You are on page 1of 135

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

Öóâðàë 32

2011 îí, Íýãä¿ãýýð ñàð

¹1

ÀÃÓÓËÃÀ

ÕÓÓÄÀÑ

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

 

Õóóëü òîãòîîìæèéã ñèñòåì÷ëýõýä Ìîíãîëûí õóóëü òîãòîîìæèéí ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí îíîë, ïðàêòèêèéí à÷ õîëáîãäîë

5

 

Mîíãîë Óëñûí õºäºëìºðèéí áààòàð, Àðäûí áàãø, ãàâüÿàò õóóëü÷, äîêòîð, ïðîôåññîð Á.×èìèä

Íýýëòòýé áîëîí õààëòòàé êîìïàíèä õÿíàëòàà õàäãàëàõ êîìïàíèéí ýðõ ç¿éí ìåõàíèçì

17

 

Õóóëü ç¿éí äîêòîð, ÌÓÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí äýä ïðîôåññîð Á.Àìàðñàíàà

Øèëæèõ õºäºë㺺í áà Ìîíãîë Óëñ

25

 

Ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàòûí àñóóäàë ýðõëýõ ãàçðûí äýä äàðãà, õóóëü ç¿éí äîêòîð Õ.Ãýðýë÷óëóóí

Ìîíãîëä òàíãàðãàòíû ø¿¿õ õýðýãòýé þó (ÀÍÓ, ÎÕÓ-òàé õàðüöóóëñàí àíàëèòèê òîéì)

32

 

Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðãèéí ø¿¿õèéí ø¿¿ã÷, äîêòîðàíò ×.Õîñáàÿð

Èðãýíèé õýðãèéí ø¿¿õèéí çàðäàë

43

 

ÌÓÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí àõëàõ áàãø, äîêòîðàíò Ä.Õóÿã

Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà áà Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü

48

 

¯íäýñíèé õºãæèë, øèíýòãýëèéí õîðîîíû ìýðãýæèëòýí ýðõ ç¿éí ìàãèñòð Ï.Íàðàíáàÿð ¯íäýñíèé õºãæèë, øèíýòãýëèéí õîðîîíû õóóëèéí çºâëºõ, ªì㺺ëºã÷ Á.Áîëäáààòàð

Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð àøèãëàõ àñóóäàë, òóëãàð÷ áóé áýðõøýýë, öààøèä àíõààðàõ çàðèì àñóóäàë

54

ÕǯÕ-èéí Çàõèðãàà, õ¿ì¿¿íëýãèéí ýðõ ç¿éí ñåêòîðûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, ìàãèñòð À.Ò¿âøèíòóëãà

Õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí òóëãàìäñàí àñóóäàë

73

Îòãîíòýíãýð èõ ñóðãóóëèéí ÕÇÑ-èéí Õóóëü ç¿éí êëèíèê òºâèéí ýðõëýã÷ Ì.Àðèóíàà

Ñóäàëãààíû òàéëàí

Èðãýíèé õýðýã ø¿¿õýä õÿíàí øèéäâýðëýõ òóõàé õóóëèéã àíõàí øàòíû ø¿¿õýýñ õýðýãëýæ áóé ïðàêòèê

80

Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé õ¿ðýýëýíãèéí ñóäàëãààíû òàéëàí

¯çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

¯íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé õóóëèéí 34.1.11. ä¿ãýýð ç¿éë áîëîí Èðãýíèé õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòóóäûí õýðýãëýý

109

ÕǯÕ-èéí Èðãýí, ýäèéí çàñãèéí ýðõ ç¿éí ñåêòîðûí ýðõëýã÷, õóóëü ç¿éí äîêòîð Á.Òýì¿¿ëýí

Õàðààò áóñ, áèå äààñàí áàéäëûã õàìãààëàõ õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî

114

Áàÿí-ªëãèé àéìãèéí ø¿¿õèéí Òàìãûí õýëòñèéí äàðãà Ñ.ªìèðáåê

Çàõèðãààíû çºð÷ëèéí õýðýã á¿ðòãýõ àæèëëàãààíä òàâèõ ïðîêóðîðûí õÿíàëòûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí òàëààð

120

Íèéñëýëèéí ïðîêóðîðûí ãàçðûí ßë ýäë¿¿ëýõ àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ õýëòñèéí äàðãà, õóóëü öààçûí èòãýìæèò çºâëºõ Ö.̺íõáàò

Çàëóó ñóäëàà÷èéí èíäýð

Óëñ òºðèéí íàìóóäûí áàéãóóëñàí ãýðýý áà ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò, õÿíàëò

123

ÌÓÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí îþóòàí Ï.Áàòòóëãà

Õóóëü ç¿éí àëáàíû 100 æèëèéí îéä

133

Vol.32

January 2011

NO.1

CONTENTS

 

PAGE

Article

Theoretical and Practical Importance of Historical Compiled Laws of Mongolia to Systemize Legislation

5

Chimid.B, Ph.D, Labour’s Hero of Mongolia, People’s Tutor and Merited Lawyer

A Mechanism of Company Law to Keep Control in Public and Private Company

17

Amarsanaa.B, Ph.D, School of Law, National University of Mongolia

Movement and Mongolia

25

Gerelchuluun.Kh, Ph.D, Vice-Chief, Authoriry in Charge of Foreign Citizenz and Citizenship Issues

Does in Mongolia Need an Assize?

32

Khosbayar.Ch, Ph.D candidate, Judge of Court of Sukhbaatar District

Expenses of Litigation of Civil Case

43

Khuyag.D, Ph.D candidate, Lecturer of School of Law, National University of Mongolia

Referendum and the Constitution of Mongolia

48

Naranbayar.P, LLM, Specialist of National Development and Reform Committee, B.Boldbaatar, Legal Advisor of National Development and Reform Committee

Issues on Using Land on Specially Guarding Natural Territories and Its Difficulties

54

Tuvshintulga.A, LLM, Researcher of Administrative and Humanitanian Law Sector, National Legal Institute

Technological Pressing Issues on Legal Clinic Training

73

Ariunaa.M, Head of Legal Clinic Center, School of Law, “Otgontenger” University

Research Report

Practice of Using Law on Civil Procedure in Court of First Instance

80

Research Report by National Legal Institute

Notes

Using of Section 34.1.11. of Law on Securities Market and Related Provisions of Civil Code

109

Temuulen.B, Ph.D, Head of Civil and Economic Law Sector, National Legal Institute

Responsibility System to Secure Independence

114

Umirbek.S, LLM, Head of Judicial Department, Court of Bayan-Ulgii Aimag

Legal Regulation on Public Prosecutor’s Supervision in Inquiry of Administrative Offence

120

Munkhbat.Ts, Prosecutor of Metropolitan Prosecutors Office

Students Notes

A Contract Concluded Political Party and Its Legal Regulation and Supervision

123

Battulga.P, Student of School of Law, National University of Mongolia

The 100the Anniversary of the Justice Sector

133

ÕÓÓËÜ ÒÎÃÒÎÎÌÆÈÉà ÑÈÑÒÅÌ×ËÝÕÝÄ ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕÓÓËÜ ÒÎÃÒÎÎÌÆÈÉÍ Ò¯¯ÕÝÍ ÝÌÕÒÃÝËÈÉÍ ÎÍÎË, ÏÐÀÊÒÈÊÈÉÍ À× ÕÎËÁÎÃÄÎË *

Ñýäýëò. Ýçýí ×èíãèñèéí ¿íäýñëýñýí Èõ Ìîíãîëûí òóëãàð òºðººñ ýä¿ãýý õ¿ðòýëõ “Ìîíãîëûí õóóëü òîãòîîìæèéí ò¿¿õýí ýìõòãýë”- èéã Àêàäåìè÷ Æ.Àìàðñàíààãèéí ñàíàà÷èëãààð

ò¿¿íèé óäèðäñàí ñóäëàà÷äûí áàã ýðõëýí áýëòãýæ àíõ óäàà õýâëýí ãàðãàâ. Ýíý íü ºìíºõ áîëîí ºíºº ¿åèéíõýíèé ýðõ ç¿éí ñî¸ë ò¿¿õèéí ºâ ñàí áîëîí õîé÷ ¿åäýý çàëãàìæëàãäàí ¿ëäýæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ äàâòàãäàøã¿é ÷óõàë àãøíûã òîõèîëäóóëàí

ÕÓÓËÜ ÒÎÃÒÎÎÌÆÈÉà ÑÈÑÒÅÌ×ËÝÕÝÄ ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕÓÓËÜ ÒÎÃÒÎÎÌÆÈÉÍ Ò¯¯ÕÝÍ ÝÌÕÒÃÝËÈÉÍ ÎÍÎË, ÏÐÀÊÒÈÊÈÉÍ À× ÕÎËÁÎÃÄÎË Ñýäýëò. Ýçýí ×èíãèñèéí ¿íäýñëýñýí

“Õóóëü òîãòîîìæèéã ñèñòåì÷ëýõýä Ìîíãîëûí õóóëü òîãòîîìæèéí ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí îíîë,

ïðàêòèêèéí à÷ õîëáîãäîë” ãýñýí ñýäâýýð èëòãýõèéã Õ¿ðýýëýíãèéí ç¿ãýýñ íàäàä äààëãàñàí

Ìîíãîë Óëñûí õºäºëìºðèéí áààòàð, àðäûí áàãø, ãàâüÿàò õóóëü÷, äîêòîð, ïðîôåññîð Á.×èìèä

þì. Ýä¿ãýý òîëèëóóëæ áóé ò¿¿õýí ýìõòãýë òóñ á¿ð 592-701 í¿¿ð áóþó á¿ãä 10335 í¿¿ð õóóäàñòàé 16 áîòü; õàìàðñàí õóãàöàà íü 800 ãàðóé æèë áîëîõûí ó÷èð ýìõòãýë òóñ á¿ðèéí àãóóëãà, ýðäýì øèíæèëãýýíèé ãîö ñîíèðõîë òàòàì áàðèìò ñýëò, îëîí ç¿éë à÷ õîëáîãäëûã îíîæ, áàãòààæ ºã¿¿ëýõ áîëîìæ ìºõºñ áèëýý. Íýãýíò “ñèñòåì÷ëýë”, “ýìõòãýë” ãýäãèéã õºíäºæ áàéãàà ó÷èð “õóóëü òîãòîîìæèéí ñèñòåì÷ëýë” õèéãýýä “ò¿¿õýí ýìõòãýë” ãýäýã õîñ îéëãîëòûí ó÷èð õîëáîãäëûí òóõàé øóóäõàí, òîâ÷ ºã¿¿ëüå.

Íýã. Õóóëü òîãòîîìæèéí ñèñòåì÷ëýëèéí àãóóëãà

1.1. Õóóëü òîãòîîìæèéã “òîãòîëöîîæóóëàõ” (“ñèñòåì÷ëýõ”) ãýäýã îíö ñîíèðõîëòîé ñýäýâ. Ïðàêòèêèéí õóâüä òàñàëäàøã¿é, äóóñàøã¿é ¿ðãýëæëýõ, òºð óëñûí ÷óõàë ìýðãýøëèéí àæèë, óãòàà áîë çàðèì òàëààðàà õóóëü òîãòîîõ ¿éë àæèëëàãààíû ¿ðãýëæëýë ìºí. Òóõàéëáàë, õóóëü òîãòîîìæèéã ýðýìáýëæ öýãöëýõ, íèéòëýõ àæëûí íýãýí õýëáýð áîëîõ àëèâ íýãýí àëáàí ¸ñíû ýìõòãýë áýëòãýí õýâë¿¿ëýõ íü àãóóëãààðàà òºðèéí õóóëü òîãòîîõ ¿éë àæèëëàãààíû ñàëøã¿é õýñýã ** þì. Òýð íü ñèñòåì÷ëýõ, ýìõòãýëòýé áàñ õîëáîîòîé.

* Хууль зүйн үндэсний хүрээлэн, ШУА-ийн Философи, социологи, эрх зүйн хүрээлэн, МУИС-

ийн Монголын төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны төв хамтран 2010 оны 9 дүгээр сарын 16-ны өдөр зохион байгуулсан эрдэм шинжилгээний хуралд тавьсан илтгэл. ** Хууль, эрх зүйн бусад акт гаргах ажиллагааг:

Санаачлах;

хэлэлцэх;

батлах;

6

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

1.2. Ñèñòåì÷ëýõ íü îíîë àðãà ç¿éí õóâüä áýëýí çýëýí õýë÷èõýýð æîð áàéõã¿é. Ýðõ ç¿éí øèíæëýõ óõààíû îéëãîëò, ïðàêòèêèéí áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé èõýýõýí õ¿÷ ñîðüñîí íàðèéí ò¿âýãòýé àæèë. Áèä ÿàì, òàìãûí ãàçàðò “êîäèôèêàòîð” ãýõ õóóëü, çàðëèã ãýõ÷èëýíã çîõèõ àíãèëëûí äàãóó øîøãîëîæ (“êàðòàëæ”), “øèâæ” ëàâëàãàà ºãäºã îðîí òîî ÷ áàéäãèéã ìýäíý. Ò¿¿íèé ýðõýëäýã àæèë íü ñèñòåì÷ëýëèéí àíõàí

øàòíû ãýæ áîëîõ íààä çàõûí ýãýë áºãººä ÷óõàë àæèë þì. Õàðèí ýíý àæëûã ìàíàéõàí “ñèñòåì÷ëýë” ãýæ îéëãîîä áàéäàã. Çàðèì íýã øèíæ áàéâ÷ õàðààõàí òèéì áèø ë äýý!

Òýãâýë õóóëü òîãòîîìèéí ñèñòåì÷ëýë ãýäýã ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîíû îíîë íîìä ñóóðèëñàí, ýðõ ç¿éí ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, çàäëàí øèíæëýõ, àíãèëàí ñóäëàõ, òîäîðõîé øàëãóóðààð á¿ëýãëýõ, íýãòãýõ, õàðüöóóëàí ¿çýæ íýãäýë, çºð÷èë人í, õèéäýë, äàâõàðäëûã òîäîðõîéëîõ, çºð÷ëèéã àðèëãàõ áóþó ò¿¿íä øóóä ÷èãëýñýí ñóäàëãàà-áîëîâñðóóëàëò-øèéäâýð ãàðãàõ àæèë ãýæ áîëíî. ¯¿íýýñ àðàé õÿëáàð÷èëñàí òîäîðõîéëîëò ÷ áàéäàã. Îðîñûí ýðäýìòýí Ò.Â.Êàøàíèíà “Ýðõ ç¿éí àêòóóäûí ñèñòåì÷ëýë ãýäýã áîë ¿éë÷èëæ áóé õóóëü ç¿éí áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã ýìõëýí öýãöýëæ, óÿëäàí çîõèöîëäñîí íýãäìýë òîãòîëöîî áîëãîõ ¿éë àæèëëàãàà ìºí” ãýñýí áàéíà. Ýíý íü çºâõºí õ¿÷èí òºãºëäºð àêòûí ýìõòãýëèéí ÿâöóó (òåõíèêèéí) òàëààñ íü õàðñíààð ó÷èð äóòàãäàëòàé áàéíà. Òýãâýë ñèñòåì÷ëýëèéã äýýð äóðäñàí ºðãºí óòãààð îéëãîîä ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí à÷ õîëáîãäëûã çºâ õîëáîí ¿çýõ íü ÷óõàë áîëíî. Õóóëü òîãòîîìæèéí ñèñòåì÷ëýë íü ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîíä ¿íäýñëýíý. ªðãºí óòãààðàà õóóëü, ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý, ò¿¿íèéã îéëãîæ áóé íèéãìèéí ýðõ ç¿éí óõàìñàð, õýðýãëýæ áóé ïðàêòèêèéã á¿õýëä íü ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî ãýæ ¿çäýã. Èéìä ¿å ¿åèéí õóóëü õýðýãëýæ, îéëãîæ èðñýí áàéäàë ÷ ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí òàíèí ìýäýõ¿éí ñóóðü áîëíî.

1.3. Ñèñòåì÷ëýëèéí òºðºë, õýëáýð îëîí ÿíç áèëýý. Òýð íü èæ á¿ðýí (èíñòèòóò÷èëñýí, ñýäýâ÷èëñýí), äàãíàñàí, õîëèìîã; àëáàí ¸ñíû áà àëáàí áóñ; ìýðãýæèë-òåõíèêèéí, øèíæëýí áîëîâñðóóëàëòûí, ò¿¿õ÷èëñýí, õýñýã÷èëñýí, õýðýãëýýíèé, ñóäàëãààíû ãýõ÷èëýí õàìðàõ õ¿ðýý, ñýäýâ, çîðèëãî, çîðèóëàëò, õ¿÷èí ÷àäàë, à÷ õîëáîãäëûí õóâüä îëîí õýëáýð ä¿ðñòýé.

нийтлэх буюу олон нийтэд болон гүйцэтгэгчдэд сонордуулах гэсэн дөрвөн бичил

6 ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 1.2. Ñèñòåì÷ëýõ íü îíîë àðãà ç¿éí õóâüä áýëýí çýëýí õýë÷èõýýð æîð áàéõã¿é.

үед хувааж журамлан хуульчилж зохицуулдаг. Зарим талаараа ХТҮА-ны үргэлжлэл гэсний учир үүнд оршино. Хуулийг нийтэд (хүмүүс, хуулийн этгээдэд) хүргэж сахин биелүүлэх, хэрэглэхийн тулд гаргадаг болохоор ийнхүү нийтлэх нь үзэмжийн бус, харин хууль гаргах ажиллагааны зайлшгүй гүйцэтгэх ажил байдаг. Нөгөө талаар хууль тогтоомж аль болох тогтвортой байвал зохих хэдий ч нийтэд нь бүхэлтгэн үзвэл амьдралын эрхээр өдөр бүр хэрэглэгдэж, хуучирч, өөрчлөгдөж, шинэчлэгдэх зэргээр мөнхийн хөдөлгөөнд байх учир тэдгээрийг эмхлэн цэгцэлж, системчлэн нийтэлж, шинэтгэж байх шаардлагатай байдаг. Энэ ажлыг Засгийн газар, яам, агентлаг, газар хэлтэс, эрдэм шинжилгээ, судалгааны албад, мэргэжилтнүүд эрхэлдэг.

  • 1 Кашанина, Т.В. (2007) Юридическая техника Москва. ЭKSMO education. с.307.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

7

Õî¸ð. Ñèñòåì÷èëñýí ýìõòãýëèéí òóõàéä

  • 2.1. Õýðýãëýýíèé áîëîí ñóäàëãààíû, ò¿¿í÷èëýí òåõíèêèéí áîëîí

áîëîâñðóóëàëòûí çîðèóëàëòòàé ñèñòåì÷ëýëèéí íààä çàõûí íèéòëýã ¿ð ä¿í íü õóóëü òîãòîîìæèéí, ýñõ¿ë õóóëü òîãòîîìæ, ýðõ ç¿éí áóñàä àêòûí ýìõòãýë ìºí.

  • 2.2. Õóóëü òîãòîîìæèéí ýìõòãýëèéã áýëòãýõ çîðèëãî, ¿íäñýí

àðãààð íü: Íýãä¿ãýýðò, ñèñòåì÷èëñýí áóþó òîãòîëöîîæóóëñàí ýìõòãýë, õî¸ðäóãààðò, ò¿¿õýí ýìõòãýë ãýæ õî¸ð èõ õýñýãò õóâààæ áîëíî.

  • 2.3. Ñèñòåì÷èëñýí ýìõòãýëèéã áýëòãýõýä à) òºðºëæ¿¿ëýí íýãòãýõ

(èíêîðïîðàöè), á) òºðºëæ¿¿ëýí õóóëü÷ëàõ (êîäèôèêàöè) õî¸ð ¿íäñýí

àðãûã õýðýãëýíý. Ýíý á¿õýí ýðòíèé Ðîìûí ýðõ ç¿éãýýñ óëàìæëàëòàé ãýäýã.

¯éë÷èëæ áàéãàà õóóëü, õýì õýìæýýíèé àêòûã òîäîðõîé äýñ äàðààëàëä îðóóëæ, ýðýìáëýí ýìòõãýæ íèéòë¿¿ëýõèéã

òºðºëæ¿¿ëýí íýãòãýõ (èíêîðïîðàöèÿ ) ãýíý. Òºðºëæ¿¿ëæ íýãòãýõ íü ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã ñèñòåì÷èëýõ ýíãèéí àðãà ìºí. Òýð íü äîòðîî á¿õýëä íü íýãòãýõ, ñýäýâ÷ëýí íýãòãýõ çýðýã îëîí õýëáýðòýé. ªìíºõ òîãòîëöîîíû ¿åä “ÁÍÌÀÓ-ûí õ¿÷èí òºãºëäºð õóóëü òîãòîîìæèéí ñèñòåì÷èëñýí á¿ðýí ýìõòãýë”-èéí 7 áîòèîñ (4 íü íèéòëýãäñýí) ãàäíà ¯íäñýí õóóëü, çàñàã çàõèðãàà, àæ ¿éëäâýð, õºäºº àæ àõóé, èõ áàðèëãà, òýýâýð, õîëáîî, øèíæëýõ óõààí, àðäûí áîëîâñðîë, ñî¸ë ãýãýýðýë, ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ, áàòëàí õàìãààëàõ, õýâ æóðìûí, áèåèéí òàìèð ñïîðòûí çýðýã íèéãìèéí õàðèëöààíû áîëîí ýðõ ç¿éí çîõèõ ñàëáàð, äýä ñàëáàðààð àíãèëæ ýðýìáëýñýí îëîí ç¿éë ýìõòãýë ãàðãàí õýðýãëýæ èðñýí ò¿¿õòýé. Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé òºâ 2008 îíä õ¿÷èí òºãºëäºð õóóëü òîãòîîìæèéí ñóãàëáàð õóóäàñòàé 4 áîòü ýìõòãýëèéã “Ìîíãîë Óëñûí õóóëü” íýðýýð õýâëýí ãàðãàñàí íü õýðýãëýýíèé òàëààñàà èõýýõýí ÷óõàë äîðâèòîé á¿òýýë áîëñîí. Èéì àæèë öààøèä ¿ðãýëæëýõ ë áîëíî. Ãýõäýý òýð á¿õýí ò¿¿õýí áóñ õýðýãëýýíèé áîëîí ñóäàëãààíû çîðèóëàëòààð ãàðãàñàí ãîë òºëºâ õ¿÷èí òºãºëäºð àêòûí íýãòãýë áàéâ.

  • 2.4. Òºðºëæ¿¿ëýí õóóëü÷ëàõ (êîäèôèêàöè) ÿâäàë õóóëü òîãòîîìæèéã

ñèñòåì÷èëýõ ºíäºð òºâøèíä õ¿ðñýí ¿íäñýí àðãà ìºí.

Ýðõ ç¿éí òîäîðõîé ñàëáàðò õàìààðàãäàõ õýì õýìæýýí¿¿äèéã çîõèõ òºðºë, õýñãýýð àíãèëàí áîëîâñðóóëæ, íýãäìýë íýã àêò áîëãîí áàòàëæ

ãàðãàõûã àðãûí õóâüä õóóëü÷ëàõ (êîäèôèêàöèÿ) 3 ãýäýã.

  • 2 Инкорпорация-багтаах, нэгтгэх гэсэн грек гаралтай үг ажээ. Эрх зүйн материалыг ямар нэгэн өөрчлөлтгүйгээр тодорхой дэс дараагаар нэгтгэхийг хэлдэг байна.

  • 3 Кодификация (codex) -хуулиудын эмхтгэл, (tacio) -хийх гэсэн латин гаралтай үг ажээ. Кодекс гэж нэгэн салбар эрх зүйд хамаарагдах хуулиудыг тодорхой тогтолцоонд оруулан эмхтгэхийг

8

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

Ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä åðäèéí ýìõòãýë áèø Ýð¿¿, Èðãýí, Õºäºëìºð, Ãààëü, Òàòâàðûí ãýõ ìýò òºðºëæñºí íýã õóóëü (êîäåêñ) áèé áîëäîã.

  • 2.5. Òºðºëæ¿¿ëýí íýãòãýõ, õóóëü÷ëàõ õî¸ð çàð÷ìûí ÿëãààòàé:

- Àæèë õýðãèéí õóâüä òºðºëæ¿¿ëýí íýãòãýõýä óðüä áàòëàãäñàí õýì õýìæýýí¿¿äèéã ýìõëýí öýãöëýõèéã ãîë áîëãîäîã. Òýãâýë õóóëü÷ëàõàä õîöîðñîí õýì õýìæýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ, õóó÷èðñàíûã çàñàæ ñàéæðóóëàõ, õîîðîíäîî çºð÷èëäñºíèéã áîëîí õèéäëèéã àðèëãàõ, íèéãìèéí øèíý õàðèëöààã çîõèöóóëàõ øèíý õýì õýìæýýã áîëîâñðóóëàõ àæèë õèéíý. Ýöýñò íü õóóëü òîãòîîõ æóðìààð áàòàëæ ãàðãàäàã. Íýãýí ç¿éë “øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í” ãàðãàõ ãýñýí ¿ã; - Òºðºëæ¿¿ëýí íýãòãýõ, õóóëü÷ëàõ õî¸ð íü çîðèëãîîðîî ÿëãààòàé. Íýãòãýõäýý òóõàéí ¿åä áàéãàà õóóëü òîãòîîìæèéã ñóäàëæ, õýðýãæ¿¿ëýõýä äºõºì ¿ç¿¿ëýõ áóþó “ãàðûí àâëàãà” áîëãîõ çîðèëò òàâüäàã. Õàðèí òºðºëæ¿¿ëýí õóóëü÷ëàõäàà øèíýòãýõ (øèíýýð áîëîâñðóóëàí óëìààð øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýë òîãòîëöîîíä îðóóëàí áàòëàõ)-èéã ãîë çîðèëò áîëãîäîã. ¯¿ãýýðýý õóóëü÷ëàõ íü íèéãìèéí õàðèëöààíû ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ çîðèëòûã õàíãàõ äàâóó à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã ãýõ çýðãèéã ëàâøðóóëàí ºã¿¿ëæ áîëíî. Ýíý á¿õýíä ò¿¿õýí ýìõòãýë ãîë ñóóðü, “¿íäñýí ò¿¿õèé ýä” íü áîëæ ºãäºã.

Ãóðàâ. Ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí òóõàéä

  • 3.1. Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã èéíõ¿¿ ñèñòåì÷ëýõýýñ ãàäíà ¿íäýñíèé

ýðõ ç¿éí ºâ ñàíã áýõæ¿¿ëæ, óëñ îðíûã õóóëèàð æîëîîäîõ óëàìæëàë,

øèíýòãýëèéã çºâ çîõèñòîé õîñëóóëàõ çîðèëãîîð îí äàðààëñàí áóþó ò¿¿õýí ýìõòãýë õýâëýí ãàðãàäàã. Õóóëü, çàðëèã áîëîí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý òîãòîîñîí áóñàä àêòûã òýäãýýðèéí áàòëàãäñàí îí, ñàð, ºäºð, äýñ äóãààðûã áàðèìòëàí ýìõòãýí íèéòë¿¿ëñíèéã îí äàðààëñàí (ò¿¿õýí) ýìõòãýë ãýäýã.

Ýíý áîë ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã ýìõòãýí öýãöëýõ àæëûí ýíãèéí õýëáýð

ìýò áîëîâ÷ íàðèéí ò¿âýãòýé áºãººä öààøèä íàðèéâ÷ëàí ñèñòåì÷ëýõ óðüäà÷ íºõöºë áîëäîã.

  • 3.2. Õóóëü òîãòîîìæèéí ò¿¿õýí ýìõòãýë àëáàí ¸ñíû áà àëáàí

¸ñíû áóñ õî¸ð ÿíç áàéäàã. Õóóëü òîãòîîõ áîëîí ò¿¿íýýñ ýðõ îëãîãäñîí áàéãóóëëàãà (ÓÈÕÒÃ, ÕÇÄÕß, ÕǯÕ) àëáàí ¸ñîîð ýðõëýí õóóëü íèéòëýõ àðãà æóðìààð óóë àêòûí áàòëàãäñàí îí, ñàð, ºäºð äàðààëàí àëáàí òîãòìîë ñýòã¿¿ëä íèéòýëæ áóéã àëáàí ¸ñíû ãýíý. Îëîí àêòûã îí,

хэлдэг байна. Тэгэхдээ жирийн техникийн чанартай цуглуулж эмхтгэсэн биш, харин эмхтгээд төрөлжсөн хууль болгож эрх бүхий байгууллагаас баталсан байх тул “хуульчлах” гэжээ. (Дамдинсүрэн.Ö, Лувсандэндэв.А (1967) Орос монгол толь. Уб., 1.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

9

ñàð, äàðààëñíûã ò¿¿õýí ãýõ òàëòàé þì. ¯¿ãýýðýý àëèâ íýãýí õóóëèéí àëáàí ¸ñíû ýõèéã òóñãàéëàí õýâëýæ ãàðãàõààñ ÿëãààòàé.

3.3. Ìîíãîë óëñ îð÷èí ¿åèéí õýâëýëèéí òåõíîëîãèéí ¿íäñýí äýýð õóóëü òîãòîîìæèéí àëáàí ¸ñíû ýìõòãýë (“Àëáàí ñýòã¿¿ë”)-èéã 926 îíîîñ ºä㺺 õ¿ðòýë áàðàã òàñðàëòã¿é õýâë¿¿ëæ èðñýí ò¿¿õòýé:

• “ÁÍÌÀÓ-ûí Çàñãèéí ãàçðûí àëáàíû ñýòã¿¿ë” Çàñãèéí ãàçðûí 925 îíû 4 ä¿ãýýð õóðëûí òîãòîîë ¸ñîîð 926 îíû 3 äóãààð ñàðààñ 930 îí äóóñòàë 57 áîòü; • 93-939 îíä “ÁÍÌÀÓ-ûí áàãà õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷èä áà ÑíÇ- èéí õóóëèóä õèéãýýä òóøààëóóäûã ýìõòãýí õàâñðóóëñàí ñýòã¿¿ë” 90 áîòü; • 94-970 îíä “ÁÍÌÀÓ-ûí õóóëü, ä¿ðýì, òîãòîîëûí ýìõòãýë”; • 97 îíîîñ 990 îíû ýöýñ õ¿ðòýë “ÁÍÌÀÓ-ûí õóóëü, çàðëèã, òîãòîîëûí ýìõòãýë”; • 99 îíîîñ “Òºðèéí ìýäýýëýë” íýðòýéãýýð ºìíºõºº çàëãàìæëàí ºíººã õ¿ðòýë çàëãàìæëàãäàí ãàð÷ áóé àæ.

Àëáàí ñýòã¿¿ëèéí íèéòëýë íü çîðèóëàëòààðàà ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí ñîíãîäîã õýëáýð áóñ. Õóóëü íèéòëýõ óðñãàë àæëûí ¿ð ä¿í áºãººä îí, ñàð, äýñ äóãààð, äàðààëàí íèéòëýãäñýíýýðýý õýäýí àðâàí æèëèéí äàðàà îí äàðààëñàí ýìõòãýëèéí áàéäàëä ¿íýëýãäýõ íü áèé. Ãýâ÷ àëáàí ñýòã¿¿ë áóþó ºíººãèéí íýðýýð “Òºðèéí ìýäýýëýëä”:

• Õóóëü, ÓÈÕ-ûí áóñàä øèéäâýð • Åðºíõèéëºã÷èéí çàðëèã • Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîë • ÓÄØ-èéí òàéëáàð, òîãòîîë • ¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí ä¿ãíýëò òýðã¿¿òýí çýðýã õýì õýìæýýíèé 4 àêòóóäààñ ãàäíà øàãíàëûí, òîìèëîëòûí ãýõ çýðýã çàõèðàìæèëñàí íýã óäààãèéí (õýì õýìæýýíèé áóñ) àêòóóä íèéòëýãääýã. Ýíý óòãààð “ñîíãîäîã”, ò¿¿õýí ýìõòãýë ãýõ õàðààõàí áîëîìæã¿é.

3.4. Õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ äýýä áàéãóóëëàãûí øèéäâýðýýð áóþó

ñîíèðõîí ñóäëàà÷èä (ýðäýìòýä)-ûí ñàíàà÷èëãààð ò¿¿õèéí á¿õýë á¿òýí ¿å, ò¿¿õýí òîäîðõîé ¿å øàòíû õóóëü òîãòîîìæèéã íèéòýä íü öóãëóóëæ, ñóäàëæ ýìõëýí îí, ñàð, äóãààð äàðààëàí öýãöýëæ õýâëýí ãàðãàñíûã îí äàðààëñàí áóþó ò¿¿õýí ýìõòãýë ãýæ íýðëýâýë á¿ðýí óòãàä íü òîõèðíî.

Åðºíõèé人 ìàíàé óëñûí ò¿¿õèéí çîõèõ ¿å øàòóóäàä ñóäëàà÷èä áà ñîíèðõîã÷ áàéãóóëëàãóóäààñ ýðõ ç¿é, õóóëü òîãòîîìæèéí çàðèì ñàëáàð ÷èãëýëýýð ñýäýâ÷èëñýí ò¿¿õýí øèíæòýé ýìõòãýë¿¿ä ãàðãàñàí íü öººíã¿é. Ò¿¿õ÷ Ä.Íàñàíáàëæèð àãñíû “Àðäûí çàñãààñ 92-924 îíä àâñàí õóâüñãàëò àðãà õýìæýý” (ÓÁ.,954); “ÁÍÌÀÓ-ûí Èõ, Áàãà

Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлт нь төрийн гол хуулийг тайлбарласан утгаараа зөвхөн “хэрэглэсэн бус”, даган баримтлах, хэм хэмжээний ач холбогдолтой гэж үзэж болох буй заа.

10

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

Õóðëûí òîãòîîë. ¯íäñýí õóóëü, òóíõàãóóä” (ÓÁ., 956) îí, Ý.Àâèðìýä. “ÁÍÌÀÓ-ûí ¯íäñýí õóóëü ò¿¿íä õîëáîãäîõ ýðõèéí àêòûí ýìõòãýë” (2 áîòü 970, 974) ãýõ ìýò ò¿¿õýí øèíæòýé ýìõòãýë ãàðãàñàí. Òýð á¿õýí “ò¿¿õýí” áîëîâ÷ “á¿ðýí” ýìõòãýë õàðààõàí áèø áàéâ. Áè÷ìýë õóóëèéí áàÿëàã óëàìæëàëòàé îðíóóäàä ¿å ¿å çîðèóä èõ õ¿÷ öàã, ýðäýì óõààí ãàðãàæ áýëòãýí õýâë¿¿ëñýí ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí öóâðàëóóä õàäãàëàãäàæ, áàÿæèæ áàéäàã. Ìàíàé õîéä õºðøèä Ñåïðàíñêèéí 90-ààä îíä ýðõëýí ãàðãàñàí “Ñâîäú çàêîíîâ Ðîññèéñêîé Èìïåðèè” ãýñýí öóâðàë áàéäãèéã áèä ìýäíý. Èéì ìàÿãèéí ýìõòãýë Ìîíãîëä ºä㺺 àíõ óäàà ãàðëàà. Ýíý áîë Ìîíãîë òºð ¸ñíû îðøèí õºãæñºí ò¿¿õèéí 804 æèëèéã õàìàðñíààðàà õîñã¿é ãýæ õýëáýë äàðóó áèø áîëîõã¿é áóé çàà. Õàðèí ýíý íü ìýäýýæ àíõíû îðîëäëîãî òóë àâàõûí çýðýãöýý “ãýýõ” þì ÷ áèé áàéõ. Ãýëýý ÷ ò¿¿íèéã ò¿¿õýí õèéãýýä øèíæëýõ óõààí, ñî¸ë-òàíèí ìýäýõ¿éí, ò¿¿í÷èëýí õóóëü òîãòîîõ, õýðýãëýõ àæèë õýðãèéí àëü àëèíä ÷óõàë ¿ð íºëººòýé ãýæ îéëãîæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ 6 áîòèä ¿å ¿åèéí õóóëü òîãòîîìæîîñ ãàäíà “õóóëèéã îðëóóëàí ãàðãàñàí” õýäýí ÿíç àêò ò¿¿õýí äàðààëëààð íýãòãýãäýí îðñîí áîëíî. Íèéòýä íü íýðëýí ¿çâýë òýäãýýðò:

. Õóóëü; 2. Öààç; 3. Õààíû çàðëèã; 4. Îëîí óëñûí ãýðýý ; 5. Óëñûí Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí Çàðëèã (924-95 îí õ¿ðòýë áàéñàí); 6. Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí Çàðëèã (992 îí õ¿ðòýë àæèëëàñàí); 7. Àðäûí Èõ Õóðëûí Òîãòîîë (992 îíû 7 äóãààð ñàð õ¿ðòýë áàéñàí); 8. Óëñûí Èõ Õóðëûí òîãòîîë; 9. Óëñûí Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí òîãòîîë (924-95 îí õ¿ðòýë áàéñàí); 0. Çàñãèéí ãàçðûí ýðõëýõ òîâ÷îîíû òîãòîîë (924-932 îí õ¿ðòýë àæèëëàñàí); . ÌÀÕÍ-ûí Òºâ õîðîî, Àðäûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí õàìòàðñàí õóðëûí òîãòîîë; 2. ÌÀÕÍ-ûí Òºâ õîðîîíû òýðã¿¿ëýã÷èä (ÓÒÒ)-èéí òîãòîîë; 3. Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí òîãòîîë; 4. Óëñûí Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí õàâñàðñàí òîãòîîë; 5. Öàõèëãààí ìýäýý; 6. Çààâàð; 7. Ä¿ðýì; 8. Áè÷èã, áè÷ýýñ ãýñýí íýð á¿õèé 5930 áàðèìò áè÷èã õýâëýãäæýý.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

11

ßàãààä èéì îëîí ÿíç íýð, çýðýã á¿õèé áàðèìò îðñíûã òóñ á¿ðò íü æè÷ òàéëáàðëàâàë îéëãîìæòîé áîëíî. Õàðèí ýíä öóõàñ òîäðóóëàõàä “öààç” ãýõ àêò íü õààíò çàñãèéí ¿åèéí õóóëèéí íýðøèë áàéñàí àæ. Õàðèí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí áîëîí ìºí Òºâ õîðîî, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí õàâñàðñàí ò¿¿í÷èëýí Óëñûí Áàãà õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä õèéãýýä Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí õàìòàðñàí õóðëûí òîãòîîë çýðýã íü òóõàéí ¿åèéí õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäýë óãòàà äàíãààð ýðõ áàðèã÷ íàì õèéãýýä ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí äýýä áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõýä áàéñíààñ ¿¿äýëòýé ó÷èð “îðõèëã¿é ñîíãîæ” îðóóëñàí áàéíà. Õààíò çàñãèéí ¿åä äàãíàñàí õóóëü öººí, òºðºëæñºí õóóëü á¿ð ÷ áàéãààã¿é àæ. Èéìä õààä íî¸äûí çàðëèã, òóøààë áîëîí òóõàéí íóòàã îðîíä çàðëèã, òóøààëûí àäèë õ¿÷èíòýé äàãàæ ìºðäºæ áàéñàí ÷óõàë áè÷èã áàðèìòûã îðóóëñàí íü ýðõ ç¿éí ò¿¿õýí ýõ ñóðâàëæèéí õóâüä çîõèõ ¿íý öýíýòýé ãýæ ¿íýëñýíä îðøèíî. ªºðººð õýëáýë õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäëèéã äàãíàæ ýðõýëñýí èíñòèòóöè ÿëãàðàí ãàðààã¿é õîëèìîãäóó áàéñíû ¿ð äàãàâàð ãýæ áîëíî. Õàðèí õóóëü òîãòîîìæ ãýäãèéã æèíõýíý óòãààð íü áóþó “õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãà”-ààñ áàòëàí ãàðãàñàí õóóëèéí äýýä õ¿÷èí ÷àäàëòàé ýðõ ç¿éí àêò (ÓÈÕ- ûí õóóëü, òîãòîîë) ãýñýí óòãààð îéëãîæ õýðýãëýõ áîëñîí 1990 îíîîñ õîéøõè ¿åä õàìààðàõ ýìõòãýë¿¿äýä çºâõºí õóóëü, Áàãà, Èõ Õóðëûí òîãòîîë, õóóëèéí àäèë õ¿÷èíòýé Îëîí óëñûí ãýðýýã îðóóëñíûã îíöëîí

õýë¿¿øòýé.

ĺðºâ. Ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí à÷ õîëáîãäëûí òóõàéä

Îëíîî òîëèëóóëæ áóé ò¿¿õýí ýìõòãýëèéã áýëòãýí ãàðãàõ íü îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ òîîöñîí þì. Åðºíõèéä íü ¿çâýë:

4.1. Ìîíãîëûí ýðõ ç¿éí ñî¸ëûí îëîí çóóíû ºâèéã îëäîõûí õýðýýð îð÷èí ¿åèéí ò¿âøèíä ñýðãýýí áàòàòãàâ. Ýä¿ãýýã õ¿ðòýë Ìîíãîëûí òºð óëñûí ò¿¿õèéí á¿õ ¿åèéã õàìàðñàí Õóóëü ç¿éëèéí áè÷èã õàðààõàí íýãýí èõ ñóäàð áîëîí îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíýý íèéòëýãäýæ áàéñàíã¿é.

4.2. Ò¿¿õ, óëñ òºð, ñî¸ë èðãýíøëèéí ñóäàëãààíû þóãààð ÷ ñîëüøã¿é

àëáàí ¸ñíû ýõ ñóðâàëæ áîëíî. Öàã öàãèéí õóóëü íü òóõàéí óëñ îðíû àìüäðàëûí îëîí ñ¿ëæýýí äóíä õàìãèéí ÷óõëààð äýâøèãäýí ãàðñàí çàð÷ìûí àñóóäëûí ýöñèéí øèéäëèéã òóñãàæ áàéäàã áèëýý. Òýíä ×èíãèñèéí ”Èõ çàñãèéí õóóëèàñ” òóëãàð òºðèéíõýý áàéãóóëàìæ, öýðýã çàõèðãààíû òîãòîëöîî, èðãýíèé ¸ñ æóðìûã òîäîðõîé îëæ õàðäàã áîë Áîãä õààíò òºðèéí “Çàðëèãààð òîãòîîñîí õóóëü ç¿éëèéí áè÷èã”- ýýñ Óëñûí çàñàã çàõèðãààíû çîõèîí áàéãóóëàëò, ò¿øìýäèéí ¸ñ, ñ¿ì

12

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

õèéä, ºðòºº óëàà, ãàçàð, áàéãàëü, àí àâ, ýðäýñ áàÿëãèéí àøèãëàëò, õàìãààëàëò çýðãèéí òîãòîö, ¸ñ æóðìûã ñóäëàí ìýäýðäýã áèëýý. ¯¿í ëóãàà àäèë çóóí çóóíû õààíò çàñàã, õàìæëàãàò ¸ñ, õàðààò áàéäàë, áàéëäàí îëîëò, ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîë, íèéãýì æóðìûí ¸ñûã òóðøèí àìüäàðñàí îëîí çóóíû ò¿¿õ ñýëò íü ýë 6 áîòèä õóóëü òîãòîîìæ, ãýðýý áè÷ãèéí õýëáýðýýð òóñãàëàà îëæ, áàðèìòæñàí áóé. Ýíý á¿õíýýðýý Ìîíãîëûí õóóëü òîãòîîìæèéí ò¿¿õýí ýìõòãýë (6 áîòü) íü Ìîíãîëûí ò¿¿õ, íèéãìèéí ñóäëàëä øèíý õóóäñûã íýýíý ãýæ ¿çýõýä õýòð¿¿ëýã áîëîõã¿é áèçýý. ªºðèéí ýõ îðîíä ¿çýãäýýã¿é ìýòýýð òààâàðëàæ ºðíº, äîðíûí õºãæèëòýé ãýõ îðíû æèøýýã ºíãèéí õàðñàí òºäèéäýý áàÿñàí ìàãòàæ áóðõàí÷èëæ ñóóëã¿é óëñ îðíû àìüäðàëûí îëîí àñóóäëûã çàñàã òºð õýðõýí øèéäâýðëýæ òýð íü ÿàæ õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ èðñíèéã ò¿¿õýí ýìõòãýëýýñ õàðæ áîëíî. Æèøýý íü:

Ýðäýñ áàÿëàã, ãàçàð øîðîîãîî çàõ çýýëèéí íºõöºëä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä òàâèí îëãîæ àøèãëóóëàõäàà õýðõýí ýçíèé ¸ñîîð ýðõýìñýã õàíäàæ, ÿàæ õýìæýýëýí õÿçãààðëàæ, öàãäàí õÿíàæ õàìãààëæ àðãèëæ áàéñíûã ýñõ¿ë òèéì õè÷ýýë ç¿òãýë ãàðãàæ àãñíûã ÷óõàìõ¿¿ 20 äóãààð çóóíû ýõýí ¿åèéí ä¿ðýì æóðàì õàðóóëäàã áèëýý. ¯¿íýýñ óëáààëàí 92 îíû ¯íäñýíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàëûí äàðààõü íèéãýì æóðàìò ººð÷ëºëò, óëìààð ò¿¿íèé ¿íäñèéã áàéãóóëàõ ¿éë ÿâöûã õýðõýí æóðàìëàí çîõèöóóëæ èðñíèéã 92-990 îíû ¿åèéí õóóëü òîãòîîìæîîñ ñàð, æèëýýð óëèðóóëàí õàðæ, öýãíýí ä¿ãíýæ íîòëîí ºã¿¿ëæ áîëíî.

