‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺗﺨﺼﺼﻲ ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ )ﺑﻬﺎر ادب(‬

‫ﻋﻠﻤﻲ ‪ -‬ﭘﮋوﻫﺸﻲ‬
‫ﺳﺎل ﭘﻨﺠﻢ – ﺷﻤﺎره اول – ﺑﻬﺎر ‪ -1391‬ﺷﻤﺎرة ﭘﻴﺎﭘﻲ ‪15‬‬

‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‬
‫)ص ‪(47 - 66‬‬
‫ﻣﺮﻳﻢ درﭘﺮ)ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻣﺴﺌﻮل(‪ ،1‬اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﻗﻮام‪،2‬ﻣﺤﻤﻮد ﻓﺘﻮﺣﻲ رود ﻣﻌﺠﻨﻲ‪ ، 3‬ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ ﻫﺎﺷﻤﻲ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻘﺎﻟﻪ ‪90/7/30 :‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﭘﺬﻳﺮش ﻗﻄﻌﻲ‪90/10/19 :‬‬

‫‪4‬‬

‫ﭼﻜﻴﺪه‪:‬‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﭘﺎﻳﻪاي و ﺑﻨﻴﺎدي ﺟﻬﺖ اﻧﺠﺎم ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎي ﺳﺒﻚﺷﻨﺎﺳـﻲ‪ ،‬ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﮔﻮﻧـﻪﻫـﺎ‬
‫)ژاﻧﺮﻫﺎ( و ردهﺑﻨﺪي آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ .‬آﻧﭽﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت‪ ،‬ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻣﻨﺸ‪Ĥ‬ت ﻳﺎ ﺗﺮﺳ‪‬ـﻼت ﻧﺎﻣﻴـﺪه ﺷـﺪه‪،‬‬
‫ﻳﻜﻲ از ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻧﻮﺷﺘﺎري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﻨﻮان ﺑﺨﺸﻲ از ﻓﺮﻫﻨﮓ و ادﺑﻴﺎت ﻗﻮم اﻳﺮاﻧﻲ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت‬
‫ﻫﺪﻓﻤﻨﺪ و داﻣﻨﻪداري ﻫﺴﺘﻨﺪ اﻣ‪‬ﺎ ﻫﻨﻮز ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﻮﺷﺘﺎري ﭼﻨﺪان ﻣﻮرد ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﭘﮋوﻫﺶ‬
‫ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻧﺎﻣﻪ ﻳﻚ رﺳﺎﻧﻪ ارﺗﺒﺎﻃﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ آن ﻓـﺮد ﭘﻴـﺎﻣﻲ را ﺑـﻪ دﻳﮕـﺮي اﻧﺘﻘـﺎل‬
‫ﻣﻴﺪﻫﺪ؛ ﺑﺮاي ﻣﻘﺎﺻﺪ ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻃّﻼع دادن‪ ،‬دﺳﺘﻮر دادن‪،‬ﺗﺮﻏﻴﺐ ﻛـﺮدن‪ ،‬اﻃﻤﻴﻨـﺎن دادن و ‪. ...‬‬
‫در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻓﺮد ﻣﻌﻴ‪‬ﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬داﺷﺘﻦ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ ﺑﻪ اﻳﻨﮕﻮﻧﺔ ﻧﻮﺷﺘﺎري وﻳﮋﮔﻴﻬـﺎﻳﻲ‬
‫داده ﻛﻪ آن را از ﺳﺎﻳﺮ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻧﺜﺮ )ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ادﺑﻲ‪،‬ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻣﻪ‪ ،‬داﺳﺘﺎن ﻧﻮﻳﺴﻲ و ‪ (...‬ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎ و ردهﺑﻨﺪي ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﮋوﻫﺶ ﺣﺎﺿـﺮ ﺑـﺪان ﻣﻴﭙـﺮدازد؛‬
‫ﭘﺮﺳﺸﻬﺎي ﻣﻄﺮح در ﭘﮋوﻫﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ ﭼﻪ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﺷﺎﺧﺼﻲ وﺟﻮد دارد ﻛـﻪ آن‬
‫را از دﻳﮕﺮ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻧﺜﺮ ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﻣﻴﻜﻨﺪ؟ ﭼﮕﻮﻧﻪ و ﺑﺎ ﭼﻪ ﻣﺘﻐﻴ‪‬ﺮﻫﺎﻳﻲ ﻣﻴﺘﻮان ﺑـﻪ ردهﺑﻨـﺪي ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺷﺒﺎﻫﺘﻬﺎي آﻧﻬﺎ ﺟﻬﺖ ﻧﻈﻢ ﻳﺎﻓﺘﻦ در ﻳﻚ رده و ﺗﻔﺎوﺗﺸﺎن ﺑﺮاي ﻗﺮار ﮔـﺮﻓﺘﻦ‬
‫در ردهﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوت آﺷﻜﺎر ﺷﻮد؟ ﻫﺪف ﺗﺤﻘﻴﻖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي‬
‫ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ردهﺑﻨﺪي‪ ،‬زﻣﻴﻨﻪ را ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎي ﺳـﺒﻚﺷﻨﺎﺳـﻲ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌـﻪ‪-‬‬
‫ﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﮔﻔﺘﻤﺎن اﻧﺘﻘﺎدي و ﺑﺮرﺳﻲ راﺑﻄﺔ ﻗﺪرت در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ‪ ...‬در ﺣـﻮزة‬
‫ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري ﻓﺎرﺳﻲ ﻓﺮاﻫﻢ ﻛﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ‪ ،‬ﺑﺎﻓﺖ ﺑﻴﺮوﻧﻲ و ﻋﻨﺎﺻـﺮ ﻣﻬـﻢ‪ ‬ﺑﺎﻓـﺖ ﻣـﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺘﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬ﻧﻮع راﺑﻄﺔ آﻧﻬﺎ و ﻛﻨﺶ ﻳﺎ ﻛﺎرﻛﺮد ﻧﺎﻣـﻪ ﺑﻌﻨـﻮان ﻣﺒﻨـﺎي ﺗﻮﺻـﻴﻒ و‬
‫ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻛﻠﻤﺎت ﻛﻠﻴﺪي‪:‬‬
‫ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ردهﺑﻨﺪي‪ ،‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬ﻛﺎرﻛﺮد‪.‬‬
‫‪ - 1‬داﻧﺸﺠﻮي دﻛﺘﺮي زﺑﺎن و ادﺑﻴﺎت ﻓﺎرﺳﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ‪Dorpar90@gmail.com‬‬
‫‪ - 2‬اﺳﺘﺎدﻳﺎر داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ – اﺳﺘﺎد راﻫﻨﻤﺎي ﭘﺎﻳﺎن ﻧﺎﻣﻪ‬
‫‪ - 3‬اﺳﺘﺎد داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ – اﺳﺘﺎد ﻣﺸﺎور اول‬
‫‪ - 4‬داﻧﺸﻴﺎر داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ – اﺳﺘﺎد ﻣﺸﺎور دوم‬

‫‪ /48‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬

‫‪ -1‬درآﻣﺪ‪ :‬ﺑﻴﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬ﺿﺮورت ﻃﺮح آن‪ ،‬ﻫﺪف و ﭘﺮﺳﺸﻬﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ‬
‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺨﺶ ﻗﺎﺑﻞﺗﻮﺟ‪‬ﻬﻲ از ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻤﺪ‪‬ن و ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﺳـﺮزﻣﻴﻦ ﻣـﺎ را ﺑـﻪ ﺻـﻮرت ﻣﻴـﺮاث‬
‫ﻣﻜﺘﻮب ﺑﻪ ﻧﺴﻠﻬﺎي ﺑﻌﺪ اﻧﺘﻘﺎل دادهاﻧﺪ و از ﻧﻈﺮ ﺗﺎرﻳﺨﻲ اﻃّﻼﻋﺎت ﻣﻬﻤ‪‬ﻲ را درﺑـﺎرة ﭘﺎدﺷـﺎﻫﺎن‪،‬‬
‫اﻣﺮا‪ ،‬رﺟﺎل دوﻟﺘﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻬﺎ و ﻣﺸﺎﻫﻴﺮ روزﮔﺎر ﺧﻮد در ﺑﺮ دارﻧﺪ و ﺣﺎوي آﮔﺎﻫﻴﻬـﺎي ﻣﻔﻴـﺪي‬
‫درﺑﺎرة ﻧﺤﻮة ﺗﻌﺎﻣﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﻓﺮاد ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‪ ،‬آداب و رﺳﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ از ﻗﺒﻴﻞ ﺗﻬﻨﻴﺖ‪ ،‬ﺑﺸﺎرت‪،‬‬
‫ﺗﻌﺰﻳﺖ‪ ،‬ﻓﺘﺢ و ﭘﻴﺮوزي‪ ،‬ﺷﻜﺴﺖ و دﻟﺠﻮﻳﻲ و ‪ ...‬ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻃّﻼﻋﺎت ﺳﻮدﻣﻨﺪي درﺑـﺎرة‬
‫وﺿﻌﻴﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪،‬اﻗﺘﺼﺎدي و رﻓﺎﻫﻲ ﻣﺮدم وﻻﻳﺘﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ در دورهﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن و ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان اﻣﺮوزي ﻣﻴﺪﻫﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺘﺔ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺧﻮد ارﺗﺒﺎط ﺑﺮﻗﺮار ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻃّﻼﻋﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻴﺪﻫﻨﺪ از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﻴـﺖ اﺳـﺖ ﻛـﻪ در ﺷـﻤﺎر ﻣﻨـﺎﺑﻊ‬
‫دﺳﺖ اول ﻗﺮار ﻣﻴﮕﻴﺮﻧﺪ؛ ﺑﺴﻴﺎري از اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪﻫﺎ در زﻣﺎن ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻳﺎ در روزﮔﺎر ﭘﺎدﺷـﺎﻫﻲ‬
‫ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن در درﺑﺎر آﻧﻬﺎ ﻛﺎر ﻣﻴﻜﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺄﻟﻴﻒ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜـﻪ در ﺑﺮﺧـﻲ از‬
‫دورهﻫﺎي ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺗﻌﺪاد ﻣﻨﺎﺑﻊ دﺳﺖ اول اﻧﺪك اﺳﺖ‪،‬اﻫﻤﻴﺖ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ دوﭼﻨـﺪان ﻣﻴﺸـﻮد‪.‬ﺑﻌـﻼوه‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ اﺳﻨﺎد ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺑﺤﺴﺎب ﻣﻴ‪Ĥ‬ﻳﻨﺪ و ارزش اﻃّﻼﻋﺎت آﻧﻬﺎ از ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻮﺿﻮع دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺑﺮ اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﻮﺷﺘﺎري ﻣﻲاﻓﺰاﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﺑـﻪ وﺿـﻌﻴﺖ ﮔـﺰﻳﻨﺶ و‬
‫ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﺳﺖ؛ دﺑﻴﺮاﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻳﻮان رﺳﺎﻟﺖ راه ﭘﻴـﺪا ﻣﻴﻜﺮدﻧـﺪ‪ ،‬اﻓـﺮاد ﻻﻳﻘـﻲ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻌﺪ از اﺛﺒﺎت ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻴﺸﺎن اﺟﺎزة ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ داده ﻣﻴﺸﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺨﺖﮔﻴﺮي در‬
‫ﮔﺰﻳﻨﺶ دﺑﻴﺮان‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﻬﺖ اﻫﻤﻴ‪‬ﺘﻲ ﺑﻮده ﻛﻪ ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري در رواﺑﻂ ﺣﻜﻮﻣﺘﻬﺎ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ داﺷـﺘﻪ و‬
‫رﻋﺎﻳﺖ ﺷﺄن ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬ﺑﻮﻳﮋه ﻣﺨﺎﻃـﺐ ﻓـﺮا دﺳـﺖ‪ ،‬ﻳـﻚ ﺿـﺮورت ﺑـﻪ ﺣﺴـﺎب ﻣﻴ‪Ĥ‬ﻣـﺪه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺗﻘﻮﻳﺖ ﺣﺸﻤﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﻳﻚ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ در ﻧﻈﺮ ﻓﺮودﺳﺘﺎن و اﻳﺠﺎد آراﻣﺶ و اﻣﻨﻴﺖ‬
‫در ﺑﻼد و ﺳﺮزﻣﻴﻨﻬﺎي ﺗﺤﺖ اﻣﺮ او ﺗﺎ ﺣﺪ زﻳﺎدي ﺑﻪ ﻧﺤﻮة ﻣﻜﺎﺗﺒﺎت و درﺟـﺔ اﻃﻤﻴﻨـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ در‬
‫اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﺤﻨﮕﺎن‪ ،‬ﺣﺎﻛﻤﺎن و رﻋﻴ‪‬ﺖ داده ﻣﻴﺸﺪ‪ ،‬ﺑﺴﺘﮕﻲ داﺷﺖ‪.‬‬
‫اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ ﺑﻌﻨـﻮان ﺑﺨﺸـﻲ از ﻓﺮﻫﻨـﮓ و‬
‫ادﺑﻴﺎت ﻗﻮم اﻳﺮاﻧﻲ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻫﺪﻓﻤﻨﺪ و داﻣﻨﻪداري ﻫﺴﺘﻨﺪ اﻣ‪‬ﺎ ﻫﻨﻮز ﺑﻌﻨﻮان ﻳﻚ ﮔﻮﻧـﺔ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﺎري در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﭼﻨﺪان ﻣﻮرد ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﭘﮋوﻫﺶ ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ 2-1‬ﭘﻴﺸﻴﻨﺔ ﺗﺤﻘﻴﻖ‬
‫در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬در ﺳﺎل ‪ 1971‬ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻧﺎﻣﻪﻧﮕـﺎري ﻓﺎرﺳـﻲ‬
‫از ﺑﺎﺑﺮ ﺗﺎ ﺷﺎه ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي در ﺑﺎب اﻧﺸﺎء‪ ،‬داراﻻﻧﺸﺎء و ﻣﻨﺸﻴﺎن‪ 1‬ﺑﻪ زﺑﺎن اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﺑﻪ ﭼـﺎپ‬
‫‪-١‬‬
‫‪The chancellery and Persian epistolography under the Mughals, from Babur to Shah Jahan, 1526‬‬‫‪1658;: A study on Insha, Dar al-Insha, and Munshis based on original documents, by Momin‬‬
‫)‪Mohiuddin (Unknown Binding - 1971‬‬

‬ﺑﻪ ﻧﻘﺪ ژاﻧﺮ؛ ﻣﻜﺎرﻳﻚ‪373 -371 :1388 ،‬‬ .(letter writing): An article from: Word Ways (Digital .‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‪49/‬‬ ‫رﺳﻴﺪ‪ .‬در ﻣﻘﺎﻟﻪ ﻧﺨﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻫﺪف از ﻧﮕﺎرش ﻣﻘﺎﻟﻪ را‬ ‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪن ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻋﻨﻮان ﻛﺮده اﺳﺖ و در ﻣﻘﺎﻟﺔ دوم‪،‬از ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎي ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‬ ‫ﺑﺎ ﻣﺜﻨﻮي و ﻏﺰﻟﻴﺎت ﺷﻤﺲ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ و اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت درﻳﭽﻪاي اﺳﺖ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺼﻮﺻـﻲ‬ ‫ﻣﻮﻻﻧﺎ و ﺑﻪ ﻣﺎ اﻳﻦ اﻣﻜـﺎن را ﻣﻴﺪﻫـﺪ ﻛـﻪ از ﻧﺰدﻳـﻚ ﺗﺼـﻮﻳﺮي واﻗﻌﻴﺘـﺮ‪ ،‬دﻗﻴﻘﺘـﺮ و ﻛـﺎﻣﻠﺘﺮ از‬ ‫ﺷﺨﺼﻴ‪‬ﺖ او ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻛﻨﻴﻢ‪.3‬راي دﻳﺪن ﺑﻨﻴﺎنﻫﺎي ﻧﻈﺮﻳﻪ ژاﻧﺮ )ﮔﻮﻧﻪﺷﻨﺎﺳﻲ( در ﺑﻮﻃﻴﻘﺎي ارﺳﻄﻮ و آﺛﺎر رﺗﻮرﻳﻚﺷﻨﺎﺳـﺎﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺳﻴﺴـﺮون‪ ،‬ﻛـﻮﺋﻴﻦﺗﻴﻠﻴـﺎن و‬ ‫ﻫﻮراس ﻧﻚ‪ . 2005) – HTML‬‬ ‫‪A Study in Greek Epistolography: The Form of the Ancient Greek Letter by Francis Xavier J.‬درﺑـﺎرة ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي ﻣﻮﻻﻧـﺎ ﻧﻴـﺰ دو ﻣﻘﺎﻟـﻪ ﺑـﺎ‬ ‫ﻋﻨﻮاﻧﻬﺎي »ارزش ادﺑﻲ ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧـﺎ« )ﺣـﺪ‪‬اد ﻋـﺎدل‪ (1381 ،‬و »ﭼﻬـﺮة ﻣﻮﻻﻧـﺎ در آﻟﺒـﻮم‬ ‫ﺷﺨﺼﻲ او« )ﻫﻤﺎن( ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﭘﺎﻳﺎنﻧﺎﻣﺔ ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ارﺷﺪ ﻣﺮﻳﻢ ﻓﻀﺎﺋﻠﻲ )‪ (1388‬ﺑﺎ ﻋﻨﻮان »ﺑﺮرﺳﻲ ﺳﻪ ﻣﺘﻐﻴ‪‬ﺮ زﺑﺎﻧﻲ ﺷﻴﻮة‬ ‫ﺑﻴﺎن‪ ،‬ﺻﻮرﺗﻬﺎي ارﺟﺎﻋﻲ )ﺿﻤﺎﻳﺮ( و اﻟﻘﺎب در ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ« ﺑـﻪ ﺑﺮرﺳـﻲ ﺳـﻪ ﻣﺘﻐﻴ‪‬ـﺮ زﺑـﺎﻧﻲ‬ ‫ﻣﺬﻛﻮر در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻮﻻﻧﺎ اﺧﺘﺼﺎص ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳـﺖ‪ .‬اﮔﺮﭼﻪ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت در ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري ﻗـﺪﻳﻢ‬ ‫ﻳﻮﻧﺎن و روم‪ 2‬ﺗﺎﻛﻨﻮن اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ اﻣﺎ ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري ﻓﺎرﺳﻲ ﻣﻮرد ﺗﺤﻘﻴـﻖ و ﭘـﮋوﻫﺶ ﺟـﺪ‪‬ي‬ ‫ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺖ و ﺗﻌﺪاد ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎي اﻧﺠﺎم ﺷﺪه در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﺴـﻴﺎر اﻧـﺪك اﺳـﺖ؛ ﻣـﻮارد زﻳـﺮ از‬ ‫ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ ﺣﺎجآﻗﺎﺑﺎﺑﺎﻳﻲ )‪ (127 – 92 :1382‬ﺑﺨﺸﻲ از رﺳﺎﻟﺔ دﻛﺘﺮي ﺧـﻮد را ﺑـﺎ ﻋﻨـﻮان‬ ‫»ﺑﺮرﺳﻲ ﻧﺜﺮ در دورة ﻗﺎﺟﺎر و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺣﻮزهﻫﺎي آن« ﺑﻪ ﻣﻨﺸ‪Ĥ‬ت ﻧﻮﻳﺴـﻲ و رﺳـﺎﻳﻞ اداري دورة‬ ‫ﻗﺎﺟﺎر اﺧﺘﺼﺎص داده و ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻧﺜﺮ ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﺔ اﻳﻦ ﻋﺼﺮ و ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻓـﻲ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪﮔﺎن‬ ‫ﺑﺮﺗﺮ اﻳﻦ دوره ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪. Exler‬‬ ‫)‪(Paperback .‬‬ ‫‪ 3-1‬ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻧﻈﺮي و روش ﺗﺤﻘﻴﻖ‬ ‫در اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﺎ ﺗﻜﻴﻪ ﺑﺮ آراي ﻛﻼﺳﻴﻚ‪ 3‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﻪﻫﺎ اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ ﻣﻴﺪﻫﻨـﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ‬ ‫ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣـﻪ ﭘﺮداﺧﺘـﻪ ﺷـﺪه؛ روش ﭘـﮋوﻫﺶ ﺑﺪﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ اﺳـﺖ ﻛـﻪ اﺑﺘـﺪا‬ ‫وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﻮﺷﺘﺎري را ‪ -‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ وﻳﮋﮔﻲ ﺷﺎﺧﺺ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ )داﺷﺘﻦ ﻣﺨﺎﻃـﺐ‬ ‫‪-١‬‬ ‫‪Egyptian epistolography from the Eighteenth to the Twenty-first Dynasty (Bibliotheque d'etude) by‬‬ ‫‪Abd el-Mohsen Bakir (Paperback .Dec 5.1970)١‬‬ ‫‪-٢‬‬ ‫‪Logical epistolography.‬اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ در ﺑﺎرة ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻳﻮﻧـﺎﻧﻲ و ﭘﮋوﻫﺸـﻲ در ﺑـﺎب‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﺼﺮي‪ 1‬دردﻫﺔ ﻫﻔﺘﺎد ﻣﻴﻼدي اﻧﺠﺎم ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .Apr 2003‬‬ ‫‪ .

