byklkler

F
x

, F
y

, ve

F
z

(Fnin x,

y, bileenleridir) ve skalar

byklklerdir.
Bir

birim vektr

^

ile gsterilir ve sadece vektrn ynn

gsterir.
z F y F x F F
z y x

+ + =

r
r
q q
k F

2
2 1
=

r
r
r

Coulomb

yasasna gre:
2
2 1
12
r
q q
k F =
q
1

ve

q
2

nokta yklerdir,

q
1

=
+2mC

ve

q
2

= +3 mC. q
1

olup

pozisyonlar

ve
lk

F
12


q
1

den

q
2

ye etkiyen
kuvvetin bykl :
) 2cm,1cm (
1
= r

) cm,3cm 4 (
2
= r

y (cm)
x (cm) 1 2 3 4
3
2
1
q
1
q
2
r
Vektrler: rnek
Saylar

koyarsak.
F
12
= 67.52 N
cm 2.828 cm 8 = = r
burda r
2
2 1
2
2 1
) ( ) ( y y x x
+
= =
2 1
r r


q
1

den

q
2

ye

etki eden kuvvetin F
x
ve

F
y

, x ve

y bileenlerini

bulalm.
Vektrler: rnek
y (cm)
x (cm) 1 2 3 4
3
2
1
q
1
q
2
r
u
u cos
12
F F
x
=
r
x x
1 2
cos

= u
u sin
12
F F
y
=
r
y y
1 2
sin

= u
Sembolik: Saylar

koyarsak:
F
x

= 47.74 N
F
y

= 47.74 N
7071 .
2
2
sin = = u
7071 .
2
2
cos = = u
y F x F F
y x


+ =
F
1

F
2

q
+q
1
+q
2
Birden fazla yk varsa ne olur?


q
1

ve

q
2

yknn bulunmas

halinde q yk

zerindeki kuvvet nedir??


Cevap: sadece mekanik,
Sperpozisyon

kanunu(ilkesi):


Toplam

Kuvvet

bireysel kuvvetlerin
vektrel

toplamdr.
F


Ayn

ekilde eer q dnda

sadece

q
2

yk

olsayd, q
2

yknden dolay

q zerindeki kuvveti kolayca
hesaplardk.
q dnda sadece

q
1

yk

olsayd, q
1

yknden dolay

q zerindeki kuvveti kolayca hesaplardk.
F

= F
1

+ F
2

Ders

1, Soru

2


Ykleri

Q
1

= +Q ve

Q
2

= +2Q olan 2 top ekilde
grld gibi d = 3R uzaklnda sabit
tutulmaktadr.
+2Q
+2Q
Q
2
Q
1
3R
+Q
R
Q
2
Q
1
+Q
Q
3
2R
(a) Q
3

zerindeki kuvvet 0 olabilir eer

Q
3

yk

pozitifse.
(b)
Q
3

zerindeki kuvvet 0

olabilir eer

Q
3

yk

negatifse.
(c)
Q
3

yk

iaretinden bamsz olarak, zerindeki kuvvet
hibir zaman 0 deildir.


Yk

Q
3

olan 3. bir top Q
1

ve

Q
2

toplar

arasnda

Q
1

den

R mesafede bulunmaktadr.
Aadakilerden hangi durum dorudur?
Ders

1, Soru

2


Ykleri

Q
1

= +Q ve

Q
2

= +2Q olan 2 top ekilde
grld gibi d = 3R uzaklnda sabit
tutulmaktadr.
+2Q
+2Q
Q
2
Q
1
3R
+Q
R
Q
2
Q
1
+Q
Q
3
2R
(a) Q
3

zerindeki kuvvet 0 olabilir eer

Q
3

yk

pozitifse.
(b)
Q
3

zerindeki kuvvet 0

dr eer

Q
3

yk

negatifse.
(c)
Q
3

yknden bamsz olarak, zerindeki kuvvet hibir
zaman 0 deildir.


Yk

Q
3

olan 3. bir top Q
1

ve

Q
2

toplar

arasnda

Q
1

den

R mesafede bulunmaktadr.

Aadakilerden hangi durum dorudur?
Q
2

dolay

Q
3

zerine etki eden kuvvetin iddeti:(2Q Q
3
/(2R)
2
)
Q
1

dolay

Q
3

zerine etki eden kuvvetin iddeti:(Q Q
3
/(R)
2
)
Bu kuvvetler hibir zaman birbirini yok etmez, nk

Q
3

e etki eden
Q
2

kuvveti her zaman Q
3

e etki eden

Q
1
kuvvetinin yars

kadardr!!
F
0x

ve

F
0y

kuvvetleri nedir?
kuvvetinin x ve

y bileenleri
20
F

sin F x

cos F F
20 20 20
=

20
0 2
cos
r
x x
= u
20
2 0
sin
r
y y
= u
q
o

(

) etki eden kuvvet
nedir?
rnek
q
o

, q
1

, ve

q
2
nokta ykler olup
deerleri q
o

= -1mC, q
1
= 3mC, ve

q
2
=
4mC

dr.

Pozisyonlar

ekildeki
gibidir.
0
F

x (cm)
y (cm)
1 2 3 4 5
4
3
2
1
q
o
q
2
q
1
u
Sup.Poz.
2
10
1 0
10
r
q q
k F =
2
20
2 0
20
r
q q
k F =
y F F

10 10
=

20

20 20
r F F =

0 10 20
F F F = +

20 10
F F

ve
bul.
rnek
20
F

u cos
20 0
F F
x
= 0 10 20
si n
y
F F F u =

y x
F F
0 0
x x x
F F F
20 10 0
+ =
y y y
F F F
20 10 0
+ =
x (cm)
y (cm)
1 2 3 4 5
4
3
2
1
q
o
q
2
q
1
10
F
20
F

0
F

q
o

, q
1

, ve

q
2
nokta ykler olup
deerleri q
o

= -1mC, q
1
= 3mC, ve

q
2
=
4mC

dr.

Pozisyonlar

ekildeki
gibidir.
10
F

ve kuvvetlerinin bileenleri
toplam:
N 52 . 11
0
=
x
F N 64 . 38
0
=
y
F
N 32 . 40
2
0
2
0 0
= + =
y x
F F F
Byklk olarak:
0
F

rnek
x (cm)
y (cm)
1 2 3 4 5
4
3
2
1
q
o
q
2
q
1
10
F
20
F

0
F

Saylar

koyarsak

. . .
cm 3
10
= r cm 5
20
= r
8 . 0 cos = u
N 4 . 14
20
= F
N 30
10
= F
q
o

, q
1

, ve

q
2
nokta ykler olup
deerleri q
o

= -1mC, q
1
= 3mC, ve

q
2
=
4mC

dr.

Pozisyonlar

ekildeki
gibidir.
Alan nedir?
ALAN

uzayn herhangi bir yerinde tanmlanabilen bir eydir.
Alan

fiziksel bir nitelii temsil etmek iin kullanlr
(r.:

scaklk, rzgar hz, kuvvet) ve
3-D boyutlu uzayn

(x,y,z)

bir fonksiyonur!
Bu skalar

bir alan olabilir

(r., scaklk alan)
Bu bir

vektr alan

olabilir (r., kuvvet alanlar

yada elektrik alan)
Yada bir

tensr

alan

olabilir

(r., uzay-zaman

erisi)
Elektrik

Alan, Giri
Kuvvetin yukardaki ekilde tanmlanmas

elektrik etkinin sonlu
yaylma hzn

tanmlamaz
(alglanmas

zor bir

problem )
Bunu dikkate almak iin, elektrik alan

kavramn

tantmak
istiyoruz
zet


ki eit yk vardr


negatif

and pozitif


Bir iletkende, negatif ykler ekstra mobil elektronlar, ve
pozitif ykler mobil

elektronlarn eksik olduuna delalet
eder.


Coulomb Kuvveti


Ykler asndan lineer


Ykler aras

uzakln tersinin karesiyle ters orantldr


Merkezi bir kuvvettir.
12
2
12
2 1
12

4
1
r
r
q q
F
o
tc
=

Superpozisyon

ilkesi/yasas
F

= F
1

+ F
2

Alanlar
Elektrik

Kuvveti

rnek


Bir arkadanz ellerinde yk olduu halde 450 Nluk

bir
kuvvetle aarsa elinde ne kadar yk bulundurur?
+Q
-Q
2m
F= 450 N
9 2 2
F 450
Q r 2m
k 9 10 /
N
Nm C
= =

= 4.4710
-4

C
-4 15
19
1
4.47 10 2.8 10
1.6 10
e
C e
C

31
15
9.1 10 kg
2.8 10 e
e

=
15
2.54 10 kg

Bu vucudunuzdaki

bir hcreden daha azdr!
2
2
kQ
F
r
=