4.3. Óëñûí èðãýíèé ò¿¿õ ñóäëàëä ýíý ýìõòãýëèéí õýðýãëýãäýõ¿¿í îíöëîã à÷ õîëáîãäîëòîé ãýñýí íýãýí ÷óõàë ñàíààã õýëýõèéã õ¿ñíý. ¯¿íèé òóë áîòèóäûí õàìàðñàí îí öàãèéã àâ÷ ¿ç¿¿ëüå ãýæ áîäíî:

Áîòèéí

Õàìààðàõ îãíîî

Õóóäàñíû òîî

Îðñîí

äóãààð

(í¿¿ðýýð)

ýðõ ç¿éí àêò

I

206-90

623

57

II

9-926 V ñàð

620

438

III

926.VI ñàð-936

692

337

IV

937-958.X ñàð

592

485

V

958 XI ñàð-970

62

42

VI

97-985.IV

600

364

VII

985 V ñàð-992

625

4

VIII

993-994

632

30

IX

995-997 III ñàð

69

406

X

997.IV ñàð-999 IV ñàð

629

379

XI

999 V ñàð-2000

692

36

XII

200

592

235

XIII

2002

736

323

XIV

2003-2005.X ñàð

689

527

XV

2005.XI-2007

68

426

XVI

2008-2009

70

404

Íèéò

10335

5930

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

13

Áèäíèé àæèãëàæ èðñíýýð Ìîíãîë Óëñûí íèéãýì æóðàìò õºãæëèéí 60-70 æèëèéí ò¿¿õèéã ýíý ¿åèéí îíîë-¿çýë ñóðòàë, óëñ òºðèéí òîãòîëöîîíîîñ õàìààðóóëàí íàìûí áàðèìò áè÷èã, óðèà ëîîçîí “ñîöèàëèñò áàéãóóëëûí ¿ð ä¿í”-ã áàðèìæààëàí áè÷ñýí áàéäàã. ªºðººð õýëáýë òºð, èðãýíèé ò¿¿õèéã õóóëü ç¿éí ýõ ñóðâàëæààñ íü óëèðóóëàí ñóäàëæ ýø áàðèìò áîëãîí áîëîâñðóóëààã¿é áàéäàë èëò àæèãëàãääàã. ¯¿íýýñ ¿¿äýí óëñûí ò¿¿õ íü íàìûí ò¿¿õ ìýò “õàðàãäàõ” îéëãîãäîõ ÿíçòàé. “Çàñàã òºðèéã õóóëèàñ íü îëæ õàðæ áîëíî” ãýñýí ¿çýë îíîëûã áàðèìòëàí, òóõàé òóõàéí ¿åèéí óëñûí ò¿¿õèéã àâ÷ ¿çýõýä ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí íýãýí ãîë à÷ õîëáîãäîë îðøèíî. Öóâðàëûí áàðàã 2/3-ûã íýí øèíýõýí (àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí äàðààõü) ¿åèéí õóóëü òîãòîîìæ ýçýëæ áàéíà. Ýíý íü òºðèéí ìºí ÷àíà𠺺ð÷ëºãäºæ îëîí íàìûí îðîëöîîò ïàðëàìåíòàò ¸ñ òîãòîæ, íèéãìèéã íýã íàì ìàíëàéëàí çàõèðàõ áóñ õóóëèàð æîëîîäîõûã çîðüæ áóéí øóóä òóñãàë ãýæ áîëíî. Ýíý áîë õýäèéãýýð ºíºº ¿åä õóóëü òîãòîîõ àæëûí ¿ð íºëºº òààðóóõàí áàéíà óó äàà ãýñýí íèéãìèéí ñýòãýë ç¿éí óóð àìüñãàë õ¿÷òýé áàéãàà ÷ ãýñýí ýðõ ç¿éò òºðä øèëæèæ õóóëü äýýäëýõ ¸ñûã íèéòýýð áàðèìòëàõûí òºëºº òýìöëèéí ÿàõûí àðãàã¿é ¿ð ä¿í ìºí. Èéì öàã ¿å äîð ýíä äýëãýí ¿ç¿¿ëæ áóé ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí äýýð äóðäñàí åðºíõèé õî¸ð ç¿éë à÷ õîëáîãäëîîñ ãàäíà õóóëü òîãòîîìæèéã ñèñòåì÷ëýõ, áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä íºëººëºõ øóóä à÷ õîëáîãäîë íü ¿ëýìæõýí ãýäãèéã îíöîëìîîð áàéíà. Äýýðõ òîî áàðèìòààñ õàðàõàä Ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí èõ áàðàãèéã Ìîíãîëûí øèíý ò¿¿õèéí ¿åèéí õóóëü òîãòîîìæ ýçýëæ áàéãàà þì. Ìîíãîëûí ýçýíò ã¿ðýí, èõ áàãà õààäûí áîëîí ìàíæèéí ýçýãíýëèéí ¿åèéí ãýõ 704 æèëèéí õóóëü òîãòîîìæ, ôåîäàëûí ýðõ ç¿éí ýõ ñóðâàëæèéí îíöëîã, ò¿¿íèé îëäîöîîñ õàìààðàí 623 õóóäàñ á¿õèé íýãýí áîòèä ýìõòãýãäñýí þì. •

×èíãèñ õààíû çàðëèãààð òîãòîîñîí “Èõ çàñàã”-èéí õóóëü; • ªãºäýé, Õóâèëàé õààíû öººí òîîíû çàðëèã, Àðâàí áóÿíò íîìûí öàãààí ò¿¿õ; • ̺í Ìîíãîëûí àðõåîëîãè÷äûí îëæ èëð¿¿ëñýí áºãººä XIV-XV

çóóíûõ áîëîëòîé “¯éñýí äýýðõ áè÷èã” õýìýýõ õààä çàñàã íî¸äûí 20 ãàðóé çàðëèã; •

Õàëõ Îéðàäûí 640 îíû èõ öààç;

709 îíû ãóðâàí õîøóóíû èõ öààç (Õàëõ æóðàì), ò¿¿íèé õóâèëáàðóóä; •

Ìàíæèéí õààäààñ Ìîíãîëä äàãàæ øèéòã¿¿ëñýí “Ãàäààä Ìîíãîëûí òºðèéã çàñàõ ÿâäëûí ÿàìíû õóóëü ç¿éëèéí áè÷èã”-èéí çàðèì õóâèëáàðààñ áóñàä ýõ ñóðâàëæ óëèðàõ óðò öàãèéí ýðõýýð á¿äãýðñíèé ó÷èð õîìñõîí áîëîâ. ßëàíãóÿà 6-7 äóãààð çóóíû õóóëü òîãòîîìæèéí ãýõ äîðâèòîé ýõ ñóðâàëæ õàðààõàí îëäîîã¿é áàéíà.

14

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

Èéìä Ìîíãîë Óëñ Ìàíæ ×èí Óëñûí íî¸ðõëîîñ òóñãààð òîãòíîëîî áàéëäàí àâñíààñ õîéø Àðä÷èëñàí õóâüñãàë õèéñýí 990-ýýä îí õ¿ðòýëõ 80-ààä æèëèéí õóóëü, çàðëèã, òîãòîîë, ãýðýý, ä¿ðì¿¿ä ýìõòãýí áîòèëñîí öóâðàëûí /3-ýýñ èë¿¿ã ýçýëæ áàéãàà þì. ¯¿íýýñ Áîãä õààíò òºðèéí áîëîí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàëûí ¿å, ò¿¿íýýñ íààø ñîöèàëèñò ÷èã áàðèìæààãààð õºãæñºí ¿åèéí òºð óëñûí ò¿¿õèéí àíõäàã÷ ýõ ñóðâàëæ äýëãýðýíã¿é òóñãàãäñàí îíöëîãòîé. Ýíý õ¿ðýýíä ò¿¿õýí ýìõòãýëèéí áîòèóä òóñ òóñûí à÷ õîëáîãäîëòîéã òýìäýãëýõèéí õàìò õóóëü ç¿éí íèéòëýã à÷ õîëáîãäëûã äîð äóðäàÿ:

4.4. Õóóëü ç¿éí à÷ õîëáîãäëûã äàðààõü áàéäëààð òîäîðõîéëæ áîëíî. •

Õóóëü ñèñòåì÷ëýõ ò¿¿íèé äîòîð òîäîðõîé ñàëáàð èíñòèòóòààð

á¿ëýãëýæ õóóëü÷ëàõàä ãàðûí äîîðõè íîðìàòèâ áààç íü áîëæ ºãíº. Ãàäíà äîòíîîñ ýðæ ñóðàõ, òààâàðëàõ, ãàäààä îðîíä áàéõààñ

“Ìîíãîëä ¿ã¿é” ãýäýã ìîëèãî ºìõ¿¿ëýõýýñ ìóëòðàõ ¿íäýñ áîëíî; Òºð ¸ñ, ýðõ ç¿éí ò¿¿õýí óëàìæëàë ÿëàíãóÿà çàíøèë áîëòîë

õàäãàëàãäàæ èðñýí õýì õýìæýýã ýø áàðèìòààð íü îëæ õàðàõ

áîëîìæ îëãîíî. Ýíä õàðàìñìààð õàíäëàãà áèøã¿é àæèãëàãääàã

áèëýý; • Ýðõ ç¿éí òóõàéí ñàëáàðûí õóóëü òîãòîîìæèéã ýõíýýñ íü ýöýñ õ¿ðòýë óëèðóóëàí ñóäàëæ àâàõ ãýýõèéí àðãà óõààíûã îëîõîä áýëýí õýðýãëýãäýõ¿¿í áîëíî. Õèéäëýýñ àâðàõ àðãà çàì ÷ áîëíî; •

Õóóëü òîãòîîìæ ñèñòåì÷ëýõ äýýä õýëáýð áîëñîí êîäèôèêàö õèéæ, òºðºëæñºí õóóëü áîëîâñðóóëàõ, ÿëàíãóÿà ÿàì, àãåíòëàãóóä ñàëáàð, äýä ñàëáàðûí õóóëü òîãòîîìæèéã òºðºëæ¿¿ëýí õóóëü÷ëàõóéö òºñºë áîëîâñðóóëàõàä ¿íäýñíèé ýðõ ç¿éí ãîë óã

ñóðâàëæ íü ýíýõ¿¿ ò¿¿õýí ýìõòãýë áîëíî ãýäãèéã îíöëîí õýëüå; •

Òóõàéí àñóóäëûã õóóëü÷ëàí øèéäâýðëýõýä õóóëü òîãòîîìæèéí á¿õýë òîãòîëöîî, íèéò õ¿ðýýíä èæ á¿ðíýýð õàðæ õàíäàõ, ¿¿ãýýðýý òîãòîëöîîíû íýãäìýë áàéäëûã õàäãàëàõàä òóñàëíà; •

Õóóëèéã óõààðàõ, õ¿íäýòãýí äýýäëýõ ¸ñíû óëàìæëàëûã îëæ

õàðæ ýðõ ç¿éí óõàìñðûã òýëæ, ýõ îðîí÷ ¿çýë áàðèìòëàëûã

ëàâøðóóëàõàä èõ òóñòàé ãýæ áîäíî; • Õóóëü òîãòîîìæèéí òåõíèêèéí õºãæèëä áóþó õýë íàéðóóëãà, çîõèîìæ, áè÷ëýãèéí ò¿âøíèéã òàë á¿ð òèéø òýëæ áàÿæóóëàõàä

äºõºì ¿ç¿¿ëíý; Ãàäààäûí ýðõ ç¿éí õýë ñî¸ëä äýíä¿¿ àâòñàí õ¿ì¿¿ñò “òýíãýðýýñ

áóóæ òýìýýí äýýð ñóóõ”, “òýìýýíýýñ áóóæ ãàçàð äýýð ãèøãýí” õýë

íýâòðýëöýõýä èõ òóñòàé íýã ¸ñíû Ìîíãîë õýëíèé ¿ãèéí ñàíãèéí èõ áàÿëàã 6 áîòèä öóãëàðàí ÷óóëñàí ãýæ áîëíî.

Òàâ. Ò¿¿õýí ýìõòãýëèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ íü

5.1. Õýâëýí íèéòëýõ ýðõ ÷ºëºº öàãäàí õÿíàëòààñ àíãèæèð÷, äýëãýðýí áàðàã õ¿í á¿õýí íîì òîâõèìîëûã òàëõ òàðèà ìýò òàðüæ “¿éëäâýðëýõ”

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

15

áîëñîí ºíºº ¿åä þó õèéæ áàéãààãàà, òýð íü ÿìàð ¿ð äàãàâàðòàéã ñàéòàð óðüä÷èëàí òºñººëºõ øààðäëàãàòàé. Íàìàéã íîìûí ìóõëàãò ñóóæ áàéòàë íýãýí á¿ñã¿é õýäýí íîì òýâýð÷ îðæ èðýýä õóäàëäàã÷èä “áîðëóóëààä ºãºº÷” ãýñíèéã ñîíèðõâîë “Òºðèéí àëáàíû õîëáîãäîëòîé õóóëü òîãòîîìæèéí ýìõòãýë” ãýæ áàéíà. Õààíààñ, õýí, ÿìàð çîðèëãî, àðãà÷ëàëààð õèéæ õýâë¿¿ëýõ áîëñíûã ëàâëàâàë òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ñîíãîí øàëãàðóóëàëòàä çîðèóëàí õóâèàðàà áýëòãýí õýâë¿¿ëñýí ãýíý. Õóóëü, ýðõ ç¿éí àêò íèéëýõ, ¸ñ æóðàì, äóðäñàí øàëãàðóóëàëòûí çîðèëò øààðäëàãà ýíý òýðèéã ýðõëýí ìýäýæ áàðèìòàëñàí þì îãò àëãà. Ç¿ãýýð ë íîì áîðëóóëàõ îâñãîî ãàðãàñàí áîëîëòîé áàéâ. Ýëäýâ õóóëü æóðàì îðóóëñíû äîòîð ¯íäñýí õóóëèéã òýðã¿¿íä íü áóñ îëîí àêòûí äîòðîîñ ýðæ îëîõîîð äóíä íü õàâ÷óóëàí õýâëýñýí çýðãýýð îëîí ÿíç àêòûí çîðèóëàëò, õ¿÷èí ÷àäàë, à÷ õîëáîãäëûã ¿ë õàðãàëçàí áàéðëóóëæ áóäëèóëñàí õàðàãäàíà. ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð, ÕÇÄÕß, ÕÇ¯Õ çýðãèéí ýðõëýí õàðèóöäàã ãàçðóóäààð ¿ç¿¿ëæ, õÿíóóëæ, õ¿÷èíòýé ýñýõèéã íÿãòëóóëñàí ÷ þì àëãà, èéì ìàÿãààð “õóóëèéí ýìõòãýë” áýëòãýí áîðëóóëàõ áîëñîí íü õóóëü òîãòîîìæèéí õÿìðàëä õ¿ðãýõ àþóëòàé áèëýý. Óã íü õóóëü òîãòîîìæèéã ýðýìáëýí ýìõòãýõ, àëáàí ¸ñîîð íèéòëýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé çîõèõ øàëãóóðààð àíãèëæ, ýìõòãýõ çýðýã íü õóóëèàð òîãòîîñîí ¸ñ æóðàìòàé, øèíæëýõ óõààíû àðãà õýëáýð, çîðèëãî, çîðèóëàëòûí çîõèõ ÿëãàà á¿õèé íàðèéí äýã æàÿãòàé àæèë áèëýý.

5.2. 2007 îíû ä¿ãýýð ñàðààñ 200 îíû 3 äóãààð ñàðûí 5 õ¿ðòýë õóãàöààíä “Òºðèéí ìýäýýëýë” íèéòëýãäñýí õóóëèéí àëáàí ¸ñíû ýõýýð òîîöîæ ¿çýõýä õóóëü, çàðëèã, òîãòîîë õýðýãëýã÷äèéí ñîíîðò õ¿ðýõäýý õóóëèéí õóãàöàà àëãóóðëàí èõýýõýí öàã àëääàã áàéäàë õàðàãäàâ. Ñóäëàà÷ Ð.Áîëîðìààãèéí òîîöîæ ãàðãàñíààð:

2011] Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é 15 áîëñîí ºíºº ¿åä þó õèéæ áàéãààãàà, òýð íü ÿìàð

Óëñûí Èõ Õóðëûí òóõàé õóóëüä “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéã “7 õîíîã òóòàì ãàðãàíà” ãýæ çààñàí áàéõ áºãººä áàòëàãäñàíààñ õîéø -7 õîíîãò íèéòëýãäñýí 30, 8-4 õîíîãò 117, 5-2 õîíîãò 131, 22-28 õîíîãò 87, 29-36 õîíîãò 33, 37-42 õîíîãò 79, 43-49 õîíîãò 9, 57-63 õîíîãò 13, 64-05 õîíîãò 2; 06 õîíîãèéí äàðàà íèéòëýãäñýí 4 õóóëü áàéíà 45 .

Болормаа.Ð (2009, ) Хууль нийтлэх зарим асуудал // Хууль дээдлэх ёс сэтгүүл, 2009

16

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

Ýíý òîî áàðèìòààñ ¿çýõýä õóóëü áàòëàãäñàíààñ õîéø îëîíõè íü õàãàñ ñàðààñ 3 ñàðûí äàðàà íèéòëýãäæýý. Æèøýý: 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 5-íû ºäºð áàòëàãäñàí Áàðèëãûí òóõàé õóóëèéí øèíý÷èëñýí íàéðóóëãà 3 ñàð õàãàñûí äàðàà áóþó 5 äóãààð ñàðûí 23-íû ºäºð íèéòëýãäñýí. Ýíý õîîðîíä òýð õóóëü õýí õýíèé ãàðààð îðæ þó ýñèéã ¿çñýíèéã ñýæèãëýõã¿é áàéõûí àðãàã¿é. Õóóëü íèéòëýõ æóðìûí òóõàéä ãýâýë Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû õóðàëäààíû äýãèéí òóõàé õóóëüä: Õóóëü, Óëñûí Èõ Õóðëûí áóñàä øèéäâýðèéã “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëä õýâëýí íèéòëýõ áºãººä ò¿¿íèéã àëáàí ¸ñíû ýõ ãýæ ¿çíý. Þóòàé ÷ ãýñýí Õóóëü, ÓÈÕ-ûí áóñàä øèéäâýðèéí ýöñèéí íàéðóóëãûã ÓÈÕ çºâøººðñíèé äàðàà ò¿¿íä ÓÈÕ- ûí äàðãà àæëûí 3 ºäðèéí äîòîð ãàðûí ¿ñýã çóðæ ¸ñ÷èëíî ãýæ çîõèõ õóóëüä (53.4) çààñàí÷ëàí õóóëü íèéòëýõ õóãàöààã ÷àíä áàðèìòëàõ ¸ñòîé áèëýý 5 . Õóóëü áàòëàõ íü õóóëü ãàðãàõ àæèëëàãààíû 3 äàõü ¿å øàò áºãººä

íýãýíò áàòàëñàí áîë ò¿¿íä íýìýëò çàñâàð õýí ÷ õèéõ ýðõã¿é, õàðèí íýí äàðóé á¿ðýí ýõýýð íü õÿíàí àëáàí ¸ñîîð íèéòëýõ ¸ñ æóðàìòàé. Èéíõ¿¿

íèéòëýõ íü ìºíõ¿¿ õóóëü ãàðãàõ àæèëëàãààíû ýöñèéí 4 ¿å øàò ãýæ

îíîë, àðãà ç¿éí õóâüä ¿çäýã. ¯¿íýýñ ãàæâàë õóóëüä “õóëãàé” îðîõ íü áèé. Õóóëèéí îí äàðààëñàí ýìõòãýë ãàðãàõûí õàìãèéí àíõíû ÿçãóóð çàð÷èì áîë áàòëàãäñàí ýõýýð íü àëäàà ìàäàãã¿é, õóóëü ç¿éí òåõíèêèéí øààðäëàãà á¿ðýí õàíãàñàí áàéõ ÿâäàë ìºí. Ãýòýë õóóëü áàòàë÷èõààä ìýðãýæèëòíýýñ ÓÈÕ-ûí äàðãà õ¿ðòýë õàâòàñëàí àâ÷ óíøèí çàñàæ ÿâäàã áîëñîí íü óãòàà áîë “àéìààð” îñîëòîé çàâõàðàë ìºí. Ýíä îëîí ò¿ìíèé (õºíäëºíãèéí) õàòóó õÿíàëò õýðýãòýé áàéíà. Õóóëèéã íèéòëýõ ÿâöàä ìýäýýëýë ñýòã¿¿ëèéíõýí çàðèì íýã “íàéðóóëãûí çàñâàð” õèéõýýñ àðãàã¿éä õ¿ðäýã ãýñýí äýë ñóë ÿðèà ÷ ÷èõ äýëñýõ áîëñíûã õýëýõýýñ õàëøðàõ õýðýãã¿é äýý. Òºð íü õóóëüä èíãýæ õàíäâàë ò¿¿õ áóäèëæ,

ò¿ìýí îëîí ë õîõèðíî.

õõõ Õóóëü òîãòîîìæèéã ñèñòåì÷ëýõ, íèéòëýõ àæèë íýã ò¿âøèíä õ¿ðýýä ãàö÷èõñàí öàðöàíãè ¿éë ÿâö áèø áèëýý. Õàðèí îíîë àðãà ç¿é, àðãà òåõíèêèéí õèéãýýä ìýäýýëýë ç¿éí òîãòîëöîî, ìåõàíèçìûí õóâüä õóâüñàí õºãæèæ áàéõ ó÷èðòàé. Æèøýýëýõýä, Ñ¿¿ëèéí ¿åä Åâðîïûí íèéòèéí çàõ çýýëèéí îðíóóä, Åâðî-ïàðëàìåíòèéí ïðàêòèêò ýðõ ç¿éí àêòóóäûã óÿëäóóëàí íýãòãýõ (êîíñîëèäàöèéí) àðãûã ñèñòåì÷ëýõ àæëûí øèíýõýí àðãà áîëãîí õýðýãëýõ áîëæýý. Ñóäëàà÷èä óã àðãûã “òºðºëæ¿¿ëýí íýãòãýõ”-èéí íýã õýëáýð, “áèå äààñàí àðãà” ãýõ÷èëýí ìàðãàæ áóé õýäèé ÷ åðºíõèéäýý íýã òºðëèéí áóþó õîëèìîã õýä õýäýí àñóóäëààðõè ýðõ ç¿éí îëîí àêòûã íýãýí øèíý àêò áîëãîí íýãòãýõ àðãà õýìýýí õ¿ëýýí çºâøººðºõ áîëæýý. Ò¿¿õýí ýìõòãýë ìýòèéã öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýõäýý ÷ ýíý ìýòèéã õàðãàëçàí ¿çýõ íü ÷óõàë þì.

ÍÝÝËÒÒÝÉ ÁÎËÎÍ ÕÀÀËÒÒÀÉ ÊÎÌÏÀÍÈÄ ÕßÍÀËÒÀÀ ÕÀÄÃÀËÀÕ ÊÎÌÏÀÍÈÉÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÌÅÕÀÍÈÇÌ

Êîìïàíèéí òóõàé 999 îíû õóóëü Ìîíãîë Óëñàä ¿íäñýí êîíöåïöîî ººð÷뺺ã¿é, òîãòâîðòîé ¿éë÷èëæ áàéãàà öººí õóóëèóäûí íýã áèëýý. Ýíý õóóëü ãàäààäûí ýðäýìòíèé áîëîâñðóóëñàí õóóëü áîëîõûí õóâüä ò¿¿íèé çàðèì îéëãîëò, ìåõàíèçì áèçíåñ ýðõëýã÷, õóóëü÷äûí õóâüä á¿ðýí îéëãîìæòîé áèø áàéãàà þì. ¯¿íýýñ ãàäíà ïðàêòèêò êîìïàíèéí ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíä õàìààðàõ áîëîâ÷ ìàíàé ýðõ ç¿éä òîäîðõîé òóñãààã¿é çàðèì ìåõàíèçìûã òîìîîõîí àæ àõóé ýðõëýã÷èä ºðãºí õýðýãëýæ áàéíà. Æèøýýëáýë, ÀÏÓ êîìïàíèéã õóâü÷ëàõ ¿åä õºðºí㺠çýýë¿¿ëñýí ýòãýýä íü áóñàä

ÍÝÝËÒÒÝÉ ÁÎËÎÍ ÕÀÀËÒÒÀÉ ÊÎÌÏÀÍÈÄ ÕßÍÀËÒÀÀ ÕÀÄÃÀËÀÕ ÊÎÌÏÀÍÈÉÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÌÅÕÀÍÈÇÌ Êîìïàíèéí òóõàé 999 îíû õóóëü Ìîíãîë

Á.Àìàðñàíàà *

õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí øèéäâýðò õîðèã òàâèõ ýðõòýé íýã øèðõýã õóâüöàà ýçýìøèõýýð ãýðýý áàéãóóëñàí òîõèîëäîë áàéäàã. ¯¿íòýé àäèëààð êîìïàíèéí ýðõ ç¿éí çàðèì ÷óõàë ìåõàíèçìòàé õóóëü÷èä òºäèéã¿é áèçíåñ ýðõëýã÷èä ÷ òàíèë áóñ áàéíà. Ýíý ºã¿¿ëëèéí õºíäºõ ñýäýâ áîëîõ õóâüöàà ýçýìøèã÷ êîìïàíèä ººðèéí õÿíàëòàà õàäãàëàõ ìåõàíèçì ýäãýýðèéí íýã íü þì. Õóâüöàà ýçýìøèã÷ ýçýìøèæ áàéãàà õóâüöààíû òîîãîîð ñàíàë ºãºõ áàéäëààð êîìïàíèä ººðèéí õÿíàëòàà õýðýãæ¿¿ëäýã. Õàðèí ãîë àñóóäàë íü ñàíàë ºãºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä ÿìàð ¿ð äàãàâàð ãàðàõàä îðøèæ áàéíà. Èéíõ¿¿ ñàíàëàà ºãºõºä ÿìàð ä¿ðýì, ìåõàíèçì ¿éë÷èëæ áàéãààãààñ õàìààðàí ººð ººð ¿ð ä¿íä õ¿ðäýã áàéíà. Õóâüöààã òºðºëæ¿¿ëýõ, Һ뺺ëºí óäèðäàõ çºâëºë (ÒÓÇ)-èéí ãèø¿¿í ñîíãîõîä õóâüöààíû òºð뺺ñ õàìààðàõ ñàíàëûí ýðõèéã ÿëãààòàé òîãòîîõ, òîäîðõîé àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàõ áîñãûã ºíäºð áàéõààð ä¿ðýì, äîòîîä æóðàìä òóñãàõ, õÿíàëòòàé õîëáîîòîéãîîð ä¿ðýì áîëîí äîòîîä æóðàìä òóñãàé çààëò îðóóëàõ, ñàíàëûí ýðõ ãýõ ìýò àñóóäëààð õóâüöàà ýçýìøèã÷èä õîîðîíäîî ãýðýý áàéãóóëàõ, ñàíàë ºãºõ òðàñò áàéãóóëàõ, òîëãîé êîìïàíè áàéãóóëàõ, ìåíåæìåíòèéí ãýðýý áàéãóóëàõ, êóìóëÿòèâ àðãààð ñàíàë õóðààõ, ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéã àíãèëàõ, ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéã ººð÷ëºõ, õºäºëìºðèéí ãýðýýíèé ¿¿ðýã íü ýäãýýð ìåõàíèçìä îðîõ þì. Ýäãýýðèéã òîâ÷ àâ÷ ¿çüå.

* МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн дэд профессор, хууль зүйн ухааны доктор, өмгөөлөгч. Япон улсын Нагояагийн Их сургуульд компанийн засаглалын асуудлаар докторын зэрэг 2008 онд хамгаалсан. АНУ-ын Вашингтоны Их Сургууль, Уисконсоны Их Сургууль, Тайваний Үндэсний Их Сургуульд уригдан дунд болон богино ажиллаж, Харвардын Их Сургууль, АНУ- ын Конгрессын номын сан, Людвиг Максимиллианы (Мюнхений Их сургууль) Их сургуулийн хөтөлбөрт хамрагдах болон тус газруудад судалгаа хийж байсан.

18

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

Õóâüöààíû òºðºë Êîìïàíèä õÿíàëòàà õàäãàëæ ¿ëäýõ áóþó õÿíàëòàà áèé áîëãîõ íýã áîëîìæèò õóâèëáàð íü êîìïàíèä õî¸ð áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø òºðëèéí õóâüöààã áèé áîëãîõ áàéäàã. Êîìïàíèä çàéëøã¿é áàéõ ¸ñòîé õóâüöààíû òºðºë ýíãèéí õóâüöàà áîëîâ÷ ¿¿íýýñ ãàäíà õóâüöààíû îëîí òºðëèéí áèé áîëãîõ õóâèëáàð áàéäàã. Áóñàä óëñûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã ¿çâýë êîìïàíèéí ä¿ðýìäýý õýäýí òºðëèéí õóâüöàà áàéõààð çààæ ºãñíººð òýäãýýðèéí ñàíàëûí ýðõ, íîãäîë àøèã àâàõ ýðõ, òàòàí áóóëãàëòûí õºðºí㺺ñ õóâü õ¿ðòýõ ýðõèéã õóâüöààíû òºðºë òóñ á¿ðèéí õóâüä ÿëãààòàé áàéäëààð òîäîðõîéëîõ áîëîìæòîé áîëãîäîã. Èéíõ¿¿ ñàíàëûí ýðõ, íîãäîë àøèã àâàõ ýðõ áîëîí áóñàä àñóóäëûã ÿëãààòàé áàéäëààð òîãòîîñíîîð êîìïàíèä õÿíàëò òîãòîîõ ººðèéí õ¿ññýí ¿ð ä¿íã àâ÷èð÷ áîëîõ áîëîìæòîé þì. Òóõàéëáàë, õààëòòàé êîìïàíèéí õóâüä íýìýëò õºðºí㺠îðóóëàëò õýðýãòýé áîëñîí áîëîâ÷ õóâüöààíû õàðüöààãàà ººð÷ëºõèéã õ¿ñýõã¿é òîõèîëäîëä õàðüöàà ººð÷ëºõ õýìæýýíèé õóâüöààã äàâóó ýðõèéí õóâüöàà áàéäëààð ãàðãàæ, ýíãèéí õóâüöààíû õàðüöàà ººð÷ëºãäºõã¿é áàéõ áîëîìæòîé. Ìàíàé Êîìïàíèéí òóõàé õóóëèéí òóõàéä ýíãèéí áîëîí äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ãýñýí õî¸ð òºðëèéã çààñàí áàéäàã. Õóóëèéí çààëòûã àâ÷ ¿çâýë äàâóó ýðõèéí õóâüöàà íü öààø ÿëãààòàé õýëáýðò çàäàð÷ áîëîõ ýñýõ, ýíãèéí áîëîí äàâóó ýðõèéí õóâüöààíààñ ººð òºðëèéí õóâüöàà áàéæ áîëîõ òàëààð ÿìàðâàà íýã çààëò áàéõã¿é áºãººä ýíý àñóóäàë íýýëòòýé áàéãàà þì. Ìàíàé ïðàêòèêò õóâüöààíû ººð òºðëèéã ä¿ðýì, ãýðýýíäýý çààæ õýðýãëýæ áóé òîõèîëäîë íýëýýä áèé. Êîìïàíèéí õóóëèéí 36 äóãààð ç¿éëèéã àâ÷ ¿çâýë äàâóó ýðõèéí õóâüöààíû ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã íýëýýä òîäîðõîé, íàðèéâ÷èëñàí áàéäëààð õèéñýí ó÷ðààñ õóâüöààã òºðºëæ¿¿ëýõ áàéäëààð õÿíàëò òàâèõ áîëîí õàäãàëàõ áîëîìæèéã õÿçãààðëàæ áàéæ áîëîõ þì.

ÒÓÇ-èéíí ãèø¿¿í ñîíãîõîä õóâüöààíû òºð뺺ñ õàìààðàõ ñàíàëûí ýðõèéí ÿëãààã áèé áîëãîõ

ÒÓÇ-ä ººðèéí òºëººë뺺 îðóóëàõ íü ìàø ÷óõàë áàéäàã. Êîìïàíèéí ÒÓÇ-ä ººðèéí òºëººë뺺 îðóóëàõ ìàãàäëàëàà ºñãºõ íýã áîëîìæèò õóâèëáàð íü õî¸ð áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø òºðëèéí õóâüöààã ãàðãàí òýðõ¿¿ òºðºë á¿ð íü òîãòñîí òîîíû ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéã ñîíãîõ áîëîìæèéã îëãîõ áàéäëààð øèéäýæ áîëîõ õóâèëáàð þì. Ýíý òîõèîëäîëä æèøýýëáýë À òºðëèéí õóâüöàà ýçýìøèã÷èä íü ÒÓÇ-èéí 3 ãèø¿¿íèéã ñîíãîõ, Á òºðëèéí õóâüöàà ýçýìøèã÷èä íü 2 ãèø¿¿íèéã ñîíãîõ ýðõòýé ãýõ ìýòýýð òîäîðõîéëäîã. Ýíä àíõààðàõ ¸ñòîé íýã ç¿éë íü äýýðõ ñàíàëûí ýðõ íü ÒÓÇ-èéí

ãèø¿¿äèéã ñîíãîõîä òºäèéã¿é Õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí õóðëààð øèéääýã

1 Компанийн тухай хуулийн 33.2-д хэлбэр гэсэн байдаг боловч төрөл гэж томьёолох нь илүү зохимжтой юм. Иймээс энд төрөл гэсэн нэр томьёог хэрэглэв.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

19

áóñàä àñóóäàëä ÷ íºëººëºõèéã õàðãàëçàí ¿çýõ ¸ñòîé. Áàéæ áîëîõ áàñ íýã õóâèëáàð íü çàðèì òºðëèéí õóâüöàà ýçýìøèã÷èä íü çàðèì øèéäâýðò õîðèã òàâèõ ýðõòýé áàéõààð òîäîðõîéëæ áîëîõ òàëòàé þì. ̺í õóâüöààíû òºðëèéã ä¿ðýìä ººð÷ëºëò îðóóëàõ çàìààð àëãà áîëãîõ, ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéí òîîã íýìýõ, íýã òºðëèéí õóâüöààíû òîîã íýìýãä¿¿ëýõ ãýõ ìýò õÿíàëò òàâèõ, õàäãàëàõ áàéäàëä ººð÷ëºëò îðîõ íºõöºë áàéäëóóäûã àíõààðàëäàà àâàõ íü ç¿éòýé þì. Ìàíàé êîìïàíèéí õóóëèéí òóõàéä õýäèéãýýð ºìíº äóðüäñàíààð çºâõºí ýíãèéí áîëîí äàâóó ýðõèéí ãýæ àíãèëàãäàæ áàéãàà áîëîâ÷ ïðàêòèêò ¿¿íýýñ îëîí òºðëèéí õóâüöààã òîäîðõîéëîí õýðýãëýæ áàéíà. Ýíý òàëààð ìàíàé ýðõ ç¿éä òîäîðõîé çààñàí ç¿éë îäîîãîîð àëãà áàéíà.

Òîäîðõîé àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàõ áîñãûã ºíäºð áàéõààð ä¿ðýì, äîòîîä æóðàìä òóñãàõ

Õóâüöààíû çîíõèëîõ õýñãèéã ýçýìøèã÷òýé êîìïàíèä øèíýýð õóâüöàà õóäàëäàí àâñàí ýòãýýä íü õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí õóðàë áîëîí ÒÓÇ-ä ºðãºí õ¿ðýýòýé ýðõ ìýäýë ºãºõººñ àëü áîëîõ çàéëñõèéäýã. Èíãýõäýý øèíýýð õóâüöàà õóäàëäàí àâñàí ýòãýýä íü çàðèì øèéäâýðò õîðèã òàâèõ áîëîìæòîé áàéõ ¿¿äíýýñ øèéäâýð ãàðãàõàä á¿õ òàëûí çºâøººðëèéã àâàõ áàéäëààð ýñõ¿ë øèéäâýð ãàðãàõ êâîòûã õàðüöàíãóé ºíäºð áàéõààð ä¿ðýì, äîòîîä æóðàìä ººð÷ëºëò îðóóëàõûã ñàíàë áîëãîõ áîëîëöîîòîé. Õýäèéãýýð ýíý íü õÿíàëòàà òîãòîîõ íýëýýä õ¿÷òýé õóâèëáàð áîëîâ÷ ýíýõ¿¿ õîðèã òàâèõ ýðõ íü áèçíåñèéí òîäîðõîé áóñ íºõöºëä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ êîìïàíèéí óÿí õàòàí áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëºõ þì. ̺í øèéäâýð ãàðãàõ õýò ºíäºð õóâèéã òîãòîîõ íü íýã, õî¸ð õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéã äàâóó áàéäàëòàé áîëãîí áóñàä õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéã øóäàðãà áóñ áàéäàëä îðóóëàõ àþóëòàé þì. 2 Ìàíàé Êîìïàíèéí òóõàé õóóëüä ºíäºð õóâü òîãòîîæ áîëîõ õóâèëáàðûã “êîìïàíèéí ä¿ðýìä äýýã¿¿ð òîãòîîãîîã¿é áîë”, “Ýíý õóóëü áîëîí êîìïàíèéí ä¿ðýìä ýíý ç¿éëä çààñíààñ äýýã¿¿ð õýìæýý òîãòîîãîîã¿é áîë 3 ” ãýõ ìýòýýð çààñíûã ¿íäýñëýæ áîëîõ ýðõ ç¿éí îð÷èí áèé.

Õÿíàëòòàé õîëáîîòîéãîîð ä¿ðýì áîëîí äîòîîä æóðàìä òóñãàé çààëò îðóóëàõ

Ýäãýýðèéã ¿íäñýíä íü äàðààõü áàéäëààð æàãñààæ áîëíî. Íýãä, õóâüöàà ýçýìøèã÷èä ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿íèéã õýäèéä ÷, ÿìàð íýã øàëòãààí çààëã¿éãýýð ÷ºëººëºõ ýðõòýé áàéõ, õî¸ðò, ÒÓÇ-èéí ýðõ

  • 2 Төсөөлөн хэлбэл, бие даасан нэг гишүүн аль талд байгаагаас хамааран УИХ-ын шийдвэр гарч байсантай ойролцоо нөхцөл байдал юм.

  • 3 Компанийн тухай хууль-6..

20

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

õýìæýýã õÿçãààðëàõ, ãóðàâò, õóâüöàà ýçýìøèã÷ øààðäëàãàòàé áàðèìò áè÷èãòýé òàíèëöàõ ýðõèéã õàíãàõ ìåõàíèçìûã ñàéæðóóëàõ, äºðºâò, äàâóó ýðõèéí õóâüöààíû çîõèöóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ, òîäîðõîé áîëãîõ ýñõ¿ë ýíý ýðõèéã àëãà áîëãîõ, òàâä, ìàðãààí áîëîí ò¿ãæèãäìýë áàéäëûã àðèëãàõàä ÷èãëýãäñýí ìåõàíèçìûã áèé áîëãîõ, çóðãààä, ÒÓÇ- èéí ãèø¿¿äèéí öàëèí, õºíãºëºëò, óðàìøóóëàëä õÿíàëò òàâèõ ýðõ îëãîõ, äîëîîä, ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãûí öàëèí, õºíãºëºëò, óðàìøóóëàë ºñºõ ¿åä íîãäîë àøãèéã ºñãºõ íºõöºë òàâèõ. Ýäãýýð íü ºìíº äóðüäñàí òîäîðõîé àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàõ áîñãûã ºíäºð áàéõààð ä¿ðýì, äîòîîä æóðàìä òóñãàõòàé àãóóëãûí õóâüä èæèë áîëîâ÷ òåõíèêèéí õóâüä øèéäâýð ãàðãàõ áîñãûã ººð÷ëºõòýé õîëáîîã¿é ó÷ðààñ ººð àíãèëàëä áàãòààëàà.

Ñàíàëûí ýðõ ãýõ ìýò àñóóäëààð õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí õîîðîíä áàéãóóëàõ ãýðýý

Õàìãèéí íèéòëýã àøèãëàãääàã õÿíàëò òàâèõ ìåõàíèçì íü õóâüöàà ýçýìøèã÷èä õîîðîíäîî ãýðýý áàéãóóëàõ ÿâäàë áàéäàã. Ýäãýýð íü òàëóóäûí õîîðîíä õÿíàëò áîëîí óäèðäëàãûí ýðõ ¿¿ðãèéã õóâààðèëñàí áàéäëààð áàéæ áîëîõ áºãººä ýíý ãýðýýíä õóâüöàà ýçýìøèã÷èä á¿ãäýýðýý ýñõ¿ë îëîíõè íü, çàðèìäàà æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷èä òàëóóä áàéõ áîëîëöîîòîé þì. Ýíý ãýðýý íü äàðààõü àñóóäëûã á¿õýëä íü áîëîí çàðèìûã íü õàìàð÷, òàëóóä õýðõýí øèéäýõýýð òîõèðîëöñîíûã çààäàã. Íýãä, õýí ÒÓÇ- èéí ãèø¿¿í áàéõ áîëîí òàëóóäûí ñàíàëûí ýðõèéã ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿í

ñîíãîõîä õýðõýí õóâààðèëàõ àñóóäàë, õî¸ðò, õýí ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà áîëîí àæèëòàí áàéõ, òýäãýýðèéí öàëèí, õºíãºëºëò, óðàìøóóëëûí õýìæýýíèé àñóóäàë, ãóðàâò, êîìïàíèéí óäèðäëàãà áîëîí áîäëîãûí àñóóäàëä òàëóóä ÿìàð äóó õîîëîéòîé áàéõ, äºðºâò, êîìïàíèéí îðëîãûã õýðõýí õóâààðèëàõ, òàâä, ìàðãààíûã õýðõýí øèéäâýðëýõ, çóðãààä, êîìïàíèéã òàòàí áóóëãàõàä ÿìàð æóðìûã áàðèìòëàõ àñóóäàë îðæ áîëíî. Ýäãýýð àñóóäëààñ ãàäíà äýýð äóðüäñàí àñóóäëóóäûí ¿íäýñ ñóóðü áîëæ áóé õóâüöààíû òîî, ò¿¿íèé øèëæèëò áóþó çàõèðàí çàðöóóëàëòûí àñóóäëûã õºíäñºí ãýðýý ÷ áàéãóóëæ áîëäîã. Ýíý íü õóâüöààã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõèéã õÿçãààðëàñàí áàéäëààð õèéãääýã áàéíà. ¯¿íòýé õîëáîîòîé íàñ áàðñàí õóâüöàà ýçýìøèã÷èéí õóâüöààíû àñóóäàë ìºí àäèë ãàð÷ èðíý. Ìàíàé êîìïàíèéí õóóëüä õóâüöààã çàõèðàí çàðöóóëàõûã õÿçãààðëàñàí ãýðýý áàéãóóëæ áîëîõ òàëààð çààñàí çààëò áàéãàà 4 áºãººä ýäãýýðýýñ áóñàä àñóóäëûã õºíäñºí ãýðýý íü õóóëü ç¿éí õóâüä íýýëòòýé àñóóäàë þì.

Компанийн тухай хууль-..

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

21

Ñàíàë ºãºõ òðàñò 5 Ñàíàë ºãºõ òðàñòûã õÿíàëò òàâèõ íýã ìåõàíèçì áîëãîæ àøèãëàõ áîëîìæ áàéäàã. Õóâüöàà ýçýìøèã÷èä íü ñàíàë ºãºõ òðàñòûã áàéãóóëæ ººðñäèéí ñàíàëûí ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõ õóâèëáàðûã ñàíàë ºãºõ òðàñò õýìýýí íýðëýäýã. Ýíý òîõèîëäîëä òýðõ¿¿ òðàñò íü ãýðýýíä çààñàí íºõöºëèéí äàãóó ñàíàë ºãäºã. Ñàíàë ºãºõ òðàñòààñ ýðõ ç¿éí õóâüä ÿëãààòàé õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí ñàíàë ºãºõ ãýðýý 6 ãýæ áàéäàã. 7 Ñàíàë ºãºõ òðàñòûí íýã ñóë òàë íü íýãýíò ñàíàëûí ýðõýý òðàñòàä øèëæ¿¿ëñýí áàéäàã ó÷ðààñ ãýðýýíèé òàëóóä íü çàðèì ýðõýý àëäàõàä õ¿ðýõ àþóëòàé áàéäàã. Ýäãýýðò òóõàéëáàë, êîìïàíèéí áè÷èã áàðèìòòàé òàíèëöàõ, äåðèâèòèâ íýõýìæëýëèéã ãàðãàõ ýðõã¿é áîëîõ ãýõ ìýò îðæ áîëíî. Ìàíàé ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí õóâüä Èðãýíèé õóóëüä õºðºí㺠èòãýìæëýõ ãýðýýíèé çîõèöóóëàëò 8 îðñîí áàéäàã áºãººä ýíý íü òðàñòàä õàìãèéí îéð çîõèöóóëàëò áàéæ áîëîõ òàëòàé. Ãýõäýý ýíý íü ñàíàë ºãºõ àñóóäëûã õàìðàõ ýñýõ íü òîäîðõîéã¿é þì. ͺ㺺 òàëààñ, ìºí Èðãýíèé õóóëèéí 399-405 äóãààð ç¿éëä çààñàí äààëãàâðûí ãýðýý íü äýýð äóðüäñàí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ áîëîìæ áàéæ áîëîõ þì. Ýíý ãýðýýíèé òºðºë õýðýãëýãäýõ ýñýõ íü õºðºí㺠èòãýìæëýõòýé àäèëààð ýðõ ç¿éí õóâüä òîäîðõîé áóñ áàéíà. ̺í èðãýíèé ýðõ ç¿éí íýðëýãäýýã¿é ãýðýý áàéäëààð äýýðõè àñóóäëûã çîõèöóóëàõ õóâèëáàð áàéæ áîëîõ þì.

Òîëãîé êîìïàíè

Òîëãîé êîìïàíè áàéãóóëàõ íü íýëýýä ºðãºí õýðýãëýæ áîëîõ àðãà þì. Ýíý íü ºìíº äóðüäñàí àðãóóäûã õýðýãëýõã¿éãýýð äèéëýíõè õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí ñàíàëûí ýðõèéã íýãòãýõ àðãà áàéäàã. À êîìïàíèéí õóâüöààíû äèéëýíõèéã ýçýìøèæ áóé õóâüöàà ýçýìøèã÷ íàð íü Á êîìïàíèéã áàéãóóëàí ººðñäèéí õóâüöààãàà Á êîìïàíèä øèëæ¿¿ëäýã. Èéíõ¿¿ Á êîìïàíèéí ÒÓÇ-èéí øèéäâýðèéí äàãóó À êîìïàíèä ñàíàëàà ºãºõ áîëîìæ á¿ðäýõ þì. Ìàíàé ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí õóâüä òîëãîé êîìïàíè áàéãóóëàõûã õîðèãëîîã¿é áºãººä ýíý òàëààð ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò Êîìïàíèéí òóõàé õóóëüä òóñãàãäñàí áàéäàã. 9 ̺í õóóëèéí äàãóó êîìïàíèéí íèéò ýíãèéí õóâüöààíû 20-îîñ äýýø õóâèéã ýçýìøèæ áàéãàà òîõèîëäîëä òîëãîé êîìïàíè ãýñýí çîõèöóóëàëòàä õàìààðàõààð õóóëü÷èëñàí áàéãàà.