‫‪ /50‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬ ‫ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ( و ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺳﺎﺧﺘﺎر آﻧﻬﺎ – ﺑﺮﻣﻴﺸﻤﺎرﻳﻢ ﺳـﭙﺲ ﺑـﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ـﻪ ﺑـﻪ ﺑﺎﻓـﺖ ﺑﻴﺮوﻧـﻲ و‬ ‫ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺖ ﻣﺘﻦ‪ ،‬ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ را ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي و ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻴﻜﻨﻴﻢ‪.‬ﺑﻬﺎءاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻐـﺪادي‪ ،‬ﻣﻨﺸـﻲ‬ ‫ﻋﻼءاﻟﺪﻳﻦ ﺗﻜﺶ ﺧﻮارزﻣﺸﺎه)ﻛﻪ از ﺳﺎل ‪ 596 – 568‬ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻛﺮد(‪ ،‬ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ ﺗﻘﻠﻴـﺪ از آن دو‬ ‫ﻣﻨﺸﻲ ﺑﺰرگ ﻣﻨﺸ‪Ĥ‬ت ﺧﻮد را در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي ﺑﻪ ﻧﺎم »اﻟﺘﻮﺳﻞ اﻟﻲ اﻟﺘﺮﺳﻞ« ﺟﻤﻊآوري ﻛـﺮده ‪-‬‬ ‫اﺳﺖ‪.‬‬ .‬اﻣ‪‬ﺎ ﺗﺪوﻳﻦ ﻣﻨﺸ‪Ĥ‬ت و ﺟﻤﻊ و ﺗﺄﻟﻴﻒ‬ ‫آن ﺗﻮﺳﻂ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻳﺎ ﺷﺨﺺ دﻳﮕﺮ‪ ،‬از دوران ﻏﺰﻧﻮﻳﺎن و ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ ﺑﻴﻬﻘﻲ آﻏﺎز ﺷﺪه و در اواﺧـﺮ‬ ‫ﻋﻬﺪ ﺳﻠﺠﻮﻗﻴﺎن ﺑﻪ ﻛﻤﺎل ﺧﻮد رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﺑﻌﺪ از اﺳﻼم ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮان ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ وﺻﻴﻒ‪ ،‬دﺑﻴﺮ رﺳﺎﻳﻞ ﻳﻌﻘﻮب ﻟﻴﺚ ﺻﻔﺎري را ﻧﺨﺴـﺘﻴﻦ‬ ‫دﺑﻴﺮ رﺳﻤﻲ داﻧﺴﺖ )ﺑﻬـﺎر‪ .(888 /3 :1368 ،‬‬ ‫ﻗﺪﻳﻤﻲﺗﺮﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻛﻨﻮن در دﺳﺖ دارﻳﻢ‪ ،‬از دو دﺑﻴﺮ اواﺳﻂ ﻗـﺮن ﺷﺸـﻢ‬ ‫اﺳﺖ‪ :‬ﻳﻜﻲ رﺷﻴﺪاﻟﺪﻳﻦ‪ ،‬دﺑﻴﺮ ﺧﻮارزﻣﺸﺎﻫﻴﺎن و دﻳﮕﺮي ﻫﻤﻜﺎر ﻣﻌﺎﺻﺮ وي ﻣﻨﺘﺠﺐ اﻟﺪﻳﻦ ﺑﺪﻳﻊ‬ ‫اﺗﺎﺑﻚ ﺟﻮﻳﻨﻲ ﻣﻨﺸﻲ و ﺻﺎﺣﺐ دﻳﻮان اﻧﺸﺎي ﺳﻠﻄﺎن ﺳﻨﺠﺮ ﻛـﻪ ﻣﻨﺸـ‪Ĥ‬ت دﻳـﻮاﻧﻲ و اﺧﻮاﻧﻴ‪‬ـﺎت‬ ‫ﺧﻮد را در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺘﺒﻪاﻟﻜﺘﺒﻪ ﮔﺮد آورده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑـﺮ ﻧﻈـﺮ ﺑﻴﺸـﺘﺮ‬ ‫ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان )ﻣﻴﻨﻮي‪ :1311،‬ه‪ -‬ك( اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ را ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺗﻨﺴﺮ‪ -‬زاﻫـﺪي ﻛـﻪ در ﻣﻨـﺎﺑﻊ‬ ‫ﻛﻬﻦ ﺑﻪ او ﻋﻨﻮان ﻫﻴﺮﺑﺬان ﻫﻴﺮﺑﺬ )رﺋﻴﺲ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن آﺗﺸﻜﺪه( اردﺷـﻴﺮ ﭘﺎﭘﻜـﺎن )در ﺳـﺎل ‪226‬‬ ‫ﻣﻴﻼدي ﺑﻪﻋﻨﻮان ﺷﺎﻫﻨﺸﺎه ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺑﺮ ﺗﺨـﺖ ﻧﺸﺴـﺖ( دادهﺷـﺪه‪ -‬ﺑـﻪ ﺟﺸﻨﺴـﻒ‪ -‬ﺷـﺎه و‬ ‫ﺷﺎﻫﺰادة ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن و ﻓﺪﺷﻮارﮔﺮ )ﺟﻴﻼن و دﻳﻠﻤﺎن و روﻳﺎن و دﻧﺒﺎوﻧﺪ( ﻧﻮﺷﺘﻪاﺳﺖ‪.‬در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻴﻬﻘﻲ ﺗﻌﺪاد ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﺻـﻮرت‬ ‫ﻛﺎﻣﻞ آﻣﺪه‪ ،‬اﻧﺪك اﺳﺖ؛ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ اﻳﻦﻛﻪ ﺑﻴﻬﻘﻲ ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي ﺧـﻮدش و اﺳـﺘﺎدش ﺑﻮﻧﺼـﺮ را در‬ ‫ﺿﻤﻦ ﻳﻚ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺗﺎرﻳﺨﻲ آورده ﻧﻪ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺑﺎ ﻋﻨـﻮان »ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ« ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ در‬ ‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮارد ﺑﺨﺸﻲ از ﻧﺎﻣﻪ را آورده و ﻳﺎ درﺑﺎرة ﻣﺤﺘﻮاي ﻧﺎﻣﻪ ﺗﻮﺿﻴﺤﺎﺗﻲ داده اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳـﻦ‬ ‫ﻧﻤﻮﻧﻪ‪:‬‬ ‫و ﺑﺎ اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﺎﻣﻪ ﻧﺒﺸﺖ ﺑﻪ ﺑﻮري ﺗﮕﻴﻦ و رﺳﻮل ﻓﺮﺳﺘﺎد و زﺷﺘﻲ اﻳﻦ ﺣﺎل ﻛﻪ رﻓﺖ ﺑﻮﺧﺶ‬ ‫و ﺧﺘﻼن ﺑﺎزﻧﻤﻮد و ﻣﺼﺮّح ﺑﮕﻔﺖ ﻛﻪ »ﺳﻠﻄﺎن از ﻏﺰﻧﻴﻦ ﺣﺮﻛﺖ ﻛﺮد‪ ،‬و اﮔﺮ ﺗﻮ ﺑﻄﺎﻋﺖ ﻣﻴـ‪Ĥ‬ﻳﻲ‪،‬‬ ‫اﺛﺮ ﻃﺎﻋﺖ ﻧﻴﺴﺖ« ) ﺑﻴﻬﻘﻲ‪.‬‬ ‫‪-1‬‬ ‫ﻧﮕﺎﻫﻲ اﺟﻤﺎﻟﻲ ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ‪ ‬‬ ‫ﻧﺎﻣﺔ ﺗﻨﺴﺮ ﺑﻪ ﺟﺸﻨﺴﻒ )ﮔﺸﻨﺴﺐ(« ﺟﺰو ﻣﻌﺪود آﺛﺎر ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه از زﺑﺎن ﭘﻬﻠـﻮي اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬ ‫ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري را ﺑﻪ دوران ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻴﻜﻨﺪ‪ .(842 :1369 ،‬ﭘـﺲ از وي در ﻗـﺮن ﭼﻬـﺎرم دﺑﻴـﺮان ﻧـﺎﻣﺒﺮداري‬ ‫ﻫﻤﭽﻮن ﺑﻮﻧﺼﺮ ﻣﺸﻜﺎن‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ دﻳـﻮان رﺳـﺎﻟﺖ ﻣﺤﻤـﻮد و ﻣﺴـﻌﻮد و ﺷـﺎﮔﺮد وي اﺑﻮاﻟﻔﻀـﻞ‬ ‫ﺑﻴﻬﻘﻲ‪ ،‬دﺑﻴﺮ دﻳﻮان رﺳﺎﻳﻞ ﻣﺤﻤﻮد و ﻣﺴﻌﻮد ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪهاﻧﺪ‪ .

‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‪51/‬‬ ‫دورة ﺳﻠﺠﻮﻗﻴﺎن‪ ،‬ﺧﻮارزﻣﺸﺎﻫﻴﺎن و اﻳﻠﺨﺎﻧﺎن ﻣﻐﻮل ﺑﻪ دﻟﻴﻞ وﺟﻮد آﺛـﺎر ﻓـﺮاوان در زﻣﻴﻨـﺔ‬ ‫ﺗﺮﺳ‪‬ﻞ و اﻧﺸﺎ و اﻫﻤﻴﺖ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ دورة ﻣﻨﺸ‪Ĥ‬ت ﻧﻮﻳﺴﻲ در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ اﺳـﺖ‪ .‬‬ ‫‪ 1-2‬وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻫﻮﻳ‪‬ﺖﺑﺨﺶ ژاﻧﺮ ﻧﺎﻣﻪ‬ ‫وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺸﺎﺑﻪ در اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري ﻓﺎرﺳﻲ ﻫﻮﻳ‪‬ﺖ ﺧﺎﺻ‪‬ﻲ داده ﻛﻪ در‬ ‫ﻋﻴﻦ راﺑﻄﻪ داﺷﺘﻦ ﺑﺎ دﻳﮕﺮ اﻧﻮاع ﻧﺜﺮ‪ ،‬ﮔﻮﻧﻪاي ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻴ‪Ĥ‬ﻳﺪ‪ .‬‬ .‬‬ ‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ ﺗﻨﻮ‪‬ع و ﺗﻌﺪاد زﻳﺎد ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ ﺟﺰو ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﭘﺎﻳﻪ‬ ‫در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ اﺳﺖ؛ ﺑﺎزﻳﺎﺑﻲ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻫﻮﻳ‪‬ﺖﺑﺨﺶ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ و در ﻧﻈﺮﮔـﺮﻓﺘﻦ ﻣﺒﻨـﺎﻳﻲ ﺑـﺮاي‬ ‫ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و زﻳﺮﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ آن ﺷﺮوﻋﻲ ﺑـﺮاي اﻳـﻦ ﺗﻮﺻـﻴﻒ و ﻃﺒﻘـﻪﺑﻨـﺪي ﺑـﻪ‬ ‫ﺣﺴﺎب ﻣﻴ‪Ĥ‬ﻳﺪ‪...‬ﻳﺎ ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﺎن ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬وزﻳﺮان و ﺳﻔﻴﺮان ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ و‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺳﻴﺪاﻟﻮزراء ﻗﺎﺋﻢﻣﻘﺎم ﻓﺮاﻫﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي اﻣﻴﺮﻛﺒﻴﺮ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫـﺎي ﺳﻴﺎﺳـﻲ دﻫﺨـﺪا و ‪ .‬ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌـﺔ ﻧﻤﻮﻧـﻪﻫـﺎي‬ ‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺎزﻳﺎﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌـﻼوه ﺑﺮرﺳـﻲ ﺗﻘـﺎﺑﻠﻲ اﺳـﻠﻮب ﻧﻮﺷـﺘﺎر‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﺎ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻧﺜﺮﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ادﺑﻲ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻣـﻪﻧﻮﻳﺴـﻲ‪ ،‬داﺳـﺘﺎن ﻧﻮﻳﺴـﻲ و‬ ‫ﻏﻴﺮه وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ را از ﺳﺎﻳﺮ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻧﺜﺮ ﻧﺸﺎن ﻣﻴﺪﻫﺪ‪.‬اﻣﻴﺮ ﻧﻈﺎم ﮔﺮّوﺳﻲ‪ ،‬ﻗﺎﺋﻢﻣﻘـﺎم ﻓﺮاﻫـﺎﻧﻲ‪،‬‬ ‫ﻓﺮﻫﺎدﻣﻴﺮزا ﻣﻌﺘﻤﺪادوﻟﻪ و ﻳﻐﻤﺎي ﺟﻨﺪﻗﻲ از ﺟﻤﻠﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺗﺤﻤـﻞ ﭘﻴﺸـﮕﺎم‬ ‫ﺑﻮدهاﻧﺪ‪..‬ﻳـﺎ‬ ‫ﺑﺰرﮔﺎن ادب و ﻫﻨﺮ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪة آﻧﻬﺎ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﻛﺸﺘﻲ و ﺗﻮﻓﺎن‪ ،‬ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي ﺟـﻼل آلاﺣﻤـﺪ‪،‬‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻛﻤﺎلاﻟﻤﻠﻚ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ادوارد ﺑﺮاون ﺑﻪ ﺳﻴﺪ ﺣﺴﻦ ﺗﻘﻲزاده و ‪..(79 :1338 ،‬‬ ‫ﻣﻨﺸ‪Ĥ‬ت ﻓﺎرﺳﻲ ﻛﻪ راه دﺷﻮارﻧﻮﻳﺴﻲ و ﺻﻨﻌﺖﭘﺮدازي را ﻣﻲﭘﻴﻤﻮد در دورة ﻗﺎﺟـﺎر و ﻋﺼـﺮ‬ ‫ﻣﺸﺮوﻃﻪ دﭼﺎر ﺗﺤﻮل ﺷﺪ و ﺑﻪ ﺳﺎدهﻧﻮﻳﺴﻲ روي آورد‪ .‬‬ ‫ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﻨﺸ‪Ĥ‬تﻧﻮﻳﺴﻲ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ در ﺧﺎرج از ﺗﺸﻜﻴﻼت درﺑﺎر ﺑﻪ ﻧﮕﺎرش درآﻣﺪه‬ ‫ﻛﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﺎن دﻳﻨﻲ‪ ،‬زاﻫﺪان و ﺻﻮﻓﻴﺎن ﺑﻮده از ﻗﺒﻴﻞ‪ :‬ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ﺳﻨﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ﻓﺎرﺳـﻲ‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ‪ ،‬ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ روﻣﻲ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋـﻴﻦاﻟﻘﻀـﺎت ﻫﻤـﺪاﻧﻲ‪ ،‬ﻣﻜﺎﺗﻴـﺐ ﻋﺒـﺪاﷲ‬ ‫ﻗﻄﺐ ﺑﻦ ﻣﺤﻴﻲ و ‪ .‬اﻳـﻦ دورة‬ ‫ﻣﻤﺘﺪ در ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان دورة ﺗﺮﻗﻲ و رواج ﺗﺮﺳ‪‬ﻞ و اﻧﺸﺎي ﻓﺎرﺳﻲ اﺳﺖ‪ ...‬از ﻋﻠﻞ ﻋﻤﺪة اﻳﻦ ﺗﺮﻗﻲ‪،‬‬ ‫وﺟﻮد ﻣﺪارس ﻣﺘﻌﺪد در ﺷـﻬﺮﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ‪ ،‬ﺗﻌﻠـﻴﻢ و ﺗﺮﺑﻴـﺖ ﺷـﺎﮔﺮدان‪ ،‬ﺗﺸـﻮﻳﻖ و ﺗﺮﻏﻴـﺐ‬ ‫ﺳﻼﻃﻴﻦ و وزراء و اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻋـﺎﻟﻲ در ﺗﺸـﻜﻴﻼت ﺳـﻠﻄﻨﺘﻲ ﺑـﻮده اﺳـﺖ‬ ‫)وﻃﻮاط‪.

‬‬ ‫• در ﻣﺘﻦ اﺻﻠﻲ‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﺔ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻳﺎ ﻫﺪف ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻄﺮح ﻣﻴﺸﻮد ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﻣـﻮارد‬ ‫ﺗﺮﻏﻴﺐ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺑﻪ ﻛﻤﻚ و ﻳﺎري رﺳﺎﻧﺪن ﺑـﻪ ﻛﺴـﻲ‪ ،‬آزادﻛـﺮدن ﺷﺨﺼـﻲ‪ ،‬اﻋـﻼم ﺣﻤﺎﻳـﺖ و‬ ‫ﭘﺸﺘﻴﺒﺎﻧﻲ از ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻳﺎ ﻓﺮدي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺷﻜﺎﻳﺖ از ﺷﺨﺺ ﻳﺎ ﮔﺮوﻫﻲ‪ ،‬ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻛـﺮدن ﻣﺨﺎﻃـﺐ‪،‬‬ ‫دﻓﺎع از ﺧﻮد ﻳﺎ دﻳﮕﺮي‪ ،‬واﮔﺬار ﻛﺮدن ﺣﻜﻮﻣﺖ وﻻﻳﺖ‪ ،‬ﻗﺎﺿﻲاﻟﻘﻀﺎﺗﻲ ﺷـﻬﺮ‪ ،‬ﺧﻄﺎﺑـﺖ ﻣﺴـﺠﺪ‪،‬‬ ‫ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﻧﻘﺎﺑﺖ ﺳﺎدات‪ ،‬و ‪ .‬‬ ‫ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺗﺄﺛﻴﺮي ﻛﻪ ﻓﻨﻮن ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﻲ راﻳﺞ در ﻫﺮ دوره ﺑﺮ ﺣﺠﻢ ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ دارد‪ ،‬ﻣـﻮاردي از‬ ‫ﻗﺒﻴﻞ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻣﺨﺎﻃﺐ و ﻣﻮﺿﻮع ﻧﺎﻣﻪ ﻧﻴﺰ در اﻳﺠﺎز و اﺧﺘﺼﺎر و ﻳﺎ اﻃﻨﺎب و در ﻧﺘﻴﺠﻪ در ﺣﺠـﻢ‬ ‫ﻧﺎﻣﻪ ﺗﺄﺛﻴﺮ دارد؛ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ دورة ﺗﺎرﻳﺨﻲ واﺣﺪ و ﺣﺘـﻲ ﻳـﻚ‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻨﺎﺳﺐ ﻣﺨﺎﻃﺐ و ﺟﺎﻳﮕﺎه او‪ ،‬اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ ﻣﻮﺿﻮع ﻧﺎﻣﻪ و زﻳﺮﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﻧﺎﻣـﻪ در‬ ‫آن رده ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد )ﻣﻨﺸﻮر وﻻﻳﺖ‪ ،‬ﺗﻬﻨﻴﺖﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺳﻔﺎرﺷﻨﺎﻣﻪ و‪ (..(30 – 13 :1385 ،‬ﺣﺠـﻢ ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ در دورهﻫـﺎي‬ ‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ؛ در ﺑﺮﺧﻲ دورهﻫﺎ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻓﻨـﻮن ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪﮔﻲ راﻳـﺞ ﻋﺼـﺮ و‬ ‫ﻣﻮاردي از ﻗﺒﻴﻞ ﻣﻮزون و ﻣﺴﺠﻊ ﻧﻮﺷﺘﻦ و آوردن ﺟﻤﻼت ﻣﻮازي و ﻣﺘﺮادف ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘـﻪ و ﺑـﺎ‬ ‫ﺗﺄﺛﻴﺮﭘﺬﻳﺮي از اﻃﻨﺎب ﻣﻌﻤﻮل دورة ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ‪ ،‬اﮔﺮﭼﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه در ﭼﻨﺪ ﺳﻄﺮ ﻣﻴﺘﻮاﻧﺪ ﻣﻘﺼـﻮد‬ ‫ﺧﻮد را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪ در ﺣﺪ‪ ‬ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺻﻔﺤﻪ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫• ﺣﺠﻢ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻴﻦ ﻳﻚ ﺗﺎ ﭼﻬﺎر ﺻﻔﺤﻪ ﻣﺘﻐﻴﺮ اﺳﺖ اﮔﺮﭼﻪ در ﺑﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﻨﺸـﻮر‬ ‫ﻫﻔﺪه ﺻﻔﺤﻪاي ﻧﻴﺰ وﺟـﻮد دارد )ﺑﻐـﺪادي‪ .‫‪ /52‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬ ‫‪ 1 -1 -2‬وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺸﺎﺑﻪ در اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‬ ‫در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻓﺮد ﻣﻌﻴ‪‬ﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬داﺷﺘﻦ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻮﺷﺘﺎري‬ ‫وﻳﮋﮔﻴﻬﺎﻳﻲ داده ﻛﻪ آن را از ﺳﺎﻳﺮ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻧﺜﺮ ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﻛﺮدهاﺳﺖ‪ ..‬را در ﺑﺮ ﻣﻴﮕﻴﺮد‪.‬‬ .‬‬ ‫• در ﺑﺨﺶ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻧﺎﻣـﻪ را ﺑـﺎ دﻋـﺎ در ﺣـﻖّ ﻣﺨﺎﻃـﺐ و در ﻣـﻮاردي ﺑـﺎ‬ ‫ﺳﻔﺎرﺷﻬﺎي ﻻزم ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪..‬ﺣﺠﻢ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﻤﻜﻦ‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻢ ﻳﺎ زﻳﺎد ﺑﺎﺷﺪ‪.‬ﺑﺮاﺳﺎس ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ و ﺑﺮرﺳـﻲ‬ ‫ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻮارد زﻳﺮ را ﺑﻌﻨﻮان وﻳﮋﮔﻴﻬـﺎي ﻣﺸـﺎﺑﻪ اﺳـﻠﻮب ﻧﻮﺷـﺘﺎر ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي‬ ‫ﻓﺎرﺳﻲ ﻣﻴﺘﻮان ﻧﺎم ﺑﺮد‪:‬‬ ‫• در ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ ذﻛﺮ اﻟﻘﺎب و ﻋﻨﺎوﻳﻦ ﻣﺨﺎﻃﺐ و دﻋﺎ در ﺣﻖّ او ﭼﻪ ﺑـﻪ اﺧﺘﺼـﺎر و ﭼـﻪ ﺑـﺎ‬ ‫اﻃﻨﺎب راﻳﺞ ﺑﻮده اﺳﺖ‪..‬‬ ‫• در ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﺔ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ دﻋﺎي ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬آرزوي ﺗﻮﻓﻴﻖ و ﺳﻌﺎدت ﺑﺮاي او‪ ،‬ﭘﺮﺳـﺶ از‬ ‫ﺣﺎل و روز او ﻣﻌﻤﻮل ﺑﻮده و در ﻣﻮاردي از ﻧﺎﻣﻪاي ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﺑﺮاي ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻓﺮﺳﺘﺎده و ﻳﺎ ﻛـﺎري‬ ‫ﻛﻪ ﺑﺮاي او اﻧﺠﺎم داده ﺳﭙﺎﺳﮕﺰاري ﺷﺪه اﺳﺖ‪.

‬‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻧﺴﺒﺖ‪ ‬ﺑﻪ ﻧﺜﺮﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺨﻲ و داﺳﺘﺎﻧﻲ ﺣﺠﻢ ﻣﺤﺪودﺗﺮي دارﻧﺪ‪  .‬از ﺟﻤﻠﻪ‪:‬‬ ‫• در اﻳﻦ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﻮﺷﺘﺎري‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻓﺮد ﻣﻌﻴ‪‬ﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮارد ﻧﺎم‪ ،‬ﻟﻘﺐ و ﻣﻨﺼﺐ‬ ‫او در ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﺔ ﻧﺎﻣﻪ ذﻛﺮ ﻣﻴﺸﻮد اﻣ‪‬ﺎ ﻣﺨﺎﻃﺐ در ﺳﺎﻳﺮ اﻧـﻮاع ﻧﺜـﺮ‪ ،‬ﻃﻴـﻒ ﮔﺴـﺘﺮدهﺗـﺮي را در ﺑـﺮ‬ ‫ﻣﻴﮕﻴﺮد و ﻣﺸﺨّﺼﺎً ﺑﻪ ﻓﺮد ﺧﺎﺻ‪‬ﻲ ارﺟﺎع داده ﻧﻤﻴﺸﻮد‪.‬در ﻧﺎﻣﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﺮ ﻣﺘﻦ ﻧﻮﺷﺘﺎري و ﻳﺎ ﮔﻔﺘﺎري ﻋﻨﺎﺻﺮ زﻳﺮ را ﻣﻴﺘﻮان در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ‪:‬‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ) ﮔﻴﺮﻧﺪه(‬ ‫ﭘﻴﺎم‬ ‫ﺧﻄﺎب ﻛﻨﻨﺪه‬ .‬در ﻣﺘﻦ اﺻﻠﻲ ﺧﻮاﺳﺘﺔ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻳﺎ ﻫﻤـﺎن‬ ‫ﻫﺪف ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻄﺮح ﻣﻴﮕﺮدد و ﻧﺎﻣﻪ ﺑـﺎ دﻋـﺎي ﻣﺨﺎﻃـﺐ و ﻳـﺎ آرزوي دﻳـﺪار او ﺑـﻪ ﭘﺎﻳـﺎن‬ ‫ﻣﻴﺮﺳﺪ‪.‬‬ ‫‪ 2 -2‬ﺑﺎﻓﺖ ﺑﻴﺮوﻧﻲ و ﺑﺎﻓﺖ ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺘﻲ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﻌﻴﺎري ﺑﺮاي ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي‬ ‫ﻧﺎﻣﻪ ﻳﻚ رﺳﺎﻧﻪ ارﺗﺒﺎﻃﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ آن ﻓﺮد ﭘﻴﺎﻣﻲ را ﺑﻪ دﻳﮕﺮي اﻧﺘﻘﺎل ﻣﻴﺪﻫﺪ؛ ﺑﺮاي‬ ‫ﻣﻘﺎﺻﺪ ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ارﺷﺎد ﻛﺮدن و اﻧﺪرز دادن‪ ،‬اﻇﻬﺎر اﻃﺎﻋـﺖ ﻧﻤـﻮدن‪ ،‬ﺗﻬﻨﻴـﺖ ﻓﺮﺳـﺘﺎدن‪،‬‬ ‫دﻟﺠﻮﻳﻲ ﻛﺮدن‪ ،‬درﺧﻮاﺳﺖ ﻋﻔﻮ و ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ‪ ،‬اﻋﻼم ﻓﺘﺢ و ﭘﻴﺮوزي‪ ،‬واﮔﺬاري ﻣﺸﺎﻏﻞ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و‬ ‫‪ .‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‪53/‬‬ ‫‪ 2 -1 -2‬وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ از ﺳﺎﻳﺮ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻧﺜﺮ‬ ‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻘﺎﺑﻠﻲ اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﺎ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻧﺜﺮﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ادﺑـﻲ‪ ،‬ﺗـﺎرﻳﺨﻲ‪،‬‬ ‫ﻣﻘﺎﻣﻪﻧﻮﻳﺴﻲ‪ ،‬داﺳﺘﺎن ﻧﻮﻳﺴﻲ و ﻏﻴﺮه ﻧﺸﺎن ﻣﻴﺪﻫﺪ ﻛﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫـﺎ از ﻧﻈـﺮ اﺳـﻠﻮب ﻧﻮﺷـﺘﺎر داراي‬ ‫وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ از ﺳﺎﻳﺮ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ )ﻧﺜﺮ ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ادﺑـﻲ‪ ،‬ﺗـﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻣـﻪ‪ ،‬داﺳـﺘﺎن‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻲ و ﻏﻴﺮه( اﺳﺖ‪ ..‬ردهﺑﻨﺪي ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ ﺑـﻪ ﻣﺒﻨـﺎﻳﻲ ﻧﻴـﺎز‬ ‫دارد‪ ،‬در اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﺎﻓﺖ ﺑﻴﺮوﻧﻲ و ﺑﺎﻓﺖ ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺘﻲ ﻣﺘﻦ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻣﻌﻴﺎري ﺑﺮاي ﻃﺒﻘـﻪﺑﻨـﺪي‬ ‫در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻴﺸﻮد‪.‬در ﻣﻘﺪﻣـﻪ‬ ‫ﻋﻨﻮان و ﻟﻘﺐ ﻣﺨﺎﻃﺐ ذﻛﺮ و در ﺣﻖ او دﻋﺎ ﻣﻴﺸﻮد‪ .‬‬ ‫• ﺳﻪ ﺑﺨﺶ ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪ‪ ،‬ﻣﺘﻦ اﺻﻠﻲ و ﺑﺨﺶ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﺸـﺨﺺﺗـﺮ از دﻳﮕـﺮ اﻧـﻮاع ﻧﺜـﺮ‬ ‫اﺳﺖ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎﻳﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ را از دﻳﮕﺮ ﮔﻮﻧﻪﻫـﺎي ﻧﺜـﺮ ﻣﺘﻤـﺎﻳﺰ ﻣﻴﻜﻨـﺪ‪ ..‬‬ ‫ﺑﻌﺪ از ﺑﺮﺷﻤﺮدن وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺸﺘﺮك در اﺳﻠﻮب ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري ﻓﺎرﺳﻲ و وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ آن‪،‬‬ ‫ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي اﻳﻦ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﻮﺷﺘﺎري ﺿﺮورت دارد‪ .

‬اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻘﺴﻴﻢ اﺳﺖ؛ اﻟﻒ‪ -‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﮔﺮ ﭼﻪ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪﮔﺎن‬ ‫آﻧﻬﺎ ﺑﻴﺮون از ﺗﺸﻜﻴﻼت درﺑﺎري ﺑﻮدهاﻧﺪ اﻣﺎ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﺸﺎن ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻗﺪرت ﺑﻮده ﻣﺎﻧﻨﺪ‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﻏﺰّاﻟﻲ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺳﻨﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻛﻪ ﻣﺨﺎﻃﺒﺎﻧﺸﺎن ﻋﻤـﺪﺗﺎً ارﺑـﺎب‬ ‫ﻗﺪرت )ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن‪ ،‬وزﻳﺮان و ‪ (.‬ﻣﻘﺼﻮد از ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي درﺑﺎري ﻫﻤﺎن ﻣﻨﺸ‪Ĥ‬ت ﻳﺎ ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ‬ ‫ﺗﺮﺳﻼت اﺳﺖ ﻛﻪ در دﻳﻮان رﺳﺎﺋﻞ درﺑﺎر ﺗﻮﺳﻂ دﺑﻴﺮان آﻣﻮزشدﻳﺪه ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ .‬اﻳـﻦ‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﭘﺎدﺷﺎه‪ ،‬اﻣﻴﺮ‪ ،‬ﺷﺤﻨﻪ و‪ .‬‬ ‫ﺟﺰو اﻳﻦ دﺳﺘﻪاﻧﺪ‪...‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي و ﺗﻮﺻـﻴﻒ ﺑﺮﻣﺒﻨـﺎي ﺑﺎﻓـﺖ ﺑﻴﺮوﻧـﻲ و ﺑﺎﻓـﺖ‬ ‫ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺘﻲ ﻣﺘﻦ؛ ﺑﺎﻓﺖ ﺑﻴﺮوﻧﻲ ﻧﺎﻣﻪ‪ :‬ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻳﺎ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﺘﻦ و ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ﻓﻀﺎﻳﻲ‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎﻣﻪ در آن ﺑﻪ ﻧﮕﺎرش درآﻣﺪه اﺳﺖ و آﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣـﺘﻦ در ﻧﻈـﺮ ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد ﻣﻮارد »ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‪ ،‬ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ و ﻋﻠﻤـﻲ او‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃـﺐ‪ ،‬ﻣﻘـﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴـﺖ‬ ‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ او‪ ،‬ﻫﺪف ﻣﺘﻦ ﻳﺎ ﻫﻤﺎن ﻧﻘﺶ و ﻛﺎرﻛﺮد آن« )ﻟﻴﭻ‪ (13 :1981 ،‬را ﺷـﺎﻣﻞ‬ ‫ﻣﻴﺸﻮد‪.‬اﻟﺒﺘـﻪ ﻣﻴـﺰان‬ ‫ﺗﺒﺤ‪‬ﺮ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪة ﻧﺎﻣﻪ در اﻧﺘﻘﺎل درﺳﺖ دﻳﺪﮔﺎﻫﻬﺎي او ﺑﺴﻴﺎر اﺛﺮﮔﺬار ﺑﻮده از اﻳـﻦ رو ﺑﻜـﺎرﮔﻴﺮي‬ ‫دﺑﻴﺮان ﺣﺎذق ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻮرد ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻧﻬﺎد ﻗﺪرت ﺑـﻮده اﺳـﺖ‪ .‬‬ ‫ﻣﻨﻈﻮر از ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻏﻴﺮدرﺑﺎري‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧـﺎرج از اﻳـﻦ ﺗﺸـﻜﻴﻼت ﺑـﻪ ﻧﮕـﺎرش‬ ‫درآﻣﺪهاﻧﺪ‪ .‬‬ ‫‪ 1 -2 -2‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي درﺑﺎري و ﻏﻴﺮدرﺑﺎري‬ ‫ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﺑﺎﻓﺖ ﺑﻴﺮوﻧﻲ و ﻓﻀﺎي ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ و اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ‪ ،‬ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي ﻓﺎرﺳـﻲ ﺑـﻪ دو زﻳﺮﮔﻮﻧـﺔ‬ ‫درﺑﺎري و ﻏﻴﺮدرﺑﺎري ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻘﺴﻴﻢ اﺳﺖ‪ .‬اﺳﺖ‪ ..‬‬ ‫اﺑﺘﺪا ﺑﺮاﺳﺎس ﺑﺎﻓﺖ ﺑﻴﺮوﻧﻲ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ را ﺑﻪ دو زﻳﺮﮔﻮﻧﺔ درﺑﺎري و ﻏﻴﺮ درﺑـﺎري و ﺳـﭙﺲ ﻫـﺮ‬ ‫ﻳﻚ را ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‪ ،‬ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬ﻧﻮع راﺑﻄـﺔ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪه و‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ و ﻛﺎرﻛﺮد ﻧﺎﻣﻪ ردهﺑﻨﺪي ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪.‫‪ /54‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻴﺮﺳﺪ‪ ،‬ﺑﺮﻣﺒﻨﺎي اﻳﻦ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺑﺘﻮان ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي اﺻﻠﻲ و زﻳﺮﮔﻮﻧـﻪﻫـﺎي ﻧﺎﻣـﻪ در زﺑـﺎن‬ ‫ﻓﺎرﺳﻲ را ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي و ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮد‪ .‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻴﺸـﺪ و در واﻗـﻊ اﻧﻌﻜـﺎسدﻫﻨـﺪة ﻧﻈـﺮات و‬ ‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﺷﺨﺺ ﺻﺎﺣﺐﻗﺪرﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ دﺳﺘﻮر ﻧﻮﺷـﺘﻦ ﻧﺎﻣـﻪ را داده اﺳـﺖ‪ .‬ب‪ -‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪه و ﻣﺨﺎﻃـﺐ‪ ،‬ﻫـﺮ‬ ‫دو ﺑﻴﺮون از دﺳﺘﮕﺎه ﻗﺪرت ﺟﺎي دارﻧﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺎﻣﻪﻫـﺎي ﻋـﻴﻦاﻟﻘﻀـﺎت ﻫﻤـﺪاﻧﻲ ﻛـﻪ ﻣﺨﺎﻃـﺐ‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي او ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮﻳﺪان و ﺷﺎﮔﺮدان اوﻳﻨﺪ‪ ..‬ﻋﻴﻦاﻟﻘﻀﺎت ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎﻳﻲ ﻧﻴـﺰ دارد ﻛـﻪ ﻣﺨﺎﻃـﺐ‬ ..‬ﻋﺘﺒـﺔاﻟﻜﺘﺒـﻪ )ﻣﻨﺘﺠـﺐاﻟـﺪﻳﻦ ﺑـﺪﻳﻊ‬ ‫ﺟﻮﻳﻨﻲ‪ ،( ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي رﺷﻴﺪاﻟﺪﻳﻦ وﻃﻮاط‪ ،‬اﻟﺘﻮﺳﻞ اﻟﻲ اﻟﺘﺮﺳﻞ )ﺑﻬﺎءاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻐﺪادي‪ ( ،‬و ‪..‬ﻫﺮﭼﻨﺪ در اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ وﺟﻮد دارد ﻛـﻪ‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ آﻧﻬﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎن‪ ،‬ﻗﺎﺿﻴﺎن و ﻳﺎ ﻛﺴﺎن دﻳﮕﺮﻧﺪ‪ .