Ìåíåæìåíòèéí ãýðýý

Ìåíåæìåíòèéí ãýðýý íü êîìïàíè ººðºº óäèðäëàãà áîëîí õÿíàëòûí çàðèì ýðõýý çýýë îëãîã÷ ýñõ¿ë ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä èòãýìæëýõ áóþó

Voting trust

  • 6 Voting agreement

  • 7 Эдгээрийн ялгааг авч үзэх нь энэ бүтээлийн хүрээнээс хальж байгаа юм.

  • 8 Иргэний хууль-06 ..

  • 9 Компанийн тухай хууль-6.1.

22

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

øèëæ¿¿ëýõ òîõèîëäîëä áàéãóóëäàã ãýðýý þì. Æèøýýëáýë, ºíäºð àøèãòàé áàéõ ìàãàäëàë ºíäºð òºñºëä êîìïàíèéí óäèðäëàãûí àñóóäàëä ýðãýëçýý òºðæ áàéâàë òýð êîìïàíèä çýýë îëãîõ òîõèîëäîëä çàðèì çýýëä¿¿ëýã÷ íü êîìïàíèéí óäèðäëàãàä îðîëöîõ, äîòîîä ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæòîé áîëîõûí òóëä ìåíåæìåíòèéí ãýðýý áàéãóóëàõ áîëîìæ áàéäàã. Ãýõäýý ýíý òºðëèéí ãýðýý íü ýðõ ç¿éí õóâüä ýðãýëçýýòýé áàéæ áîëîõ áºãººä ýíý ýðãýëçýý íü äàðààõü õî¸ð øàëòãààíä ¿íäýñëýäýã. Íýãä, Êîìïàíèéã çºâõºí ÒÓÇ áóþó ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà óäèðäàõ ¸ñòîé ãýñýí õóóëèéí çààëòûã çºð÷èæ áàéæ áîëîõ þì. Õî¸ðò, Êîìïàíèéí ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿ä íü òîäîðõîé õóãàöààãààð ñîíãîãääîãèéí õóâüä ÒÓÇ- èéí äàðààãèéí ãèø¿¿äýä ¿¿ðýã õ¿ëýýëãýñýí óðò õóãàöààíû áîäëîãûí áîëîí óäèðäëàãûí àñóóäàë õºíäñºí ãýðýý áàéãóóëàõ ýðõã¿é ãýæ ¿çäýã áàéíà. Ýäãýýðèéã ¿íäýñëýâýë øèëæ¿¿ëæ áàéãàà ýðõ õýìæýýíèé öàð õ¿ðýý, ãýðýýíèé õóãàöàà, ãýðýýíèé çîðèëãî, áóñàä íºõöºë áàéäëûã ìàø ñàéí òîîöîæ ¿çýõ ó÷èðòàé þì. Ìàíàé ýðõ ç¿éí òóõàéä ýíý òàëààð òîäîðõîé çîõèöóóëàëò áàéõã¿é áºãººä ýðõ ç¿éí òîäîðõîéã¿é áàéäàëä áàéãàà þì.

Êóìóëÿòèâ àðãààð ñàíàë õóðààõ

Åðäèéí àðãààð ñàíàë õóðààõ ãýäýã íü íýã õóâüöàà íýã ñàíàëûí ýðõòýé áàéõûã õýëäýã. Ýíý íü òîäîðõîé àñóóäëààð îëîíõèéí ñàíàëààð øèéäâýð ãàðãàõ ä¿ðýìòýé êîìïàíèéí õóâüä öººíõ áîëæ áóé õóâüöàà ýçýìøèã÷ íü ÿìàãò øèéäâýðò íºëººëºõ áîëîìæã¿é áîëîõ ýðñäýëä õ¿ðãýäýã. Õàðèí êóìóëÿòèâ àðãààð ñàíàë õóðààõ íü ÒÓÇ õýäýí ãèø¿¿íòýé áàéíà ò¿¿íèé òîîãîîð íýãæ õóâüöàà á¿ð ñàíàë ºãºõ ýðõòýé áàéõûã îéëãîäîã. ªºðººð õýëáýë ÒÓÇ-èéí 9 ãèø¿¿í ñîíãîõ ¿åä íýãæ õóâüöàà á¿ð íü 9 ñàíàëûí ýðõòýé áàéõ áºãººä ýíý ñàíàëàà íýã íýð äýâøèã÷èä á¿ãäèéã íü ýñõ¿ë 2 áóþó ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû íýð äýâøèã÷äèéí òºëºº õóâààí ºã÷ áîëíî ãýñýí ¿ã þì. Ýíý àðãààð ñàíàë ºãºõºä îéðîëöîîãîîð ñàíàë ºã÷ áóé íèéò õóâüöààíû àðàâíû íýãýýñ èõ õóâüöàà ýçýìøèæ áóé ýòãýýä íü ÒÓÇ-ûí 9 ãèø¿¿íèé íýãèéã ñîíãîõ áîëîìæòîé ãýñýí ¿ã þì. Êóìóëÿòèâ àðãà íü æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí êîìïàíèä òàâèõ

õÿíàëòûã õàíãàäàã àðãà þì. Ìàíàé ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîíä êóìóëÿòèâ àðãà íü íýýëòòýé êîìïàíèéí õóâüä ÒÓÇ-èéã ñîíãîõîä çààâàë õýðýãëýãääýã 0 áºãººä õààëòòàé êîìïàíèéí õóâüä õýðýãëýæ áîëäîã.

ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéã õóãàöààãààð àíãèëàõ

Êîìïàíèéí ÒÓÇ-ä õÿíàëòàà òîãòîîõ ººð íýã àðãà íü ÒÓÇ- èéí ãèø¿¿äèéã õîîðîíä íü àíãèëàõ ÿâäàë þì. ¯¿íèéã õèéõäýý

  • 10 Компанийн тухай хууль-77..

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

23

æèøýýëáýë, ÒÓÇ 9 ãèø¿¿íòýé áàéõ òîõèîëäîëä ò¿¿íèé 3 ãèø¿¿íèéã

  • 3 æèëèéí õóãàöààòàéãààð, 3 ãèø¿¿íèéã 2 æèëèéí õóãàöààòàéãààð,

¿ëäñýí 3 ãèø¿¿íèéã æèëèéí õóãàöààòàéãààð ñîíãîõîîð ä¿ðìýíäýý çààæ áîëîõ þì. Ýíý òîõèîëäîëä òóõàéëñàí Õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí

õóðëààð çàðèì æèëä 3 ãèø¿¿í, çàðèì æèëä 6 ãèø¿¿í, çàðèì æèëä

  • 9 ãèø¿¿í ñîíãîõ áîëîëöîîòîé áàéäãààðàà öººí ãèø¿¿í ñîíãîõ æèëä

îëîí õóâüöàà ýçýìøèæ áàéãàà õóâüöàà ýçýìøèã÷ ººðèéí òºëººëëèéã îðóóëàõ áîëîìæ íü ºíäºð, òýð õýìæýýãýýð êîìïàíèéã õÿíàëòäàà áàéëãàõ áîëîëöîîòîé þì. Ãýõäýý ¿¿íòýé äàãàëäàí ãàð÷ èðýõ ººð íýã ýðõ ç¿éí ýðñäýë íü êóìóëÿòèâ àðãààð ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéã ñîíãîäîã ¿åä ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéã àíãèëàõ íü çàðèì òîõèîëäîëä êóìóëÿòèâ àðãûí ººðèéí ìºí ÷àíàð, çîðèëãîòîé íü çºð÷èëääºã ó÷ðààñ ýðõ ç¿éí õóâüä áóðóóäàõ áîëîìæ áèé. Ìîíãîë Óëñûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí õóâüä ýíý àðãûã õýðýãëýõ ýðõ ç¿éí ¿íäýñ áàéäàã.

ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéã ººð÷ëºõ

Êîìïàíèéí ýä õºðºíãèéã õóâèéí çîðèëãîîð àøèãëàñàí ãýõ ìýò íîöòîé òîõèîëäëûí ¿åä òýðõ¿¿ ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿íèéã õýðõýí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöààñ õºíäèéð¿¿ëýõ âý ãýñýí àñóóäàë ãàð÷ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä èéì ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿íèéã ººð÷ëºõ øààðäëàãà íü äàðààõü ýðõ ç¿éí ìåõàíèçìòýé õîëáîãäîæ áàéíà. ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿íèéã íýãýýñ äýýø æèëèéí õóãàöààãààð ñîíãîäîã òîõèîëäîëä òýäãýýðèéã çàðèìûã ººð÷ëºõ áîëîìæèéã îëãîõ çààëòûã ä¿ðìýýð çààæ ºãºõººð õóóëüä çààõ íü áèé. Ìàíàé Êîìïàíèéí òóõàé õóóëüä êóìóëÿòèâ àðãààð ñîíãîñîí áîë á¿ðýí ýðõèéã íü õóãàöààíààñ ºìíº çºâõºí á¿ðýí á¿ðýëä¿¿íýýð íü äóóñãàâàð áîëãîíî ãýæ çààñàí áàéãàà. 2 ªºðººð õýëáýë, îäîîãèéí õóóëèéí äàãóó íýýëòòýé êîìïàíèéí ÒÓÇ-èéí íýã ãèø¿¿íèéã ÿìàðâàà íýã øàëòãààíû óëìààñ ººð÷ëºõ áîëîõîä ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéí á¿ðýí ýðõèéã á¿ðýí á¿ðýëäýõ¿¿íýýð íü äóóñãàõ ¸ñòîé ãýñýí ëîãèê ãàð÷ áóé þì. Ýíý ëîãèê íü äîð õàÿæ ýð¿¿ãèéí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí ¿íäñýí äýý𠺺ð÷ëºãäºõººñ áóñàä òîõèîëäëûã õàìàð÷ áàéíà. 3 ͺ㺺 òàëààñ õààëòòàé êîìïàíèéí õóâüä ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿äèéã ÿàæ ººð÷ëºõ àñóóäàë íýýëòòýé áºãººä ÒÓÇ-òýé êîìïàíèéí õóâüä ÒÓÇ íü ººðºº ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿íèéã ººð÷ëºõ çîõèöóóëàëò áàéõûã ¿ã¿éñãýõã¿é þì. Õàðèí ýíä õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí õóðàë äàâóó áàéäàëòàéãàà𠺺ð÷ëºõ ýðõòýéã ìýäýýæ ìàðòàæ áîëîõã¿é þì.

  • 11 Компанийн тухай хууль-77.1. 3 дахь өгүүлбэр

  • 12 Компанийн тухай хууль-77.2. 2 дахь өгүүлбэр

  • 13 Бодит байдал дээр тэдгээрийг өөрчлөхөд бусад салбар эрх зүй ямар байдлаар холбогдож ирэх нь тодорхой бус байгаа бөгөөд эрүүгийн хуулийн тухайд тодорхой албан тушаал эрхлэх эрхийг хасах ял байгаагаас өөрөөр тодорхойгүй байдал давамгайлж байна.

24

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

Õºäºëìºðèéí ãýðýýíèé ¿¿ðýã

ÿéöýòãýõ óäèðäëàãàòàé êîìïàíè ãýðýý áàéãóóëàõäàà õºäºëìºðèéí ãýðýý áàéãóóëàõ ïðàêòèê ÎÕÓ, Ìîíãîë Óëñàä îäîîãîîð áàéíà. Ýíý íü ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãûã õºäºëìºðèéí ãýðýýíèé àæèëòàí ãýõ àíãèëàëä îðóóëæ áóé þì. Èéíõ¿¿ ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãàòàé áàéãóóëàõ ãýðýýã õºäºëìºðèéí õóóëü òîãòîîìæèéí õ¿ðýýíä áàéãóóëñíààð ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãûã àæëààñ õàëàõ àñóóäàë íýëýýä õ¿íäðýëòýé áîëæ èðäýã. 4 Ýíý íü ñóë áàéð ñóóðüòàé òàëûí (ýíý òîõèîëäîëä ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãûí) ýðõèéã òýíöâýðæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãääýã õºäºëìºðèéí õóóëü òîãòîîìæèéí ìºí ÷àíàðòàé õîëáîîòîé. Ãýòýë îíîëûí õóâüä ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà íü õàðèí ÷ ãýðýýíèé íºãºº òàë áîëîõ íýýëòòýé êîìïàíèòàé õàðüöóóëàõàä õÿíàëò òîãòîîõ ÷àäâàð õàìààã¿é èë¿¿ áàéäàã. ¯¿íèéã ýçýí-òºëººëëèéí àñóóäàë 5 õýìýýí êîìïàíèéí ýðõ ç¿é õ¿ëýýí çºâøººðäºã áàéíà. Èéìýýñ ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãûã õºäºëìºðèéí õóóëü òîãòîîìæèéí õ¿ðýýíä õàìãààëàëòàä àâàõ íü óòãàã¿é áºãººä ýíý óòãààðàà õÿíàëòûí òýíöâýðòýé áóñ áàéäëûã áèé áîëãîæ áàéíà. Àìåðèê ìàÿãèéí êîìïàíèéí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòàä ìàíàé õºäºëìºðèéí ãýðýý ãýñýí îéëãîëòûã êîìïàíè áîëîí ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãûí õîîðîíä áàéãóóëàõ ãýðýýíä õýðýãëýäýãã¿é. Ãåðìàí áîëîí ßïîíû õóâüä ÷ èéì áàéäàã. Ýíý õàðèëöààã ìàíàéòàé õàðüöàíãóé òºñòýé òîãòîëöîîòîé Ãåðìàí, ßïîíä çîõèöóóëàõäàà Èðãýíèé õóóëèéã ¿íäýñëýäýã áàéíà.

Òºãñãºëèéí îðîíä

Êîìïàíèéí ýðõ ç¿éãýýð õÿíàëòàà õàäãàëàõàä ÷èãëýãäñýí ººð ººð ¿ð äàãàâàð á¿õèé ìàø îëîí ìåõàíèçì áàéäàã. Çàðèì íü õÿíàëòàà õàäãàëàõûí òóëä òîäîðõîé àëáàí òóøààëòíûã ñîíãîõ, òîìèëîõ, ÷ºëººëºõ àãóóëãàòàé áàéäàã áîë çàðèì íü õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí á¿ëýã õîîðîíäîî ãýðýý áàéãóóëàõ, ýñõ¿ë êîìïàíè áàéãóóëàõ çàìààð õÿíàëòàà îéëãîìæòîé áîëãîõ, õ¿÷òýé áîëãîõîä ÷èãëýãääýã. Èéíõ¿¿ êîìïàíèä ñîíèðõîë á¿õèé ýòãýýä (stakeholders) íýýëòòýé áîëîí õààëòòàé êîìïàíèäàà õÿíàëòàà õàäãàëàõ ýðõ ç¿éí ìåõàíèçìûí çàðèìààñ òà á¿õýíä ìàø òîâ÷îîð òàíèëöóóëëàà. Ýäãýýðèéí çàðèì íü ìàíàé ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîíä áàéõã¿é ýñõ¿ë íàðèéâ÷èëñàí çîõèöóóëàëòã¿é áàéãàà áîëîâ÷ õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëýõýýð çîðüæ áàéãàà áèäíèé õóâüä åð íü ÿìàð ýðõ ç¿éí ìåõàíèçì áàéäãèéã ìýäýæ àâàõ, òýð íü ÿìàð ó÷èðòàéã îéëãîõ íü çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí çàéëøã¿é óðüä÷èëñàí àëõàì à÷ õîëáîãäîëòîé þì.

1 Өмнөговь аймагт үйл ажиллагаа явуулдаг нэг компанийн гүйцэтгэх захирал түүнийг чөлөөлөх тухай компанийн хувьцаа эзэмшигчдийн шийдвэрийг эсэргүүцэн хөдөлмөрийн эрх зүйн хамгаалалтыг хүсч байсан жишээ хэдэн жилийн өмнө гарч байсан. 1 Principal-agency problem

ØÈËÆÈÕ ÕªÄªËêªÍ ÁÀ ÌÎÍÃÎË ÓËÑ

Õîðüäóãààð çóóíû äóíä ¿åýñ øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, òåõíîëîãè, áîëîâñðîë ¿ñðýíã¿é õºãæèæ ¿¿íýýñ ¿¿äýí íèéãýì òýð àÿàðàà ººð÷ëºãäºæ áàéíà. Íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ïðîöåññèéí ãîëëîõ íýãýí õ¿÷èí ç¿éë íü õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í. Øèëæèõ õºäºë㺺íèé òàëààðõ îéëãîëò íü ãýíýò øèíýýð ãàð÷ èðñýí ¿¿ ãýâýë ¿ã¿é þì. Øèëæèõ õºäºë㺺í íü õ¿í òºðºëõòíèé á¿õèé ë ò¿¿õèéí ¿åä ººð ººðèéí àãóóëãà, îíöëîã, øèíæ ÷àíàðòàéãààð áîäèòîîð îðøèí òîãòíîæ èðñýí íèéãìèéí ¿çýãäýë. Õ¿é íýãäëèéí ¿åä õ¿ì¿¿ñ áýë÷ýýð ýðýõ, öàã óóðûí àÿòàé íºõöºëèéã õàéæ í¿¿äýëëýäýã áàéñàí. Àíõíû îâîã àéìàã Àçè, Õîéä Àôðèê,

Ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàòûí àñóóäàë ýðõëýõ ãàçðûí äýä äàðãà, õóóëü ç¿éí
Ãàäààäûí
èðãýí,
õàðüÿàòûí
àñóóäàë
ýðõëýõ
ãàçðûí
äýä
äàðãà,
õóóëü
ç¿éí

äîêòîð Õ.Ãýðýë÷óëóóí

Òºâ áîëîí ºìíºä Åâðîïûí íóòãààð òàðõàí áàéðëàæ áàéæýý. Áîîëûí íèéãìèéí ¿åä ýäèéí çàñãèéí àÿòàé íºõöºë, öýðãèéí ýêïåäèöè, ãàçàð ýçýìøèõ, áîîë ýçýìøèõ, òýäíèéã 纺âºðëºõ çîðèëãîòîé áàéñíûã ò¿¿õèéí ñóðâàëæ áè÷èãò òýìäýãëýñýí áàéíà. Øèëæèõ õºäºë㺺íèé áàñ íýãýí ÷óõàë ¿å áîë Åâðîï÷óóä ãàçðûí õóâüä ¿ðæèë øèì ñàéòàé Õîéä, ªìíºä Àìåðèê, Àâñòðàëè, Øèíý Çåëàíä, Ñèáèðèéã ãàçàð ç¿éí õóâüä íýýñýí ÿâäàë þì. Èéíõ¿¿ XVII çóóíû ¿åä Àíãëè, Ôðàíö, Èñïàíè, Îðîñ áîëîí áóñàä Åâðîïûí îðíû øèëæèí ñóóðüøèã÷èä øèíý ãàçàð íóòàãò ñóóðüøèõ, êîëîíè ýçýìøèõýýð õºäºëö㺺ñºí òóõàé ò¿¿õèéí áàðèìò ãýð÷èëæ áàéíà. XIX çóóíû òºãñãºë XX çóóíû ýõýí, êàïèòàëèñò ¿éëäâýðëýëèéí õºãæëèéí ¿åä îëîí îðîíä øèëæèõ õºäºë㺺íèé ãîë ÷èãëýë íü ýäèéí çàñãèéí øàëòãààíààñ ¿¿äýëòýé áàéñàí. Õàðèí ñîöèàëèñò ãýãäýõ õýäýí îðíû õóâüä õ¿í àìûã óëñ îðíû õýðýãöýýòýé ãàçàð, òºëºâëºãººòýéãýýð øèëæ¿¿ëýí ñóóðüøóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëäàã áàéñàí. Øèëæèõ õºäºë㺺í íü íèéãìèéí ¿çýãäýë áºãººä ¿¿íèéã äàãààä øèíæëýõ óõààíû îëîí ÷èãëýëèéí ñóäàëãàà õèéãäñýí áàéíà. Òóõàéëáàë, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí, ãåîïîëèòèêèéí, õ¿í àì ç¿éí, ò¿¿õèéí, ñòàòèñòèêèéí, ýðõ ç¿éí çýðýã. Õàìãèéí àíõíû øèëæèõ õºäºë㺺íòýé ñàëøã¿é õîëáîîòîé øèíæëýõ óõààíû á¿òýýëèéã (885-889) àíãëèéí ýðäýìòýí, ñóäëàà÷ Å.Ðàâåíøòåéí õèéæ øèëæèõ õºäºë㺺íèé ¿éë ÿâö çàéëøã¿é þì ãýäãèéã íîòëîõûí çýðýãöýý “Õ¿í îðøèí ñóóãàà ãàçðàà áàéíãûí áîëîí ò¿ð çóóðûí õóãàöààãàà𠺺ð÷ëºõèéã õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í ãýíý” ãýñýí ýíãèéí òîäîðõîéëîëòûã ãàðãàñàí áàéíà.

26

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

¯¿íýýñ õîéø îëîí îðíû ýðäýìòýä òóõàéí öàã ¿åèéí íºõöºëä ººð ººðèéí ÷èãëýëýýð ñóäàëãàà õèéæ èðæýý. Òóõàéëáàë, ìàíàé õºðø çýðãýëäýý Îðîñ óëñàä XIX çóóíû ñ¿¿ë÷ýýñ øèëæèõ õºäºë㺺íèé àñóóäëààðõè ñóäàëãàà ýõýëñýí áàéíà. Òýð ¿åä õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í ñèáèðü, ç¿¿í ñèáèðü çýðýã øèíý ãàçàð íóòãèéã ýçýìøèõýä ÷èãëýæ áàéñàí áºãººä ýðäýìòäèéí ñóäàëãààíû àæëûí ãîë àíõààðàë ÷ ýíý àñóóäàëä òºâëºð÷ áàéâ. XVII-XVIII çóóíû ¿åä õîéä õºðøèä øèëæèõ õºäºë㺺íèéã çîõèöóóëñàí îëîí óëñûí õýì õýìæýý àëü õýäèéíý áèé áîë÷èõñîí ¿éë÷èëæ áàéñàí áàéíà. Õàòàí õààí Åêàòåðèíà II 762 îíä “Ãàäààäûí èðãýä Îðîñò ÷ºëººòýé ñóóðüøèõ òóõàé” òóíõàã, 763 îíä “Îðîñò èðñýí ãàäààäûí èðãýäýä õ¿ññýí ãàçðàà ñóóðüøèõûã çºâøººðºõ òóõàé” çàðëèã ãàðãàæ áàéñàí ò¿¿õèéí áàðèìò áàéäàã. 990-ýýä îíä Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñ çàäàð÷ èðãýä íü ºíäºð õºãæèëòýé ÀÍÓ áîëîí áóñàä Åâðîïûí óëñûã çîðüñîí ãàäàãø ãàðàõ óðñãàë, íºãºº òàëààñ ãàäíààñ, òóõàéëáàë, ÁÍÕÀÓ, áóñàä îðíû èðãýä îëíîîð èðæ õóäàëäàà íàéìàà, ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýõ áîëñîíòîé õîëáîîòîéãîîð ýðõ ç¿é, ýäèéí çàñàã, õ¿í àì ç¿éí ñóäàëãààíû àæëóóä íýìýãäñýí áàéíà. Îð÷èí ¿åä øèëæèõ õºäºë㺺í îëîí óëñûí øèíæ ÷àíàðòàé áîëæ òîäîðõîéëîëòûí õóâüä ÷ ººð÷ëºãäºí «Õ¿ì¿¿ñ ÿìàð íýãýí óëñûí õèë õÿçãààðûã äàâæ, îðøèí ñóóõ ãàçðàà óðò, áîãèíî õóãàöààãààð áóþó á¿ðìºñºí ººð÷ëºõèéã øèëæèõ õºäºëãººí» ãýæ òîìú¸îëîõ áîëñîí. Îëîí óëñûí õýëëýãýýð øèëæèëò õºäºë㺺í íü «migration» (migratio)–øèëæèí ñóóðüøèõ, øèëæèõ, ººð÷ëºõ, ñîëèõ ãýñýí ¿ãíýýñ

ãàðàëòàé. Ìîíãîë õýë ç¿éí òîëüä ÷ ýíý ¿ãèéã «õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í»; «èðãýäèéí øèëæèí ñóóðüøèõ õºäºë㺺í»; «õºäººíèé èðãýäèéí í¿¿äýë»; «íóòàã ñýëãýëò» ãýõ çýðãýýð òàéëáàðëàñàí áàéíà. Øèëæèõ õºäºë㺺í íü äàðààõü øèíæèéã àãóóëñàí áàéäàã.

.

ãàçàð íóòãèéí õóâüä çàñàã çàõèðãààíû íýã íýãæýýñ íºãººä

áóþó íýã óëñààñ íºãºº óëñàä øèëæèõ,

  • 2. áàéíãà îðøèí ñóóãàà ãàçðàà ººð÷ëºõ,

  • 3. õóãàöààãààð òîäîðõîéëîãääîã áàéõ,

̺í õýëáýðýýð íü ãàäààä, äîòîîä øèëæèõ õºäºë㺺í ãýæ àíãèëàõààñ ãàäíà øàëòãààíààð íü:

.

ýäèéí çàñãèéí,

  • 2. óëñ òºðèéí,

  • 3. öýðýã äàéíû,

  • 4. öàã óóð, ýêîëîãèéí,

  • 5. ýðõ ç¿éí õ¿÷èí ç¿éëýýñ ¿¿äýëòýé ãýæ ¿çäýã.

Ýäèéí çàñãèéí øàëòãààíààð øèëæèí ñóóðüøèã÷äèéí äèéëýíõèéã õºäºëìºð ýðõëýã÷èä ýçýëäýã áîë ýäèéí çàñãèéí áóñ øàëòãààíààð øèëæèí ñóóðüøèã÷äèéí îëîíõè íü ä¿ðâýã÷èä áàéäàã áàéíà.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

27

Ìîíãîë íóòàãò áóñàä óëñûí íýãýí àäèëààð øèëæèõ õºäºë㺺í ýðò ¿åýñ áàéñààð èðæýý. Îðîñûí èõ ýðäýìòýí À.Ï.Îêëàäíèêîâ òºâ Àçèéí ò¿¿õèéã òóõàéëáàë, Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýðõ øèëæèõ õºäºë㺺íèé òàëààð áè÷èõäýý “Ýíý áîë òºâ Àçè äàõü õ¿í àì, íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýýíèé õóâüä àãóó òîì, ãàéõàìøèãòàé, í¿¿äýë÷èí àðä ò¿ìýí þì. Ãàçàðòàé ñàëøã¿é õîëáîîòîé, òàðèàëàí÷èäòàé õàðüöóóëáàë òýä öàã àãààðûí òààã¿é íºõöºë, ãàí ãà÷ãèéí ¿åä íýã ãàçðàà îðõèîä íºãºº ãàçàð ðóó í¿¿äýëëýäýã» ãýæ áè÷ñýí áàéäàã. Ýíýõ¿¿ ò¿¿õèéí áàðèìò ýðò äýýð öàãò Àçè òèâ íàì ã¿ì ãàçàð áàéãààã¿é, òýíä àìüäàð÷ áàéñàí îâîã àéìàã, àðä ò¿ìýí øèëæèõ õºäºë㺺íèé õºãæëèéí òºâä áàéñàí ãýäãèéã ãýð÷èëæ áóé õýðýã þì. Ýðäýìòäèéí ¿çýæ áàéãààãààð ýíý ¿åä õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í íü ººðñäèéí ¸ñ, çàíøèëòàé õîëáîîòîéãîîð çîõèöóóëàãääàã áàéñàí áàéíà. Õàðèí Ìîíãîëûí íýãäñýí óëñûí ¿å áîëîí ò¿¿íèé äàðàà ¿åä äîòîîä, ãàäààä øèëæèõ õºäºë㺺íèéã õóóëü÷èëñàí áàéíà. ¯¿íèéã íü Õàëõ æóðàì õóóëüä çààñàí õýì õýìæýýíýýñ õàðæ áîëíî. ̺í 246 îíä Ìîíãîë Óëñàä èðæ áàéñàí Ïëàíî Êàðïèíè “Õààí ãýõ ýíý òàòàð íü õýìæýýã¿é ýðõòýé. Õýðâýý õààí íü õýëýýã¿é áîë õýí ÷ ººð óëñ, ººð ãàçàð î÷èõ ýðõã¿é. Õààí ººðºº óäèðäàã÷ íàðàà õààíà áàéõûã, òýä íü ìÿíãàò, çóóò, àðàâòûí äàðãà íàðàà õààíà áàéõûã çààäàã” ãýæ áè÷ñýí áàéíà. Äóíäàä çóóí, ò¿¿íèé ñ¿¿ë÷ýýð Ìîíãîë íóòàã äýýðõ øèëæèõ õºäºë㺺íòýé õîëáîîòîé îëîí îëîí áàðèìò áàéäàã áàéíà. Òóõàéëáàë, 639 îíä Ìàíæóóä ªâºð Ìîíãîëûã, 696 îíä Àð Ìîíãîëûã ººðòºº íýãòãýñýí, 755 îíä Õàëèìàãóóä áººíººðºº Èæèë ìºðºí òèéø í¿¿äýëëýñýí çýðãèéã äóðäàæ áîëíî. Ìºí ¿¿íòýé õîëáîîòîé Ìîíãîë Îéðäûí öààç áè÷èãò ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò áàéñàí. Æèøýýëáýë, 0 äóãààð ç¿éëä õýí íýãýí õ¿íèéã ººðèéí îòãîî îðõèí ÿâàõûã õîðèãëîõ áºãººä õýðýâ òèéíõ¿¿ ÿâæ áàéâàë ò¿¿íèéã áàðüñàí õ¿íèéã ìîðèîð øàãíàõ òóõàé äóðäñàí áàéíà. Ýíýõ¿¿ öààç áè÷èã íü Îðîñûí õààíò óëñûí á¿ðýëäýõ¿¿íä íýãäñýí Õàëèìàã ¿íäýñòí¿¿äèéí äóíä Îêòÿáðèéí èõ õóâüñãàëûí æèë¿¿ä õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ¿éë÷èëñýýð áàéñàí áàéíà. Õàëõ æóðàì õóóëü íü 709-770 îíûã õ¿ðòýëõ õóãàöààíä Ìîíãîëûí õààä íî¸äûí èõ õóðàëäàéãààñ áàòàëñàí õóóëèéí ýìõòãýë þì. Ýíýõ¿¿ õóóëüä õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺íòýé õîëáîîòîé çàðèì ç¿éë çààëò òóñãàãäñàí áàéäàã áàéíà. 709 îíû Âà÷èðàéí Ò¿øèã õààíû áè÷ãèéí 4 ä¿ãýýð ç¿éëä: “Ãàäàãø ÿâæ áóé õ¿í íü íýã õîíîãîîñ èë¿¿ õóãàöààãààð ÿâàõ áîë ýíý òóõàéãàà õàìààòíû áóñ ñàéí ñàíààò õ¿íä ìýäýãäýæ ÿâàõ, òýð õ¿í àÿëàëààñ èðýýä ãýðòýý îðîõîîñîî ºìíº èðñýí òóõàéãàà çààâàë ìýäýãäýæ ººðèé㺺 õàðóóëàõ”, 78 îíû áè÷èãò: “Àðâàí õ¿í á¿ð íýãèéãýý àõëàã÷ààð òîìèëæ ýäãýýð

28

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

õ¿íýýñ õýí íýã íü 20 õîíîãîîñ èë¿¿ ÿâàõ áîë àõëàã÷äàà óðüä÷èëàí ìýäýãäýæ áàéõ. Õýðýâ óðüä÷èëàí ìýäýãäýõã¿é áîë òóøààë çºð÷ñºíä òîîöîæ ø¿äëýí ìîðèîð òîðãîõ”, 728 îíû áè÷èãò: “Õýðýâ íî¸í îðãîí çóãàòñàí õ¿íèéã áàðüæ ÷àäàõã¿é áîë ò¿¿íèéã 8 ø¿äëýí ìîðü ìºí òýìýýãýýð òîðãîõ”, 3 ä¿ãýýð ç¿éëä: Õýðýâ ººð õîøóóíààñ ººðèéí àëáàò íü ãýð îðîí, ìàë, ýõíýð õ¿¿õäèéí õàìòààð áóöàæ èðâýë òýäýíä ñààä ¿ë ó÷ðóóëàõ, õýí íýã íü ñààä ó÷ðóóëáàë ò¿¿íèéã íýã ìîðèîð òîðãîõ. Ñààä ó÷ðóóëñàí õ¿íèéã öààç áè÷ãèéí äàãóó øèéòãýõ”, 27 äóãààð ç¿éëä: Õîëûí çàìä ºâäñºí íýãíýý îðõèõ, òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýýã¿éãýýñ áîëæ íàñ íºã÷âºë ãýì áóðóóòàé õ¿íèéã òýìýý, áîäîîð òîðãîõ, ýäãýâýë õî¸ð õÿçààëàí ìîðèîð òîðãîõ”, 736 îíû áè÷ãèéí 34 ä¿ãýýð ç¿éëä: Ãýãýýíòýí, ò¿¿íèé õèéäèéí ëàì íàð íî¸íû áîëîí õîðèîòîé á¿ñýýñ áóñàä ãàçàðò í¿¿äýëëýí ÿâæ áîëíî” ãýñýí çààëòóóä òóñãàãäàæ òóõàéí ¿åäýý õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺íèéã çîõèöóóëäàã áàéñàí áàéíà. Ìàíæèéí íî¸ðõëûí ¿åä Ìîíãîë öààçûí áè÷èã, Ãàäààä Ìîíãîëûí õýðãèéã ýðõëýõ ÿàìíû ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷èãò Ìîíãîë Óëñûã ñóëðóóëàõ áîäëîãî áàðüæ áàéñàí. Äýýðõ ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷èã íü ìîíãîë, õÿòàä, îðîñ õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöààã òàñàëäóóëàõ çîðèëãîîð õóäàëäàà÷äûã áîãèíî õóãàöààíä çºâõºí òîãòñîí ÷èãëýëýýð çîð÷èõ áà Ìîíãîë íóòàãò óäààí õóãàöààãààð àìüäðàõ, õóäàëäàà àðèëæààíààñ áóñàä ÿíç á¿ðèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõûã õîðèãëîæ áàéñàí. Èðæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñò çºâøººðºë îëãîõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéñàí. Ìàíæóóä 78 îíä Ìîíãîë÷óóäûã îðîñ, õÿòàä õóäàëäàà÷äàä áàðààãàà 纺õ çîðèóëàëòûí òýìýý õóäàëäàõûã õîðèãëîñîí õóóëü ãàðãàæ áàéñàí íü Ìîíãîëûã ãàäààä åðòºíöººñ òóñãààðëàõ áîäëîãûã àãóóëæ áàéâ. ̺í øèëæèëò õºäºë㺺íèéã õàðãèñààð çîõèöóóëæ àðä èðãýäèéã æàñûí çààñàí ãàçðààñ õîëóóð í¿¿äýëëýñýí òîõèîëäîëä 50 ìîðèîð òîðãîõ, òýð ÷ á¿¿ õýë ãýð, ìàëûã íü õóðààí àâàõ çààëòûã Ìîíãîë öààçûí áè÷ãèéí 2 äóãààð ç¿éëä îðóóëæ áàéæýý. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëûí íóòàã äýâñãýð äýýð øèëæèõ õºäºë㺺í, ãàäààäûí èðãýäèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûã çîõèöóóëñàí ìàíæèéí îíöãîé õóóëü ¿éë÷èëæ áàéñàí. XIII-XIX çóóíû ¿åèéí ò¿¿õèéí ýõ ñóðâàëæààñ ¿çýõýä ìîíãîëûí äîòîîä, ãàäààä øèëæèõ õºäºë㺺í, ò¿¿íèé äîòðîîñ õóóëü áóñ øèëæèõ õºäºë㺺íèéã çîõèöóóëñàí ýðõ ç¿éí ñèñòåì áîëîìæèéí õýðýýð õºãæñºí áàéñàí áàéíà. ßëàíãóÿà ìàíæèéí íî¸ðõëûí ¿åèéí øèëæèõ õºäºë㺺íèé çîõèöóóëàëò íü ìîíãîëä óðñàí îðîõ ãàäààä èðãýäèéí çîõèõ õóâèéã çîãñîîñîí íü öààøäûí òóñãààð òîãòíîëä ÷ çîõèõ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýñýí ãýæ ¿çäýã ýðäýìòýä áàéíà. ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åèéí ìîíãîë äàõü øèëæèõ õºäºë㺺íèé îíöëîã

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

29

íü óëñ òºðèéí øàëòãààíòàé õîëáîîòîé. Ìîíãîë îðîíä ÿëñàí 92 îíû àðäûí õóâüñãàë, 930 îíû õýëìýãä¿¿ëýëò çýðýã íü çàðèì íî¸í, áàÿä, ýíãèéí õ¿í, ëàì íàðàà ä¿ðâýõýä õ¿ðãýñýí. ͺ㺺 òàëààñàà ìàíàé óëñ ýíý ¿åä áóþó 97-947 îíû õîîðîíä îëîí óëñûí øèëæèõ õºäºë㺺íèé ãýð÷ áîëñîí þì. Òóõàéëáàë, 97 îíû Îêòÿáðèéí õóâüñãàëààñ ä¿ðâýñýí îðîñûí öàãààí öýðã¿¿ä, õóäàëäàà÷èä ìàíàé óëñàä èðæ òýäíèé ¿ð ñàä îäîî õ¿ðòýë îðøèí ñóóæ áàéíà. ̺í 900-907, 97-927 îíû áóðèàäûí í¿¿äýë, óëìààð 92 îíä Ìîíãîë Îðîñûí Çàñãèéí ãàçàð õýëýëöýýð áàéãóóëàí áóðèàäóóäûã Ìîíãîë Óëñàä ÷ºëººòýé ñóóðüøèõûã çºâøººðñºí õî¸ð òàëûí õýëýëöýýð áàéãóóëñíûã äóðäàæ áîëíî. ̺í Êàçàõ ¿íäýñòýí 860-94 îíä èðæ ñóóðüøèí çàñàã çàõèðãààíû íýãæ áàéãóóëñàí, 990-ýýä îíîîñ ÁÍÊàçàõ Óëñ ðóó í¿¿äýëëýñýí èõ í¿¿äýë çýðãèéã äóðäàæ áîëíî. Ñîöèàëèçìûí ¿åä áóñàä îðíû íýãýí àäèëààð õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺íèéã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí íàðèéí õÿíàëò, çîõèîí áàéãóóëàëò, òºëºâëºãººòýéãýýð óëñ òºðèéí ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ çîõèöóóëäàã áàéñàí. Àæ ¿éëäâýðèéí òºâ, õîò ñóóðèí ãàçðûã áàðüæ áàéãóóëàõ, àòàð ãàçàð ýçýìøèõ çýðýã êîìïàíè÷èëñàí àæèë õèéãäýæ ò¿¿íä çàëóó÷óóä ãîëäóó áººíººð øèëæèí ñóóðüøäàã áàéñàí. ÁÍÌÀÓ- ä áóñàä ñîöèàëèñò îðíîîñ ºíäºð ìýðãýæëèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä áóþó õºäºëìºðèéí ãýðýýãýýð àæèëëàãñàä îëíîîð èðæ àæèëëàäàã áàéñàí. Áóñàä õºäºë㺺í õàðüöàíãóé áàéõã¿é áàéñàí ãýæ õýëæ áîëíî. Öººí òîîíû õèë çºð÷èã÷èä áàéñàí. Ìîíãîë õ¿í “Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë”-ä çààñàí õ¿í á¿ð óëñûíõàà äîòîð ÷ºëººòýé çîð÷èõ, îðøèí ñóóõ ãàçðàà ÷ºëººòýé ñîíãîõ, àëèâàà óëñ îðíûã, ò¿¿íèé äîòîð ýõ îðíîî îðõèí ÿâàõ, ýõ îðîíäîî ýðãýæ î÷èõ, ìºðäºëò ìºøãºëòººñ çóãòàæ ººð óëñàä îðîãíîõ áîëîìæèéã ýðýëõèéëýõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áàéñàí. 96 îíä Ìîíãîë Óëñ ͯÁ-ûí á¿ðýí ýðõò ãèø¿¿í áîëñíîîð ýíýõ¿¿ ýðõ õýðýãæèõ áîëîìæ íýýãäñýí. 980 îíû ñ¿¿ë÷ýýð ÇÕÓ-ä ºðíºñºí àðä÷èëñàí ººð÷ëºëòèéí íºëººãººð ñîöèàëèñò ñèñòåì çàäðàõ ïðîöåññ ýõýëñýí. Èéíõ¿¿ Ìîíãîë Óëñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîíä øèëæñýíýýð ¿íäýñíèé õºäºº àæ àõóéí íýãäýë, ¿éëäâýðæèëò çîãñ÷, ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë, èíôëÿöè ºñ÷ àðä ò¿ìíèé èõýíõ íü àæèëã¿é÷¿¿äèéí ýãíýýíä øèëæñýí. Çàðèì ýðäýìòíèé òîîöîîëñíîîð æèëèéí èíôëÿöèéí ò¿âøèí 40%-èàñ äýýø ãàðâàë ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýë, ýäèéí çàñàã ñýðãýõ áîëîìæã¿é, õÿìðàë ã¿íçãèéðñýí ãýæ ¿çäýã þì áàéíà. 992 îíû 8 äóãààð ñàðä æèëèéí èíôëÿöèéí ò¿âøèí äýýä öýãòýý õ¿ð÷ èíôëÿöèéí ò¿âøèí õóðäàöòàé ÿâæ áàéãàà 0 îðíû òîîíä îðñîí áàéíà. ¯éëäâýðèéí îëîí ñàëáàð óíàëòàä îðñîí. Ýäèéí çàñãèéí ýíýõ¿¿ äîðîéòîë íü õ¿í àìûã ººðèéí ýðõã¿é àìü

30

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

çóóëãàíûõàà òºëººõ õºäºë㺺íä îðóóëñàí áà 990-ýýä îíûã øèëæèõ õºäºë㺺íèé ýðñ ººð÷ëºëòèéí ¿å áàéñàí ãýæ õýëæ áîëíî. 992-2002 îíä øèëæèõ õºäºë㺺íèé åðºíõèé ºñºëò 40,4 ìÿíãàí õ¿íä õ¿ð÷ áàéñàí áàéíà. ̺í õºäºº îðîí íóòàã äàõü ýêîëîãè ãàçàð ç¿éí õ¿÷èí ç¿éë ÷ áàñ íºëººëñíèéã ¿ã¿éñãýõã¿é. Ìîíãîë Óëñûí äîòîîäîä áàðóóí á¿ñýýñ òºâ ð¿¿ òýì¿¿ëñýí èõ í¿¿äýë, äîòðîîñ ãàäàãø ªìíºä Ñîëîíãîñ, Àìåðèê, Åâðîïûí îðíóóäûã çîðüñîí ãàäààä øèëæèõ õºäºë㺺íèé óðñãàë èõýññýí. ͺ㺺 òàëààð Ìîíãîë Óëñ õóóëü áóñ øèëæèã÷äèéí ãóðàâäàã÷ îðîí ðóó ãàðàõ ãàðö “òðàíçèò” áóþó äàìæóóëàã÷ îðîí áîëæ ýõýëñýí. Ýíý á¿ãäýýñ õàðàõàä õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í íü íýã òàëààñ àðä÷èëñàí ¸ñíû õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã äýýäýëñýí ýðõ ç¿éí ÷ºëººòýé áàéäàë, íºãºº òàëààñ ýäèéí çàñãèéí øàëòãààíààñ èë¿¿ õàìààðàëòàé áîëîõ íü òîäîðõîé áàéíà. Ýíý öàã ¿åýñ ýõëýí ìàíàé óëñàä øèëæèõ õºäºë㺺íèé ¿éë ÿâöûã ñóäëàõ ñóäàëãààíû àæèë ýð÷èìæèæ ýäèéí çàñàã, íèéãýì, õ¿í àì ç¿éí òàëààñ íü ãîë÷ëîí ñóäàëñàí áàéíà. Ýðõ ç¿éí ÷èãëýëèéí ñóäàëãàà áàðàã áàéõã¿é áàéíà. Øèëæèõ õºäºë㺺íèé ¿éë ÿâöûã ñóäàëñíààð ò¿¿íèé õ¿÷èí ç¿éë, øàëòãààí, ýåðýã áà ñºðºã òàëóóäûã òîäîðõîéëîõûí õýðýýð ò¿¿íèéã öààøèä õýðõýí çîõèöóóëàõ ¿çýë áàðèìòëàëûã áîëîâñðóóëàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ò¿¿õýí áàðèìòûã ¿çýõýä ¿éë÷èëæ áàéñàí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý íü òóõàéí íèéãìèéí õºãæëèéí öàã ¿åäýý ººð ººðèéí îíöëîã, øèëæèëò õºäºë㺺íèé òàëààðõ òºðèéí áîäëîãîîð ÿëãàãäàæ áàéñàí. Òóõàéëáàë, çàíøëûí õýì õýìæýý ¿éë÷èëæ áàéñàí XIII çóóíû ýõýí ¿åä òîãòñîí çàíøëèéã çºð÷ñºí øèëæèí ñóóðüøèã÷äàä íèéòèéí öýýðëýë õ¿ëýýëãýõýä ÷èãëýæ áàéñàí áîë ýðòíèé ìîíãîëûí, ìàíæèéí áîëîí àâòîíîìèò çàñãèéí ¿åèéí øèëæèõ õºäºë㺺íèéã çîõèöóóëñàí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò íü èë¿¿ õàðãèñ, ýð¿¿ãèéí ãýìò õýðãèéí õýìæýýíä àâ÷ ¿çäýã áàéñàí áàéíà. Õàðèí ñîöèàëèçìûí ¿åä øèëæèõ õºäºë㺺íèé çºð÷ëèéã ýð¿¿ãèéí õýðýãò òîîöîõîîñ áóñàä òîõèîëäîëä çàõèðãààíû àðãà õýìæýý àâäàã áàéñàí. Îäîîãèéí ¿éë÷èëæ áóé õóóëüä øèëæèëò õºäºë㺺íèé çºð÷ëèéã øèíæ ÷àíàðààñ íü õàìààð÷ ýð¿¿ãèéí, çàõèðãààíû õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýýð çààñàí áàéíà. Ìîíãîë Óëñ 990-ýýä îíä çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä øèëæèæ ìàíàé èðãýäèéí ãàäàãø ãàðñàí èõ óðñãàë, ãàäààäûí èðãýä îëíîîð èðýõ áîëñîí òýð ¿åä íèéãìèéí çàéëøã¿é øààðäëàãààð Ãàäààäûí èðãýíèé ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëèéã (993 îí) áàòàëñàí. Óã õóóëü áàòëàãäñàíààñ íü õîéø çóðãààí óäààãèéí íýìýëò, ººð÷ëºëòèéã öàã òóõàéä íü îðóóëæ áàéñàí áîëîâ÷ Ìîíãîë Óëñûí ãàäààä õàðèëöàà, õàìòûí àæèëëàãàà ºðãºæèí àëáàí, õóâèéí çîðèëãîîð èðæ áóé ãàäààä èðãýäèéí òîî æèëýýñ æèëä ºñºí íýìýãäýæ, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õºãæèë ýð÷èìæèæ áàéãàà ºíººãèéí íºõöºëä ãàäààäûí èðãýíèé á¿ðòãýë, õÿíàëòûí òîãòîëöîîã

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

31

áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû á¿ðýí ýðõ, õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðãèéã òîäîðõîé áîëãîõ, äàâõàðäëûã àðèëãàõ, âèç á¿ðòãýëèéí çºð÷èëòýé ãàäààäûí èðãýíä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãûã õóóëèàð çîõèöóóëàõ øààðäëàãàòàé áîëñîí. Ýíýõ¿¿ øààðäëàãûí äàãóó Ìîíãîë Óëñûí õóóëü òîãòîîìæèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¿íäñýí ÷èãëýë, Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò Ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàòûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîî, ýðõ ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, Ãàäààäûí èðãýäèéí á¿ðòãýë, õÿíàëòûí òîãòîëöîîã ñàéæðóóëàõ, øèíýýð áèé áîëñîí õàðèëöààã çîõèöóóëæ õóóëèéã á¿õýëä íü ººð÷ëºí íàéðóóëàõààð çààñíû äàãóó “Ãàäààäûí èðãýíèé ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëü”-èéí òºñëèéã øèíýýð áîëîâñðóóëñíûã 200 îíû 7 äóãààð ñàðûí 8-íû ºäºð ÓÈÕ-ààñ áàòàëæýý. Äýýð äóðäñàí÷ëàí øèëæèõ õºäºë㺺í íü íèéãìèéí ¿çýãäýë áºãººä ýðäýìòäèéí ñóäàëãààíû ãîë îáüåêò áîëñîîð áàéãàà áà èéíõ¿¿ òàòàõ, ò¿ëõýõ õ¿÷èí ç¿éë, ýåðýã, ñºðºã òàëóóäûã ñóäàëñíààð áîäëîãîî òîäîðõîéëæ ººðèéí óëñûí õºãæèëä àøèãòàéãààð çîõèöóóëàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ǻâ çîõèöóóëñàí õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í íü óëñ îðíûã õºãæ¿¿ëýõ, àðä ò¿ìíèé èòãýëöëèéã íýìýãä¿¿ëýõ, õàðèëöàí îéëãîëöëûã áèé áîëãîäîã áàéíà. ªíººäðèéí áàéäëààð ͯÁ-ûí ñàéòàä ìýäýýëñíýýð 24 ñàÿ õ¿í òºðºëõ ýõ îðíîîñîî ãàäíà ººð óëñàä àìüäàð÷ áàéíà. ¯¿íèé 48,6% íü áóþó áàðàã õàãàñ íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéäàã. 35 õ¿í á¿ðèéí íü îëîí óëñûí øèëæèí ñóóðüøèã÷ áàéíà. 2009 îíû áàéäëààð õºãæèæ áóé îðíóóäûí õºäºëìºðèéí øèëæèí ñóóðüøèã÷èä ººðèéí ýõ îðîí ðóóãàà 36 òýðáóì àì. äîëëàð øèëæ¿¿ëñýí òîîöîî áàéäàã. Øèëæèõ õºäºë㺺í äýëõèéí á¿õèé ë óëñûã õàìàð÷ýý. ªºðººð õýëáýë, óëñ îðíóóä íýã áîë èëãýýã÷ áóþó äîíîð, ýñâýë õ¿ëýýí àâàã÷, ¿ã¿é áîë äàìæóóëàã÷ áîëäîã áàéíà. Ýíý óòãààðàà õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í íü ÿàõ àðãàã¿é äàÿàðøëûí ñàëøã¿é íýãýí õýñýã áîëæýý.

.

Íîì ç¿é Çèí÷åíêî, Í.Í (2003) Õ¿í àìûí øèëæèëò õºäºë㺺í: îëîí óëñûí ýðõ ç¿éí îíîë ïðàêòèêèéí àñóóäàë: Ì.

2.

(984) Õóóëü ç¿éí òàéëáàð òîëü: Ì.

3.

Âîðîáüåâîé, Î.Ä (200) Õ¿í àìûí øèëæèëò õºäºë㺺í. Îíîë ïðàêòèêèéí àñóóäàë: Ì.

4.

Öýâýë, ß (976) Ìîíãîë õýëíèé òàéëáàð òîëü Óá.

5.

Îêëàäíèêîâ, À.Ï. (964) Ìîíãîëûí ýðòíèé ò¿¿õèéí àñóóäàëä: Óá.

6.

Öýöýãìàà, Ö (2003) Ìîíãîë äàõü õ¿í àìûí øèëæèëò õºäºë㺺íèé óäèðäëàãûí ìåõàíèçì // äèññåðòàöè Ì.

7.

Õàëõ æóðàì (Ö.Æ.Æàìñàðàíîâûí îð÷óóëãà). Ì. 965.

Öàõèì õóóäàñ

.

www.un.org

ÌÎÍÃÎËÄ ÒÀÍÃÀÐÀÃÒÍÛ Ø¯¯Õ ÕÝÐÝÃÒÝÉ ÞÓ? * (ÀÍÓ, ÎÕÓ-òàé õàðüöóóëñàí àíàëèòèê òîéì)

ÌÎÍÃÎËÄ ÒÀÍÃÀÐÀÃÒÍÛ Ø¯¯Õ ÕÝÐÝÃÒÝÉ ÞÓ? (ÀÍÓ, ÎÕÓ-òàé õàðüöóóëñàí àíàëèòèê òîéì) Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðãèéí ø¿¿õèéí ø¿¿ã÷, äîêòîðàíò ×.Õîñáàÿð

Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðãèéí ø¿¿õèéí ø¿¿ã÷, äîêòîðàíò ×.Õîñáàÿð

Îðøèë

Òºðèéí ýðõ ìýäëèéí ñàëàà á¿ðèéí ¿éë àæèëëàãààã èðãýäýä èë òîä áàéëãàæ èðãýäèéã îðîëöóóëàõ íü õºãæëèéí àðä÷èëñàí ÷èã áàðèìæààã ñîíãîñîí óëñûí ýðõýìëýõ ç¿éë áàéäàã. Òºðèéí ýðõ ìýäë¿¿äèéí øèéäâýð ãàðãàõ á¿òöýä èðãýäèéí òºëººëëèéã áèé áîëãîõ íü òºðèéí õýìæýýã¿é ýðõ äàðõûã õÿçãààðëàõ, ¿éë àæèëëàãààíä íü õºíäëºíãèéí õÿíàëò òàâèõ ¿ð ä¿íòýé àðãóóäûí íýã þì. Õóóëü

òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíä

èðãýä ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëæ îðîëöäîã áàéõàä ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí òóõàéä ñàëáàð íýãæ¿¿äèéíõ íü äýðãýä ººðñäèéí çºâëºë, àëáûã áàéãóóëàõ áàéäëààð õÿíàëò òàâèõ áîëîìæòîé áàéäàã. Õàðèí ø¿¿õ çàñàãëàëûí ¿éë àæèëëàãààí äàõü èðãýäèéí õºíäëºíãèéí õÿíàëò, îðîëöîî íü ø¿¿õèéí áàéãóóëëàãà, ø¿¿í òàñëàõ ¿éë àæèëëàãààíû îíöëîãîîñ õàìààð÷ äýýðõýýñ ººð õýëáýðòýé áóþó ø¿¿ã÷èéí õàðààò áóñ, ø¿¿õèéí áèå äààñàí áàéäàëä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõýýðã¿é áàéõûã øààðääàã. Ø¿¿õ, ø¿¿ã÷èéí ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààíä õºíäëºí㺺ñ îðîëöîõ íü ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã ñóëðóóëæ óëìààð áóñàä ýðõ ìýäë¿¿äèéí äàðàíãóéëëûã áèé áîëãîõ àþóëòàé ó÷èð àëü ÷ óëñ õîðèãëîñîí çààëòûã ¿íäñýí õóóëüäàà òóñãàñàí áàéäàã. Èéìýýñ ø¿¿õ ýðõ ìýäýë äýõ èðãýäèéí îðîëöîîã ø¿¿õèéí øóóä á¿òöýä òýäãýýðèéã àæèëëóóëàõ áàéäëààð õàíãàõààñ ººð ¿ð ä¿íòýé àðãà îäîîõîíäîî àëãà. Ø¿¿õ çàñàãëàëûí ¿éë àæèëëàãàà áóþó ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààíä èðãýäèéã òàíãàðàãòíû áîëîí àðäûí ø¿¿ã÷ ãýñýí õî¸ð õýëáýðýýð îðîëöóóëàõ íü ¿íäñýíäýý óëñ îðíóóäàä ò¿ãýýìýë þì. Òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéí õýëáýð íü Àíãëè-Àìåðèêèéí ýðõ ç¿éí ñèñòåìèéã ºâëºí

àâñàí óëñ îðíóóäàä (ãîë òºëººëºã÷èä Èõ Áðèòàíè, ÀÍÓ, Àâñòðàëè,

* “Монголын төр, эрх зүй” сэтгүүлийн 2009 оны дүгээрт МУ-ын Дээд шүүхийн шүүгч доктор, профессор Б.Бат-Эрдэнэ багшийн өгсөн ярилцлагаас сэдэвлэв. 1 Англи-Саксоны эрх зүй гэж Оросоос дамжиж ирсэн төөрөгдсөн томъёлол бөгөөд эдгээр улс өөрсдийгөө Английн буюу Түгээмэл (Common Law) эрх зүйтэй гэж үздэг. Түгээмэл буюу нийтийн эрх зүй ч гэж заримдаа орчуулдаг энэ тогтолцоо нь XIII дугаар зуунд Англи, түүний хавсарга колони улсуудад “түгсэн” байснаараа ингэж нэрлэгдсэн. Харин Францын баруун хойд хэсэг буюу Саксони нь эх газрын эрх зүйн уламжлалтай. Ðом-Германы эрх зүй түгсэн Европт нийгмийн харилцааг зохицуулж байсан хуулиудын тогтолцооны цөм нь Францийн 180 оны, Германы 1896 оны Иргэний хуулиудад тусгалаа олсон эрх зүйн цогц зарчимд тулгуурласан байсан тул иргэний эрх зүйт (Civil Law) орнууд гэж нэрлэгдэх болсон ажээ.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

33

Êàíàä, Àçè òèâä Õîíã Êîíã, Øðè Ëàíê) õýâøèí òîãòîæ õàðèí Ðîì- Ãåðìàíû ýðõ ç¿éí á¿ëä áàãòàõ îðíóóäàä (Ôðàíö, Èòàëè, ÕÁÍÃÓ, ßïîí, Ñîëîíãîñ õóó÷èí ÇÕÓ-ûí á¿ðýëäýõ¿¿íä áàãòàæ áàéñàí óëñóóä ã.ì) àðäûí ø¿¿õèéí òîãòîëöîî òàðõñàí áàéíà. 2 Òîâ÷õîíäîî òàíãàðàãòàí íü ø¿¿õ õóðàëäààíä îðîëöîæ õýðãèéí ¿éë áàðèìò áîëîí ø¿¿ãäýã÷èéí ãýìò õýðýã ¿éëäñýí ãýì áóðóó, èðãýíèé õàðèóöàã÷èéí òºëáºð õàðèóöàõ ýñýõ àñóóäëààð ä¿ãíýëò ãàðãàõààð ñîíãîãäñîí èðãýí. Òàíãàðàãòàí õýðãèéí çºâõºí ¿éë áàðèìòûí (õóóëü ç¿éí ôàêò) àñóóäëààð ä¿ãíýëò ãàðãàõ áºãººä ýðõ ç¿éí ä¿ãíýëò õèéõã¿é. Ýðõ ç¿éí ä¿ãíýëòèéã õóðàëäààíûã äàðãàëæ áóé ø¿¿ã÷ ãàðãàæ òàíãàðàãòàí íàðò çààâàð áóþó ýðõ ç¿éí çºâëºãºº 3 ºãíº. Òîäîðõîé ¿éë áàðèìò, ¿ð äàãàâàð áèé áîëñîí ýñýõ, ¿¿íä õàðèóöàã÷, ø¿¿ãäýã÷èéí áóðóó áàéãàà ýñýõ òàëààð ãàðãàõ øèéäâýð áîë ¿éë áàðèìòûí ä¿ãíýëòýä òîîöîãäîõ áºãººä õàðèí õàðèóöàã÷, ø¿¿ãäýã÷èä õ¿ëýýëãýõ õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãûí ¿íäýñëýë, çàð÷ìûí àñóóäàë íü ýðõ ç¿éí ä¿ãíýëòýä õàìààð÷ çºâõºí ø¿¿ã÷èéí ýðõ õýìæýýíä áàãòäàã. Õàðèí àðäûí ø¿¿ã÷ 4 ø¿¿õ á¿ðýëäýõ¿¿íä øóóä áàãòàæ õýðãèéí ¿éë áàðèìòûí áîëîí ýðõ ç¿éí àñóóäëààð õî¸óëàíãààð íü ä¿ãíýëò ãàðãàäàã. Ìàíàé óëñûí òóõàéä ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààíä èðãýäèéí îðîëöîîã ø¿¿õ õóðàëäààíä èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéã áàéëöóóëàõ õýëáýðýýð õàíãàäàã. Èðãýäèéí òºëººëºã÷èä íü ýð¿¿ãèéí õýðýã õýëýëöýõ ¿åä “íîòëîõ áàðèìòûã ñóäàëæ ¿íýëñíèé ¿íäñýí äýýð ø¿¿ãäýã÷èéí ãýì áóðóóãèéí òàëààð ñàíàëàà

áè÷ãýýð ãàðãàõ” 5 , èðãýíèé õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýõýä “õýðãèéí ¿éë áàðèìò, çîõèã÷èéí ãýì áóðóóãèéí òàëààð áè÷ãýýð ä¿ãíýëò ãàðãàõ” 6 ýðõèéã òóñ òóñ ýäýëäýã. Ìîíãîëä õýðýãæèæ áóé ýíý õýëáýð òºäèé ë ò¿ãýýìýë áóñ, äýýð äóðüäñàí òàíãàðàãòàí áîëîí àðäûí ø¿¿ã÷èéí àëèíä ÷ õàìààðàõã¿éãýýñ ãàäíà èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí ãàðãàæ áóé ñàíàë, ä¿ãíýëò¿¿ä õóóëü ç¿éí ¿ð äàãàâàð àãóóëäàãã¿éãýýðýý õýðãèéí ýöñèéí øèéäâýðèéã ãàðãàäàã íºãºº õî¸ðîîñîî ÿëãààòàé. Ìîíãîë Óëñ 990-ýýä îíä ºìíº 70 æèë õýðýãæñýí Àðäûí ø¿¿õèéí òîãòîëöîîã õàëæ öººí èðãýäèéã ø¿¿õ õóðàëäààíä àæèãëàã÷èéí õýìæýýíä îðîëöóóëñíààð ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààíä èðãýäýýñ òàâèõ õÿíàëòûã áèé áîëãîæ áîëíî ãýæ ¿çñýí áàéõàä ìàíàé óëñòàé îéðîëöîî

ãàçàð ç¿éí áîëîí ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî á¿õèé çàðèì óëñ îðîí õýðýã ìàðãààíûã ýöýñëýí øèéäâýðëýõ ýðõèéã àðä èðãýäýä á¿ðýí øèëæ¿¿ëýõ áóþó òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéí òîãòîëöîîã íýâòð¿¿ëýõýýñ íààø èðãýäèéí õÿíàëò áîäèòîé áèé áîëîõã¿é ãýæ ¿çäýã áàéíà. 2000 îíä Ñîëîíãîñûí ïàðëàìåíòûí Ø¿¿õèéí øèíý÷ëýëèéí õîðîîíîîñ ãàðãàæ õýëýëö¿¿ëñýí

  • 2 Заавал ийм байх албатай биш. Ðом-Германы эрх зүйн бүлийн Орос, Испани тангарагтны шүүхтэй.

  • 3 Jury instructions (eng.) lay Judges (eng.) Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль-3.1.

  • 6 Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль- 86.2..

34

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

“Ø¿¿õèéí øèíý÷ëýëèéí õºòºëáºð”-ò “õýðýã, ìàðãààíûã òàñëàí øèéäâýðëýõ ýðõèéã èðãýäýä øèëæ¿¿ëýõ íü òºðººñ àðä ò¿ìýíäýý ¿ç¿¿ëæ áóé øóóä èòãýëèéí èëýðõèéëýë áºãººä ¿¿íèéã äàãàæ òºð, àðä ò¿ìíèé õîîðîíäûí õàðèëöàí èòãýëöýë, õîëáîî õàìòûí àæèëëàãàà ¿íäýñíèé îéëãîëöëûí õýìæýýíä áàòàëãààæèõ ýõëýë òàâèãäàõ íü äàìæèãã¿é þì” 7 ãýæ çààñàí áàéíà. ßïîí óëñ ÷ òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéã áèé áîëãîõ àðãà çàìóóäûã ýðýëõèéëñýýð áàéíà.

ÀÍÓ áîëîí Ìîíãîë Óëñûí ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààí äàõü èðãýäèéí îðîëöîîíû èíñòèòóòèéí ò¿¿õýí õºãæèë

Íîðìàíäèéí õààí Õåíðè II 8 Àíãëèéã çàõèð÷ áàéõäàà çàñàã çàõèðãààíû ººð÷ëºí áàéãóóëàëò õèéæ àíõ Õààíû ø¿¿õèéã áàéãóóëñàí áºãººä ø¿¿õýä ÿëëàã÷ààð ýíãèéí èðãýäèéã ñîíãîõ áîëæýý. 9 Õåíðè II çàãàëìàéòíû àÿí äàéíû ¿åýð ëàëûí øàøèíòíóóä õýðýã, ìàðãààíûã òîñãîíîîðîî ø¿¿äýã áîëîõûã îëæ ìýäýýä èõýä òààøààæ èðýýä ýíý òîãòîëöîîã õýðýãæ¿¿ëñýí ãýäýã. 0 Öààøèä èðãýä ÿëëàõ áèø õàðèí òºâèéã ñàõèæ òàëóóäûí ìàðãààíûã ýöýñëýí øèéäâýðëýäýã áîëæ óã ø¿¿õ òºëºâøñºí áºãººä ¿íäñýíäýý XIV ä¿ãýýð çóóíä òàíãàðàãòíû ø¿¿õûí ñèñòåì Àíãëèä á¿ðýëäýí òîãòñîí ãýæ ¿çäýã. Ýíý òîãòîëöîîã ÀÍÓ-ä Èõ Áðèòàíèàñ î÷ñîí öàãàà÷èä õ¿ðãýñýí ò¿¿õòýé. 2 Ìîíãîë ¿íäýñòíèé ò¿¿õýíä èðãýäèéã çàðãà ø¿¿õýä îðîëöóóëæ áàéñàí ìýäýý áàðèìò õîâîð. Çàíøëûí ýðõ ç¿é íî¸ðõîæ ø¿¿í òàñëàõ ýðõ öýðãèéí õýðãýì çýðýãòýí çóóò, ìÿíãàòûí íî¸äîä áàéñàí ×èíãèñ õààí, ò¿¿íèé ¿å çàëãàìæëàã÷ íàðûí ýðèí ¿åä 3 ýäãýýð íî¸ä äýðãýäýý “öýöýí” ãýæ íýðèéäýõ íàñòàé àðäûã áàéëãàæ õýðýã ìàðãààí øèéäâýðëýõ ¿åä ñàíàë, ñóðãààëèéã íü ñîíñäîã áàéñàí ãýæ õóó÷íû ñóäðóóäàä äóðüäàãäàõ áîëîâ÷ ýíý òàëààð äýëãýðýíã¿é áàðèìò, ýõ ñóðâàëæ îäîîãîîð îëäîîã¿é áàéíà. Ìàíæèéí çàñàãëàëûí ¿åä ÷ àðä èðãýä õýðýã ø¿¿õ õóóëèéí çîõèöóóëàëò áàéñàíã¿é. Õàðèí ÕÕ äóãààð çóóíû ýõýíä ãàðñàí ¯íäýñíèé ÷ºëººëºõ õºäºëãººí¿¿äèéí (9, 92îí) äàðàà òîãòñîí ìîíãîëûí çàñàã, òºðººñ õèéñýí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòèéí ¿ð ä¿íä

  • 7 Judiciary Reform Committee of Parliament of Mongolia, Judicial reform program 77 (2000)

  • 8 Хенри II-Англи, Шотланд, Ирланд, Уэльс, Францын баруун хойд хэсгийг нэгтгэсэн их улсыг байгуулсан Норманди буюу баруун хойд Франц нутгаас гаралтай түүхэнд Аугаа Байлдан Дагуулагч гэж алдаршсан Уилльямын ач хүү, 11-1189 онд уг улсыг захирч байсан. Түүхчид Хенри II-ийг “Аугаа өөрчлөн шинэчлэгч” байсан гэжээ.

  • 9 John Makdisi, (1999) The Islamic Origins of the Common law: 77 N.C.L. Rev. 163, 1676-9,

1726-29.

  • 10 John Makdisi, (1999) The Islamic Origins of the Common law: 77 N.C.L. Rev. 163, 1676-9,

1726-29.

  • 11 William Burnham, (2006) Introduction to the Law and Legal System of the United States: th ed., Thomson/West. p.86 ...

  • 12 William Burnham, (2006) Introduction to the Law and Legal System of the United States th ed., Thomson/West. p.86.

  • 13 Narangerel Sodovsuren, (200) Legal System of Mongolia: Interpress. p.16, 22.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

35

ãåðìàíû ýðõ ç¿éãýýñ ¿¿ñýëòýé “êîììóíèñò ýðõ ç¿éí îíîëä ñóóðèëñàí îðîñ õóâèëáàð” á¿õèé ýðõ ç¿éí ñèñòåì ìîíãîëä òîãòîæ óëìààð õýðýã ìàðãààíûã “õàìòûí çàð÷ìààð” 4 øèéäâýðëýæ áàéõ çîðèëãîîð “Àðäûí ø¿¿õ”-èéí òîãòîëöîîã áè áîëãîñîí áàéíà. Ýíý íü èë¿¿ òºâºã ýýäðýý á¿õèé çàðèì õýðýã, ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýõäýý ìýðãýæëèéí íýã ø¿¿ã÷, àðäûí õî¸ð òºëººëºã÷ººñ á¿ðäýõ ø¿¿õ á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîìèëäîã áºãººä õýðãèéí øèéäâýðèéí òàëààð ãàðãàñàí ãèø¿¿äèéí ñàíàë èæèë õ¿÷èí ÷àäàëòàéä òîîöîãääîã áàéñàí. Áîäèò áàéäàëä õýðãèéí ¿éë áàðèìòûí áîëîí ýðõ ç¿éí àñóóäëààð ä¿ãíýëò ãàðãàõ íü õóóëü ç¿éí áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é àðäûí òºëººëºã÷ ãýõ ýíãèéí èðãýäèéí õóâüä àìàðã¿é äàâàà òóë ø¿¿ã÷èéã àÿëäàí äàãàõ íü îëîíòàà áàéæýý. ªºðººð õýëáýë ø¿¿õ á¿ðýëäýõ¿¿íèé ãóðâàí ãèø¿¿íèé õî¸ð íü õýðãèéí òàëààð áîäèòîé áèå äààñàí øèéäâýð ãàðãàæ ÷àäàõã¿é áàéäëààñ áîëæ ¿íäñýíäýý íýã ë ø¿¿ã÷èéí ¿çýìæýýð õýðýã ìàðãààí øèéäâýðëýãäýæ áàéñàí íü øèéäâýð ¿íäýñëýëòýé ãàðàõàä ñºð㺺ð íºëººëæ áàéñíààñ ãàäíà èðãýäèéã ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààíä îðîëöóóëæ áóé çîðèëãî õàíãàãäàõã¿éä õ¿ð÷ áàéâ.

ÀÍÓ äàõü òàíãàðàãòàí, Ìîíãîë Óëñ äàõü èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààí äàõü ¿¿ðýã, õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷èí

ÀÍÓ-ä òàíãàðàãòíû øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààíä ø¿¿ã÷ õÿíàëò òàâüæ õóóëü õýðýãëýýíèé àñóóäëààð òîäîðõîé çààâðóóäûã ºã÷ ÷èãë¿¿ëæ áàéäàã. Ýíý çààâðóóäûã áàðèìòëàí ººðèéí ìýäëýã ÷àäâàðûí õ¿ðýýíä äîòîîä èòãýëèéíõýý äàãóó ø¿¿ãäýã÷ ãýìò õýðýã ¿éëäñýí ãýì áóðóóòàé ýñýõ, õàðèóöàã÷ òºëáºð õàðèóöàõ ¿íäýñëýëòýé ýñýõèéã òàíãàðàãòíû á¿ðýëäýõ¿¿í áèå äààæ øèéäâýðëýäýã. 5 Õýäèéãýýð ø¿¿õ õóðàëäààíä ø¿¿ã÷, òàíãàðàãòàí àëü àëü íü õºíäëºíãèéí áàéð ñóóðüòàé îðîëöîæ õî¸óëàà õýðãèéí òàëààð øèéäâýð ãàðãàõ áîëîâ÷ òóõàéí àñóóäëûí ¿éë áàðèìòûí ýñâýë ýðõ ç¿éí õàìààðëààñ áîëæ ø¿¿ã÷, òàíãàðàãòàí íàðûí àëü íýã íü øèéäâýðëýäýã. Õàðúÿàëàë çºð÷èæ øèéäâýð ãàðãàâàë ø¿¿õèéí øèéäâýð ¿íäýñëýëã¿é ãàðñàí áîëîí ïðîöåññûí íîöòîé àëäàà ãàðñàí ãýæ ¿çýæ òîãòîîë õ¿÷èíã¿é áîëíî. Ø¿¿ã÷èéí áîëîí òàíãàðàãòíû ãàðãàñàí øèéäâýð 6 äàâæ çààëäàõ øàòàíä õÿíàãäàõ áºãººä õýðãèéã äàí ø¿¿ã÷ íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé õýëýëöýæ òàíãàðàãòíû öàãààòãàõ øèéäâýðýýñ áóñàä øèéäâýðèéã òîäîðõîé õÿçãààðòàé õÿíàíà. 7 Äàâæ çààëäàõ øàòíû ø¿¿õ òàíãàðàãòàí õýðãèéí òàëààð çºâ ä¿ãíýëò õèéñýí ýñýõýä áóñ õýðãèéã ýöýñëýí

1 “Хэрэг маргааныг хамтын зарчмаар хянан шийдвэрлэх“ нь коммунист эрх зүйн онолын суурь зарчмуудын нэг. Энэ заалт одоо ч шүүхийн тухай хуульд бий. 1 Nadia E. Nedzel, (2008) Legal Reasoning, Research, and Writing for International Graduate Students: 2 nd ed., Aspen Publishers. p.1..

  • 16 Шүүгчийн тухайд үндсэндээ тангарагтанд өгсөн зааврууд нь шийдвэрт тооцогдоно.

  • 17 Burnham, supra note 18, at 87.

36

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

øèéäâýðëýõ õýìæýýíä íîòëîõ áàðèìò öóãëàðñàí áàéñàí ýñýõýä ä¿ãíýëò ºãäºã. 8 Íîòëîõ áàðèìò õàíãàëòã¿é áàéñàí ãýæ ¿çâýë øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ áà õàðèí òàíãàðàãòíû öàãààòãàõ òîãòîîëä ãîìäîë ãàðãàõ çîõèöóóëàëòã¿é òóë õÿíàãäàõã¿é. ¯íäýñëýë íü ÀÍÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéí “õýíèéã ÷ íýã õýðýãò íýãýýñ èë¿¿ ø¿¿õã¿é” òóõàé çààëò áºãººä íýãýíò õýðýã ýöýñëýí øèéäâýðëýãäýæ ø¿¿ãäýã÷ öàãààäñàí áàéõàä ø¿¿õ õóðàëäààíûã ø¿¿ãäýã÷èéã ÿëëàõ çîðèëãîîð äàõèí ÿâóóëàõûã õîðèãëîäîã. 9 ÀÍÓ-ä òàíãàðàãòàí íàðûã ýð¿¿ãèéí õýðãèéã ìºðäºí øàëãàõ ¿åä áàñ îðîëöóóëäàã. Ýð¿¿ãèéí õýðýã ¿¿ñãýæ óðüä÷èëñàí áàéäëààð àæèëëàãàà ÿâóóëñíû äàðàà öóãëàñàí íîòîëîõ áàðèìòòàé Èõ òàíãàðàãòàí 20 ãýõ ìºí ë èðãýäýýñ ñîíãîãäñîí àðâàí õî¸ð õ¿íòýé á¿ðýëäýõ¿¿í 2 òàíèëöàæ ìºðäºí áàéöààëòûã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ óëìààð ÿëëàõ ä¿ãíýëò ¿éëäýõ ¿íäýñëýë 22 áóé ýñýõèéã õÿíàæ ¿íäýñëýë õàíãàëòã¿é ãýæ ¿çâýë õýðãèéã õýðýãñýõã¿é áîëãîäîã. Èðãýíèé õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíû òóõàéä çºð÷ëèéí óëìààñ ¿¿ñýõ ¿¿ðãýýñ áóñàä õýðýã ìàðãààíûã õÿíàí õýëýëöýõýä òàíãàðàãòàíã îðîëöóóëäàã. 23 Ýíý íü Àíãëèä àíõ ø¿¿õèéí ñèñòåì åðäèéí 24 áà øóäàðãà ¸ñíû 25 ãýñýí õî¸ð òºðëèéí ø¿¿õýýñ òîãòäîã áàéñàíòàé õîëáîîòîé. 26 Èðãýíèé õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíä ø¿¿ã÷ òàíãàðàãòàíä õýðãèéí òàëààð òîäîðõîé àñóóëòóóä 27 ãàðãàæ ºã÷ ¿íäýñëýë á¿õèé òàéëáàðààð õàðèó àâàõ áàéäëààð çºâ øèéäâýð ãàðãàõ òàë äýýð íü àíõààðäàã. Ìàíàé óëñûí òóõàéä Àðäûí ø¿¿õèéí ñèñòåìèéã õàëñíààñ õîéø ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààí äàõü èðãýäèéí îðîëöîîã èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéã àíõàí øàòíû ø¿¿õ õóðàëäààíä îðîëöóóëàõ áàéäëààð õàíãàæ èðñýí áîëîâ÷ ýðõ õýìæýý íü èëò áóóðñàí. Õýäèéãýýð ýð¿¿, èðãýíèé ïðîöåññûí õóóëèóäàä èðãýäèéí òºëººëºã÷èä íü õýðãèéí îðîëöîã÷ áîëîí çîõèã÷, ãýð÷, øèíæýý÷èä àñóóëò òàâèõ, õýðãèéí ìàòåðèàëòàé òàíèëöàõ, ò¿¿íýýñ òýìäýãëýë õèéõ, ø¿¿ã÷, øèíæýý÷,

  • 18 Burnham, supra note 18, at 87.

  • 19 Burnham, supra note 18, at 88.

  • 20 Grand Jury (eng.)

  • 21 Гишүүний тоо муж улс бүрт адилгүй.

  • 22 Аливаа байцаан шийтгэх ажиллагаа холбогдогчийн эрх, эрх чөлөөг заавал хязгаарлаж байдаг

  • 23 Charles Allen Wright, (1983) Law of Federal Courts: th ed. p.610-11. 2 Court of Law (eng.) 2 Court of Equity (eng.)

  • 26 Хуулийн хатуу заалт маргааны аль нэг талыг илт шударга бус хохироохоор байвал хэргийг Ердийн шүүхээр биш Хааны шууд мэдэлд байх Шударга ёсны шүүхээр хэлэлцэж хуулийг үл харгалзан талуудын эрх ашгийг хамгаалсан шийдвэр гаргадаг тогтолцоо. Шударга ёсны шүүх нь тангарагтанг оролцуулдаггүй. Одоо АНУ болон Их Британид энэ хоёр шүүх нэгдсэн боловч хэрэг хэлэлцэх ажиллагаа нь хоёр янз байсаар байна. See htpp:// en.wikipedia.org/wiki/Equity_(Law)

  • 27 “special verdict” forms (eng.)

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

37

îð÷óóëàã÷, õýëìýð÷, ø¿¿õ õóðàëäààíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãûã òàòãàëçàí ãàðãàõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàõ, íîòëîõ áàðèìòûã øèíæëýõýä îðîëöîæ ýð¿¿ãèéí õýðýãò ø¿¿ãäýã÷èéí ãýì áóðóóãèéí òàëààð ñàíàëàà áè÷ãýýð ãàðãàõ, èðãýíèé õýðýãò õýðãèéí ¿éë áàðèìò, çîõèã÷èéí ãýì áóðóóãèéí òàëààð áè÷ãýýð ä¿ãíýëò ãàðãàõ çýðýã 28 õýðãèéí ÿìàð ÷ îðîëöîã÷îîñ äóòóóã¿é ýðõ ýäëýõ áîëîâ÷ (ÀÍÓ-ä òàíãàðàãòàí ä¿ãíýëò ãàðãàõààñ áóñàä ýðõèéã ýäëýõã¿é) ãàðãàñàí ñàíàë ä¿ãíýëò íü õóóëü ç¿éí ÿìàð íýãýí ¿ð äàãàâàð àãóóëäàãã¿é áºãººä ø¿¿õ ýíý áàðèìòàä ÿàæ õàíäàõ ¸ñòîé, ýíý íü ýðõ ç¿éí ÿìàð õ¿÷èí ÷àäàëòàé àêò áîëîõ òàëààð õóóëüä çààãààã¿é. Ìîíãîëûí õýò õÿçãààðëàãäñàí ýðõ õýìæýý á¿õèé èðãýäèéí òºëººëºã÷èä èðãýäèéí õÿíàëòûã áîäèòîé õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áºãººä ýíý òîãòîëöîî íü çºâõºí ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààí äàõü èë òîä áàéäëûã ë õàíãàõ òºäèé ç¿éë áîëîîä áàéíà ãýæ ãàäààäûí ýðõ ç¿éí õýâëýë ìýäýýëýëä äóðüäæýý. 29 ÀÍÓ-ä òóõàéí ø¿¿õ õóðàëäààíä îðîëöîõ òàíãàðàãòàí íàðûã á¿ðä¿¿ëýõäýý ñîíãîã÷äûí íýðñèéí æàãñààëò ýñõ¿ë èðãýíèé á¿ðòãýëèéí ñàíãààñ êîìïüþòåðèéí ïðîãðàììààð ñàíàìñàðã¿é ñîíãîëò õèéõ áàéäëààð øààðäëàãàòàé èðãýäèéí òîîíîîñ ãóðàâ äàõèí èë¿¿ õ¿ì¿¿ñèéã çàðëàí äóóäàõ õóóäñààð ø¿¿õýä èð¿¿ëíý. Ø¿¿õ õóðàëäààí ýõëýõýýñ ºìíº ÿëëàõ áîëîí ºì㺺ëºõ òàëóóä ñàíàë ãàðãàæ õàñàëò õèéõ áàéäëààð á¿ðýëäýõ¿¿íèéã ýöýñëýí òîãòîíî. Òàëóóä õýíèéã ÿàãààä òàòãàëçàõ áîëñíîî òàéëáàðëàõ àëáàã¿é. Õóóëèàð òàíãàðàãòàíä òàâèõ øààðäëàãà áîë àíãëè õýëíèé ìýäëýã, ÀÍÓ-ûí èðãýí ýñõ¿ë òóõàéí óëñûí áàéíãûí îðøèí ñóóã÷ áàéõ ÿâäàë áºãººä ñîíãîëò ñàíàìñàðã¿é òóë áàéíãûí îðøèí ñóóã÷ ìàíàé óëñûí èðãýä, ø¿¿õèéí àæèëòàí àëáàí õààã÷ ÷ äóóäàãäàõ òîõèîëäîë ãàðäàã. 30 200 îíä ÀÍÓ-ûí äýä Åðºíõèéëºã÷ Æîé Áàéäåí Äåëàâåéð ìóæèéí ø¿¿õýýñ çàðëàí äóóäàõ õóóäàñ àâ÷ ø¿¿õýä èðñýí áàéíà. ÀÍÓ-ûí èðãýí, îðøèí ñóóã÷ á¿ð àìüäðàëûí òóðøèä äóíäæààð ãóðâàí óäàà èðãýíèé ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëäýã ñóäàëãàà áèé. 3 Ìàíàé óëñûí òóõàéä èðãýäèéí òºëººëºã÷èéã ñîíãîã÷äûí íýðñèéí æàãñààëòûã ¿íäýñëýí ø¿¿ã÷äèéí çºâëºëãººíººñ òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó ñîíãîí àâàõ àæëûã òóõàéí ø¿¿õèéí òàìãûí õýëòýñ çîõèîí áàéãóóëæ, ø¿¿õ õóðàëäààíä îðîëöóóëàõààð õóóëü÷èëñàí. Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí á¿ðýëäýõ¿¿í ººð÷ëºãääºãã¿é, òýäãýýð íü ººðñäèéí ¿éë àæèëëàãààãàà õýí íýãýíä òàéëàãíàäàãã¿é ó÷èð äýýð äóðäñàí ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààíû èë òîä áàéäàë ÷ áóñäàä õ¿ðäýãã¿é.

  • 28 Шүүхийн тухай хуулийн 6 дугаар зүйл, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 3 дүгээр зүйл, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 86 дугаар зүйл.

  • 29 Asian Law Centre, Australian National University, (2003) The Legal System of Mongolia The Australian Journal of Asian Law 272 ..

  • 30 Burnham, supra note 18, at 90.

  • 31 Burnham, supra note 18, at 91.

38

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

ÎÕÓ-ä òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéã ñýðãýýõýä ó÷èðñàí áýðõøýýë, ÀÍÓ äàõü òàíãàðàãòíû ø¿¿õýýñ ÿëãàãäàõ îíöëîã

Îðîñîä òàíãàðàãòàíû ø¿¿õèéã àíõ 864 îíä íýâòð¿¿ëýýä 922 îíä áîëüøåâèêóóäûí çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýðýýð öóöàëñàí áàéíà. 992 îíä ÎÕÓ êîììóíèñò çàñàãëàëûã õàëñíààñ õîéø òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéã ñýðãýýí áàéãóóëàõ àñóóäëûã çºâõºí ø¿¿õèéí øèíý÷ëýë ººð÷ëºëòèéí õ¿ðýýíä áèø íèéò óëñ ã¿ðíèé àðä÷èëñàí íèéãýìä øèëæèõýä ÷óõàë íºëººòýé ãýæ ¿çýæ àíõààð÷ èðñýí. ÎÕÓ ýð¿¿ãèéí áîëîí èðãýíèé ïðîöåññûí õóóëèóäàà ººð÷ëºõ人 ýíý àñóóäëûã òóñãàñíààð ýíý àæèë ýõýëæ óëñûíõàà òîäîðõîé çàñàã çàõèðãààíû íýãæ¿¿äèéã ýýëæ äàðààãààð òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéí òîãòîëöîîíä õàìðóóëæ 200 îíû ä¿ãýýð ñàðûí 0-íèé ºäºð ×å÷åíèé Á¿ãä Íàéðàìäàõ óëñûã èéì ø¿¿õòýé áîëãîñíîîð 20 øàõàì æèë ¿ðãýëæèëñýí àìàðã¿é àæèë äºíãºæ ºíäºð뺺ä áàéíà. 32 Îðîñûí òàíãàðàòàíû ø¿¿õ åðºíõèé人 îëîí óëñûí õýìæýýíä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí òàíãàðàãòàíû ø¿¿õèéí ñòàíäàðò æèøèãòýé ä¿éõ áîëîâ÷ Àíãëè-Àìåðèêèéí òàíãàðàãòàíû ø¿¿õèéí ñîíãîäîã õýëáýðýýñ äàðààõü îíöëîã øèíæ¿¿äýýð ÿëãàãäàíà. Ýíý íü òàíãàðàãòàíû á¿ðýëäýõ¿¿í øèéäâýðýý îëîíõèéí ñàíàëààð ãàðãàõ, òàíãàðàãòíû á¿ðýëäýõ¿¿íèé çºâëºëäºõ õóãàöàà õÿçãààðòàé, òàíãàðàãòàí õýðãèéã íýìýëò ìºðäºí áàéöààëòàä áóöààõ ýðõòýé, òàíãàðàãòàíû öàãààòãàõ òîãòîîëûã äýýä øàòíû ø¿¿õ õÿíàõ, õ¿÷èíã¿é áîëãîõ çîõèöóóëàëò, òàíãàðàãòàíòàé ø¿¿õ õóðàëäààíûã çºâõºí õ¿íä, îíö õ¿íä õýðýãò ÿâóóëàõ æóðàì, òàíãàðàãòàíû ø¿¿õýýð ø¿¿ëãýõýýñ ø¿¿ãäýã÷ òàòãàëçàõ ýðõã¿é ÿâäàë þì. 33 Îðîñîä òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéã ñýðãýýõ ÿâöàä òóëãàðñàí ãîë áýðõøýýë¿¿ä ÷óõàì ýíý îíöëîãóóäòàé õîëáîîòîé ãàð÷ èðñýí ãýæ ñóäëàà÷èä ¿çäýã. Îðîñûí òàíãàðàãòàí îëîíõèéí ñàíàëààð øèéäâýð ãàðãàæ áîëäîã íü ýðõ ç¿é ñóäëàà÷äûí ÿëàíãóÿà òàíãàðàãòíû Àíãëè-Àìåðèêèéí ñîíãîäîã çàãâàðûã èë¿¿ä ¿çäýã ýðäýìòýí, ñóäëàà÷äûí ø¿¿ìæëýëä ºðòäºã. ÀÍÓ áîëîí ÈÁÂÓ-ä òàíãàðàãòíû á¿ðýëäýõ¿¿íèé ãèø¿¿ä íýãäñýí íýã ë øèéäâýðò õ¿ðýõ ó÷èðòàé. Ñàíàëàà íýãòãýæ ÷àäààã¿é áîë ø¿¿ã÷ òàíãàðàãòàíã òàðààæ ø¿¿õ õóðàëäààíûã òàíãàðàãòíû øèíý á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð ÿâóóëàõààð äàõèí òîâëîíî. 34 Ýíý øàëòãààíààð ø¿¿õ õóðàëäààí äàõèí äàõèí ÿâàãäàæ õýðãèéã ýöñèéí øèéäâýð ñàð æèëýýð ñóíæðàõ íü ýäãýýð óëñàä ò¿ãýýìýë áºãººä ø¿¿õèéí òºñºâ, ø¿¿õ õóðàëäààíû îðîëöîã÷ íàðò íýí õ¿íäðýëòýé áàéäàã. Èéì íºõöºë áàéäëûã áèé áîëãîõã¿é áàéõûí òóëä òàíãàðàãòíû çºâëºëäºõ õóãàöààã ãóðâàí öàãààð õÿçãààðëàæ ñàíàë çºðñºí òîõèîëäîëä îëîíõèéí ñàíàëààð

  • 32 “Jury trials start functioning in the final region of RF, Chechnya,” RIA Novosti, Dec 31, 2009,

via.

  • 33 Sergei Tokmakov (2010) Jury Trials in Modern Russia, An Analytical Review, January 28, р.7. 3 hung jury, mistrial (eng.)