‬‬ ‫‪ 2 -2-2‬ردهﺑﻨﺪي ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣﺨﺎﻃﺐ‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي درﺑﺎري و ﻳﺎ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ ﻧﻬﺎد ﻗﺪرت‪ ،‬ﻋﻤﻮﻣﺎً ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن‪ ،‬وزﻳـﺮان‪،‬‬ ‫اﻣﻴﺮان‪ ،‬ﻗﺎﺿﻴﺎن‪ ،‬دﺑﻴﺮان‪ ،‬ﻓﻘﻴﻬﺎن و ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺑﻮده‪ ،‬اﻳـﻦ ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ را ﻣﻴﺘـﻮان ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﻣﻘـﺎم و‬ ‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣﺨﺎﻃﺐ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﻛﺮد‪ .‬‬ ‫‪ 3 -2 -2‬ردهﺑﻨﺪي ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ را ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺖ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻣﻴﺘﻮان ردهﺑﻨﺪي ﻛﺮد زﻳﺮا ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻳﺎ‬ ‫ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﺎن دﻳﻨﻲ‪ ،‬زاﻫﺪان و ﺻﻮﻓﻴﺎن اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﻧﺎﻣﺔ ﺗﻨﺴﺮ ﺑـﻪ ﺟﺸﻨﺴـﻒ ‪ ،‬ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي ﺑﻪ ﻧﺎم وﺛﺎﺋﻖ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي اﻣـﺎم ﻋﻠـﻲ در ﻧﻬـﺞاﻟﺒﻼﻏـﻪ ‪ ،‬ﻣﻜﺎﺗﻴـﺐ ﺳـﻨﺎﻳﻲ ‪،‬‬ ‫ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ﻓﺎرﺳﻲ ﻏﺰاﻟﻲ ‪ ،‬ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ روﻣﻲ ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﻴﻦاﻟﻘﻀـﺎت ﻫﻤـﺪاﻧﻲ ‪،‬‬ ‫ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ﻋﺒﺪاﷲ ﻗﻄﺐ ﺑﻦ ﻣﺤﻴﻲ و ﻳﺎ ﺑﺰرﮔﺎن ﺳﻴﺎﺳـﻲ‪ ،‬وزﻳـﺮان و ﺳـﻔﻴﺮان ﻣﺎﻧﻨـﺪ‪ :‬ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺳﻴﺪاﻟﻮزراء ﻗﺎﺋﻢﻣﻘﺎم ﻓﺮاﻫـﺎﻧﻲ ‪ ،‬ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي اﻣﻴﺮﻛﺒﻴـﺮ ‪ ،‬ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي ﺳﻴﺎﺳـﻲ‬ ‫دﻫﺨﺪا‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي اﻟﻜﺴﺎﻧﺪر ﮔﺮﻳﺒﺎﻳﺪوف درﺑﺎرة اﻳﺮان ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺧﺼﻮﺻﻲ و ﮔﺰارﺷﻬﺎي ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﺔ‬ ‫ﺳﺮ رﻳﺪر ﺑﻮﻻرد ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺗﻴﺮﺑﺎرانﺷﺪهﻫﺎ از ﻟﻮﺋﻲ آراﮔﻮن و ﻳـﺎ ﺑﺰرﮔـﺎن ادب و ﻫﻨـﺮ ﻣﺎﻧﻨـﺪ‪:‬‬ ‫ﻛﺸﺘﻲ و ﺗﻮﻓﺎن‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺟﻼل آلاﺣﻤﺪ ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻛﻤﺎلاﻟﻤﻠﻚ ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ادوارد ﺑـﺮاون ﺑـﻪ‬ ‫ﺳﻴﺪ ﺣﺴﻦ ﺗﻘﻲزاده‪ .‬‬ ‫‪ 1 -3 -2 -2‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ‬ ‫ﻧﻤﻮﻧﺔ ﺑﺮﺟﺴﺘﺔ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﻴﻦاﻟﻘﻀﺎت ﻫﻤﺪاﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺷﻴﻮه دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻴﺰ ﻣﻌﻤﻮل ﺑـﻮده‪ ،‬ﻧﺎﻣـﻪ‪-‬‬ ‫ﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﻏﺰّاﻟﻲ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ردهﺑﻨﺪي ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬او ﮔﺎه ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎﻳﺶ‬ ‫را ﺗﺤﺖﺗﺄﺛﻴﺮ »ﺣﺎل« و »وﻗﺖ« ﻣﻴﻨﻮﺷﺘﻪ‪ :‬و ﻧﺪاﻧﻢ ﻛﻪ وﻗﺖ ﭼﻪ اﻣـﻼ ﺧﻮاﻫـﺪ ﻛـﺮد )ﻧﺎﻣـﻪ ﻫـﺎي‬ ‫ﻋﻴﻦاﻟﻘﻀﺎت‪ ،1348 ،‬ج ‪ (1 :2‬و ﻧﺪاﻧﻢ ﻛﻪ وﻗﺖ ﭼﻪ اﻗﺘﻀﺎ ﻛﻨﺪ )ﻫﻤﺎن‪ (185 :‬و ﭼﻴﺰﻫﺎ ﻧﻮﻳﺴـﻢ‬ .‬اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪ را ﻳﻜـﻲ از ﻧﺰدﻳﻜـﺎن‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ‪ ،‬ﺑﻪ درﺧﻮاﺳﺖ ﺟﻤﻌﻲ از ﻃﺎﻟﺒﺎن ﻛﻼم او ﺑﺎ ﻧﺎم ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻻﻧﺎم ﻣﻦ رﺳـﺎﺋﻞ ﺣﺠـﺔ اﻻﺳـﻼم‬ ‫ﮔﺮد آورده و اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻓﺼﻞﺑﻨﺪي ﻛﺮده اﺳﺖ‪ :‬ﺑﺎب اول »در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻠﻮك و ﺳﻼﻃﻴﻦ‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪ«‪ ،‬ﺑﺎب دوم »در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ وزﻳﺮان ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ«‪ ،‬ﺑﺎب ﺳﻮم »در آﻧﭽـﻪ ﺑـﻪ اﻣـﺮا و‬ ‫ارﻛﺎن دوﻟﺖ ﻧﻮﺷﺘﻪ«‪ ،‬ﺑﺎب ﭼﻬﺎرم »در آﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﻓﻘﻬﺎ و اﺋﻤـﻪ دﻳـﻦ ﻧﻮﺷـﺘﻪ« )ﻣﻜﺎﺗﻴـﺐ ﻓﺎرﺳـﻲ‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ(‪.‬از اﻳﻦ رده‪ ،‬ﺑﻌﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﺻـﻴﻒ وﻳﮋﮔﻴﻬـﺎي ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي ﺻـﻮﻓﻴﺎﻧﻪ و‬ ‫ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ ﻣﻴﭙﺮدازﻳﻢ‪.‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‪55/‬‬ ‫ﺧﺎﺻﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﺑﺎ ﻫﺪف ﺗﺒﻴﻴﻦ اﺻﻮل ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻣﺪ ﻧﻈﺮ او ﺑﻪ ﻧﮕـﺎرش درآﻣـﺪه‪ ،‬اﻳـﻦ دﺳـﺘﻪ از‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي او را ﻣﻴﺘﻮان ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻋﺎم ﻧﺎﻣﻴﺪ‪.

.‫‪ /56‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬ ‫ﺑﻴﺨﻮد )ﻫﻤﺎن‪ (197 :‬اﮔﺮ ﻧﻮﻳﺴﻢ ﻫﻢ ﺷﺎﻳﺪ اﮔﺮ ﻧﻨﻮﻳﺴﻢ ﻫﻢ ﺷـﺎﻳﺪ اﮔـﺮ ﮔـﻮﻳﻢ ﻫـﻢ ﺷـﺎﻳﺪ اﮔـﺮ‬ ‫ﺧﺎﻣﻮش ﺑﺎﺷﻢ ﻫﻢ ﺷﺎﻳﺪ )ﻫﻤﺎن‪.(250 :‬ﺧﺮﻗﺔ ﺑﻴﺨﺮدي‪،‬‬ ‫ﻫﺠﺮ‪ ،‬ﺻﺤﺒﺖ‪ ،‬وﻓﺎي ﻋﻬﺪ‪ ،‬ﺗﺎزﻳﺎﻧﺔ ﺟﺪاﻳﻲ‪ ،‬ﺣﺮﺑﺔ ﻫﺠﺮ‪ ،‬آﺳﻴﺐ دوري‪ ،‬ﻛﻤﺎل ﻓـﺮاق‪ ،‬ﺻـﺪف دل‪،‬‬ ‫دﺳﺖ ﺟﻔﺎ‪ ،‬ﺳﺮاي دوﺳﺘﻲ‪ ،‬ﺑﺴﺘﺎن ﻣﺤﺒ‪‬ﺖ‪ ،‬ﺧﺮﻣﻦ ﺻﺒﺮ‪ ،‬ﻳﺎد ﻋﺎﺷﻘﻲ‪ ،‬ﺧﻠﻮص ﻃﻮﻳ‪‬ﺖ‪ ،‬ﺑﻲوﻓـﺎﻳﻲ‪،‬‬ ‫ارادت )ﺳﻨﺎﻳﻲ‪(52 -49 :1379 ،‬‬ ‫در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ آﻳﺎت ﻗﺮآن و اﺣﺎدﻳﺚ ﻛﺎرﺑﺮد زﻳﺎدي دارد؛ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺟﻬﺖ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻦ‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎري‪ ،‬ﺑﺎزداﺷﺘﻦ او از اﻧﺠﺎم ﻋﻤﻠﻲ و ﻳﺎ ﺑﺮاي ﺗﺄﻳﻴﺪ آراء و ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ آﻳﺎت‬ ‫و اﺣﺎدﻳﺚ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﻴﻜﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﺳﻨﺎﻳﻲ )‪ (53 :1379‬ﻧﺎﻣﻪاي را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻮاﺟﻪ اﺣﻤﺪﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ آﻏﺎز ﻛﺮده اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻗﺎل رﺳﻮلاﷲ ﺻﻠﻲ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬اذا ﺣﺸﺮ اﻟﺨﻼﺋﻖ ﻳﻮماﻟﻘﻴﺎﻣﺔ‪ ،‬ﻗﺎل ﻟﻌﺒﺪ اﺻـﻄﻨﻊ اﻟﻴـﻪ‬ ‫ﻋﺒﺪ ﻣﻦ ﻋﺒﺎده ﻣﻌﺮوﻓﺎ‪» :‬ﻫﻞ ﺷﻜﺮت ﻋﺒـﺪي؟« ﻓﻴﻘـﻮل‪» :‬ﻳـﺎ رب‪ ،‬ان ذﻟـﻚ ﻣﻨـﻚ‪ .‬ﻓﺸـﻜﺮﺗﻚ‬ ‫ﻋﻠﻴﻪ«‪ .(198 :‬‬ ‫در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي زﻳﺮ ﻣﺸﻬﻮد اﺳﺖ‪:‬‬ ‫در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ از ﺗﻌﺒﻴﺮات و ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺗﺼﻮف ﺑـﻪ ﻓﺮاواﻧـﻲ اﺳـﺘﻔﺎده ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪:‬‬ ‫ﻣﺮدان دﻳﺪهور )ﻫﻤﺎن‪ ،(200 :‬ﻧﺎرﺳـﻴﺪﮔﺎن )ﻫﻤـﺎن(‪ ،‬ﻋﻠـﻢ ﻳﻘﻴﻨـﻲ )ﻫﻤـﺎن‪ ،(247 :‬ﻧـﻮر ﺳـﻴﺎه‬ ‫)ﻫﻤﺎن‪ ،(255 :‬ﻗﺒﺾ و ﺑﺴﻂ )ﻫﻤﺎن‪ ،(200 :‬ﺳﻜﺮ و ﻣﺴﺘﻲ )ﻫﻤﺎن(‪ ،‬ﺳﺮاﻻﺳﺮار )ﻫﻤﺎن‪،(197 :‬‬ ‫ﻧﺎم ﺑﺰرﮔﺎن ﺗﺼﻮف‪ :‬اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﺧﺮﻗﺎﻧﻲ )ﻫﻤﺎن‪ ،(249 :‬ارﺟﺎﻋﺎت دﻳﻨﻲ از ﻗﺒﻴﻞ اﺑﺮاﻫﻴﻢ )ﻫﻤـﺎن‪:‬‬ ‫‪ ،(235‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ )ﻫﻤﺎن‪ ،(236 :‬ﻣﺴﻴﺢ )ﻫﻤﺎن‪ ،(238 :‬ﺳـﻴﺪ اوﻟـﻴ‪‬ﻦ و آﺧـﺮﻳﻦ )ﻫﻤـﺎن‪،(242 :‬‬ ‫ﺟﻼل ازل )ﻫﻤﺎن(‪ ،‬رﺣﻤﺖ ازل )ﻫﻤﺎن‪ ،(244 :‬ﺟﻼﻟﺖ ﻟﻢ ﻳﺰل )ﻫﻤﺎن‪ .‬اﻟﺒﺘّﻪ‪ ،‬ﻣﻴﺰان ﻛﺎرﺑﺮد آﻳﺎت و اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻧﻘﺶ و ﻛـﺎرﻛﺮد ﻧﺎﻣـﻪ‪،‬‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه و ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ و ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي ﻧﺎﻣﻪ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ اﺳﺖ‪. .‬‬ ‫ﻣﺤﺘﻮاي ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﻴﻦاﻟﻘﻀﺎت ﻫﻤﺪاﻧﻲ ﺷﺮح و ﺗﺄوﻳﻞ آﻳﺎت و اﺣﺎدﻳﺚ اﺳﺖ‪ :‬ﺗﺄوﻳـﻞ‬ ‫ﺳﻮرة ﺣﻤﺪ ) ﻫﻤﺎن‪ ،(226 – 225 /2 ،‬ﺗﺄوﻳﻞ و اﻟﻠﻴﻞ اذا ﻳﻐﺸﻲ و اﻟﻨﻬﺎر اذا ﺗﺠﻠّﻲ )ﻫﻤـﺎن‪/2 ،‬‬ ‫‪ ،(231 -229‬ﺗﺄوﻳﻞ و ﺧﻠﻖ اﻟﺬّﻛﺮ و اﻧﺜﻲ )ﻫﻤﺎن‪ (235 /2 ،‬و ‪..‬ﻓﻴﻘﻮل اﷲ ﻋﺰ و ﺟﻞ‪» :‬ﻟﻢ ﺗﺸﻜﺮﻧﻲ‪ ،‬اذا ﻟﻢ ﺗﺸﻜﺮ ﻣﻦ اﺟﺮﻳﺖ ذﻟﻚ ﻋﻠﻲ ﻳﺪه« و ﺳـﭙﺲ‬ ‫ﻧﺎﻣﻪ را ﺑﺎ ﺷﺮح اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ اداﻣﻪ ﻣﻴﺪﻫﺪ‪.‬‬ ‫از وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﻬﻢ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻـﻮﻓﻴﺎﻧﻪ اﻳـﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ در ﻣـﻮاردي از ﻗﺒﻴـﻞ دﻋـﺎ در ﺣـﻖ‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬اﺑﺮاز دوﺳﺘﻲ و اﻇﻬﺎر اﺷﺘﻴﺎق دﻳـﺪار او‪ ،‬از ﻧﺜـﺮ ﺻـﻮﻓﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻧﺜـﺮي ﻛـﻪ در آن واژهﻫـﺎ‪،‬‬ ‫ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت و ﺗﻌﺒﻴﺮﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻋﺸﻖ ازﻟﻲ ﻛـﺎرﺑﺮد دارد و واژهﻫـﺎ و ﺗﻌﺒﻴﺮﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ در‬ ‫ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻧﻔﺲ‪ ،‬ﺗﺮك دﻧﻴﺎ و ﺟﺴﺘﻦ رﺿﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻜﺎر ﻣﻴﺮود و ﻧﻴﺰ ارﺟﺎﻋـﺎت دﻳﻨـﻲ و آﻳـﺎت و‬ ‫اﺣﺎدﻳﺚ در آن ﻛﺎرﺑﺮد ﻓﺮاوان دارد‪ ،‬اﺳـﺘﻔﺎده ﻣﻴﺸـﻮد‪ .‬ﺳـﻨﺎﻳﻲ ﺣﺘـﻲ در ﻣﻘﺪﻣـﺔ ﻧﺎﻣـﻪاي ﻛـﻪ‬ .