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

39

øèéäâýð ãàðãàæ áàéõààð ÎÕÓ-ä õóóëü÷èëæýý. Ø¿¿ãäýã÷èéí ãýì áóðóóãèéí àñóóäëààð ãèø¿¿ä ñàíàë çºðººòýé áàéõàä õýðãèéã ýöýñëýí øèéäâýðëýíý ãýäýã íü ø¿¿ãäýã÷ ãýìò õýðýã ¿éëäñýí áîëîõ íü ÿìàð íýã ýðãýëçýýã¿é òîãòîîãäñîí òîõèîëäîëä ãýì áóðóóòàéä òîîöîõ çàð÷èìä íèéöýõã¿é áàéíà ãýæ ø¿¿æëýã÷èä ¿çäýã. ¯¿íýýñ ãàäíà òàíãàðàãòàí íàðûí çàðèì õýñãèéã õàõóóëüäñíààð ýöñèéí ñàíàëä äàâàìãàéëæ õýí íýãýíä àøèãòàé øèéäâýðèéã ãàðãóóëàõ áîëîìæ ºñºæ áàéãàà íü òàíãàðàãòàíû ø¿¿õèéí äàâóó òàëä òîîöîãääîã õàðààò áóñ áàéäëûã èõýýð ñóëðóóëæ áàéíà ãýäýã àæýý. Ýíý ø¿¿ìæ îðã¿é áèø áîëîõ íü Îðîñûí ïðàêòèêààñ áàñ õàðàãäñàí þì. Õýí íýãíèéã òºðººñ ãýìò õýðýãò õîëáîãäóóëàí ÿëëàõàä õ¿ðâýë òóõàéí èðãýí ººðèéíõ íü èæèë ýíãèéí èðãýäýýñ á¿ðäñýí òàíãàðàãòàíû øóäàðãà ø¿¿õýýð ãýì áóðóóãàà õýëýö¿¿ëýõ íü ÀÍÓ-ûí ¯íäñýí õóóëüä çààñàí èðãýäèéí íèéòëýã ýðõ þì. ÀÍÓ-ä ïðîêóðîðûí ÿëëàõ ä¿ãíýëòýä çààñàí ãýìò õýðãèéã ¿éëäñýí ãýì áóðóóãàà ø¿¿ãäýã÷ õ¿ëýýí çºâøººð÷ ¿¿íèéõýý õàðèóä àðàé áàãà ÿë øèéòãýë õ¿ëýýõýýð óëñûí ÿëëàã÷òàé òîõèðîëöñîí òîõèîëäîëä òàíãàðàãòíû ø¿¿õýýð õýðãèéã õýëýëö¿¿ëýõ ýðõýýñýý òàòãàëçäàã. Õàðèí ÎÕÓ-ä ø¿¿ãäýã÷ ººðèéí ãýì áóðóóãèéí àñóóäëààð ÿìàð áàéð ñóóðüòàé áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí õýðãèéí õàðúÿàëàë òîõèð÷ ë áàéâàë õýðãèéã òàíãàðàãòàíû ø¿¿õýýð çààâàë õýëýëöäýã. Õî¸ð óëñûí òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéí áàñ íýã ÿëãàà áîë ÀÍÓ- ä ýð¿¿, èðãýíèé ø¿¿õ õóðàëäààíû àëèíä íü ÷ òàíãàðàãòàí îðîëöîæ áîëäîã áàéõàä ÎÕÓ-ä çºâõºí õ¿íä, îíö õ¿íä ýð¿¿ãèéí õýðãèéã ë òàíãàðàãòíû ø¿¿õýýð õýëýëäöýã áàéíà. Öàãààäñàí õýðãèéí òîî ýðñ íýìýãäñýí ÿâäàë áîë òàíãàðàãòàíû ø¿¿õèéã ÎÕÓ-ä ñýðãýýõ ÿâöàä ó÷èðñàí áàñ íýã áýðõøýýë áàéñàí. Ǻâëºëò çàñãèéí ¿å áóþó àðäûí ø¿¿õèéí ñèñòåì ¿éë÷èëæ áàéõàä á¿õ ýð¿¿ãèéí õýðãèéí 0.5% îð÷èì õóâüä íü öàãààòãàõ òîãòîîë ãàð÷ áàéñàí áîë òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéã íýâòð¿¿ëñíýýñ õîéø ýíý õýìæýý 8.5%- ä õ¿ðñýí þì. 35 Õýðýã èõ õýìæýýãýýð öàãààäàõ áîëñîí øàëòãààíûã äàãíàí ÿëëàõ õàíäëàãàòàé áàéñàí àðäûí ø¿¿õèéí òîãòîëöîî ¿ã¿é áîëñîíòîé õîëáîãäóóëæ òàéëáàðëàõ áîëîâ÷ ìºí îäîîãèéí òàíãàðàãòàí íàðûí õóâèéí áàéäàëòàé õîëáîí ¿çýõ íü áèé. ÎÕÓ-ûí íèéãýì äýõ èðãýíèé åðºíõèé óõàìñðûí ò¿âøèí äîîãóóð, íèéãìèéí èäýâõ ñóë, ÿëàíãóÿà òàíãàðàãòàíààð ñîíãîãäîæ áóé èðãýäèéí áîëîâñðîë íèìãýí, àìüæèðãààíû ò¿âøèí ñàéí áèø áàéãàà íü òýäãýýðèéã áóñäûí íºëººíä àâòàõ ¿íäýñëýë áîëæ áàéíà ãýæ ñóäëàà÷èä òîäîðõîéëäîã. 36 ÎÕÓ-ûí ø¿¿õ¿¿ä òàíãàðàãòàíã á¿ðä¿¿ëýõäýý èõýâ÷ëýí òîäîðõîé àæèë, àëáàí òóøààë ýðõýëäýãã¿é ñóë ÷ºëººò öàãòàé õ¿ì¿¿ñ, òýòãýâýðèéí èðãýäèéã ñîíãîõ íü ýëáýã. Èéì õ¿ì¿¿ñ íü èõýâ÷ëýí íèéãýìä ýçýëñýí èäýâõòýé

3 Oleg Muhin, Juror, even if he is in doubt, must decide whether the defendant is guilty or not, Izvestia.Ru, Dec 22, 2009 via. 36 Sergei Tokmakov, Jury Trials in Modern Russia, An Analytical Review, January 28, 2010, at 7.

40

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

áàéð ñóóðüã¿éãýýñ èðãýäèéí òºëººëºë áîëæ íèéãìèéí àøèã ñîíèðõëûã á¿ðýí èëýðõèéëæ ÷àääàãã¿é áºãººä ø¿¿õýýñ îëãîäîã áàãàõàí õýìæýýíèé ìºíãºí óðàìøóóëàëä ë òàòàãäàí èðñýí áàéõ íü îëîíòàà òóë õýðãèéí îðîëöîã÷ íàðûí ýä õºðºíãèéí íºëººíä àâòàæ õýýë õàõóóëèàñ òýð á¿ð òàòãàëçàæ ÷àääàãã¿é áàéíà. Ãýòýë õýðãèéí íºõöºë áàéäëûí òàëààð ä¿ãíýëò õèéõ îþóí óõààíû õºãæèë ñàéòàé, áîëîâñðîë, ìýðãýæèëòýé, ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä áóñäààñ õàìààðàëã¿é, íèéãìèéí èäýâõ á¿õèé èðãýä ø¿¿õýä òàíãàðàãòàíààð ¿éë÷ëýõèéã öàã ¿ðñýí øàë äýìèé õýðýã ãýæ ¿çäýãýýñ çàðëàí äóóäàõ õóóäàñ àâñàí ÷ ÿíç á¿ðèéí øàëòàã, øàëòãààí òîî÷èæ èðýõýýñ öààðãàëäàã àæýý. 37 Èðãýíèé á¿ðòãýë ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà äîãîëäîëòîé, øèëæèëò õºäºë㺺í òýð á¿ð òóñãàãääàãã¿é, á¿ðòãýë ìóóãààñ çàðëàí äóóäàõ õóóäàñ çºâ õàÿãààð õ¿ðäýãã¿é, ýñ áºãººñ çààñàí îâîã, íýð, õàÿã õóäàë, èðãýí íàñ áàðñàí, í¿¿í øèëæñýí áàéõ íü òàíãàðàãòíûã ø¿¿õýä äóóäàõàä ó÷èð÷ áàéñàí áàñ íýãýí áýðõøýýë ãýíý.

Ä¿ãíýëò

Ìîíãîë Óëñ óëñ òºðèéí òîòàëèòàð ñèñòåìýýñ àðä÷èëñàí òîãòîëöîîíä øèëæèæ íèéãìèéí á¿õèé ë ñàëáàðò ñóóðü ººð÷ëºëòèéã õèéõäýý ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãûí øèíý÷ëýëèéí õ¿ðýýíä ø¿¿í òàñëàõ àæèëëààí äàõü èðãýäèéí îðîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àñóóäàëä ñóë àíõààðñàí ñàíàãäëàà. Òºðèéí ¿éë àæèëëàãààí äàõü èðãýäèéí õÿíàëòûí àñóóäàë õóðö òàâèãäàæ òºðèéí ýðõ ìýäë¿¿äèéí àëü ÷ õ¿ðýý, ñàëáàðò èðãýäèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ íü ÷óõàë áîëæ áóé ýíý ¿åä ¯íäñýí õóóëèéí àãóóëãà, çàð÷èìä òóëãóóðëàñàí ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààí äàõü èðãýäèéí îðîëöîîíû ýðõ ç¿éí øèíý îð÷èíã áóé áîëãîõ íü óëñ îðíû ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, íèéãýì äýõ õàðèöëàí îéëãîëöëûã áýõæ¿¿ëæ, íèéãìèéí õàðèëöààíû á¿õèé ë ñàëáàðò ø¿¿õèéí áîäèòîé õàìãààëàëòûã áèé áîëãîõ, õ¿íèé ýðõèéí õàìãààëàë áîëîí ø¿¿õèéí áèå äààñàí, íºëººíä ¿ë àâòàõ áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõ çýðýã îëîí òàëò àñóóäëûã õºíäñºí ÷óõàë ñýäýâ áîëîîä áàéíà. Ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä èðãýäèéã îðîëöóóëæ áóé ºíººãèéí áàéäàë õýâýýð öààøèä ¿ðãýëæèëáýýñ îëîí ñºðºã ¿ð äàãàâàð áèé áîëîõ íü íýãýíò òîäîðõîé ýíý ¿åä Ìîíãîë Óëñ àðäûí ø¿¿õèéí òîãòîëöîîíîîñ íýãýíò òàòãàëçàæ áóé áîë èðãýäèéí îðîëöîîíû íºãºº ñîíãîäîã õýëáýð íü áîëîõ òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã íóõàöòàé ñóäàëæ ¿çýõ õýðýãòýé áàéíà. Áîäèòîé ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ ãóðàâ äàõü àðãà áàéõã¿é. Ø¿¿õ, ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààíû îíöëîãîîñ õàìààð÷ ¿éë àæèëëàãààíä íü õºíäëºí㺺ñ õÿíàëò òàâèõ, îðîëöîõ íü íèéãýìä ñºðºã ¿ð äàãàâàð àâ÷ðàõ íü çàéëøã¿é òàëààð ºã¿¿ëëèéí ýõýíä ºã¿¿ëñýí. Èéìýýñ èðãýäèéí îðîëöîîã ø¿¿õèéí áàéãóóëëàãûí äîòîîä á¿òöýä

  • 37 Sergei Tokmakov (2010) Jury Trials in Modern Russia, An Analytical Review, January 28. p.7.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

41

øóóä ñóóëãàæ ºãºõ ë çàì áóé áºãººä õýðâýý èíãýõã¿éãýýð èðãýäèéí õºíäëºíãèéí õÿíàëòûã áóé áîëãîíî ãýâýë èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí ýðõèéã ìèíèìóì õ¿ðòýë òàíàõ ýñõ¿ë èðãýääýý á¿ðýí ä¿¿ðýí õÿíàëò òàâèõ ýðõèéã ºã÷ ø¿¿õèéí õàðààò áóñ áàéäëûã ÿìàð íýã õýìæýýãýýð áóóðóóëàõààñ ººð àðãàã¿é. Õî¸óë ¿ð ä¿í ìóóòàé çîðèëãîî ¿ã¿éñãýñýí àðãóóä áºãººä îäîîãîîð ìàíàé óëñ ýõíèéõèéã íü ñîíãîîä áàéãàà. Ìîíãîë Óëñ ººðèéí ýõ ãàçûí ýðõ ç¿éí óëàìæëàëä áàðèãäàí òàíãàðàãòàíû ø¿¿õèéí ñèñòåìèéã çºâõºí Àíãëè-Àìåðèêèéí ýðõ ç¿éí ñèñòåìä ë áàéõ ¸ñòîé ç¿éë ìýòýýð ¿çýæ ýíý òóõàé ñîíñîõûã ÷ õ¿ñýõã¿é áàéíà. Ýíý òèéì áóñ áîëîõûã ÎÕÓ, Èñïàíè óëñóóäûí æèøãýýñ õàðæ áîëîõîîñ ãàäíà ìàíàéõòàé ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî áîëîîä ìåíäàëèòåò òºñòýé Ñîëîíãîñ, ßïîí óëñ ÷ òàíãàðàãòàíû ø¿¿õèéí íèéãýìä àâ÷ðàõ ¿ð ºãººæèéã îéëãîñíû óëìààñ ýíý òàëààð îëîí æèëèéí ºìíººñ ñóäàëãàà ºðí¿¿ëæ ¿ð ä¿í íü ãàðñíààð îéðûí èðýýä¿éä íýâòð¿¿ëýõýýð çýõýí áàéíà. ªíººäðèéí áàéäëààð Ìîíãîë Óëñ äàõü ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí ¿éë àæèëëàãààíä èðãýäèéí îðîëöîî àëãà áàéíà ãýæ õýëýõýä õèëñäýõã¿é. Àðä ò¿ìýí ø¿¿õ ÿàæ àæèëëàäàã, øèéäâýðýý õýðõýí ãàðãàäàã òàëààð îéëãîëò äóòìàã, ø¿¿õèéí ¿éë àæèëëàãàà ó÷èð áèò¿¿ëãýýð òºñººëºãäºæ ø¿¿õýä óëìààð òºðä èòãýõ òýäíèé èòãýëä ñºð㺺ð íºëººëñíººð íèéãýìä ñºðºã óóð àìüñãàë áèé áîëæ õ¿ðýýãýý òýëñýýð áàéíà. 200 îíä Íýýëòòýé íèéãýì ôîðóìààñ ÿâóóëñàí áîäëîãûí òîéì ñóäàëãààãààð 38 òîãòîîñîí Ìîíãîëûí ø¿¿õèéí áèå äààñàí áàéäàë, ø¿¿ã÷èéí õàðààò áóñ áàéäëûã ñóëðóóëæ áóé àðàâ îð÷èì øàëòãààíû íàéì íü òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéí óóãóóë øèíæèä áàéõã¿é ç¿éëñ áàéíà. Ìàãàäã¿é ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààí äàõü èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí îäîîãèéí ñòàòóñûã õóóëü÷ëàõ øàëòàã áîëñîí áàéæ áîëîõ ýðõ ç¿éí òóñãàé ìýäëýãã¿é, áîëîâñðîë íèìãýí ýíãèéí èðãýä ø¿¿í òàñëàõ àæèëãààíä øèéäâýð ãàðãàõ õýìæýýíä îðîëöîõ íü èë¿¿ õºðºí㺠õ¿÷, öàã õóãàöàà çàðàõàä õ¿ðãýõýýñ ãàäíà ø¿¿õèéí øèéäâýðèéí ¿íäýñëýëòýé áàéäëûã áóóðóóëæ ýöýñòýý ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààíû ÷àíàðò ñºð㺺ð íºëººëºõ áîëíî ãýñýí ñàíààã çàðèì óëñ òºð÷, õóóëü÷èä èëýðõèéëýõ íü áèé. Ýíý ºã¿¿ëëèéã áè÷èã÷ áè áýýð ¿¿íòýé ñàíàë íèéëäýãã¿é áºãººä õàðààò áóñ ø¿¿õèéí íèéãìèéí ñóóðü à÷ õîëáîãäëûã äóòóó ¿íýëæ áàéíà ãýæ ¿çäýã. Áóðóó, çºâèéã ÿëãàõ ýðõ íü àðä ò¿ìýíä áàéõàä õýçýý ÷ áóðóóäàõã¿é, øóäàðãà ¸ñûã áîäèòîé òîãòîîõîä ãàðàõ ÿìàð ÷ çàðäàë íèéãìèéí à÷ õîëáîãäëûã íü äàâæ ãàðàõã¿é. Ìèíèé õóâüä òàíãàðàãòàíû ø¿¿õèéã Ìîíãîë Óëñàä áèé áîëãîõ íü ø¿¿õèéí áèå äààñàí, ø¿¿ã÷èéí õàðààò áóñ áàéäëûã áàòàëãààæóóëàõ, ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãàíû ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ, àðä ò¿ìíèé ø¿¿õýä èòãýõ èòãýëèéã

38 Судалгааны багийн ахлагч МУИС-ийн тэргүүлэх профессор Н.Лүндэндорж (PhD, SJD), (2010) Монгол Улсад шүүхийн хараат бус байдлыг бэхжүүлэх нь, Бодлогын тойм судалгаа, Уб.

42

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

äýýøë¿¿ëýõ, ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí áàéãóóëëàãà äàõü àâëèãûã àðèëãàõ, õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõàä ÷óõàë ¿ð íºëººòýé àðãà õýìæýý áàéõ áîëíî ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ìàíàé óëñûí õóâüä òàíãàðàãòàíû ø¿¿õèéã áàéãóóëàõàä ºìíºõ íèéãìèéí òîãòîëöîî, õºãæëèéí ¿å øàò, ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýëò õèéæ áóéãààðàà ÷ íýí îéðîëöîî îðîñûí òóðøëàãà ýõýí ¿åä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ öààøäàà íèéòèéí ýðõ ç¿éò óëñ îðíóóä äàõü ýðõ ç¿éí àðä÷èëàëä òóëãóóðëàñàí ñîíãîäîã õýëáýðèéã íü òºëºâø¿¿ëýõ íü ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû òîãòâîðòîé, íàéäâàðòàé áàéäëûã õàíãàõàä èë¿¿ à÷ õîëáîãäîëòîé. Òóõàéí ¿åä ÎÕÓ-ä òóëãàðñàí áýðõøýýë¿¿äýýñ áîëîâñðîëã¿é, áóñäûí íºëººíä àâòàìòãàé, ýäèéí çàñãèéí õóâüä õàðààò òàíãàðàãòàíû àñóóäàë, òàíèë òàëûí íºëºº (ÿëàíãóÿà öººõºí õ¿í àìòàé ìàíàé óëñûí õóâüä), ø¿¿õèéí òºñâèéí õ¿ðýëöýýã¿é áàéäàë ìàíàé óëñûí õóâüä ÷ ãàðàõ ìàãàäëàëòàé. Ýäãýýð áýðõøýýëèéã àëäàà áàãàòàé äàâæ òóóëàõàä ÎÕÓ, Èñïàíè óëñóóäûí òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéã íýâòð¿¿ëñýí òóðøëàãà à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ãýõäýý ÎÕÓ òàíãàðàãòíû ø¿¿õèéã õýðýãæ¿¿ëýõäýý àíõíû óóãóóë òîãòîëöîîíîîñ íü ãàæóóäóóëñíààñ îëîí òºðëèéí àëäàà, áýðõøýýë ãàðàõàä õ¿ðãýñýíèéã áèä òîîöîõ ¸ñòîé. ªºðººð õýëáýë, òàíãàðãàòíû ø¿¿õèéã ìàíàé óëñ õýðýãæ¿¿ëýõýýð áîë ïðîöåññûí ýõýí ¿åä ë ÎÕÓ-ûí òóðøëàãûã 39 õàðãàëçàõ íü ç¿éòýé áºãººä ¿éë àæèëëàãàà æèãäðýõèéí õýðýýð áèä ýíý ñèñòåìèéí ò¿¿õýí ãàðàë, ¿¿ñëèéã õàðãàëçàí ÀÍÓ, ÈÁÂÓ 40 -ûí æèøýýã äàãàõ íü ç¿éòýé áèç ýý.

  • 39 Шүүхийн системээ тангарагтан болгож өөрчлөх сонирхолтой эх газрын эрх зүйт улс нэлээд байх боловч яг хэрэгжүүлсэн улс хуруу дарам цөөн 0 Их Британийн Вант Улс

ÈÐÃÝÍÈÉ ÕÝÐÃÈÉÍ Ø¯¯ÕÈÉÍ ÇÀÐÄÀË

Ø¿¿õýýñ èðãýíèé õýðýã ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýõýä çàéëøã¿é õºðºíãº, ìºíãº, çàðäëûí òóõàé àñóóäàë ÿðèãääàã áà äýä äîêòîð Ë.Áÿìáàà “Ø¿¿õèéí çàðäàë ãýäýã íü ºðãºí îéëãîëò áºãººä ø¿¿õèéí òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí çàðöóóëàëò, ø¿¿ã÷, àæèëòíû öàëèí õºëñ, áàðèëãà, öàõèëãààí, äóëààí, óíààíû çàðäàë çýðýã ø¿¿õèéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã õàíãàõ, ýð¿¿, èðãýí, çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíä çàðöóóëàãäàõ çýðýã îëîí çàðäàë õàìààðàãääàã” ãýæýý. Õóóëü÷ Ç.̺íõæàðãàë “Ø¿¿õèéí çàðäàë íü ø¿¿õýýñ õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààã ¿ð íºëººòýé ÿâóóëàõ õóóëèàð òîãòîîñîí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ýðõ ç¿éí àðãà õýðýãñýë þì” 2

ÈÐÃÝÍÈÉ ÕÝÐÃÈÉÍ Ø¯¯ÕÈÉÍ ÇÀÐÄÀË Ø¿¿õýýñ èðãýíèé õýðýã ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýõýä çàéëøã¿é õºðºíãº, ìºíãº, çàðäëûí òóõàé àñóóäàë

ÌÓÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí àõëàõ áàãø, äîêòîðàíò Ä.Õóÿã

ãýæýý. ÕÁÍÃÓ-ûí ø¿¿ã÷ Þïï ¨îàõèìñêè “Ø¿¿õèéí çàðäàë ãýäýã íü õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààòàé õîëáîãäîí ãàðñàí çàéëøã¿é çàðäàë áàéäàã. Íîòëîõ áàðèìòûã ãàðãàõ àæèëëàãààíû çàðäëûí õóâüä òóõàéí õýðýã ìàðãààíûã çºâ çîõèñòîé øèéäâýðëýõýä ¿íýõýýð ãàðàõ áàéñàí çàðäàë ë çàéëøã¿é çàðäàëä òîîöîãäîíî. Çààâàë á¿ðä¿¿ëýõ àëáàã¿é áàéñàí íîòëîõ áàðèìòûã ø¿¿õ á¿ðä¿¿ëñýí áîë ¿¿íèé çàðäàë íü çàéëøã¿é çàðäàë áèø þì.” 3 ãýæýý. Èéìä ÈÕØÕØ òóõàé õóóëüä ø¿¿õèéí çàðäàë ãýäýãò “Ø¿¿õýýñ õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõòýé õîëáîãäîí çàéëøã¿é ãàðàõ çàðäëûã” õýëíý ãýæ ÿâöóó óòãààð òîäîðõîéëñîí íü çºâ áà ìºí õóóëü÷, ñóäëàà÷èä ø¿¿õèéí çàðäëûí òàëàà𠺺𠺺ð òîäîðõîéëîëò ºãñºí áàéäàã. Òóõàéëáàë, ÎÕÓ- ûí ýðäýìòýí, äîêòîð, ïðîôåññîð Ð.Å.Ãóêàñÿí “Ø¿¿õèéí çàðäàë ãýäýãò õýðãèéí îðîëöîã÷äîîñ õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýõ, ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýõ àæèëëàãààòàé õîëáîãäóóëàí ãàðãàæ áàéãàà çàðäëûã õýëíý” 4 ãýæýý. Äîêòîð Ð.Å.Ãóêàñÿíû “Ø¿¿õèéí çàðäàëä ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýõ àæèëëàãààòàé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë õàìààðíà” ãýñýí íü ¿íäýñ ìóóòàé ó÷èð íü Ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýõ òóõàé õóóëüä øèéäâýð ã¿éöýòãýõ àæèëëàãààíû çàðäëûí òóõàé òóñãàéëàí çààñàí áàéäàã. Õóóëü÷ À.Ã.Ñòîëÿðîâ “Íèéãìèéí áóñàä èíñòèòóòûí àäèë ø¿¿õ íü ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãàà ÿâóóëàõäàà ìàòåðèàëëàã õàíãàìæ

  • 1 Амарсайхан Ö. нар (2008) Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн дэлгэрэнгүй тайлбар /// Уб. 16.

  • 2 Мөнхжаргал З. (200) Монгол Улсын иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх эрх зүй. Ерөнхий анги Уб. 201.

  • 3 Юпп Ёоахимски (200) Монгол Улсын иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн тайлбар Мюнхен.9. Ðед.М.С.Шакарян, (1996) Гражданское процессуальное право России. Мocква. c.90.

44

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

øààðäëàãàòàé áîëîõ áà ýíý íü õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõòýé õîëáîãäîí ø¿¿õýýñ ãàðàõ çàðäàë ¿¿íèéã ºðãºí óòãààð íü àâ÷ ¿çâýë çºð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýæ ø¿¿õèéí ñèñòåìèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìºíãºí õºðºíãèéã õýëíý” 5 , äýä äîêòîð Â.Â.Ìîë÷àíîâ “Ø¿¿õèéí çàðäàë ãýäýã íü ø¿¿õýýñ òîäîðõîé èðãýíèé õýðãèéã øèéäâýðëýõ ÿâöàä ø¿¿õ áà ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä øààðäëàãàòàé òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëäýã ñóáúåêòóóäààñ (øèíæýý÷, îð÷óóëàã÷, õýëìýð÷, ãýð÷) õóóëüä íýðëýí çààñàí àæèëëàãààã ÿâóóëàõäàà ãàðãàñàí çàðäëûã íºõºí îëãîõ çîðèëãîîð ãàðãàæ áàéãàà çàðäëûã õýëíý” 6 ãýæýý. Ø¿¿õèéí çàðäëûí òàëààðõè äýýðõ õóóëü÷, ñóäëàà÷äûí òîäîðõîéëîëòóóäààñ ¿çýõýä ø¿¿õèéí çàðäàëã¿éãýýð ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãààã ÿâóóëàõ áîëîìæã¿é áà ýíý çàðäàë íü õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõòýé õîëáîãäîí ø¿¿õ áà áóñàä ñóáúåêòýýñ çàéëøã¿é ãàðàõ çàðäàë áàéíà. Ø¿¿õèéí çàðäëûã Óëñûí òýìäýãòèéí õóðààìæ áà õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãýæ õî¸ð àíãèëäàã áà ø¿¿õýýñ ýðõ ç¿éí ìàðãààíûã øèéäâýðëýõòýé õîëáîãäñîí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëñýíèé òºëºº çîõèã÷äîîñ òºëæ áàéãàà ìºíãºí õºðºíãèéã Óëñûí òýìäýãòèéí õóðààìæ ãýíý. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëààñ 200 îíû

ä¿ãýýð ñàðûí 25-íû ºäºð Óëñûí òýìäýãòèéí õóðààìæèéí òóõàé øèíý õóóëèéã áàòëàí ãàðãàæ óã õóóëü 20 îíû ä¿ãýýð ñàðûí -íèé ºäðººñ ìºðäºãäºæ áàéíà. Ø¿¿õèéí çàðäàë íü äàðààõ îíöëîã øèíæèéã àãóóëíà. ¯¿íä:

. Õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõòýé õîëáîãäîí ø¿¿õ áà õýðãèéí áóñàä îðîëöîã÷äîîñ ãàðãàæ áàéãàà áîäèò çàðäàë;

  • 2. ͺõºí òºë¿¿ëýõ ø¿¿õèéí çàðäàë ãýæ ¿çýõ áà øèíæýý÷,

îð÷óóëàã÷, õýëìýð÷, ãýð÷èéí òýýâýð, áàéð, õîîëíû çàðäàë, àæëûí õºëñ çýðýã çàðäëûã ýõíèé ýýëæèíä óëñûí òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòýýñ

ãàðãàæ õýðãèéã øèéäâýðëýõäýý íýõýìæëýë õýðõýí õàíãàãäñàí

áàéäëààñ õàìààð÷ ãýì áóðóóòàé çîõèã÷îîñ íºõºí ãàðãóóëæ óëñûí òºñºâò îðóóëäàã;

  • 3. Ø¿¿õ òóõàéí çîõèã÷èéí ýä õºðºíãèéí áà áóñàä áàéäëûã

õàðãàëçàí ø¿¿õèéí çàðäëûã íºõºí òºëºõ õýìæýýã áàãàñãàõ áóþó

õóãàöààã õîéøëóóëàõ, õýñýã÷ëýí òºë¿¿ëæ áîëíî.

Çîõèã÷îîñ ø¿¿õèéí çàðäàë ãàðãóóëæ áàéãàà íü ø¿¿õýä ¿íäýñëýëã¿éãýýð íýõýìæëýë ãàðãàæ ¿ðã¿é çàðäàë ãàðãàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, òàëóóäûí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ, ñàõèëãà, õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõ, ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãàà á¿òýýìæòýé áàéõ çîðèëãûã àãóóëíà. ÈÕØÕØ òóõàé õóóëèéí 53 äóãààð ç¿éëèéí -ä ø¿¿õèéí çàðäàëä äàðààõü òàâàí òºðëèéí çàðäëûã õàìààðóóëæýý. ¯¿íä:

. 53... Øèíæýý÷, îð÷óóëàã÷, õýëìýð÷èéí òýýâýð, áàéð, õîîëíû çàðäàë, ø¿¿õèéí òîãòîîë, ø¿¿ã÷èéí çàõèðàìæààð ã¿éöýòãýñýí àæèë ¿¿ðýãò àæèëä íü õàìààðàõã¿é áîë àæëûí õºëñ;

Ðед Мусина, В.И и др (2001) Гражданский процесс ///. Мocква. с.1. 6 Под.ред. Треушникова, М.К (2008) Гражданский процесс: Мocква. с.18.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

45

  • 2. Ãýð÷èéí òýýâýð, áàéð, õîîëíû çàðäàë, öàëèí,

53..2.

õºäºëìºðèéí õºëñ;

  • 3. ¯çëýã

53..3.

õèéõ,

òóðøèëò

ÿâóóëàõ,

òàíüæ

îëóóëàõ

àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä ãàðñàí çàðäàë;

  • 4. 53..4. Ýä ìºðèéí áàðèìò õàäãàëàõ çàðäàë;

  • 5. 53..5. Ãýð÷èéí ìýä¿¿ëãèéã î÷èæ àâñàí çàðäàë.

̺í õóóëèéí 53 äóãààð ç¿éëèéí äýõ çààëòààñ ¿çýõýä øèíæýý÷èéí ø¿¿õèéí òîãòîîë, ø¿¿ã÷èéí çàõèðàìæààð ã¿éöýòãýñýí àæèë ¿¿ðýãò íü õàìààðàõã¿é áîë øèíæýý÷èéí àæëûí õºëñèéã òºëºõººð çààñàí áîëîâ÷ 2009 îíû 2 äóãààð ñàðûí 3-íû ºäºð áàòëàãäñàí Ø¿¿õèéí øèíæèëãýýíèé òóõàé õóóëèéí 39.2-ò “Ø¿¿õèéí øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà íü ýð¿¿, èðãýí, çàõèðãààíû áîëîí áóñàä õýðýã, ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíû ÿâöàä øèíæèëãýý õèéæ, ä¿ãíýëò ãàðãàõäàà ¿éë÷èëãýýíèé õºëñ àâ÷ áîëîõ áºãººä ¿éë÷èëãýýíèé õºëñíººñ îëñîí îðëîãûã óëñûí òºñºâò òºâëºð¿¿ëíý” ãýæ çààñàí íü ÈÕØÕØ òóõàé õóóëèéí 53.. äýõ çààëòòàé çºð÷èëäºæ áàéíà. ÈÕØÕØ òóõàé õóóëèéí 54..-ä øèíæýý÷, îð÷óóëàã÷, õýëìýð÷, ãýð÷èä îëãîõ òýýâýð, áàéð, õîîëíû çàðäëûã óëñûí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æäýã áàéãóóëëàãàä ìºðäºãäºæ áóé àëáàí òîìèëîëòûí çàðäëûí õýìæýýãýýð òîîöîõîîð çààñàí áà ¿¿íèéã îäîî Ìîíãîë Óëñûí Ñàíãèéí ñàéäûí 2006 îíû 2 äóãààð ñàðûí 27-íû ºäðèéí 64 òîîò òóøààëààð (Àëáàí òîìèëîëòûí çàðäëûí õýìæýýã øèíý÷ëýí òîãòîîõ òóõàé) çîõèöóóëæ áàéíà. ÈÕØÕØ òóõàé õóóëèéí 53 äóãààð ç¿éëä çààñàí 5 òºðëèéí ø¿¿õèéí çàðäëûã ø¿¿õ õýðõýí ãàðãàæ áàéãàà, äýýðõ ç¿éëèéí çààëòûã õýðõýí õýðýãëýæ áàéãàà ø¿¿õèéí ïðàêòèêèéã 2002-200 îíîîð ñóäëàí ¿çâýë äàðààõ ç¿éë àæèãëàãäàæ áàéíà. ¯¿íä:

. Èõýíõ òîõèîëäîëä äýýðõ 5 òºðëèéí çàðäëààñ ø¿¿õ øèíæýý÷

òîìèëñîí àæëûí õºëñèéã ãàðãàõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàæ áàéñàí áàéíà. (Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðãèéí ø¿¿õèéí 2003 îíû 3 äóãààð ñàðûí 6- íû ºäðèéí 7 òîîò øèéäâýðòýé õýðýã, ìºí ø¿¿õèéí 2004 îíû 6 äóãààð ñàðûí 5-íû ºäðèéí 439 òîîò øèéäâýðòýé õýðýã, Áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðãèéí ø¿¿õèéí 2007 îíû 6 äóãààð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí 768 òîîò øèéäâýðòýé õýðã¿¿ä ãýõ ìýò);

  • 2. Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðãèéí ø¿¿õèéí 2004 îíû 7 äóãààð ñàðûí -

íèé ºäðèéí 499 ä¿ãýýð øèéäâýðòýé èðãýí “Á”-ãèéí íýõýìæëýëòýé

õýðýãò íýõýìæëýã÷ “Á” íü ÈÕØÕØ òóõàé õóóëèéí 53 äóãààð ç¿éëä ø¿¿õèéí çàðäàëä õàìðàãäàæ çààãäààã¿é ºì㺺ëºã÷ áà íîòàðèàòûí õºëñ 7.000 òºãðºãèéã õàðèóöàã÷ “Í”-ýýñ íýõýìæèëñýí áà ø¿¿õ ºì㺺ëºã÷ áà íîòàðèàòûí ¿éë÷èëãýýíèé õºëñ 7.000 òºãðºãèéã ø¿¿õèéí çàðäàëä òîîöîõã¿é ãýæ ¿çýýä 7.000 òºãðºã ãàðãóóëàõ òóõàé íýõýìæëýëèéí øààðäëàãûã õýðýãñýõã¿é áîëãîñîí áàéíà;

  • 3. ×èíãýëòýé ä¿¿ðãèéí ø¿¿õèéí 2006 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 5-

íû ºäðèéí 25 ä¿ãýýð øèéäâýðòýé èðãýí “Ý”-ãèéí íýõýìæëýëòýé õàðèóöàã÷ “Ò” ÕÕÊ-èàñ õóâüöàà ýçýìøèõ ýðõèéã ñýðãýýõ, õóóëü ç¿éí òóñëàëöàà àâñàíû õºëñ 50.000 òºãðºã, áè÷èã áàðèìò

46

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñíû õºëñ 3200 òºãðºã, á¿ãä 53.200 òºãðºã íýõýìæèëñýí íýõýìæëýëèéí øààðäëàãûã ø¿¿õ õàíãàæ øèéäâýðëýñýí áàéíà; 4. Áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðãèéí ø¿¿õèéí 2006 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 20-íû ºäðèéí 432 äóãààð øèéäâýð, Íèéñëýëèéí äàâæ çààëäàõ øàòíû ø¿¿õèéí 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 30-íèé ºäðèéí 36 ä¿ãýýð ìàãàäëàë, Äýýä ø¿¿õèéí Èðãýíèé õýðãèéí òàíõèìèéí 2006 îíû 0 äóãààð 9-íèé ºäðèéí 629 ä¿ãýýð òîãòîîëòîé èðãýí “Á”-ãèéí íýõýìæëýëòýé àæëààñ ¿íäýñëýëã¿éãýýð õàëàãäñàí, íºõºí îëãîâîð ãàðãóóëàõ òóõàé õàðèóöàã÷ “Ì” ìîíãîë äàõü òºëººëºã÷èéí ãàçàðò õîëáîãäîõ õýðýãò Äýýä ø¿¿õèéí 629 òîîò òîãòîîëûí õÿíàëòûí õýñýãò “õàðèí ºì㺺ëëèéí õºëñ (3 ñàÿ òºãðºã) ãàðãóóëàõ òóõàé øààðäëàãà íü òóõàéí íýõýìæëýëä õàìààðàëã¿é áºãººä õàíãàëòòàé íîòëîãäîîã¿é òóë íýõýìæëýëèéí ýíý õýñãèéã ø¿¿õ õýðýãñýõã¿é áîëãîñîí íü çºâ áàéíà” ãýæ äóðäàæ áàéæýý.

Äýýð äóðäñàí ø¿¿õèéí øèéäâýð¿¿äýýñ ¿çýõýä ÈÕØÕØ òóõàé õóóëüä çààñàí ø¿¿õèéí çàðäàëä ºì㺺ëëèéí õºëñ, íîòàðèàòûí ¿éë÷èëãýýíèé õºëñ çýðãèéã îðóóëààã¿é áàéõàä õýðãèéí çîõèã÷èä íýõýìæëýëäýý íýõýìæëýëèéí øààðäëàãà áîëãîí îðóóëæ áàéãàà, ø¿¿õ¿¿ä óã øààðäëàãûã äýýðõ áàéäëààð ÿíç á¿ðýýð øèéäýæ íýãäñýí îéëãîëòã¿é áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà.

Èðãýíèé õýðýãò ºì㺺ëºã÷, èòãýìæëýãäñýí òºëººëºã÷ (õóóëü÷) àâ÷ ¿éë÷ë¿¿ëñýí àæëûí õºëñèéã ø¿¿õèéí çàðäàëä òîîöîæ çîõèã÷îîñ ãàðãóóëàõ íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí Àðâàíçóãàäóãààð ç¿éëèéí 4-ò çààñàí Ìîíãîë Óëñûí èðãýí “Ìîíãîë Óëñûí õóóëü, îëîí

óëñûí ãýðýýíä çààñàí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº íü çºð÷èãäñºí ãýæ ¿çâýë óóë ýðõýý

õàìãààëóóëàõààð ø¿¿õýä ãîìäîë ãàðãàõ

..

,”

“õóóëü ç¿éí òóñëàëöàà

àâàõ” ýðõ¿¿äèéã áîäèòîéãîîð õàíãàõ, õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíä ìýòãýëöýõ çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëýõýä à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çíý. Èðãýíèé õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíû ÿâöàä ø¿¿õèéí

çàðäàë òºëºõ òóõàé Îðîñ óëñûí Èðãýíèé áàéöààí øèéòãýõ õóóëü 7 -èéí

  • 7 äóãààð á¿ëýã, ÕÁÍÃÓ-ûí Èðãýíèé áàéöààí øèéòãýõ õóóëü 8 -èéí 5 äóãààð á¿ëýãò òóñ òóñ çààñàí áà òóõàéëáàë, ÕÁÍÃÓ-ä ø¿¿õèéí çàðäëûã

“Ãýð÷, øèíæýý÷èéí ãàðãàñàí çàðäëûã íºõºí òºëºõ òóõàé õóóëü”, “Ø¿¿õèéí çàðäëûí òóõàé õóóëü”, “Ýðõ ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ áà îðëîãî áàãàòàé èðãýäèéã òºëººëºõ àæèëëàãààíû òóõàé õóóëü” 9 çýðýã õóóëèàð òóñ òóñ çîõèöóóëäàã áàéíà. Äýýð àâ÷ ¿çñýí ø¿¿õèéí çàðäàë ãýäýã îéëãîëòòîé õîëáîãäóóëàí äàðààõü ä¿ãíýëòèéã õèéæ áîëîõîîð áàéíà. ÈÕØÕØ òóõàé õóóëüä

  • 7 ОХУ-ын Иргэний байцаан шийтгэх хууль. (2002-11-1 нд батлагдаж 2003-02-01-нээс мөрдөгдөж байгаа)

  • 8 ХБНГУ-ын иргэний байцаан шийтгэх хууль. (1877-01-30 нд батлагдаж 1879-010-01-нээс мөрдөгдсөн, одоо нэмэлт өөрчлөлт орж мөрдөгдөж байгаа)

  • 9 Жалинский А, Ðерихт A (2001) Введение в немецкое право: Москва. с.26-27.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

47

ø¿¿õèéí çàðäàë ãýäýãò þó õàìààðàõ, óã çàðäëûí õýìæýýã õýðõýí òîäîðõîéëîõ òóõàé çààñàí áîëîâ÷ ýäãýýð çààëòûã ø¿¿õèéí ïðàêòèêò

ÿíç á¿ðýýð îéëãîí õýðýãëýæ áàéãàà, óã õóóëèéí çààëò íü çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíû îíöëîãò òîõèðîîã¿é, ø¿¿õýä íýõýìæëýë õÿíàí øèéäâýðëýõòýé õîëáîãäîí òàëóóäûí ãàðãàñàí çàðäàë íü ø¿¿õèéí çàðäàëä õàìðàãäàí íºõºí òºëºãäºæ ÷àäàõã¿é áàéãàà, çàðäàë ãàðàõ àæèëëàãàà íü ìàðãààíû òàëóóä ø¿¿õ õóðàëäààíààñ ºìíº õýðýã ìàðãààíûã ò¿ðãýí øóóðõàé øèéä¿¿ëýõ õºø¿¿ðýã áîëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà çýðýã íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çýæ ÈÕØÕØ òóõàé õóóëèéí ø¿¿õèéí çàðäàë ãýñýí õýñýãò äàðààõü íýìýëò çàðäëóóäûã îðóóëàí òîîöîæ íºõºí ãàðãóóëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çíý. ¯¿íä:

. Çîõèã÷, ãóðàâäàã÷ ýòãýýä õóóëü ç¿éí òóñëàëöàà àâñàí, ºì㺺ëºã÷, èòãýìæëýãäñýí òºëººëºã÷ (õóóëü÷) àâñàí àæëûí õºëñ, çàðèì òîõèîëäîëä òýýâýð, áàéðíû õºëñ;

  • 2. Íýõýìæëýã÷èéí ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàñàíòàé õîëáîãäñîí

áè÷èã õýðãèéí çàðäàë òóõàéëáàë, áè÷ìýë íîòëîõ áàðèìòûã

õóâèëóóëæ îëøðóóëàõ, íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí çàðäàë ãýõ ìýò (íýõýìæëýë õàíãàãäñàí òîõèîëäîëä);

  • 3. Çîõèã÷, ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ø¿¿õ, ø¿¿õ õóðàëäààíä èðñýíòýé

õîëáîãäóóëàí ãàðñàí òýýâýð, áàéð, õîîëíû çàðäàë, àâ÷ ÷àäààã¿é

àæëûí õºëñ, îðëîãî;

  • 4. Çîõèã÷, ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí èëãýýìæ, øóóäàí, õîëáîîíû

çàðäàë;

  • 5. Õàðèóöàã÷èéí íóóñàí ýä õºðºíãèéã èëð¿¿ëýõ, ø¿¿õýýñ

çàéëñõèéñýí õàðèóöàã÷èéã ýðýí ñóðâàëæëàõòàé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë;

  • 6. Ø¿¿õýýñ ãàðàõ øèéäâýðèéí áèåëýëòèéã áàòàëãààæóóëàõòàé

õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë (ýä õºðºí㺠áèò¿¿ìæëýõ, äàíñíû çàðëàãûí

ã¿éëãýýã çîãñîîõ ãýõ ìýò);

  • 7. Çîõèã÷, ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýýñ õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõòýé

õîëáîãäîí çàéëøã¿é ãàðñàí áóñàä çàðäàë;

  • 8. Ø¿¿õ õóðàëäààíûã ¿íäýñëýëã¿éãýýð õîéøëóóëàõàä õ¿ðãýñýí

ãýì áóðóóòàé õýðãèéí îðîëöîã÷äîîñ õîõèðñîí òàëä çîõèõ

õýìæýýíèé íºõºí òºëáºðèéã ø¿¿õèéí çàðäëûí æóðìààð ãàðãóóëæ îëãóóëàõ;

  • 9. ÈÕØÕØ òóõàé õóóëèéí 53... äýõ çààëòòàé çºð÷èëäºæ,

õýðãèéí îðîëöîã÷äîîñ õóóëüä çààñàí øèíæýý÷ òîìèëóóëæ ä¿ãíýëò ãàðãóóëàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä íü ñºð㺺ð íºëººëæ áîëçîøã¿é Ø¿¿õèéí øèíæèëãýýíèé òóõàé õóóëèéí 39.2 äàõü çààëòûã ÈÕØÕØ òóõàé õóóëèéí 53.. äýõ çààëòòàé íèéö¿¿ëýí íàéðóóëàõ.

Ìîíãîë Óëñûí õºäºëìºðèéí áààòàð, àðäûí áàãø, ãàâüÿàò õóóëü÷, äîêòîð, ïðîôåññîð Á.×èìèäèéí íýðýìæèò èëòãýëèéí óðàëäààíä îðîëöñîí áàãø, ñóäëàà÷äûí øèëäýã èëòãýë

ÀÐÄ ÍÈÉÒÈÉÍ ÑÀÍÀË ÀÑÓÓËÃÀ ÁÀ ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ¯ÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÜ

Ìîíãîë Óëñûí õºäºëìºðèéí áààòàð, àðäûí áàãø, ãàâüÿàò õóóëü÷, äîêòîð, ïðîôåññîð Á.×èìèäèéí íýðýìæèò èëòãýëèéí óðàëäààíä îðîëöñîí áàãø,

Ï.Íàðàíáàÿð*, Á.Áîëäáààòàð**

2005-2007 îíä èðãýíèé õºäºë㺺í èäýâõòýé ºðíºæ, èðãýäèéí óëñ òºðèéí èäýâõ ñýðãýæ èðñýí íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü áîëîí ìàíàé àðä÷èëëûí òîãòîëöîîíû ºìíº òóëãàìäààä áóé àñóóäàë, öààøäûí õºãæëèéí òàëààð ñóäëàà÷äûí õ¿ðýýíä íóõàöòàé àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãà áèé áîëñíûã

õàðóóëñàí áèëýý. Òóõàéëáàë, 2006 îíû ä¿ãýýð ñàðä èðãýíèé õºäºëãººí¿¿äýýñ ñàíàà÷ëàí Ñ¿õáààòàðûí òàëáàéä àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëñàí áºãººä ¿¿íä 0292 õ¿í ñàíàë ºã÷, òóõàéí ¿åèéí Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëèéã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëàõ, Åðºíõèéëºã÷èéã îãöðóóëàõ, ÓÈÕ-ûã òàðààõ çýðýã øààðäëàãûã òàâüæýý. Ýäãýýð íü çàðèì òàëààð ïîïóëèñò, óòîïè øèíæòýé áàéñàí ÷ àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàõ øààðäëàãà ºíººãèéí íèéãýìä óðãàí ãàð÷ áóéã àìüäðàëä õàðóóëñíààðàà à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæýý. Ýíýõ¿¿ èëòãýëä àðä÷èëëûí òîãòîëöîîíä àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, à÷ õîëáîãäëûí òàëààð ¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çýõèéã çîðèëîî.

I. Øóóä áîëîí òºëººëëèéí àðä÷èëàë

¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éä àðä÷èëëûí òîãòîëöîîã -ò øóóä àðä÷èëàë, 2-ò õîëèìîã øóóä àðä÷èëàë, 3-ò õîëèìîã òºëººëëèéí àðä÷èëàë 4-ò, öýâýð òºëººëëèéí àðä÷èëàë ãýæ àíãèëäàã. 2 Öýâýð òºëººëëèéí àðä÷èëàë ãýäýã íü èðãýäèéã òºëººëºõ áàéãóóëëàãóóä çàñãèéí ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëæ, èðãýä òýäíèéã çºâõºí ñîíãîäîã áºãººä ñîíãîãäñîí ýòãýýä íü ¿íäñýí õóóëèéí õ¿ðýýíä

* Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хорооны мэргэжилтэн, магистр ** Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хорооны хуулийн зөвлөх, өмгөөлөгч

  • 1 Өнөөдөр сонины 2006 оны 11 дүгээр сарын 8-ны өдрийн дугаар.

  • 2 Ооиши Макото (1996) Үндсэн хуулийн ардчиллын тогтолцоо Шинзаншя.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

49

áèå äààí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõýýð õàíãàãäñàí áàéäàã. Õîëèìîã òºëººëëèéí àðä÷èëëûí òóõàéä, èðãýä øóóä øèéäâýð ãàðãàõ ýðõã¿é áîëîâ÷ òºëººëºã÷ ýòãýýäýä óëñ òºðèéí õóâüä øóóä íºëººëºõ áîëîìæòîé áàéäàã. ªºðººð õýëáýë, òºëººëºã÷ ýòãýýä ñîíãîã÷äûí îëîíõèéí õ¿ñýë çîðèãèéã àëü áîëîõîîð èëýðõèéëýí, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéã øààðääàã òîãòîëöîî áîëíî. Øóóä àðä÷èëàë ãýäýã íü èðãýä òºëººëëèéí áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàëã¿é õóóëü áîëîí òºðèéí á¿õ øèéäâýðèéã øóóä áàòëàí ãàðãàäàã òîãòîëöîî þì. Òèéìýýñ ýíý òîãòîëöîîíû ¿åä ïàðëàìåíò îðøäîãã¿é ýñõ¿ë îíîëûí õóâüä ò¿¿íèé øààðäëàãà áàéäàãã¿é áàéíà. Õîëèìîã øóóä àðä÷èëàë íü õîëèìîã òºëººëëèéí àðä÷èëàë õèéãýýä øóóä àðä÷èëëûí çàâñðûí øèíæòýé þì. Ýíý òîãòîëöîîíû ¿åä øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ íü èðãýä áîëîí òºëººëºã÷ ýòãýýäýä õóâààðèëàãäàõ áºãººä òºëººëºã÷ ýòãýýä íü ñîíãîã÷äûí õ¿÷òýé õÿíàëò äîîð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã. Çàðèì íýã ÷óõàë àñóóäàë äýýð èðãýä ïàðëàìåíòààñ ãàäóóð õ¿ñýë çîðèãîî øóóä èëýðõèéëæ, øèéäâýð ãàðãàæ áîëäîã. Õîëèìîã øóóä àðä÷èëëûí òîãòîëöîîíû íýã òîä æèøýý íü àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà áóþó ðåôåðåíäóì, èðãýäèéí ñàíàà÷èëãà áóþó èíèöèàòèâ áàéäàã. Öýâýð òºëººëëèéí àðä÷èëàë íü “¿íäýñíèé ýðõ ìýäýë”, øóóä àðä÷èëàë íü “àðä ò¿ìíèé ýðõ ìýäýë”-èéã áèåæ¿¿ëæ áàéãààãààðàà îíöëîã áàéíà. Òýãýõýýð õîëèìîã, øóóä àðä÷èëëûí ãîë øèíæ íü àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà, èíèöèàòèâ çýðãýýð äàìæóóëàí òîäîðõîé òîõèîëäëóóäàä èðãýäýä øèéäâýð ãàðãàõ ýðõèéã îëãîñîí òîãòîëöîî ãýæ õýëæ áîëíî. Òýãâýë õîëèìîã òºëººëëèéí àðä÷èëàë íü èðãýä çºâõºí ñîíãîãäñîí òºëººëºã÷ººðºº äàìæóóëàí òºðèéí ýðõèéã áàðèõ çàð÷èì ¿éë÷ëýí õóóëü òîãòîîõ ýðõ çºâõºí ïàðëàìåíòàä õàäãàëàãääàã áîëîâ÷ ñîíãîã÷äûí ç¿ãýýñ ººðñäèé㺺 òºëººëæ áóé òºëººëºã÷ ýòãýýäèéí øèéäâýðò íºëººëºõ áîëîìæèéã õàíãàñàí áàéäãààðàà îíöëîã þì. Îð÷èí öàãèéí Åâðîïûí óëñ îðíóóäûí ¯íäñýí õóóëèéí ÷èã õàíäëàãà íü òºëººëëèéí àðä÷èëëûí òîãòîëöîîã õóóëü÷ëàõûí ñàöóó íºãººòýéã¿¿ð àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà, èíèöèàòèâ çýðýã øóóä àðä÷èëëûí øèíæòýé òîãòîëöîîã èäýâõòýé íýâòð¿¿ëæ, õîëèìîã øóóä àðä÷èëëûí øèíæ ÷àíàðòàé áîëæ áàéãààãààðàà îíöëîã áàéíà. Ýíýõ¿¿ õîëèìîã øóóä àðä÷èëëûí òîãòîëöîî íü àìüäðàëä õýðýãæèõ áîëîìæòîé òºðèéí óäèðäëàãûí õýëáýð áºãººä àðä÷èëëûí õºãæëèéí íýã áàòàëãàà áîëæ áàéãààã ñóäëàà÷èä ºíäºð ¿íýëýõ áîëæýý. 3 Ýíä äóðäàãäàæ áóé àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã õýðýãæ¿¿ëäýã òîãòîëöîîòîé áàéõ íü õîëèìîã øóóä àðä÷èëëûí ãîë øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëæ áàéíà. Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã òóõàéí îáúåêò, ïðîöåäóð, õóóëèéí íºëººë뺺ð íü äàðààõ áàéäëààð àíãèëäàã. 4

Окада Нобүхиро Төлөөллийн ардчилсан тогтолцооны бүтэц // Жюрист сэтгүүл, 3 дугаар хэвлэл .. Японы парламентын төлөөлөгчдийн танхимын Хуулийн судалгааны хэлтэс, Шууд ардчиллын

50

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

Õ¿ñíýãò 1. Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã îáúåêòîîð àíãèëñàí íü

 

¯íäñýí õóóëü

¯íäñýí

õóóëü

áàòëàõ,

íýìýëò,

ººð÷ëºëò

Õóóëü

îðóóëàõ

òîãòîîõ

 

Õóóëü áàòëàõ, ººð÷ëºõ, õ¿÷èíã¿é áîëãîõ

Õóóëü òîãòîîìæ Îëîí óëñûí ãýðýý

 

Òºñºâ, ñàíõ¿¿

Îëîí óëñûí ãýðýýã áàòëàõ Òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäëààð ÿâóóëàõ ñàíàë

Òóñãàé àñóóäëààð

àñóóëãà Õóóëü, òºñºâ, ñàíõ¿¿ãýýñ áóñàä àñóóäëààð

Õ¿íòýé õîëáîîòîé àñóóëãà

ÿâóóëíà Òºðèéí èíñòèòóöèéã òºëººëºõ õ¿íèé òàëààðõ ñ/àñóóëãà

Õ¿ñíýãò 2. Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã ïðîöåäóðààð àíãèëñàí íü

 

1.

Çààâàë ÿâóóëàõ ñàíàë

Õóóëèàð àðä íèéòèéí ñàíàë

àñóóëãà

 

àñóóëãûã çààâàë ÿâóóëíà õýìýýí çààñàí

Òîãòîëöîîíû

õ¿ðýýíä

ÿâóóëäàã ñ/

 

2.1. Ñîíãîëò

á¿õèé

Õóóëüä çààñíû äàãóó òºðèéí áàéãóóëëàãààñ øààðäëàãàòàé

2.

Ñàéí äóðûí

ýñýõèéã øèéäâýðëýäýã

àñóóëãà

ñàíàë àñóóëãà

2.2. Èðãýäèéí

Õóóëüä

çààñíû

äàãóó

øààðäëàãààð

èðãýäèéí

ç¿ãýýñ

øààðäñàí

òîõèîëäîëä

3. Öýâýð ñàéí äóðûí ñàíàë àñóóëãà

Õóóëüä çààñàí ýñýõýýñ ¿ë øàëòãààëàí òóõàéí àñóóäëààñ õàìààðàí çîõèîí áàéãóóëäàã

Õ¿ñíýãò 3. Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã õóóëèéí íºëººë뺺ð àíãèëñàí íü

Áàòàëãààæóóëàõ

Òºðèéí áàéãóóëëàãààð øèéäâýðëýñýí áîëîâ÷ õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîîã¿é øèéäâýðèéí òóõàéä àðä íèéòèéí äýìæëýãèéã àâ÷ õ¿÷èí òºãºëäºð áîëãóóëàõààð çîõèîí

Õ¿÷èíã¿é áîëãîõ

áàéãóóëäàã ñàíàë àñóóëãà Áàòëàãäààä áàéãàà òºðèéí áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéã ýñýðã¿¿öýí èðãýäýýñ øààðäñàíû äàãóó ñàíàë àñóóëãà

Ñàíàà÷ëàõ

ýðõ

ÿâóóëæ, õ¿÷èíã¿é áîëãîäîã Òºðèéí áàéãóóësëàãûí øèéäâýðèéã ãàðãóóëàõààð èðãýäýä

îëãîõ

Ç º â ë º ì æ è é í øèíæòýé

ñàíàà÷ëàõ ýðõ îëãîñîí ñàíàë àñóóëãà Ñàíàë àñóóëãûí ä¿íãýýð èëýðñýí èðãýäèéí õ¿ñýë çîðèã íü ýðõ ç¿éí õóâüä íºëººëºëã¿é áîëîâ÷ òºðèéí øèéäâýð ãàðãàõ íýã ¿íäýñëýë áîëäîã

Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü áîëîí õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèä àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã õýðõýí òóñãàñàí áàéäãèéã àâ÷ ¿çüå.

II. ¯íäñýí õóóëü áîëîí áóñàä õóóëüä àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí òàëààð òóñãàñàí áàéäàë

Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 3.-ä “Ìîíãîë Óëñàä çàñãèéí á¿õ ýðõ àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéíà. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí òºðèéí ¿éë õýðýãò øóóä îðîëöîæ, ìºí ñîíãîæ áàéãóóëñàí òºðèéí ýðõ áàðèõ

тогтолцооны тухай суурь судалгааны тайлан, 200 оны 3 дугаар сар.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

51

òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëëàãààðàà óëàìæëàí ýíýõ¿¿ ýðõýý ýäýëíý”, 26.- ä “Åðºíõèéëºã÷, Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í, Çàñãèéí ãàçàð õóóëü ñàíàà÷ëàõ ýðõ ýäýëíý”, 26.2-ò “Èðãýä, áóñàä áàéãóóëëàãà õóóëèéí òºñëèéí òóõàé ñàíàëàà õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä óëàìæèëíà” õýìýýí òºëººëëèéí àðä÷èëëûí òîãòîëöîîã õóóëü÷èëæýý. ¯íäñýí õóóëüä ìºí “Ìîíãîë Óëñàä çàñãèéí á¿õ ýðõ àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéíà. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí òºðèéí ¿éë õýðýãò øóóä îðîëöîæ ”, ... 6.9-ä “Øóóä áóþó òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëëàãààðàà óëàìæëàí òºðèéã óäèðäàõ õýðýãò îðîëöîõ ýðõòýé”, 25.-ä çààñàí ÓÈÕ-ûí îíöãîé á¿ðýí ýðõèéí æàãñààëòûí 6-ä áóþó 25..6-ä “àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàõ. Ñîíãóóëèéí ýðõ á¿õèé èðãýäèéí îëîíõè íü îðîëöñîí àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã õ¿÷èíòýéä òîîöîæ, îëîíõèéí ñàíàë àâñàí àñóóäëûã øèéäâýðëýãäñýí ãýæ ¿çíý”, 68.2-ò “¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ àñóóäëààð Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû õî¸ðîîñ äîîøã¿éí ñàíàëààð àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëæ áîëíî. Ñàíàë àñóóëãûã ¯íäñýí õóóëèéí Õîðèí òàâäóãààð ç¿éëèéí äýõ õýñãèéí 6-ä çààñàí ¿íäýñëýëèéí äàãóó ÿâóóëíà” õýìýýñýí íü øóóä àðä÷èëëûã õ¿ëýýí çºâøººðñºí ÷óõàë çààëòóóä þì. Ãýõäýý àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã ñàíàà÷ëàõ, øèéäâýðëýõ ýðõ ÓÈÕ-ä õàäãàëàãäàæ áóé íü ¯íäñýí õóóëèéí 25..6, 68.2 çààëòààñ òîäîðõîé áàéíà. Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí òóõàé õóóëèéí 4.- ä “Ñàíàë àñóóëãûã òºðèéí äîòîîä, ãàäààä áîäëîãûã òîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí òîäîðõîé àñóóäëààð àðä íèéòèéí ñîíãîëò õèéëãýõ øààðäëàãà ãàðñàí òîõèîëäîëä ÿâóóëíà” ãýæ ñàéí äóðûí ñàíàë àñóóëãûã õóóëü÷èëæýý. Ãýâ÷ òóñ õóóëèéí 4.4-ä “Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãààð øèéäñýí àñóóäàëä öààøèä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ áîë Óëñûí Èõ Õóðëààð õýëýëöýæ, íèéò ãèø¿¿íèé äºðºâíèé ãóðâààñ äîîøã¿éí ñàíàëààð øèéäâýðëýíý” ãýñýí íü ñàíàë àñóóëãûí ¿ð ä¿íã òºëººëëèéí àðä÷èëëûí áàéãóóëëàãà áîëîõ ÓÈÕ ººð÷ëºõ ýðõòýé áàéõààð õóóëü÷èëæýý. Àðä ò¿ìíèé ñàíàë àñóóëãûí òóõàé õóóëüä ñàíàë àñóóëãûã ñàíàà÷ëàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéã òîäîðõîéëîõäîî “Ýíý õóóëèéí 4 ä¿ãýýð ç¿éëèéí äýõ õýñýãò çààñàí àñóóäëààð Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, Çàñãèéí ãàçàð, Óëñûí Èõ Õóðëûí íèéò ãèø¿¿íèé ãóðàâíû íýãýýñ äîîøã¿é íü õàìòàð÷, ìºí ç¿éëèéí 2 äàõü õýñýãò çààñàí àñóóäëààð ¯íäñýí õóóëèéí õîðèí çóðãàäóãààð ç¿éëèéí äýõ õýñýãò çààñàí õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä òóñ òóñ ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàõûã ñàíàà÷ëàõ ýðõòýé” (.) “Èðãýä ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàõ òóõàé ñàíàëàà Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, Çàñãèéí ãàçàð, Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿äýä óëàìæèëíà. Ýíýõ¿¿ ñàíàëä ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàõ áîëñîí ¿íäýñëýë, òîîöîî, õîëáîãäîõ áóñàä áàðèìò áè÷ãèéã õàâñàðãàíà” (.2) õýìýýí çààæýý. Ýíý íü èðãýäèéí ñàíàë àñóóëãà ñàíàà÷ëàõ ýðõèéã çºâõºí òºëººëëèéí áàéãóóëëàãààð äàìæóóëæ áàéõààð õóóëü÷èëñíûã õàðóóëæ áàéíà.

52

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã ºíººäºð Ìîíãîë Óëñàä õ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëæ áóé õóóëüä çààñàí÷ëàí çºâõºí ¿íäýñíèé õýìæýýíä áóñ, íóòãèéí ººðºº óäèðäëàãûí ¸ñîíä òóëãóóðëàí îðîí íóòãèéí õýìæýýíä ÿâóóëàõ áîëîìæèéã áèé áîëãîõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òóëãàðààä áàéãàà þì. Çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí õóâààðèéã øèíý÷ëýí ººð÷ëºõ íü îðîí íóòãèéí õýìæýýíä ÿâóóëàõ ñàíàë àñóóëãàòàé íÿãò õîëáîîòîé áîëíî. Ýíý àñóóäàë îëîí æèë ÿðèãäàæ áóé ÷ ºíººäðèéã õ¿ðòýë äîðâèòîé ººð÷ëºëò õèéãäñýíã¿é. Òèéìýýñ îðîí íóòãèéí õýìæýýíä ÿâóóëàõ ñàíàë àñóóëãûí òóõàé ýðõ ç¿éí îð÷èíã áèé áîëãîæ, ñàíàë àñóóëãûã òºðèéí áàéãóóëëàãûí øèéäâýð ãàðãóóëàõàä îíîâ÷òîé àøèãëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ç¿é ¸ñîîð óðãàí ãàð÷ áàéãàà þì. Òóõàéëáàë, ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãûí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ õ¿ðýýíä 205 îíä “Àéìãèéí òºâ, ýäèéí çàñãèéí áààç ñàéòàé òºâëºðñºí ñóóðèíãààñ 30-50 êèëîìåòðèéí ðàäèóñ äîòîð îðøèõ ñóì, ñóóðèí ãàçðûã íýãòãýõ” (òîäðóóëáàë 27) ãýñýí àðãà õýìæýýã òºëºâëºñºí áºãººä Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã ýðõëýõ ãàçðààñ 2006 îíä 5 àéìãèéí 0 ñóìûã íýãòãýõ àñóóäëûã øèéäýõýýð õîëáîãäîõ àéìàã, ñóìäûí ÈÒÕ-ûí òºëººëºë, áóñàä õ¿íèéã îðîëöóóëàí õýëýëö¿¿ëýã çîõèîí áàéãóóëñàí ÷ òóõàéí ¿åä ¿ð ä¿í ãàðààã¿é æèøýýã ýíä äóðäàæ áîëíî. Ýíý íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä çààñíààð ÈÒÕ-ààð õýëýëö¿¿ëæ, ñàíàë àñóóëãààð øèéäýõ àñóóäàë áºãººä ¯íäñýí õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëààã¿é òîõèîëäîëä ýíý çîðèëòûã 205 îí õ¿ðòýë õàíãàõ áîëîìæã¿é ãýæ ñóäëàà÷èä ¿çæýý. 5 Ãýõäýý áèäíèé ¿çýæ áóéãààð, ¯íäñýí õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòàä ººð÷ëºëò îðóóëàõ çàìààð ýíý àñóóäëûã øèéäâýðëýõ øààðäëàãàã¿é áºãººä äýýð äóðäñàí÷ëàí îðîí íóòãèéí õýìæýýíä ÿâóóëàõ ñàíàë àñóóëãûí òóõàé ýðõ ç¿éí îð÷èíã áèé áîëãîæ, òºðèéí áàéãóóëëàãûí øèéäâýð ãàðãóóëàõàä ñàíàë àñóóëãûã îíîâ÷òîé àøèãëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä áóé àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà, èðãýäèéí ñàíàà÷ëàãûã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà õ¿÷èíòýé ãýæ ¿çýõ ýñõ¿ë çýðýãö¿¿ëñýí áàéäëààð áóþó òóõàéí íóòãèéí õóðëûí ñàíàëûã õàðãàëçàí ¿çýõ áàéäëààð õ¿÷èíòýéä òîîöîõ íü àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã òºðèéí áîäëîãî, øèéäâýðò òóñãàõ øàëãóóð òàëààñ õîëèìîã øóóä àðä÷èëàë õýðýãæèæ áàéíà ãýæ ¿çýõ áîëîìæã¿é þì. Õýäèé òèéì áîëîâ÷ çàð÷ìûí øèíæòýé çàðèì àõèö áàéãààã äóðüäàõã¿é ºíãºð÷ áîëîõã¿é þì. Òóõàéëáàë, Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í ª.Ýíõò¿âøèí, Ä.Ë¿íäýýæàíöàí, ×.Ñàéõàíáèëýã, Ö.̺íõ- Îðãèë, Ä.Îäáàÿð, Ñ.Îþóí, Æ.Ñ¿õáààòàð, Õ.Òýì¿¿æèí, Ä.Ýíõáàò íàðûí ñàíàà÷èëñàí “Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ æóðìûí òóõàé” õóóëèéí òºñëèéí 7.8.-ä “Ñàíàë àñóóëãàä íýðèéí æàãñààëòàä õóóëü ¸ñîîð áè÷èãäñýí íèéò èðãýäèéí îëîíõè íü

Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хороо, Мянганы хөгжлийн зорилтод суурилсан үндэсний хөгжлийн цогц бодлогод хийсэн үнэлгээний тайлан, 2010 он, 168.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

53

îðîëöîæ, òýäãýýðèéí îëîíõè íü óã õóóëèéã “çºâøººðíº” ãýñýí ñàíàë ºãñºí áîë “Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü” áàòëàãäñàíä òîîöíî.” ãýæ çààñàí íü õîëèìîã øóóä àðä÷èëàë áîäèòîé õýðýãæèõ ýõëýë áîëîõîîð õàðàãäàæ áàéíà.

III. Ä¿ãíýëò

Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü áîëîí Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí òóõàé õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòóóäààñ õàðàõàä, Ìîíãîë Óëñàä õîëèìîã øóóä àðä÷èëëûí ÷óõàë ýëåìåíò áîëîõ àðä ò¿ìíèé ñàíàë àñóóëãûã òîäîðõîé õýìæýýíä õóóëü÷ëàí òîãòîîæýý. Òóõàéëáàë, õ¿ñíýãò -èéí àíãèëëûí äàãóó àâ÷ ¿çâýë, Ìîíãîë Óëñàä ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé ðåôåðåíäóì ÿâóóëàõ, õ¿ñíýãò 2-îîñ õàðàõàä, ñîíãîëò á¿õèé ñàéí äóðûí ñàíàë àñóóëãûã çîõèîí áàéãóóëàõ áîëîìæòîé áàéíà. Õóóëèéí íºëººëëèéí õóâüä õ¿ñíýãò 3-ò çààñàí “ñàíàà÷ëàõ ýðõ îëãîõ”-îîñ áóñàä òºðëèéí õóóëèéí íºëººëºë ¿¿ñãýæ áîëîõóéö ñàíàë àñóóëãà áîëîìæòîé áàéíà. Ãýõäýý ñàíàë àñóóëãà íü ¯íäñýí õóóëèéí 25.-ä çààñíààð ÓÈÕ-ûí îíöãîé á¿ðýí ýðõýä õàìààð÷ áóé, Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí òóõàé õóóëèéí 4.4-ò Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãààð øèéäñýí àñóóäàëä öààøèä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýðõèéã ÓÈÕ-ä îëãîñîí áàéãàà íü Ìîíãîë äàõü àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí ýðõ ç¿éí õ¿÷èí ÷àäàë, íºëººëëèéã èõýýõýí õóìèæ áàéíà. Ýíý óòãààð íü àâ÷ ¿çâýë Ìîíãîë Óëñ öýâýð òºëººëëèéí àðä÷èëàë á¿õèé óëñ ãýæ ä¿ãíýæ áîëîõîîð áàéíà. Öýâýð òºëººëëèéí àðä÷èëàë íü àðä÷èëñàí òîãòîëöîî õàðüöàíãóé øèíý îðíóóäàä òîõèðîìæòîé áàéæ áîëîõ þì. Ãýâ÷ îëîí íèéòèéí àíõààðëûí òºâä áóé àñóóäëààð àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàí, èðãýäèéí õ¿ñýë çîðèãèéã øóóä àñóóæ íèéãìèéí çºâøèëöëèéã áèé áîëãîõ áîëîìæèéã õîëèìîã àðä÷èëëûí òîãòîëöîî îëãîäîã. Ìîíãîë Óëñûí õóâüä ºíººäºð ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí õýìæýýíä ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëæ, àðä íèéòèéí õ¿ñýë çîðèãèéã ñîíñîõ øààðäëàãàòàé àñóóäàë îëîí òóëãàð÷ áàéãààã òà áèä ìýäýõ áèëýý. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü áàòëàãäàí ãàðààä 8 æèë, Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí òóõàé õóóëü áàòëàãäñàíààñ õîéø 5 æèë ºíãºð÷ýý. Ýíý õóãàöààíä Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä 2000 îíû 2 äóãààð ñàðûí 4-íä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëñàí, Îþóòîëãîéí îðäûã àøèãëàõ Õºðºí㺠îðóóëàëòûí ãýðýýã 2009 îíû 0 äóãààð ñàðûí 6-íû ºäºð áàéãóóëæ ãàðûí ¿ñýã çóðñàí çýðýã “òºðèéí äîòîîä, ãàäààä áîäëîãûã òîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí òîäîðõîé àñóóäàë” øèë øèëýý äàðàí ºðíºñºí àòàë ¯íäñýí õóóëèéí 25..6, 68.2-ò çààñàí çààëò áîëîí Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí òóõàé õóóëü îãò õýðýãëýãäýæ áàéãààã¿éã àíõààðàõ öàã áîëæýý.

ÒÓÑÃÀÉ ÕÀÌÃÀÀËÀËÒÒÀÉ ÃÀÇÀÐ ÍÓÒÀÃÒ ÃÀÇÀÐ ÀØÈÃËÀÕ ÀÑÓÓÄÀË, ÒÓËÃÀÐ× ÁÓÉ ÁÝÐÕØÝÝË ÖÀÀØÈÄ ÀÍÕÀÀÐÀÕ ÇÀÐÈÌ ÀÑÓÓÄÀË

Òóñãàé õàìãààëàòòàé ãàçàð íóòãàà òóñãàéëàí õàìãààëæ ÷àäàæ áàéíà óó?

ÒÓÑÃÀÉ ÕÀÌÃÀÀËÀËÒÒÀÉ ÃÀÇÀÐ ÍÓÒÀÃÒ ÃÀÇÀÐ ÀØÈÃËÀÕ ÀÑÓÓÄÀË, ÒÓËÃÀÐ× ÁÓÉ ÁÝÐÕØÝÝË ÖÀÀØÈÄ ÀÍÕÀÀÐÀÕ ÇÀÐÈÌ ÀÑÓÓÄÀË Òóñãàé õàìãààëàòòàé

ÕǯÕ-èéí Çàõèðãàà, õ¿ì¿¿íëýãèéí ýðõ ç¿éí ñåêòîðûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, ìàãèñòð À.Ò¿âøèíòóëãà

Ýíýõ¿¿ íèéòëýëýýð Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí ýðõ ç¿éí îð÷èí, òóñ íóòàãò ãàçàð àøèãëàõ ¿éë ÿâö, òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë, çºð÷èë òóõàéëñàí çàðèì òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð àøèãëàæ áóé ºíººãèéí áàéäàë, àíõààðàë òàòñàí àñóóäëûã õîëáîãäîõ ñóäàëãàà, ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷èãò òóëãóóðëàí ä¿í øèíæèëãýý õèéæ, çîõèõ ñàíàë äýâø¿¿ëýõèéã

çîðèëîî.

Îðøèë

Äýëõèé íèéòýýð îëîí óëñàä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ îëîí àðãà áàéäãèéí íýã íü “ãàçàð íóòãèéã òóñãàéëàí õàìãààëàõ àðãà” áàéäàã áà ýíý àðãûã áàéãàëü õàìãààëëûí äýýä õýëáýð ãýæ ¿çäýã áèëýý. Òîäîðõîé ãàçàð íóòãèéí áàéãàëèéí æàì ¸ñíû ¿éë ÿâöûã õýâèéí ¿ðãýëæë¿¿ëýõèéí òóëä õèëèéí öýñèéã íü òîãòîîí àæ àõóéí ýðãýëòýýñ á¿ðìºñºí ÷ºëººëæ ò¿¿íä çîðèóëñàí òóñãàé õóóëü ãàðãàæ õàìãààëàõûã òóñãàéëàí õàìãààëàõ àðãà ãýäýã. ¯¿íýýñ ¿¿äýí “òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàã“ ãýñýí íýð òîìú¸î ãàð÷ èðæýý. Ãàçàð íóòãèéã òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâñíààð òóõàéí ¿íý öýí á¿õèé ãàçàð íóòãèéí áàéãàëèéí óíàãàí òºðõ, ñîíèí òîãòîö, õîâîð àìüòàí, óðãàìàë òýäãýýðèéí àìüäðàõ îð÷íûã çîõèñã¿é àøèãëàëòààñ òîäîðõîé ìåíåæìåíòýýð õàìãààëàí õºãæ¿¿ëæ, áàéãàëèéã óíàãàí òºðõººð íü õîé÷ ¿åäýý ¿ëäýýõ çîðèëãûã áèåë¿¿ëäýã. Áàéãàëü ýêîëîãèéí ºíäºð à÷ õîëáîãäîë á¿õèé ¿çýñãýëýíò ãàçàð íóòãèéã òºðèéí õàìãààëàëòàä àâ÷ äàðõëàí õàìãààëàõûí îíöëîã äàâóó òàë íü àëèâàà àìüòàí, óðãàìëûã àìüäðàõ îð÷èíòîé õàìòàä íü ýêîñèñòåìèéí

1 “Тусгай хамгаалалтттай газар нутгийн өнөөгийн байдал” Байгаль орчин, аялал жуулчалын яамны мэдээллээс www.mne.mn (хамгийн сүүлд: 2011.3.)

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

55

õóâüä èæ á¿ðíýýð õàìãààëàõ, ýêîëîãèéí òýíöâýðò áàéäàë íü òóõàéí îð÷èíäîî òºäèéã¿é á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä àëäàãäàõààñ ñýðãèéëýõýä à÷ õîëáîãäëîî ºã÷, ýöñèéí ä¿íäýý õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàõ òààòàé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëæ áàéäàãò îðøäîã áàéíà. 2

Íýã. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí ýðõ ç¿éí îð÷èí

Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 3 6 äóãààð ç¿éëèéí 6.-ä “Ìîíãîë Óëñàä ãàçàð, ò¿¿íèé õýâëèé, îé, óñ, àìüòàí, óðãàìàë áîëîí áàéãàëèéí áóñàä áàÿëàã ãàãöõ¿¿ àðä ò¿ìíèé ìýäýë, òºðèéí õàìãààëàëòàä áàéíà.” ̺í ç¿éëèéí 6.3-ò “Áýë÷ýýð, íèéòèéí ýäýëáýðèéí áà óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíèéõýýñ áóñàä ãàçðûã çºâõºí Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ºì÷ë¿¿ëæ áîëíî.” ãýæ çààæýý. 994 îíä Óëñûí Èõ Õóðàë Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí òóõàé õóóëü 4 (öààøèä ÒÕÃÍÒ õóóëü ãýõ) 997 îíä Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí îð÷íû á¿ñèéí òóõàé õóóëü 5 , 998 îíä “Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí ¿íäýñíèé õºòºëáºð”- èéã òóñ òóñ áàòàëæ, òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéã áàéãóóëàõ, ìåíåæìåíòèéã õºãæ¿¿ëýõ çýðýã á¿õèé ë õàðèëöààã çîõèöóóëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëñýí áèëýý. Ò¿¿í÷ëýí áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ ýðõ ç¿éí àêò áîëîí ÒÕÃÍÒ õóóëü, õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí òîãòîîë æóðìûã (20 ãàðóé) îëíîîð áàòàëæýý. 6

1.1. Ìîíãîë Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé íóòàã äýâñãýðò ãàçàð àøèãëàõ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò

ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 33 äóãààð ç¿éëèéí -ä “Äàðõàí öààçàò ãàçðûí áîëîí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçðûí õàìãààëàëòûí á¿ñ, áàéãàëèéí íººö ãàçàð, äóðñãàëò ãàçðààñ Ìîíãîë Óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä òîäîðõîé çîðèóëàëò, õóãàöàà, áîëçîëòîéãîîð áàéãàëü îð÷èíä ñºðºã íºëººã¿é àðãà õýëáýðýýð ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð àøèãëóóëæ áîëíî”, ìºí õóóëèéí 35 äóãààð ç¿éëèéí äýõ õýñýãò “Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 7 38 äóãààð ç¿éëèéí 3 äàõü õýñýãò çààñàí æóðìûã áàðèìòëàí ãàçàð àøèãëàõ òóõàé õ¿ñýëòýý õàìãààëàëòûí çàõèðãàà áóþó õàìãààëàëòûí çàõèðãàà áàéãóóëààã¿é áîë òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàä ãàðãàíà” ãýæ çààñàí. ̺í õóóëèéí 35 äóãààð ç¿éëèéí 2 äàõü õýñýãò “Õàìãààëàëòûí çàõèðãàà áóþó Çàñàã äàðãà íü ãàçàð àøèãëàõ òóõàé èðãýí, àæ àõóéí

  • 2 Мөн тэнд.

  • 3 “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэл 1992 он ¹1-т нийтлэгдсэн. “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэл 199 он ¹2-т нийтлэгдсэн. “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэл 1997 он ¹11-т нийтлэгдсэн.

  • 6 Базар.Ч /Рh.D/ (2009) “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн өнөөгийн байдал эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох нь” судалгааны ажил. Бодлогын судалгаа, шинжилгээ I боть Уб., Мөнхийн үсэг, 71.

  • 7 “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэл 2002 он ¹27-д нийтлэгдсэн.

56

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

íýãæ áàéãóóëëàãûí õ¿ñýëò áîëîí ò¿¿íèé òàëààðõ ñàíàëàà òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä óëàìæèëíà.” 36 äóãààð ç¿éëèéí - ä “Òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà íü äàðõàí öààçàò ãàçðûí áîëîí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçðûí õÿçãààðëàëòûí á¿ñ, áàéãàëèéí íººö ãàçàð, äóðñãàëò ãàçðààñ èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãàä ãàçàð àøèãëóóëàõ òóõàé øèéäâýðèéã õàìãààëàëòûí çàõèðãàà áîëîí ñóì ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí ñàíàëûã ¿íäýñëýí ãàðãàíà” ãýæýý. Òóñ õóóëèéí 36 äóãààð ç¿éëèéí 3 äàõü çààëòàä “Àÿëàë æóóë÷ëàë ýðõëýõ çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàñàí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ìàòåðèàëëàã áààçûã îëîí óëñûí ñòàíäàðò, ò¿âøèíä õ¿ðãýñýí áàéäëûã íü õàðãàëçàí ñîíãîëò õèéíý” ãýæ çààñàí. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí òóõàé õóóëèéí äýýð äóðäñàí çààëò ìºí 27 äóãààð ç¿éëèéí 9 äýõ çààëò, 37, 38, 39 ä¿ãýýð ç¿éëýýð äàðõàí öààçàò ãàçðûí áîëîí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçðûí õÿçãààðëàëòûí á¿ñýä àÿëàë æóóë÷ëàëûí çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðëèéã áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà îëãîæ áîëîõûã õóóëü÷èëæýý. ÒÕÃÍÒ õóóëèéí ýäãýýð çààëòàä òóëãóóðëàí “Òóñãàé õàìãààëàëòòàé íóòàã äýâñãýðò ãàçàð àøèãëàõ ò¿ð æóðàì”-ûã Áàéãàëü îð÷íû ñàéäûí 200 îíû 28 äóãààð òóøààëààð áàòëàí ãàðãàæ Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàìàíä á¿ðòã¿¿ëñýí áºãººä 2002-2008 îíä õýä õýäýí íýìýëò ººð÷ëºëò îðæýý. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé íóòàã äýâñãýðò äýýð äóðäñàí õóóëü, æóðìûí äàãóó ãàçàð àøèãëàõ àñóóäëûã çîõèöóóëæ áàéíà. ̺í Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëò ÷ õàìààðàõ þì.

Õî¸ð. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé çàðèì íóòàãò ãàçàð àøèãëàæ áóé áàéäàë

Èéíõ¿¿ äýýðõ áîäëîãûí ÷àíàðòàé àðãà õýìæýýã òºð çàñãààñ àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñíýýð (2009 îíû áàéäëààð) òóñ óëñûí íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 4.0 õóâü áóþó 2.9 ñàÿ ãà òàëáàé á¿õèé 60 ãàðóé ãàçðûã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñíû 2 áóþó 48.2 õóâü íü äàðõàí öààçàò ãàçàð, 42,6 õóâü íü áóþó 22 íü áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàð, 9,6 õóâü íü áóþó 9 íü áàéãàëèéí íººö ãàçàð, 0,47 õóâü íü áóþó 8 íü äóðñãàëò ãàçðûí àíãèëàëä õàìðàãäæýý. 8 Òóõàéëñàí çàðèì òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéã òóñãàéëàí õàìãààëàëòàä àâñàí ò¿¿õ, ºíººãèéí ãàçàð àøèãëàõ ¿éë ÿöûã àâ÷ ¿çâýë. XII-XIII çóóíû ¿åä Õýðýéä àéìãèéí Âàí õààí Òîîðèë Áîãäõàí óóëûã òàõèæ, Òóóëûí õàð øóãóéãààð íóòàãëàæ áàéõäàà “Óíàñàí ãàçàð óãààñàí óñàà” ãýõ Ìîíãîë õ¿íèé ñýòãýëýý𠺺ðèéí ýðõ õýìæýýíä îíãîëîí äàðõàëñàí ò¿¿õòýé. ªëçèéò õààíû òýðã¿¿í îí áóþó 294 îíä

8 “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн өнөөгийн байдал” Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамны мэдээлэл http://www.mne.mn/ (хамгийн сүүлд: 2011.3.)

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

57

ãàðãàñàí Ìîíãîëûí èõ Þàíü óëñûí õóóëü öààçíû áè÷ãèéí 398 äóãààð á¿ëýãò “Áîãäõàí óóë, Îòãîíòýíãýð, Õàí Õýíòèé, Àëòàéí í¿ñýð äàâàà” áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíò ãàçðóóäûã äàðõàí öààçòàé áîëãîæ áàéæýý. 9 778 îíä òýð ¿åèéí Ìîíãîëûí òýðã¿¿íèé ñýõýýòíèé íýã õ¿ðýý ñàéä Þíäýíäîðæèéí ñàíàà÷ëàãààð Áîãäõàí óóëûã àëáàí ¸ñîîð äàðõàëæ õàìãààëàëòàä àâñàí áàéíà. Ñàéä Þíäýíäîðæ Áîãäõàí óóëûã äàðõàëóóëàõààð ºðãºñºí áè÷èãòýý “ĺðâºí àéìãèéí ÷óóëãàí íèéëýõ ãàçàð áºãººä õîðìîéä íü øàð, õàð îëîí ò¿ìýí õóðàí ñóóõ íü õ¿ðýý îðøèõûí äýýð àí, àìüòàä, îé ìîäîîð ýëáýã áàÿí, îëîí ò¿ìýíäýý ìàãòàãäñàí, õîëûí æóóë÷äûí àíõààðëûã òàòñàí ýíý ¿çýñãýëýíò ñàéõàí óóëûã ýöýã ºâãºäººñ äàðõàëæ èðñýí ó÷èð ¿¿íèéã õóó÷èí ¸ñîîð òàõèí îíãîí äàðõàí öàçòàé áîëãîæ ºãºõèéã õè÷ýýíã¿éëýí ãóéñóãàé” õýìýýí õ¿ññýíèé äàãóó Òýíãýðèéã òýòãýñíèé 43 äóãààð îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 24- íèé ºäºð õààíû çàðëèãààð äàõèí äàðõàëñàí áàéíà. 0 957 îíä Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí 3 ä¿ãýýð, 974 îíä ÀÈÕ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí 248 äóãààð çàðëèãààð, 995 îíä ÓÈÕ-ûí 26 äóãààð òîãòîîëîîð äàðõëàãäàí õàìãààëàãäàæ, 997 îíä “Äýëõèéí øèì ìàíäëûí íººö ãàçðûí ñ¿ëæýý”-íä õàìðàãäñàí áàéíà. Áîãäõàí óóëûí äàðõàí öààçàò ãàçàð íü õîéä òàëààðàà íèéñëýë Óëààíáààòàð õîòòîé, óðä òàëààðàà Òºâ àéìãèéí Çóóíìîä, Ñýðãýëýí ñóìòàé õèë çàëãàæ îðøäîã ó÷èð òóñãàé õàìãààëàëòòàé íóòàã äýâñãýðò õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëýýñ ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë èõ áàéäàã. Áîãäõàí óóëûí äàðõàí öààçàò ãàçàð íü 4,6 ìÿíãàí ãà òàëáàéòàé áà äîòîðîî îíãîí, õàìãààëàëòûí, õÿçãààðëàëòûí ãýñýí 3 á¿ñýä õóâààãääàã. Îíãîí á¿ñ íü íóòàã äýâñãýðèéí 7,3 õóâü áóþó 75.3 ãà, õàìãààëàëòûí á¿ñ 54.2 õóâü áóþó 2229.9 ãà õÿçãààðëàëòûí á¿ñ 28.5 õóâü áóþó 72.8 ãà ãàçðûã òóñ òóñ ýçýëäýã. 2 Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí îíãîí, õàìãààëàëòûí, õÿçãààðëàëòûí á¿ñ çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çýæ àøèãëàæ õàìãààëäàã. Ýíý òàëààð õóóëüä “îíãîí á¿ñ” ãýäýã íü áàéãàëèéí óíàãàí òºðõ, õýâ øèíæèéã íü õàäãàëàõ øààðäëàãàä íèéö¿¿ëæ çºâõºí õàìãààëàëòûí

9 Богдхан уулын дархан цаазат газрын хамгаалалтын албаны мэдээлэл “Богдхан уулыг дархалж ирсэн түүхээс” http://www.bogdkhanuul.mn/content-id/2 (хамгийн сүүлд: 2011.03.10)

  • 10 Богдхан уулын дархан цаазат газрын хамгаалалтын албаны мэдээлэл “Богдхан уулыг дархалж ирсэн түүхээс” http://www.bogdkhanuul.mn/content-id/2 (хамгийн сүүлд: 2011.03.10)

  • 11 Базар Ч., Мягмарсүрэн Д. (2009) Дархан цаазат Богдхан уулан дахь газар ашиглалтын өнөөгийн байдал, гарч буй зөрчил цаашид анхаарах зүйлс Бодлогын судалгаа, шинжилгээ II боть. Уб., Мөнхийн үсэг, 110.

  • 12 Монгол Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс хөдөө аж ахуйн байнгын хороо. Эхэлсэн 2008 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдөр, дууссан 2009 оны 7 дугаар сарын 21-ний өдөр Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн газар ашиглалт, олголттой холбогдсон зүйл, заалтуудын хэрэгжилтийн байдалтай холбоотой “Богдхан уул”-ын дархан цаазат газар болон горхи тэрэлж, хөвсгөлийн байгалийн цогцолборт газруудад шалгаж, танилцсан баримт бичиг. 6 дахь талд Монгол Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс хөдөө аж ахуйн байнгын хороо. Эхэлсэн 2008 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдөр, дууссан 2009 оны 7 дугаар сарын 21-ний өдөр

58

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

àðãà õýìæýý àâ÷, ñóäàëãàà øèíæèëãýý õèéæ áîëäîã õýñãèéã õýëíý ãýæ çààñàí. 3 Òèéìýýñ ýíý õýñýãò àÿëàë æóóë÷ëàë çýðýã áóñàä ¿éë àæèëëàãààã õîðèãëîíî. Õàðèí õÿçãààðëàëòûí á¿ñýä ðàøààí, ýì÷èëãýýíèé ýðäñèéã àøèãëàõ, íóòãèéí îðøèí ñóóã÷èä íü õýðýãöýýíäýý çîðèóëæ äàãàëò áàÿëàã áóþó ñàìàð, æèìñ, ýìèéí áîëîí õ¿íñíèé óðãàìàë ò¿¿õ, çóðàã àâàëò õèéæ, çîõèîë á¿òýýë òóóðâèõ, áàéãàëèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûã òîãòîîñîí çàì ÷èãëýëýýð çîõèõ æóðìûí äàãóó çîõèîí áàéãóóëàõûã çºâøººð÷, àÿëàë øèíæèëãýý õèéõäýý áóóäàëëàõ, ò¿ð îòîãëîõûã çºâøººðäºã áàéíà. 4 Óëñûí Èõ Õóðëûí Áàéãàëü îð÷èí, õ¿íñ õºäºº àæ àõóéí áàéíãûí õîðîîíîîñ 2008-2009 îíä õèéñýí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä Áîãäõàí óóëûí äàðõàí öààçàò ãàçðûí õÿçãààðëàëòûí á¿ñèéí 26 àìàíä ÒÕÃÍÒ õóóëèéí äàãóó 39 àæ àõóéí íýãæ ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðëèéã Áàéãàëü îð÷íû ÿàìíààñ àâñíààñ 2009 îíû áàéäëààð 97 àæ àõóéí íýãæ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, 294 èðãýí, àæ àõóéí íýãæ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëààã¿é àæýý. Ǻâøººðºë àâñàí èðãýí, àæ àõóéí íýãæèéí àøèãëàõààð àâñàí òàëáàéí õýìæýý íü 44 ãà áóþó õÿçãààðëàëòûí á¿ñèéã 2 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. 2002 îíä ÌÓÈÑ-èéí ýðäýìòäèéí ñóäàëãààãààð Áîãäõàí óóëûí äàðõàí öààçàò ãàçðûí õÿçãààðëàëòûí á¿ñèéí 20 õóâüä ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðºë îëãîæ áîëîõûã òîäîðõîéëñîí áàéäàã áàéíà. Çàéñàíãèéí àìíû õÿçãààðëàëòûí á¿ñýä 52 èðãýí, àæ àõóéí íýãæèä 303,5 ãà

Àðöàòûí àìàíä 53 èðãýí, àæ àõóéí íýãæèä 247,7 ãà, Í¿õòèéí àìàíä

  • 22 èðãýí, àæ àõóéí íýãæèä 95.4 ãà, ×àíäìàíû àìàíä 2 èðãýí, àæ

àõóéí íýãæèä 4.8 ãà, Õ¿¿øèéí àìàíä èðãýí, àæ àõóéí íýãæèä 3.9 ãà ãàçðûã òóñ òóñ îëãîñîí áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà ÒÕÃÍÒ õóóëü áàòëàãäàõààñ ºìíº Çàéñàíãèéí àì, Õàí-Óóë ä¿¿ðãèéí ä¿ãýýð õîðîîíä 400 îð÷èì àéë ºðõ, Àðöàòûí àìíû çàäãàé áóþó ßàðìàãèéí õýñýãò 56 àéë ºðõ, ×óëóóòûí àìûí Òóóë çºðëºãò 4 àéë ºðõ õàøàà áàéøèí áàðüæ ñóóðøñàí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí Áîãäõàí óóëûí äàðõàí öààçàò ãàçàðò ñóðãóóëü, ýìíýëýã, öýðãèéí àíãè, äýëã¿¿ð çýðýã òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãóóä îëíîîð áàéäàã. Íèéòäýý çºâøººðºëòýé áîëîí çºâøººðºëã¿é àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí ãàçðûí õýìæýý íü äàðõàí öààçàò ãàçðûí õÿçãààðëàëòûí á¿ñèéí 5 õóâüä õ¿ðñýí. 5

  • 13 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн 9 дүгээр зүйл 9.1, 9.2 дахь хэсэг 1 Мөн хуулийн 33 дугаар зүйл 33.1 дэх хэсэг 1 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн газар ашиглалт, олголттой холбогдсон зүйл, заалтуудын хэрэгжилтийн байдалтай холбоотой “Богдхан уул”-ын дархан цаазат газар болон горхи тэрэлж, хөвсгөлийн байгалийн цогцолборт газруудад шалгаж, танилцсан баримт бичиг. 7 дахь талд Монгол Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс хөдөө аж ахуйн байнгын хороо. Эхэлсэн 2008 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдөр, дууссан 2009 оны 7 дугаар сарын 21-ний өдөр

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

59

Ãóðàâ. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé çàðèì íóòàã äýâñãýðò ãàçàð àøèãëàõ ÿâöàä ïðàêòèêò ãàð÷ áóé áýðõøýýë, çºð÷èë

ÒÕÃÍÒ õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ãàð÷ áàéãàà øèéäâýðëýõ áîëîìæã¿é àñóóäàë, çºð÷èë áýðõøýýëèéã íýãòãýí øèíæýý÷èä ¿íäñýí 2 õýñýãò àíãèëñàí áàéäàã. Ýíý íü ÒÕÃÍÒ õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ¿¿ñ÷ áîëîõ àëèâàà àñóóäàë, õàðèëöààã òóõàéí ¿åä ã¿éöýä õàðæ çîõèöóóëàëòûã òîäîðõîé òóñãààã¿éãýýñ ¿¿äýëòýé çºð÷èë, õóóëü õýðýãæ¿¿ëýã÷ àëèâàà ñóáüåêòýýñ õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ãàð÷ áóé îíîâ÷òîé áóñ çîõèîí áàéãóóëàëòààñ ¿¿äýëòýé çºð÷èë þì. 6 Ýíýõ¿¿ çºð÷뺺ñ õóóëü õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ãàð÷ áóé çºð÷èë áýðõøýýëòýé àñóóäàëä ò¿ëõ¿¿ òóëãóóðëàí äàðààõ çºð÷ëèéí áàéäëûã àâ÷ ¿çýâ.

3.1. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðëèéã çîðèóëàëòûí áóñààð àøèãëàñíààñ ¿¿äñýí çºð÷èë

Äàðõàí öààçàò Áîãäõàí óóëûí Çàéñàíãèéí àìàíä 2004 îíîîñ õîéø àÿëàë æóóë÷ëàëûí çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàõ ýðõ àâ÷èõààä Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí òóõàé õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòûã çºð÷èí çîðèóëàëòûã íü ººð÷ëºí îðîí ñóóöíû áàðèëãà áàðüæ, óëìààð èðãýäýä ¿ë õºäëºõ õºðºí㺠áîëãîæ õóäàëäàõ ÿâäàë èõ áàéíà. Ãýòýë Áîãäõàí óóëûí äàðõàí öààçàò Çàéñàíãèéí àìûã 205 îí õ¿ðòýë õºãæ¿¿ëýõ åðºíõèé òºëºâëºãººã Áàéãàëü îð÷èí, Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààí, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéä õàìòðàí 2003 îíä áàòàëñàí áàéäàã. Ýíý òºëºâëºãººíèé äàãóó àÿëàë æóóë÷ëàë, àìðàëò çóãààëãà, ñóäàëãàà øèíæèëãýý, öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí, ñïîðò ¿éë÷èëãýýíèé á¿ñòýé áàéõààð òóñãàæýý. Òóñãàé çºâøººðºë íü çîõèõ æóðìûí äàãóó àòëàà çîðèóëàëòûã íü ººð÷èëñºí òîõèîëäîë íýëýýä áàéãàà àæ. Òýð äóíäàà çºâøººðëèéíõºº çîðèóëàëòûã ººð÷èëæ îðîí ñóóö áàðüñàí, áàðèëãà óãñðàëòûí çºâøººðºëã¿é ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéñàí 32 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà áàéãàà òàëààð ìýäýýëýë ãàðàõ áîëîâ. 7 Áàéãàëü îð÷èí, Áîëîâñðîë, Ñî¸ë øèíæëýõ óõààí, Ýð¿¿ë ìýíäèéí õàìòàðñàí 2003 îíû 90(67)27 òîîò òóøààëä Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðëèéã Áàéãàëü îð÷íû ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà áàòëàõààð çààñàí áàéæýý. Ýíý äàâóó áàéäëûã òóõàéí ¿åä àæèëëàæ áàéñàí òóñ ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà àëáàí òóøààëàà óðâóóëàí àøèãëàæ, õýä õýäýí êîìïàíèä ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðºë îëãîñîí áàéíà. Òýðáýýð “Äàáó”, “Ñàðíàéõ”, “Àíîìà” êîìïàíèéí óäèðäëàãàä àÿëàë æóóë÷ëàëûí

öîãöîëáîð áàéãóóëàõ íýðýýð îðîí ñóóöíû áàðèëãà áàðèõûã åðºíõèé

16 Мягмарсүрэн Д, Энэбиш Д, (2007) Монгол Улсын дархалсан газар нутгууд Уб.

Адмон.13.

17 “Дураараа дургигчид Зайсанг экологийн сүйрэл рүү түлхэж байна.” “Өнөөдөр” сонин 2010 оны 2 дугаар сарын 28-ны өдөр http://www.mongolnews.mn/p/13 (хамгийн сүүлд: 2011.3.2)

60

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

òºëºâëºãººí人 òóñãàñàí áàéñíûã ìýäñýýð áàéæ çºâøººðºë îëãîæýý. Èéíõ¿¿ ãàçàð àøèãëàõ çºâøººð뺺 îðîí ñóóöíû áàðèëãà áîëãîñîí “Äàáó”, “Ñàðíàéõ”, “Àíîìà”, “Ìàïåêñ”, “Ýôìàêñ”, “Áºõáàò”, “Ñèïîêî”, “Ìôèêñ”, “Ìàíòóóø” êîìïàíè îðîí ñóóö áàðüñàí íü ÒÕÃÍÒ õóóëü çºð÷ñºí áàéíà. 8 Èéíõ¿¿ ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 33, 36 äóãààð ç¿éëèéã çºð÷èæ çîðèóëàëòûí

áóñààð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí èðãýí, àæ àõóéí íýãæèä õîëáîãäóóëàí ÁÎÀÆ-ûí ñàéäûí 200 îíû 5 äóãààð ñàðûí 27-íû ºäðèéí À-57 òîîò òóøààëààð 2, À-58 òîîò òóøààëààð 3, À-59 òîîò òóøààëààð 2, À- 60 òîîò òóøààëààð 59, íèéò 66 èðãýí, àæ àõóéí íýãæèéí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð àøèãëàõ ýðõèéã öóöàëæýý. ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 27 äóãààð ç¿éëèéí 27., Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 39..,

  • 40 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 40..5, 40..6 äàõü çààëò, Óëñûí ìýðãýæëèéí

õÿíàëòûí åðºíõèé ãàçðûí 2009 îíû 2 äóãààð ñàðûí 8-íû ºäðèéí 08/36/246 òîîòîîð èð¿¿ëñýí óëñûí áàéöààã÷èéí àëáàí ä¿ãíýëòèéã ¿íäýñëýí äýýðõ øèéäâýðèéã ãàðãàæýý. Òîäðóóëáàë ýíý íü õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíã¿éãýýð ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëòûí äàãóó òóõàéí ãàçðàà 2 æèë áóþó ò¿¿íýýñ äýýø õóãàöààíä àøèãëààã¿é, ãàçðûí òºëáºðºº õóãàöààíä íü òºëººã¿é, ãóðâàëñàí ãýðýýíä çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é, ãýðýýíèé õóãàöàà äóóññàí áîëîâ÷ ñóíãàõ õ¿ñýëò ãàðãààã¿é èðãýí, àæ àõóéí íýãæèéí ãàçàð àøèãëàõ ãóðâàëñàí ãýðýý, ýðõèéí ãýð÷èëãýýã õ¿÷èíã¿é áîëæ áàéíà. Ýäãýýðèéí ãàçàð àøèãëàõ ýðõèéã 200 îíû 6 äóãààð ñàðûí -ýýñ ýõëýí õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöîæ, ãýðýýíèé õóãàöààã äóóñãàâàð áîëãîõîîð øèéäâýðëýæýý. 9

3.2. Õóóëü çºð÷èæ ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ îëãîãäñîíîîñ ¿¿ññýí çºð÷èë

ÒÕÃÍÒ õóóëü áàòëàãäàõààñ ºìíº Çàéñàíãèéí àì, Õàí-Óóë ä¿¿ðãèéí ä¿ãýýð õîðîîíä 400 îð÷èì àéë ºðõ, Àðöàòûí àìíû çàäãàé áóþó ßàðìàãèéí õýñýãò 56 àéë ºðõ, ×óëóóòûí àìûí Òóóë çºðëºãò 4 àéë ºðõ õàøàà áàéøèí áàðüæ ñóóðüøñàí áàéíà. 20 Ò¿¿õ ñºõºæ ¿çâýë ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºë 97 îíä, 988 îíä 35 äóãààð òîãòîîë ãàðãàí Çàéñàíãèéí àì îð÷ìûí ãàçàð íóòàãò áàéãàà á¿õ àéë, çàðèì áàéãóóëëàãà, çóñëàíã í¿¿ëãýæ áàéæýý. 2 Ò¿¿íèé çýðýãöýý ò¿¿õèéí äóðñãàëò ãàçàð áîëîõ Çàéñàí òîëãîéí õºøººíèé áýë áîëîí Çàéñàí ãîëûí ñàâ ãàçàðò ãàçàð îëãîæ áàéãàà íü ýêîñèñòåìèéã àëäàãäóóëàõûí çýðýãöýý Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé

  • 18 Мөн тэнд

  • 19 Богдхан уулын дархан цаазат газрын хамгаалалтын албаны мэдээлэл http://www.bog- dkhanuul.mn/content-id/107 (хамгийн сүүлд: 2011.3.2)

  • 20 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн газар ашиглалт, олголттой холбогдсон зүйл, заалтуудын хэрэгжилтийн байдалтай холбоотой “Богдхан уул”-ын дархан цаазат газар болон горхи тэрэлж, хөвсгөлийн байгалийн цогцолборт газруудад шалгаж, танилцсан баримт бичиг. Монгол Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс хөдөө аж ахуйн байнгын хороо. Эхэлсэн 2008 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдөр, дууссан 2009 оны 7 дугаар сарын 21 өдөр

  • 21 “Дархан ууланд даврагсад” “Өнөөдөр” сонин 2011.3.11 ¹09/223/

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

61

õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòóóäûã ÷ çºð÷èæ áàéãàà þì. Õàí-Óóë ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí “Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ òóõàé” 2008 îíû 6 äóãààð ñàðûí 3-íû ºäðèéí 224 ä¿ãýýð çàõèðàìæààð òóñ ä¿¿ðãèéí ãýð õîðîîëîëä ñóóðüøñàí ÕI õîðîîíû íóòàã äýâñãýðò èðãýíèé ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð 237 èðãýíä ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîæýý. ªºðººð õýëáýë äýýðõ 400 îð÷èì àéë ºðõººñ 237 èðãýíä íü ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã Çàñàã äàðãà õóóëèàð ýðõ îëãîãäîîã¿é áàéõàä îëãîñíîîð ïðàêòèêò ìàðãààí ¿¿ñýæ Çàéñàíãèéí àìàíä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõààð òóñãàé çºâøººðºë àâñàí èðãýí,

àæ àõóéí íýãæ òýð õàâüä îðøèí ñóóæ áóé èðãýäèéí õîîðîíä õóðö çºð÷èëäººí ¿¿ñýýä áàéíà. Õàí-Óóë ä¿¿ðãèéí ÕI õîðîîíû íóòàã äýâñãýð Àìåðèê äóíä ñóðãóóëèéí îð÷ìûí 6 ºðõèéí ñóóðøèæ áóé ãàçðàà “Ìîíîñ” ãðóïïèéíõýíòýé áóëààöàëäàæ áàéãàà. “Ìîíîñ” ãðóïï òóõàéí ãàçðûã àøèãëàõ ãýð÷èëãýýòýé áîë èðãýä àìüäàð÷ áóé ãàçðàà ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã Çàñàã äàðãààñàà àâñàí ãýäýã. Óã ìàðãààí èðãýä áîëîí àæ àõóéí íýãæèéí õîîðîíä ÷óëóó áîðîîõîéäîî õ¿ðñýí òýìöýë áîëñîí áàéíà. 22 Ýíý ìýò Çàñàã äàðãûí äýýðõ õóóëü áóñ øèéäâýðòýé õîëáîîòîé ìàðãààíûã ø¿¿õýýð òóõàéí ¿åä øèéäâýðëýæ áàéâ. 23 Ýíäýýñ àâ÷ ¿çâýë ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 27 äóãààð ç¿éëèéí 27.9-ä “òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí çºâøººðºãäñºí á¿ñýä òîäîðõîé çîðèóëàëòààð àøèãëàæ ”

áîëîõ ãàçàð

ãýæ çààñíûã ìºí õóóëèéí 29, 36 äóãààð ç¿éëèéí

... 36.-ä òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûã àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãàä

àøèãëóóëàõ øèéäâýðèéã òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà (Áàéãàëü îð÷íû ÿàì) ãàðãàõààð çààñíûã, õóóëèéí 33 äóãààð ç¿éëèéí 33.-ä Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí õÿçãààðëàëòûí á¿ñýä òóñãàé çºâøººðëèéí äàãóó çºâõºí àøèãëóóëæ áîëîõîîð çààñíûã, ìºí õóóëèéí

  • 37 äóãààð ç¿éë 37.-ä Ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà ýíý õóóëèéí 36.-ä

çààñàí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàòàé ãàçàð àøèãëàõ ãýðýý㠺𺺠áóþó õàìãààëàëòûí çàõèðãààòàé õàìòðàí áàéãóóëíà. ̺í õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëèéí 25.2-ò çààñíûã ¿íäýñëýí

ÓÈÕ-ûí “Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûí àíãèëàëûã øèíý÷ëýí òîãòîîõ òóõàé” 995 îíû 5 äóãààð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí 26 òîîò òîãòîîëä: Äàðààõü ãàçàð íóòãèéã äàðõàí öààçòàé ãàçàðò õàìààðóóëæ

äîð äóðüäñàíààð íýðëýñ¿ãýé

3/

Óëààíáààòàð õîòûí óðä õýñýãò îðøèõ

.... “Áîãäõàí óóëûí äàðõàí öààçàò ãàçàð” ãýæ çààñàí áàéíà. ̺í òîãòîîëîîð

óã äàðõàí öààçàò ãàçðûí õèëèéí çààãèéã òîãòîîæ çààñíûã. ̺í Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 6 äóãààð ç¿éëèéí 6..-ä Óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíèé ãàçàðò òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð õàìààðàõààð

  • 22 “Зайсангийн иргэд “Монос” –оос 30-0 сая төгрөг авбал нүүнэ гэв.” Өдрийн сонин 2009.9.12

¹221

  • 23 Нийслэлийн захиргааны хэргийн шүүхийн 2009 оны 9 дүгээр сарын 28-ны өдрийн 338 тоот шийдвэр

62

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

çààñàí. ̺í õóóëèéí 2 ä¿ãýýð ç¿éë äýõ ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí ãàçðûí õàðèëöààíû òàëààðõ ýðõ õýìæýýíèé òàëààð çààñíûã, ìºí õóóëèéí 33 äóãààð ç¿éëèéí 33.4-ä Àéìàã, íèéñëýë, ñóì ä¿¿ðãèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä ýçýìø¿¿ëæ áîëîõîîð çààñíààñ áóñàä ãàçàðò ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõèéã õîðèãëîíî ãýæ çààñíûã òóñ òóñ çºð÷èæ òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ ýðõ Çàñàã äàðãàä õóóëèàð îëãîãäîîã¿é áàéõàä õóóëü çºð÷èí øèéäâýð ãàðãàñàí áàéíà. Õóóëü áóñ øèéäâýðòýé íýã õýñýã èðãýä äýýðõ ãàçàð íóòàãò îðøèí ñóóæ ãàçàð ýçýìøèæ áàéõàä îãò øèéäâýðã¿é áóþó Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 27.4-ä “Õ¿÷èí òºãºëäºð ýðõèéí ãýð÷èëãýýã¿é àëèâàà ýòãýýä ãàçàð ýçýìøèõèéã õîðèãëîíî” ãýæ çààñíûã çºð÷èí îðøèí ñóóæ áàéãàà èðãýä ÷ áàéíà. Õýäèéãýýð Ìîíãîë Óëñûí èðãýí îðøèí ñóóõ ãàçðàà ÷ºëººòýé ñîíãîõ ýðõòýé áîëîâ÷ ýíýõ¿¿ ýðõèéã õóóëü çºð÷èæ ýäëýõ, áóñäûí õóóëü ¸ñíû ýðõèéã çºð÷èõ íü ç¿éä íèéöýõã¿é àñóóäàë áèëýý. Ò¿¿í÷ëýí 2008 îíû íàéìäóãààð ñàðûí 3-íä Áàéãàëü îð÷íû ñàéä 27 ä¿ãýýð òóøààë ãàðãàí “Áîãä õàí óóëûí äàðõàí öààçàò ãàçðûí Í¿õòèéí àìàíä çóñëàíãèéí çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàõ ò¿ð æóðàì” ãàðãàæýý. Äýýð äóðäñàíààð ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 2 äóãààð ç¿éëèéí 2.9-ä 24 ýë çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàõ ýðõ îëãîõûã õîðèëîäîã èéì øèéäâýð ãàðãàõ õóóëü ç¿éí ¿íäýñëýë áàéõã¿é. Òýãâýë îäîî Í¿õòèéí àìàíä 3 àéë áàéãààãèéí 76 íü çóñëàíãèéí çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàæ, 55 àéë àìèíû îðîí ñóóö áàðèàä ñóóðüøññàí áàéãàà àæ. 25 Ýíý ìýò íýã òàëààñ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéí äàãóó ãàçàð àøèãëàõ ýðõ àâñàí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, íºãºº òàëààñ ÒÕÃÍÒ õóóëü, Ãàçðûí òóõàé õóóëü çºð÷èí èëò õóóëü áóñ øèéäâýðèéí äàãóó ãàçàð ýçìøèæ áóé èðãýä õîîðîíäûí ìàðãààí ºíººã õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýýð áàéíà.

3.3. Ãàçàð àøèãëàæ áóé èðãýí, àæ àõóéí íýãæ õîîðîíäûí çºð÷èë

Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð àøèãëàõ àñóóäëààð òºðèéí òîäîðõîé íýã àëáàí òóøààëòàí ñóáüåêòèéí õóóëü áóñ, áîäëîãî, òºëºâëºëòã¿é øèéäâýð ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ èðãýä, àæ àõóéí íýãæèéí õîîðîíä ìàðãààí çºð÷èëäººí ¿¿ñýõ, ¿¿íýýñ ¿¿äýí èðãýäèéí ýä õºðºíãº, öàã õóãàöàà, ýð¿¿ë ìýíä õîõèðîõ òîõèîëäîë àìäðàë äýýð èõ ãàð÷ áàéíà. Òóõàéëáàë: íýëýýä òîîíû àæ àõóéí íýãæèä ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðëèéã àíõíààñ íü òîîöîî, ñóäàëãààã¿é, çàìáàðààã¿é îëãî÷èõîîä ýðãýýä ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà íü áººíººð íü îëíîîð íü çºâøººðëèéã

2 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн 12 дугаар зүйл Дархан цаазат газарт энэ хуулийн 10,11 дүгээр зүйлд зааснаас өөр зориулалтаар дараахь үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно: 12.9/ өвөлжөө, хаваржаа, намаржаа, зуслангийн барилга байгууламж барих, зохих зөвшөөрөлгүйгээр мал бэлчээрлүүлэх; 2 “Дархан ууланд даврагсад” Өнөөдөр” сонин 2011.3.11 ¹09/223/

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

63

íü õ¿÷èíã¿é áîëãîõ ÿâäàë áàéíà. 26 Òóñãàé õàìãààëàëòòàé íóòàã äýâñãýðò òóñãàé çºâøººðëèéí äàãóó ãàçàð àøèãëàæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæ áîëîí õóóëü ¸ñíû çºâøººðºëã¿é èðãýä õîîðîíäûí çºð÷èë íýëýýäã¿é ãàðäàã áàéíà. 27 Ò¿¿í÷ëýí Çàéñàíãèéí àìàí äàõü òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí õÿçãààðëàëòûí á¿ñýä ãàçàð àøèãëàõ ýðõòýé àæ àõóéí íýãæèéí òóñãàé çºâøººðëèéí äàãóó îëãîãäñîí çàðèì ãàçàðò òóõàéí íóòàã äýâñãýðò îðøèí ñóóæ áóé èðãýä õîîðîíä ìàðãààí ãàðàõàä òýäãýýð èðãýä òóõàéí àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãààñ ìºíãºí òºëáºð àâ÷ óëìààð ø¿¿õèéí øàòàíä ýâëýðñýí òîõèîëäîë ÷ áàéõ þì. 28 Èéìýðõ¿¿ áàéäëààð õýí íýã ñóáüåêòèéí áîäëîãî ¿éë àæèëëàãàà, õóóëü áóñ øèéäâýð, õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéí áàéäëààñ ¿¿äýëòýéãýýð èðãýä, àæ àõóéí íýãæèéí õîîðîíä ìàðãààí çºð÷èëäººí ¿¿ñýõ ¿¿íýýñ ¿¿äýí èðãýäèéí ýä õºðºíãº, öàã õóãàöàà, ýð¿¿ë ìýíä õîõèðîõ òîõèîëäîë ãàð÷ áàéíà.

3.4. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàã áà àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîëòûí àñóóäàë òîéðñîí çºð÷èë

Ýêîëîãèéí òàëààñ íü ñóäëààä çàéëøã¿é òóñãàé õàìãààëàëòàä àâàõ ¸ñòîéã òîãòîîäîã áîëîâ÷ àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóë, îëáîðëîëò ÿâóóëàõààð òîîöîæ áóé çàðèì ãàçàð íóòãèéã õàìãààëàëòàä àâàõ áîëîìæã¿é áîëäîã. Èéì òîõèîëäîëä òóõàéí ãàçàð íóòãèéã õàìãààëàõ, ýñâýë îðä ãàçðûí õýëáýðýýð àøèãëàõ íü ºíººãèéí áîëîí öààøäûí õºãæèëä ¿ç¿¿ëýõ, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí à÷ õîëáîãäëîîðîî àëü íü èë¿¿ àøèãòàé áîëîõûã ñàéòàð ñóäàëæ, øèíæèëñýíèé ¿íäñýí äýýð

26 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн холбогдох заалт зөрчигдөж зориулалтын бусаар үйл ажиллагаа явуулсан иргэн, аж ахуйн нэгжид холбогдууулан БОАЖ-ын сайдын 2010 оны дугаар сарын 27-ны өдрийн А-17 тоот тушаалаар2, А-18 тоот тушаалаар 3, А-19 тоот тушаалаар 2, А-160 тоот тушаалаар 9, нийт 66 иргэн, аж ахуйн нэгжийн тусгай хамгаалалттай газар нутагт газар ашиглах эрхийг цуцалжээ. Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийн 27.1, Газрын тухай хуулийн 39.1.1, 0 дүгээр зүйлийн 0.1., 0.1.6 Улсын мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын 2009 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн 08/36/261 тоотоор ирүүлсэн улсын байцаагчийн албан дүгнэлтийг үндэслэн дээрх шийдвэрийг гаргажээ. 27 Хан-Уул дүүргийн эрүүгийн 2009 оны дүгээр сарын 21-ний өдрийн 132 дугаар шийтгэх тогтоолоос “Г” ХХК-ны ажилтан “Ч” 2008 оны 10 дугаар сарын 28-ны өдрийн 1 цагийн үед Зайсангийн аманд хашаа барих зорилгоор нүх ухаж байсан. Тэр үед нэг эмэгтэй гарч ирээд “та нар жалган дотроо нүхээ ух гэхээр нь би “та нар жорлон ч бариагүй байж эндхийн иргэн гэж хэлэхээс ичээч” гэж хэлсэн. Тэд бид эндхийн уугуул хүмүүс нүх ухуулахгүй байсан. Тэгэхээр нь зургийнхаа дагуу ухаж байна гэсэн гэж хэлсэн гэтэл машинтай хоёр залуу иргээд миний газар ухаж байсан лоомоор дагзруу нэг удаа, шанаа орчим нэг удаа цохьсон. гэсэн мэдүүлэг Мөн “Монос” групп тухайн газрыг ашиглах гэрчилгээтэй бол иргэд амьдарж буй газраа эзэмших гэрчилгээг Засаг даргаасаа авсан гэдэг. Уг маргаан иргэд аж ахуйн нэгжийн хооронд чулуу бороохойдоо хүрсэн тэмцэл болсон байна. Өдрийн сонин 2009.9.12 ¹221 28 “Зохигчдын эвлэрлийг баталж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгох тухай” Хан-Уул дүүргийн шүүгчийн 2008 оны 12 дугаар сарын 10-ны өдрийн 931 дүгээр захирамж

64

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

øèéäâýð ãàðãàõ íü ÷óõàë þì. 29 ªºðººð õýëáýë ãàçàð íóòãèéã òóñãàé õàìãààëàëòàä îðîí íóòãèéí õýìæýýíä áîëîí óëñûí õýìæýýíä àâàõ àñóóäàë, õàìãààëàëòààñ ÷ºëººëºõ òóõàé àñóóäàë ïðàêòèêò àëü àëü íü çºð÷èë ¿¿ñãýäýã áàéíà. ÒÕÃÍ-èéã õàìãààëàëòààñ ãàðãàõ (÷ºëººëºõ) àñóóäàë íýëýýä ãàðäàã. Óã íü ãàçàð íóòãèéíõàà 30-ààñ äîîøã¿é õóâèéã ÒÕÃÍ áîëãîõ çîðèëò áèé 30 . Ýíý íü áîëîìæèò òîî áºãººä äýëõèéí óëñ îðíóóä ÷ ýíý õóâèéã áàðèìòàëæ áàéíà. Õàðèí ìàíàéä ãàçàð íóòãèéã òóñãàé õàìãààëàëòààñ ãàðãàõ íü ìºí ë àøèãò ìàëòìàë õàéõ, îëáîðëîõòîé õîëáîîòîé ¿éëäýë áîëæ áàéíà. Òóõàéëáàë ãîâèéí èõ äàðõàí öààçòàé ãàçàð, Îíîí-Áàëæèéí äàðõàí öààçòàé ãàçðóóäààñ 2.5-65.4 õóâü õ¿ðòëýõ õýìæýýíèé íóòàã äýâñãýðèéã àëò îëáîðëîëò, çàì òàâèõ, ã¿¿ð áàðèõ øàëòãààíààð õàìãààëàëòààñ ãàðãàõ ñàíàëûã ÓÈÕ-ä îðóóëæ áàéæýý. Ãýâ÷ ÓÈÕ òºðèéí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ, áàéãàëü õàìãààëëûí ¿¿äíýýñ õàíäàæ, òóñãàé õàìãààëàëòààñ ãàðãààã¿é áàéíà. 3 2004 îíä õèéñýí Áàéãàëü îð÷íû àóäèòûí òàéëàíä “äýýð äóðäñàí ÒÕÃÍ-ò àâàõààð òºëºâëºñºí ãàçðóóäààñ õàìãààëàëòàä îðîîã¿é íýð á¿õèé 25 ãàçàð íóòãèéí òàëáàé íü “àøèãò ìàëòìàëûí îðäûí èëýðöòýé, çàðèì ãàçàð õýñýã íü äàâõöñàí, àøèãò ìàëòìàëûí ëèöåíç îëãîãäñîí, ñàíàëûí ¿íäýñëýë áîëîâñðîãäîæ áàéãàà çýðýã øàëòãààíààð õîéøëîãäîæ ñ¿ëæýýã ºðãºòãºõ òºëºâëºãºº á¿ðýí õýðýãæñýíã¿é ãýæýý.” 32 Õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí æèøýý íü Çàñãèéí ãàçðûí 2009 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí -íèé ºäðèéí 86 äóãààð òîãòîîë þì. Çàðèì ãàçðûã íººöºä àâàõ òóõàé ýíýõ¿¿ òîãòîîëîîð òóñãàé õàìãààëàëòòàé çàðèì ãàçàð íóòãèéã óëñûí òºñâèéí õºðºí㺺ð õàéãóóëûí ñóäàëãàà õèéãäñýí àøèãò ìàëòìàëûí èëýðö á¿õèé çàðèì îðä ãàçðûã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòààñ ãàðãàõ óòãà á¿õèé òîãòîîë þì. Äýëõèéí àëü ÷ îðíû ÒÕÃÍ-èéí òóõàé õóóëèíä õàìãààëàëòààñ ãàðãàõ çààëò áàéäàãã¿é íü íýãýíò õàìãààëàëòàä àâñàí áîë õàìãààëàëòààñ ãàðãàõã¿é ãýñýí ñàíàà þì. Õàðèí ãàçàð íóòãèéã òóõàéí ÒÕÃÍ-èéí äîòîîä á¿ñèéí õèë çààãèéã ººð÷ëºõ, ÒÕÃÍ-èéí àíãèëàëûã ººð÷ëºõ, ÒÕÃÍ-èéí òóõàé õóóëüä çààñàí äýãëýì, ò¿¿íä íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí õàìãààëàëò, àøèãëàëòûí íèéòëýã áîëîí îíöîëñîí ãîðèìä ººð÷ëºëò îðóóëàõ çàìààð àñóóäëûã çîõèöóóëæ áîëíî ãýæ øèíæýý÷èä ¿çäýã. 33 Àëèâàà óëñ îðîí çàðèì ãàçðàà õýñýã÷ëýí òàñäàæ,

  • 29 Базар Ч. /Рh.D/ (2009) Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн өнөөгийн байдал эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох нь судалгааны ажил Бодлогын судалгаа, шинжилгээ I боть Уб. Мөнхийн үсэг. 71.

  • 30 Монгол Улсын Их Хурлын 1998 оны дүгээр сарын 9-ний өдрийн 29 дүгээр тогтоолоор батлагдсан “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн үндэсний хөтөлбөр” 3 дугаар зүйл дэх хэсэг.

  • 31 Мөн тэнд 78 дахь тал

  • 32 Үндэсний аудитын газрын 200 оны бүтээгдэхүүн, ажил, үйлчилгээний төлөвлөгөөний дагуу хийсэн байгаль орчны аудит ҮАГ- 1/200/09-БОА Улаанбаатар хот

  • 33 Базар Ч. /Рh.D/ (2009) Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн өнөөгийн байдал эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох нь судалгааны ажил Бодлогын судалгаа, шинжилгээ I боть

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

65

õàìãààëàëòàä àâàõ çàéëøã¿é øààðäëàãà íü îëîí óëñûí õýìæýýíä áèîëîãèéí íýã òºðºë ç¿éë, àìüòàí, óðãàìëûã õàìãààëàõàä äàíãààð íü áóñ, òýäãýýðèéã àìüäðàõ òààòàé îð÷èí, áàéãàëüòàé íü õàìò Ẻöèéëºõ õýðýãòýé õýìýýí ¿çäýã. ¯¿íèéã äýëõèéí óëñ îðíóóä “Ýêîñèñòåìèéí õàíäëàãà” ãýæ íýðëýäýã. Õàðèí õýðýãæ¿¿ëýõ ãàíö áîëîìæ íü òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò á¿ðääýã õýìýýí äýëõèé íèéòýýðýý õýäèéíýý õ¿ëýýí çºâøººðñºí. 34 Äýýð äóðäñàí “Òàëáàéã íººöºä àâàõ òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí 2009

îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí -íèé ºäðèéí 86 äóãààð òîãòîîë 35 -ûí 2-ûí “à”-ä çààñàí “Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺺ð ãåîëîãèéí :50000-íû ìàñøòàáûí çóðàãëàë, åðºíõèé ýðëèéí àæèë õèéæ äóóññàí òàëáàé” ãýñýí 2 äóãààð õàâñðàëòûí “3/Òàë íóóð, 4/Èõ õîðãî, 6/ĺøõàéðõàí, 0/Åìá¿¿-Óóë, /Çîñò-ªíäºð, 7/Óëààí äàâàà, 9/Áàÿí-Óóë, 23/ͺìðºãèéí ãîë” ãýñýí çààëò íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí Íýãä¿ãýýð ç¿éëèéí 2

äàõü õýñãèéí “

äýýäëýõ íü òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí

... çàð÷èì ìºí.”, ĺ÷èí òàâäóãààð ç¿éëèéí äýõ õýñãèéí “Çàñãèéí

õóóëü

ãàçàð õóóëü òîãòîîìæèä íèéö¿¿ëýí á¿ðýí ýðõèéíõýý äîòîð òîãòîîë,

çàõèðàìæ ãàðãàõ

õóóëüä

...

”,

Äàëäóãààð ç¿éëèéí äýõ õýñãèéí “¯íäñýí

...

¿éë àæèëëàãàà

... òºðèéí áàéãóóëëàãûí áóñàä øèéäâýð,

á¿ðíýý íèéöñýí áàéâàë çîõèíî.” ãýñýí çààëòûã òóñ òóñ çºð÷ñºí áàéíà

ãýñýí ¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí 200 îíû 7 äóãààð ñàðûí 7-íû ºäðèéí

  • 04 ä¿ãýýð ä¿ãíýëò ãàð÷ óëìààð Óëñûí Èõ Õóðëûí 200 îíû 7 äóãààð

ñàðûí 5-íû ºäðèéí 49 ä¿ãýýð òîãòîîë 36 -îîð Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîëûí

äýýðõ õýñãèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ øèéäæýý. 37

“Çàñãèéí ãàçðûí “Òàëáàéã íººöºä àâàõ òóõàé” 2009 îíû

86

... 2 äóãààð õàâñðàëòàä çààñàí 25 ãàçðûí òàëáàéä

äóãààð òîãòîîëûí

... òóñ õóóëèéí 9 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 9.2 äàõü çààëòûã ¿íäýñëýí àøèãò

ìàëòìàëûí õàéãóóëûí òóñãàé çºâøººðëèéã ñîíãîí øàëãàðóóëàëòûí æóðìààð îëãîõûã Ýðäýñ áàÿëàã, ýð÷èì õ¿÷íèé ñàéä Ä.Çîðèãòîä äààëãàæ øèéäâýðëýñýí áàéíà. Ãýòýë

...

ñîíãîí øàëãàðóóëàëòûí æóðìààð îëãîõîîð

øèéäâýðëýñýí ýäãýýð òàëáàé óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàðò áàãòàæ áàéãàà áºãººä Çàñãèéí ãàçðûí 86 äóãààð òîãòîîëîîð íººöºä àâàõ íýðýýð óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàðò àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóëûí òóñãàé

çºâøººðºë îëãîõûã çºâøººð÷ýý. 38

Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëèéí 9 ä¿ãýýð ç¿éëä Çàñãèéí ãàçðûí

Уб. Мөнхийн үсэг. 79 .. 3 Öэвээнхэрлэн Ö, “Координатын хулгай буюу бүлгүүдийн лобби” “Өнөөдөр” сонин 2009.0.22

¹116/3679

3 “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлийн 2009 он ¹31-т нийтлэгдсэн.

  • 36 “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлийн 2010 он ¹36-т нийтлэгдсэн.

  • 37 Үндсэн хуулийн цэцийн 2010 оны дүгээр дүгнэлтээс

  • 38 иргэн Г.Мөнхзул 2010 оны дугаар сарын 10-ны өдөр Үндсэн хуулийн цэцэд гаргасан мэдээлэлээс Үндсэн хуулийн цэцийн 2010 оны дүгээр дүгнэлт

66

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

á¿ðýí ýðõèéã òîäîðõîéëîí 9..3-ò “óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàéãààñ áóñàä òóñãàé õýðýãöýýíèé ãàçàðò àøèãò ìàëòìàë ýðýõ, õàéõ, àøèãëàõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõ;”, 8 äóãààð ç¿éëä Óëñûí Èõ Õóðëûí á¿ðýí ýðõèéã òîäîðõîéëîí 8. .3-ò “óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàðò àøèãò ìàëòìàë ýðýõ, õàéõ, àøèãëàõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõ;” ãýæ ìàø òîäîðõîé õóóëü÷èëñàí áàéíà.

ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëèéí 25. äýõ õýñýãò “ãàçàð íóòãèéã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâàõ òàëààð òºðèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ;” ãýñýí àñóóäëûã Óëñûí Èõ Õóðëûí á¿ðýí ýðõýä, ìºí Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 7 äóãààð ç¿éëèéí 7..-ä “ãàçðûí òàëààð òºðººñ ÿâóóëàõ íýãäñýí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ;” ãýäýã àñóóäëûã Óëñûí Èõ Õóðëûí á¿ðýí ýðõýä òóñ òóñ õàìààðóóëæ çààæýý. Ýíýõ¿¿ òóñãàé õàìãààëàëòòàé çàðèì ãàçàð íóòãèéã àøèãò ìàëòìàëûí àøèãëàëòûí òàëáàéä õàìààðóóëàõààð çààñàí òîãòîîëûã òóõàéí ¿åä èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä èðãýäèéí ç¿ãýýñ øèéäâýðòýé ýñýðã¿¿öñýíèé ¿ð ä¿íä Çàñãèéí ãàçðûí äýýðõ òîãòîîëûí õîëáîãäîõ õýñýã ¯íäñýí õóóëü çºð÷ñºí áîëîõûã òîãòîîæ õ¿÷èíã¿é áîëãîñíîîð äýýðõ ãàçàð íóòàã õàìãààëàãäàæ ¿ëäæýý.

3.5. Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºëòã¿é, çàìáàðààã¿é áàéäàë, ñòàíäàðò øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýõã¿éãýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàíààñ ¿¿äñýí çºð÷èë

Òóóë ãîëûí õàìãààëàëòûí á¿ñýä çàìáàðààã¿é ãàçàð îëãîñíîîñ ãîëûí ãîëäèðëûí ñàéð, óóëûí ¿åðèéí àìûã õààæ õàøàà áàéøèí îðîí ñóóö áàðüñàí áàéíà. Èíãýñíýýð ºíãºðñºí çóíû ¿åðýýñ áîëæ àâòîçàì, ã¿¿ð ýâäýð÷ áàéøèí áàðèëãà óñàíä àâòñàí, çàðèì àéë õàøààíäàà õóäàã ãàðãàñàí, áîõèð óñàà àãóóëàõ í¿õ, öîîíîã ãàðãàñàí áàéíà. 39 2009 îíû çóí Óëààíáààòàð õîòûí íóòàã äýâñãýð îð÷èì øèð¿¿í áîðîîíû óëìààñ ¿¿äýëòýé óðóéí ¿åð áîëñîí áèëýý.Ýíý àñóóäëûã ñºõñºí ó÷èð íü ýíä ìºí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàã áîëîõ Çàéñàíãèéí àìàíä ãàçàð îëãîëòûí çàìáàðààã¿é òºëºâëºëòã¿é áàéäàë èðãýä, àæ àõóéí íýãæèéí áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíààñ ¿¿äýëòýé õîõèðîë íèëýýä ó÷èðñàí áàéäàã. Òóõàéëáàë Íèéñëýëèéí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðûí óëñûí áàéöààã÷èéí 2009 îíû 8 äóãààð ñàðûí 5-íû ºäðèéí 07-75/85 òîîò ä¿ãíýëòýýñ õàðàãääàã. Ä¿ãíýëòýä äóðäñàíààð íýð á¿õèé êîìïàíèóäûí õààëò, òºìºð áåòîíîí õààëò, õàøèëò óðóéí ¿åðèéí øèð¿¿í óðñàö çýðãýýñ ¿¿äýí ìºí òýíä

¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé íýð á¿õèé êîìïàíèéí áàðèëãûí çîîðèéí äàâõàð óñàíä àâòàõ, çàì, ã¿¿ð ýâäýðñýí ¿éë ÿâäàë áîëñîí áèëýý. Óëààíáààòàð õîòûã 2020 îí õ¿ðòýë õºãæ¿¿ëýõ åðºíõèé òºëºâëºãººãººð

  • 39 “Дураараа дургигчид Зайсанг экологийн сүйрэл рүү түлхэж байна.” “Өнөөдөр” сонин 2010 оны 2 дугаар сарын 28-ны өдөр. http://www.mongolnews.mn/p/13 (хамгийн сүүлд: 2011.3.1)

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

67

Çàéñàíãèéí àìíû ¿åðèéí õàìãààëàëòûí áàðèëãà áàéãóóëàìæèéã 200 îíä áàðèõààð òºëºâëºñºí áàéõàä ò¿¿íýýñ ºìíº íü áàðèëãàæóóëæ ýõëýí òóñ àìûí ñàéðûí ç¿¿í ýðýã çýðýãò áåòîíîí õàøëàãà áàðüæ ãîëäèðëûã

áàãàñãàñàí, ìºí ãîëüäðèë äýýð ,7 ì õ 0,7 ì õýìæýýòýé 500 ì óðò ñóâàã áàðüñàí çýðýã øàëòãààíààñ áîëæ ¿åðèéí óñ õàøèãäñàí ñàéð, ñóâãààð áàãòàëã¿é òýíä ãàçàð àøèãëàí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé êîìïàíèóäàä õîõèðîë ó÷ðóóëæýý. Ýíý íü Õîò áàéãóóëàëòûí òóõàé 40 õóóëèéí 0..8 “èíæåíåðèéí áýëòãýë àæèëä õÿíàëò òàâèõ” 2..2 “õîò, òîñãîí õºãæëèéí åðºíõèé òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõäýý èíæåíåðèéí áýëòãýë

àæëûã õàíãàñíû ¿íäñýí äýýð

áàðüæ áàéãóóëàõ àæëûã õýðýãæ¿¿ëæ

... çîõèöóóëàõ”, 23..4 äýõ “áàéãàëèéí áîëîí ãýíýòèéí îñîëä ºðòºõ ìàãàäëàëòàé á¿ñýä õîò áàéãóóëàëòûí ¿éë àæèëëàãààã õÿçãààðëàõ” ãýñýí çààëò, Óëààíáààòàð õîòûã 2020 îí õ¿ðòýë õºãæ¿¿ëýõ åðºíõèé òºëºâëºãºº çýðãèéã çºð÷ñºíººñ áîëæýý. 4 Ò¿¿í÷ëýí Çàéñàíãèéí àìàíä 52 àæ àõóéí íýãæèä íýã äîð òºâëºð¿¿ëýí àÿëàë æóóë÷ëàëûí çîðèóëàëòààð ÿìàð ÷ òºëºâëºëòã¿éãýýð ãàçàð îëãîñîí íü æóóë÷íû áààçûí ñòàíäàðò áîëîõ õîîðîíäîî 0 êì- èéí çàéòàé áàéõ 42 çààëòûã çºð÷ñºí ãýæ ÌÕÅÃ-ûí áàéöààã÷èä ä¿ãíýæ áàéãàà þì. Òýäãýýð êîìïàíè îðîí ñóóöàà 2004, 2007 îíîîñ áàðüæ àøèãëàëòàä îðóóëñàí áºãººä èõýíõèéã íü óëñûí êîìèññ õ¿ëýýí àâààã¿é áàéãàà àæ. Çàéñàíãèéí àìàíä áàðèãäñàí îðîí ñóóöíû òàâàí áàéøèíã óëñûí êîìèññ õ¿ëýýí àâñàí þì áàéíà. 43 Ýíäýýñ ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 36 äóãààð ç¿éëèéí 3 äàõü çààëò áîëîõ “Àÿëàë æóóë÷ëàë ýðõëýõ çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàñàí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ìàòåðèàëëàã áààçûã îëîí óëñûí ñòàíäàðò, ò¿âøèíä õ¿ðãýñýí áàéäëûã íü õàðãàëçàí ñîíãîëò õèéíý” ãýñýí çààëò õýðõýí õýðýãæèæ, õýðýãæ¿¿ëæ áàéãààã õàðæ áîëîõîîð áàéíà.

Ä¿ãíýëò

Äýýðõýýñ ä¿ãíýí àâ÷ ¿çâýë ìàíàé óëñ Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãàà òóñãàéëàí õàìãààëæ ÷àäàæ áàéíà óó? ãýäýã àñóóäàë õóðöààð òàâèãäàæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð àøèãëàëòûí îíîâ÷òîé áóñ, òºëºâëºëòã¿é áàéäàë, õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí ¿ð ä¿íã¿é áàéäàë, ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòíû õàðèóöëàã¿é ¿éëäýë, ýäèéí çàñãèéí àøèã ñîíèðõîë, ýðõ ç¿éí

0 “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэл 2008 он ¹28-д нийтлэгдсэн. 1 Нийслэлийн мэргэжлийн хяналтын газрын улсын байцаагчийн 2009 оны 8 дугаар сарын -ны өдрийн 07-7/181 тоот дүгнэлтээс 2 MNS 93-2002 стандартаар жуулчны баазууд хоорондоо дор хаяж 10 км зайтай байрлах ёстой ажээ. 3 “Дураараа дургигчид Зайсанг экологийн сүйрэл рүү түлхэж байна.” “Өнөөдөр” сонин 2010 оны 2 дугаар сарын 28-ны өдөр. http://www.mongolnews.mn/p/13 (хамгийн сүүлд: 2011.3.1)

68

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

çîõèöóóëàëòûí óÿëäààã¿é, äóòìàã áàéäàë çýðýã íü äýýðõ àñóóëòûã òàâèõàä ãàðöààã¿é õ¿ðãýæ áàéíà. Òîäîðõîé òºðèéí çàðèì àëáàí õààã÷èéí õóóëü çºð÷ñºí, øóäàðãà áóñ ¿éë àæèëëàãààíààñ ¿¿äýí èðãýä, àæ àõóéí íýãæèéí õîîðîíä õî¸ðäìîë îéëãîëò õàíäëàãà ¿¿ñ÷ ýíý èðãýýä õóóëü çºð÷èãäºõ ¿íäýñ áîëæ áóéã äýýð äóðäñàí Áîãäõàí óóëûí äàðõàí öààçàò ãàçðûí ºíººãèéí áàéäëààñ õàðæ áîëîõîîð áàéíà. Ýíäýýñ õàðàõàä äàðààõ àñóóäàë àíõààðàë òàòàæ áàéíà. . Õýäèéãýýð òóõàéëñàí çîðèóëàëò çààæ ãàçàð àøèãëàæ áîëîõîîð ÒÕÃÍÒ õóóëüä çààñàí áîëîâ÷ çîõèöóóëàëò òîäîðõîé áóñ ººðººð õýëáýë óã õóóëüä àÿëàë æóóë÷ëàëûí çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàõ ýðõ îëãîíî ãýñýí áîëîâ÷ àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã òóñãàé çºâøººðºë á¿õèé èðãýí, àæ àõóéí íýãæèä ãýæ òîäñîãîñîí çààëò õóóëüä áàéõã¿éãýýñ äóðûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ àÿëàë æóóë÷ëàë íýðèéí äîð ãàçàð àøèãëàõ ýðõ àâàí óëìààð çîðèóëàëòûí áóñààð àøèãëàñàí áàéõàä õ¿÷èíã¿é áîëãîõ ¿¿íèé óëìààñ òóõàéëñàí èðãýíä ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã òºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãà õàðèóöàõã¿é áàéíà. 2. Íýãýíò òºðèéí áàéãóóëëàãà àëáàí òóøààëòíû øèéäâýð, ¿éë àæèëëàãàà íü àíõíààñ èëòýä õóóëü áóñ áóþó õóóëèàð ýðõ îëãîãäîîã¿é àñóóäëààð ãàð÷ õóóëü çºð÷ñºí áàéõàä äàðàà÷èéí øàòàíä òºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãà ¿¿íèéã íü ýðõ ç¿éí õóâüä áàòàëãààæóóëæ áàéãàà íü õóóëèéã ãàæóóäóóëæ áóéí èëðýë. Ýíý íü çîðèóëàëò ººð÷ëºí çºâøººðºë îëãîîä ¿¿íèé äàãóó òóõàéí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàðò îðîí ñóóöíû çîðèëãîîð áàðèëãà îðîí ñóóö áàðèàä áàéõàä ¿¿íèéã áàòàëãààæóóëàí òóõàéëáàë óëñûí êîìèññ õ¿ëýýæ àâàõ, ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ýðõèéí á¿ðòãýëä á¿ðòãýõ ãýõ ìýò ¿éëäýë ãàð÷ áàéíà. Ýíý íü èðãýýä ýðõ ç¿éã õóóëü ¸ñûã ¿ã¿éñãýõ íåãàòèâ 44 õàíäëàãûã èðãýäýä òºð¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð ¿¿ñãýæ áàéíà. 3. Òóõàéëñàí õàðèëöààã çîõèöóóëñàí õóóëüä òîäîðõîé çààñààð áàéõàä õóóëü õýðýãæ¿¿ëýõ øàòàíä õóóëü çºð÷èæ, õóóëèéí áèåëýëòèéã õºñºðä¿¿ëñýí õîëáîãäîõ òºðèéí àëáàí õààã÷èä õàðèóöëàãà òîîöîõ, Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 45 4 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 4.- äýõ õýñýãò

çààñíààð “

õóóëü äýýäëýõ íü òºðèéí àëáàíû ¿íäñýí çàð÷èì ìºí”

... ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéãàà. ªºðººð õýëáýë àëèâàà òºðèéí àëáàí õààã÷ á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààíäàà õóóëü äýýäëýõ çàð÷ìûã èø ¿íäýñ áîëãîæ àæèëëàõ ¸ñòîé. Ãýòýë ýíý ¿íäñýí ñóóðü çàð÷ìûã ãàæóóäóóëæ õóóëü áóñ øèéäâýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí òºðèéí àëáàí õààã÷èä õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýñýí ýñýõ íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. ̺í õóóëèéí 4 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 4.2.7-ä õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ãàðãàñàí àëäààíû óëìààñ òºðèéí àëáàí õààã÷èéí ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã òºð õàðèóöàõ çàð÷èì áèé. ªºðººð õýëáýë òºðèéí òîäîðõîé

Negative 1. Няцаалт; эс хүлээн зөвшөөрөл, 2. үгүйсгэсэн үйл баримт; (хэн нэгни үйлдэл хийгээгүй үйл баримт) 3. Дутагдал, . татгалзал Нарангэрэл С. (2009) Хууль зүй судлалын Àнгли-Монгол тайлбар толь Уб. “Мөнхийн үсэг, 607. “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлийн 2008 он ¹28-т нийтлэгдсэн.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

69

àëáàí õààã÷èéí áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ áàéãàëü îð÷èíä

ó÷ðóóëæ áóé õîõèðëûã òºð õàðèóöàõ ¿ð äàãàâàð ¿¿ñýõ þì. 4.Ýäèéí çàñãèéí à÷ õîëáîãäëûã íü èë¿¿òýé õàðãàëçàí áàéãàëü ýêîëîãèä íºëººëºõ áàéäëûã ÷óõàë÷ëààã¿éãýýñ îðîí íóòãèéí ÷àíàðòàé áîëîîä óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé çàðèì ãàçðûã õàìãààëàëòíààñ ÷ºëººëºõ ¿¿íèé óëìààñ áàéãàëüä õîõèðîë ó÷èðñàí òîõèîëäîë ãàðàõ áîëëîî.

  • 5. Õóóëü õýðýãæ¿¿ëýõ øàòàíä ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà, Çàñàã äàðãûí

Ãàçðûí òóõàé õóóëèàð 46 îëãîñîí ýðõ õýìæýýíèé àñóóäàë òóõàéëáàë ãàçðààñ àëáàäàí ÷ºëººëºõ àñóóäàë, ¿¿ññýí ìàðãààíûã øèéäâýðëýõ àñóóäàë ïðàêòèêò æèíõýíý óòàãààðàà õýðýãæèæ ÷àäàõã¿é áàéíà. 6.ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 40 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñíààð ãàçàð àøèãëàõ ýðõ íü

òóõàéí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí õàìãààëàëòûí ãîðèìûã óäàà äàðàà áóþó íîöòîé çºð÷ñºí, ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 39 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí ¿íäýñëýëýýð ë äóóñãàâàð áîëîõîîð çààñàí áàéíà. Ãýòýë Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 40 ä¿ãýýð ç¿éëä ãàçàð ýçýìøèõ ãýð÷èëãýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîõîîð çààñàí çààëòóóä ÒÕÃÍÒ õóóëüä õàìààðàõààðã¿é ººðººð õýëáýë ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí çºð¿¿òýé áàéäàë ýäãýýð õóóëèéí õîîðîíäûí õàðèëöàí óÿëäàà äóòìàã áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.

  • 7. ÒÕÃÍ äàõü ãàçàð àøèãëàõ ýðõèéí àñóóäàë, Ãàçðûí òóõàé õóóëèàð

ãàçàð àøèãëàõ, ýçýìøèõ ýðõèéí çààã ÿëãààã íàðèéí ãàðãàæ õóóëèéí

äàãóó òóñãàé õàìãààëàëòòàé çàðèì íóòàãò ãàçàð àøèãëóóëààã¿éãýýñ ¿¿äýí èðãýä õîîðîíä çºð÷èë ¿¿ñ÷ óëìààð ýä õºðºíãº, ýð¿¿ë ìýíäýýðýý õîõèðîõ òîõèîëäîë ãàð÷ áàéíà. Ýíý òàëààð òîäîðõîé çàðèì æèøýý áàðèìòûã äýýð äóðäñàí áîëíî. Ýíý íü Ìîíãîë Óëûí ¯íäñýí õóóëèéí 9 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 9.-ä çààñàí: “Òºðººñ õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõóéö ýäèéí çàñàã, íèéãýì, õóóëü ç¿éí áîëîí áóñàä áàòàëãààã á¿ðä¿¿ëýõ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõòýé òýìöýõ, õºíäºãäñºí ýðõèéã ñýðãýýí ýäë¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã èðãýíèéõýý ºìíº õàðèóöíà.” ãýñýí ¿íäñýí çààëòûí õýðýãæèëòèéí àñóóäëûã ÷ äýýðõ òîõèîëäîëä ýðãýæ õàðàõàä õ¿ðãýæ áàéíà.

  • 8. Äàí ãàíö ÒÕÃÍÒ õóóëü ãýëòã¿é ãàçàð àøèãëàëòûí òºëºâëºëòã¿é

áàéäëààñ ¿¿äýí õîëáîãäîõ áóñàä îëîí õóóëü çºð÷èãäºæ áàéíà. Òóõàéëáàë: Ãàçðûí òóõàé õóóëü, Õîò áàéãóóëëàëòûí òóõàé õóóëü, Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü, Óñíû òóõàé õóóëü, Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëò. Ýíý òàëààð ºìíºõ õýñýãò àâ÷ ¿çñýí áîëíî.

Ñàíàë, çºâëºìæ

Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí ýðõ ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóé

70

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

áîëãîõîä àíõààðàõ çàðèì àñóóäàë, íèéòëýëä äóðäñàí çºð÷èëòýé

õîëáîãäóóëàí äýâø¿¿ëýõ ñàíàë, çºâëºìæ Áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíò ãàçàð íóòàã, ò¿¿íèéãýý äàãàñàí àÿëàë

æóóë÷ëàëûíõàà îðëîãîîðîî óëñûíõàà òºñâèéí íýëýýäã¿é õóâèéã á¿ðä¿¿ëýýä þìóó óëñàà àâààä ÿâ÷èõäàã çºâ ìåíåæìåíòòýé îðîí äýëõèéä áàãàã¿é áàéíà. 47 Òýäãýýð áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíò ãàçàð íóòãèéí äèéëýíõ íü òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò õàìààð÷ áàéäàã. Èéìýýñ ýäãýýð ãàçàð íóòãàà õàéðëàí õàìãààëæ, çºâ áîäëîãî ÿâóóëæ ãýìýý íü äàí ãàíö àøèãò ìàëòìàëûí îðä ãàçàð ò¿¿íèé îðëîãîä òóëãóóðëàõààñ ñýðãèéëæ àëñûí õàðààòàé ýêîñèñòåìèéíõýý àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ áîäëîãûã äàâõàð áàðüæ ÿâóóëàõ íü ç¿éòýé þì. ªºðººð õýëáýë àøèãò ìàëòìàëûí ëèöåíç îëãîëòûã ýêîëîãèéí à÷ õîëáîãäëûã íü õàðãàëçàí øèéäâýðëýäýã, îðîí íóòãèéí óäèðäàõ áàéãóóëëàãà ëèöåíç îëãîõ øèéäâýð ãàðãàäàã òîãòîëöîîã ººð÷ëºõ ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã áèé áîëãîõîä àíõààðàõ ¸ñòîé. ÒÕÃÍ äàõü ãàçàð àøèãëàëò, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ìåíåæìåíòèéã ÒÕÃÍ- èéí òóõàé õóóëüä íèéö¿¿ëýí îíîâ÷òîéãîîð áîëîâñðóóëàõ ç¿é ¸ñíû øààðäëàãà áàéíà; •

Õîò áàéãóóëàëòûí òóõàé õóóëèéí 0..8 “èíæåíåðèéí áýëòãýë àæèëä õÿíàëò òàâèõ” 2..2 “õîò, òîñãîí õºãæëèéí åðºíõèé òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõäýý èíæåíåðèéí áýëòãýë àæëûã õàíãàñíû

¿íäñýí äýýð

áàðüæ áàéãóóëàõ àæëûã õýðýãæ¿¿ëæ çîõèöóóëàõ”,

... 23..4 äýõ “áàéãàëèéí áîëîí ãýíýòèéí îñîëä ºðòºõ ìàãàäëàëòàé á¿ñýä õîò áàéãóóëàëòûí ¿éë àæèëëãààã õÿçãààðëàõ” ãýñýí çààëòûí õýðýãæèëòèéã õàíãóóëæ àæèëëàõ. Ǻâõºí ýðõ á¿õèéí áàéãóóëëàãà íü ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðºë îëãîîä îðõèäîã áèø õîò òºëºâëºëò, ýêîëîãèéí íºõöºë, áàéãàëüä ¿ç¿¿ëýõ íºëººë çýðãèéã öîãöîîð íü ñóäàëæ áàéæ øèéääýã áàéõ; ÒÕÃÍ-ò äààöûã òîîöîëã¿éãýýð àÿëàë æóóë÷ëàë ÿâóóëàõ

ýðõèéã õàâòãàéðóóëàí îëãîñíîîñ áàéãàëü îð÷èíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà. Íýã ¸ñîíäîî àÿëàë æóóë÷ëàë ÿâóóëàõ îëîí óëñûí ñòàíäàðò ýíä

îðõèãäæýý. 48 ÒÕÃÍ-ò àÿëàë æóóë÷ëàë ÿâóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã Àÿëàë æóóë÷ëàëûí òóõàé õóóëèàð íàðèéâ÷ëàí çîõèöóóëàõ ýñõ¿ë ÒÕÃÍ-èéí õóóëüä òîäðóóëæ íýìýëò îðóóëàõ; • 2030 îí ãýõýä óëñûí íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 30 õ¿ðòýë õóâèéã òóñãàé õàìãààëàëòàä àâ÷, ÒÕÃÍ-èéí çîõèñòîé õàðüöààã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëò òàâüæ 998 îíä ÓÈÕ-ààð áàòàëñàí “ÒÕÃÍ-èéí ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-ò çààñíû äàãóó ãàçàð íóòãèéã òóñãàé õàìãààëàëòàä àâàõ àñóóäëûã áàéíãà áîäëîãîîð íýìýãä¿¿ëæ áàéõ; •

Áàéãàëèéí ºâºðìºö òîãòîö, óíàãàí òºðõ, ¿çýñãýëýíò, äóðñãàëò áàéäëûã íü õàðãàëçàí ÒÕÃÍ-èéã àâàõûí çýðýãöýý àìüòíû àéìãèéí

7 Египет, Тайланд, Малайз гэх мэт. 8 БазарЧ. /Рh.D/ (2009) “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн өнөөгийн байдал эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох нь” судалгааны ажил Бодлогын судалгаа, I боть, УБ., Мөнхийн үсэг, 83.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

71

òºðºë ç¿éëèéã õàìãààëàõ çîðèëãîîð òóñãàé õàìãààëàëòàä àâ÷ áîëîõûã àíõààð÷ ñóäàëæ ¿çýõ; •

ÒÕÃÍ-ò àÿëàë æóóë÷ëàë ÿâóóëàõ æóðìûí .3-ò “ÒÕÃÍ-ò

ÿâàãäàõ àÿëàë æóóë÷ëàë íü òóõàé ÒÕÃÍ-èéí óíàãàí òºðõ, ýêîëîãèéí äààöûã àëäàãäóóëàõã¿é áàéõ, íºõöºë øààðäëàãûã á¿ðýí õàíãàñàí, áàéãàëü îð÷èíä ñºðºã íºëººã¿é õýëáýðýýð ÿâàãäàíà.” ãýæ çààñàí æóðìààñ õàðàõàä áàéãàëü îð÷èíä ñºð㺺ð íºëººëæ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà íºõöºëä õýðõýí õàðèóöëàãà òîîöîõ íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. Öààøèä òóñ íóòàã äýâñãýðò ãàçàð àøèãëàõòàé õîëáîãäñîí ä¿ðýì æóðìûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ; •

Ãàçðûã õóóëü áóñààð àøèãëàæ áàéãàëüä õîõèðîë ó÷ðóóëæ óíàãàí òºðõèéã íü àëäàãäóóëñàí, íºõºí ñýðãýýãäýõã¿é áîëãîñîí íºõöºëä ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýýð õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëýõ æóðàì, ãàçðûí ýêîëîãè ýäèéí çàñãèéí ¿íýëãýý, ò¿¿íèéã òîîöîõ àðãà÷ëàëûã áîëîâñðóóëæ ìºðä¿¿ëýõ; • Áîãäõàí óóëûí ÄÖÃ-ûí Çàéñàíãèéí àì õÿçãààðëàëòûí á¿ñýä õóóëü çºð÷èí õóóëü ¸ñíû çºâøººðºëã¿é ãàçàð ýçýìøèæ áàéãààãààñ äàðõàí öààçàò ãàçðûã åðäèéí ýäýëáýð ãàçðààñ ÿëãàãäàõààðã¿é áàéäàëä õ¿ðãýæ áàéíà. Èéìä ýäãýýð èðãýäèéí ãàçàð ýçýìøëèéí àñóóäëûã õóóëüä íèéö¿¿ëýí øèéäâýðëýõ. Îðîí íóòãèéí çàñàã äàðãûí õóóëü áóñ øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ äàõèí èéì ç¿éë ãàðãàõã¿é áàéõ; • ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 35 äóãààð ç¿éëèéí 2 äàõü õýñýã “Õàìãààëàëòûí

çàõèðãàà áóþó Çàñàã äàðãà íü ãàçàð àøèãëàõ òóõàé èðãýí, àæ àõóéí

íýãæ áàéãóóëëàãûí õ¿ñýëò áîëîí ò¿¿íèé òàëààðõè ñàíàëàà òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä óëàìæèëíà.” 36 äóãààð ç¿éëèéí -ä “Òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà íü äàðõàí öààçàò ãàçðûí áîëîí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçðûí õÿçãààðëàëòûí á¿ñ áàéãàëèéí íººö ãàçàð, äóðñãàëò ãàçðààñ èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãàä ãàçàð àøèãëóóëàõ òóõàé øèéäâýðèéã õàìãààëàëòûí çàõèðãàà áîëîí ñóì ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí ñàíàëûã ¿íäýñëýí ãàðãàíà” ãýæýý. Ýäãýýð õóóëèéí çààëòûã õýëáýðýëòã¿é íýã ìºð ìºðäºæ õýðýãæ¿¿ëäýã áàéõ. Ïðàêòèêò çºâõºí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí øèéäâýðýýð ë ãîë àñóóäàë øèéäýãäýõ íü ò¿ãýýìýë áàéíà; • ÒÕÃÍ-èéí õàìãààëàëòûí çàõèðãàà íü áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òºëºâëºãººíä õÿíàëò òàâüäàã áàéõ áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ; •

ÒÕÃÍÒ õóóëèéí ãàçàð àøèãëàõòàé õîëáîîòîé 27.9, 33., 36.-ä

äóðäñàí çààëòóóä íü ìºí õóóëèéí 2, 8 äóãààð ç¿éëòýé çàðèì òàëààð

çºð÷èëäºæ áàéãààã àíõààð÷ öààøèä õóóëü òîãòîîìæèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä àíõààð÷ ¿çýõ; • ÒÕÃÍ òóõàé õóóëèéí 2 äóãààð ç¿éëèéí 5 äàõü çààëòûã çºð÷èí çîðèóëàëòûí áóñààð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé àæ àõóéí íýãæèéí

72

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðëèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ èõ õýìæýýíèé íºõºí òºëáºð òîîöîæ õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýäýã òîãòîëöîîòîé áàéõ. Öààøëààä àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà àëáàí ¸ñîîð ÿâóóëäàã òóðøëàãàòàé õóóëèéí ýòãýýäýä çîðèóëàëòûí äàãóó ãàçàð àøèãëàõ

çºâøººðºë îëãîäîã áîëîõ òàëààð ÒÕÃÍÒ õóóëèéí 27,33, 36 äóãààð ç¿éëèéí õîëáîãäîõ õýñýã, çààëòàä ººð÷ëºëò îðóóëàõ; •

ÒÕÃÍ òóõàé õóóëü, ÒÕÃÍ-èéí îð÷íû á¿ñèéí òóõàé õóóëü, Ãàçðûí òóõàé õóóëü, Àÿëàë æóóë÷ëàëûí òóõàé õóóëü, õîëáîãäîõ õºòºëáºð, òºëºâëºãººã ººð õîîðîíä íü óÿëäóóëàõ ñóäàëãààíû àæëûã õèéæ ¿ð ä¿íã õýðýãæ¿¿ëýõ; •

Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð àøèãëàæ áóé èðãýí,

àæ àõóéí íýãæ áîëîí íóòãèéí îðøèí ñóóã÷äûí õîîðîíä ¿¿ññýí ãàçðûí ìàðãààí õýí íýãýí áóðóóòàé àëáàí òóøààëòíû øèéäâýð, õóóëü

õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã äîðâèòîé çîõèîí áàéãóóëààã¿éãýýñ ¿¿äýí ãýìò õýðýã, ýðõ ç¿éí çºð÷èëä õ¿ðýõ, èðãýä áàéãóóëëàãà, ýð¿¿ë ìýíä, ýä õºðºí㺺ð õîõèðîõ ÿâäàë áàéãààã àíõààðàëäàà àâ÷ õîëáîãäîõ àæëûã îíîâ÷òîéãîîð çîõèîí áàéãóóëàõ; •

ͯÁÕÕÃ-èéí “Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàã, ýêîëîãèéí ýìçýã

áàéäàë áà õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë” ñóäàëãààãààð “

ýìçýã áàéäëûã

... áàãàñãàõûí òóëä øèéäâýð ãàðãàõ, øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã ñàéæðóóëàõ, õóóëü, óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí èë òîä, îéëãîìæòîé áàéäëûã áèé áîëãîõ, îëîí íèéòèéí ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõ, óäèðäëàãà îëîí íèéòèéí îðîëöîîã õàíãàõ çýðýã àæëóóäûã õýðýãæ¿¿ëæ ºðãºí öàð õ¿ðýýã õàìðóóëæ áàéæ àìæèëòàíä õ¿ðíý” 49 ãýæ ä¿ãíýæýý. Ýíäýýñ

õàðàõàä ýêîëîãèéí ýìçýã äàâõàðãûí àñóóäàëä õàíäàõäàà öîãö áàéäëààð íü òóõàéëáàë òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãò ãàçàð àøèãëàõ ýðõ îëãîõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõòýé çºâ áîäëîãî, òºëºâëºëòòýéãýýð õÿíàëòûí ìåõàíèçìûã îíîâ÷òîé õýðýãæ¿¿ëäýã áàéõ íü ç¿éòýé þì.

9 “Монгол улсын эдийн засаг, экологийн эмзэг байдал ба хүний аюулгүй байдал” UNDP Monolia Уб., 200, 106 дахь тал

ÕÓÓËÜ Ç¯ÉÍ ÊËÈÍÈÊ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÒÅÕÍÎËÎÃÈÉÍ ÒÓËÃÀÌÄÑÀÍ ÀÑÓÓÄÀË

Ìîíãîë Óëñàä 992 îíû ¯íäñýí õóóëü áàòëàãäàí ìºðäºãäºæ ýõýëñíýýñ õîéøõè õóãàöààíä ºðíºæ áàéãàà ýðõ ç¿éí øèíýòãýëèéí ¿éë ÿâöûí ñàëøã¿é íýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü õóóëü ç¿éí ñóðãàëòûí øèíý÷ëýëòèéí àñóóäàë áîëíî. Õóóëü ç¿éí ñóðãàëòûã íèéãìèéí õºãæëèéí õóðäàöòàé íèéö¿¿ëýí íèéãýì, ñóðàëöàã÷èéí õýðýãöýý øààðäëàãàä òóëãóóðëàí øèíý÷ëýõ àñóóäàë íü áîëîâñðîë ñóäëàë áîëîí õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû òóëãàìäñàí àñóóäëûí íýã þì. Ýíý òàëààð Ìîíãîë Óëñûí “Ýðõ ç¿éí øèíýòãýëèéí ¿íäýñíèé õºòºëáºð”

ÎÒÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí ñóðóóëèéí Õóóëü ç¿éí
ÎÒÈÑ-èéí
Õóóëü
ç¿éí
ñóðóóëèéí
Õóóëü
ç¿éí

êëèíèê ñóðãàëòûí òºâèéí

ýðõëýã÷ Ì.Àðèóíàà

áîëîí Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýõ òºðèéí áîäëîãûí áàðèìò áè÷ã¿¿ä, Áîëîâñðîëûí õóóëü òîãòîîìæèä òóñãàñíààð ìàíàé óëñûí õýìæýýíä õóóëü ç¿éí ñóðãàëòûí ýðõ ç¿é-áîäëîãûí ò¿âøíèé çîõèöóóëàëòûí ýðõ ç¿éí îð÷èí íýãýíò á¿ðýëäýí òºëºâøèæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ºã¿¿ëýëä õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí òóëãàìäñàí çàðèì àñóóäëûã õºíäºí ãàðãàõûã çîðèëîî. Äýëõèéí óëñ îðíóóä ýðõ ç¿éí ñî¸ëîîðîî ººð õîîðîíäîî õàðèëöàí ÿëãààòàé ýõ ãàçðûí áóþó ðîì-ãåðìàíû, íèéòëýã ýðõ ç¿éí áóþó àíãëî- àìåðèêèéí ãýñýí ýðõ ç¿éí òîìîîõîí á¿ë¿¿äýä õóâààãäàí îðøäîã áºãººä ¯íäýñíèé ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîíû á¿ðäýë õýñã¿¿äèéí èíôðé á¿òöèéí íýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü õóóëü ç¿éí áîëîâñðîë, õóóëü ç¿éí ñóðãàëò, õóóëü÷ áýëòãýäýã òîãòîëöîî 2 áàéäàã áèëýý. Ýõ ãàçðûí áóþó ðîì-ãåðìàíû ýðõ ç¿éí á¿ëä õóóëü÷äûã á¿ð XI çóóíààñ ýõëýí òóõàéí ¿åèéí åâðîïûí ñî¸ëûí òºâ áîëæ áàéñàí óëñóóäûí õóóëèéí ñóðãóóëèóäàä “àêàäåìèê” ñóðãàëòûí çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýëáýðýýð áýëòãýæ èðñýí ò¿¿õýí óëàìæëàëòàé. Õàðèí àíãëî-àìåðèêèéí ýðõ ç¿éí á¿ëä õóóëü÷äûã ïðàãìàòèê ñóðãàëòààð õóóëü÷èéí ïðàêòèê óð ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàëä ò¿ëõ¿¿ àíõààðàí áýëòãýæ èðñýí áàéäàã. Èéíõ¿¿ óëñ îðíóóäûí ýðõ ç¿éí ñî¸ëûí àñóóäàë, õóóëü÷ ìýðãýæèëòýí áýëòãýäýã ñóðãàëòûí òîãòîëöîîã äóðüäàõûí ó÷èð íü äýëõèéí óëñ îðíóóäûí õóóëü ç¿éí ñóðãàëòàä õýðýãëýæ áóé õè÷ýýë çààõ àðãóóäûã

íýãòãýí àâ÷ ¿çýõýä ñóðãàëòûí îëîí òºðëèéí àðãóóäàä òóëãóóðëàí ñóðãàëòàà çîõèîí áàéãóóëäàã ÷ ¿íäñýíäýý õýðýã ñóäëàõ áóþó “case

  • 1 www.legalinfo.mn

  • 2 Осакве К. (200) Харьцуулсан эрх зүй судлал УБ. 23.

74

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

method”, êëèíèê ñóðãàëò “clinic method”, “çàð÷èì çààõ” 3 ãýñýí àðãóóäàä òóëãóóðëàäàãòàé õîëáîîòîé. Õóóëü ç¿éí ñóðãàëòûí ýäãýýð àðãóóäààñ àëü àðãûã íü ãîëëîí õýðýãëýäýãýýðýý ÷ ìºí ýðõ ç¿éí äýýðõ á¿ë¿¿ä ººð õîîðîíäîî ÿëãààòàé áàéäàã. Òóõàéëáàë, ýõ ãàçðûí ýðõ ç¿éí á¿ëèéí óëñ îðíóóäûí õóóëü ç¿éí ñóðãàëòàä “çàð÷èì” çààõ àðãûã ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã áàéõàä àíãëî-àìåðèêèéí ýðõ ç¿éí á¿ëèéí óëñóóä õýðýã ñóäëàõ, êëèíèê ñóðãàëòûí àðãûã ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã áàéíà. Äýëõèé åðòºíöºä äàÿàð÷ëàãäàõ ¿éë ÿâö ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ óëñ îðíóóäûí õàìòûí àæèëëàãàà ºðãºæèí òýëñíýýð ýðõ ç¿éí á¿ë¿¿äèéí õîîðîíä èæèëñýí æèãäðýõ õýðýãöýý øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð óðãàí ãàð÷ áàéãàà íü õóóëü ç¿éí ñóðãàëòûí ñàëáàðò ÷ áàñ õàìààð÷ áàéãàà. Õóóëü ç¿éí ñóðãàëò, õóóëü ç¿éí èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õè÷ýýëèéí õºòºëáºð¿¿ä íü ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí îíîëûí õóâüä õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû îíîëûí ìýäëýãèéã ñàëáàð ýðõ ç¿éí õóóëü òîãòîîìæóóäûã ñóäëàõ çàìààð îëãîõ, õóóëü÷-ìýðãýæèëòýí áèå õ¿í òºëºâø¿¿ëýõ çîðèëòóóäûã õàíãàõ ÿâäàë áîëíî. Îð÷èí ¿åä õóóëü÷èéí íèéãìèéí õàðèóöëàãà ºñºí íýìýãäýæ, òýäýíä íèéãìèéí ç¿ãýýñ òàâèõ øààðäëàãà ÷ ººð÷ëºãäºæ áàéãààòàé óÿëäóóëàí õóóëü ç¿éí èõ, äýýä ñóðãóóëèóä ñóðàëöàã÷äàä îíîëûí ìýäëýã îëãîõûí çýðýãöýý ïðàêòèê äàäàë ä¿é, óð ÷àäâàðûã íü õºãæ¿¿ëýõ ÿâäëûã ÷óõàë çîðèëò áîëãîí àâ÷ ¿çýæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ çîðèëòûã õàíãàõ ñóðãàëòûí íýã àðãà áîë õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëòþì. “Êëèíèê” – clinic- (klinike) 4 íü ãðåê ¿ã áºãººä “õýâòýæ ýì÷ë¿¿ëýãñäèéã àñðàõ, ýì÷ëýõ, ñàíàà òàâèõ” ãýñýí óòãàòàé ¿ã. Õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëò íü ýðõ ç¿éí àíãèéí îþóòíóóäàä õóóëü÷èéí ìýðãýøëèéí áýëòãýëèéã õàíãàõ çîðèëãî á¿õèé ñóðãàëòûí õºòºëáºð þì. Êëèíèê ñóðãàëò 5 ãýæ íýðëýñýí íü àíàãààõûí ñóðãóóëèéí îþóòàí áàãøèéíõàà óäèðäëàãàä ºâ÷òºíòýé õàðèëöàæ, ýì÷èëãýý õèéõòýé àäèëòãàí õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëò íü çàð÷ìûí õóâüä íýãýí àäèë ãýæ ¿çäýãòýé õîëáîîòîé þì Õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëòûí ò¿¿õýýñ: Ýõ ãàçðûí ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî á¿õèé óëñ îðíóóäàä XIX çóóíààñ ýõëýí õóóëèéí ñóðãóóëèéí òºãñºã÷äèéí àêàäåìèê ñóðãàëòààð îëæ àâñàí ìýäëýã áîëîí øèíý òºãñºã÷äºä àæèë îëãîã÷äîîñ òàâüäàã ïðàêòèê øààðäëàãóóäûí õîîðîíäûí çºð¿¿òýé áàéäëûã äàâàí òóóëàõ àðãà çàìûã ýðýëõèéëæ ýõýëñýí áàéíà. Ýíý ¿åèéí õóóëèéí ñóðãóóëèóäûí òýðã¿¿ëýõ áàãø íàð îíîë, ïðàêòèêèéí ñóðãàëòûã õîñëóóëàí ÿâóóëäàã àíàãààõûí ñàëáàðûí ñóðãàëòûí îíöëîãèéã èõýýõýí ñîíèðõîæ ïðàêòèê òóðøëàãàòàé áàãø íàðûí óäèðäëàãàä àíàãààõûí îþóòíóóä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéã ýì÷ëýõ ¿éë ÿâöàä ãàð áèå îðîëöîæ áàéãàà ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöûã ñóäëàí ¿çæýý.

3 Хууль зүйн клиник сургалт. Монголын нээлттэй нийгэм хүрээлэн. УБ. 2003 он. 8-9-р тал. Ожегов В.С (1988) Словарь иностранных слов М. с.231. Андреечев И.С и др (2003) Организация и управления в юридической клинике /// М. с.6.

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

75

Òýãýýä õóóëèéí îþóòàí, àíàãààõûí îþóòàí àëü àëü íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýä çºâëºãºº ºãºõººñ ýõëýýä õ¿íèé õóâü çàÿàòàé õîëáîîòîé øèéäâýð, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàãààðàà àäèë áîëîõûã òîãòîîæ, õóóëü ç¿éí ñóðãàëòàä íýâòð¿¿ëñýí áàéíà. Ýíý óòãààð õóóëü÷ ìýðãýæëèéã íèéãìèéã ýð¿¿ëæ¿¿ëýã÷ ãýæ ¿çäýã áàéíà. Õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëò íü òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é áîëîí áàãà îðëîãòîéí óëìààñ ìýðãýæëèéí ºì㺺ëºã÷èéí ¿íý òºëáºðòýé õóóëü ç¿éí òóñëàëöàà àâàõ áîëîëöîîã¿é èðãýäýä õóóëèéí ñóðãóóëèéí îþóòíóóä áàãøèéíõàà óäèðäëàãàä õóóëü ç¿éí òóñëàöàà, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ çàìààð ìýðãýæëèéí àæëûí äàäàë ä¿é, ïðàêòèê óð ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîòîé. Õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëòûã àíõ ÀÍÓ-ä õóóëü ç¿éí ñóðãàëòàä íýâòð¿¿ëñýí ãýæ ¿çäýã áàéñàí áîë ÎÕÓ-ä 786 îíîîñ ýõëýí ä¿ðä òîãëîõ àðãààð õóóëü ç¿éí òîõèîëäîëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ïðàêòèê ñóðãàëòûí àðãûã ïðîôåññîð Ç.À.Ãîðþøêèí, Í.Í.Ñàíäóíîâ íàð 6 íýâòð¿¿ëæýý. Óëìààð ÎÕÓ-ûí íýðò èðãýíèé ýðõ ç¿é÷ Ìàéåð XIX çóóíû 30-ààä îíû ¿åä Êàçàíèéí èõ ñóðãóóëüä õóóëü ç¿éí àíõíû êëèíèêèéã áàéãóóëñíààð õóóëü ç¿éí ñóðãàëòûí ýíý õýëáýð ¿¿ññýí ò¿¿õòýé. Õàðèí XX çóóíû 20-30-ààä îíîîñ ýõëýí ÀÍÓ-ä õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëòûí àñóóäàë ýð÷èìòýé ÿðèãäàæ 60-ààä îíîîñ ýõëýí õóóëü ç¿éí ñóðãóóëü á¿ðèéí äýðãýä èõýíõäýý èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷èãëýëèéí õóóëü ç¿éí êëèíèê¿¿ä îëíîîð áàéãóóëàãäàí ºì㺺ëëèéí õºëñ òºëºõ ÷àäâàðã¿é èðãýäýä õóóëü ç¿éí ¿íý òºëáºðã¿é òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ ñóðãàëòûí õºòºëáºð õýðýãæèæ ýõýëæýý. ªíººäºð ÀÍÓ-ûí õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèóäàä Àìåðèêèéí Õóóëü÷äûí õîëáîîíîîñ ìàãàäëàí èòãýìæëýë îëãîõ íýã íºõöºë íü õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëò áîëòëîî õºãæñºí áàéíà. ̺í õóóëü ç¿éí êëèíèê¿¿ä òºðºëæñºí õýëáýðýýð òóõàéëáàë, õ¿¿õäèéí ýðõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõ, ä¿ðâýãñýä, öàãàà÷ èðãýäèéí ýðõ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõ, áàéãàëü îð÷íû ýðõ ç¿éí àñóóäàë ãýõ çýðãýýð íàðèéâ÷èëñàí ñóðãàëòûí õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Åâðîïûí óëñ îðíóóäûí õóâüä ÕÕ çóóíû 90-ýýä îíîîñ õóóëü ç¿éí êëèíèêèéã áàéãóóëñíû àíõíûõ íü Ïîëüøèéí Êðàêîâûí ßãåëëîíñêèéí èõ ñóðãóóëèéí Õóóëü ç¿éí êëèíèê òºâ þì. Õàðèí ÎÕÓ-ä 995 îíä Ïåòðîçàâîäñêèéí èõ ñóðãóóëüä Õóóëü ç¿éí êëèíèê áàéãóóëàãäñàíààñ õîéø ºíººã õ¿ðòýë 00 7 ãàðóé õóóëü ç¿éí êëèíèê ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëæ áàéíà.

Ìîíãîë Óëñàä õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëò, õóóëü ç¿éí çºâëºãºº ºãºõ îþóòíû òºâ, íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí õ¿ì¿¿ñò çºâëºãºº ºãºõ, òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é èðãýäýä õóóëü ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ ãýñýí ¿ã

  • 6 Андреечев И.С и др (2003) Организация и управления в юридической клинике /// М. с.18.

  • 7 www.lawclinic.ru

76

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

[¹1(32)

õýëëýã, íýð òîìü¸î 990-ýýä îíû ñ¿¿ë ¿åýñ ÿðèãäàæ ýõýëñýí áºãººä õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëòûí ¿çýë ñàíààã íýâòð¿¿ëýõ, õóóëèéí ñóðãóóëèéí áàãø íàðûí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ çýðýã àæèë Ñîðîñûí ñàíãèéí òóñëàìæòàéãààð çîõèîí áàéãóóëàãäàæ ýõýëñýí áàéíà. 2003 îíä Äýëõèéí áàíêíû “Ýðõ ç¿éí øèíý÷ëýë” òºñëèéí õ¿ðýýíä õóóëü ç¿éí èõ, äýýä ñóðãóóëü òºãñºã÷äèéí äóíä ÿâóóëñàí ñóäàëãààíä îðîëöñîí 700 õ¿íèé 60 ãàðóé õóâü íü îþóòàí áàéõ ¿åäýý õóóëü÷èéí ìýðãýæëèéí àæëûí äàäàë ä¿é, óð ÷àäâàðò ñóðàëöàõ íü òºãñºëòèéí äàðààõü àæèë ýðõëýëòýä ìàø ÷óõàë áàéñàí ãýæýý. 8 Ýíý íü òàíõèìä îëæ àâàõ îíîëûí ìýäëýãýýñ ãàäíà ïðàêòèê äàäàë ä¿é, óð ÷àäâàðò ñóðàëöàõ ãýñýí ñóðàëöàã÷äûí ýðýëò, õýðýãöýý íýí ÷óõëààð òàâèãäàõ áîëñíûã õàðóóëæ áàéíà. Áîëîâñðîë ñóäëàë, õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû õºãæèë, ñóðàëöàã÷, òºãñºã÷èä, íèéãìèéí ýðýëò, õýðýãöýý øààðäëàãàä òóëãóóðëàí ìàíàé óëñûí õóóëü ç¿éí òýðã¿¿ëýõ èõ, äýýä ñóðãóóëèóä, ÕÇÄÕß áîëîí

ÁÑØÓß õàìòðàí 2007 îíä “Ýðõ ç¿éí áîëîâñðîëûí áàêàëàâðûí ñòàíäàðò” 9 -ûã áîëîâñðóóëàí áàòëóóëæ, 2008 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí - íèé ºäðººñ ýõëýí ìºðäºí àæèëëàæ áàéãàà áºãººä ýíýõ¿¿ ñòàíäàðòûí

  • 9 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí “Ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãàä òàâèõ øààðäëàãà”-

ûí 9.4-ä “õóóëü ç¿éí êëèíèê òºâ, äàäëàãûí ò¿øèö ãàçàðòàé áàéíà” ãýæ õóóëü÷ëàí òîãòîîæ ºãñºí áàéíà. Èéíõ¿¿ Ìîíãîë Óëñûí ýðõ ç¿éí áàêàëàâðûí áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí íýã õýñýã íü õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëò áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººðñíººð õóóëü ç¿éí èõ, äýýä ñóðãóóëèóä õóóëü ç¿éí êëèíèê òºâ¿¿äèéã áàéãóóëàí àæèëëóóëæ áàéíà. Äóðüäñàí ñóäàëãààíû ä¿í, íèéãýì áîëîí ñóðàëöàã÷èéí õýðýãöýý, øààðäëàãàä õóóëü ç¿éí ñóðãàëòûã íèéö¿¿ëýõ çîðèëãîîð óëàìæëàëò ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíä õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëòûã íýâòð¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ 2008 îíä ÀÍÓ-ûí ÎÓÕÀ-ûí “Ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí øèíýòãýë” õºòºëáºðèéí òóñëàëöààòàéãààð ÎÒÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí êëèíèêèéí áàãø

íàð “Êëèíèêèéí îíîë-àðãà ç¿éí ñóðãàëòûí õºòºëáºð”-èéã áîëîâñðóóëàí õóóëü ç¿éí èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí êëèíèê òºâ¿¿äýä õ¿ðã¿¿ëñýí íü êëèíèê ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ ñóðãàëòûí ¿íäñýí áàðèìò áè÷ãèéí ¿¿ðãèéã àìæèëòòàé ã¿éöýòãýæ áàéíà. ¯¿íèéã ÷ ͯÁ-ûí “Õ¿íèé ýðõ áà õóóëü ç¿éí òóñëàëöàà ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ” òºñºë áîëîí ÌÓÈÑ- èéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëü õàìòðàí õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëòûí õýëáýðèéã õýâø¿¿ëýõ, õàìðàõ õ¿ðýý, àðãà õýëáýðèéã ºðãºæ¿¿ëýõ, õàìòûí àæèëëàãààã èäýâõæ¿¿ëýõ ãàðöûã èëð¿¿ëýí ãàðãàõ, ïðàêòèê õóóëü÷äûí êëèíèê ñóðãàëòûí òàëààðõè îéëãîëòûã òîäðóóëàõ, èðãýäýä õ¿ðãýõ õóóëü ç¿éí òóñëàëöààíû íýãýí áîëîìæ íü õóóëü ç¿éí êëèíèê ìºí ýñýõèéã òàíäàõ çîðèëãîîð 2008 îíä ÿâóóëñàí “Õóóëü ç¿éí êëèíèê

  • 8 Дэлхийн банкны “Эрх зүйн шинэчлэл” төслөөс явуулсан судалгааны дүн. УБ. 2003 он. Төслийн тайлан УБ.2008 он

  • 9 (2007) Эрх зүйн боловсролын бакалаврын стандарт. Уб. MNS 323-39

2011]

Ýðäýì øèíæèëãýý, îíîë, àðãà ç¿é

77

ñóðãàëò: õýðýãöýý, øààðäëàãà, õ¿ðòýýìæ” 0 ñóäàëãààíû ä¿í áàñ íîòëîí õàðóóëæ áàéãàà þì. Óã ñóäàëãààíä îðîëöñîí 264 îþóòíààñ àâñàí “áîëîìæ îëäâîë òà êëèíèê ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ óó?” ãýñýí àñóóëòàä 78 õóâü íü òèéì, 9 õóâü ¿ã¿é, 3 õóâü ìýäýõã¿é ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. Ìºí “Êëèíèê ñóðãàëò ÿìàð áàéõ çîõèìæòîé âý?” ãýñýí àñóóëòàä 23,9 õóâü íü êëèíèê îð÷èí áèé áîëãîõ, 24,6 õóâü íü õóóëü ç¿éí çºâëºãºº ºãºõ çàìààð áîäèò õýðýã äýýð àæèëëàõ, 8 õóâü íü áàãøàà íàðèéí øàëãàðóóëàëòààð ñîíãîõ 4,2 õóâü íü êëèíèê ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ ñîíèðõîëòîé îþóòíóóäûã õàìðóóëàõ, 23,5 õóâü íü ñóðãàëòûí íýãäñýí õºòºëáºðò êëèíèê õè÷ýýëèéã îðóóëàõ ãýñýí õàðèóëò ºãñºí áàéãàà íü õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí îþóòíóóä êëèíèê ñóðãàëòààð ë ìýðãýøëèéí äàäàë ä¿é, óð ÷àäâàðò ñóðàëöàæ áàéæ îëæ àâíà ãýñýí íü èéì õýðýãöýý, øààðäëàãà èõ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà Õóóëü ç¿éí êëèíèê ñóðãàëò íü îíîëûí ñóðãàëòòàé õàðèëöàí óÿëäààòàé ÿâàãäàæ, ýðõ ç¿éí áàêàëàâðûí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí íýìýëò ÷èã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Êëèíèê ñóðãàëòàä ñóðãàëòûí îðîëöîîíû îëîí òºðëèéí àðãóóä, òóõàéëáàë, ä¿ðä òîãëîõ àðãà, ÿðèëöëàãûí àðãà, îþóíû äàéðàëòûí àðãà, æèæèã áàãààð àæèëëàõ àðãûí çýðýãöýý “áîäèò ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé” îþóòàí í¿¿ð òóëàí õàðèëöàõ, õóóëü ç¿éí àñóóäëûã òîäîðõîéëîõ, õýðãèéí ¿éë áàðèìòàä òóëãóóðëàí õóóëèéí õîëáîãäîõ çîõèöóóëàëòóóäàä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ, õóóëü ç¿éí çºâëºãºº áýëòãýæ ºãºõ, ºðãºäºë, ãîìäîë, õ¿ñýëò, íýõýìæëýë çýðýã õóóëü ç¿éí áàðèìò áè÷ãèéã áîëîâñðóóëàõ çýðýã ïðàêòèê óð ÷