(128-127 :‬‬ ‫‪ 2 -3 -2 – 2‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻣﺸﺎﺑﻬﺘﻬﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ دارﻧﺪ از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻨﻜـﻪ داراي ﺳـﺎﺧﺘﺎر‬ ‫ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻣﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬ﻣﺘﻦ اﺻﻠﻲ و ﺑﺨﺶ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬‬ ‫در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ آﻳﺎت و اﺣﺎدﻳﺚ ﻛﺎرﺑﺮد دارد‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻴﺰان‬ ‫و ﺗﻨﻮ‪‬ع آﻳﺎت و اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﻪ ﻛﺎر رﻓﺘﻪ در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ ﻛﻤﺘﺮ از ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻـﻮﻓﻴﺎﻧﻪ اﺳـﺖ و‬ ‫در ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮارد ﻓﻘﻂ در ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﺔ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﻛﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪ و ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻧﺎﻣﻪ‪-‬‬ ‫ﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ دﻋﺎ در ﺣﻖ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﻌﻤﻮل ﺑﻮده اﻟﺒﺘّـﻪ ﻧـﻮع دﻋﺎﻫـﺎ و ﺗﻌـﺪاد ﺟﻤـﻼت دﻋـﺎﻳﻲ‬ ‫ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺨﺸﺶ ﺑﻴﻨﺶ ﺑﺮ ﺑﺨﺸﺎﻳﻨﺪة آﻓﺮﻳﻨﺶ‬ ‫ﺣﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ از آن ﻣﺴﺘﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻮي از ﺷﺮاﺑﺨﺎﻧﺔ ﻗﺪم ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺳﻴﺼﺪ و ﻧﻪ ﺳﺎل در ﻳـﻚ ﻣﺴـﺘﻲ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن از وﻻﻳﺖ ﺷﺮاب در وﻻﻳﺖ ﻃﻌﺎم اﻓﺘﺎدﻧﺪ‪ ،‬وﺻﻴﺘﺸﺎن ﺑﻪ ﺗﻤﻠﻴﺨﺎ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛـﻪ »ﻓﻠﻴﻨﻈـﺮ‬ ‫اﻳ‪‬ﻬﺎ ازﻛﻲ ﻃﻌﺎﻣﺎ«‪.‬اﮔﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﺳﺮ ﻣﻦ ﺳﺒﺰ ﺑﻤﺎﻧﺪ و ﺳﻴﻨﺔ ﺣﺎﺳﺪان ﻣـﻦ ﻛﺒـﻮد ﮔـﺮدد‪ ،‬ﺑـﻪ‬ ‫ﺳﭙﻴﺪي آرد ﻣﺮا ﻣﻴﺰﺑﺎﻧﻲ ﻛﻨﺪ )ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ‪ ،‬ﺳﻨﺎﻳﻲ‪.‬دﻋﺎﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ ﺑﻜﺎر ﻣﻴﺮود‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ آرزوي ﺑﻘﺎي ﻗﺪرت دﻧﻴﻮي‬ ‫ﺑﺮاي ﻣﺨﺎﻃﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﺔ ﻛﻪ از ﺟﺎﻧﺐ اﺗﺴﺰ ﺧﻮارزﻣﺸﺎه ﺑﻪ ﺣﻀـﻮر ﺳـﻠﻄﺎن ﺳـﻨﺠﺮ‬ ‫ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬ ‫زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺧﺬاوﻧﺪ ﻋﺎﻟﻢ‪ ،‬ﺳـﻠﻄﺎن ﺑﻨـﻲ آدم‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧـﺪه ﺷـﺮق و ﻏـﺮب در ﭘﺎذﺷـﺎﻫﻲ و ﻗـﺪرت و‬ ‫ﺟﻬﺎﻧﺪاري و ﻧﺼﺮت‪ ،‬دراز ﺑﺎذ ﻫﺰاران ﺳﺎل‪ ،‬اوﻟﻴﺎء ﻣﻨﺼـﻮر‪ ،‬و اﻋـﺪاء ﻣﻘﻬـﻮر‪ ،‬و ﺳـﻌﺎدات ﺣﺎﺻـﻞ‪ ،‬و‬ ‫ﻛﺮاﻣﺎت ﻣﺘﻮاﺻﻞ‪ ،‬و اﻳﺰد ﺗﻌﺎﻟﻲ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ و ﻧﺎﺻﺮ و ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ )ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي رﺷﻴﺪ وﻃﻮاط‪.‬اﻣ‪‬ـﺎ دﻋﺎﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ در‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻛﺎر رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ درﺧﻮاﺳﺖ ﻋﺪل و داد‪ ،‬ﺗﻮﻓﻴﻖ اﻧﺠﺎم ﺧﻴﺮات و ﻧﻴﻜﻴﻬـﺎ‪ ،‬و‬ ‫آرزوي ﺣﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺮم‪ ،‬ﺷﻔﻘﺖ‪ ،‬رأﻓﺖ‪ ،‬اﺣﺴﺎن و ﻣﻮاردي از اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ ﺑﺮاي ﻣﺨﺎﻃﺐ اﺳﺖ‪ .(6 :‬‬ ‫اﻳﻦ دﻋﺎﻫﺎ ﺑﻪ ﺗﻨﺎﺳﺐ ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺖ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻮده اﺳـﺖ‪ .‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‪57/‬‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع آن درﺧﻮاﺳﺖ ﻣﻘﺪاري آرد اﺳﺖ‪ ،‬از واژه ﻫﺎ و ﺗﺮﻛﻴﺒﺎﺗﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﻣﺴﺘﻲ‪ ،‬ﺷﺮاﺑﺨﺎﻧﺔ ﻗﺪم و‬ ‫ﺳﺮﮔﺬﺷﺖ اﺻﺤﺎب ﻛﻬﻒ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮده اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﻴﻢ‬ ‫ﻗﺎل ﻋﺰ ﻣﻦ ﻗﺎﺋﻞ و ﻗﻮﻟﻪ اﻟﺤﻖ‪» ،‬ﻓﻠﻴﻨﻈﺮ اﻳ‪‬ﻬﺎ ازﻛﻲ ﻃﻌﺎﻣﺎ«‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ‬ ‫دﻳﮕﺮ آﻧﭽﻪ در اﻳﻦ دﻋﺎﻫﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻣﻴﺸﻮد ﻛﻤﺎل ﻣﻌﻨﻮي و اﺧﻼﻗﻲ ﻣﺨﺎﻃﺐ و در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛـﻪ از‬ ‫ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗﺪرت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺧﺪﻣﺘﮕﺰاري او ﺑﻪ ﻣﺮدم اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻏﺮض از اﻳﻦ ﺗﺸﺒﻴﺐ و ﺗﺮﺗﻴﺐ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ آزادﻣﺮد ﺧﻮاﺟﺔ ﻋﺒﺪاﻟﺼـﻤﺪﺗﻤﻠﻴﺨﺎي ﻣـﻦ‬ ‫اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻣﺪد ﺗﻮ ﺑﺰرگ ﻣﺤﺘﺎج اﻳﻨﻚ ﻣﺪت ﭼﻬﺎر ﻣﺎه اﺳﺖ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻋﺎرﺿﺔ ﻋﺴﺮ ﺳﻴﺎهروي ﮔﻮﻧﺔ‬ ‫ﻣﻦ زرد ﻛﺮدهاﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻤﻮﻧﺔ زﻳﺮ از ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي‬ ‫ﻣﻨﺘﺠﺐاﻟﺪﻳﻦ ﺑﺪﻳﻊ ﺟﻮﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﻋﻨﻮان آن »ﻣﻨﺸﻮر اﻳﺎﻟﺖ و ﺷﺤﻨﮕﻲ ﺑﻠﺦ« اﺳﺖ‪:‬‬ .

.‬وﻟﻲ در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻏﺰّاﻟﻲ و ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻗﻀﻴ‪‬ﻪ ﺑﺮﻋﻜﺲ اﺳـﺖ؛ ﻧﻘﻄـﺔ ﻣﺮﻛـﺰي ﮔﻔﺘﻤـﺎن ﻗـﺪرت‬ ‫»ﻣﺮدم« اﺳﺖ و در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗﺪرت ﺳﻔﺎرش ﻣﻴﺸﻮد ﻛـﻪ ﻋـﺎدل‪ ،‬ﻧﻴﻜﻮﻛـﺎر‪ ،‬اﻫـﻞ‬ ‫زﻫﺪ و ﭘﺮﻫﻴﺰ و ‪ .‬ﺳﻔﺎرش ﻣﻴﺸﻮد‪ ،‬ﺑـﻪ‬ ‫اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮدم راﺿﻲ و دﻋﺎﮔﻮي ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻘﺎي ﺣﺎﻛﻤﺎن را در ﭘﻲ داﺷـﺘﻪ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬‬ .(235 /2 ،‬‬ ‫ﺗﻔﺎوت دﻳﮕﺮ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ ﺑﺎ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ در ﻧﻮع واژهﻫـﺎ‪ ،‬ﺗﺮﻛﻴﺒـﺎت و ﺗﻌﺒﻴﺮﻫـﺎ و‬ ‫ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ رﻣﺰﮔﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻜﺎر ﻣﻴﺒﺮﻧﺪ‪ ...(55 -53 :1329 ،‬‬ ‫اﻣ‪‬ﺎ در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬رﻣﺰﮔﺎن ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻧﻬﺎد ﺗﺼﻮف ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻛﺎرﺑﺮد دارد‪..‬ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﺮدم در رﻓﺎه و آﺳﺎﻳﺶ ﺑﺴﺮ ﺑﺮﻧﺪ‪.‬واژهﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت و ﺗﻌﺒﻴﺮﻫﺎﻳﻲ از ﻗﺒﻴﻞ‪:‬‬ ‫دوام دوﻟﺖ‪ ،‬ﻧﻈﺎم ﻣﻤﻠﻜﺖ‪ ،‬داراﻟﻤﻠﻚ‪ ،‬ﺧﺎﻧﺪان دوﻟﺖ‪ ،‬ﺑﻘﻌﺔ ﻫﻤـﺎﻳﻮن‪ ،‬ﻣﻨﺎﺻـﺐ‪ ،‬ﺳـﻮاﺑﻖ ﺣﻘـﻮق‪،‬‬ ‫ﺧﺪﻣﺎت ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه‪ ،‬اﻧﻌﺎم‪ ،‬اﻧﺪازة اﺳﺘﺤﻘﺎق‪ ،‬وﻻﻳﺖ‪ ،‬دﻳﻮان ﺧﺎص‪ ،‬ﻣﻌﺎﻣﻼت‪ ،‬ارﺗﻔﺎﻋﺎت )درآﻣﺪ(‪ ،‬دﻳﻮان‬ ‫اﺳﺘﻴﻔﺎء‪ ،‬در ﺗﺼﺮّف و ﺗﺪﺑ‪‬ﺮ او ﻛﺮدن‪ ،‬ﺧﺪﻣﺖ و ﻣﻬﻢ‪ ‬ﻧﺎزك‪ ،‬ﺷﻬﺎﻣﺖ و ﻏﻨﺎء و ﺣﺴﻦ ﺳـﻴﺮت‪ ،‬ﻣﻨﺸـﻮر‪،‬‬ ‫ﺿﺒﻂ و ﺗﺮﺗﻴﺐ اﻳﻦ ﻣﻬﻢ‪ ،‬ﺟﻤﻠﮕﻲ اﻣﻮال‪ ،‬ﻣﺠﺎﻣﻠﺖ ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺎء وﻻﻳﺖ‪ ،‬ﻗﺒﺾ و ﺗﺼﺮّف‪ ،‬آﺛﺎر ﻛﻔﺎﻳﺖ‪ ،‬ﺗﻮﻓﻴﺮ‬ ‫و ﺗﻤﻴﺮ اﻣﻮال‪ ،‬وﺟﻮه‪ ،‬ﺿﺒﻂ و ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﺛﻘﺎت دﻳﻮان اﺷﺮاف‪ ،‬دﻳﻮان اﻳﺎﻟـﺖ و رﻳﺎﺳـﺖ و ﻣﺠﻠـﺲ ﻗﻀـﺎ‪،‬‬ ‫اﻋﺰاز ﻣﻘﺪم و اﺣﺘﺮام ﺟﺎﻧﺐ‪ ،‬ﻋﻤﻞ ﺑﺮﺳﻢ اوﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺎﻳﺐ ﻣﺎ‪ ،‬ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻣﻬﻤ‪‬ـﺎت‪ ،‬رﺟـﻮع ﺑـﺎ او ﻛﻨﻨـﺪ و ‪..‬‬ ‫)ﻣﻨﺘﺠﺐاﻟﺪﻳﻦ‪.‫‪ /58‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬ ‫ﺛﺒﺎت دوﻟﺖ و ﻧﻈﺎم ﺷﻤﻞ ﻣﻤﻠﻜﺖ از ﻧﺘﺎﻳﺞ و ﺛﻤﺮات اﻓﺎﺿﺖ ﻋﺪل و اﺷﺎﻋﺖ اﺣﺴﺎﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺑـﺪان‬ ‫ﻣﺄﻣﻮرﻳﻢ از آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر ﺗﺒﺎرك و ﺗﻘﺪ‪‬س آﻧﺠﺎﻛﻪ ﻣﻴﮕﻮﻳـﺪ در ﻣﺼـﺤﻒ ﻣﺠﻴـﺪ‪ :‬ان اﷲ ﻳـﺄﻣﺮ ﺑﺎﻟﻌـﺪل و‬ ‫اﻻﺣﺴﺎن و اﻳﺘﺎء ذياﻟﻘﺮﺑﻲ و دﻳﮕﺮ ﺟﺎي ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ‪ :‬و اﺣﺴﻦ ﻛﻤﺎ اﺣﺴﻦ اﷲ اﻟﻴﻚ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ ﺷـﺮﻳﻌﺖ‬ ‫ﺳﻴﺪ اﻧﺒﻴﺎء و رﺳﻞ ﺻﻠﻮات اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﻋﻠﻴﻬﻢ اﺟﻤﻌﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ ‪ ‬اﺳﺖ‪ :‬ﻋﺪل ﺳﺎﻋﺔ ﺧﻴﺮ ﻣﻦ ﻋﺒﺎدة ﺳـﺒﻌﻴﻦ‬ ‫ﺳﻨﺔ )ﻫﻤﺎن‪.‬‬ ‫وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻗﺪرت در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻏﺰّاﻟﻲ و ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻮﻻﻧـﺎ ﺑـﺎ ﮔﻔﺘﻤـﺎن‬ ‫ﻗﺪرت در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ ﺗﻔﺎوﺗﻲ اﺳﺎﺳﻲ دارد؛ در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ ﻧﻘﻄﺔ ﻣﺮﻛﺰي ﮔﻔﺘﻤـﺎن‬ ‫»ﺑﻘﺎي ﺣﻜﻮﻣﺖ« اﺳﺖ و اﮔﺮ در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺎﺗﻲ از ﻗﺒﻴﻞ ﮔﻤﺎﺷـﺘﻦ ﻋـﺎﻣﻼن و ﻗﺎﺿـﻴﺎن‬ ‫ﻋﺎدل‪ ،‬اﻣﻦ ﻧﮕﻪ داﺷﺘﻦ راﻫﻬﺎ‪ ،‬آﺑﺎدي ﻛﺎرواﻧﺴﺮاﻫﺎ‪ ،‬ﻛﻨﺘﺮل ﻗﻴﻤﺖ ﺑﺎزار و ‪ .(74 ،‬‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ ﺑﺎ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ ﺗﻔﺎوﺗﻬـﺎي دﻳﮕـﺮي ﻧﻴـﺰ دارﻧـﺪ؛ از ﺟﻤﻠـﻪ اﻳﻨﻜـﻪ در‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﺔ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺑﺎ ﺷﺎﺧﺼﻬﺎي ﻣﺘﻌـﺪد ﻣـﻮرد ﺧﻄـﺎب ﻗـﺮار ﻣﻴﮕﻴـﺮد اﻣ‪‬ـﺎ در‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ ﮔﺎه اﻳﻦ ﻧﻮع ﺧﻄﺎﺑﻬﺎ ﺑـﻪ ﺗﻤﺴـﺨﺮ ﮔﺮﻓﺘـﻪﺷـﺪه‪ :‬در دﻧﻴـﺎ ﺗـﻮ را ﻛﺎﻣـﻞاﻟﺪوﻟـﻪ‬ ‫ﻣﻴﺨﻮاﻧﻨﺪ ارﺟﻮ ﻛﻪ در ﻣﻠﻜﻮت ﻧﻴﺰ ﻓﺮدا ﺗﻮ را ﻫﻤﻴﻦ ﻟﻘﺐ ﺑﻮد )ﻋﻴﻦاﻟﻘﻀﺎت‪..‬در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ رﻣﺰﮔﺎن ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻧﻬﺎد ﺣﻜﻮﻣﺖ‬ ‫ﻛﺎرﺑﺮد ﺑﻴﺸﺘﺮي دارد‪ .

...(103 :‬‬ ‫‪ 5 -2‬ردهﺑﻨﺪي ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻛﺎرﻛﺮد ﻧﺎﻣﻪ‬ ‫ﻫﺮ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻴﺘﻮاﻧﺪ ﻳﻚ ﻛﺎرﻛﺮد اﺻﻠﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺗﺤﻘﻖﺑﺨﺶ ﻫﺪف ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه از ﻧﻮﺷـﺘﻦ‬ ‫ﻧﺎﻣﻪ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي دوﺳﺘﺎﻧﻪ )اﺧﻮاﻧﻴ‪‬ﺎت(‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ ﺟﻤﻠﺔ »زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻓﻼن دراز ﺑﺎد« ﺟﺎي ﺟﻤﻼﺗـﻲ را‬ ‫ﻣﻴﮕﻴﺮد ﻛﻪ در آﻧﻬﺎ ﻧﺎم و ﻋﻨﻮان ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻴﺮود و ﺳﭙﺲ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﺮاي دﻳﺪار ﻣﺨﺎﻃـﺐ‬ ‫اﻇﻬﺎر اﺷﺘﻴﺎق ﻣﻴﻜﻨﺪ‪:‬‬ ‫زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻓﻼن دراز ﺑﺎد ‪ .‬اﻟﺘﻮﺳـﻞ اﻟـﻲ‬ ‫اﻟﺘﺮﺳﻞ ﺑﻬﺎءاﻟﺪﻳﻦ ﺑﻐﺪادي‪..‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‪59/‬‬ ‫‪ 4 -2 -2‬ردهﺑﻨﺪي ﺑﺮ اﺳﺎس راﺑﻄﺔ ﻋﻤﻮدي‪ /‬اﻓﻘﻲ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه و ﻣﺨﺎﻃﺐ‬ ‫ﺑﺮاﺳﺎس ﻧـﻮع راﺑﻄـﺔ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪه و ﻣﺨﺎﻃـﺐ‪ ،‬ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ ﺑـﻪ دو زﻳﺮﮔﻮﻧـﺔ رﺳـﻤﻲ و دوﺳـﺘﺎﻧﻪ‬ ‫)اﺧﻮاﻧﻴ‪‬ﺎت( ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻘﺴﻴﻢ اﺳﺖ‪ .‬از آﻧﺠﺎ ﻛـﻪ‬ ‫ﻫﺮ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻴﺶ از ﻳﻚ ﻛﺎرﻛﺮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ردهﺑﻨﺪي ﺟﺰﻣﻲ و ﻗﻄﻌﻲ ﻧﺒـﻮده و‬ ‫از ﺳﻴﺎﻟﻴ‪‬ﺖ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ ..‬ﻫﻴﭻ ﺣﺴﺮت و رﻧﺠﻢ وراء آن ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ از ﺣﻀﻮر ﺣﻀﺮت ﺟﻠّﺖ ﻣﻤﻨﻮع‬ ‫و ﻣﺪﻓﻮع ﻣﺎﻧﺪهام ‪) .‬ﻫﻤﺎن‪.‬‬ ‫)ﻫﻤﺎن‪..‬از اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه ﻣﻴﺘﻮان ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ را ﺑﻪ اﻧﻮاع ارﺷﺎدي‪ ،‬اﻧﺪرزﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬اﻃﺎﻋﺖﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺗﻬﻨﻴﺖﻧﺎﻣﻪ‪،‬‬ ‫ﺑﺸﺎرتﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬دﻟﺠﻮﻳﻲﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻋﻔﻮﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺳﻔﺎرشﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺷﻮقﻧﺎﻣﻪ و درﺧﻮاﺳﺖ دﻳﺪار‪ ،‬ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻓـﺘﺢ‪-‬‬ ‫ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬و واﮔﺬاري ﻣﺸﺎﻏﻞ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺎ ﻋﻨﻮانﻫﺎﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻨﺸﻮر وﻻﻳـﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺸـﻮر وزارت‪ ،‬ﻣﻨﺸـﻮر‬ ‫ﻗﻀﺎ‪ ،‬ﺗﻘﻠﻴﺪ ﺧﻄﺎﺑﺖ‪ ،‬ﺗﻘﻠﻴﺪ ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻧﻘﺎﺑﺖ ﺳﺎدات و ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﺠﻢ ﻧﻮﺷﺘﺎري ﻛﻪ در ﻧﺎﻣـﻪ ﺑـﻪ ﻳـﻚ ﻛـﺎرﻛﺮد‬ .‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮد‪ .‬ﻫﻤﺎن‪  ..‬ﺳﺎﺧﺘﺎر‬ ‫ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻧﺤﻮة ﺑﻴﺎن )ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ و ﻏﻴﺮ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ(‪ ،‬ﻛـﺎرﺑﺮد ﺷﺎﺧﺼـﻬﺎ و ‪ ...‬در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي رﺳﻤﻲ‪ ،‬راﺑﻄﺔ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه و ﻣﺨﺎﻃﺐ از ﻧﻮع ﻋﻤﻮدي ‪-‬‬ ‫ﻓﺮادﺳﺖ ﺑﻪ ﻓﺮودﺳﺖ ﻳﺎ ﺑﺎﻟﻌﻜﺲ‪ -‬اﺳﺖ اﻣ‪‬ﺎ در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي دوﺳﺘﺎﻧﻪ اﻳﻦ راﺑﻄﻪ اﻓﻘﻲ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳـﻦ دو ﮔﻮﻧـﻪ ﻣﺘﻔـﺎوت‬ ‫اﺳﺖ‪.(149 :‬‬ ‫ﮔﺎﻫﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﻘﺪﻣﺔ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﺎ اﺑﺮاز ﺷﺎدي ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه از ﻧﺎﻣﻪاي ﻛـﻪ ﻗـﺒﻼً از ﻣﺨﺎﻃـﺐ‬ ‫درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬آﻏﺎز ﻣﻴﺸﻮد‪ :‬ﺧﻄﺎب ﺷﺮﻳﻒ ﻛﻪ در دﻧﻴﺎ اﻋﺘﺪاد ﺑﻮﻗﺖ وﺻﻮل آن ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻮﺳـﻴﺪم‬ ‫و ﭘﻴﻐﺎمﻫﺎي ﻣﻬﻴﺞ ﻣﺰﻋﺞ ﻣﻘﻴﻢ ﻣﻘﻌﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ زﻓﺎن ﻓﻼن ﺑﻮد و در ﺣﺎل ﺗﺒﻠﻴﻎ آن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺧﻮﻳﺶ‪،‬‬ ‫در ﻣﻮاﻻت آن ﻣﺠﻠﺲ ﺑﺮ ﻋﺎﻟﻢاﻟﻐﻴﺐ ﻋﺮض ﻣﻴﻜﺮدم ‪) .....(98 :‬‬ ‫ﺳﻼم و ﺗﺤﻴﺖ ﻓﺮاوان ﻓﺮﺳﺘﺎده ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬و در ﺷﺮح آرزوﻣﻨﺪي ﺷﺮوع ﻧﻤﻴـﺮود ‪) .(99 :‬‬ ‫در ﻣﻮاردي ﻧﻴﺰ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪة ﻧﺎﻣﻪ از ذﻛﺮ اﺷﺘﻴﺎق ﺻﺮف ﻧﻈﺮ ﻣﻴﻜﻨﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻴﻬﺎﺗﻲ از اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ‪:‬‬ ‫زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻓﻼن دراز ﺑﺎد‪ ،‬ﺣﻜﺎﻳﺖ اﺷﺘﻴﺎق ﻧﺒﺸﺘﻦ و اﺧﻼص را در ﻣﻮاﻻت ﻛﻪ اﺷﻬﺮ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ ادرﻳﺲ‬ ‫و ﻛﻔﺮ اﺑﻠﻴﺲ اﺳﺖ ﺷﺮح دادن و ﺣﻜﺎﻳﺖ ﺣﻮادث ﮔﻔﺘﻦ و ﺗﻔﺼﻴﻞ آن در ﻗﻠـﻢ ﮔـﺮﻓﺘﻦ ﻛـﻪ در ﻫﻤـﺔ‬ ‫ﺟﺎﻧﻬﺎ از آن ﺧﺒﺮ اﺳﺖ و در ﻫﻤﺔ دﻟﻬﺎ از ﻧﻜﺎﻳﺖ آن اﺛﺮ‪ ،‬ﻛـﺎر ﺑﻴﺨﺒـﺮان و ﻧﺒﺸـﺘﺔ ﺑﻴﻜـﺎران ﺑﺎﺷـﺪ ‪..

‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻏﺰاﻟﻲ ﻋﻤﻮﻣـﺎ از اﻳـﻦ‬ ‫ﮔﻮﻧﻪاﻧﺪ‪) .‬ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ..‬ﺗﻌﺪادي زﻳـﺎدي از ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎي ﻣﻮﻻﻧـﺎ از اﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ‬ ‫اﺳﺖ‪.‬‬ ‫‪ 1 -5 -2 -2‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ارﺷﺎدي‬ ‫ﻣﺤﺘﻮاي اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻄﻮر ﻛﻠﻲ درﺑﺎرة اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺳﻌﺎدت و ﺷﻘﺎوت او‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑـﻪ روح‬ ‫و روان او و راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ او ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺣﻖ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋـﻴﻦاﻟﻘﻀـﺎت را ﻣﻴﺘـﻮان ﻧﻤﻮﻧـﺔ‬ ‫ﺑﺮﺟﺴﺘﺔ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب آورد‪.(75 :‬‬ .‬در ﺻـﻮرﺗﻲ ﻛـﻪ‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻓﺮادﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﻪ او وﻋﺪه ﻣﻴﺪﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﻀﻮرش ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ و در ﺻﻮرﺗﻲ‬ ‫ﻛﻪ ﻓﺮودﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ از او ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻣﻴﺸﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﻀﻮر ﻧﻮﻳﺴﻨﺪة ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻴﺎﻳﺪ )ﺑﺮاي دﻳﺪن ﻧﻤﻮﻧـﻪ‪،‬‬ ‫رك‪.‬‬ ‫‪ 2 -5 -2 -2‬اﻧﺪرزﻧﺎﻣﻪ‬ ‫ﻧﻮﻋﻲ ﻧﺎﻣﺔ ارﺷﺎدي اﺳﺖ اﻣ‪‬ﺎ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ داﺷﺘﻦ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺧﺎص ﻛﻪ ﻧﺎم و ﻟﻘﺐ و ﮔﺎه ﻧﺴـﺐ او‬ ‫در ﻧﺎﻣﻪ ذﻛﺮ ﺷﺪه‪ ،‬و دﻻﻟﺖ ﻣﺤﺘﻮاي ﻧﺎﻣﻪ ﺑﺮ وﻗﺎﻳﻊ ﺧﺎﺻ‪‬ﻲ ﻛـﻪ در زﻣـﺎن ﻣﺨﺎﻃـﺐ و ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪه‬ ‫اﺗّﻔﺎق اﻓﺘﺎده‪ ،‬ﻣﻴﺘﻮان آن را از ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ارﺷﺎدي ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ داﻧﺴﺖ‪ .(71 :‬در ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ ﻧﺎﻣـﻪ‪-‬‬ ‫ﻫﺎي ﻣﻨﺘﺠﺐاﻟﺪﻳﻦ ﺑﺪﻳﻊ ﺟﻮﻳﻨﻲ‪ ،‬دﻟﺠﻮﻳﻲﻧﺎﻣﻪ‪» ،‬اﺳﺘﻤﺎﻟﺖ« ﻧﺎﻣﻴﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ)ص‪.‬ﻫﻤﺎن‪.‬ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ‪.(63 :‬‬ ‫‪ 5 -5 -2 -2‬ﺳﻔﺎرﺷﻨﺎﻣﻪ‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه در اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﺮاي ﻳﻜﻲ از ﻓﺮزﻧﺪان‪ ،‬دوﺳﺘﺎن ﻳﺎ ﺷﺎﮔﺮدان ﺧﻮد درﺧﻮاﺳـﺖ‬ ‫ﻛﻤﻚ ﻣﺎﻟﻲ و ﻳﺎ ﺷﻐﻠﻲ در ﺗﺸﻜﻴﻼت درﺑﺎري ﻣﻴﻜﺮده اﺳﺖ‪ .(62‬‬ ‫‪ 4 -5 -2 -2‬ﺷﻮﻗﻨﺎﻣﻪ و درﺧﻮاﺳﺖ دﻳﺪار‬ ‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ اﻇﻬﺎر دﻟﺘﻨﮕﻲ و ﺑﻴـﺎن اﺷـﺘﻴﺎق دﻳـﺪار ﻣﺨﺎﻃـﺐ اﺳـﺖ‪ .‫‪ /60‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬ ‫ﺧﺎص اﺧﺘﺼﺎص داده ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﺎﻓﺖ ﻣﺘﻦ و ﮔﺎه ارﺗﺒﺎط ﺑﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺎرﻛﺮد اﺻﻠﻲ ﻧﺎﻣﻪ‬ ‫ﻣﻴﺘﻮاﻧﺪ ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬ﻏﺰاﻟﻲ‪..‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻳـﻦ‬ ‫دﻟﺨﻮري ﺑﻴﻦ دو ﭘﺎدﺷﺎه ﻳﺎ ﭘﺎدﺷﺎه و زﻳﺮدﺳﺘﺎﻧﺶ و در ﻣـﻮاردي ﺑـﻴﻦ ﭘـﺪر و ﻓﺮزﻧـﺪ‪ ،‬اﺳـﺘﺎد و‬ ‫ﺷﺎﮔﺮد و ‪ .‬‬ ‫‪ 6 -5 -2 -2‬ﻋﻔﻮﻧﺎﻣﻪ‬ ‫در اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺮاي ﺷﺨﺺ ﻣﻈﻨﻮن‪ ،‬ﻣﺠﺮم و زﻧﺪاﻧﻲ درﺧﻮاﺳـﺖ ﻋﻔـﻮ و ﺑﺨﺸـﺎﻳﺶ ﻣﻴﺸـﻮد‬ ‫)ﺑﺮاي دﻳﺪن ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬رك‪.‬ﻣﺨﺎﻃﺐ اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﻌﻤﻮﻻً وزﻳﺮان‬ ‫و ﺑﺰرﮔﺎن درﺑﺎري و ﺧﻮاﺟﮕﺎن و ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪاﻧﻨﺪ‪ .(1362 ،‬‬ ‫‪ 3 -5 -2 -2‬دﻟﺠﻮﻳﻲﻧﺎﻣﻪ‬ ‫در اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ از ﺷﺨﺼﻲ ﻛﻪ ﻧﺎراﺣﺖ و دﻟﺨﻮر ﺷﺪه دﻟﺠﻮﻳﻲ ﻣﻴﺸﻮد‪ .‬ﭘﻴﺶ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ )ﺑﺮاي دﻳﺪن ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬رك‪.

..(9 ،‬‬ ‫‪ 10 -5 -2 -2‬ﻓﺘﺤﻨﺎﻣﻪ‬ ‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻌﺪ از دﺳﺖ دادن ﻓﺘﺢ و ﭘﻴﺮوزي در ﺟﻨـﮓ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﻣﻴﺸـﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ ﻣﻨﻈـﻮر‬ ‫رﺳﺎﻧﺪن ﺧﺒﺮ ﭘﻴﺮوزﻳﻬﺎ ﺑﻪ ﺣﻀﻮر ﭘﺎدﺷﺎه آن وﻻﻳﺖ‪ ،‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﻟﺸﻜﺮ‪ ،‬رﻋﺎﻳﺎ و ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن دﻳﮕـﺮ‬ ‫ﺗﺎ از ﺣﺸﻤﺖ و ﺷﻜﻮه آن ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﺑﺎﺧﺒﺮ ﺷﻮﻧﺪ )ﺑﺮاي دﻳﺪن ﻧﻤﻮﻧﻪ رك‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ ﻋﻤﻮﻣـﺎً در‬ ‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي درﺑﺎري ﺟﺎي دارﻧﺪ )ﺑﺮاي دﻳﺪن ﻧﻤﻮﻧﻪ رك‪..‬ﻣﻨﺘﺠﺐاﻟﺪﻳﻦ ﺑﺪﻳﻊ ﻋﻘﺒﺔ اﻟﻜﻌﺒﻪ‪» ،(32 :‬ﻣﺜﺎل در ﺑـﺎب ﻗﻀـﺎي ﻣﻤﺎﻟـﻚ زاده‬ ‫اﷲ ﺑﺴﻄﺘﻪ )ﺑﻐﺪادي‪،‬اﻟﺘﻮﺳﻞ اﻟﻲ اﻟﺘﺮﺳﻞ‪.(16 ،‬‬ ‫‪ 9 -5 -2 -2‬اﻃﺎﻋﺘﻨﺎﻣﻪ‬ ‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ از ﻓﺮودﺳﺘﺎن )ﺷﺎﻫﻲ ﻛﻪ ﻗـﺪرﺗﺶ ﻛﻤﺘـﺮ و ﺣـﻮزة ﺣﻜـﻮﻣﺘﺶ ﻣﺤـﺪودﺗﺮ‬ ‫ﺑﻮده‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ ﻧﺎﺣﻴﻪ و وﻻﻳﺘﻲ ﻳﺎ وزﻳﺮان و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﺳﻮء ﻇﻦ ﻗـﺮار ﻣﻴﮕﺮﻓﺘﻨـﺪ و ‪ ( .(71 ،‬‬ ‫‪ 11 -5 -2 -2‬ﻣﻨﺸﻮرﻫﺎ و ﻓﺮﻣﺎﻧﻬﺎ‬ ‫در اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ‪ ،‬ﻣﻨﺼـﺒﻬﺎﻳﻲ از ﻗﺒﻴـﻞ ﻓﺮﻣـﺎﻧﺮواﻳﻲ وﻻﻳـﺖ‪ ،‬ﻣﺴـﻨﺪ وزارت‪،‬‬ ‫ﻗﻀﺎوت‪ ،‬ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﺧﻄﺎﺑﺖ ﻣﺴﺠﺪ و ﻧﻘﺎﺑﺖ ﺳـﺎدات ﺑـﻪ ﺷﺨﺼـﻲ ﻛـﻪ ﺷﺎﻳﺴـﺘﮕﻲ آن را‬ ‫داﺷﺘﻪ واﮔﺬار ﻣﻴﺸﺪه اﺳﺖ‪ ..(56 :‬‬ ..(15 -14‬‬ ‫‪ 8 -5 -2 -2‬ﺗﻌﺰﻳﺘﻨﺎﻣﻪ‬ ‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ را ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم درﮔﺬﺷﺖ ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺎن ﻣﻴﻨﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ )ﺑـﺮاي دﻳـﺪن ﻧﻤﻮﻧـﻪ‬ ‫رك‪ .‬ﻧﻮﺷـﺘﻦ اﻃﺎﻋـﺖﻧﺎﻣـﻪ ﺑـﻪ ﻫﻨﮕـﺎم‬ ‫ﺟﻠﻮس ﭘﺎدﺷﺎه ﻧﻮﻋﻲ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﻋﻬﺪ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻴ‪Ĥ‬ﻣﺪه‪ ،‬در ﻣﻮاردي ﻧﻴﺰ ﻛـﻪ ﭘﺎدﺷـﺎﻫﻴﻲ در ﺧﻄـﺮ‬ ‫ﺑﻮده‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣﺘﻬﺎي ﻣﺤﻠﻲ ﺑﺮاي اﻋﻼم ﺣﻤﺎﻳﺖ اﻃﺎﻋﺖﻧﺎﻣﻪ ﻣﻴﻨﻮﺷﺘﻨﺪ )ﺑـﺮاي دﻳـﺪن ﻧﻤﻮﻧـﻪ رك‪.‬ﻫﻤﺎن‪.‬ﻣﻨﺸﻮر ﻗﻀﺎي ﺧﻮارزم )ﻫﻤﺎن‪ ،(74 ،‬آﻧﭽـﻪ در ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎﻳﻲ رﺷـﻴﺪ وﻃـﻮاط‬ ‫»ﻣﻨﺸﻮر ﻗﻀﺎ« ﻧﺎﻣﻴﺪه ﺷﺪه در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي دﻳﮕﺮان ﻋﻨﺎوﻳﻨﻲ از اﻳﻦ ﻗﺒﻴـﻞ دارد‪» :‬ﺗﻘﻠﻴـﺪ )واﮔـﺬار‬ ‫ﻛﺮدن( ﻗﻀﺎء ‪) « .‬ﻣﻴﻨﻮﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ اﺑﺘﺪا ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻴﻬﺎي ﻓﺮد ﺑﻴﺎن ﺷﺪه ﺳﭙﺲ وﻇـﺎﻳﻒ او‬ ‫ﺷﺮح داده ﺷﺪه و از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ از او ﺗﺒﻌﻴ‪‬ﺖ و ﻳﺎ ﺑﻪ او ﻛﻤﻚ ﻛﻨﻨﺪ ﻧﺎم ﺑﺮده ﻣﻴﺸـﺪ )ﺑـﺮاي‬ ‫دﻳﺪن ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ رك‪ .‬ﻧﺎﻣﻪ ﻫـﺎي رﺷـﻴﺪاﻟﺪﻳﻦ وﻃـﻮاط‪:‬‬ ‫‪..‬ﺑـﻪ‬ ‫ﻓﺮادﺳﺖ )ﺧﻠﻴﻔﻪ‪ ،‬ﺳﻠﻄﺎن ﻳﺎ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﻘﺘﺪر و ‪ ( .‬‬ ‫ﻫﻤﺎن‪.‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‪61/‬‬ ‫‪ 7 -5 -2 -2‬ﺗﻬﻨﻴﺖﻧﺎﻣﻪ‬ ‫اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺮ ﺗﺨﺖ ﻧﺸﺴﺘﻦ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ‪ ،‬از ﺟﺎﻧﺐ ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن و ﺣﺎﻛﻤـﺎن وﻻﻳﺘﻬـﺎي‬ ‫دﻳﮕﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﺎن‪.‬در اﺑﺘﺪاي ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺟﻠﻮس ﭘﺎدﺷﺎه را ﺗﻬﻨﻴﺖ ﮔﻔﺘﻪ و ﺳﭙﺲ رواﺑﻂ ﺣﺴـﻨﻪ‬ ‫ﺑﺎ آن ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ را ﻳﺎدآوري و آرزوي دوام اﻳﻦ رواﺑﻂ را ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ .

‫‪ /62‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬ ‫‪12 -5 -2 -2‬ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ‬ ‫در اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﺑﻴﻦ ﺷﺎه و ﺧﻠﻴﻔﻪ و ﻳﺎ دو ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﺤﻜﻴﻢ رواﺑﻂ و‬ ‫ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻣﻨﺎﺳﺒﺎت ﻃﺮﻓﻴﻦ ﺑﺴﺘﻪ ﻣﻴﺸﺪ )ﺑﺮاي دﻳﺪن ﻧﻤﻮﻧﻪ رك‪ .‬ﺑﻴﻬﻘﻲ‪..‬‬ ‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺔ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﻓﺮﻣﺎﻧﻬﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ دورة ﻏﺰّاﻟﻲ ﻧﺸـﺎن ﻣﻴﺪﻫـﺪ ﻛـﻪ ﻧﻬـﺎد ﺣﻜﻮﻣـﺖ در ﺻـﺪد‬ ‫ﻛﻨﺘﺮل ﻋﻠﻤﺎي دﻳﻨﻲ ﺑﻮده اﺳﺖ؛ ﻋـﺰل و ﻧﺼـﺐ ﻣﺪر‪‬ﺳـﺎن دﻳﻨـﻲ و ﺧﻄﻴﺒـﺎن ﻣﺴـﺎﺟﺪ و دادن‬ ‫ﻣﺴﺘﻤﺮّي ﺑﻪ آﻧﺎن و ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤﻮدن ﻣﺎﻳﺤﺘﺎﺟﺸﺎن‪ ،‬در ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﻴﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬آﻧﭽﻪ در اﻟﮕﻮﻫﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻴﺸﻮد‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪ‬ ‫)ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪ‪ ،‬ﻣﺘﻦ اﺻﻠﻲ ﻧﺎﻣﻪ و ﺑﺨﺶ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ(‪ ،‬ﺑﺎﻓﺖ ﻣﺘﻦ و ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎي زﺑـﺎﻧﻲ) واژﮔـﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻧﺤـﻮي‪،‬‬ ‫ﻛﺎرﺑﺮدﺷﻨﺎﺳﻲ و ﺑﻼﻏﻲ( در ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﻧﻬﺎدﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳـﺖ و در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﺗﻮﺻـﻴﻒ ﻣﺠﻤـﻮع‬ ‫وﻳﮋﮔﻴﻬﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ اﻟﮕﻮ را ﺑﺎ ﻧﺎﻣﻬﺎﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻟﮕﻮي زاﻫﺪاﻧﻪ‪ ،‬ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬واﻋﻈﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻋﻔﻮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪،‬‬ ‫ﺳﻔﺎرﺷﻨﺎﻣﻪﻫﺎ و ‪ .‬از ﺟﺎﻧﺐ دﻳﮕﺮ‬ ‫ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻏﺰّاﻟﻲ ﺑﺮاﺣﺘﻲ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺖ را ﻧﻤـﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨـﺪ و ﺑـﺎ آوردن ﺑﻬﺎﻧـﻪﻫـﺎي‬ ‫ﻣﺨﺘﻠﻒ از رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺣﻀﻮر آﻧﻬﺎ و ﻳﺎ ﺧﺪﻣﺖ در دﺳﺘﮕﺎه ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮدداري ﻣﻴﻜﺮدﻧﺪ؛ ﺑﻪﻋﻨـﻮان‬ ..‬ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي زﻳﺮ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑـﻪ روش ﺷـﺪن ﻣﻄﻠـﺐ در اﻳﻨﺒـﺎره‬ ‫ﻛﻤﻚ ﻛﻨﺪ‪:‬‬ ‫اﻟﮕﻮي زاﻫﺪاﻧﻪ‪ -‬ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺎزﻳﺎﺑﻲ در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻏﺰّاﻟﻲ – در ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﻧﻬﺎدﻫـﺎي اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﺑـﻮﻳﮋه‬ ‫ﻧﻬﺎد ﻋﻠﻢ )ﻋﻠﻮم دﻳﻨﻲ( و ﻧﻬﺎد ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳـﺖ‪ .‬ﻣﻨﻈﻮر از اﻟﮕﻮﻫﺎي ژاﻧﺮي )اﻟﮕﻮي ﮔﻮﻧﻪﻫـﺎ( در‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﺔ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻫﺮﻳﻚ از زﻳﺮﮔﻮﻧﻪﻫﺎ در ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﻧﻬﺎدﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و‬ ‫ﺗﻐﻴﻴﺮات و ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎي آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺣﺴﺐ ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺖ اﺳﺖ‪ .(452 /2 :1368 ،‬‬ ‫‪ -3‬ﺑﺮرﺳﻲ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺎﻣﻪ در ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬ ‫در ﺷﻨﺎﺧﺖ ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ آﻧﭽﻪ اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ دارد‪» ،‬ﺷـﻨﺎﺧﺖ اﻟﮕﻮﻫـﺎي ژاﻧـﺮي در ﻗﺎﻟـﺐ ﻓﺮآﻳﻨـﺪ‪،‬‬ ‫ﺗﻌﺎﻣﻞ و ﺗﻐﻴﻴﺮ« )ﻣﻜﺎرﻳﻚ‪ (379 :1388 ،‬اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻣﻘﺪﻣ‪‬ﺔ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻏﺰّاﻟﻲ را‪ -‬ﺑﻌﻨﻮان ﺑﺨﺸﻲ از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ﺗﻮﺻﻴﻒ اﻟﮕﻮي زاﻫﺪاﻧﻪ ﭘـﺮداﺧﺘﻦ‬ ‫ﺑﻪ آن ﺿﺮورت دارد‪ -‬ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﻣﻴﺪﻫﻴﻢ‪ .‬ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﺔ اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻳﺎ ﻓﺎﻗـﺪ ﻋﻨـﺎوﻳﻦ و اﻟﻘـﺎب‬ ‫ﻣﺨﺎﻃﺐ و دﻋﺎ و ﺛﻨﺎي اوﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ذﻛﺮ اﻟﻘﺎب و دﻋﺎﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر اﻧﺪك اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻋﺎﻟﻤﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻏﺰّاﻟﻲ و ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻳﻜﻲ از ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗـﺪرت )ﺷـﺎه و‬ ‫وزﻳﺮ( اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ را در ﺟﺮﻳﺎن ﻧﺤﻮة ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻋﺎﻟﻤﺎن دﻳﻨـﻲ و ﺣﺎﻛﻤـﺎن ﺑﺮرﺳـﻲ ﻣﻴﻜﻨـﻴﻢ‪.‬ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻴﻜﻨﺪ‪ .‬ﻏﺰّاﻟـﻲ ﺑﻌﻨـﻮان ﻳـﻚ ﻋـﺎﻟﻢ دﻳﻨـﻲ‬ ‫زﻫﺪﭘﻴﺸﻪ‪ ،‬در اﻳﻦ اﻟﮕﻮ‪ ،‬آﺧﺮت را در ﺑﺮاﺑﺮ دﻧﻴﺎ‪ ،‬ﺳﻌﺎدت را در ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﻘﺎوت‪ ،‬ﺧﻮاﺟﮕﻲ ﻛﺎر دﻳـﻦ‬ ‫را در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻮاﺟﮕﻲ ﻛﺎر دﻧﻴﺎ ﻗﺮار ﻣﻴﺪﻫﺪ و ﻣﺨﺎﻃﺐ را ﻛـﻪ از ﺻـﺎﺣﺒﺎن ﻗـﺪرت و ﻳـﺎ از ﻃﻴـﻒ‬ ‫واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻗﺪرت و ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﺖ ﺑﻪ روﻳﮕﺮداﻧﻲ از دﻧﻴﺎ و ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ آﺧـﺮت ﺗﺮﻏﻴـﺐ ﻳـﺎ اﻟـﺰام‬ ‫ﻣﻴﻜﻨﺪ‪.

..‬اﻣﺮوز ﻋﻼﺋﻖ و ﻓﺮزﻧﺪان ﭘﻴﺪا آﻣﺪهاﻧﺪ و ﻋﺬر ﺳﻴ‪‬ﻢ آﻧﻜﻪ ﭼﻮن ﺑﺮ ﺳﺮ ﺗﺮﺑﺖ ﺧﻠﻴﻞ ﻋﻠﻴـﻪ‪-‬‬ ‫اﻟﺴ‪‬ﻼم رﺳﻴﺪم در ﺳﻨﺔ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﻴﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﻳﻪ و اﻣﺮوز ﻗﺮﻳﺐ ﭘﺎﻧﺰده ﺳﺎﻟﺴﺖ ﺳﻪ ﻧﺬر ﻛﺮدم ﻳﻜـﻲ‬ ‫آﻧﻜﻪ از ﻫﻴﭻ ﺳﻠﻄﺎﻧﻲ ﻫﻴﭻ ﻣﺎﻟﻲ ﻗﺒﻮل ﻧﻜﻨﻢ و دﻳﮕﺮ آﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﺳﻼم ﻫﻴﭻ ﺳﻠﻄﺎﻧﻲ ﻧـﺮوم ﺳـﻮ‪‬م آﻧﻜـﻪ‬ ‫ﻣﻨﺎﻇﺮه ﻧﻜﻨﻢ ‪ .‬درﺟﻤﻠﻪ ﭼﻮن ﻋﻤﺮ دﻳﺮ ﻛﺸﻴﺪ وﻗﺖ وداع ﻓﺮاﻗﺴﺖ ﻧﻪ وﻗﺖ ﺳﻔﺮ ﻋﺮاق« )ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ‬ ‫ﻓﺎرﺳﻲ ‪،‬ﻏﺰّاﻟﻲ‪.‬ﻋـﺬر دوم‬ ‫آﻧﺴﺖ ﻛﻪ ‪ .‬در اﻳﻦ وﻗﺖ‪ ،‬ﻓﺮزﻧـﺪ و داﻋـﻲزاده ﻣﺘﻮﺟـﻪ رﺣﻤـﺖ و ﻋﻨﺎﻳـﺖ‬ ‫ﻣﻮﻇﻒ ﻗﺪﻳﻢ ﻣﻠﻚاﻟﻮزراﺳﺖ و ﺟﺰ آن ﻋﻨﺎﻳﺖ و آن ﻟﻄﺎﻓﺖ اﻣﺮوز ﭘﻨﺎه ﻃﺎﻟﺒـﺎن ﻧﻴﺴـﺖ ﺗـﺎ در ﺳـﺎﻳﺔ‬ ‫رﺣﻤﺖ از ﺗﺎب و ﺳﻮزش ﻣﺰاﺣﻤﺎن ﺧﻼص ﻳﺎﺑﺪ ‪ ..‬‬ ‫در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﺗﻌﺒﻴﺮ اﻟﮕﻮي واﻋﻈﺎﻧﻪ ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬وﺿﻌﻴ‪‬ﺖ ﻣﻘﺪ‪‬ﻣـﺔ‬ ‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ؛ ﺑﻌﻨﻮان ﻣﺜﺎل در آﻏﺎز ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮاي ﻣﺨﺎﻃـﺐ اﻟﻘـﺎب و‬ ‫ﻋﻨﺎوﻳﻦ ﻣﺘﻌﺪ‪‬د آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ :‬ﺑﻪ ﻓﺨﺮاﻟﺪﻳﻦ ﻋﻠﻲ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﻄﺎ در ﺳﻔﺎرش ﻳﻜﻲ از ﻓﺮزﻧﺪان‬ ‫ﺧﻮد؛‬ ‫ﺳﺎﻳﺔ ﻋﺪل و رأﻓﺖ ﻣﻠﻚاﻟﻮزراء‪ ،‬ﻧﺎﺷﺮاﻟﺨﻴﺮات‪ ،‬ﻣﻐﻴﺚاﻟﺨﻼﻳﻖ‪ ،‬اباﻟﻤﻠﻮك و اﻟﺴﻼﻃﻴﻦ‪ ،‬ﺑﺮ ﻛﺎﻓـﺔ‬ ‫اﺳﻼﻣﻴﺎن‪ ،‬ﺳﺎﻟﻬﺎي ﻧﺎﻣﺤﺼﻮر ﺑﺎﻗﻲ ﺑﺎد! ﺳﻼم و دﻋﺎ از ﺳﺮ ﺻﺪق و وﻓﺎ و وﻓﻮر ﻫﻮي رﺳﺎﻧﻴﺪه ﻣﻲآﻳـﺪ و‬ ‫ﺷﻜﺮ اﻳﺎدي و اﺣﺴﺎن و ﻋﻨﺎﻳﺘﻬﺎﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮدهاﺳﺖ در ﺣﻖ اﻳﻦ داﻋﻲ و ﺑﺮادران و ﻣﺘﻌﻠﻘﺎن اﻳﻦ داﻋﻲ در‬ ‫ﺷﺮح و ﺑﻴﺎن و ﺗﺴﻄﻴﺮ ﺑﻨﺎن در ﻧﻴﺎﻳﺪ‪ .‬اﻣ‪‬ﺎ زﻳﺎدت دﻳﻦ ﻟﻌﻤﺮي اﺳﺘﺤﻘﺎق ﺣﺮﻛﺖ و ﻃﻠﺐ دارد و ﺷﻚ ﻧﻴﺴﺖ ﻛـﻪ اﻓﺎﺿـﺖ‬ ‫ﻋﻠﻢ آﻧﺠﺎ ﻣﻴﺴ‪‬ﺮﺗﺮ اﺳﺖ و اﺳﺒﺎب ﺳﺎﺧﺘﻪﺗﺮ و ﻃﻠﺒﺔ ﻋﻠﻢ آﻧﺠﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮﻧﺪ ﻟﻴﻜﻦ ‪ ...‬اﻳﻨﺠـﺎ ﻗـﺮب ﺻـﺪ و‬ ‫ﭘﻨﺠﺎه ﻣﺮد ﻣﺤﺼ‪‬ﻞ ﻣﺘﻮر‪‬ع ﺣﺎﺿﺮﻧﺪ و ﺑﺎﺳﺘﻔﺎدت ﻣﺸﻐﻮل و ﻧﻘﻞ اﻳﺸﺎن و ﺳﺎﺧﺘﻦ اﺳﺒﺎب آن ﻣﺘﻌـﺬّر و‬ ‫ﻓﺮو ﮔﺬاﺷﺘﻦ و رﻧﺠﺎﻧﺪن اﻳﻦ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺑﺎﻣﻴﺪ زﻳﺎدت ﻋﺪد ﺟﺎي دﻳﮕﺮ رﻓﺘﻦ رﺧﺼﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬و در ﺑﻐﺪاد از ﻣﻨﺎﻇﺮه ﻛﺮدن ﭼﺎره ﻧﺒﺎﺷﺪ و از ﺳﻼم داراﻟﺨﻼﻓﻪ اﻣﺘﻨﺎع ﻧﺘـﻮان ﻛـﺮد و‬ ‫در آن ﻣﺪ‪‬ت ﻛﻪ از ﺷﺎم ﺑﺎزرﺳﻴﺪم در ﺑﻐﺪاد ﺑﻜﺲ ﺳﻼم ﻧﻜﺮدم و ﻣﺴﻠّﻢ ﺑﻮدم ﺑﺤﻜـﻢ آﻧﻜـﻪ در ﻫـﻴﭻ‬ ‫ﺷﻐﻞ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺼﺮّف ﻧﺸﺪم‪ ،‬ﺑﺎﺧﺘﻴﺎر ﺧﻮد ﻣﻨﺰوي ﺑﻮدم‪ ،‬ﭼﻮن در ﻣﻴﺎن ﻛﺎري ﺑﺎﺷﻢ اﻟﺒﺘّﻪ ﻣﺴﻠّﻢ ﻧﺘﻮاﻧﻢ‬ ‫زﻳﺴﺖ و ﻣﻌﻈﻢﺗﺮﻳﻦ ﻋﺬر ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ اﻳﻨﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﻮن از ﺳﻠﻄﺎن ﻣﺎل ﻧﺴﺘﺎﻧﻢ و ﺑﺒﻐـﺪاد ﻣﻠﻜـﻲ ﻧـﺪارم راه‬ ‫ﺗﻌﻴ‪‬ﺶ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد ‪ ..‬ﺗﻮﻗﻊ ﻣﻴﺪارم ﻛﻪ وﻇﻴﻔﺔ ﻛﻬﺘﺮﻧﻮازي و ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻗـﺪﻳﻢ‬ ‫ﺑﺮ وي ﮔﺴﺘﺮاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ آن دوﻟﺖ ﻣﺴﺘﺪام ﺑﺎد! آﻣﻴﻦ ﻳﺎ رب اﻟﻌﺎﻟﻤﻴﻦ )ﻣﻮﻟﻮي‪  ...(116 :1371 ،‬‬ .(42 :‬‬ ‫ﺑﺮرﺳﻲ اﻟﮕﻮي زاﻫﺪاﻧﻪ در ﺑﺎﻓﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ دورة ﻏﺰّاﻟﻲ و ﻧﺤﻮة ﺗﻌﺎﻣﻞ او ﺑﺎ ﺻـﺎﺣﺒﺎن ﻗـﺪرت‬ ‫ﻧﺸﺎن ﻣﻴﺪﻫﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﺪان ﻋﻨﺎوﻳﻦ‪ ،‬اﻟﻘﺎب‪ ،‬دﻋﺎ و ﺛﻨﺎ در ﻣﻘﺪ‪‬ﻣـﺔ ﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎﻳﺶ ﺷـﮕﺮدي در ﺣﻔـﻆ‬ ‫اﻗﺘﺪار ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه در ﺑﺮاﺑﺮ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗﺪرت و ﺑﻪ رخ ﻛﺸﻴﺪن ﻗﺪرت ﻋﺎﻟﻤﺎن و زاﻫﺪان اﺳﺖ‪..‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‪63/‬‬ ‫ﻣﺜﺎل ﻏﺰّاﻟﻲ در ﭘﺎﺳﺦ ﻧﺎﻣﺔ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻼﻓﺖ ﻛﻪ او را ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺲ در ﻧﻈﺎﻣﻴ‪‬ﺔ ﺑﻐﺪاد ﻓﺮاﺧﻮاﻧـﺪه‪ ،‬ﺑـﺎ‬ ‫آوردن ﺑﻬﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ از رﻓﺘﻦ ﺳﺮ ﺑﺎز ﻣﻲزﻧﺪ‪:‬‬ ‫ﻋﺬر آﻧﺴﺖ ﻛﻪ ازﻋﺎج از وﻃﻦ ﻣﻴﺴ‪‬ﺮ ﻧﺸﻮد اﻟّﺎ در ﻃﻠﺐ زﻳﺎدت دﻳﻦ ﻳﺎ زﻳﺎدت دﻧﻴﺎ اﻣ‪‬ـﺎ آز زﻳـﺎدت‬ ‫اﻗﺒﺎل دﻧﻴﺎ و ﻃﻠﺐ آن ﺑﺤﻤﺪاﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﻛﻪ از ﭘﻴﺶ دل ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻐﺪاد را ﺑﻄﻮس آورﻧﺪ ﺑـﻲ‪-‬‬ ‫ﺣﺮﻛﺘﻲ و ﻣﻠﻚ و ﻣﻤﻠﻜﺖ ﻏﺰّاﻟﻲ را ﻣﻬﻴ‪‬ﺎ و ﺻﺎﻓﻲ و ﻣﺴﻠّﻢ دارﻧﺪ و دل ﺑﺪان اﻟﺘﻔـﺎت ﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﻣﺼـﻴﺒﺖ‬ ‫ﺿﻌﻒ اﻳﻤﺎن ﺑﻮد ‪ ....

‬اﻫﺪاف ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻣﻮاردي اﺳـﺖ ﻣﺎﻧﻨـﺪ درﺧﻮاﺳـﺖ ﻛﻤـﻚ ﻣـﺎﻟﻲ ﺑـﺮاي ﺷﺨﺼـﻲ‬ ‫ﺑﺪﻫﻜﺎر‪ ،‬آزادﻛﺮدن ﻳﻚ زﻧﺪاﻧﻲ‪ ،‬درﺧﻮاﺳﺖ ﻋﻔﻮ و ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ ﮔﻨﺎﻫﻜﺎران و ‪.‬در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ اﮔﺮ اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲ را در ﻗﺎﻟﺐ ﻳﻚ ﻓﺮآﻳﻨﺪ و ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﺑﻨﻴﺎدي‬ ‫ﺗﺼﻮ‪‬ف ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬در ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺘﻦ و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﻄﺮح در آن ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻔﺎﺗﻲ از اﻳﻦ ﻗﺒﻴـﻞ‬ ‫ﻣﻴﺮﺳﻴﻢ‪ :‬در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻧﺎ از ﺷﻴﻮة ﺗﺮﻏﻴﺒـﻲ اﺳـﺘﻔﺎده ﻣﻴﻜﻨـﺪ و آوردن اﻟﻘـﺎب و ﻋﻨـﺎوﻳﻦ‬ ‫ﻣﺘﻌﺪ‪‬د و دﻋﺎي ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺻﻠﺢﺑﺎوراﻧـﺔ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪه ﺑـﺎ ﺟﺮﻳـﺎن ﻗـﺪرت اﺳـﺖ‪ ...‬‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪:‬‬ ‫در اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﺮﻣﺒﻨﺎي ﺑﺎﻓﺖ ﺑﻴﺮوﻧﻲ )ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻳـﺎ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻣـﺘﻦ و ﺑـﻪ‬ ‫ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ﻓﻀﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎﻣﻪ در آن ﺑﻪ ﻧﮕﺎرش درآﻣﺪه اﺳﺖ( و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣﺘﻦ )ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪه‪،‬‬ ‫ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ او‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ او‪ ،‬ﻧـﻮع‬ ‫راﺑﻄﺔ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه و ﻣﺨﺎﻃﺐ و ﻫﺪف ﻣﺘﻦ ﻳﺎ ﻫﻤـﺎن ﻧﻘـﺶ و ﻛـﺎرﻛﺮد آن( ردهﺑﻨـﺪي و ﺗﻮﺻـﻴﻒ‬ ‫ﺷﺪهاﻧﺪ‪ . .‫‪ /64‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬ ‫اﮔﺮ اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲ ﺧﺎرج از ﻧﺤﻮة ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﺎ ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻗﺪرت و اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﭘﻨﻬـﺎن ﻣـﺘﻦ‬ ‫ﻣﻮرد ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺗﻔﺎوت آﺷﻜﺎري ﺑﻴﻦ ﺷﺨﺼﻴ‪‬ﺖ ﻣﻮﻻﻧﺎ در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺜﻨـﻮي و‬ ‫ﻏﺰﻟﻴ‪‬ﺎت ﺷﻤﺲ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﺮﺳﺪ و ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻧﻪ آن ﻋﺎرف ﺑﺮﻳﺪه از دﻧﻴﺎ در ﻣﺜﻨﻮي و ﻧـﻪ آن روح ﺑـﻲ‪-‬‬ ‫ﺗﻌﻠّﻖ ﺑﻲﭘﺮوا در ﻏﺰﻟﻴ‪‬ﺎت ﺷﻤﺲ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺷﺨﺼﻴ‪‬ﺘﻲ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﺣﺎﻛﻢ و ﻣﺘﻤﻠّﻖ و ﭼﺮبزﺑﺎن‬ ‫ﺗﻠﻘّﻲ ﺷﻮد‪ ..‬‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬در اﻟﮕﻮﻫﺎ‪ ،‬وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ در ﻗﺎﻟﺐ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﻧﻬﺎدﻫﺎي اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ‬ ‫)ﻧﻬﺎد ﻗﺪرت‪ ،‬ﺗﺼﻮف‪ ،‬ﻋﻠﻢ‪ ،‬زﻫﺪ و ‪ (.‬و ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﭘﻨﻬﺎن ﻣﺘﻦ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻴﺸﻮد و ﺑـﻪ‬ ‫ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺖ و در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﻧﻬﺎدﻫﺎ و ارﺗﺒﺎطﻫﺎي واﻗﻌـﻲ اﻓـﺮاد‪،‬‬ ‫ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻣﻴﺸﻮد‪.‬ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﺑﺎﻓﺖ ﺑﻴﺮوﻧﻲ ﺑـﻪ دو زﻳﺮﮔﻮﻧـﺔ درﺑـﺎري و ﻏﻴﺮدرﺑـﺎري‪ ،‬و ﺑـﺮ ﻣﺒﻨـﺎي ﻣﻘـﺎم و‬ ‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﻪ زﻳﺮﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬زاﻫﺪاﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻨﺸﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي اﻫﻞ ﺳﻴﺎﺳـﺖ و اﻫـﻞ‬ ‫ادب‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي درﺑﺎري و ﻳﺎ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ ﻧﻬﺎد ﻗﺪرت‬ ‫ﺑﻪ اﻧﻮاع ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن‪ ،‬وزﻳﺮان‪ ،‬اﻣﻴﺮان‪ ،‬ﻗﺎﺿﻴﺎن‪ ،‬دﺑﻴﺮان‪ ،‬ﻓﻘﻴﻬﺎن و ﻋﺎﻟﻤـﺎن‪ ،‬ﺑﺮﻣﺒﻨـﺎي ﻧـﻮع‬ ‫راﺑﻄﺔ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه و ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺑﻪ اﻧﻮاع ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي رﺳﻤﻲ و ﻏﻴﺮرﺳﻤﻲ و ﺑﺮ اﺳﺎس ﻧﻘـﺶ ﻳـﺎ ﻛـﺎرﻛﺮد‬ ‫اﺻﻠﻲ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ اﻧﻮاع ارﺷﺎدي‪ ،‬اﻧﺪرزﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬اﻃﺎﻋﺘﻨﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺗﻬﻨﻴـﺖﻧﺎﻣـﻪ‪ ،‬ﺑﺸـﺎرﺗﻨﺎﻣﻪ‪ ،‬دﻟﺠـﻮﻳﻲﻧﺎﻣـﻪ‪،‬‬ ‫ﻋﻔﻮﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺳﻔﺎرﺷﻨﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺷﻮﻗﻨﺎﻣﻪ و درﺧﻮاﺳﺖ دﻳـﺪار‪ ،‬ﻋﻬﺪﻧﺎﻣـﻪ‪ ،‬ﻓﺘﺤﻨﺎﻣـﻪ‪ ،‬و واﮔـﺬاري ﻣﺸـﺎﻏﻞ‬ ‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺎ ﻋﻨﻮاﻧﻬﺎﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻨﺸﻮر وﻻﻳﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺸﻮر وزارت‪ ،‬ﻣﻨﺸﻮر ﻗﻀﺎ‪ ،‬ﺗﻘﻠﻴﺪ ﺧﻄﺎﺑـﺖ‪ ،‬ﺗﻘﻠﻴـﺪ‬ .‬او ﺑـﺎ‬ ‫ﺟﻬﺖﮔﻴﺮي ﻣﺜﺒﺖ و ﺑﻜﺎرﮔﻴﺮي ﺷﻴﻮهﻫﺎي ﺗﺮﻏﻴﺒﻲ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻃﺐ را ﺑﻪ ﻗﺮارﮔﺮﻓﺘﻦ در ﻣﺴﻴﺮ اﻟﻬـﻲ و‬ ‫ﺑﻪ ﺟﻮد و اﺣﺴﺎن و ﻧﻴﻜﻲ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻴﻜﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﻘﺎﺻﺪ ﻧﻮعدوﺳـﺘﺎﻧﺔ ﻣﻄـﺮح در ﻧﺎﻣـﻪ را ﺑـﻪ اﻧﺠـﺎم‬ ‫رﺳﺎﻧﺪ‪ ..

26 -5‬‬ ‫‪ -12‬ﺣﻤﻴﺪاﷲ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ )‪ ،(1365‬وﺛﺎﺋﻖ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺣﻀﺮت ﺧﺘﻤﻲ ﻣﺮﺗﺒﺖ و ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﺔ‬ ‫ﻣﺤﻤﻮد ﻣﻬﺪوي داﻣﻐﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﻧﺸﺮ ﺑﻨﻴﺎد‪..‫اﺳﻠﻮب ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮔﻮﻧﺔ ﻧﺎﻣﻪ‪65/‬‬ ‫ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﺪرﺳﻪ‪ ،‬ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻧﻘﺎﺑﺖ ﺳﺎدات و ‪ ..‬دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫‪ -13‬دﻫﺨﺪا‪ ،‬ﻋﻠﻲاﻛﺒﺮ )‪ ،(1358‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ دﻫﺨﺪا‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬روزﺑﻬﺎن‪.‬‬ ‫‪ -4‬اﻣﻴﺮﻛﺒﻴﺮ‪ ،‬ﺗﻘﻲ )‪ ،(1371‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي اﻣﻴﺮﻛﺒﻴﺮ ﺑﺎﻧﻀﻤﺎم رﺳﺎﻟﻪ ﻧﻮادراﻻﻣﻴﺮ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﻧﺸﺮ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان‪.‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ ‪:‬‬ ‫‪-1‬آراﮔﻮن‪ ،‬ﻟﻮﺋﻲ )‪ ،(1337‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺗﻴﺮﺑﺎرانﺷﺪهﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﺔ ﻣﺤﻤﻮد ﺗﻔﻀّﻠﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬اﻣﻴﺮﻛﺒﻴﺮ‪.‬و ارﺗﺒﺎطﻫﺎي واﻗﻌﻲ اﻓﺮاد‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﭘﻨﻬﺎن ﻣـﺘﻦ و ﺗﻐﻴﻴـﺮات ﻫـﺮ‬ ‫ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺖ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬ ‫‪ -3‬اﻟﻜﺴﺎﻧﺪ ﺳﺮﮔﻲﻳﻮﻳﺞ )‪ ،(1356‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي اﻟﻜﺴﺎﻧﺪر ﮔﺮﻳﺒﺎﻳﺪوف درﺑﺎرة اﻳﺮان ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺳﻠﻄﻨﺖ‬ ‫ﻓﺘﺤﻌﻠﻲﺷﺎه ﻗﺎﺟﺎر‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﺛﻘﻔﻲ‪.‬‬ ‫‪ -10‬ﺣﺪ‪‬اد ﻋﺎدل‪ ،‬ﻏﻼمﻋﻠﻲ )‪» ،(1381‬ارزش ادﺑﻲ ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ«‪ ،‬ﻧﺎﻣﺔ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن‪ ،‬دورة ﭘﻨﺠﻢ‪،‬‬ ‫ﺷﻤﺎرة ﺳﻮم‪ ،‬ﺻﺺ ‪.‬‬ ‫‪ -15‬رﺷﻴﺪاﻟﺪﻳﻦ ‪ ،‬وﻃﻮاط )‪ ،(1338‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي رﺷﻴﺪاﻟﺪﻳﻦ وﻃﻮاط‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان‪.198 -178‬‬ ‫‪» ،(1381) _________-11‬ﭼﻬﺮة ﻣﻮﻻﻧﺎ در آﻟﺒﻮم ﺷﺨﺼﻲ او«‪ ،‬ﻧﺎﻣﺔ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن‪ ،‬دورة ﭘﻨﺠﻢ‪،‬‬ ‫ﺷﻤﺎرة ﺳﻮم‪ ،‬ﺻﺺ ‪.‬‬ ‫‪ -5‬ﺑﻐﺪادي‪ ،‬ﺑﻬﺎءاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺆﻳﺪ )‪ ،(1315‬اﻟﺘﻮﺳﻞ اﻟﻲ اﻟﺘﺮﺳﻞ‪ ،‬ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ و ﺗﺼﺤﻴﺢ اﺣﻤﺪ‬ ‫ﺑﻬﻤﻨﻴﺎر‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات اﺳﺎﻃﻴﺮ‪.‬‬ .‬‬ ‫‪ -9‬ﺣﺎجآﻗﺎﺑﺎﺑﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ )‪» ،(1382‬ﺑﺮرﺳﻲ ﻧﺜﺮ در دورة ﻗﺎﺟﺎر و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺣﻮزهﻫﺎي آن«‪ ،‬رﺳﺎﻟﺔ‬ ‫دﻛﺘﺮي‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ‪..‬‬ ‫‪ -8‬ﺑﻴﻬﻘﻲ‪ ،‬اﺑﻮﻟﻔﻀﻞ )‪ ،(1368‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻴﻬﻘﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﻮﺷﺶ ﺧﻠﻴﻞ ﺧﻄﻴﺐرﻫﺒﺮ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﺳﻌﺪي‪.‬‬ ‫‪ -14‬راوﻧﺪي‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﺳﻠﻴﻤﺎن ) ‪ ،(1333‬در ﺗﺎرﻳﺦ آل ﺳـﻠﺠﻮق‪ ،‬ﺗﺼـﺤﻴﺢ ﻣﺤﻤـﺪ اﻗﺒـﺎل‪،‬‬ ‫ﺗﻬﺮان‪ :‬ﻋﻠﻤﻲ‪..‬در ﭘﺎﻳﺎن‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌـﺔ ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪ‬ ‫وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻫﺮﻳﻚ از زﻳﺮﮔﻮﻧﻪﻫﺎ در ﻗﺎﻟﺐ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﻧﻬﺎدﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ )ﻧﻬﺎد ﻗﺪرت‪ ،‬ﺗﺼﻮف‪ ،‬ﻋﻠﻢ‪،‬‬ ‫زﻫﺪ و ‪ (.‬‬ ‫‪ -7‬ﺑﻬﺎر‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪﺗﻘﻲ )‪ ،(1369‬ﺳﺒﻚﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﺳﭙﻬﺮ‪.‬‬ ‫‪ -2‬آلاﺣﻤﺪ‪ ،‬ﺟﻼل )‪ ،(1364‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺟﻼل آلاﺣﻤﺪ‪ ،‬ﮔﺮدآورﻧﺪه ﻋﻠﻲ دﻫﺒﺎﺷﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﭘﻴﻚ‪.‬‬ ‫‪ -6‬ﺑﻮﻻرد‪ ،‬ﺳﺮرﻳﺪر )‪ ،(1371‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺧﺼﻮﺻﻲ و ﮔﺰارشﻫﺎي ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﺔ ﺳﺮ رﻳﺪر ﺑﻮﻻرد‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﺔ‬ ‫ﻏﻼﻣﺤﺴﻴﻦ ﻣﻴﺮزا ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﻃﺮح ﻧﻮ‪.

1985. principles of pragmatics.‬‬ ‫‪ -21‬ﻇﻬﻴﺮاﻟﺪﻳﻦ ﻧﻴﺸﺎﺑﻮري)‪ ،(1332‬ﺳﻠﺠﻮﻗﻨﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﮔﻼﻟﻪ ﺧﺎور‪.‬‬ ‫‪ -24‬ﻗﻄﺐ ﺷﻴﺮازي‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ )‪ ،(1356‬ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ﻋﺒﺪاﷲ ﻗﻄﺐ ﺑﻦ ﻣﺤﻴﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﺧﺎﻧﻘﺎه اﺣﻤﺪي‪.‬‬ ‫‪ -22‬ﻓﻀﺎﺋﻠﻲ‪ ،‬ﻣﺮﻳﻢ )‪» ،(1388‬ﺑﺮرﺳﻲ ﺳﻪ ﻣﺘﻐﻴ‪‬ﺮ زﺑﺎﻧﻲ ﺷﻴﻮة ﺑﻴﺎن‪ ،‬ﺻﻮرتﻫﺎي ارﺟﺎﻋﻲ )ﺿـﻤﺎﻳﺮ( و‬ ‫اﻟﻘﺎب در ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ«‪ ،‬ﭘﺎﻳﺎنﻧﺎﻣﺔ ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ارﺷﺪ‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ‪. 1970.‬‬ ‫‪-٣٢‬‬ ‫‪Leech.‬ﺳﺒﺤﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﻣﺮﻛﺰ ﻧﺸﺮ داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ‪.‬‬ ‫‪ -26‬ﻣﻜﺎرﻳﻚ‪ ،‬اﻳﺮﻧﺎ رﻳﻤﺎ )‪ ،(1388‬داﻧﺸﻨﺎﻣﺔ ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي ادﺑﻲ ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬آﮔﺎه‪.‬‬ ‫‪-٣١‬‬ ‫‪Abd el-Mohsen Bakir. 1971.‬‬ ‫‪ -19‬ﻋﻴﻦاﻟﻘﻀﺎت ﻫﻤﺪاﻧﻲ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ )‪ ،(1348‬ﻧﺎﻣﻪﻫـﺎي ﻋـﻴﻦاﻟﻘﻀـﺎت ﻫﻤـﺪاﻧﻲ‪ ،‬ﺗﺼـﺤﻴﺢ‬ ‫ﻋﻠﻴﻨﻘﻲ ﻣﻨﺰوي‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﺑﻨﻴﺎد ﻓﺮﻫﻨﮓ اﻳﺮان‪. Momin‬‬ ‫‪-٣٣‬‬ ‫‪Mohiuddin. and Munshis based on original documents.‬‬ ‫‪ -28‬ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪﺑﻦﻣﺤﻤﺪ )‪ ،(1371‬ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ روﻣﻲ‪ ،‬ﺗﺼﺤﻴﺢ ﺗﻮﻓﻴـﻖ‬ ‫ﻫـ‪ .‬‬ ‫‪ -29‬ﻣﻴﻨﻮي‪ ،‬ﻣﺠﺘﺒﻲ )‪ ،(1311‬ﻧﺎﻣﺔ ﺗﻨﺴﺮ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﻣﻄﺒﻌﺔ ﻣﺠﻠﺲ‪.‬‬ ‫‪Dar al-Insha. from Babur to Shah Jahan. 1526-1658. Francis Xavier J. 2003.: A study on Insha.‬‬ ‫‪ -23‬ﻗﺎﺋﻢﻣﻘﺎم‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢﺑﻦ ﻋﻴﺴﻲ )‪ ،(1358‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﺗـﺎرﻳﺨﻲ ﺳـﻴﺪاﻟﻮزراء ﻗـﺎﺋﻢﻣﻘـﺎم‬ ‫ﻓﺮاﻫﺎﻧﻲ )درﺑﺎرة ﻣﻌﺎﻫﺪة ﺻﻠﺢ ﺗﺮﻛﻤﺎﻧﭽﺎي و ﻏﺮاﻣﺎت آن(‪ ،‬ﮔﺮدآورﻧﺪه و ﻣﺼﺤﺢ ﺟﻬﺎﻧﮕﻴﺮ ﻗﺎﺋﻢﻣﻘﺎﻣﻲ‪،‬‬ ‫ﺗﻬﺮان‪ :‬داﻧﺸﮕﺎه ﻣﻠﻲ اﻳﺮان‪.‬‬ ‫‪ -17‬ﺳﻨﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻣﺠﺪود ﺑﻦ آدم )‪ ،(1379‬ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ﺳﻨﺎﻳﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ادﺑﻲ و ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪.‬‬ ‫‪ -27‬ﻣﻨﺘﺠﺐاﻟﺪﻳﻦ ﺑﺪﻳﻊ ﺟﻮﻳﻨﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ )‪ ،(1329‬ﻋﺘﺒﺔاﻟﻜﺘﺐه‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﭼﺎپ ﺳﺮﺑﻲ‪.‬‬ ‫‪ -18‬ﺷﺮﻳﻒاﻟﺮﺿﻲ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﻴﻦ)‪ ،(1376‬ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﺔ ﻋﺒﺪاﻟﻤﺤﻤﺪ آﻳﺘﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﺑﻨﻴـﺎد‬ ‫ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪.‬‬ ..‬‬ ‫‪ -30‬ﻳﺰداﻧﭙﻮر‪ ،‬اﺣﻤﺪ )‪» ،(1375‬ﺣﺴﻴﻨﻌﻠﻲﺧﺎن ﻧﻈﺎم ﮔﺮّوﺳﻲ و ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ ﻣﻜﺎﺗﻴـﺐ او«‪ ،‬ﭘﺎﻳـﺎنﻧﺎﻣـﺔ‬ ‫ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ارﺷﺪ‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ‪. Unknown‬‬ ‫‪Binding. A Study in‬‬ ‫‪Greek Epistolography: The Form of the Ancient Greek Letter. G.‬‬ ‫‪ -20‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻃﻮﺳﻲ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ) ‪ ،(1362‬ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ ﻓﺎرﺳﻲ ﻏﺰاﻟﻲ‪ :‬ﻓﻀﺎﺋﻞاﻻﻧﺎم ﻣﻦ رﺳﺎﺋﻞ ﺣﺠﺔاﻻﺳـﻼم ‪،‬‬ ‫ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻋﺒﺎس اﻗﺒﺎل‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬اﻣﻴﺮﻛﺒﻴﺮ‪. Exler.‬‬ ‫‪-25‬ﻛﻤﺎلاﻟﻤﻠﻚ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ )‪ ،(1364‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻛﻤﺎلاﻟﻤﻠﻚ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﺑﺰرﮔﻤﻬﺮ‪.‫‪ /66‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ – ﺷﻤﺎره ﭘﻲ در ﭘﻲ ‪ – 15‬ﺑﻬﺎر‪1391‬‬ ‫‪ -16‬زرﻳﺎب‪ ،‬ﻋﺒﺎس )‪ ،(1354‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ادوارد ﺑﺮاون ﺑﻪ ﺳﻴﺪ ﺣﺴـﻦ ﺗﻘـﻲزاده‪ ،‬ﺗﻬـﺮان‪ :‬ﻛﺘـﺎبﻫـﺎي‬ ‫ﺟﻴﺒﻲ‪.N. London: Longman. The chancellery and Persian epistolography under‬‬ ‫‪the Mughals.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful