P. 1
časopis DANS-50

časopis DANS-50

|Views: 255|Likes:
Published by Suzana Milenkovic
arhitektura i urbanizam
arhitektura i urbanizam

More info:

Published by: Suzana Milenkovic on Apr 24, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/09/2015

pdf

text

original

TEMA BROJA: DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005.

re`

urednika

STANJE STVARI, DaNS - PEDESETI BROJ
DaNS - Zapisi iz arhitekture, urbanizma i dizajna / Articles from Arcitecture, City Planning and Design; www.dans.org.yu; Izdavač/Publisher: Društvo arhitekata Novog Sada, Miletićeva 20; Novi Sad, Vojvodina, DZ Srbija i Crna Gora; e-mail: dans@eunet.yu; tel/fax: 021/423-485; Glavni i odgovorni urednik / Editor-in-Chief: Slobodan Jovanović, arh. Pomoćnik glavnog i odgovornog urednika / Deputy Editor: Vladimir Mitrović, istoričar umetnosti Uredništvo / Editorial Board: Ružica Jovanović, arh., Biljana JovanovićŠušnjar, arh., prof Dušan Krstić arh., Žolt Ivanović, arh., Darko Polić, arh. Grafički dizajn / Graphic design: Miroslav Šilić, arh. Redakcija u inostranstvu / International Editorial Board: Saša Gačić, arh. (Geneve), Mr. II Srđan Jovanović Weiss, arh. (New York), Kaliopa Jović, arh. (Wien), Siniša Macedonić, arh. (Frankfurt), Verica Nenadović-Žarković, arh. (Moskva), Josip Pilasanović, arh. (Budapest); Sekretar redakcije: Svetlana Falb Prevod / Translation: Dubravka Bugarski-Alimpić; Lektor / Received by and profesional reading: Milka Poša Redakcija prima utorkom i sredom 12-14h Štampa / Printed by: FORMA, Novi Sad Cena / Price: 400 dinara Prvi broj magazina DANS štampan je 1982. godine. U junu 1984. i maju 1998. godine štampana su posebna izdanja. DANS izlazi četiri puta godišnje ISSN 0351-9775, UDK 71 Žiro račun: 340-2197-32 Novosadska banka AD Novi Sad Broj finansira: Javno preduzeće Poslovni prostor, Novi Sad

I

nicijatori, pokretači i realizatori DaNS-a kao Zapisa iz arhitekture urbanizma i dizajna, imali su zamisao i želju da pisanom reči, pratećim ilustracijama i stavom, pomognu i doprinesu da nam okruženje u kom živimo, ta građena sredina, grad kao celina i kuće, stanovi, radni prostori i sva druga mesta susretanja, okupljanja i zajedništva postaju i budu bolji i lepši. Bilo je to pre 23. godine. U međuvremenu, Društvo arhitekata Novog Sada kao izdavač časopisa, uspelo je da složi eto već pedeset redovno numerisanih svezaka, što uz dve, posebno izdate sveske časopisa čini preko 4000 stranica bogate građe o urbarhitektonskoj praksi, o kojoj je svedočilo, sada već skoro 350 autora iz reda struke i pratećih disciplina. Trudom prvog Glavnog i odgovornog urednika arhitekte Dušana Prodanovića, pa potonjeg u ličnosti arhitekte, prof. dr Svetlane Vuković koja je na simboličan način, zadnje uređenim brojem primila Oktobarsku nagradu Novog Sada, koja je Društvu arhitekata Novog Sada dodeljena upravo za njegovu izdavačku delatnost, trudom svih kolega koji su DaNS stvarali i doprinosili mu, kao članovi Uredništva, jedno vreme i Saveta časopisa, trudom svih saradnika - autora priloga, pa i naporom koji sam lično činio potpisujući kao Glavni i odgovorni urednik, eto već 28. brojeva DaNS-a čini mi se da hrabro možemo ustvrditi da su naši Zapisi iz arhitekture urbanizma i dizajna postali relevantno i priznato štivo i svedočanstvo o urbanizmu i arhitekturi Novog Sada, Vojvodine i cele zemlje. Da smo bili otvoreni prema svetu i za sve ono što je ključ za razumevanje i čitanje arhitekture ovog podneblja i vremena našeg života i stvaranja. Da li su kuće u kojima živimo bolje od onih pre, da li je naš grad lepši nego je bio juče, da li je ugodniji, sigurniji za život, ostaju pitanja za moguće odgovore vremena. Koncepcijom časopisa nastojali smo da se akcentuju pozitivni primeri stvaralaštva, ne bi li poslužili za ugled novim i mlađim stvaraocima. U kritici smo bili suzdržaniji, možda i više nego je trebalo i više no što naša graditeljska praksa zahteva. Čuvali smo se kavge i kritizerstva. Stvorili smo nezaobilaznu dokumentaciju i građu, otvorenu pred javnošću. Govorili smo o delima, o ljudima, o stvaranju i kulturi prostora i stvaralačkog čina. Za saradnike i prijatelje imali smo većinu najboljih. Dočekali smo Arhitektonsku školu u Novom Sadu i njene prve diplomce i poslediplomce kod njenog osnivača, sve do nedavno i voditelja Ranka Radovića. Svedočili smo o prvoj udarnoj desetini nosilaca Tabakovićeve nagrade arhitekture i o sijaset drugih raznim povodima i nagradama apostrofiranih kolega. Govorili smo o onima koji su otišli sa javne scene, a nastavićemo da ih cenim po delima koja su ostavili. To je to sveukupno stanje stvari i nije slučajno da sam se u naslovu Uvodnika opredelio za te dve reči koje se sticajem okolnosti pojavljuju više puta i raznim povodima u ovom pedesetom broju. Nastojaćemo da DaNS i na dalje prati to stanje stvari. I kao materijalizovane fakte u prostoru, ali i kao uslove njihovog nastanka i osobina – svedočanstava o prostoru i vremenu, o duhu i dahu njegovom, kako je to svojevremeno od arhitekata naših tražio pesnik Miroslav Antić. U Novom Sadu, juna 2005. Slobodan Jovanović

Naslovna strana: Poslovni objekat auto-elektro servisa sa auto salonom na Bulevaru vojvode Stepe u Novom Sadu Autor fotografije: Milan Konjević DaNS 50 | jun 2005 | 1

sadrzaj 2 | DaNS 50 | jun 2005 .

Pitanje teme u arhitekturi ISTRAŽIVANJA 60. Divno je živeti ARHITEKTURA U SVETU 34. Projektni studio DaNS NOVI OBJEKTI 26.Reanimacija napuštene škole REAGOVANJA 58. Gradsko polje STUDENTSKI RADOVI 62. 15. 3LHD 40. Japan . zaboravljeni. Čitanje prošlosti Vrnjačke Banje PUTOPIS 52. Napušteni. Arhitekta Aleksandar I. Uređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini 25. Milenijumski park u Čikagu ISTORIOGRAFIJA 44. Projekat Grad Scena 16. Put u Italiju: Bijenale u Veneciji . 2+2 objekta u novosadskoj ulici Petra Drapšina 30. Zakasneli Haussmann u vojvođanskim gradovima 21.sadrzaj DaNS 50 DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005. 14. Medvedev 48. Fudbal i arhitektura Petera Eisenmana 42. Okrugli sto dana arhitekture 2005. neiskorišćeni 18. Arhitektonska studija Studentskog društvenog centra AKTUELNOSTI IZLOŽBE NOVE KNJIGE NOVI ČASOPISI sadržaj DaNS 50 | jun 2005 | 3 .U pohode Paladiju 55. Kuće od drveta i kartona 36.

the fact is that a large number of presented projects were either realised or they shall soon be. T radicionalne Dane arhitekture Novog Sada. an architect from Novi Sad. već kvalitetno doprinositi i nekoj budućoj memoriji domaće urb . Ðorđe Grbić i mr Ljiljana Vukajlov na predlog bivšeg sastava Upravnog odbora. mr Nemanja Radusinović. president of the Association of Architects of Novi Sad. TV Panonija i TV Most. Održana je GODIŠNJA. U kraćoj raspravi potom. kako je to već ustaljeno: SALON ARHITEKTURE i OKRUGLI STO NA TEMU JAVNI PROSTORI GRADA. Dragan Marinčić i mr Nemanja Radusinović predloženi od novoizabranog predsednika Društva. Kao zaduženi za to predložio sam Skupštini da se pitanju statusa i pozicije Društva i statusa i pozicije arhitekata. nameni i datumu nastanka projekata ili realizacija. scientific-specialised works and books two equal charters were awarded for the books titled Gradotvorci I (Town Creators) – residential premises from Baroque to Modern in Subotica (by Gordana Prcic. činili su arhiteki: Darko Polić. Slobodan Jovanović . This year the Salon returned to the Gallery of Matica Srpska. posebno zakazana plenumska rasprava za koju će biti i vremena i pripremljene podloge. Slobodan Jovanović DAYS OF ARCHITECTURE OF NOVI SAD 2005 The 13th Days of Architecture with the central event titled – Salon of Architecture of Novi Sad – were organised by the Association of Architects of Novi Sad from May 16th to 23rd. 2005. neposredno pre njihovog otvaranja. u Novom Sadu. diverse in contents and conscious and responsible in authorial terms. Aleksandar Rackov (the design of the business premise Mering in Zrenjanin). trebalo je da se iznesu (u tezama bar) i osnovni stavovi i sugestije o daljem radu Društva. ovog puta i IZBORNA SKUPŠTINA DRUŠTVA. kao i poslednje izašli broj časopisa Društva arhitekata Niša Arhitektura. Traditional prizes were awarded during the 13th Salon of Architecture of Novi Sad – the City Prize and charters for individual categories. Tajnim glasanjem. te arhitekture u gradu Novom Sadu posveti.Program Dana arhitekture Novog Sada 2005. as probably the most important. odnosno sa naslovima publikacija koje su na Salonu prezentovane. Ove godine Salon je imao i posebno štampan KATALOG sa kolor reprodukcijama svih izloženih radova. Učesnici Dana arhitekture imali su pred sobom i aprilski broj lista DaNS. where several works and designs were presented. ne samo odgovarati na zadatke investitora. The reward for the best works of students was awarded this year to the graduation paper of Andrea Tamas and a business-shopping centre of Milos Protic. Skupština se zatim opredelila da novi predsednik Društva arhitekata Novog Sada bude u sledećem mandatu arhitekta Lazar 4 | DaNS 50 | jun 2005 Kuzmanov. And. uz uvodni tekst u kom podsećam na neke momente od značaja za istorijat nastanka i održavanja Dana arhitekture Novog Sada. Šilić. Građanski list.arhitektonskoj sceni. Za program i sadržaj Dana arhitekture zapaženo je bilo interesovanje. Milica Stojković. trinaesti put za redom organizovalo je. osnovnim legendama o njihovim autorima. Prisutni su se složili da se priprema ovakve rasprave svakako upriliči kao deo programa i obaveza novoizabranog Upravnog odbora. za dodelu GODIŠNJE NAGRADE ARHITEKTURE NOVOG SADA koja se dodeljuje pojedincima autorima ili autorskim timovima iz oblasti arhitekture. Po dogovoru i uz saglasnost Upravnog odbora Društva u prethodnom sastavu. for the interior of a residential unit that is modern both in terms of form and content . maja održana je Godišnja i Izborna Skupština Društva arhitekata Novog Sada. Žiri nije dodelio. Viktorija Aladzic and Mirko Grlica) and Vrata (The Door) – the architectural jewel from Kikinda (by Biserka Ilijasev). lokacijama. a lot of urban designs were displayed at the Salon. Ivana Kuzmanović i Ana Petrović. na Trgu galerija 1. maja. Bojan Tepavčević. SPECIJALNO PRIZNANJE – NAGRADA SALONA ARHITEKTURE. The Salon jury composed of Silvija Kacenberger. u vreme od 16.-23. ove 2005. Both works deal with direct surroundings of the old town core. The Salon gathered 60 authors and authorial teams with more than 80 works grouped in seven categories. izražavajući nadu da će nova imena na našoj urb . Čitav program Dana arhitekture odvijao se u salama Galerije Matice srpske.arhitektonske prakse. The official opening was followed by the round table dedicated to the topic of Public Spaces. Pored arhitekata Jovana Zorića predsednika DANS-a u prethodnom mandatu. the City Architect. mogućih tematskih područja. According to the tradition. SKUPŠTINA DRUŠTVA ARHITEKATA NOVOG SADA U vreme Dana arhitekture Novog Sada. DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005. U novi sastav Upravnog odbora izabrani su arhitekte Ilja Mikitišin. an architect and Dario Cupic from Novi Sad for the Business premise of the car salon at Novo naselje. sa pozitivnim. Društvo arhitekata Novog Sada. opredelili su se za dodelu POVELJE SALONA ARHITEKTURE u 7 od 9.dani arhitekture novog sada 2005. arhitekti: Silvija Kacenberger. 16. The production presented at this year’s 13th Salon of Architecture of Novi Sad was quite good and satisfactory. The jury decided to reward the work of Jelena Josipovic and Nebojsa Djurdjulov made for the competition announced by the town of Akureri at Iceland. The reward in the category of interior was awarded to Nemanja Radusinovic. ali ikritičkim kvalifikacijama rezultata aktivnosti Društva. te Dubravka Ðukanović. za najuspešnije arhitektonsko delo realizovano u protekloj godini. ove godine. a kao prateće manifestacije upriličene su promocije firmi KNAUF i AMT UNIAGENT. The Charter of the Salon in the category of realisation was awarded to Miodrag R. prisustvo i izveštavanje lokalnih medija: Dnevnik. ORGANIZACIONI ODBOR Dana arhitekture Novog Sada 2005. projektnim i izvođačkim organizacijama. koji je doneo i promovisao kolega Aleksandar Keković. obuhvatio je. godine. Several hundreds of visitors participated in the ceremonial opening of the exhibition and official awarding of prizes (charters). The Salon was opened by Mrs Vesna Prosenica. ŽIRI SALONA. Zrenjanina. pozivnicu i prateći plakat manifestacije dizajnirao je arhitekta M. uz stare asove projektno izvođačke prakse kao još aktivne stvaraoce i mentore mladih. sa predlozima po tri kandidata za budući sastav Upravnog odbora Društva. izneti su i elementi mogućeg inoviranja programskih sadržaja i metoda rada o čemu govore i na licu mesta deljeni tekstovi potpisani od oba kandidata za funkciju budućeg predsednika Društva (Lazar Kuzmanov i Slobodan Kuzmanović). Katalog. Subotice i Kikinde. Niša. Nenad Kuzmanović i Lazar Kuzmanov. Leon Nešić. The Charter of the Salon in this field was awarded to the architect of a younger generation. Srđan Crkvenjakov. Media coverage of the event was symbolic. 81. Osamdesetak članova i gostiju saslušalo je Izveštaj o radu u prethodnom periodu koji je podneo arhitekta Jovan Zorić predsednik Društva u prošle 4. u ceremoniji proglašenja dodeljenih povelja i uručenju Nagrade učestvovala je i arhitekta Vesna Prosenica Gradski arhitekta Novog Sada. prisutnog člana Društva. Jovanovic for the building of the Crematory in Novi Sad. Prvi put u program Dana uvrštena je i održana je RADIONICA NA TEMU URBANI MOBILIJAR. the hall of which on the ground floor is appropriate to the needs of such an exhibition. Nenad Kovjanic and Lazar Kuzmanov decided to award the Prize of the City of Novi Sad for the best architectural work realised in the previous year to the authorial team of Dusan Miladinovic. godine. Kao i ranijih godina Danima su prisustvovale kolege iz Beograda. and Mr Lazar Kuzmanov. Lazara Kuzmanova novoizabranog predsednika DANS-a i Silvije Kacenberger predsednika Žirija ovogodišnjeg Salona. In the category of publishing.

POSLOVNI OBJEKAT AUTOELEKTRO SERVISA SA AUTO SALONOM NA BULEVAR VOJVODE STEPE U NOVOM SADU Autor: Dušan Miladinović. Miroslav Marjanović. DaNS 50 | jun 2005 | 5 . strukturalnošću i savremenom materijalizacijom predstavlja graditeljski iskorak u novijoj novosadskoj arhitektonskoj produkciji. d. Poslovni objekat auto-elektro servisa i auto-salona svojom arhitektonskom dinamikom. d. objekat pleni karakterističnim arhitektonskim izrazom. Odgovorni projektanti: Dušan Miladinović. Objekat se otvara prema posmatraču i uvodi korisnika u prostor koji organizacionom šemom zadovoljava stroge kriterijume za ovakvu vrstu specijalizovanih objekata. višeslojno i skladno komponujući celinu u jedan linearni niz nameće arhitektonsko delo kao jasan i vidan reper bulevara na kojem se nalazi.a. DOO PORTAL – Novi Sad NAGRADA GRADA NOVOG SADA ZA NAJBOLJE REALIZOVANO ARHITEKTONSKO DELO U PRETHODNOJ GODINI Obrazloženje: Autorski tim kroz formiranje različitih oblikovnih korpusa. Dario Čupić. Izrazitom otvorenošću velikih staklenih površina na kvadratnom kubusu i zatvorenom dominantnom vertikalom sa horizontalnim izrezima.a.dani arhitekture novog sada 2005.i.i.

Stav autorskog tima da je objekat jedinstven organizam koji ne deli funkciju od izgleda odnosno da svaki objekat mora da priča o sebi. Prateći i dopunski sadržaji su smešteni u postojeću halu. Ovo omogućava pregled kako unutrašnjosti salona tako i prilaznog prostora. pokreta. Ceo izlog je nagnut prema ulici ne samo iz razloga postizanja dinamične forme. preko fasade. Detaljnom analizom postavljenih uslova i zatečenom ne dovršenom halom došlo se do najracionalnijeg rešenja. Moglo bi se reći da svojom arhitekturom objekat podržava težnju investitora da predstavi Bel-car kao savremenu firmu visokih profesionalnih domena. ono ne konkuriše izgledu i atraktivnost auto-salona. POSLOVNI OBJEKAT AUTO . . Centralni motiv ovog objekta.stručni saradnik na predmetima »Elementi i sklopovi zgrada« i »Arhitektonske konstrukcije I«. iznutra. Iz oblasti urbanizma radio je kao spoljni saradnik JP »URBANIZAM« na urbanističkom projektu rešenja dela auto puta na prilazu Novom Sadu. regulacije spoljašnjeg saobraćaja i uređenja sa nivelacijom okolnog terena. radi na poslovima glavnog projektanta. kao asistent . Stepenište kojim se penje ka vrhu do luksuzne kancelarije.ELEKTRO SERVIS O bjekat auto-elektro servisa je jedan od poslovnih objekata na lokalitetu duž Bulevara Vojvode Stepe preko puta stambenih blokova na Novom Naselju. kao i projekata adaptacije i rekonstrukcije. Od 1998.1964. Bez velikih staklenih površina. Iza sebe ima veliki broj projekata stambenih. On ne oslikava funkciju objekta niti pokazuje njegov sadržaj. Na spratu fasada se produžava u enterijer auto salona preko isto tako nagnutog i krivudavog zastakljenog zida. konstrukcije. Pored projektovanja obavlja i poslove nadzornog organa i rukovođenja na gradilištima.O. Pored projektovanja u visokoj gradnji bavi se i dizajnom u projektima brodogradnje. je ipak drugi elemenat. radi i na arhitektonskom fakultetu u Novom Sadu.12. Unutar toga je stepenište koje od prizemlja vodi do komandne kancelarije vlasnika objekta. god. koja je iz tih razloga pretrpela određene izmene. Apsolvent na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu. a uz nju je predviđen nov objekat za tehnički pregled vozila i servis auto-elektrike. već i umanjuje prodor sunčevih zraka. god. Pod koji se pod malim nagibom penje već od same ulice omogućava lakši pristup i bolje sagledavanje vozila. pokazuje i put ka uspehu. opredeljenost ka sadržaju a to je automobil. Na arhitektonskom fakultetu radi i urbanističke projekte za rešavanje centra Kule i Apatina. »PORTAL« u kome od 1996. u Beogradu. a na istom predmetu drži predavanja iz oblasti »Savremeni materijali i konstrukcije u arhitekturi i građevinarstvu«. Pohađao nastavu i položio državni stručni ispit iz oblasti PROTIV POŽARNE ZAŠTITE za VSS. Suosnivač je D. 6 | DaNS 50 | jun 2005 Dušan Miladinović Rođen 11. Veliki stakleni ekran pokazuje osnovnu namenu.O. Specijalnosti: Arhitektonski dizajn i 3D prezentacija. što je najčešći način oblikovanja stepenišnog prostora koji je na fasadi. pa sve do bulevara. koja više liči na atraktivan apartman. i u logičnoj je sprezi sa kosim staklom teko da se ne čini da izlog pada. tj. Nagnuti polucilindar obložen tamnim i srebrnim limom sa uskim horizontalnim otvorima po najpre liči na deo svemirskog broda ili komandnog mosta nuklearne podmornice. Projektni zadatak je nalagao da ceo program treba ispoštovati u vezi vrlo preciznih uslova Boschovih servisa auto-elektrike i uskladiti ih sa željama investitora o proširenju sadržaja i isprojektovati savremen objekat „za XXI vek“ kako je naglasio sam investitor. koji je na neki način i zaštitni znak. Naravno da su projektanti unapred postavili određene smernice u likovnom oblikovanju.dani arhitekture novog sada 2005. U samom početku procesa projektovanja uključeni su stručnjaci iz ostalih oblasti neophodnih za usklađivanje svih instalacija. diplomirao je na arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Dario Čupić Rođen u Novom Sadu 1969. poslovnih i industrijskih objekata. odnosno naglašavanje određenih elemenata u cilju jasne i karakteristične forme objekta.

The attitude of the authorial team is that the building is a unique organism. across the residential blocks at Novo Naselje. SA AUTOSALONOM BUSINESS PREMISE CAR ELECTRICITY SERVICE SHOP WITH CAR SALON The building of a car electricity service shop is one of the business premises located along Vojvode Stepe Boulevard. Within it there is the stairway leading from the ground floor to the head-office of the owner of the building. In the very beginning of the designing process the experts were included from other fields necessary for harmonisation of all the connections. The whole shop window is bent towards the street not only in order to obtain the dynamic form and motion but also to reduce the penetration of sunlight. The detailed analysis of the set conditions and the existing unfinished hall resulted with the most rational solution. DaNS 50 | jun 2005 | 7 . so that one does not have a feeling that the shop window is falling. Terms of reference requested to observe the whole programme with respect of very precise conditions of Bosch’s service shops for car electricity and harmonise them with the wishes of the investor with respect of widening of its content and to design a modern building «for the 21st century». as the investor himself pointed out. namely emphasising of certain elements aimed at clear and characteristic form of the building. Still.dani arhitekture novog sada 2005. Naturally. which is most often the method of shaping of stairways on the facade. i.e. It could be said that with its architecture. is another element. it does not compete with the appearance and attractiveness of the car salon. The floor ascend mildly from the very street and enables easier access and better grasp of a vehicle and it is in logical connection with the slanted glass. which does not divide function from appearance. construction. It does not either reflect the function of the building or show its content. Without large glass surfaces. This enables the insight into both the interior of the salon and the access space. which is also its trademark. up to the luxurious office resembling more to an attractive apartment shows also the road towards the success. The slanted bowler covered with dark and silver tinplate with narrow horizontal openings resembles primarily to a part of a spaceship or command bridge of a nuclear submarine. the central motif of this building. from within through the facade. which had to undergo certain changes because of that. On the first floor the facade elongates into interior of the salon through similarly slanted and curved wall made of glass. and a new building was planned beside it for technical inspection of vehicles and car electricity service shop. the building supports the aspiration of the investor to present the Bel-car modern company of high professional domains. A large glass screen shows the main purpose. commitment to the content – the car. The stairway that ascends towards the top. external traffic regulation and arrangement of the surrounding terrain with nivelation. all up to the boulevard. namely that each building has to talk about itself. the designers put in advance certain guidelines in fine art shaping. The accompanying and additional contents have been placed in the existing hall.

u Novom Sadu. ISLAND. 2003 godine). Učestvovala na niz konkursa iz oblasti projektovanja i urbanog planiranja (nagrada Salona arhitekture 1999 godine za studentski rad. Od 2002 godine zaposlena je u AD “PLAN“-u Novom Sadu. d. Diplomirao 2003. god. 8 | DaNS 50 | jun 2005 .i.i. god. Student je poslediplomskih studija na FTN u Novom Sadu. Sveobuhvatnim pristupom od programa ponuđenih atraktivnih namena (sa akcentom sa sadržajima kulture. autori su uspešno odgovorili na složene uslove međunarodnog konkursa za vrlo aktuelnu temu u oblasti urbanizma – odumiranje gradskog centra. godine sa radom na temu: „Višeporodične urbane vile na Telepu“ kod mentora Dr Radivoja Dinulovića. Studirao je arhitekturu na arhitektonskom odseku FTN u Novom Sadu. d. preko novih urbanih struktura i formi. gde radi kao asistent-saradnik od 2002 godine na predmetima Arhitektonsko projektovanje 2 i Prostorna kompozicija. u Bačkoj Palanci. Nebojša Ðurđulov. god.a.a. 3D model: Jan Pažitnai. ostvarili su osnovni cilj postavljenog zadatka oživljavanje pojedinih gradskih zona (četvrti) i uspostavljanje njihovog novog identiteta.i. AD PLAN – Novi Sad Obrazloženje: Svojim viđenjem i predlogom revitalizacije urbanog tkiva centralne zone grada. JELENA JOSIPOVIĆ Rođena 1977. poslovanja i obrazovanja).. Studirala je arhitekturu na Arhitektonskom odseku FTN u Novom Sadu. III nagrada na Konkursu za uređenje desne obale Nišave. Diplomirala 2002. novog saobraćajnog koncepta i uređenja morske obale. (VISION AKUREYRI) Autori: Jelena Josipović.dani arhitekture novog sada 2005. Student je poslediplomskih studija na FTN u Novom Sadu. d. do uspostavljanje novih simbola – vizuelnih repera u vidu svetionika.a. Od 2004 godine zaposlen u AD “PLAN“-u u Novom Sadu (saradnik na Projektu parternog uređenja centra Novog Sadu i Projektu Garni hotela u okviru Master centra u Novom Sadu). NEBOJŠA ÐURĐULOV Rođen 1978. Povelja Salona za urbanistički projekat KONKURS ZA URBANISTIČKO REŠENJE CENTRALNE ZONE GRADA AKURERI. sa radom na temu: „Francuski kulturni centar u Novom Sadu“ kod mentora Prof Dr Ranka Radovića.

.a. u birou ‘’ARS FORMA’’ u Zrenjaninu. objekta na uglu. Diplomirao na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu 1998. a. daju za pravo razmišljanju da je arhitektonsko projektovanje sklad oblikovnih formi i strukturalnih masa. Prodori masa. DaNS 50 | jun 2005 | 9 . Od (20002002) radio kao stručni saradnik na predmetu Projektovanje 2 na Arhitektonskom fakultetu u Novom Sadu.i.i. Objekat u dva trakta prati regulacije ulica koje se sustiču na uglu. 3D model: Igor Kovač. slobodne otvorene površine i proporcionalan raspored otvora na fasadi uz izuzetnu čistotu linija. RACKOV ALEKSANDAR Rođen 1971. odgovorni projektant i direktor. d.a. dok uveden treći trakt koji dominira i spaja već formirane delove objekta. autori su na izuzetan projektantski način odgovorili na tešku urbanističku temu.a. Obrazloženje: Igrajući se oblikovnim elementima. strukturalnim kontrastima. što je u ovom slučaju rezultiralo dobrim arhitektonskim projektom. Saradnik: Milica Nećakov. Povelja Salona za arhitektonski projekat POSLOVNI OBJEKAT ‘’MERING’’ U ZRENJANINU Autor: Aleksandar Rackov.dani arhitekture novog sada 2005. kombinujući rastere i različite osovinski postavljene kubuse. Zaposlen od 1998. d. gradi skladnu celinu.

Srednju građevinsku tehničku školu-arhitektonski otsek. Užicu (Zavod za urbanizam i projektovanje. MIODRAG R.i.D.. Studirao u Skopju(196163) i Beogradu(1963-67).a. koji predstavlja njegov kreativni doprinos osnovnoj ideji i arhitektonsko – urbanističkom konceptu. a izražavajući se sopstvenim prepoznatljivim arhitektonskim izrazom. AD PRO-ING – Novi Sad Obrazloženje: Svojim objektom autor je krugu gradskog groblja u Novom Sadu dodao nedostajući arhitektonski i urbanistički sadržaj.dani arhitekture novog sada 2005.1971-75 ) i Novom Sadu (Urbanistički zavod Novog Sada 1975. Povelja Salona za arhitektonsku realizaciju ‘’KREMATORIJUM’’ U NOVOM SADU Autor: Miodrag R. Radio u: Užičkoj Požegi (GP Radnik.).1969-71). na način koji korektno nastavlja liniju zamisli arhitekata – projektanata postojećih objekata. 03.. Jovanović. 10 | DaNS 50 | jun 2005 . u Novom Sadu pohađao od 1957-1961 god. Pro-Ing . stanuje u Novom Sadu u ulici Fruškogorska 17 u Novom Sadu. Diplomirao na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu školske godine 1966/1967. A. Investprojekt”’ Arhitektura 1975-90. d. JOVANOVIĆ Rođen u Novom Sadu 28. od 1990 g. 1942.

dani arhitekture novog sada 2005. USA. živi i radi u Novom Sadu. kvalitetnom upotrebom osvetljenja i minimalističkim odnosom prema dizajnu mobilijara. Indiana. Magistarske studije završio na College of Architecture. Muncie.a. Ball State University. Završio Srednju Građevinsku školu Jovan Vukanović. Obrazloženje: Autor enterijera stambene jedinice je. sa zvanjem Tehničar Visokogradnje 1990. NEMANJA RADUSINOVIĆ Rođen 07. kroz rekonstrukciju postojećeg stana. aprila 1971. Boja ambijenta enterijera svojom otvorenošću i modernim duhom odiše atmosferom domaćeg. Muncie. godine. Ball State University. i Arhitektonski Fakultet u Beogradu 1998. Odrastao. što obradom plafonskih površina. DaNS 50 | jun 2005 | 11 .i. čistim linijama. izraženim geometrijskom formama i materijalizacijom doprineo da prostor bude maksimalno iskorišćen i funkcionalan. d. Indiana. što ostalim svedenim elementima u duhu neomodernizma.. godine u Zaječaru. Agresivnim enterijerskim potezima. USA sa zvanjem Magistra Arhitekture i paralelno pohađao časove slikarstva i fotografije magistarskog programa College of Fine Arts. Povelja Salona za enterijer realizacije ENTERIJER STAMBENE JEDINICE Autor: mr Nemanja Radusinović. autor je uspeo da dobije pitom prostor smeran porodici što zaslužuje svaku pohvalu.

Od 1985. aktivno je radila na afirmaciji struke kao član Udruženja urbanista Vojvodine i Srbije. Istorijski arhiv Kikinda. 2002.. godine u seli Grguru.. 1966. Subotica Štampa: ‘’Printeks’’ Subotica Gordana Prčić Vujnović – (Subotica –1960) Na arhitektonskom fakultetu u Beogradu diplomirala je 1984.i. salonu urbanizma u Kragujevcu. 12 | DaNS 50 | jun 2005 .kikindski arhitektinski dragulj. “Kikindski mlin“. Autor: mr Gordana Prčić Vojnović. Kikinda Štampa: ‘’Garmond’’ Novo Miloševo Biserka Ilijašev. stekao je 1985. Viktorija Aladžić – (Subotica –1959) Studije na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu okončala je 1985. Novoj Crnji. Novom Kneževcu.i. gde je 2001. Od 1966. odbranila magistarsku tezu. na grupi za istoriju. prva nagrada na 11. godine zaposlena je u Međuopštinskom zavodu za zaštitu spomenika kulture u Subotici. 2004. Mirko Grlica – (Subotica – 1956) Diplomu na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu. Kikinda i “Tiski cvet“. Istorijski arhiv Kikinda. u Beogradu. godine. Zaposlena je na Građevinskom fakultetu u Subotici kao asistent na katedri za Urbanizam i geodeziju. naučno stručne radove i knjige DVE JEDNAKOVREDNE NAGRADE Obrazloženje: Oba dela su izuzetni izdavački poduhvati.. Od iste godine radi kao kustos u Gradskom muzeju u Subotici. d.a. Viktorija Aladžić Mirko Grlica Izdavač: Gradski muzej. • Kikinda.grad ostaje. godine. Povelje Salona za publicistiku. predsednik Društva građevinskih inženjera u Kikindi i potpredsednik Društva arhitekata u Kikindi. Srpskoj Crnji i Čoki. d.a. Pored niza urbanističkih planova za opštine Kikindu i Novi Kneževac u DP Zavodu za urbanizam u Kikindi i arhitektonskih objekata projektovanih u Kikindi. vekovi prolaze . Njihov doprinos u struci prevazilazi značaj isključivo kao bogate dokumentacione građe koji je rezultat dugogodišnjeg istraživanja. a Arhitektonski fakultet. god. Gimnaziju je završila u Leskovcu.dani arhitekture novog sada 2005. Izdavač: Istorijski arhiv. već predstavljaju pomak u proučavanju graditeljske baštine vojvođanskih gradova. u kategoriji Publikacije • Vrata . 1999. a magistrirala 1991. Objavila je sledeće knjige: • Suvača u Kikindi – mlin ravnice. Novi Sad. godine. god. Autor: Biserka Ilijašev. ‘’VRATA’’ KIKINDSKI ARHITEKTONSKI DRAGULJ KIKINDA 2004. ‘’GRADOTVORCI I’’ SUBOTIČKI STAMBENI OBJEKTI OD BAROKA DO MODERNE SUBOTICA 2004. godine. godine živi i radi u Kikindi. 2002. rođena je 1942. godine.

na smeru Arhitektura. kao saradnik na arhitektonskim projektima i konkursima. DIPLOMSKI RAD: ARHITEKTONSKO URBANISTIČKA STUDIJA REVITALIZACIJE DVORIŠTA ‘’SOKOLSKOG DOMA’’ U NOVOM SADU Autor: Andrea Tamaš Fakultet tehničkih nauka. Od novembra 2003. Različitim arhitektonsko urbanističkim pristupom shodno studentskom nivou.MENRATOVA PALATA U NOVOM SADU Autor: Miloš Protić Fakultet tehničkih nauka. Odsek za arhitekturu. Odsek za arhitekturu. u Novom Sadu Diplomirala 2004.dani arhitekture novog sada 2005. radovi zavređuju pažnju kao poziv i ostalim diplomcima sa novosadske škole arhitekture da nastave dalja istraživanja u ovoj izuzetnoj i kompleksnoj oblasti. Povelje Salona za studentski rad DVE JEDNAKOVREDNE NAGRADE Obrazloženje: Dva studentska rada istražuju istu temu koja se odnosi na rekonstrukciju novosadskog gradskog centralnog tkiva što je dominantni problem danas. godine na Fakultetu Tehničkih Nauka u Novom Sadu. DIPLOMSKI RAD: POSLOVNO TRŽNI CENTAR. učestvuje u radu projektnog biroa ‘’M+’’. Univerzitet u Novom Sadu DaNS 50 | jun 2005 | 13 . a reflektuje se kroz interpolacije novih objekata u zaštićeno gradsko jezgro. je saradnik-demonstrator na smeru Arhitektura FTN-a. BLOK GRADSKE KUĆE . Univerzitet u Novom Sadu ANDREA TAMAŠ Rođena 1980. Od oktobra 2004.

performera. BILJANA PAVLOVIĆ. Konstatovano je potom u raspravi da bi bilo dobro da se ovakva vrsta studija prihvate kao model istraživanja i da se konstantno praktikuju pri planiranju uređenja naselja. Mr LJILJANA VUKAJLOV je. slikara ili samih korisnika ili vlasnika prostora ili nedovršenih objekata. ali je izazvala interesantnu i bogatu diskusiju. u okviru projekta GRAD –SCENA do PROSTORNE STUDIJE NAPUŠTENIH I NEISKORIŠTENIH OBJEKATA. Bilo je različitih zapažanja. Ocenila je da je Okrugli sto pokrenuo značajna pitanja za grad . Opšti je utisak Skupa da u ovakvim raspravama obično nedostaju ljudi iz značajnih gradskih institucija koji su najuticajniji da se određene ideje i predlozi sprovode u delo. Iznenađenje kod prisutnih je bilo da autor ove urbanističke studije nije zaposlen u nekoj od ustanova koje se bave urbanizmom.pomalo i provokativno izrazivši svoje želje da učestvuju u promenama i sprovođenju ideja u realnost . MIODRAG R. dati idejna rešenja kroz proveru na nekim budućim konkursima ili pri praktičnim intervencijama. Pančeva. godine . . SLOBODAN JOVANOVIĆ. arhitekta iz Pančeva. okupila je relativno mali broj učesnika. zadatak i metodologiju izrade Studije. načina i simbolike njegovog nastajanja. da mu niko nije naložio da se bavi ovom temom sem znatiželje i ljubavi za tematiku života naselja kao motivacije u radu. arhitekta iz Novog Sada izneo je primer kada su u prethodnom vremenu konstatovani bili napušteni prostori u gradu.ART koja je u partnerskom odnosu sa više organizacija i pojedinaca sa ciljem da se permanentno radi na oživljavanju prostora. studenti arhitekture iz Novog Sada. a zatim istakao značaj javnih prostora kao osnovnih mesta okupljanja ljudi u naseljima uopšte.. RUŽICA JOVANOVIĆ je ukazala na opasnost od generacijskog sukoba i objasnila da neostvarivanje ideja nije posledica neaktivnosti ranijih generacija. Svi smo zapravo na istom zadatku . Zrenjanina. ideološke razloge. istakao je važnost aktiviranja ljudi kao učesnika u oživljavanju i u organizaciji događaja u nekom prostoru.ipak razgrađenost prostora i nepovratno izgubljen značajan deo starih centralnih delova naselja. Armija mladih ljudi kojoj se svakodnevno daju najrazličitiji istraživački i projektantski zadaci. Formirali su novu organizaciju PER. zaključujući Skup ukazala na značaj vaspitno – obrazovnih ustanova koje sem edukacije moraju mlade ljude i pripremati za budući rad i saradnju sa brojnim drugim ustanovama. te da se ostvaruje saradnja stručnjaka 14 | DaNS 50 | jun 2005 raznih ustanova sklonih istraživačkom radu. navodeći sopstvena htenja i iskustva sa prostorom uokolo studentskih domova koje je projektovao na Limanu u Novom Sadu. na vežbama uraditi značajna istraživanja. SILVIJA KACENBERGER. izložio je i objasnio problematiku uređenja javnih prostora kroz mnoštvo interesantnih primera iz većeg broja naselja u Vojvodini. pokrenula je pitanje uvođenja zahteva istoričnosti mesta u Zakon o planiranju i uređenju prostora kao obavezan deo pri planiranju i oblikovanju prostora. Naveo je različite pristupe i koncepte iz prakse. performer i NATAŠA MURGE. Veoma studiozno. jasno definisao javne prostore kako bi smo ih mogli sagledavati i uočavati. istakavši značaj očuvanja identiteta prostora. podsetio je prisutne da se o ovoj temi i govorilo i pisalo u prethodnom vremenu . arhitekta iz Novog Sada. arhitekta–urbanista iz Novog Sada istakla je da uvek postoji odgovornost svakog pojedinačnog autora po pitanjima sagledavanja specifičnosti naselja i njegovih korisnika. JOVANOVIĆ. pohvala i predloga. Na kraju je dao i vizije i izložio neke od mogućnosti prihvatljivih transformacija koje bi ljudima više prijale od trenutno prisutne i nasilne promene životnog ambijenta. asistent na odseku za arhitekturu FTN Univerziteta u Novom Sadu. Ljiljana Vukajlov Mr Ljiljana Vukajlov.dani arhitekture novog sada 2005. vizuelni umetnik iz Novog Sada. na odseku za arhitekturu FTN u Novom Sadu. i Subotice. Proces uređenja javnih prostora u gradskim središtima je prikazao kao jedan izuzetno ozbiljan. složen i permanentan poduhvat koji treba da objedini delovanje ljudi različitih struka. POVRŠINA I PROSTORA NOVOG SADA koju su na Okruglom stolu prezentovali MILIVOJ DAJIĆ i RADONJA DABETIĆ. a nezadovoljni dosadanjim rezultatima . objasnivši cilj. arhitekta. T ema Okruglog stola: JAVNI PROSTORI GRADA. Prezentovali su svoj rad ističući velike mogućnosti oživljavanja napuštenih ili neadekvatno iskorišćenih prostora i površina putem delovanja umetnika. već postojanja mnoštva prepreka u stručnim i političkim krugovima sa kojima će se mladi vrlo brzo i sami suočiti. asistent na odseku za arhitekturu Fakulteta tehničkih nauka u Novom Sadu. snimiti zatečeno stanje. organizovali su decembra 2004. komentara. ali da se moraju tražiti rešenja kroz komunikaciju i saradnju među ljudima . SLAVKO ŽUPANSKI. Neprolaznost aktuelnosti teme Javni prostori grada dokazana je i ovom prilikom. pa prema tome i mogućnost njihovog uvažavanja pri oblikovanju prostora i ugrađivanja u planove. arhitekta–urbanista iz Novog Sada. OKRUGLI STO DANA ARHITEKTURE 2005. istakao je daje posledica. mogla bi u okviru redovnih zadataka. stručan. On je sa velikom naklonošću svoju pažnju posvetio pojavi prosecanja bulevara kroz centralna područja Novog Sada. seminar na temu GRAD – SCENA privlačeći na njega veći broj predavača iz raznih oblasti. SAŠA ASENTIĆ. Moderator rasprave bila je mr Ljiljana Vukajlov. ALEKSANDAR STANOJLOVIĆ. Saradnjom umetnika i studenata arhitekture sa odseka arhitekture pri FTN u Novom Sadu došlo je. Preispitujući neophodnost prosecanja osmanskih bulevara kroz saobraćajno rasterećenje. arhitekta iz Novog Sada. izložio je svoja istraživanja na temu ZAKASNELI HAUSSMANN U VOJVOĐANSKIM GRADOVIMA. želju za podizanjem modernosti. proveravajući mogućnosti rešavanja uočenih nepovoljnih situacija. Svako od prisutnih učesnika pokušao je da problematiku sagleda i prikaže iz sopstvenog ugla.on je u okviru teme UREĐENJE JAVNIH PROSTORA U GRADSKIM SREDIŠTIMA U VOJVODINI. a sve akcije potom zakočene i oživljavanje onemogućeno iz najrazličitijih razloga pri čemu je bitnih bilo i onih koje zavise od mentaliteta ljudi i sredine. tradicije i kulture stanovnika svakog naselja kao i važnost poštovanja potreba korisnika prostora. Razloge Osmanovih bulevara i radikalnih intervencija u Parizu komentarisali su Darko Polić i Ružica Jovanović kao arhitekti – urbanisti iz Novog Sada ističući potrebu provere vremenski različitih situacija u kojima su se određene promene i intervencije dešavale.

ambijenti prirodni ili pozorišni mogu se zamisliti ne samo kao prostori. kao i tematiziranje drugih prostora društvene interakcije . Učesnici imaju priliku da propitaju. ignoriše i marginalizuje inovativne. ulice . njihove uzroke i posledice. dramaturge . Pozorišni ambijent je pozicija u političkom smislu.u kojima se ogledaju procesi društvenih promena (strukturalne promene naseljenih oblasti. obogate domaću scenu i sagledaju je u širem (regionalnom i evropskom) kontekstu. Katinka Marac –dizajner svetla i scene (Amsterdam). Off Limits International Theatre Festival and Symposium (Dortmund). Iskustva i produkti stečeni u ovakvom programu saradnje umetnika doprinosi stvaranju bogatije domaće scene i prenošenja znanja i veština u oblasti savremene izvođačke umetnosti. pitanja vlasništva. stvaranje kritičkog odnosa prema aktuelnoj stvarnosti. korišćenje javnog prostora. stanice. Stela Kristofolini – kulturolog (Berlin). sociolozima. provere i da ponude nove ideje. itd.arhitektama. da otkrije (moguća / slojevita) značenja koja ovi prostori žele saopštiti i da ispita mogućnosti funkcionisanja grada kao scene.) Projekat Grad Scena osvaja urbane prostore i koristi njihovu arhitekturu da naglasi iskustvo izvođačke umentosti. režisere. Ljiljana Vukajlov – arhitekta. nove ili eksperimentalne projekte koji nisu za masovno tržište ili umetničke procese koji su netržišno orijentisani. dizajneri svetla. Stefano Kolibaj – arhitekta i dizajner svetla (Berlin) i Julija Martin – landscape arhitekta (Edinburg).» (Ričard Šekner) Saša Asentić (*) Projektni tim: Saša Asentić – performer. pronalaženje novih modela prezentovanja kulture i umetnosti. Partneri: Odsek za arhitekturu na Fakultetu tehničkih nauka (Novi Sad). teoretičarima umetnosti i studentima. .unlimited (Roterdam). Olivera Kovačević Crnjanski – koreograf. već kao i aktivni protagonisti u kompleksnom sistemu transformacije. umetnici novih medija. dvorišta.dani arhitekture novog sada 2005. Nataša Murge – vizuelni umetnik.. kretanje stanovništva. Projekat Grad Scena P rojekat Grad Scena (*) predstavlja interdisciplinarni istraživački prostor otvoren za saradnju. Dragana B. stambene zgrade. Grad Scena posebnu pažnju poklanja produkciji i stvaralačkom procesu. napuštanje prostora i objekata. plesači.razvijanje domaće savremene umetničke scene i informisanje o savremenim tokovima izvođačke umetnosti. itd. prolazi.trgovi. korpus znanja u školskom smislu i realno mesto u pozorišnom smislu. komunikaciju i produkciju među umetnicima performeri. Stevanović – slikar. Lelastiko Art Association (Breša) i Stealth. Analiza i stvaranje mape socioprostornog stanja u Novom Sadu Projekat Grad Scena bavi se odnosom između ljudi i prostora kao i odnosom između umetničke i urbane sfere istražujući teatralnost urbanih prostora i svakodnevnog života koristeći njihove performativne aspekte . «. čekaonice. u našem društvu i tematizira ih kroz savremenu izvođačku umetnost. DaNS 50 | jun 2005 | 15 . Oni aktivno učestvuju u događajima koji se organski odvijaju u oživljenim prostorima. dizajneri scene.. Aktuelizacija gradskih prostora Evidentiranje i aktuelizacija gradskih prostora koji su izgubili svoj funkciju /sadržaje i ispitivanje modela privremenog korišćenja tih prostora kroz postavljanje različitih procesa i produkata izvođačke umetnosti radi uključivanja istih u razvojne planove Grada Novog Sada i razvijanje interdisciplinarne saradnje po pitanju ove problematike. plaže. Svojim aktivnostima Grad Scena se suprotstavlja stanju koje uzrokuje medijska industrija komercijalne zabave koja filtrira. Grad Scena istražuje transformacijske procese urbane sredine i demografskih tokova. parkovi.

Studenti odseka za arhitekturu izvršili su snimanje dvadeset tri lokacije u gradu koji se mogu izdvojiti u tri tipološke celine . obrazovanja i uživanja ljudi. platforme. Pre svega nezavršene objekte treba sanirati. a završene rekonstruisati. ili samo očistiti. što ostavlja mogućnost dorađivanja. vlasniku nepotrebni. Osnovni ciljevi studije su pokušaj oživljavanja napuštenih i neiskorišćenih objekata i prostora u Novom Sadu i njegovom okruženju. preuredi- ti. Ovo istraživanje bi svakako. trebalo nastaviti. Većina snimljenih objekata. kao i dva dvorišta. Zatim čitav postupak istraživanja mogao bi se sprovesti na više lokacije u Novom Sadu.prikažu i opišu osnovne karakteristike. površine (terase. površinama i prostorima koji su iz najrazličitijih razloga postali neinteresantni.dani arhitekture novog sada 2005. konstrukcije. kompleksi). Čini se ipak najznačajnijim. podaci o projektantima itd. dvorišta). kao i pokretanje javnog mnjenja na temu odnosa ljudi prema objektima. Svi nedovršeni objekti su duže vreme izloženi delovanju različitih vremenskih uticaja. površina i prostora grada. korisnik. Na karti Novog Sada su kataloški obeležene lokacije snimljenih objekata. ukazivanje studentima arhitekture na još jedan način sagledavanja prostora. vlasnik. uvođenjem još nekih dodatnih aspekata analize. Studenti su u napuštenim. Snimljeno je jedanaest završenih objekata. završiti. organizovan je skup pod nazivom Grad scena. neuređenim. Istraživački rad bi trebalo da pokrene svakog građanina Novog Sada. površina i prostora i što su oni sagledani kao potencijalna mesta kulture i socijalizacije. videli potencijalno mesto okupljanja. koji ne zahtevaju nikakve intervencije. ili su trenutno odsutni. zaboravljeni. Za svaku snimljenu lokaciju dati su konkretni predlozi za njihovo aktiviranje. pa im je bonitet loš. Objekti dobrog boniteta. bez obzira da li je on istraživač. Korišćeni metod istraživanja pruža samo prve i najvažnije informacije na osnovu kojih se može planirati dalje intervenisanje ili organizovanje performansa i drugih vidova okupljanja i aktiviranja ljudi. revitalizovati. po tri nedovršena objekta (konstrukcije) i kompleksa. a zatim izvrši kritička valorizacija i predlože potrebne intervencije. uočavanjem potencijala i u manje privlačnim elementima grada. nefunkcionalnim. već i zbog različitih mogućnosti sagledavanja tih aspekata i lokacija. Na tom skupu pored nekoliko predavanja. površina ili prostora su napušteni. neinteresantnim. u okolnim naseljima. zapostavljenim i vlasnicima nepotrebnim objektima. površine i prostori. Uočeni objekti. Njihovi vlasnici ili nisu poznati.objekti (završeni. uz angažovanje inicijatora ovog projekta. Na primer snimak osnova svih objekata. Takođe se nameće . Napušteni. površina i prostora. neiskorišćeni U okviru projekta Grad scena. boravka. površinama i prostorima Novog Sada. ili čitavih lokacija. kao i uz pomoć samih korisnika. a svaka lokacija je prikazana posebno. a u organizaciji Kamernog pozorišta muzike Ogledalo iz Novog Sada. trenutna namena . stručnjak. U pojedinačnim prikazima nema baš svih podataka. godine u amfiteatru Odseka za arhitekturu Fakulteta tehničkih nauka. nekadašnje namene površina ili prostora. adresa. ali i društva da preduzme hitne korake u sprečavanju procesa devastacije pojedinih elemenata grada. zapostavljeni. Istraživački postupak bi se mogao produbiti. platforma. ili političar. godina gradnje. platoi) i slobodni prostori (trgovi. učesnik budućih manifestacija. prezentovana je i Prostorna studija o napuštenim i neiskorišćenim objektima. u decembru 2004. površina ili prostora. ne samo zbog različitosti istraživača. ali i u svakom drugom naselju. Dalje istraživanje moglo bi da se organizuje kao detaljnije. utvrđivanje tačnih dimenzija objekata. što je započeta evidencija objekata. Prilikom planiranja rekonstrukcija manje očuvanih objekata. pa i svakog čoveka. mogla bi se napraviti lista prioriteta intervencija. neiskorišćenim. od kojih su neki postali i ruglo grada. Primetna je velika nebriga vlasnika za materijalna dobra. potencijalni novi koris16 | DaNS 50 | jun 2005 nik. graditelj. čiji je pokretač i autor Saša Asentić. nefunkcionalni. gledalac. Postoji neujednačenost detaljnosti prikazivanja pojedinih aspekata. Zato je za nekoliko objekata potrebna i provera bezbednosti pri korišćenju. plato. trg. Na nivou grada moguće je organizovati snimanje svih elemenata strukture grada i sačiniti kartoteku svih pojedinačnih objekata. na duboko razmišljanje i traganje za novim rešenjima i akcijama. bez trenutnih korisnika. ili natkriti.tipologija. mogu se odmah oživeti organizovanjem odgovarajućih manifestacija. površinama i prostorima. mogli bi postati mesta kulturnih dešavanja i socijalizacije. daju osnovne informacije . adaptirati. Osnovni zadaci ove studije bili su da se pre svega uoče takve lokacije u gradu. vlasnik. šire i omasovljenije. i po jedna terasa.

i ideja da se evidentiraju pojedinačne tipologije i neizgrađenih površina i evidentiraju promene koje se dešavaju sa njima. omogućio bi beleženje istorije naselja i života u njemu. as presented with such spatial study. could become the sites for cultural events and socialisation. Povezivanjem različitih struka postigla bi se bolja reanimacija svih prostora. udruženja umetnika kao i svi koji imaju ideje. to present and describe the main characteristics and after that to carry out the critical valuation and propose necessary interventions. The found structures. user. kakav se prezentuje ovakvom prostornom studijom. sa ciljem da se dalje planiraju što kvalitetnije intervencije. In addition to several lectures. gerontološki centri. Olivera Vukić i Branka Zeljković Researches DESERTED. to find such sites in the city. Aleksandar Savić. would enable the recording of history of a settlement and life in it and it would be of an exceptional significance for researchers of space from the most diverse professions. The main tasks of that study were. Predlaže se i preispitivanje zakonskih odredbi koje se odnose na vlasništvo nad nekim prostorima ili objektima u slučajevima kad vlasnik nije u mogućnosti ili ne želi da se o njima brine. Sanja Maljković. a ne samo napuštenih i neiskorišćenih. asistent na odseku za arhitekturu FTN-a. surfaces and spaces of the city. mr Ljiljana Vukajlov. površina i prostora grada. UNUSED In December 2004 the meeting titled The City Stage was organised within the project with the same title. pre svega. fakulteti.dani arhitekture novog sada 2005. Zoran Matković. Deme Sabolč. Svetlana Mojić. and everyone in general. Katarina Dudaš. But. površina i prostora mogle bi se uključiti različite ustanove. surfaces and spaces that remained uninteresting. to deep thinking and searching for new solutions and activities. surfaces and space. the initiator of which was Sasa Asentic. address. participants in future events. Ilija Gubić. owners. surfaces and spaces in Novi Sad was also presented at that meeting. Tamara Babić. primarily. neglected and unnecessary to their owners based on whatever reasons. Biljana Pavlović. with the involvement of the said project and with the assistance of users themselves. Nebojša Milaković. give basic information – typology. Jadranka Bugarski. Jelena Macura. non-functional. The continuity of work. to point to students of architecture to another way of space reconsideration. in the amphitheatre of the Department of Architecture of the Faculty of Technical Sciences by the Chamber Music Theatre The Mirror from Novi Sad. potrebno da javno mnenje zauzme određeni stav prema problemu devastiranih objekata. U radu su učestvovali arh. spectators. potential new users. osnovne i srednje škole. current purpose of use. Snimanje i valorizaciju objekata i prostora obavili su studenti arhitekture iz Novog Sada . Amalija Varga. the Spatial study on deserted and unused structures. Kontinuitet rada. Ali je. The main objectives of the study were to attempt to revive the deserted and unused structures and spaces in Novi Sad and its surroundings. The research work should motivate each citizen of Novi Sad. akademije. Milivoj Dajić. U osmišljavanju načina oživljavanja pojedinih objekata. to find potentials even in less attractive elements of the city and to initiative the public opinion with respect of relations of people towards structures. owner. a bio bi od izuzetne važnosti istraživačima prostora najrazličitijih struka. builders or politicians. Vedrana Bošković. some of which have already become the disgrace of the city.Katarina Antonović. Ljiljana Vukajlov DaNS 50 | jun 2005 | 17 . snage i volje da se bave nadgradnjom prostora u kojem žive. Dejan Arnautović. Ljiljana Vukajlov (*) Pokretač i organizator izrade studije je arh. regardless if they are researchers. FORGOTTEN. dečji vrtići. experts. what is needed primarily is for public opinion to take a certain attitude towards the problem of devastated structures.

Novi bulevari primaju frekventan motorni saobraćaj i ove ulice postaju gradske magistrale prvog reda. menjanjem režima kretanja motornog saobraćaja) ili gradnjom unutrašnjih (u širem centru) i spoljašnjih (na periferiji) magistralnih prstenova. Naši gradovi nemaju srednjovekovnu podlogu kao Pariz ili Rim i odmah su u svojoj graditeljskoj genezi dotakli period baroka koga karakterišu između ostalog široke i prave ulice. odnosno javni prostor više kategorije. Stoga se iz današnje perspektive postavlja veliko pitanje da li su ovi postupci razvoja vojvođanskih gradova u 20. nekadašnja magistralna Železnička ulica postala slepa za motorni saobraćaj. Pančeva i Subotice. Da bi se probio moderan bulevar kroz gradsko tkivo. osnovna šema kretanja u gradu su se od nekadašnjih radijalnih pretvorila u ortogonalna. kako je uradila većina evropskih gradova srednje veličine. trase po kojima su povučeni gradski bulevari predmet su jedne studiozne urbanološke analize: prvi kriterijum trasiranja je bio što kraće spojiti tačke A i B bez ikakvog poštovanja zatečenog stanja. biciklističke staze i trotoari. U preseku novog bulevara i poprečnih ulica prvog reda stvara se zona povećane atraktivnosti. Onovremeni planer je osmislio širinu saobraćajnog koridora. Pariz (Haussmann. Logično je da Novi Sad prednjači u ovom poslu. Novi duh. građevinsko zemljište duž novih bulevara postaje atraktivno jer frekventna ulica ili put privlače investitore. svakako će prva asocijacija biti da su novi bulevari vojvođanskih gradova probijeni da bi rešili prvenstveno saobraćajne probleme. jer saobraćajni prodori su rešili neke probleme ali su doneli i mnogo novih muka. porušiti sve objekte u kojima se živelo. Mihajla Pupina. menjaju se urbanistički parametri. bilo je potrebno raseliti sve ljude koji su tu stanovali. veliki bulevari). Neke ranije prognoze su govorile da će raskrsnica Bulevara Oslobođenja i Jevrejske / Futoškog puta u Novom Sadu kod Futoške pijace biti realan centar grada. izgrađen kao reprezentativni Bulevar Maršala Tita je gradski autoput koji se iznenada sužava na samo dve saobraćajne trake. Ovaj proces traje i trajaće još dugo vremena. Zakasneli Haussmann u vojvođanskim gradovima Č etiri prosperitetna vojvođanska grada pretrpela su velike transformacije na planu horizontalne i vertikalne regulacije u periodu socijalizma koje su u mnogome izmenile dotadašnje prostorno ekonomske i saobraćajne prilike. Nove strukture su veće po volumenu i značajnije po nameni od zadržanih objekata u zaleđu. raskršće ima tendenciju da postane skver. Konačan utisak je da su novi bulevari probijani prvenstveno iz ideoloških razloga. Na ovo ukazuje izrazito saobraćajni karakter ovih ulica. veliki kapaciteti (gradske magistrale) i dosledno projektovane i izvedene saobraćajne trake. poslovalo. fizičke strukture se grade sa većom spratnošću. čak molilo bogu. Nakon trasiranja i postavljanja saobraćajne infrastrukture. manje bolnim metodama urbane rekonstrukcije (povlačenjem regulacione linije i proširivanjem postojećih ulica.popunjavanju praznih površina duž bulevara reprezentativnim poslovnim. rušenja i stambenog zbrinjavanja raseljenih stanovnika. dok 18 | DaNS 50 | jun 2005 su granice kontinualno izgrađenog grada bile na pristojnoj razdaljini od centra. To nije bila zamena građevinskog fonda. na primer. bio je ideološki osnov za građenje novog. Rim (Corso Vittorio Emanuele) i mnoštvo drugih. Pošto prolaze kroz gusto izgrađeno područje centralne zone. menja se silueta grada i gradske vizure i konačno. pa bi i obilazno kretanje u magistralnom luku ili baj-pasu bilo optimalno sa stanovišta gubitka vremena. samim tim manja ulaganja u dalje održavanje ili razvoj. Ovim svi elementi bloka trpe promene i vremenom se prilagođavaju novonastalom stanju. Polazeći od teze da je urbanizam disciplina koja kompromisno rešava različite interese određenog prostora i koje mora da miri sukobljene aktere u životu jednog grada. cena zemljišta raste. Neke ulice nižeg ranga postaju slepe ulice bez živog protoka saobraćaja. Lokalne i pokrajinske vlasti u doba socijalizma svesno su prekidale istorijski i graditeljski kontinuitet sa građanskom prošlošću. posebno pogodna za bogatu Vojvodinu koja je imala sredstava i političke volje da ovakve akcije i sprovede. kralja Petra. oni oslobađaju glavne gradske trgove i trgovačke ulice motornog saobraćaja čime se najlepši javni prostori u gradu pretvaraju u pešačke zone. veku: London (John Nash. U vremenu tržišne ekonomije. deo ulice Maksima Gorkog) su postali nosioci saobraćaja dok je. Zrenjanina. i prve polovine 20.dani arhitekture novog sada 2005. već zamena čitavog koncepta organizacije grada i života u njemu. otvorenog grada koji bi postepeno zamenio tradicionalni. rešavanje tranzitnog saobraćaja u centralnim zonama se moglo sprovesti i nežnijim. Stoga je trasiranje novih bulevara kroz gradsko tkivo bez poštovanja nasleđenih vrednosti bio prvi korak ka realizaciji radikalne zamene starog grada za novi. preko parcele do fizičkih struktura. Sa druge strane. dajući šansu investitorima da grade u centru grada na praznim placevima i arhitektima da duž velikih bulevara realizuju svoje prostorne ideje. veka. pandan istorijskoj nultoj tački grada na Trgu Slobode. zahvatili su pomenute vojvođanske gradove ali tek 70-tih godina 20. građevinskog fonda i urbanističkih parametara počev od bloka. Odlučnim intervencijama u prostoru. Snažna vertikalna simetrija Brašovanovog solitera Glavne pošte imala je poseban ideološki zadatak da sakrije kupolu Sinagoge koja nije pristajala osi Maršalovog bulevara. težište grada se pomera u pravcu novog bulevara što može da smanji atraktivnost starih istorijskih jezgara. Novi Sad je posle rata radikalno promenio tokove i funkcionisanje motornog i javnog gradskog saobraćaja. što je pravilo ogroman trošak eksproprijacije zemljišta. Bulevar Mihajla Pupina. Veliki urbanistički poslovi koje su sproveli svetski gradovi u 19. stambenim ili objektima javne namene koji visinski i sadržajno treba da pojačaju primaran značaj gradskih arterija. Novi saobraćajni kapacitet tranzitnog i magistralnog karaktera ulaze u drugačiji odnos ka ulicama koje ih preseca. veka “kada je bilo para” i snažne političke volje. veku bili opravdani. u zavisnosti od ekonomske moći pojedinog grada. Novi gradski bulevari (Oslobođenja. pristupilo se sledećem važnom koraku . Probijanjem bulevara stvaraju se nove regulacione linije koje najčešće smanjuju veličinu naslanjajućeg bloka što negativno menja odnos zadržanih objekata u zaleđu bloka prema novim strukturama duž bulevara. Najznačajnija promena se dogodila probijanjem velikih magistralnih bulevara kroz gradska jezgra Novog Sada. povukao dve paralelne (najčešće prave) linije spojivši tačke A i B i sve što se našlo na tom putu moralo se jednostavno porušiti. Ova teza dobija na snazi nakon analize veličina vojvođanskih gradova posle Drugog svetskog rata a pre perioda velikog mehaničkog priraštaja stanovništva kada su postojeće ulice mogle da prime deo saobraćajnih kretanja. na tradicionalnoj parceli u tradicionalnom bloku. što je začelo lagani nestanak tradicionalnih srednjoevropskih zgrada i kuća u nizu na regulacionoj liniji. mesto svih susreta. Postupak probijanja novih ulica možemo nazvati izrazom “osmanizacija” (haussmannizacija) po velikom Baronu Osmanu koji je za relativni kratko vreme sredio Pariz po novim principima planiranja gradova 19. čiji je koren u Atinskoj povelji. veka. Regent street). Međutim. Stvaraju se nove raskrsnice koje su najčešće pod oštrim ili tupim uglom što otežava regulisanje saobraćaja. Zbog toga su nestali čitavi vredni ansambli i ulični potezi delova gradova koje su brižno podizali građanski slojevi stanovništva tokom 19. Kontinualan građevinski .

Pančevo je isplaniralo ali nije izvelo novi magistralni bulevar približno na istoj trasi kao postojeća glavna ulica. Aleja Maršala Tita ne vodi kroz strog centar grada. zarotiran za mali ugao. Voluminozne poslovne zgrade i robne kuće. Novi Sad niz istorijske Železničke ulice / kralja Aleksandra je prekinut dok su jake pešačke komunikacije gurnute kroz podzemni prolaz. Novi objekti su parcijalno razmešteni i građevinska linija im je za mali ugao pomerena u odnosu na regulacionu. danas pešačka ulica. rušenja zatečenih kuća su bila manja i saobraćaj u njoj nije tranzitni. mogla da padne i manja žrtva. Duž probijenih bulevara nižu se moderna zdanja u duhu Atinske povelje bez poštovanja zatečenog stanja ili ogoljeni kalkani starih kuća na koje su se DaNS 50 | jun 2005 | 19 . su prekrojili današnji Trg Galerija i okolne ulice potpuno im zatvarajući sunce. Širenje grada ka zapadu i pomeranje težišta učinilo je da Bulevar postane poslovno središte grada. na prostoru tradicionalnog grada. Duž nove trase je izvedeno šest novih zgrada od velike gradske važnosti (autobuska stanica. pošta. bastioni trgovine u komunističko vreme. pešačka kretanja. Subotica je “najbezbolnije” prošla u odnosu prema ovoj temi. Glavna ulica i glavni trg (delimično) su time oslobođeni motornog saobraćaja. Bulevar Oslobođenja je primaran gradski potez čiji se uticaj oseća na znatno širem prostoru od same linije Bulevara. Ovom Alejom. dok se zonirani urbanizam zadovoljio rešavanjem funkcije i propisanih koeficijenata. dok su delovi nekadašnjeg kolovoza pretvoreni u “zelene površine”. bez želje za toplim. Ova duga i monotona linija je stroga u svojoj funkcionalnosti.dani arhitekture novog sada 2005. Danas se na Bulevaru Oslobođenja grade najznačajniji objekti savremene arhitekture u Novom Sadu i svakako će u budućnosti biti ogledalo današnjeg vremena. tranzitni saobraćaj se obavlja Magistralom kroz centar grada jer Zrenjanin nema adekvatnu obilaznicu. za čije je građenje. materijalnog i duhovnog stanja ovog trenutka.pešačku ulicu za grad veličine Zrenjanina i pešačka kretanja se vrše na površinama nekadašnjih trotoara. Prostorno se ipak nadovezuje na celu priču jer su za njenu realizaciju korišćene iste metode kao i u prethodnim slučajevima. Zamena grada se dogodila i u jednom bočnim kraku ovog bulevara: čitava strana trgovačke Jevrejske ulice ustupila je mesto Srpskom narodnom pozorištu. humanim. bez obzira na nacionalni značaj. Glavna. subotičke vlasti su dobile željenu ulicu u duhu modernog urbanizma. vetar. Razgrađenost je opšti utisak koji stvaraju dodirne zone novih modernih bulevara i tradicionalnih delova grada. sud. ima suviše veliku širinu za trgovačko . međutim. Ulica je zadržala komercijalni karakter sa frekventnim motornim saobraćajem. lepim prostorima. Sa druge strane. Bulevar je prosečen kroz periferne delove Novog Sada ruralnog karaktera koji nisu bili Subotica primereni izgledu šireg centra grada. Magistrala je trasirana po gusto izgrađenom gradskom tkivu ne poštujući nasleđene elemente i danas podseća na monofunkcionalan gradski autoput bez flankiranih novih objekata i drugih sadržaja pored saobraćajnih. Čine je stereotipna i konfekcijska rešenja partera i objekti naglašene spratnosti. Zrenjanin je činio grube greške u planiranju grada time što su urbanisti i vlasti izveli specifičnu formu “gradske magistrale” koja je skoro paralelna sa glavnom ulicom. robna kuća) ali je do danas položaj regulacione linije ostao nekadašnji.

Pancevo and Subotica. as it has been done in most European medium size cities.Urbanistički razvoj gradova u Vojvodini.Kratka istorija Novog Sada Vladan Ðokić . U savremeno graditeljstvo se vratila parcela kao osnovna jedinica organizacije gradskog zemljišta i vlasništva. Speaking from today’s point of view the question could be raised if those development undertakings in Vojvodina towns of the 20th century were justified because the transport solutions resolved some of the problems but they also caused a lot of other troubles. Zrenjanin Pančevo naslanjali danas porušeni objekti u tradicionalnom nizu. which resulted with the slow disappearance of traditional central European buildings and houses in a line along the regulation line. Bilo bi dobro kada bi Direkcije raspisale konkurse za artikulisanje čitavih poteza gradskih bulevara. Futoške pijace ili Glavne pošte i Bazara u Novom Sadu i potezi duž zrenjaninske Magistrale ili pančevačke autobuske stanice najrazgrađeniji. open town that could gradually replace the traditional one. Ðorđe Srbulović . krenuo je talas urbane obnove i hvatanja veza sa istorijskim kontekstom. subjektivno rečeno najružniji delovi gradova. In the period of socialism. New boulevards accept the frequent motorway traffic making the first class main roads out of such streets. dok ekonomska vrednost naslanjajućih parcela konstantno raste. 2004. 2002. which was exceptionally favourable for rich Vojvodina disposing with both resources . In order to cut a modern boulevard through the town tissue one needed to re-settle all the people who had lived there. which created huge expropriation costs for land. 1967. Verujem da je moguća artikulacija javnih površina duž novih bulevara. without observing the inherited values. which have changed largely the previous spatial. on a traditional land plot within a traditional quarter. jer su novi gradski bulevari zone sa velikim mogućnostima i sa velikim ograničenjima. demolish all the structures used for housing. both local and provincial authorities were interrupting conscientiously the historical and construction continuity of the civic past. da je moguće pomirenje dva sukobljena koncepta gradograđenja i da će arhitekti nove generacije uložiti puno truda i kreativnosti da bi se dobili novi reprezentativni gradski prostori. vertikalna regulacija.Grad i gradski trg. Moraće. 20 | DaNS 50 | jun 2005 Late Hausmann in Vojvodina cities and towns During the period of socialism four prosperous towns and cities in Vojvodina have suffered great transformations in the field of horizontal and vertical regulation. Literatura: Vesna Karavida . As they pass through a densely built area of the central zone. 1987. resolving of transit transport in the central zones could also be carried out by means of more delicate and less painful methods of urban reconstruction or construction of internal and external main highway rings.Design of cities. was the first step towards the realisation of a radical replacement of the old town with the new one.Zrenjanin. dr Ljubinko Pušić . pre nego krene punjenje pojedinačnim objektima. The most significant changes occurred due to cutting of large main boulevards through the old town cores of Novi Sad. Edmund Bacon . the root of which can be found in the Athens Charter. economic and transport circumstances. However. they liberate the main town squares and shopping streets from traffic and enable turning of the most beautiful public spaces into car-free zones. Restitucija (na primer Jermenske crkve) je postala međunarodno priznat metod obnove. but also the replacement of the whole concept of town organisation and organisation of life in it. It was not only the replacement of the construction fund. jer su delovi grada oko Srpskog narodnog pozorišta. The final impression is that new boulevards have been cut primarily based on ideological reasons. demolition and housing of the re-settled population. A new spirit. was the ideological basis for construction of a new. Poslednjih godina smo se vratili ideji tradicionalnog grada. business and even prayers.dani arhitekture novog sada 2005. Zrenjanin. graditeljska baština. regulaciona linija koja razdvaja javno od privatnog. That is why the routing of new boulevards through the town tissue.

graditelji. II Brojni učesnici u stvaranju JP. 14 DaNS 50 | jun 2005 | 21 . njegovo prethodno definisanje. ujedno i oplemenjivanja JP gradskih središta. pri tome. obuhvata sobom pitanja sanitarno – higijensko-komunalnog. prema: Irena Rakočević. To je trajan proces uzvratnog uticaja i međuzavisnosti na relaciji čovek. pasaža. Bavljenje JP podrazumeva međutim. hortikulturnog i svekolikog drugog umetničko. Bgd. Za razmatranje teme od izuzetne važnosti su tri grupe činjenica : I Problematika uređenja. metodi i rezultati dejstvovanja u JP. one su promenljive kategorije koje zavise od društveno. tremova. one koje se vrše ili one koje će tek biti vršene u JP ovih središta. korisnici ili samo posmatrači ovih pros tora i njihove veze sa zatvorenim JP ili prostorima privatnog karaktera i namene. Zato što su. III Poput svih drugih intervencija u prostoru uopšte. Privatni život u prestonici. ciljevi. već izvršene intervencije. u većem ili manjem obimu svejedno.prostor. od velikog značaja i uticaja na graditeljsko nasleđe i na njegov kulturno – istorijski sloj. kuća ili stan pojedinca ili kako se to kaže „granični prostor“ između „nas“ i „drugih“( cit. pa upravo zato i jednom od najprivlačnijih tema društveno – stručnog angažmana i aktivnosti svakog od tih učesnika u najrazličitijem vidu njihove društvene ili privatne organizovanosti i interesa. tradicije i stvarnosti uređenja i korišćenja tih prostora. arhitektonskog. veža. unutrašnjosti građevinskih blokova. Motivi. izgleda zgrada. Politika.društvo .estetskog uređenja parternih površina. ali i uređenja svih sadržaja unutar i uokolo tih prostora.ekonomskih i društveno –političkih odnosa i ukupnih materijalnih i kulturnih uslova i potencijala svake konkretne sredine i doba. Uređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini U ređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini razmotrićemo na nekoliko primera iz prakse. Pod JP podrazumeva se naime. svaki onaj prostor u gradu koji nema izričito status privatnog vlasništva i nije. javnih prolaza. uređenje JP čine jednim od najsloženijih zadataka. ulica.dani arhitekture novog sada 2005. već i širu vremensku komponentu. uređenje i oplemenjivanje JP ima ne samo osnovnu prostornu dimenziju. tokom vremena.

Zašto baš taj prostor? Iz jednostavnog razloga što. igrališta.odnosno JP u sklopu graditeljskog nasleđa koje. Sadržajno – fizička analiza i valorizacija i funkcionalno određenje prema savremenim potrebama i uslovima. kitnjastih dekorativnih kapija. isanim pešačkim stazama uz kuće. 2005) JP su prostori takozvane „javne egzistencije“( Antoan Prost) ili još jednostavnije rečeno. podizanih raznim povodima i ličnostima u centrima . upravo taj prostor još uvek čini blizu 90%ukupnog JP u Pokrajini danas. kafanske. u sebi. istoričar umetnosti Bela Duranci i njegovi saradnici arhitekti i urbanisti i domišljati trgovci i ugostitelji. postojeće. Pažljivi istraživač baštine. Morali bi prestati generirati „krizu zajedništva“. po tradiciji. pa sokolskim domovima. vođeni genima određenog lokacijskog faktora svojih dedova. Sadržajno i formalno. Na istorijski vredan JP upućeni smo dakle. Geotakt. rezidencijama crkvenih velikodostojnika To su sve one karakteristično izdužene ulice u središtima naših gradova.imovinskom smislu. socio-psihološkom i simboličkom nivou a potom inventarizaciju i lociranje. koji se sastoji u tome da to mogu biti „samo oni gradovi koji i u celini i u pojedinim svojim delovima i u najmanjim pojedinostima nose nepogrešive tragove iskreno doživljenih ljudskih osećanja „ (Bogdan Bogdanović. U vlasničko. NS. Pogača u Bečeju. 1982). u fizičkom.To su „rogljevi“ na koje je sinove vodio „babo“ kada hoće da ih ženi . Arhitektura. spomenika. Venci u Somboru. česmi. JP jesu prostori čiji su vlasnički titulari. a posebno gradska središta tih gradova u Vojvodini – postaće ili će zadržati obim . Nastali spontano ili planski kontrolisano javni gradski prostori – ti svojevrsni enterijeri grada kako ih je svojevremeno nazvao arhitekta Bernardo Bernardi. Pančevu. narodne bašte i parkovi. sudskim palatama. zavičajnosti. kuća beležnika. kalvarije kao i prostori sporta. zgrada. između ili uokolo značajnih javnih građevina sakralnog ili profanog sadržaja. pre tridesetak godina još. imaju ovde navedene kvalifikacije. sve na osnovama naučnostručno. na određenim znalački biranim i obrazloživim mestima. mora sadržavati procenu i ocenu i ekonomskih elemenata koji se odnose na parametre oličene u vrednosti i ceni zemljišta. Po svojoj suštini javni prostori grada jesu prostori zajedništva – prostori društvenih. 2001) Pri uređenju i revitalizaciji JP najznačajnija je i polazna svakako urbanistička analiza. kome i čemu služe kao na primer „Čok liget“ u nekadanjem Bečkereku današnjem Zrenjaninu i slično u Vršcu. Okupljali su se tu po inerciji. korza.vremenskoj i u civilizacijskoj sprezi međuodnosu i međuzavisnosti. Pošto je JP u pravilu rezultat višeslojnog taloženja i superponiranja ukupnih urbanih karakteristika i vrednosti i materijalizacija čitavog spleta okolnosti i aktivnosti čoveka i društva u prostoru. svojom celinom ili delovima ima karakteristike i svojstva kulturnog dobra. za koje se znalo tačno kada. Dragan Koković. može se reći da su oni od najšireg interesa i od direktnog ili indirektnog interesa. Kolonisti iza II svetskog rata. bankama. neobično značajnim za dalju sudbinu i tretman JP smatram da oni. na bazi određenih zakonitosti društveno – ekonomskog i kulturnog razvoja . oblika i simbolike njegovog nastanka i „proizvođenja“u Lefevrovskom smislu tog pojma. mesnim hotelima. Čitanje grada.1977 ili Dušan Marinković i Lazar Žolt. još kasnije zadružnim domovima. a zapravo i ne znajući zašto.manifestacioni trgovi ispred. Određen namenom. 18o/1. trgovi pred magistratskim zdanjima. Pukotine kulture. Pošto su JP mesta ispoljavanja i potvrđivanja i društveno-ekonomskog sistema. parkovi. Koliko je svaki od pobrojanih prostora duboko u memoriji žitelja i koliko su to prostori identiteta i raspoznatljivosti mesta. sa poprečnim profilom određenim uglavnom jednospratnicama stilski raznolike arhitekture. a koji će svoju istoričnost steći sutra. bogatih građana i kasnije podizanim vatrogasnim. Zato. pa i u vlasničkom smislu takođe prostori zajedništva. Naši gradovi – mislim tu na gradove. plebanije ili parohijskog stana. Tu spadaju svi oni središni prostori naših naselja. kafanama i pivnicama. nekada naseljenog pretežno nemačkim stanovnicima. kod nas još uvek nedovoljno precizno definisani i podosta zagubljeni u tranzicijskim tokovima. Reprezentant kulture javnog ponašanja i odnosa pojedinaca međusobno. tri decenije unazad imali su sluha i sugerisali su da se tu ponovo otvori pivnica. korišćenjem. NS. pa valorizaciju koja. skoro istovetne šeme: Dve crkve. Tamo. okupljali meštani iz susednih sela. Prosveta. sa muzeološkom post- maj. bavljenje JP pretpostavlja najpre identifikaciju njega i njegov22 | DaNS 50 | jun 2005 ih karakteristika. Najpre. Pred njom su se i u njoj godinama. gubitak „vizije bolje budućnosti „( Vidi: Milan Prelog. a potom zbog njegove revitalizacije i onog novog prostora koji formiramo kao JP danas. dvorske. podigli su kuću brvnaru i opremili je kao simbol svog rodnog kraja – kraja iz kog su u Vojvodinu kolonizovani. treba da sačuvaju ili da povrate lepotu i značaj koji su imali ili je za očekivati da imaju. uređenošću i održavanjem JP je re prezentant i paradigma kulture koja se u njemu i njim samim ispoljava i reprodukuje. jednom reči sva ona mesta na kojima se. BGD. zatečenih i eksploataciono mogućih kondicija te najzad i opredeljenje za određeni planski koncept namene. šetališta i dolme uz reke. Najpre. za pijačnih dana. već od najšireg interesa za sve građane –od interesa za grad kao složenu strukturu arhitekture i građana u prostoru i vremenu istorijskoj. To su i svi oni prostori oko zajedničkih bunara. javni bazeni. imenovani i jasno definisani kako bi se mnoge neprijatnosti izbegle. takozvanih javnih sadržaja – prostori odvijanja javne sfere društvenog života. ili paradnireprezentativni . vašarišta . ali istovremeno i javno eksponiranih estetskih faktora i elemenata gradskosti i fizionomije grada i duha grada. potrebne – predvidive infrastrukture. 1955. ulice. korišćenja i održavanja JP u tako određenom. Katolička porta u Novom Sadu. u centru mesta. Primer iz Bačkog Jarka pokazuje još jedan značajan elemenat za uređenje određenog prostora. Oko brvnare. crkvama. onaj prostor čije su sve uzročno-posledične karakteristike proizlazeće iz načina. 180/1. to su prostori javnog života i življenja. iz dva razloga. kao prostori i mesta našeg zajedničkog života. Zgb. šetališta i sl. trgovi. na jednom od uglova stare Gradske kuće u centru. mesni park u međuprostoru obodno i ugaono postavljenih javnih zdanja poput gradske ili opštinske kuće. stepen i kvalitet njegove uređenosti ili neuređenosti. U pravilu. Za drugačiji Beograd. u zapadnom svetu inače jasno određeni i čitljivi. Zgb. raznim intenzitetom i povodom odvijao javni život . Koncentrišimo se sada na JP baštinjen u fondu našeg graditeljskog nasleđa Podsetimo se o kom je prostoru reč. JP jeste dakle. sa trgovačko – ugostiteljskim sadržajima u prizemljima i sa stanovima na spratovima. ne samo za pojedinca ili određene interesne grupe. Rezultati savremenih socioloških i urbanoloških istraživanja domaćih autora samo potvrđuju značaj ovakvih primera (Vidi: Ljubinko Pušić. Regionalni identitet i lokalna odgovornost. sa opekom flaster- . O krizi zajedništva. nameni privedenom i višefunkcionalnom stanju.tehničke obrade rezultata prethodno već provedenih istraživanja. Prometej. porekla. te privlačnosti za boravak i životne aktivnosti danas. To je okupljanje nastavljeno generacijama potom i pred kasnije izgrađenom i danas postojećom Gradskom kućom bez obzira što pivnice tu više nije bilo. nastali kao „žitni trgovi „ pijace. identiteta i urbani teta i biti „srećni „ ako ispune uslov za moguću i potrebnu sreću. uspostavljao kontakt meštana međusobno ili sa onima iz drugih mesta To su nekadanje i današnje promenade. škole. nivo i kvalitet humaniteta. dokazujući u praksi pretpostavke na kojima se zasnivao i takozvani Mali urbanizam Bogdana Bogdanovića na primer. naravno u istorijskom kontekstu. Subotici ili drugde. Arhitektura. govori primer iz Subotice. pripadnosti. postojala je pivnica. sa zaštitnim drvoredima spolja i hladovinastim dvorištima u pozadini. zbog njega samog . 1982). DD Panonija. Isto se odnosi i na obim. poprimiti karakteristike JP i društvenosti. podrazumeva se da je za nas posebno intrigantan onaj JP koji je nastao i formirao se kao međuprostor objekata i fizičkih struktura izgrađenih planski ili spontano. U našim uslovima. ali takođe i u smislu prognoze i vizije o mogućnostima prostora u sprezi i na osnovama kreativnog doprinosa svih učesnika u procesu i postupku revitalizacije. zemljišnoj renti. a iskustva koja imamo ili stičemo o tom prostoru mogu imati i treba da imaju veliki značaj za formiranje JP novih delova naselja te za postepeni proces kroz koji će međuprostori novih građevinskih blokova. prostrani trgovi naših gradova. JP je prostor i pozornica filozofije i kulture življenja u određenim prostorno-vremenskim koordinatama i rasteru. To su i groblja. Čini mi se za očekivanje je da budu pronađeni. Ona je i danas veoma posećena.dani arhitekture novog sada 2005. prevashodno radi mogućnosti njihove identifikacije unutar grada kao celine.

ali one moraju imati osnov u kreativnom rafinmanu i meri projektanta koji mora konsultovati ili vladati znanjima drugih struka i specijalnosti uključivo i statičara i tehnologa kako bi se odgovorilo na složene zahteve koje korisnici JP imaju. Kod nas ne može biti straduna. štimungu mesta. pre praktičnog pristupa. mogućnosti dohvata njihovih ruku. bara i blata što je osnovni preduslov uređenosti i higijene. sem u ograničenom obimu i izuzetno. daleko funkcionalniji nego se čini u prvi mah.) mogu da postignu onu tako potrebnu funkcionalnost višeg reda. 1980/81. Mihajla Pupina. kakvi su robne kuće. kamena kaldrma. Sledeći elemenat značajan za obim i stepen dobre uređenosti JP bio bi adekvatno obrađen parter u tom prostoru. Proizlazeći zaključak jeste da je i pri uređenju i intervenciji u prostorima koje smo naveli i sličnima. Kada se danas postavlja pitanje kako prekriti površine uličnog partera ili trga koje se vraćaju pešaku. jer one ni materijalom ni formatom nisu za ovo podneblje. što se pokazalo veoma funkcionalnim. pa i psihologa i sociologa koji će doprineti kompleksnosti analiza i valorizacije koja se. pa i na način korišćenja prostora. Ako je klupa pravilno postavljena i pričvršćena neće biti pomerana. različitih po materijalu i redosledu postavljan- ja. Oni tačno znaju njegove tajne i mogu pomoći da se u prostoru ne izvodi ni jedan ishitreni. Čak je i saobraćajna policija na tom mestu popustljivija i toleriše ovu prirodnost. naučiti i prvom od metodoloških postulata za zahvate u zonama graditeljskog nasleđa. na mestima gde je fizički najbliža veza određenih vrlo frekventnih sadržaja. prirodnost lokacije. sa preciznim uslovima njihovog postavljanja u odnosu na kretanje pešaka. Tu se misli i na boju i na finalnu obradu i na slog. u prizemljima zgrada. već da moraju biti primereni ambijentu. sa urbanom opremom. ali se nisu pokazale dovoljno privlačnim za stvaranje nekih novih navika pešaka u prostoru. primera radi. dakle. neobrazloživ ili nasilan potez. na Pogači u Bečeju ili u drugim nekim središtima naših gradova otkrivaju se bar četiri takva sloja : utabana zemlja. žuta klinker opeka ili obična cigla. Da sadržaj. sadržajima u lokalima. pa ovih godina ponovo pokazala kako su navike žitelja izuzetno važne. da se ni jedan zastor nije postavljao mimo funkcionalnih potreba saobraćaja koji se ulicom odvijao. pešaci godinama prelaze Bulevar kao da se radi o najpešačkijoj zoni. Svaki nasilni pokušaj drastične izmene sadržaja koji karakteriše jedan javni prostor i njegovo okruženje mimo te analize ili bez nje može imati samo negativne posledice na njegovo uređenje i korišćenje. U tom smislu. motornog saobraćaja 1967. fazi. Izvesno je međutim. Tu se možemo takođe. u kontaktnoj zoni starog centra Novog Sada i novih delova grada. prirodnost i uvreženost pešačkih tokova. moguće je da se prati stratigrafija uličnog profila. Nije slučajno da je jedna od najatraktivnijih ulica Novog Sada. Sličnosti smo mogli uočiti i u Zrenjaninu gde su sredinom glavne ulice u jednoj od akcija preuređenja postavljene. trebaju provesti. pešačke zone i uređenja njenih ulica i okolnih blokova . na gabarit. na ulici neće biti zadržavanja vode usled retencije . Navođenim primerima samo smo želeli da ukažemo na značaj koji. pošta. bureka i sl. saobraćajnog stručnjaka. pravilno izvedeni zaključci urbanističke analize razvojnog puta neke sredine mogu imati za opredeljenje njenog budućeg usmeravanja i razvoja. nema mesta. dobro dimenzionisan i kapacitiran. Tokom vremena trebalo je još dosta intervencija parternog uređenja i intervencija izvesti. pjaceta i nekritički unošenih elemenata sa nekog drugog geografskog ili klimatskog područja. Prilikom radova na izmeni uličnog zastora ili postavljanja instalacionih vodova pod njim. zavisno od materijala. U vreme velikog uređenja Novog Sada za Svetsko prvenstvo u stonom tenisu. glavnim ulicama Kikinde. ovde u Panoniji. na visinu. „žardinijere. godine. u nizu. navika. blizinu mesta prodaje sladoleda. i sl. Ako je korpa za otpatke dobro locirana i dizajnirana manje su šanse da propadne ili da smeće bude bacano mimo nje. lomljena i na drugi način devastirana . banke. koje su fizički onemogućile raniji motorni saobraćaj. Već tu je lako izvesti i zaključak o tome od kolikog bi značaja bila. Obrnut primer je onaj sa raskršća na Bul. i istoričara. već u toj arhitekture novog sada 2005. poznatom Sokačetu u Pančevu.“znatne po dimenzijama. Tako na primer. na određeni kompozicioni sklop. neophodno sa arhitektima urbanistima povezati iskustva i znanja istoričara umetnosti. šaht za vodu na pravom mestu. pa da se pešaci oslobode i ulicu korite u punom njenom kapacitetu. 1981. ti „urbani tepisi“ kako ih je nazvao Ranko Radović u svom malom eseju o duhu arhitekture (Vidi DaNS 42/2003. mogu imati neočekivane posledice pokazao je primer iz Dunavske i bliske joj Zmaj Jovine ulice u Novom Sadu. možemo reći samo to da ti zastori moraju biti ne samo tehnički funkcionalni . ako se poremete. jer to može izazvati neprirodno ponašanje njegovih korisnika. sve pre poslednjih zastora asfaltom. Godinama su se pešaci po inerciji i navici kretali uz kuće. To je princip da se ništa ne čini silom i ništa ne preduzima u prostoru ili okolnim objektima kojima je fizički definisan. u ulici Zlatna greda u Novom Sadu. konsultacija i starosedelaca ili ljudi koji su duži vremenski period korisnici konkretnog prostora. za kamene ploče. Samo tako javne površine. za čitavo područje starog centra grada napravljen je poseban situacioni plan pozicioniranja korpi za smeće. jedan specifičan vid društvenog života koji traži specifične elemente uređenja prostora. urbane opreme i hortikulturnog uređenja. drvena kocka. Iznesimo ovde primer Katoličke porte DaNS 50 | jun 2005 | 23 . Ako je. sve do najnovijih zahvata mirno počeli koristiti sredinu ulice. Zrenjanina ili Vršca. odvija se i danas. pa širenja pešačke zone 1981. od nastanka grada do danas. Izvesne arhitektonske slobode su naravno moguće. Bez obzira na zabranu prelaska ulice. a ne sredinom ulice. što se sve dopunjava i koriguje tokom vremena. Dugo je naime vremena prošlo dok su se pešaci oslobodili i nakon uklanjanja tramvaja 1957. odnosno od finansijskih mogućnosti sredine. tehnike i tehnologije vremena postavljanja.dani avkom zavičajne zbirke. Subotice. pa se iz uvida u tu stratigrafiju u konkretnim situacijama mogu konstatovati bar po nekoliko slojeva ranije postojećih zastora. Sa zelenilom.Dunavska – uzeta kao ishodište u projektu revitalizacije dela starog centra grada 1968/ 7o godine i da je tokom značajnog zahvata na rehabilitaciji „core“ grada.

Istraživanje će otkriti pravo lice zgrada. svraćaju u njih. prava i odgovornosti prema zajedničkom dobru. Upravo zato. Radi se o tome da se sačuva odgovarajuća mera u svemu tome. boju i detalj. limarije. a sve to umnoženo u ulici degradirajuće je za izgled čitavog središta javnog života.klima uređaja na primer. u ambijentu građevinskog bloka i određenog dela grada . sklad i harmoniju celine i detalja i ukazati kojim putem treba ići pri rehabilitaciji izvornih vrednosti koja će obnovu pročelja učiniti ne samo osvežavajućim elementom . uvek iskrsavaju pitanja koncepcijske prirode i stručne procene i ocene o tome da li ići na renoviranje zatečenog stanja . Odjednom. Ne. firme trgovačkih radnji. Pomenuli smo već. 1980/81 godine da je takvo rešenje delovalo dobro. Postaje jasno da za sveukupan zahvat nisu dovoljni ni samo stručnjaci – specijalisti. Pri tome se naravno. grafičar. tabli sa kućnim brojem i imenom ulice do bilborda. Šetajući od zgrade do zgrade zapazili bi i kritički bi mogli komentarisati prilično toga. finalnog bojenog sloja. U kontrastu sa arhitektonskim jezikom i izrazom naših novih gradnji delova naselja.grada kao celine u jedinstvu aglomeracije i njenoj poziciji u širem okruženju i pejsažu. Šta je dakle osnov za pravilan tretman uličnog i ne samo uličnog izgleda zgrada u našim ulicama i uokolo trgova? Pre svega to je redovno održavanje spoljnog plašta zgrada u celini. pa da zapaze kako te kuće imaju jedan poseban šarm. hvale ih i prikazuju ih gostima. a čak šta više i postignuti neki novi kvaliteti. reklame. već naprotiv podrazumeva . dekorativnih i skulpturalnih aplikacija. arhitekta Dragan Ivković naime. u vreme. reakcija je druga.dosledan konzervatorsko – restauratorski postupak sa starim zdanjima i u JP ima veliki značaj. u boji koja se sa novih zdanja jedno vreme potpuno izgubila. godine. Odgovorimo sažeto i kratko: Taj pristup ne znači konzervativizam i nije brana pred kreativnim činom. a naravno ne samo zato. Uređenje JP danas je više no ikad pitanje slobode i demokratičnosti. kako obezbediti odgovarajući materijal i izvođače. i svi drugi imaju široko polje za nastup u timu sa ostalima. Problem dakle nije zgrada sama po sebi. u prostoru baštinjenog graditeljstva. Projektant tadašnjeg rešenja. U tom smislu više puta citirali smo poznatu svojevremenu krilaticu arhitekte Miloja Miloševića da biti konzervator ne znači biti konzervativan. ponose se njima. zelenilo. Pošto je reč o prostorima baštinjenog graditeljstva bitna je prevashodno valorizacija tog nasledstva.restauratorski princip i postupak uključuje kreativnost u sebe i podrazumeva je. Temerin. prozori i drugi otvori. Problem je u delikatnosti i u složenom pitanju mere stvari. Izvođenje ovih poslova. famozne žardinijere ili neizbežni kiosk. vizuelnih komunikacija. korisnik JP danas otkriva kao stare i već zaboravljene radosti. kitnjasti detalji i plastika koju srećemo na objektima graditeljskog nasleđa deluju osvežavajuće i oplemenjujuće. uredno postavljena. jer je jedan specijalistički zahvat zanemario čitav niz drugih pitanja i problema celine i kulturno – istorijskog konteksta.. jer tu upravo leži tajna i izazov za kreativni pristup pri uređenju uličnih izgleda i ukupne scenografije JP uopšte. Konzervatorsko. Ispostavlja se međutim da je to samo privid i da je istina ispod maske koju su na deo zgrade ili zgrada nabacali vreme i parcijalne intervencije tokom vremena vršene.J. ogrubeli su izgled kuća. Slobodan Jovanović u Novom Sadu koji je poslednji put celovito uređivan i dobio po čitavoj površini zastor od kamenog opločenja 1966. oljuštena ornamentika fasada i niz drugih elemenata koji su na fasadama menjani ili dodavani. Gledajući sve to kao celinu. Potreban je ponovni ulazak umetnika i umetnosti u JP. Pored opštih pitanja kako doći do potrebnog novca za sve neophodne radove. od dnevnog i noćnog osvetljenja i svemu onome što čini imidž ulice. Uređivanje i oplemenjivanje JP sve više je i pitanje i izraz naše savremene lične i društvene vrednosne orijentacije . svežina. pa da tek jednog jutra. a i svaki za sebe. keramičar. Opšti izgled. poziciju otvora. negativne posledice su se vrlo brzo pokazale fatalnim.sve to oplemenjuje prostor i osećaje ljudi koji se njime kreću.pitanje aktivnosti i mogućnosti za realizaciju pojedinačnog i grupnog interesa u međusobnoj sprezi i jedinstvu. Kozteruletunk elet. pa je kasnije. a da ne remeti ambijent. jer su delom bar. ipak neophodnih popravki. Porta je odjednom delovala ambijentalno više i bliže svom nazivu. pitanje mere. ljudi zastaju pred njima. kvalitetno i temeljno. svi vertikalni i horizontalni nosači raznih fenjera i svih drugih svetlosnih armatura. ali to nije dovoljno bez temeljne sanacije konstruktivno. postavlja pred sve nas više problema. otklonjeni osnovni funkcionalni nedostaci. voda . neophodni su i umetnici i kreativan dijalog svih njih međusobno i svih njih. na rekonstrukciju izvornog ili bar približno izvornog – prošlog stanja ili pak na reviziju izgleda objekta u funkciji nekih kvazi savremenih ili suštinski savremenih potreba korisnika objekta ili čitavog prostora. Život okruženja –predavanje na TAKT-u. malterske plastike. nije poslušan. održavana i renovirana malterska plastika i obloga naših zgrada. već jednim od osnovnih elemenata oplemenjivanja gradskog JP i javnog prostora uopšte. ne može zaobići pitanje šta je zapravo taj dosledan konzervatorsko – restauratorski princip i pristup. pitanje noćnog štimunga i dekorativnog osvetljenja.11/83. kada se sa fasada uklone skele podignute radi svečarskog renoviranja njihovog izgleda. dizajner. javne telefonske govornice. a da je posledica tog posla ipak loša i beživotna. prevashodno sa prostorom kao takvim. da bez valorizacije nasleđenih vrednosti na temelju sol24 | DaNS 50 | jun 2005 idno izvršenih istraživanja od strane stručno i društveno kompetentnih ekipa nema očekivanih pozitivnih rezultata . smeju žrtvovati detalji ili obratno. na pravi način. već je to zgrada u uličnom potezu. Neki put smo se već privikli na stanje koje posmatramo dugo vremena i ono nam se čini prirodnim . U vreme kiša i klizavice. napajanje sokovima iskustva i saznanjima tradicije. žive u njima i među njima. pa su upotrebljene kamene ploče različite po kvalitetu i obradi od predloženih po projektu. Neka je primer i nedavno završena obnova fasada u starom novosadskom centru. Slikar. održavanja krova. Tokom vremena novca za kompletnu zamenu zastora nije bilo. cveće na balkonima. trga i prostora u celini. Vremenom proširivani izlozi. a poslednjih god dina postala preagresivna i često upotrebljavana na neznalački način. te kuće postaju više njihove i više naše. obnovljeni natpisi. prolaze pored istih kuća. Brojni su primeri da je izgled zgrade podvrgnut rigoroznoj rekonstrukciji svih detalja. plastičar. HID. odlučeno da se na mesto oštećenih „partija“ postave kamene kocke što je dovelo do nastanka spontane kompozicije „zakrpe“Pokazalo se tada. To ne znači da se zarad celine mogu i . u rasteru koji ima čoveku primereniju meru. popravljeni i sveže obojeni prozori i vrata. Išlo se na „jeftiniju“ varijantu. doživljavajući ih vrednijim i osećajući se i sami vrednijima. jun 1962) Godine mogu da prođu da se ljudi kreću istom ulicom.statičkih elemenata i vlage u zidovima na primer. Svi ti detalji izvedeni majstorskom rukom i u tehnologiji koja se danas već ne primenjuje. njihov izmešteni i izmenjeni raspored. ne samo zgrade već ambijenta u kom je ona nastala i u kom se tokom vremena našla.dani arhitekture novog sada 2005. rešen tako da uspostavlja sadržajni i oblikovni kontinuitet. kako sam u jednom slobodnijem komentaru to još tada konstatovao. stolarije. kao ukupno ostvareni štimung i atmosferu. Istraživanje otkriva neki put vrlo interesantne stvari. već je tu i pitanje niza drugih detalja. ispuniće svoj zadatak i cilj jedino ako to čini na kreativan način koji ne isključuje. Pošto nije u pitanju samo obnova pročelja zgrada i njihovo koloriranje. ugledaju njihovo lice – lice tih svojih starih poznanika u koje se nisu baš dobro zagledali. Svaki od ovih elemenata. Spomenik. (Vidi: S. uredni i lepo aranžirani izlozi. boja. vajar.

Radovi naših profesionalaca bi bili na raspolaganju zainteresovanim investitorima koji bi.arh. Tamara Karadžić.dani arhitekture novog sada 2005.ing. DANS-ov projektni studio organizovan je i zamišljen kao progresivno delovanje profesionalaca na vizuelni identitet našeg grada.ing. Nemanja Radusinović. a i u drugim terminima tokom godine. idejni doprinos rešavanju estetskih i funkcionalnih celina ili delova našeg grada. Nemanja Radusinović DaNS 50 | jun 2005 | 25 . PROJEKTNI STUDIO DANS P o prvi put u istoriji Društva Arhitekata Novog Sada. ideju mogli da otkupe i da je. za tri najbolja rada dodeljene su povelje Društva Arhitekata Novog Sada za učešće u DANS-ovom Projektnom Studiju. drugu nagradu je poneo takođe student Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu Vladimir Dukic. Trajanje crtačke radionice nametnulo je da radovi sadrže ono sto je najbitnije u našoj profesiji a to je sama ideja koja je naravno podržana znanjem antropoloških mera (u ovom slučaju) a opet. očišćena od tehničkih detalja koji su uvek predmet daljnjih razrada. dipl.arh. ing. Kako je tema ovogodišnjih dana arhitekture bila javni gradski prostori. Žiri u sastavu Marina Vraneš. ove godine je u okviru arhitektonske manifestacije Dani Arhitekture Novog Sada organizovana crtačka radionica . uz saradnju sa autorima.DANS Projektni Studio. gde bi arhitekti i studenti arhitekture (kao i svi zainteresovani) mogli da daju svoj dizajnerski. i mr. dipl. Rad u projektnom studiju DANS-a bi se organizovao i u okviru manifestacije Dani Arhitekture Novog Sada. je za prvonagrađeno konceptualno arhitektonsko rešenje gradske klupe proglasio rad studenta Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu Nenada Miloševa..velike sale Galerije Matice Srpske. tako je organizacioni odbor Društva Arhitekata Novog Sada odlučio da i tema ovog projekta DANSovog projektnog studija bude usko povezana sa javnim površinama našeg i ostalih gradova. učesnici su ovog puta dobili zadatak da u relativno kratkom vremenskom roku u trajanju od 30 minuta isprojektuju i daju svoj idejni predlog za arhitektonsko rešenje gradske javne klupe. a treću nas arhitekta Vladimir Iličić. materijalizuju u cilju ulepšavanja i kvalitativnog napretka našeg grada.arh. dipl. posle posete izložbi radova. Od skoro dvadeset kvalitetnih i zanimljivih radova arhitekata i studenata Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu. U nadahnutom ambijentu izložbenog prostora .

Jednospratna stambena zgrada. Velika je šteta ovakav objekat ne uvrstiti u one najvrednije. pa i presudnom. odnosno njegovog glasila. dva su stilski različita ali koncepcijski slična objekta. Od mnoštva objekata koji su nestali poslednjih godina. kao što je i sam stil fino složena slika krhotina prošlosti. Ova dva stambena objekta. Drapšina 51) ili novo stvorenih kvaliteta korišćenjem tradicionalnog jezika oblikovanja (P. Jasno su uočljive razmere i moduli koje donosi moderni stil ali obučen 26 | DaNS 50 | jun 2005 . Značaj objekta. ali što je posebno značajno i originalnih savremenih rešenja kojih u ovoj ulici ima više. koje je spojila isto vreme. Sa stanovišta istorije arhitekture to su jedinstveni primeri uspele arhitekture gradskog stanovanja prve polovine XX veka. i po svojoj je suštini nepravedna prema nasleđenoj stambenoj arhitekturi Novog Sada. i savremeno graditeljstvo. Prizemni kuća sa kupolom nad uglom objekta jedna je od retkih na kojoj je primenjen neogotički plastični ukras. eklektička je mešavina stilova međuratnog perioda prve polovina XX veka. graditelja Jovana Melke (1930). mesto i tema višeporodičnog stanovanja. U dva slučaja iz novosadske ulice Petra Drapšina čitljiv je originalni jezik stvaranje nove vrednosti iz proverenih kvaliteta motiva/stilova neposredne prošlosti (P. pokazati kao izuzetna (tržišna) vrednost koja će opredeliti brojne investitore za ulaganje u potpunu rekonstrukciju baš ove ulice. do detalja sprovedene kvalitetne materijalizacije.poželjnih primera. Primena elemenata postmoderne. sa kasnije otvorenim mansardnim krovom svojom posebnom finoćom malog višeporodičnog stambenog objekta. zanatski izvrsno urađena. oba primera. Dva objekta potpuno drugačijeg senzibiliteta u načinu oblikovanja potvrđuju svu širinu mogućeg prostora oblikovanja kvalitetne arhitekture višeporodičnih objekata u nizu. manje ili više društvo menja u potrazi ka jasnoj viziji ali nejasnim putevima. klasično odelo. u lepo građansko. na drugom uglu iste raskrsnice. Njena pozicija u širem centru grada bila je prednost u odnosu na one brojne novosadske ulice sa dugačkim nizovima prizemnih kuća izduženih parcela. U potrazi za originalnim izrazom inspiracija autora objekata se često crpi iz dalekih stilova istorizma (koristeći sigurne alate postmoderne). nego i u celokupnom veoma lošem stanju. zaštićena samo u kategoriji prethodne zaštite (koja je već odavno istekla). Reminiscencija na arhitekturu međuratne Moderne isključivo je u domenu oblikovanja fasade. a realna opasnost da se može otpisati i zameniti bila bi ujedno i neprocenjiv gubitak za novosadsku istoriju. ističu se dva na onom delu koji ulicu Petra Drapšina preseca ulica Laze Kostića. Drugi objekat. Prizivanje stila međuratne Moderne u stambenim objektima višeporodičnog stanovanja. rekao bi Filip Džonson.novi 2+2 objekti objekta u novosadskoj ulici Petra Drapšina SUSRET STARE I NOVE EKLEKTIKE Pregled savremene graditeljske prakse je pokušaj da se neprestano dograđuje i proverava sistem vrednosti novosadskog arhitektonskog okruženja beleženjem kvalitetnih ostvarenja . preko Međuratne moderne. poznata po svojoj „sakrivenoj“ oslikanoj fasadi koju je otkrio oronuli malter. Nema novog društva bez novog stila u arhitekturi. ima više opravdanja nego one iz perioda akademizma. Tranziciona U tranzicijskom periodu u kom se. kao rezultat imaju tužnu imitaciju loše Međuratna Istorija koja prati ljude i događaje u ulici Petra Drapšina nije ostavila mnogo zanimljivosti. Drapšina 44). prolazi kroz svoju tranziciju u kojoj je ulica Petra Drapšina jedan od novosadskih trodimenzionalnih prikaza te potrage. ali u određenom broju. Prepoznatljivost ovog jedinstvenog objekta nije samo u kvalitetima njegove fasade. uticaju želja investitora koji. originalnog je i doslednog stilskog izraza. koje će se u procesu velike rekonstrukcije poslednjih 15 godina. i u nedalekoj Železničkoj ulici. jedinstven je u arhitekturi Novog Sada. zbog velikog broja nasleđenih primera koncentrisanih uglavnom na Malom Limanu (okolina Varadinskog mosta). od svoje samoubeđenosti da je projektantski posao samo lako stečena veština. kao jedno od funkcija društva arhitekata grada. Svakako da bi bilo tendenciozno izbegavanje istine o često velikom. svedeno u najvećoj meri na veliki broj stambenih objekata.

rekonstruisana ulica je postala skučena i sada prepoznatljiva po neprijatnoj klaustrofobičnosti prostora pomalo zagušljive atmosfere. both buildings are of a manner type as they use motifs of architectural styles of the past times. Its position within the wider centre of the city has been the advantage in relation to those numerous streets of Novi Sad with long lines of one-storey houses built on elongated land plots. and they also process them and introduce new ones. Rekonstrukcija Drapšinove ulice postala je prepoznatljiva po zadržavanju građevinske i regulacione linije na istom mestu koju su činili prizemni objekti danas zamenjeni četvorospratnicama. The building in no. The building is unique by the marked sculpturing intervention in the field of architecture as it sets the facade in the middle between the architecture accomplishment and modern artistic installation. Svaki od njih je po stilu poseban. Darko Polic DaNS 50 | jun 2005 | 27 . almost interior type of sensibility. which shall prove to be an exceptional (market) value in the process of a large reconstruction. u ovom slučaju na lokalnom nivou grada Novog Sada. but it has also almost baroquised the main pattern with its skilfully directed lines in a form of an individual – authorial style additional building. 44 (the work of an architect Rakocevic) was built with a special. an architect Siladji. that will commit numerous investors to investing into complete reconstruction of this very street. directing the whole groups of elements balanced in the form of well harmonised unity. which is a significant segment of quality of this building that singles it out. which has been undertaken within the last 15 years. objekti The meeting of the new and old eclectic In two cases of new structures in Petra Drapsina Street in Novi Sad one can read the original language of creation of a new value out of the proven quality of motifs/styles of a direct past or newly created qualities by means of using the traditional language of shaping. 51. The history that accompanies people and events in the above-mentioned street has not left too many interesting things. From the aspect of style. plays out with several strong elements expressing a strong authorial attitude. Većina objekata je mnogim elementima arhitektonike ambiciozno želela da se samozadovoljno istakne i u tom pokušaju uspela jedino da ulicu učine dodatno neharmoničnom. originalan u idejama koje donosi ili po načinu komponovanja arhitektonskih elemenata. scaling them skilfully. The main motif of shaping can be recognised like and echo in structures of Moderna between the two Wars. Kao i u mnogim stvarima više uticaja čine jedno delo vrednim pažnje uvrštavanja u brevijar arhitektonske struke. Objekti koji se posebno razlikuju od ostalih svojim (arhitektonskim) kvalitetom u primerenoj potrazi za neponovljivošću su dva objekta na brojevima 44 i 51.novi materijalizovane bezidejnosti amatera. U ime očuvanja ambijenta. Svaki objekat dovoljno samosvesan da se istakne u odnosu na okolne i da pleni svojom različitošću kvalitetom stila. The author of the facade of the building in no. Two structures of a completely different sensibility in the method of shaping confirm all the wideness of a possible shaping space of high quality architecture of lined multi-residential structures. which is unique in modern residential architecture.

Svaki svojim različitim senzibilitetom pokazuju svu veštinu autora da u širokom polju delovanja struke ponude svoju viziju i stil. Možda prejak balkon na prvom spratu sa zidanom ogradom se svojom horizontalnošću suprotstavlja erkeru nepotrebno se takmičeći s njim. prerađuju i uvode nove. Zanimljivo je i tonirano farbanje tavanice terasa u nijansama plave boje od prvog do četvrtog sprata. Zanimljiv je motiv stepenasto naglašenih pojedinačnih spratnih visina. dva dvosobna i dvoiposoban orjentisan prema dvorištu. Novi Sad Lokacija: Petra Drapšina 51.60m2. Objekat je jedinstven po uočljivom skulptorskom uplivu u polje arhitekture postavljajući fasadu ovog objekta na sredokraći između arhitektonskog ostvarenja i savremene umetničke instalacije. naglašavajući skulptoralni senzibilitet fasade objekta. Spratnost objekta Po+P+4+Pk Podrum: garaža Prizemlje: poslovni i trgovački prostor. Darko Polić 28 | DaNS 50 | jun 2005 . Novi Sad Godina završetka radova 2004. i predstavlja oživljavanje stila novosadskih primera Moderne.novi objekti Autor: Laslo Silađi. sa jasnom linijom ka Tabakovićevoj Klajnovoj palati u ulici Kralja Aleksandra. U potkrovnoj etaži se nalaze dupleks stanovi. Koncept objekta je veoma sličan objektu arh. Simetričnu kompoziciju vertikalnih i horizontalnih elemenata remeti maniristički augmentovani držač zastave na levoj strani fasade element takođe preuzet iz fundusa arhitekture međuratne Moderne. Svaki viši sprat za jednu je širinu sloga opeke izbačen u odnosu na donji. Tipska etaža ima pet stanova . Kvalitetno dimenzionisane prostorije raspoređene su korektno prema standardima kvaliteta na koje treba podsećati i ukazivati u odnosu na praksu poslednjih godina. Površine stanova su od oko 30m2. dirigujući čitavim grupama elemenata izbalansiranim u formi dobro usaglašene celine. Orbis inženjering. Spratovi: stanovanje Objekat se ističe svojom veoma jakom fasadom skulptorskog senzibiliteta. vešto ih skaliraju. uspešno ih realizujući. time potvrđujući osnovnu vokaciju autora. Deo objekta kojim se pokazuje javnosti je ulična fasada opisana u dva različita slučaja ulice Petra Drapšina. uvek uz bitan uslov dobre saradnje sa investitorom. Sa jednog od podesta trokrakog stepeništa se ulazi u stan koji se nalazi u dvorišnom krilu objekta. Autor fasadu razigrava sa nekoliko jakih elemenata iz kojih se čita jak autorski stav što je važan segment kvaliteta ovog objekta koji ga ističe. Stilski posmatrano. Marinčića u Njegoševoj ulici 10 (prethodni broj DaNSa).jednosoban. oba objekta su maniristička koristeći motive stilova arhitekture prošlih vremena. Oba objekta su tip ivične izgradnje na parceli objekata u nizu. Glavni elemenat fasade je višespratni erker na vertikalnoj osi simetrije fasade natkriven konstrukcijom jakih metalnih konzola na atici.

čine fasadu ovog objekta izuzetno razigranom približavajući se granici prave mere. uličnoj i dvorišnoj.autorske stilske nadogradnje. DaNS 50 | jun 2005 | 29 . dinamične strukture). Raspored stanova je koncipiran neuobičajeno luksuzno u savremenoj graditeljskoj praksi objekata višeporodičnog stanovanja. suviše „priljubljeni“ uz stub. jasno segregiranih takozvanih dnevnih i noćnih zona stana. koji je težište svih vođenih linija elemenata fasade.co. Kvalitet izrade fasade jednako pleni kao i sam njegov stil. Osnovni motiv oblikovanja se kao eho može prepoznati u objektima međuratne Moderne ali svojim vešto vođenim linijama i pokrenutim površinama je gotovo barokizirao osnovni obrazac u nekom vidu individualne .yu. sa dnevnom sobom od 22 m2. i spavaćim sobama od 14 do 18 m2. U potkrovnoj etaži se nalaze prostrani dupleks stanovi. jedinstvenim u savremenoj stambenoj arhitekturi. pa se pomalo stvara gužva različitih elemenata na mestu dinamičnog ukrštanja horizontala osa terasa i jake vertikale stuba.birorak. Na jednoj etaži se nalaze po dva trosobna simetrična stana između kojih je prostor vertikalnih komunikacija (lift i stepenište). Kvalitet objekta u celini još više ističe upadljivo bezidejna fasada susednog objekta. Korišćeni arhitektonski elementi: višeetažni prislonjeni stub. U veštom dirigovanju brojnih elemenata fasade. Lokacija: Petra Drapšina 44. Novi Sad Godina završetka radova 2004. Novi Beograd objekti www. Prijatnost strukture i rasporeda prostorija stana dopunjuju prostrani balkoni i lođe na obe fasade. Raspored prostorija je tradicionalan. materijali i njihova tekstura (tanko sečene zelene kamene ploče. U zadnjem dvorištu objekta nalazi je uređeno zeleno dvorišta sa zidanim roštiljem. zamerka u malom detalju je.novi Autor: arh. Milan Rakočević & Rakočević inženjering. da su početne krivine parapeta terasa na trećem i četvrtom spratu. uređeno ozelenjeno dvorište Spratovi: stanovanje Objekat je urađen posebnim gotovo enterijerskim senzibilitetom. Spratnost objekta Po + P + 4 + Pk Podrum: garaže Prizemlje: poslovni i trgovački prostor.

letnjikovaca i vikend kuća.Salaksija (1985). izgrađena od crvene opeke i sopstvena vikendica arh. Milidragovića na potezu Rakovac . dig. Zora Pajkić za porodicu Dimić na Iriškom Vencu (1968). projekat konstrukcije objekta. dia Saradnici: Biserka Baričić. poslednjih godina publikovano je nekoliko vikend kuća . Zoran Vapa. Autor: Dubravka Đukanović. Godine izgradnje: 2003-2004. dig. Ta inspirativna tema nije detaljnije istražena a ni u literaturi nije ih ostalo mnogo toga zabeleženo.novi objekti Divno je živeti Vikend kuća porodice Radenković-Ćulibrk Lokacija: S. Krstonošića za porodicu Mirosavljević u Rakovcu (1966). Na padinama Fruške gore postoje čitavi potezi naselja vikend kuća. Po blagim brdovitim vencima razbacano je mnoštvo kvalitetnih porodičnih kuća. Lokacija vikend kuće na Popovici je desetak kilometara od Novog Sada. U njima se oseća određena odgovornost prema specifičnom projektnom zadatku ali i maštovitost u arhitektonskim rešenjima i izboru materijala.arh. na desnoj oba- 30 | DaNS 50 | jun 2005 . Kamenica. poslednjih godina često pretvorenih u porodično stanovanje. Ipak. Godina projektovanja: 2003. projekat potpornih zidova u okviru projekta spoljašnjeg uređenja P adine Fruške gore usmerene prema Novom Sadu i bačkoj ravnici decenijama su privlačili stanovnike i vikendaše a sa njima arhitekte i graditelje. arh. kružne osnove od zidana od tesanog lokalnog kamena. Projektovanjem vikend kuća tokom proteklih pola veka sigurno se bavilo dosta arhitekata. potez Popovica Spratnost: Su + P Netto površina: 273 m2 Površina placa: 3000 m2 Denivelacija terena: 9 m. sa livenim betonskim elementima.

Prečišćavanje vode vrši se filterima i sistemom malih prelivnih jezera u kojima žive ribice. U suterenu su smeštene prostrana garaža. ređanog bez maltera u vidu niske ograde oko veštačkoj jezera. izdvojen odmor i posebno prelaze ka dvorišnom delu u vidu terasa i otvorenih tremova čime se integriše unutrašnji prostor i dvorište u logični niz. enterijeru vikend kuće posvetila je posebnu pažnju nizom prostornih situacija koji olakšavaju i poboljšavaju kućnu organizaciju podređenu odmoru i uživanju u prirodnom okruženju. lokalni. Veliki otvoreni trem sa slobodnim stubovima opasuje južno pročelje. cveća i ostalih bilja- ka sproveden dosledno i bogato. Specifična funkcija vikend kuće po definiciji zahteva prostrane prostore za dnevni boravak. čiji su zidovi nivelacijom terena sa tri strane ukopani i iskorišćeni kao zidani trapovi. Na donjem platou sa koga se ulazi u staru kuću sačuvan je bunar uz dodato igralište za košarku. nalazio se zaparloženi vinograd. koje se snabdeva kišnicom. uz južnu granicu parcele. Ukomponovana je u prirodno okruženje nadahnuto i znalački. Velika strmina zemljišta vešto je iskorišćena za kaskadno nivelisanje terena čitavim ansamblom terasa od lomljenog i tesanog kamena. Izbor drveća. Vidljiva je dobra saradnja na relaciji autor investitor. Snažni potporni zidovi. kupatilo i trpezarijski deo detaljno su dizajnirani i savremeno opremljeni. sa obodnim natkrivenim terasama formira približno kvadratni oblik i omogućava neposredan kontakt sa prirodnim okruženjem preko pristupnih staza. Inspiracija autora su svakako bili klasični japanski vrtovi kao i brojni svetski časopisi iz te oblasti. Na severnoj strani jezera je platforma za sunčanje i silazak u vodu. Veštačko osvetljenje.. enterijer prima dnevno svetlo preko terase ali i svetlarnika i prozora. slikovitu tokom svih godišnjih doba i vremenskih prilika. Nameštaj uglavnom savremen. Razuđena osnova. U kombinaciji sa travnatim kaskadama. dobrog kvaliteta. inače već iskusan projektant-enterijerist. U nešto manjem prizemlju (123 m2) se nalazi dnevni boravak sa otvorenim kaminom. Materijali koji su korišćeni na uređenju dvorišta i izgradnju kuće su prirodni. nepravilnog oblika. pomoćne prostorije i vinoteka (150 m2).roštilj i zidana peć. primenjen koncept je stvorio jednu novu. Povoljan položaj objekta omogućava da se iz svih delova kuće pruža veličanstven pogled na grad i ravnicu. obostrano razumevanje i prihvatanje sugestija. Unutrašnjost je dopunjena zidanim detaljima zidnih niša. ostali deo dvorišta zauzimaju zelene površine i veštačko jezero. formirana umesto krova stare kuće. u neposrednom okruženju nacionalnog parka Fruška gora. polica i lukova sa slobodnim stubovima. nežnih tonaliteta. kuhinja. Đukanović. šiblja. Arhitektura vikend kuće na Popovici nije ekstravagantna. barskog bilja. Kako je novi objekat lociran na najvišoj tački terena. Na tom području arhitektura prelazi u enterijer i dizajn koji je uspešno i originalno rešen. raznovrsno i kvalitetno. Kuhinja. sa brojnim izvedenim radovima. planiranu biocenozu. Osnovni građevinski materijal korišćen u enterijeru i eksterijeru je duplo DaNS 50 | jun 2005 | 31 . Ispred dnevnog boravka je velika terasa . enterijer vikend kuće na Popovici je pregledan. visine 2-6 m. postavljeni prilikom izgradnje obezbedili su stabilnost tla na čitavom prostoru kao i različite sadržaje u dvorišnom delu. kupatilo. prelivanjem vode. Arh. kao u prirodnom staništu. nenametljivog izbora. Projektovana u širokim potezima sa naglašenom teksturom materijala i četvorovodnim krovom. Dnevno osvetljenje je maksimalno. jezerom. lepo organizovan i funkcionalan. Oslobođen strogih zahteva uređenja porodičnog životnog prostora. relativno ujednačenog nagiba.novi objekti li Dunava. Na prostranoj parceli. sa malom vinogradarskom kućom i bunarom. dve spavaće sobe. Boje su pažljivo odabrane.

A big terrain slope is used skilfully for cascade the terrain leveling by means of a whole range of terraces made of broken and trimmed stone laid down without plaster in the form of a low fence around the artificial lake. Priroda i kuća se ujedinjuju kroz preplitanje unutrašnjeg uređenja. To nije slučaj sa vikend kućom na Popovici koja je. Liberated from strict requirements of regulation of a family space for living. the remaining part of the yard is occupied by green surface and an artificial lake. interior and applied materials that are deeply connected to landscape. prisustvo riba i ptica. The diluted basis. Prilikom gradnje ostvaren je planiran tradicionalni način zidanja dekorativnih venaca. Filozofija i estetika arhitekture i prostora kod njih zapljuskuju građevinu. local and of a good quality. in the closest vicinity of the National Park Fruska Gora. The main building material used for the interior and exterior is brick (roasted twice). u misli dolaze čuvene kuće iz literature utopljene u prirodne pejzaže . poput Džonsonove staklene kuće. irregular in shape. Liberated from the valid style and local connotations but with spirit. enterijerom i primenjenim materijalima duboko vezana za pejzaž. neprestanog kretanja vode. with terraces roofed on the edges forms almost a square shape and enables a direct contact with natural surroundings across the access paths. which is the traditional material in this region. pond plants. with a small vineyard keeper’s house and a well. The architect Djukanovic. Rajta. Oslobođena od važećih stilskih i lokalnih konotacija ali duhom. Džonsona itd. prirodnu “scenografiju” i svakodnevnog života.novi objekti pečena opeka tzv. the applied concept has created a new. along the southern border of the land plot. The selection of trees. . dedicated a special attention to the interior of the holiday house through a range of spatial situations that facilitate and improve the house organisation subordinated to leisure and enjoying in natural surroundings. the lake and overflowing of water. already an experienced designer-interior planner. održiva i može se koristiti tokom čitave godine bez posebnih tehničkih priprema.Neutre. jednostavno nisu za život. Nature and house are being united through intertwining of the interior decoration and natural “scenography” and everyday life. planned biocenosis. there was a neglected vineyard. which is supplied by storm water. Materials that were used for the yard regulation and building of a house are natural. with a relatively balanced slope. hedges. organised and functional. The inspirations of an author were certainly the classical Japanese gardens and numerous world magazines from that field. U velikoj meri su korišćeni drvo i posebno kamen. Vidljiv je takođe i kvalitetan zanatski. the interior of a weekend house at Popovica is well laid out. on the right bank of the Danube. tradicionalni materijal ovih krajeva. čini se. In combination with grassy cascades. Programske i konceptualne postavke u njihovom projektovanju imale su pozitivne estetske efekte. Posmatrajući ovu kuću. As the new building is at the highest top of the terrain. Located on the spacious land plot. picturesque during all seasons and under all weather conditions. Altoa. Wood and stone in particular have been used largely and they are also autochthonous building materials that Fruska Gora abandons with. vikend kuća na Popovici predstavlja svetli primer estetiziranog sjedinjavanja životnog prostora i prirodne okoline kroz dinamiku godišnjih doba. takođe autohtoni graditeljski materijali kojima obiluje područje Fruške gore. lukova i svodova. izvođački pristup tokom gradnje o kome se posebno brinulo. flowers and other plants was carried out in a consistent and rich way. prelazeći u istoriju ali i teoriju one postaju važnija i od same funkcije kuće. mada neke od tih legendarnih kuća. starog formata (dimenzija 30/15/7 cm. Vladimir Mitrović 32 | DaNS 50 | jun 2005 Living is wonderful The holiday house at Popovica is at the distance of some ten kilometres from Novi Sad. with a lot of the realised works.). permanent flow of water and presence of fish and birds. this holiday house at Popovica represents a light example of aesthetised joining of the dwelling space and natural surroundings through the dynamics of the seasons. The architecture of this holiday house has been composed into natural surroundings in an inspired and expert way.

novi objekti DaNS 50 | jun 2005 | 33 .

Na zadnjoj strani. glina.celine. da bi se kad je to potrebno.arhitektura u svetu Kuće od drveta i kartona Walter Unterrainer (1952).slama. Sture Larson-om. Fakultet je završio u Insbruku posle čega je 2 godine studirao u Londonu. Gigon-Gajer. objektu su pridodata dva aneksa: betonski i drveni . austrijski arhitekata. Hermann Kaufmann-om i švedskim arh. Na južnoj fasadi. ukoliko postoji njihova veza . Drvena arhitektura je u biti modularna i ograničena dimenzijama građe i ploča. Nove tehnologije i konstrukcije omogućavaju i asimetričnost što ukida monotoniju . sunčanim kolektorima. Stokholmu i Beču. bio je odličan. arhitekte ne interesuje samo kuća već i pejzaž. aktuelnoj estetici (de)konstruktivizma i minimalizama. na kojoj se mestimično pojavljuju ogledalski efekti a mestimično razni preli34 | DaNS 50 | jun 2005 vi boja. To se postiže ispravnom orijentacijom kuće u odnosu na strane sveta i osobine terena i time što se unutrašnja toplota kuće čuva.toplotni mostovi. Na primeru Dvojne vile u Bregenzu (1996) ova saradnja je realizovana kroz zajedničke proračune iz domena arhitektonske fizike i naknadni monitoring sa kontrolnim merenjima. industrijski proizvedene termoizolacione lepenke. vrlo uspešno primenio i na više drugih objekata. U Nemačkoj su 20-tih godina prošlog veka postojale dve grupe umetnika kojima je pejzaž sa samoniklim arhitektonskim strukturama u njemu bio glavna preokupacija. Ova škola kao jedini izvor energije koristi solarne kolektore. Birkhalter . Istovremeno. ali glavni element njihove gradnje ipak je ostalo drvo. oko Ciriha . Višak toplote koja nastaje od života ljudi i rada mašina u njoj akumulira se u za to posebno projektovanim toplotnim ostavama.najveći problem drvene kuće. Svi delovi jedne kuće pa i čitave njene voluminozne Estetika promišljena kroz okruženje Od modernizma na ovamo. Drvo ne može da bude neprirodno a strukture koje ono daje uvek su organske. ovde se radilo o eksperimentu koji je dobio naučnu potvrdu pošto je na objektu primenjena inovatorska fasada od više slojeva drvenih ploča sa termoizolacijom od saćastog kartona sa vazdušnim slojem za provetravanje.Zumi. U kućama sličnog tipa danas se primenjuju i drugi materijali . . Bavi se solarnom arhitekturom. lepljenje u slojevima običnog talasastog kartona uz određene vatrootporne premaze. čija se proizvodnja danas napušta radi eliminacije štetnog uticaja lepka. Drvena arhitektura Drvena arhitektura pojavila se 80-tih u Evropi u modernizovanom izdanju i to prvo na severu Švajcarske. vratio nazad po principu toplotne pumpe. 7 mm. jedinice . metalne zatege i sl. živi i radi na tromeđi Švajcarske.sa arhitektama Peter Zumptor. Estetski efekat ove jeftine fasade. štedi energiju za grejanje. što narušava minimalizam glavnog kubusa staklene kocke i objektu daje čar ležernosti. koji inače retko na fasadi upotrebljava i boju. nosilac je brojna priznanja iz te oblasti. kod Bregenz-a. kao refleksije sa neba. u naslagama kamena ispod terena. tokom 60tih. Ovu fasadu W. koji je dao dobre rezultate. ugrađuju se stakla koja se greju električno. Unterrainera. najčešće uz pomoć ventilacionih kanala. Austrije i Nemačke gde ima biro u Feldkirch-u. koja je obično i jedina sa velikim prozorima. Toplota se uvek kreće od toplog ka hladnom. Potpuno apstraktne i minimalističke forme Dvojne vile u Bregenzu pokušavaju da se uklope u njega kao neka vrsta samoniklog kristala. odlikovao bi purizam stakla kad on ne bi bio narušen drvenim venecijanerima postavljenim na južnoj fasadi spolja. npr. P asivna solarna kuća koju još nazivaju i “pasivna kuća” ili “low energy.garaže i ostave. razna mikrofiber vlakna itd. Specijalizirao je solarnu arhitekturu i drvene konstrukcije. Jednu od najpoznatijih solarna kuća u Österreichs-u (1985) projektovao je u saradnji sa građ. profesor na Arhitektonskom fakultetu u Lithenštajnu i gost-profesor na univerzitetima u Ahenu. a kao završna obloga korišćeno je obično armirano staklo. Dobitnik je više nagrada. Spoljni zidovi dvojne kuće u Bregenzu uglavnom su od kartonske. U neku ruku. prave se u radionici a potom montiraju na licu mesta. odgovara ova modularnost i strukturalizam drvenih konstrukcija. Glasnogovornik obe bio je nemački arhi- . Masovna upotreba drveta u arhitekturi započela je inače znatno ranije. betonskih.žica.arhitektura”. ali i inženjerima kao Jirg Konzet koji je uspeo da drvo kao noseći materijal poveže sa metalom . sa Aluminijumskim nosačima koji se inače koriste za staklene bašte. uvođenjem industrije lameliranog drveta.i tako dobije lagane modularne konstrukcije koje plene svojom lepotom.ekologija! Autor je ovu fasadu kasnije. ali je glavni razlog za ovaj eksperiment ipak bio . sve to je pogodovalo pravom bumu drvene arhitekture danas u Evropi. Da bi se savladao celokupni problem projektovanja jedne ovakve kuće arhitekta mora da sarađuje sa naučnicima. Uz razvoj tehnologije zaštite od požara. ing. Danas se uglavnom gradi sistemom masivnih drvenih ploča koje su pokazale izuzetna statička i termička svojstva a čiji su preseci znatno manji od sličnih. u prirodnim bojama i teksturama ovih materijala.

arhitektura

u

svetu

tekta Bruno Taut sa čuvenim Staklenim paviljonom na Svetskoj izložbi u Kelnu (1914). Kao i Unterrainer, obe grupe autora pokušavale su da svoje strukture uklope u pejzaž ne na način da one budu “što diskretnije”, već suprotno, davši njihovoj “veštačkoj prirodi” punu slobodu rasta i razvoja, što je povratno trebalo da ga obogati. Unterrainera-ova težnja da se bude što prirodniji - zbog čega i odbija da gradi velike objekte - je za pohvalu. Pod pojmom: human objekat, on podrazumeva onu veličinu objekta koja je po svojim merama bliska čoveku. Promišljeno i restriktivno prema slobodama bez pravog povoda, ovaj vredan autor smatra da će kroz povratak na jednostavne forme, prirodne materijale i inženjerstvo - u izvornom smislu te reči, uspeti da se svojim kućama približi devičanskoj prirodi u kojoj one najčešće leže. Poslednjih godina Unterrainer je u Fedkirschu podigao i dva veća objekta - Fabriku za preradu drveta LOT i Novu autobusku stanicu. Velike objekte gradio je i na početku svoje karijere da bi od toga brzo odustao.

Manje je više
Estetika Dvojne vile u Bregenzu ekstremni je primer minimalizama, sa kojim ulazimo u XXI vek, i kao takvu treba je analizirati. Ona u sebi nosi i nešto strukturalističko na način arh. Huga Heringa i škole Rudolfa Štajnera , pripadnika ranog modernizma sa početka 20-tog veka, koji su se robusnošću razlikovali od drugih modernista koji su takođe radili u

drvetu - Altoa ili Rajta. Razlikovali su se i od konstruktivizma pošto u njihovim strukturama konstrukcija nije bila - ono najvažnije! Minimalizmom i jednostavnošću formi vila u Bregenzu nas podseća i na rane apstraktne radove Mondrijana i Maljeviča. Međutim sem u uživanju u performansu sletanja trodimenzionalnog Maljevičevog “Crnog kvadrata” na alpsku Eco- pastoralu , lepota ovog objekta leži i u njegovoj ekonomiji, a što tvrdi i sam autor. Maljević je u svom Manifestu suprematizma, nagovestio - “Ekonomija je peta dimenzija”. Ono što je nagovestio došlo je četiri decenije kasnije. Društvo XXI veka biće očigledno decentralizovano i slobodno a što već i jeste u bogatim zemljama u kojima autor radi. Redukciju, međutim ne treba mešati sa “hi-tech” arhitekturom, kod koje su jednostavne forme proizvod tehnoloških zahteva, pošto se kod autora sličnih Unterraineru zapravo radi o “low tech” arhitekturi, arhitekturi koja štedi. Dvojna vila u Bregenzu ekonomična je zbog upotrebe jeftinog građevinskog materijala i lake izrade drvo, karton, armirano staklo. Ekonomične je i forma - kocka, sa malom površinom zidova u odnosu na kubaturu u jednostavnoj konstrukciji. Vila takođe poseduje dobre termotehničke osobine, štedi gorivo i struju. Ekonomična je i po svom dizajnu - samo jedna kocka i ništa više Jadranka Bunuševac

HOUSES MADE OF WOOD AND CARDBOARD
Wooden architecture appeared in Europe during the 80’s, in a more updated version, first in the north of Switzerland, around Zurich – with architects Peter Zumptor, Gigon-Geier, Birkhalter-Zumi and engineers such as Jirg Konzet, who managed to connect wood as the main material with metal-wire, metal joints etc. and get light modular constructions that seize with their beauty. The mass use of wood in architecture started much earlier, during the 60’s, by introduction of improved (compregnated) wood, the production of which is being given up for the purpose of elimination of harmful impact of glue. Wooden architecture is, essentially, modular and limited by dimensions of the building material and boards. The system of construction that is mainly used today is the one of massive wooden boards that have proven to posses exceptional static and thermic properties and the intersections of which are much smaller than similar ones made of concrete. All parts of a house and even its complete volume unit – unity, are made in workshops and later on assembled at site. At the same time, this modularity and structurality of wooden constructions corresponds to the current aesthetics of (de)constructivism and minimalism. Along with the development of fire protection technology, all this was in favour of a true boom of wooden architecture in Europe today. New technologies and constructions enable also the asymmetry eliminating monotony – the largest problem of wooden houses.

DaNS 50 | jun 2005 | 35

arhitektura

u

svetu

3LHD BIOGRAFIJA
3LHD je arhitektonski studio koji vode partneri – arh. Saša Begović, Marko Dabrović, Tanja Grozdanić i Silvije Novak. 3LHD djeluje od 1994. godine i iza sebe ima mnogobrojne projekte i realizacije u Hrvatskoj i inozemstvu koje su nagrađivane najvažnijim hrvatskim i internacionalnim nagradama. Za projekt i realizaciju memorijalnog Mosta hrvatskih branitelja u Rijeci 3LHD je nagrađen najvažnijom svjetskom nagradom za mlade nadolazeće arhitekte AR+D award, koju dodjeljuje najugledniji svjetski arhitektonski časopis The Arthitectual Review. Za isti projekt 3LHD je osvojio i najvažniju hrvatsku arhitektonsku nagradu Viktor Kovačić za najbolju realizaciju 2001. godine. Most je još dobio priznanja Piranesi (Piran, Slovenija), Bauwelt (Berlin, Njemački) kao i nagradu najvažnijeg američkog časopisa za dizajn I. D. Magazine. Za projekt kuće Vila Klara 3LHD je nagrađen državnom nagradom Vladimir Nazor za 1999. godinu, a 1996. pobijedili su na 24. salonu mladih sa projektom Hotel M, te su dobili priznanje za nacionalni muzej Koreje u Seoulu. Projekti 3LHDa prezentirani su u najuglednijim svjetskim časopisima kao japanski A+U, britanski The Architectual Review, njemački DB, talijanski Interni, hrvatski Oris itd. Arhitekti 3LHD-a održali su predavanja na mnogim internacionalnim fakultetima i institucijama kao što su RIBA London (UK), Arhitektonski Trijenale u Künstlerhaus u Beču, arhitektonski fakulteti u Gracu, Beču, Minhenu. Radovi 3LHD-a izlagani su u Beču, Kopenhagenu, Londonu, a 3LHD je upravo pozvan u New York na veliku izložbu Open: new design for public space u Van Alen Intitute u društvu najeminentnijih svjetskih arhitekata kao N. Foster, P. Eisenman, W. Alsop, Diller&Scofidio. Posljednji uspjeh 3LHD-a je pobjeda na natječaju za hrvatski paviljon za svjetsku izložbu EXPO 2005 u gradu Aichi u Japanu. Detaljnije: www.studio3lhd.hr/mhb 36 | DaNS 50 | jun 2005

3LHD
Most u Rijeci
Ime: Mosta hrvatskih branitelja Lokacija: Rijeka, Hrvatska Autor: 3LHD Projektni tim: 3LHD – Saša Begović, Marko Dabrović, Tanja Grozdanić, Silvije Novak, Siniša Glušica, Suradnici: Koraljka Brebrić, Milan Štrbac Konstrukcija: C.E.S. Rijeka (Jean Wolf, Zoran Novacki, Dušan Srejić) Dimenzije: Dužina 47m, širina 5,4m, raspon nad vodom 35,7m, visina vertikala spomenika 9m Naručitelj: Grad Rijeka, Hrvatska Projekt: Prva nagrada na javnom natječaju, 1997. Projektna dokumentacija 1998-2000. Realizacija: 2001. Fotografije: Aljoša Brajdić i Arhiv 3LHD-a Podaci i izvori za tekst: www.studio3lhd.hr; www.novilist.hr; www.zarez.hr Nagrade: AR+D (2002); Nagrada Viktor Kovačić za najuspešnije arhitektonsko ostvarenje u Hrvatskoj (2001).

arhitektura

u

svetu

Grad Rijeka 1996. godine usvojio je inicijativu da se u čast branitelja izgradi spomen – obeležje. Kao najpovoljnija lokacija odabrano je mjesto na Mrtvom kanalu, kao nastavak glavne pešačke komunikaciju Korzo – Jelačićev trg. Na taj način most postaje ujedno i spomenik i utilitarna građevina. Most je svečano otvoren 21. decembra 2001, a projektno rešenje izradio je Studio 3LHD iz Zagreba. Jedan od najvećih i najuticajnijih svetskih arhitektonskih časopisa, britanski “The Arhitectural Review” (izlazi od 1896 godine), zajedno sa Danskom kompanijom D-Line dodeljuje svake godine nagradu ar+d najznačajniju svetsku nagradu za mlade nadolazeće arhitekte (službeno ime je: ar+d - the world’s leading emerging architecture award). Nagrada se dodjeljuje za realizovano arhitektonsko delo za arhitekte do 45 godina, a pobednici osim nagrade dele i ček u vrednosti od deset hiljada funti. Među prošlim dobitnicima nagrade ar+d su danas svetski poznata arhitektonska imena Shigeru Ban, Sauerbruch/Hutton, Klein/Dytham i dr. Na konkursu te godine bilo je prijavljeno preko 700 realizacija iz cijelog svijeta (60 zemalja). Međunarodni žiri u sastavu; Stefan Behnisch (Behnisch & Partners, Stuttgart, Germany), Margrét Hardardottir (Studio Granda, Reykjavik, Iceland), Rick Joy (Tucson, Arizona, USA), Carme Pinós (Barcelona, Spain), Hin L. Tan (Kuala Lumpur, Malaysia) i Peter Davey (glavni urednik The Architectural Review), proglasio je pet pobednika za 2002 godinu. Jedan od pet pobednika su hrvatski arhitekti iz studija 3LHD za projekat i realizaciju Mosta hrvatskih branitelja u Rijeci. Projekat riječkog mosta je objavljen u decembarskom broju časopisa “The Arhitectural Review”. Pobednicima konkursa nagrada je bila uručena na svečanosti u Kopenhagenu u Danskoj a pet dobitnika je imalo čast da u proleće 2003. godine u Kraljevskom udruženju britanskih arhitekata (RIBA) u Londonu održe predavanje o svome radu. Za projekt Mosta hrvatskih branitelja 3LHD je već dobio godišnju nagradu Udruženja hrvatskih arhitekata

Rijeka - idealno premošćivanje

(Zarez 113, od 25. septembra 2003. Zagreb) Most hrvatskih branitelja na Mrtvom kanalu (studia 3LHD) u Rijeci njujorški arhitektonski kritičar James Russell izdvaja kao lijepu i dostojanstvenu obradu tradicionalnog urbanog elementa, za razliku od ostalih projekata koji preispituju i hibridiziraju granice urbanih elemenata i prototipova. Točno je da je beskompromisna veza statike i najmanjeg detalja ravna mitskim stolicama Shakera ili Mies van der Rohea, što bi riječki most afirmiralo kao savršeni oblik urbanog mobilijara. Međutim, besprijekorna profinjenost riječkog mosta, projekta koji je sad već doživio toliku aklamaciju da postaje jednim od neizbježnih zaštitnih znakova hrvatske arhitekture, samo je onaj prvi, izvanjski kontakt s projektom koji je toliko kompleksan u radikalno razdvojenim socijalnim i arhitektonskim obalama koje spaja. To je u prvom redu most između polisa i urbsa, i to doslovno kao mjesto s kojeg se odlazi iz grada (u rat, natrag u selo, na otok..) ili se u njega dolazi (u školu, kupovati, po kulturu), ali i šire, most između provincije i centra koji ruši predrasude o marginalnoj kulturi, i to u prvom redu u glavama njezinih protagonista. Možda arhitektura u nas prednjači u promjeni svijesti o tome da svako inozemno gostovanje naših kulturnih proizvoda nije samo po sebi podvig i da se mora valorizirati u globalnim relacijama i kriterijima.

DaNS 50 | jun 2005 | 37

Inicijalna okvirna tema «Kap vode» ovom se koncepcijom kulturološki nadograđuje u «Kap vode . . Projekcija je kontrolisana pomoću kompjutera i senzora koji registriraju kretanje posetioca po prostoru. Sada. prostor događanja “U MORU” Tavanica prijemne hola je prozirna staklena površina tj. oncepcija predstavljanja Hrvatske na EXPO 2005 temelji se na planu i metafori solane. Umesto klasične strehe plavi stakleni svod ispunjen vodom štiti posetioce od sunca. 2. U plavkastoj polutami na oba bočna zida-ekrana projektuju se motivi mora i paške solane. Na temelju ovako formulisanog koncepta oblikovan je prostor i sadržaji koji bez nametljive spektakularnosti i lažnog sjajas prenose sliku Hrvatske posetiocima. ali je i njena suprotnost koja se dobiva isključivo napornim radom ljudi. kroz sloj vode i prelama se kroz talase na njenoj površini. 3. Paviljon je podeljen na dve etaže i pet prostorno-scenskih celina. obasjana jakom belom svetlošću. bazen ispunjen vodom koji tako nastavlja igru s morskom površinom koja je započeta pred paviljonom. prostor događanja “POD SUNCEM” Potom posetioci prisustvuju potpunoj promeni ambijentascene: pale se puna bela svetla koja simbolički označavaju letni sunčani dan.arhitektura u svetu Hrvatski paviljon na Svetskoj izlozbi EXPO u gradu Aichi u Japanu KAP VODE : ZRNO SOLI K 38 | DaNS 50 | jun 2005 1. So je sadržana u svakoj kapi morske vode. prostor događanja: “DOBRODOŠLI!” Na velikoj beloj površini pročelja ističe se natpis CROATIA i isto ime ispisano japanskim pismom. Jedino svetlo dolazi odozgo. prostor događanja “IZ MORA” U prostoru glavne dvorane posetioci nastavljaju da “putuju” morem. Ne treba zaboraviti da je izvorno značenje reči “kultura” uzgajanje.zrno soli» s obzirom na prepoznatljivu specifičnost hrvatskog pejzaža i istirje – solanu. Posetioci su u prostoru “jadranskog podmorja”. 0.

iz ptičje perspektive. stadion usred fudbalske utakmice. strukturom mikročipa. ta so je samo rezultat rada i napora. znanja i kreativnosti.croatiaexpo2005. Izmenjuju se karakteristični prizori i strukture: ribarska mreža. polja pšenice. paška čipka. a crveni kvadrat na poznati hrvatski kvadrat.” Na kraju. Film ukratko predstavlja našu tradiciju. Fotografije: 3LHD i iz Japan Times-a od 5. strpljivosti i mudrosti hrvatskih ljudi koji žive na obalama jednog te istog mora kojeg dele sa ljudima naizgled dalekog Japana. Gledaoci putuju laboratorijima Plive. prostor događanja “NAD HRVATSKOM” Pokretnom platformom posetioci počinju da se polako dižu na galeriju. savremenu industriju i tehnologije.karakteristična podela na pravokutna polja-bazene omeđena pregradama ispunjena humcima prikupljene morske soli.hr Priredio: Darko Polić DaNS 50 | jun 2005 | 39 . kulturno nasleđe. Prostor se ponovo transformiše.ZRNO SOLI” Krug simbolizira kap vode. 4. Hrvatska». brodovi. Njeni krajolici. ljudi i kultura snimljeni su odozgo. gradovi. poštujući japanski običaj darivanja. Naravno. kao i brigu za okruženje i čistoću mora. a kvadrat zrno soli. Taj mali poklon na kraju njihove posete Hrvatskom paviljonu trajno će ih podsećati na vrijedne ruke ljudi u jednoj dalekoj lepoj zemlji. Kao što je kvadrat u krugu tako je i Hrvatska u Japanu. prostor događanja “HVALA.zrno soli. LOGO “KAP VODE . mrežnim prikazom kompjuterskog 3D modela broda. dajući posetiocu osećaj da leti nad Hrvatskom. posetiocima se nudi zrno soli kao zrno mudrosti: u maloj kutiji svako bi mogao dobiti posebno oblikovanu bočicu morske vode s natpisom «Kap mora . vinogradi. prirodne lepote. more. urbana struktura Dubrovnika. a svetla se polako gase. Ono što su do sada bila bela polja solane postaje jedan ogromni vodoravni ekran (15 x 25 m) za uspravnu projekciju filma o Hrvatskoj. jedriličarska regata. Tekst i prikazi paviljona: www. Crveni krug podsjeća na onaj iz japanske zastave.arhitektura u svetu cela dvorana postaje scena-prostor solane . slavonsko kolo. 5. aprila 2005.

kao što je i grad Vigo podržao gradnju stadiona Balaidos. Objekat novog futurističkog zdanja NFL kluba Arisona Cardinals u Glendejlu definitvno će pomeriti granice u arhitekturi i tehnologiji a ovom prilikom ćemo predstaviti nama geografski bliži projekat u Španiji. I u vremenu današnjem srećemo takve ljude. sagrade nešto do tada nezabeleženo ili pak usavrše ono do tada poznato. velikog uma i širokog shvatanja. zatim rešenje Olimpijskog centra u Lajpcigu. Arhitekta Eisenman posetio je grad na severu Španije i tom prilikom od predsednika. redovan učesnik Lige Šampiona sa pregršt trofeja. gospodina Lendoira dobio na poklon dres sa imenom i brojem Brazilca Đalminje. Početkom maja meseca 2003 prezentovan je novi stadion. pre svega igračkim i fudbalskim. on i ne može da osmisli stadion koji živi. Među velikim imenima svetske arhitekture koja danas potpisuju projekte stadiona širom sveta. infrastruktura itd. naravno sva sedeća kao što to UEFA preporučuje. Po svim ostalim merilima. Estadio Riasor – La Coruna Početkom 2001 godine ostvareni su prvi konkretni potezi na ambicioznom projektu realizacije novog stadiona fudbalskog kluba Deportivo iz La Korunje. jedan od najlepših fudbalskih stadiona na svetu. Prvi čovek kluba je projekat novog objekta nazvao čudom i uporedio ga sa Gugenhajm muzejem u Bilbaou. Otvoreno je pitanje infrastrukture i stadiona i tu na scenu stupa Peter Eisenman sa svojim timom. Projekat vredan 141 miliona E osmislio je. uspevaju da shvate i osete tu specifičnu nevidljivu nit koja nosi hiljade ljudi u istom ritmu.). Novi stadion će pored zone postojećeg stadiona zauzeti još okolnog prostora. mesta spektakla i događaja. da osećaju neke specifičnu nit koja ih veže tih devedeset minuta? To je neobjašnjivo. Međutim. i po ovom pitanju. Upravo ovi ljudi. Peter Eisenman u saradnji sa španskim arhitektom Carlosom Seaoneom. priredbi i dešavanja oduvek bude posebnu pažnju i podstiču graditelje svih epoha i civilizacija. nema ih mnogo. Šta to može navesti stotine hiljada ljudi da budu u jednom ritmu. Ako arhitekta nema i ne oseća tu nit. kao i dve realizacije. po rečima investitora i arhitekte. velike ljude arhitekture. Neizmerna snaga i energija koja se rađa na ovim objektima spada u one neobjašnjive impulsivne fenomene ljudskog društva. Pored činjenice da je to ipak samo 1.500 novih . imaće 36.arhitektura u svetu Fudbal i arhitektura Petera Eisenmana O bjekti sportskih stadiona. mora da se oseti! Od vremena velikih graditelja antičkih stadiona. postoje mislioci i vizionari koji uspevaju da pronađu uvek nešto novo. gradonačelnik Francisko Vasquez nije podržao predsednika Lendoira u njegovim planovima da projekat obuhvati celu okolnu zonu i klub je samostalno krenuo u svojevrsni poduhvat koji bi treba da korenito promeni sliku grada. svakako veliku pažnju zavređuje graditeljski opus Petera Eisenmana. naravno. Klub je izrazio spremnost da finansira projekat ukoliko grad podrži ideju sa 10% troškova (komunalne takse.000 mesta. Lendoiro je naglasio svoj san da klubu i gradu podari novi stadion pošto ”postojeći Riasor uz sve moguće rekonstrukcije ne može postati objekat sa pet zvezdica”. Pominjanu nevidljivu nit u viziji ovog američkog arhitek40 | DaNS 50 | jun 2005 te pokušaćemo da pronađemo u njegovim stadionima. Postoje. on je to već godinama. Posebno je zapažen konkursni rad za stadion u Minhenu. pomere granicu mogućeg. najboljeg igrača ovoga kluba. uz neizbežnu podršku stručnjaka iz grupe HOK Sports. ali su dragoceni i cenjeni. Klub je svestan da je novi objekat stepenica sa kojom će klub definitivno preći u klub onih velikih.

Ohio State. da se sedne među ljude. restorani. ne krije svoju fascinaciju ljudima. Ljubav prema fudbalu. naime. Prilikom predstavljanja projekta. je jedna prirodnost i otvorenost. objavljenim na klupskom TV kanalu. Čovek koji kaže da nije arhitektonska zvezda! Po njemu. Iako se bavi prevashodno edukacijom i kritikom. gde se stadion i nalazi. projekat muzeja u Kini i brojne druge. Harward itd. Sopstveni studio koji je osnovao 1980. Živeo je u Londonu i pratio utakmice Tottenham Hotspursa na kultnom Vart Hart Line stadionu. iskoristi da ode na najjeftiniju tribinu stadiona Meazza. počeo je da gleda mečeve sjajnog Deportiva na Riasoru i polako zavoleo i ovaj klub. za koje možemo reći da su ”veliki”. tokom kongresa UIA u Berlinu. u znak svog poštovanja prema vatrenim ”tifosima” juga Italije. da bude mali čovek u gomili. Postojanje ovog parkinga je posebno bitno sa stanovišta rasterećenja saobraćaja u centru grada. Akademska karijera je takođe bogata i trenutno je nosilac katedre Louis Kahn na Yale Univerzitetu i gostujući predavač na Princeton Univerzitetu. Posle gradnje kulturnog centra Galicije u obližnjoj hodočasničkoj. Naravno. na prijeme. u posete političarima. nije bitno ko igra. on ne! Peter Eisenman. veoma pažljivom selektiranju i investitora i naručilaca. osniva Institut za Arhitekturu i Urbane studije (IAUS). ”ovaj stadion će biti najbolji na svetu zato što se samo na ovom mestu može pogledati sjajna utakmica istovremeno kad i voziti roleri na plaži Atlantika”. Čovek koji je ne tako davno. Njegov arhitektonski opus se odlikuje po veoma strogom odabiru projekata. kako on to voli da kaže ”tifosima”… Čovek koji po sopstvenom priznanju najviše voli da ode na fudbalsku utakmicu. stadion predstavlja primer kako se može pokrenuti razvoj celokupnog područja. Unutar tribina će se nalaziti klupski muzej.arhitektura mesta cilj je ispunjen. udostojio grupu arhitekata iz Novog Sada i Beograda. ne može da bude umišljena zvezda. jedan od vodećih svetskih teoretičara moderne arhitekture. ambiciozne uprave i vernih navijača jedina karika koja nedostaje je upravo moderniji i impresivniji stadion. Grafički prilozi i ilustracije vlasništvo su Eisenman Associate Architects kojima se ovom prilikom zahvaljujemo na pokazanom razumevanju i ustupanju materijala. Po rečima samog arhitekte. Cambridge. punim tribinama. Ðorđe Bajilo u svetu Peter Eisenman (1932). on mora da bude genije! Peter Eisenman je upravo to jeste. da bude anoniman i da gleda ljude oko sebe. fitnes centar. Santiago de Komposteli. arhitekta koji zadaje kriterijume. predsednik Lendoiro je interesantno predstavio arhitektu Eisenmana. projektom Petera Eisenmana i to je rešeno i za koju godinu klub će slušati himnu Lige Šampiona na novom stadionu. Član je brojnih strukovnih organizacija. Ono što bez sumnje izdvaja Petera Eisenmana od svih drugih arhitekata na sveta. Od radova koji se realizuju navedimo Olimpijski kompleks u Lajpcigu. i danas uspešno radi u New Yorku. Dobitnik je velikog broja nagrada i priznanja kako stručnih arhitektonskih organizacija tako i više umetničkih laureata poput Velikog Venecijanskog bijenala i to u više navrata. Potom je uvek praktikovao da svoje posete Španiji kombinuje sa utakmicama Deportiva. gospodin Eisenman je stekao boraveći u Engleskoj 60-ih godina prošlog veka. iskusnog trenera. kako stadion zapravo predstavlja generator urbanog razvoja. plivački bazen. Deportivo trenutno spada među deset klubova Evrope i zaslužuje novi stadion. Po rečima samog Eisenmana. kraćeg ćaskanja i zajedničkog fotografisanja. Američke Akademije nauka i umetnosti kao i Akademije umetnosti i pisma. komfor će biti neizmerno bolji. Na polju teorijskog rada Eisenman veoma je zapažen. U svojoj karijeri ima i profesure sa Coope Union. godine. Pored sjajnih igrača ovog tima. Arhitekta kome je najveća želja da projektuje Autogrill u Reggio Calabriji. squash centar. svaki boravak u Milanu. veliki šoping mol kao i 3600 parking mesta. 1967. poredeći ga sa Peleom u fudbalu i svrstavajući ga među TOP 5 svetskih arhitekata. ruši standarde i menja stereotipe. zvezde idu u muzeje. ipak je veoma zapažen na svetskoj sceni i svojim praktičnim radom. da bude u grupi. DaNS 50 | jun 2005 | 41 . hotel. grupom. potom upravo otvoreni memorijal žrtvama Holocausta u Berlinu. Od njegovih novijih projekata pored navedenih objekata u La Coruni i Glendejlu izdvojimo i objekat kulturnog Centra Galicije u Santiago de Komplostela.

postajao je sve ambiciozniji i trostruko premašio prvobitnu cifru. a onda se u luku izdiže iznad nje i završava preko puta ulice u Grent parku (Grant Park)u ukupnoj dužini od oko 280m (925 feet).pojedinaca. Meandarska putanja mosta počinje od Velikog travnjaka uvijajući se jednim delom paralelno Ulici Kolumbus. Utisak džinovske zmije koja gmize uz i preko Ulice Kolumbus pojačan je izborom i veličinom ploča od rostfraja kojima je most obložen. čiji je autor Anis Kapur (Anish Kapoor) .slušalaca koncerata. dostigavši konačnu cenu 475 miliona dolara. Zbog svog bubregolikog oblika skulptura je odmah u narodu dobila nadimak “The Bean” (pasulj ili vrsta popularne tvrde bombone pod . Imena svih darodavaca koji su uložili po milion ili vise ugravirana su na mermernom zidu Milenijumskog monumenta na Rigli skveru (Wrigley Square) u parku.75m (9 feet). Rešetka ima funkciju da o nju bude okačeno oko 200 zvučnika kako bi se omogućio ujednačen kvalitet distribucije zvuka u svim delovima oko 180m (600 feet) dugog gledališta. klizalište i restoran i da park bude završen 2000. a na nivou ulice park sa koncertnom scenom na otvorenom. Južno od proscenijuma pruža se gledalište sa 4000 fiksnih sedišta i travnjak koji može da primi još 7000 potencijalnih gledalaca . Pod je izveden od drvenih dasaka i podseca na palubu broda. koja natkriljuje scenu dovoljno veliku da primi čitav simfonijski orkestar i hor od 150 Elanova. Monro (Monroe) i Rendolf (Randolph). To je 36. Gledališni prostor je natkriven “akustičnom rešetkom” . I most kao i muzički paviljon izgleda potpuno skulptoralno. Fascinantno! Zapadno od Velikog travnjaka na SBC trgu (SBC Plaza) “lebdi” čudesna reflektujuća skulptura “Kapija oblaka” (“Cloud Gate”).5 ekera (oko 1 ha). a parapet i bocne strane mosta su od istog rostfraja kao i paviljon. Park je rangiran među svetski najreprezentativnije urbane prostore. Zbog broja pozvanih 42 | DaNS 50 | jun 2005 međunarodno priznatih autora i koncentracije sadržaja na relativno malom prostoru. Inicijator izgradnje parka je dugogodišnji gradonačelnik Čikaga Ričard Dejli koji je želeo fizičku rekonstrukciju prostora na toj atraktivnoj lokaciji do tada zauzetoj neodgovarajućim sadržajima kao sto je ogroman neugledan parking prostor i čijim je delom prolazio koridor centralne železničke pruge Ilinoisa. teška 110t (!). Sa distance se te ploče presijavaju kao koza zmije. Izgled Paviljona nikoga ne ostavlja ravnodušnim bez obzira da li komentari idu u pozitivnom ili negativnom pravcu.cik-cak konstrukcijom od metalnih cevi koja potpuno zasvođuje površinu ovalnog travnjaka poput paučinastog svoda.5m (120 feet) visoka raskošna blještava konstrukcija od rostfraja. neki od kritičara smatraju da je to manje park. Međutim. izveden je lučni prolaz visine 2. zakrivljenih i zatalasanih površina.arhitektura u svetu Milenijumski park u Čikagu M ilenijumski park u Čikagu nalazi se u srcu Čikaga. Potpuno zadivljujuće. bogatih Čikažana ili raznih korporacija i fondacija. Najveći donatori imali su pravo da izaberu autora pojedinog umetničkog dela u parku i ujedno je po darodavcima nazvan određeni objekat ili prostor. spektakularno! Gerijeva magija se ne završava na muzičkoj sceni na otvorenom već se produžava šetnjom preko BP pešačkog mosta (BP Brige). U njenom podnožju. godine (otuda i njegov naziv Milenijumski). To je do sada prvi i jedini most koji je Geri projektovao sa namerom da zaštiti koncertni prostor od saobraćajne buke koja dolazi sa Ulice Kolumbus. Osim kvaliteta u akustičnom smislu. Oko polovine te sume prikupljeno je od donatora . već i promenada gde se svakim sledećim korakom pesak nagrađuje novom i drugačijom vizurom parka i okoline. kako se projekat razvijao. omeđen ulicama Mičigenska avenija (Michigan Avenue). ova rešetka je omogućila sasvim novu vizuelnu percepciju i doživljaj okolnog prostora i istorijski čuvenog niza nebodera uz Mičigensku aveniju. na potezu između centra grada i Mičigenskog jezera na površini od 24. I ponovo Gerijeva višeznačnost i višeslojnost: pešački most nije samo masivni akustični štit. Ideja je bila da se sa budžetom od 150 miliona dolara izradi podzemna garaža. Elipsasto oblikovana struktura dugačka je 20m (66 feet) i 10m (33 feet) visoka.britanski vajar poreklom iz Indije. Kolumbus (Columbus). a vise svetska izložba! Najveću atrakciju i žižnu tačku parka predstavlja Prickerov muzički paviljon (Jay Pritzker Pavilion) gledalište Veliki travnjak (Great Lawn) arhitekte Frenka Gerija (Frank Ghery) sa pripadajućim pesačkim mostom.

na raskrsnici ulica Rendolf i Kolumbus. Svako lice se prikazuje po 5 minuta i za to vreme se menja njegov izraz . čitav park je napravljen na krovu trospratne podzemne garaže za 4000 vozila i iznad željezničkog i autobuskog koridora. I namera umetnika je naišla na masovni i oduševljeni odziv.fontane porodice Kraun (Crown Fountain). Kapija zapravo nikuda ne vodi i njena prava svrha je. da pruzi vizuelnu avanturu skulpture od dvodimenzionalne površine do trodimenzionalnog prostora.A no place transformed into a grand space. od novembra do marta. Mudro. Chicago tribune. skoro bestežinskom. u izvitoperenom izgledu uličnih frontova sa naherenim neboderima. Za takav zahvat u “podzemnom”svetu bilo je potrebno izgraditi vrstu mostovske konstrukcije sa mnoštvom stubova podupirača. u izobličenoj slici posetilaca oko skulpture. U dva nivoa ovog objekta smešten je grejani parking za 300 bicikla. Chicago. Na samom severoistočnom uglu parka. performansa . slučajnim uzorkom izabranih građana Čikaga. Čikago je dobio pravu riznicu arhitekture. svakih 15 minuta novo džinovsko lice. pejzažne arhitekture. Tako je zaista i bukvalno omogućena vitalnost i korišćenje parka tokom čitave godine. Vrt je zasađen na površini od oko jednog ara (2. šljapkati. Fontanu čine dva naspramno postavljena 15metarska (50feet) tornja za čiju fasadu su korišćeni stakleni blokovi poput opeka. pući usne i iznenada iz tako napućenih usana izbacuje se mlaz vode u bazen-trg. Jako je zabavno lično doživeti ili posmatrati druge u igri primicanja ili odmicanja od blještave gledajuće površine “kapije”. U jugozapadnom delu parka. Naime.a i mnogih odraslih posetilaca.trga od crnog granita.trepće. oblika i mirisa. IZVORI Kamin. mršti. veka. opuštanje i sporiji ritam. inženjerstva. umetnosti. U jugoistočnom delu parka ugođaje mogu potražiti oni koji u parku žele mir. Ohrabrujuće i jedinstveno ! Ono sto ne bi trebalo zaboraviti na kraju je odavanje priznanja grandioznom inženjerskom poduhvatu. July 18.arhitektura u svetu nazivom “jellybean” istovetnog oblika).”Bazen” je izveden preciznom denivelacijom u dubini od 1/8 inča (nešto vise od 3mm!)i praktično stvarajući samo skramu vode po kojoj se može hodati. Iako je rok završetka Milenijumskog parka pomeren četiri godine. Observations on architecture. Tornjevi su postavljeni uz uze ivice pravougaonog “bazena”. Iza fasade od staklenih blokova skrivene su vodene pumpe koje ispuštaju vodu sa vrha tornjeva i ona se kaskadno sliva niz stranice kula ka dnu. I onda. Trg je ispunjen uzdasima iznenađenja i radosnom cikom male i one nešto veće dece. July 11. onoga što neki nazivaju urbanom fontanom 21. kao i za ljubitelje trcanja i vožnje rolšua.Taj donji trg je orijentisan ka Mičigenskoj aveniji gde posetioci parka u letnjem periodu mogu uživati u hrani i picu u kafeima na otvorenom. smeši se. na ukrštanju Monro ulice sa Mičigenskom avenijom. boja. nalazi se mala transparentna zgrada Biciklističke stanice (Bike Station) arhitekte Dejvida Stila (David Steele) iz Čikaga. Autor je svojim konceptom i estetikom nesumnjivo postigao da se skulptura tako džinovskih dimenzija i tezine čini laganom. kafe .jedan sa visokim rastinjem i drugi sa višegodišnjim biljkama raznih vrsta. stižemo do još jednog izvora uzvanja i atrakcije parka . lebdećom. a u zimskim mesecima. tuševi(!) i kasete za ostavljanje ličnih stvari. 2004 Repeat. prskati na radost dece. u trenutnoj boji čikaskog neba.atrakciju za sve nivoe posetilaca i korisnika parka bez obzira na njihov ukus i senzibilitet. To je doslovno pravi raj za bicikliste. 2004 Chicago Suntimes. kesona i ostalih potpornih elemenata i silu druge infrastrukture neophodne za funkcionisanje glamuroznih objekata i sadržaja “gornjeg” sveta.5 acre) i podeljen je veštačkim potokom na dva dela . onda još i prodavnica delova za bicikle. Chicago. promišljeno i maestralno! SBC plaža na kojoj se nalazi skulptura “Kapija oblaka” je zapravo krov restorana izgrađenog na nižem nivou parka na MekKormik Tribjun Plazi i klizalištu (McCormic Tribune Plaza and Ice Rink). Njen autor je Huame Plensa (Juame Plensa) konceptualni umetnik iz Barselone.sve sto je potrebno da podrži i ohrabri bicikliste u samom centru grada i podstakne korišćenje ovog prevoznog sredstva za odlazak i dolazak sa posla. To je prostor Luri vrta (The Lurie Garden) čija je autorka Ketrin Gustavson (Kathryn Gustavson). vredelo je čekati. Tu su i high-tech LED video skrinovi na kojima se prikazuju lica oko 1000 stvarnih. kompjuterske tehnologije. articles by Lynn Becker DaNS 50 | jun 2005 | 43 . isti prostor se pretvara u klizalište. po recima autora. Blair. Očekuje se da ce puna lepota i vrednost vrta moci da se sagleda za nekoliko godina kada biljke i krošnje drveća nabujaju u punoj masi i veličini.

nadzora nad izvođenjem radova i pedagoškog rada. Pored brojnih vila. Vakufski dom u Nišu. više škola. godine. posebno u periodu 1935-1941. Medvedev (1900-1984) svojim brojnim ostvarenjima u Nišu i više drugih gradova. Dom Berze rada u Kruševcu i Bajinoj Bašti. kolaudacionih i drugih stručnih komisija. (zgrada Gradskog poglavarstva. značajnu aktivnost ostvario je i kao član revizionih. godine studije arhitekture na Tehničkom fakultetu Beogradskog univerziteta. projektom muzeja. još kao student arhitekture. projektuje i realizuje nekoliko stotina privatnih i javnih zgrada. Upisuje 1924. Veliki broj palata. više vila i hotela u Niškoj Banji.istoriografija Arhitekta Aleksandar I. od stila MODERN do savremenog arhitektonskog izraza u periodu posle Drugog svetskog rata. prikazane u Nišu 1994. hotel i nekoliko stambenih i administrativnih zgrada u Soko Banji i dr. razvojni put njegove arhitekture. 1935. koju su njeni protagonisti najčešće označavali kao stil MODERN. koji se u svom dinamičnom životnom putu. Banja Luci. zadružnih domova itd. zapažen je u krugovima poznavaoca naše graditeljske baštine. (Banska 44 | DaNS 50 | jun 2005 . godine u Melitopolju. Studije arhitekture završava blistavim diplomskim radom. godine. U periodu od 1935-1941. i prelazi za stručnog savetnika u Preduzeće za projektovanje Investprojekat u Nišu. mlekare u Nišu i Aleksincu i Soko Banji. internata domova kulture. predaje pet stručnih predmeta na Arhitektonskom i Građevinskom odseku. gde nastavlja da projektuje sve do penzije 1964. kao opunomoćeni zastupnik građevinskog preduzeća Bikar i Šijački izvodi radove na gradilištima u Beogradu. posebno posle retrospektivne izložbe njegovih arhitektonskih ostvarenja. to su i značajni javni objekti kao što su Šegrtski dom. sačuvani u planoteci AM/. godine kao ovlašćeni arhitekta u Nišu. palata sa stanovima i lokalima za rentu. (kako je najčešće potpisivao svoje projekte). g. kao šef grupe projektanata u Birou Niš. ovlašćenog arhitekta. godine. osniva Projektni biro u Nišu (današnji Niš projekat) i vodi ga kao uspešan direktor do 1957. sa najviše izvedenih objekata u Nišu. Medvedev. Godine 1953. predstavljaju značajna arhitektonska ostvarenja. kasnije Gradskog narodnog odbora). ubraja se među naše najznačajnije predstavnike savremenih arhitektonskih kretanja sredine XX veka. nekoliko vila u Aleksincu i drugim gradovima. Dom Berze rada. godine arh. Od 1950-1953. godine.projekat Vojne parne pekare u krugu kasarne u Nišu i dr. godine. paralelno projektujući veći broj višespratnih stambenih i poslovnih zgrada u Nišu. Arhitektura i stil Stvaralački opus Ing. ostaje sa svojim. radeći paralelno. u Beogradskim preduzećima Kalorija i Neimar. Jedan od predstavnika ovog avangardnog arhitektonskog izraza. koji su bili Životni put i stvaralački opus Od 1929-1935. godine. industrijskih i javnih zgrada i Istoriju arhitekture sa stilovima. Bosanskoj Krupi i Jajcu. Medvedeva. počinje klasičnim obrazovanjem na Arhitektonskom odseku Tehničkog fakulteta Beogradskog univerziteta. Upravu saobraćajne sekcije i Dom železničara u Zaječaru. izgrađenih po njegovim projektima. Radovi iz studentskog perioda /1924-1929. Godine 1960. kao redovni profesor Srednje tehničke škole u Nišu.) i Društva inženjera i tehničara u Nišu (1963. u Beogradu. Na svoj zahtev 1957. Od 1947. radi na projektovanju industrijskih zgrada i zgrada društvenog standarda kružna peć ciglane u Nišu. u Carskoj Rusiji. bio je arhitekta Aleksandar Medvedev. Gimnaziju.Za svoj zapaženi društveni i stručni rad proglašen je za zaslužnog člana Društva arhitekata Srbije (1960. Osim projektantske delatnosti. Aleksandra I. Rođen je 1900. do 1950. koja su trasirala kasniji razvoj naše savremene arhitekture T Aleksandar Medvedev u Niškoj Banji palata i Banski dvor). filijali Projektantskog zavoda NR Srbije.) ridesetih godina XX veka. kao gimnazijalac i kadet. prodiru novi objekti moderne arhitekture. na putu ka Parizu. U vihoru revolucionarnih zbivanja. stiče zvanje Pedagoškog savetnika. i kao šef Arhitektonskog odseka predaje Projektovanje stambenih. 1929. trajno nastanjuje u Nišu i otvara svoj privatni projektni biro. vraća se kao profesor u Tehničku školu Nikola Tesla u Nišu. među objekte građanske i klasične arhitekture Niša. Po oslobođenju radi na osposobljavanju vojnih objekata i javnih zgrada u Nišu . već ranije pristiglim drugovima. Iako nedovoljno proučen. godine iz zdravstvenih razloga. rađeni su po ukusu njegovih tadašnjih profesora. poljoprivrednih. posle teških dana emigracije u Turskoj i Bugarskoj. gde je nameravao da započne studije arhitekture. vila i javnih objekata.

Jovana Rankovića. diplomski rad Medvedeva. Banja Luka (Ban’s Palace and Ban’s Castle). Medvedev. Branka Jovanovića. 1932. On his own request based on health reasons he returned to the Technical School Nikola Tesla in Nis in 1957 and he taught designing of residential. projektuje Vakufski dom u Nišu. From 1929 to 1935. bio od strane žirija ocenjen kao najbolji od prispelih radova. a number of villas and hotels in Nis Spa. M. godine prijavljuje polaganje državnog ispita za ovlašćenog inženjera. izrađenog na bazi prvonagrađenog konkursnog rada arh.02. projekat Muzeja iz 1929. bio opšte prihvaćen rukopis u beogradskim arhitektonskim krugovima. constructed according to his designs.1. Labour Market Building. po projektu arh. Medvedev dobija angažman da realizuje izgradnju Banskih DaNS 50 | jun 2005 | 45 . 1931. Medvedeva. Banski dvori . B. especially in the period from 1935 to 1941 are significant architectural pieces that have traced the later development of our contemporary architecture. Posle izložbe diplomskih radova te generacije studenata. Perspektiva. eliminisan je iz formalnih razloga.izgled. kao ovlašćeni predstavnik beogradskog Tehničkog biroa Inž. Objekat po ovom projektu nije izgrađen. I ako je njegov konkursni projekat. Projekat za Vakufski dom u Nišu Po osnovu poznanstva i uspostavljenog prijateljstva sa Banom Vrbaske banovine. dairy plants in Nis. industrial and public buildings and history of architecture with styles as the head of the Architecture Department. Korunović. worked at sites in Belgrade. neposredno posle Prvog svetskog rata. Aleksinac and Soko Banja. koji su bili izraziti predstavnici klasične arhitekture.istoriografija PROJECTS AND ARCHITECTURE OF ALEKSANDAR I. što se i ostvarilo. konkursni projekat. prikaz o njegovom diplomskom radu objavljuje i sovjetska štampa. Diplomski rad . Jovanke Bončić-Katerinić i Anđelije Pavlović. sa vrlo karakterističnim rešenjem zaobljenog i naglašenog ugaonog dela. later on of the Town People’s Committee). arh. (sl. From 1950 to 1953. Konkurs za Bansku palatu i Banske dvore u Banja Luci I prvi samostalni radovi (konkurs za Bansku palatu i Banske dvore u Banja Luci -1930.projekat muzeja Sledeći opredeljenje svojih eminentnih profesora na fakultetu. klasičnog usmerenja . nema dovoljno podataka. dvora.) su pod jakim uticajem klasicizma.). Tanazević i dr. Svetislavom Tisom Milosavljevićem. koji je u to doba bio “po ukusu” akademski orijentisanih članova žirija. the development route of his architecture from the MODERN style up to the modern architectural expression in the period after the World War II was recognised in circles of those who know about our cultural heritage. In the period from 1935 to 1941. godine. što je u to vreme. (sl. as the authorised representative of the construction company Bikar i Sijacki.konkursni rad. što je po tadašnjim propisima bilo nedopustivo. delom svečanog stepeništa i prednje fasade bio izašao van utvrđene regulacione linije lokacije. Although not sufficiently studied. Aleksandra I.Branko Tanazević. na ekskluzivnoj lokaciji u Voždovoj ulici u centru grada. Bajalović. as a full professor of the Secondary Technical School in Nis he taught five specialised subjects at the Architecture and Civil Engineering Departments. as the licensed architect in Nis. palaces with apartments and business premises for rent. sigurno po banovoj želji. as the head of the group of designers in the Bureau in Nis.) izrađen u stilu moderno shvaćenog akademizma. Vakuf Centre in Nis. godine koga Medvedev overava svojim pečatom ovlašćenog civilnog arhitekte. In the period from 1947 to 1950. Zahvaljujući svom poznavanju programa ovih objekata. Iz Banja Luke./. Medvedev (19001984) is one of our most significant representatives of contemporary architectural trends by the middle of the 20th century due to a number of his works in Nis and several other towns. A large number of palaces. To je jedan od prvih projekata iz 1933. he was involved in designing of industrial buildings and buildings used for social standard purposes. jer je gabarit objekta. Za više objekata izvedenih u Vrbaskoj banovini po projektima Medvedeva u periodu 1933-1935. After the liberation he was involved in reconstruction of military premises and public buildings in Nis – the project of the Military Steam Bakery within the military barracks in Nis etc. MEDVEDEV The architect Aleksandar I. Labour Market Centre in Kragujevac and Bajina Basta and several villas in Aleksinac and other towns. Vakufski dom u Nišu .perspektiva. there were also significant public buildings such as Apprentices’ Centre (the building of the Town Magistrate.) Arhitektura ovog objekta. (M. 1933. hotel and several residential and administrative buildings in Soko Banja etc. Vasilija Bikara i Koste Šijačkog. In addition to a large number of villas. Medvedeva ka modernijem arhitektonskom izrazu. Ispitni projekat stambene zgrade sa stanovima za izdavanje u Banja Luci već pokazuje opredeljenje mladog A. ali sam projekat predstavlja kompletnu promociju elemenata. agricultural. ali se u arhitektonskom oblikovanju fasada zadržava prizvuk tradicionalne građanske arhitekture. Bosanska Krupa and Jajce. Nikola Nestorović i dr. izrađen je u autorski nadgrađenom stilu akademizma. arh. In recognition to his valuable social and expert work he was proclaimed the merited member of the Association of Architects of Serbia (1960) and the Association of Engineers and Technicians in Nis (1963). kasnije razvijenog stila Modern arh. he designed and built several hundreds of private and public buildings. godine. navodeći da tako blistav diplomski projekat arhitekte Medvedeva nagoveštava njegovu buduću uspešnu karijeru. which was the branch office of the Designers’ Institute of the People’s Republic of Serbia. tako da se 1931. in particular after the retrospective exhibition of his architectural works that was organised in Nis in 1994. seli u Banja Luku. Prema fotografijama sa gradilišta može se zaključiti da se njihova arhitektura pomera od tradicionalne arhitekture ka Moderni. villas and public buildings. posebno u rešenjima osnova. Banski dvori u Banja Luci . Medvedev. Grammar School. In 1953 he established the Designing Studio in Nis (contemporary Nis Project) and lead it as a successful manager all until 1957 designing in parallel a large number of multi-storey residential and business buildings in Nis – Transport Section Directorate’s head-office and Railroad Workers’ Centre. rešenjem osnova i čistim fasadama sa proporcionalno raspoređenim otvorima predstavlja već prepoznatljiv stil Modern.

godine. Po prvobitnom projektu iz te godine (sačuvanom u porodičnoj dokumentaciji) može se zapaziti neverovatna veština projektanta da u okviru jedinstvenog. započet je početkom 1939. javnih pa čak i privrednih objekata iz tog perioda. lučno ispupčenim delom i vertikalnim akcentom sa satom uspešnije su rešene od sličnih primera iz tog perioda. primoran da prerađuje svoje početno moderno arhitektonski koncipirane fasade. do obezbeđenja zaposlenja. bez gubljenja njegovih arhitektonskih vrednosti. postaje jedan od nosioca razvoja sistema i funkcija ovih institucija. Arh. U prizemlju objekta bili su predviđeni restoran. Po ukusu bogatih naručioca on je. radovi se nas- Prvi projekti u Nišu Prvi projekti manjih individualnih objekata. Medvedev uspeva da za kratko vreme. Umesto učionica isprojektovana je svečana sala sa balkonom za skupštinske potrebe. 1938. salom za gimnastiku. 1937. vrlo vešto. kao originalnih institucija.. Raspored masa objekta. Arh. što je rezultat odnosa preovlađujućeg ukusa investitora i nedovoljne autoritativnosti mladog arhitekte. biro . Čista fasadna platna spajaju se na akcentovanom ugaonom delu objekta. prilagodi svoj projekat potrebama potpuno nove funkcije. bila bi verovatno. Po predaji projekta. kasnijim projektima i realizacijama (1937-1941). Medvedeva bilo je njegovo slučajno poslovno poznanstvo sa Dragišom Cvetkovićem (1893-1960. njihovog smeštaja i ishrane. Berze rada su bili objekti za prihvat. u centru Niša. Objekat je počeo da se gradi već naredne 1940. sa prizemljem i dva sprata izgrađena je. zadržavaju pojedine tragove građanske arhitekture. unoseći u njih detalje. trospratnog objekta. Dva posebna bočna krila za”muške” i “ženske” spaja ekskluzivni glavni lučni ugaoni ulaz sa dvokrilnim metalnim vratima. tada kao ministar socijalne politike i narodnog zdravlja Kraljevine Jugoslavije. godine. kao zreo i već afirmisan arhitekta. pokreće. Medvedev.Dečju ustanovu i Biblioteku građanske kasine. što naglašava i Medvedev u obrazloženju rečima: “U arhitektonskom smislu dobija se lepa perspektiva monumentalnih masa i kontura zgrade. jativu formiranja Berze rada. u kratkom vremenu (1936-1938) zgrade Berze rada u Nišu. u početnim projektima u Nišu. suženom. Vrlo luksuzno su rešeni kabineti za rukovodioce poglavarstva i organa.sa savremenim komfornim smeštajem za 180 šegrta. jedna od najekskluzivnijih zgrada takve funkcije u evropskim razmerama. kancelarijama nastavnika. takođe na inicijativu Dragiše Cvetkovića.perspektiva. spratu . Po oslobođenju. kancelarije za sve službe i potrebne prateće prostorije. već 1947. Projekat Berze rada Značajni događaj u razvoju stvaralačkog opusa arh. koji se i danas. stanom upravnika na trećem. Grubi radovi su završeni početkom 1941. U prizemlju je ostao restoran sa kafanom u centralnom izbačenom delu i dućani u zapadnom krilu. niz dućana. koje do tog vremena nije imalo svoju namesku zgradu.” Po mnogim kriterijumima. Skoplje). u kojima je iz varijante u varijantu menjana osnovna moderno koncipirana arhitektura. posebno u oblikovanju fasada. godine. godine na ekskluzivnoj lokaciji na Nišavskom keju u stilu čiste Moderne. Medvedev je mogao u potpunosti da razvije i realizuje svoj karakterističan i autorski prepoznatljiv stil Modern. Šegrtski dom u Nišu . sredinom 1939. kao originalan arhitektonski rukopis. godine. ministar i predsednik vlade) povodom potrebe dogradnje zvonika na postojećoj Sabornoj crkvi u Nišu. za koje je organizovano posredovala Berza rada. rađeni u okviru samostalnog Projektnog biroa u Nišu (1935-1936). gradske vlasti Niša su uočile ekskluzivni karakter novoprojektovane zgrade i predložile da se ona prenameni za potrebe nove zgrade Gradskog poglavarstva. potencijalnih radnika i radnica. prostorije za poslugu i upravu. za ono doba. Cvetković.verovatno Projektantski biro za arh. godine. sa naglašenim centralnim. Kruševcu i Bajinoj Bašti. pratećim prostorijama. ekskluzivnim . koji odudaraju od ličnog čistog Modern stila. bočnim posebno dizajniranim svetiljkama i bronzanim reljefom iznad ulaza. učionicama za teoretsku nastavu. a bio je konsultant i u nekoliko drugih gradova (Beograd. političar.i kancelarije za humana društva. Objekat je bio koncipiran sa vrlo originalno rešenom zakrivljenom osnovom na ugaonoj lokaciji u centru Niša.istoriografija Berza rada u Nišu . za to vreme. prethodno uspešan predsednik Niške opštine. Medvedeva . kafana. zahvaljujući uspostavljenom poznanstvu. Evidentni tragovi intervencija te vrste mogu se pratiti po serijama skica. vrlo savremenu i izuzetno interesantnu inici46 | DaNS 50 | jun 2005 Zgrada Šegrtskog doma Projekat ambiciozno zamišljenog Šegrtskog doma sa dečjom ustanovom I bibliotekom građanske kasine. pre konačnog projekta. može čitati na većini njegovih stambenih. obezbeđenje higijenskog i medicinskog tretmana pridošlica sa sela. Ugaona zgrada Doma Berze rada u Nišu. Po njegovim projektima i nadzorom. koje je zapamćeno po anegdotskoj okolnosti njihovog upoznavanja. takva zgrada Šegrtskog doma (po današnjoj klasifikaciji Internata). 1938. bife. izvedene su. objedini funkcije Šegrtski dom .osnova prizemlja.

presečena vertikalnim akcentima. kružni prozori. 4) Retrospektivna izložba: Projekti i arhitektura Ing. Salon 77. bili pod uticajem klasičnog ukusa jakih investitora. Ð. metalne ograde. Beograd 2001. Arhitektura i urbanizam 8.Arh. karakterističnih za stil Modern. i retko su uspevali da se autorski u potpunosti samostalno izraze. Kojić i drugi . i veliki broj izvedenih zgrada. Kao pobornik savremene arhitekture. Aleksandra I.perspektiva.perspektiva. profesor i pedagog Medvedev je svoje bogato iskustvo preneo nizu generacija arhitekata. Medvedev. tek treba da dožive ozbiljnu stručnu ocenu i valorizaciju. koja može odrediti pravo mesto arhitekture Aleksandra Medvedeva u ukupnom arhitektonskom stvaralaštvu našeg vremena. vrata od gvozdenih profila sa ukrasnim lajsnama. Niški vesnik 15. pa se stiče utisak da se ponavlja. Umeo je sa velikom veštinom da ose- Berza rada u Kruševcu . 2) M. Projekti i arhitektura Aleksandra I. ovl. imao je prednost da se. mart 2002. ti karakteristike prostora i svoje objekte uklopi tako da se i danas ima utisak da su oni oduvek tu (zgrada Šegrtskog doma u Nišu. DaNS 50 | jun 2005 | 47 . Arhitektura i urbanizam 8. 6) M. Spomenici arhitekture Niša od 1878. 1938. Keković. kao već priznati arhitekta. Zloković. Kadijević. Osim izuzetnog afiniteta za rešavanje vrlo komplikovanih uzidanih i nepravilnih osnova. do 1944. Moderna u Niškoj Banji: vile i hoteli. Medvedeva. izlozi dućana. Niški zbornik 11. Aleksandar I. koji su nastavili njegovu graditeljsku misiju. vila Dragiše Cvetkovića i neizgrađeni Banovinski hotel u Niškoj Banji i dr). a mala je verovatnoća da će u dogledno vreme stići na red za proglašenje za kulturna dobra. posebno među mlađim arhitektima. Graditelji Niša. Niš novembar 2002. konzole za zastave. Niš 1994. Kao predani arhitekta. Mr Mihailo Medvedev. koja se sastoji od skica i projekata za preko 150 objekata. 90. koji su stvarali pretežno u Beogradu Dobrović. Medvedev. Medvedev ostavio je u Nišu i drugim gradovima Srbije veliki broj značajnih objekata karakterističnog arhitektonskog izraza u kome se može pratiti evolucija od stila Modern ka savremenoj arhitekturi. Andrejević. sa modernom arhitekturom (što je karakteristično za većinu njegovih izvedenih i neizvedenih gradskih palata). držač zastave. a i kao izveden objekat (1948) zgrada je zadržala sve karakteristike stila Modern. Medvedeva. što su davno zaslužili kao i svi drugi značajni sačuvani objekti iz perioda Moderne (1930-1940) u Nišu i Niškoj Banji. arhitekta. Znameniti arhitekti Niša . Niš 1982. u kojima je i iz nemogućih uslova lokacija uspevao da izvuče najelegantnija rešenja funkcionalnih i luksuznih stanova. 16-22. kao elementi celine arhitekture objekta. Sačuvana planoteka. 10) M. Politika 14. Beograd 2002. Pored uspele opšte arhitektonske kompozicije zgrada obiluje posebno dizajniranim detaljima elemenata. Poslednjih godina pred rat arh. u: Leksikon srpskih neimara. Nestručno se dograđuju. polukružni i zaobljeni elementi u osnovama i na fasadi. Prema prvobitnom projektu (1939). 9.istoriografija Šegrtski dom u Nišu . godine zgrada se završava za funkciju Gradskog narodnog odbora. Z. a u stvari je uvek nov. gelenderi stepeništa. Niš 1993.. Medvedev. kao preovlađujući savremeni arhitektonski izraz toga doba imao je svoje poklonike. Gradski sat. kružni. tako da tragovi ostaju samo u sačuvanim projektima. Ruski arhitekti u Srbiji. prorezi na zaobljenim balkonima. Kasniji analitičari je asocijativno vezuju za najuspelija ostvarenja ovog stila. Beograd 1997. Arhitekt 10. Uništavaju se izvanredno osmišljene karakteristike stila Modern. 19. Jedan vek traženja nacionalnog stila u srpskoj arhitekturi. Mirna horizontalnost fasada. Nažalost većina njegovih objekata izgrađenih u Nišu i drugim gradovima doživljava tužnu sudbinu. Ostaje poruka da se arhitekturi Moderne Aleksandra I. nadgrađuju i pregrađuju. Niški vesnik 14. tako da je njegova arhitektura stilski čistija od jednog dela slične arhitekture toga doba u Beogradu i drugim gradovima. Politika 24. decembar 2003. 3) A. 7) Graditeljska baština Niša ispisana rukopisom arhitekte Medvedeva. arh. Stil Modern. obrada podova. Medvedev. (kao i u slučaju početnih iskustava A. januar 2002. slobodno autorski izražava. tavljaju i 1948. U arhitekturi Aleksandra Medvedeva posebno mesto zauzima detalj. podvlačeći hrabru kompoziciju osnove i ukupnog volumena sa elementima privlačnih Mendelsonovih zaobljenih ugaonih formi. Medvedeva. Beograd 2001. akcenti kao sat. od čega ne može da ih zaštiti ni takozvana “prethodna” zaštita. opšivi limom na krovu i niz drugih detalja su smišljeni i razrađeni veštom rukom arh. rukohvati stepeništa itd. 11) Priča o zaslužnom neimaru Rus koji je ulepšao Srbiju. godine. Medvedeva. izgrađene po njegovom projektu 1948-1949. Grad Niš mu se odužio nazvavši njegovim imenom novi bulevar pored i danas modernog objekta Srednje tehničke škole. 1939. koja je obeležila naš period socijalističke izgradnje. 197. Živković. dok njegovi značajni objekti u Nišu nisu potpuno nestali. arhitekt Odabrana bibliografija 1) B. 60-71. Medvedeva u Nišu). 5) A. 127. koji je proučen do perfekcije. Medvedev. februar 1999. jesu elementi njegovog prepoznatljivog arhitektonskog rukopisa. posveti više pažnje. Čemerikić. 79-84.gde su projektanti. 9) Pola veka plodne i raznovrsne projektantske delatnosti Aleksandra Medvedeva. 8) Aleksandar I.

prikupljanje građe i arhitektonsko i fotografsko snimanje građevina koje pripadaju graditeljskom nasleđu Vrnjačke Banje. evidencijom i valorizacijom objekata banjske arhitekture Vrnjačke Banje. racionalan i regulisan razvoj stalnog banjskog naselja sa građevinama trajnog karaktera . Iako su različite po stilu. kvartiri (stanovi).pod čijim uticajem se kasnije grade objekti u okolnim. Interesovanje za upotrebu lekovitih voda oživljava ponovo tek u XVIII veku.kao i dekorativni elementi narodnog graditeljstva i tradicije. lekara.istoriografija ČITANJE PROŠLOSTI VRNJAČKE BANJE Kroz tipološke i stilske odlike arhitekture P rošlost Vrnjačke Banje. Nezavisno od nabrojanih grupa.svojstvenog uglavnom samo Vrnjačkoj Banji. kao i za prodore novih ideja i evropske arhitektonske misli. te im pripada odgovarajuće mesto u okviru celine graditeljskog nasleđa (crkva Rođenja Bogorodice. u čijem statutu.o čemu svedoče brojne fotografije i razglednice iz tog perioda. jednostavno zatvoren – i donedavno su samo retki starosedeoci i upućeni stručnjaci znali da se pod poklopcem šahta skriva jedan od najznačajnijih i najređih spomenika te vrste u Srbiji. Moderna.podižu se monumentalne građevine tipa velikih vila. usled preuređenja parka. Zatim je. saznaje iz legendi i predanja. Trstenika i Kruševca. političkih prvaka. u svom izvornom obliku. koncentrisani u središtu Vrnjačke Banje. čak i po nastanku pomenutog društva. Sa stanovišta zaštite nepokretnih kulturnih dobara i po kriterijumima i metodologiji koji se primenjuju u praksi. Tipovi građevina Organizovan. Na osnovu obavljenih istraživanja. kockicu bogatog mozaika. koje ima- ju određenih etnografskih vrednosti. vile. umetnika i imućnih zemljodelaca . a ponekad i za prihvatanje gostiju. Najmalobrojnija je grupa građevina na kojima su primenjeni prostorni sklopovi i konstruktivni.može se zaključiti da se ljudski život na ovom prostoru odvijao i u praistoriji. pansiona za izdavanje.među kojima ima industrijalaca. Oni su istovremeno i najbrojniji.kao i povremenih slučajnih nalaza arheološkog materijala. sudeći po pisanim i materijalnim podacima.oprem ljenosti. odnosi na korišćenje mineralnih i termalnih voda za oporavak rimskih legionara iz obližnjih kastruma.a kojima Banja još zadugo.hronologiji. Drugu i najbrojniju.pa čak i udaljenim banjama. ugrađeni na nov način i prilagođeni stilu dekorativne obrade određene epohe. koji traže lek za svoje bolesti. Za razliku od ruralnih celina na padinama Goča i pojedinačnih kuća u okolnim selima.ali su po svojoj originalnosti. o prošlosti Vrnjačke Banje čita se i na terenu. potcenjivanja. pansionima. sa promenljivim ritmom. odslikavaju rađanje posebnog pravca u banjskoj arhitekturi. Pronađeni i donekle sačuvani materijali pružaju nepobitne dokaze o razvijenosti i uređenosti života u antičkom periodu to se.ili većih banjskih vila. svojim povoljnim klimatskim i balneološkim karakteristikama od pradavnih vremena je pružao optimalne uslove za osnivanje i opstanak ljudskih naseobina.FUNDATORSKO DRUŠTVO LEKOVITE KISELO-VRUĆE VODE U VRNJCIMA.pokazuje izvesne karakteristike vezane za tle i podneblje u kome je nastala. godine. ili sa manjim izmenama. kada grupa obrazovanih i znamenitih ljudi iz Vrnjaca. kada su u okviru studentske prakse vršena terenska istraživanja. arhitektonskim. grupu sačinjavaju objekti tipa manjih. mešavina navedenih i drugih.ne manje važan cilj – da ukažu i pomognu Banji kako da povrati i zadrži svoj položaj. trgovaca. ili još uvek postoje pojedinačni objekti koji se po tipologiji ne mogu svrstati ni u jednu od njih. odn.sve do kasnih pedesetih godina. potiču tek od početka XIX veka. Arhitektonski elementi i primenjeni materijali. u samoj Banji je sačuvano tek par građevina podignutih u tradicijama narodnog neimarstva.najveću vrednost i značaj poseduju objekti banjske javne i stambene arhitekture. mehane. Osim u knjigama. kupatilo. piše “da su humanost i rodoljublje osnovni i jedini motiv udruživanja i da je cilj Društva podizanje Banje u selu Vrnjcima”.naročito. kroz pojedine primere građevina i ambijenata. dužeg boravka i zadovoljavanja ostalih potreba većeg broja banjskih gostiju.tesno povezanih sa tipološkim oblicima i stilskim odlikama. ambijentalnim i istorijskim vrednostima zaslužni za celokupan visoki nivo i značaj banjske arhitekture i urbanizma. kur-salon. pa i uništenja. Zahvaljujući svom skokovitom načinu razvoja. zanatlija. građenih za porodični odmor i uživanje. hotela ili sanatorijuma. Baveći se godinama istraživanjem.nastaje tek nakon obrazovanja neke vrste banjske uprave (Osnovatelno-fundatorskog društva) i traje.odn. Većina tih objekata i danas je u upotrebi. najintenzivnije sam “čitala” njenu skoriju prošlost tokom tri letnje sezone (1993-1995). Njihova reprezentativna i atraktivna arhitektura. a u hronološkom pogledu najmlađi u ukupnom fondu graditeljskog nasleđa. Uporedo sa ovakvim zgradama. uz analogna istraživanja u drugim banjama na području kraljevačkog Zavoda za zaštitu spomenika kulture.arhitektonski uobličen prema estetskim merilima iz vremena između dva svetska rata. manje poznatih stilova). karakteristični za narodno neimarstvo. Tokom nekoliko decenija. “Najčitljiviji” period započinje 1868.ili očuvanosti – svaka od tih banjskih vila predstavlja skup spomeničkih i ambijentalnih vrednosti. Sigurniji podaci. Time su nastavljena dugogodišnja nastojanja Zavoda na staranju da se prirodna i stvorena baština sačuva od zaborava. kvartirima.a razvoj Banje u savremenijem smislu te reči započinje oslobađanjem Srbije od Turaka i postepenim političkim i ekonomskim jačanjem nove države.dok se gotovo sa sigurnošću konstatuje nastanjenost ovih krajeva u neolitu.kupatila. koji se mogu svrstati u treću grupu sa namenom smeštaja. sa svim njenim pozitivnim i negativnim komponentama.i to u nekoliko hronoloških etapa. tačnije kasnoantičkog doba. prilagođeni životu u urbanoj sredini i potrebama banjskih gostiju.ali su ove akcije imale i još jedan. sa naznakama naseljavanja i u preistorijskom periodu. zamak i kapela Belimarkovića. na simboličan praznik (Sv. na sačuvanim objektima graditeljskog nasleđa – malim i velikim vilama. secesija. između ostalog.na osnovu slučajnih zapisa. Zahvaljujući ekonomskim mogućnostima i društvenom statusu investitora .veličini. koji se neretko svode na prolaznu modu (neobarok. Protok informacija o lekovitim svo48 | DaNS 50 | jun 2005 jstvima vrnjačkih voda povećava iz godine u godinu broj posetilaca i bolesnika. Vrače Kozmu i Damjana) osniva dobrovoljno udruženje sa imenom OSNOVATELNO. proteže se čak do rimskog. Rimski izvor je bio u funkciji. hoteli. Karanovca. nije bila spremna da pruži ni najelementarnije uslove za privremeni boravak. sve do današnjih dana. otkopanog 1924. mada im je autentični izgled znatno narušen. hotelima. Vrnjačka Banja je jedino naselje banjskog tipa u Srbiji čiji se urbanistički i arhitektonski razvitak može kontinuirano pratiti u periodu dužem od jednog veka. uglavnom. prilikom radova na kaptaži tople vode . a kao odraz umetničkih sklonosti graditelja i ekonomske moći vlasnika. u Banji su postojali. Deo doline Zapadne Morave u kojoj se nalazi Vrnjačka Banja. ugled i važnost u sistemu banja Srbije i Evrope. tako da je sasvim moguće izvršiti restauraciju njihovog autentičnog izgleda. neoklasicizam. pansioni. o čemu se. i uglavnom je poznata.Vrnjačka Banja vrlo rano postaje pogodno mesto za iskazivanje projektantskog i graditeljskog umeća. građena po ugledu na istovrsne objekte iz čuvenih evropskih banjskih i turističkih centara.u kome se jasno čita dokumenat jedne epohe. predanjima. .što dokazuje i slučajno otkriće starog rimskog izvora sa bazenom za kupanje (Fons Romanus). sanatorijumi . Banja poseduje specifičan fond graditeljske baštine koji zbog svoje raznolikosti i samosvojnosti zauzima istaknuto mesto u kulturnoistorijskom i graditeljskom nasleđu Srbije.kao i udaljenih vojnih logora na dunavskom limesu.

zatim pansioni i hoteli Luksor. jer ne postoje sasvim sigurni podaci o Vila Kula Pansion Balkan DaNS 50 | jun 2005 | 49 . Kosovo i hoteli Arnovljević i Sotirović.neobičnim za ovo podneblje. pansioni Zrak. Svoj najblistaviji period današnji prostor Čajkinog Brda doživljava početkom XX veka i u vremenu između dva svetska rata. Peć. Andromahi. i traje do svršetka Prvog svetskog rata. namenjen lečenju i oporavku ranjenika i invalida iz Prvog svetskog rata). Mnoge od velikih i lepo uređenih parcela sačuvane su do danas u gotovo nepromenjenom izgledu. Prirodni ambijent povelikog Čajkinog Brda odlikuje se reljefom. Mišović. Ohrid. kao i mnogi drugi objekti. izgradnju novih. izdvojena na šumovitom uzvišenju koje se izdiže iznad Vrnjačke i Lipovačke reke i koje se u pisanim izvorima s kraja pretprošlog veka pominje kao Đkrš romantične lepoteĐ . vidikovci. Mon repos.kada se grade privatni hoteli i pansioni. a od početka njegove izgradnje vođena je posebna briga o uređenju slobodnih površina (ulice. Dugogodišnja nastojanja kraljevačkog Zavoda u ukazivanju na potrebu izrade odgovarajuće planske dokumentacije rezultirala su izradom Regulacionog plana za Čajkino Brdo kojim su. izgrađeni u vremenski jasno odvojenim fazama. česme. Bled. pokrivena promenada. Slavuj. Posebnošću svoje izuzetne arhitekture izdvaja se kompleks poznat pod imenom “Crveni Krst” (legat Obrena Jankovića. Jadran. Anđelija. Rivijera. zamak Belimarković. Gavrić.kao i raznovrsnom vegetacijom. evidentirani i proučavani tokom poslednjih dvadesetak godina.istoriografija železnička stanica. najstariji sačuvani objekti potiču iz zadnje četvrtine XIX veka. staze. porodične kuće i vile osobene arhitekture. Druga faza započinje 1900. godine. a odlikuje se brojnim vrednim objektima . infrastrukturu itd. ali i aktivnost Osnovatelnofundatorskog društva (Brđovića kvartiri. Balkan. Splendor i sanatorijumi Sv.vile Jela. Vile Minjon. Atina. Carić. Zbog svojih spomeničkih vrednosti Čajkino Brdo je proglašeno za kulturno – istorijsku prostornu celinu od velikog značaja za Srbiju. obrađeni i definisani svi problemi vezani za postojeće objekte. godine. Agnesa. Mon plaisir. Đorđe i Živadinović izgrađeni su u periodu 1920-1930. što dokazuje važnost. izvori tople i hladne vode). Banaćanka I i II. posvećene Rođenju Bogorodice iz 1834. Palas. Snežnik. Zlatibor. otvoreni i zatvoreni paviljoni. Moravska kuća Periodi gradnje Hronološka analiza pokazuje da su postojeći objekti graditeljskog nasleđa. Posebno i istaknuto mesto u fondu graditeljske baštine Vrnjačke Banje zauzima celina. u kojima se odvija bogat društveni i kulturni život. Grlica. Gradištanac. Izuzev crkve. stepeništa. Kolo srpskih sestara. Dobrila. Avala). Desanka. česme. Florida. Zdravlje. Stražilovo. između ostalog. koji ovom prilikom nisu navedeni. letnja pozornica). kompleks Mir-Šumadija. zahvaljujući vlasnicima i njihovim eminentnim gostima. trgovca iz Kragujevca.

najzastupljenije. putujući sa zapada i severa na jug. očigledne . Ideal. izuzevši folklorni. naizgled. ili karakterističnim slogom kamena i opeke. prodrli dublje na jug. zatim ravni ili kanelirani stubovi. Đorđević. Pahuljica. uostalom. Bane. Jugoslavija. primenjuju se neretko i neobarokni elementi. MomaNada. čija stolarija dekorativnom obradom i načinom zastakljivanja pokazuje visoke vrednosti secesije. kapije i ograde od kovanog gvožđa. četvorovodnim krovovima pod ćeramidom. sa kapitelima. ozidanog kamenom. ili kubetima različitog oblika i prečnika. jer su se uticaji vladajućih evropskih stilova u arhitekturi. Pored podruma. gradi se uglavnom u stilu Moderne . plastike. Tara i dr. usled činjenice da se nijedan od poznatih. Miletić. terase. a zatim na stilizovanoj floralnoj. tipološki. ili stolarije. Milanka. prečišćavali od kitnjaste nadgradnje. Zoraida. završene kupolicama.ako se računa od osnivanja Društva. Na većini građevina zapažaju se ugaoni. evropskih stilova U svim fazama razvoja. treba naglasiti da su neke njegove karakteristike “čitljive” čak i na zgradama koje su hronološki. ali istovremeno i oplemenjivali primesama lokalnih vred50 | DaNS 50 | jun 2005 Folklorni i moderni stil Kad se već pominje folklorni stil. skromno ili bogato profilisani kordonski i krovni venci. Zosik. tradicionalna arhitektura se može prepoznati u zidanim ili drvenim tremovima. kao i u povremenoj upotrebi vidljivog ili lažnog bondruka. “Čitanje” stilskih odlika na objektima graditeljskog nasleđa u Banji je otežano.vile Vojvodina. do naših krajeva. ili akademizma. ne može pohvaliti. detalji dekorativne plastike u vidu balustrada i medaljona. pansioni i hoteli Radonić. iako je vrlo malo takvih objekata sačuvano u izvornom obliku. Najteže je prepoznati odlike secesije. odn. ravne ili složene atike. do početka Drugog svetskog rata . kao što je to. LJilja. Diskretni dodiri ovog stila očitavaju se na karakterističnim oblicima prozora i mansardi. bar kad se posmatraju fasade banjskih objekata. što po mom mišljenju ne umanjuje njihovu vrednost . ili podeoni pilastri u vidu sloga masivnih tesanika. Maruška. kojih ima u izobilju i u srećnoj simbiozi sa svim drugim stilovima. naročito kod obrade prizemnih zona velikih zgrada. Uz nekoliko izuzetaka. Četvrtaste ugaone zupčaste kulice. u kombinaciji sa pseudogotskim obradama otvora. prozorski okviri i parapeti. stolariji sa rešetkama i slogom opeke oko otvora. Izuzetno su obrađeni balkoni. Neoklasicističke stilske karakteristike su. Ebert.istoriografija Zamak Belimarković godini građenja. razvijenih atika baroknih formi sa akroterijama (na pojedinim kalkanima). ponekad deformisane i osiromašene. timpanoni. Odvojeno. jer su krajnje stilizovane.Vrnjačka Banja je svojom arhitekturom odgovorila na sve izazove evropskih stilova koji su vladali u tom periodu i čiji su odblesci. Izazovi nosti i nadahnuća. kupastim krovovima. preko Srednje Evrope. Mila. od 1930. pa i stilski. Hortenzija. ili u saglasju.a nisu retke ni manje kule.razvijena prilazna stepeništa i drugi konstruktivni dekorativni elementi često imaju i primesa neorenesanse. Švajcarija. ali i najuočljivije.tako prečišćene pokazuju izvestan stepen otmenosti i elegancije. vrlo daleko od tradicija narodnog neimarstva. kojima se zrela srednjeevropska secesija. stepenišni gelenderi. figuralnoj i linearnoj ornamentici fasadne plastike i elemenata od kovanog gvožđa. godine pa do početka Drugog svetskog rata. slučaj i u drugim oblastima naše zemlje. inače. ili primenjenih stilova ne može sresti u čistom i jasno prepoznatljivom obliku. koji se često susreće i kod prizemnih kuća. nešto kraćeg od jednog stoleća . Petrović.ili bez njih.

Modern architecture in Vrnjacka Banja is represented in the most complete and beautiful meaning of the word and style. Vrnjacka Banja has replied with its architecture to all the challenges of the European styles that ruled in that period and the reflections of which. u podnožju Goča. the most represented and the most visible. imena ptica. zatim specifična čipkasta obrada drvenih elemenata na strehama. villas. have penetrated deeper into the south. Graditeljsko nasleđe mora da ima punu i univerzalnu primenu u direktnom uključivanju u savremen kulturni. or applied styles could be found in a pure and clearly recognisable shape. It has lasted. pa čak i neozbiljno ako bih sada. u stoletnom parku. Umesto zaključka.strehe. vo uklapanje u savremeni koncept prostornog. sometimes deformed and impoverished. apsolutno odsustvo dekorativne obrade i suvišnih detalja. at least when we talk about facades of the spa structures. the case in other parts of our country as well. u potpunosti i na metodološki ispravan način. Takođe je vrlo važno da pojedini spomenički objekti i celine. Savršeni sklad ravnih i zaobljenih linija u prostoru. pansiona. hotels. a na uglu je (možda!) kula sa kubetom. kalkanima i tremovima. uz uslov da se baština prethodno istraži. inns. gotovo obavezno. Zbilja strašno zvuči. ime objekta). boarding houses. okrugli prozori i simbolično naglašene vertikale (koplja. with a changeable rhythm. because the influences of the ruling European styles in architecture. through the central Europe. društveni i privredni život. They are also the most numerous and in chronological sense the youngest within the total fund of architectural heritage. rational and regulated development of a permanent spa settlement with buildings of a permanent character – baths. apparently. pansiona. which is. veliki balkoni i terase u svim nivoima. priznajem da bi bilo previše ambiciozno. izuzetna funkcionalnost i čvrsta povezanost kuće sa okolinom . It is the most difficult to recognise the properties of secession because they are utterly stylised. zajedno sa maštom i ambicijama okrenuta ka Evropi. dobiju zaslužen društveni značaj i odgovarajući kulturni tretman. “Reading” of the style properties on structures of architectural heritage in Banja has been made difficult due to the fact that none of the known. trem i kalkani su čipkasto obrađeni u tamnom drvetu. the highest value and significance is attributed to buildings of the spa public and residential architecture that are concentrated in the centre of Vrnjacka Banja. Po meni – to se zove identitet. sanatorijuma) i godina izgradnje (što nije uvek sačuvano). kao i objekti sa potencijalnim vrednostima. apartments. a part of the West Morava valley where Vrnjacka Banja is located has provided the optimum conditions for the establishment and survival of human settlements thanks to its favourable climatic and balneological properties. Moderna arhitektura u Vrnjačkoj Banji je zastupljena u najpunijem i najlepšem značenju reči i stila. pokrivenim limom u obliku krljušti. kao i punih i praznih površina na fasadama. mainly flat roofs and spacious balconies. fasada masivnim pilastrima podeljena na više simetričnih polja. postoje i izvesne odlike koje se. Perfect harmony of flat and rounded lines in space. a često i van njih. Sve što je dosada rečeno o banjskoj arhitekturi dokazuje da je očuvanje arhitektonskih individualnosti i njiho- . DaNS 50 | jun 2005 | 51 Vila Ðorđević severnjačke provenijencije. Neo-classicist style characteristics are.čiji akordi podsećaju da su noge čvrsto usađene u roditeljsku zemlju. Jednom reči – to je baš ta Banja. which is somewhat shorter than one century. From the aspect of protection of immobile cultural properties and according to the criteria and methodology that are applied in practice. Kako nazvati skladno uobličenu. Balkoni polukružnog oblika imaju barokne ograde od kovanog gvožđa. An organised. In all stages of development. kako spolja. a iznad složenog krova se izdiže razvijena atika sa akroterijama.sačinjena od ličnih imena i prezimena. dokumentuje i valorizuje. asimetrija u rasporedu masa. medaljonima i reljefnim natpisomĐ na toj istoj građevini . što jeste jedan od bitnih ciljeva zaštite nepokretnih kulturnih dobara. iskustva i “čitanja” pokušala da odredim ime pravcu. veliku građevinu. pretežno ravni krovovi i prostrane terase sa punim ogradama. Spomenka Milošević Romantični identitet Čitajući naglas nazive vila.istoriografija READING THE PAST OF VRNJACKA BANJA From the ancient times. all until today. asymmetry in the distribution of masses as well as of full and empty surfaces on facades. cveća i gradova . i nijedna druga. travelling from the west and north to the east. a prekrasna stolarija u duhu kasne secesije. sanatoriums – emerged only after the establishment of the spa management by the end of the 19th century. čija je osnova klasicistički postavljena. sa ritmičnim nizom prozora. urbanističkog i graditeljskog razvoja Vrnjačke Banje od prvorazrednog značaja za tu sredinu. iz koje su korišćena iskustva i inspiracija. na osnovu celokupnog dosadašnjeg rada. nalaze na velikoj većini objekata – četvorovodni ili složeni krovovi (pokriveni različitim vrstama crepa). može se čuti romantična muzika . brižljivo planirana i održavana dvorišta. are only some of the common characteristics of the spa villas from the Moderna period. u svim oblastima – od balneologije i ugostiteljstva do arhitekture i urbanizma. have been purified from the ornate superstructure and simultaneously enriched with additions of local values and inspirations. anyway. na pogodan način upisano ime (vile. hotela. U okviru uočenih i navedenih stilskih karakteristika. ili stilu u kome je izgrađen najveći broj objekata graditeljskog nasleđa Vrnjačke Banje. a da je glava. ali treba videti kako to tamo. tako i iznutra. geografskih pojmova. akroterije. hotela. vrtovi i bašte.samo su neke od zajedničkih odlika koje poseduju banjske vile iz perioda Moderne. all up to our region. which does not reduce their value. sasvim skladno i lepo izgleda.

septembra do 7. fakulteti. Uz posetu Internacionalnoj izložbi arhitekture “Metamorph” u Veneciji predviđena je bila i poseta Paladiju velikom arhitekti Italije iz XVI veka uz posetu Vićenci.8 km a širine 30 m do 70 m u koji se ulivaju brojni kanali. rafinerije. pirinač. tekstilna industrija itd. Venecija je primer odlično sačuvanog istorijskog grada i hiljadugodišnjeg perioda istorije umetnosti i graditeljstva. biblioteke i dr. Za mene kao urbanistu najviše su ostavili utisak Španski paviljon sa pregledom arhitekture od 20 godina u Španiji i to su objekti stanovanja. novembra 2004. Za našu grupu iz Novog Sada bilo je pravo uživanje prvog dana da obiđemo Izložbu arhitekture u prekrasnom parku Giardini gde je 30 zemalja iz celog sveta imalo svoje paviljone u kojima su predstavljali ili svoju arhitekturu u prošlom periodu ili svoje vizije u budućnosti u oblasti arhitekture i urbanizma.000 stanovnika i još 200. šećerna repa. a kasnije od kamena. Mnoštvo jezera i šuma sa skijaškim centrima atraktivni 52 | DaNS 50 | jun 2005 su i zimi. Na put su krenuli stručnjaci iz Novog Sada. Uz dolinu reke Po razvijena je poljoprivreda i proizvodi se žito. koji su prvobitno bili od drveta. te je saobraćaj veoma razvijen i dobro rešen. koji spada u ekonomski najrazvijenije delove Evrope. brodogradilišta.putopis Put u Italiju Bijenale u Veneciji . Holandski paviljon je predstavio višedecenijsko nasipanje obala i zaliva i oduzimanjem prostora od mora i pretvaranjem u životne prostore. a na obroncima Alpa se gaje vinogradi. Svoj položaj na ostrvima udaljena je 4 km od kopna i 2 km od otvorenog mora. Finska. Venecija Venecijanski zaliv sa svojim draguljem Venecijom predstavlja danas jedan od najznačajnijih turističkih lokaliteta u Italiji. opštinskih službi i studenti sa Novosadskog fakulteta. stadioni.000 na obali predstavlja centar provincije Veneto sa burnom istorijom. godine.348. Pre nego što pređem na opis ovog studijskog putovanja nekoliko reči o ovom delu severne Italije – provinciji Veneto.000 km2. U Američkom paviljonu neobični su bili prikazi objekata sa automobilima kojima se stiže po spratovima do stanova i prodavnica. godine do danas izgrađena 27 autoputa. U Severnoj Italiji su razvijene industrije. voćnjaci. građevinci. Deli je na dva dela kanal Grande dužine 3. duvan. Naseljavana je od izbeglica iz susednih naselja pred najezdom Varvara. naročito automobilska industrija. U Italiji su od 1955. arhitekti.000 stanovnika koja se proteze na 301. Na površini od oko 7 km2 sa oko 100. zatim ogromni stadioni na krovovima kula. Sa obalom je povezuje železnica i put sa drugim mostovima građenim tek u XIX i XX veku. urbanisti. maslinjaci. ima šuma i razvijen je turizam. javnih preduzeća. Veroni i Padovi. Italijanski je predstavio arhitekturu Italije u zadnjih 50 godina što je veoma impresivno delovalo. zatim stambene zgrade budućnosti od jedinica od plastičnog materi- . Italija je zemlja sa oko 57. Kanada i Austrija su predstavili arhitekturu u drvetu. Danas Venecija izgleda kao u XIII veku i predstavlja jedinstven grad u svetu. kolege iz pokrajinskog i gradskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture. Pravougaone blokove povezuje 350 mostova.U pohode Paladiju N a inicijativu DaNS-a Turistička agencija “Kompas” iz Novog Sada organizovala je studijsko putovanje u Italiju za arhitekte Novog Sada na Bienalle di Venezia koji se održao od 12.

predstavljalo je za mene izuzetan doživljaj. Uz put za Vićencu svratili smo u mesto Brassano de Grappa gde smo videli jednu ulicu sa spomen-drvoredom gde na svakom drvetu oblikovanom kao zelena polukupola stoji posveta rodoljubima iz Drugog svetskog rata u Italiji. Naslednici plemićke porodice Barbaro i danas žive u jednom delu vile i od ulaznica održavaju ovaj objekat. To je skladna građevina. Prvi objekat Paladija obišli smo kao vilu Barbaro-Maser uz put za Vićencu. U svoj stil je ugradio romanski stil i zamenio tako gotski do tada preovlađujući stil. sa imenom i prezimenom ubijenog. U ovom naselju interesantan je i pokriveni most na jednoj rečici. s tim da je na pozornici izgrađeno tri ulice koje se smanjuju u perspektivi. Počeo je kao klesar u kamenu. Dalje prema Vićenci stali smo kod vile koju je projektovao Andrea Paladio Barbaro-Maser. Čuveni Andrea Paladio rođen je u Padovi (1508-1580). Sledeći dan je bio posvećen obilasku Venecije. Objekat Teatro Olimpico je veoma neobično pozorište izgrađeno na mestu starog zatvora sa salom po uzoru na rimska pozorišta. Takođe je izgradio crkvu u Veneciji i Santa Madiore u romanskom stilu sa stubovima na ostrvu. Pozorište su završili sin Paladija Sila i arhitekta Scamon posle njegove njegove smrti.znači ukupno pet ulica Tebe. U Vićenci su brojni objekti koje je izgradio Paladio i to su: Teatro Olimpico.). Živeo je u Vićenci koju je ovekovečio svojim objektima. koje se nižu jedna na drugi u visinu i sl. Gete. U Nemačkom paviljonu su date velike perspektive u dužini kružnog zida sa ubačenim novim objektima na postojećoj periferiji gradova. znači novi planirani grad sa svim svojim funkcijama građen na praznom prostoru – “grad budućnosti”. a srednja ulica ima još dve . U centralnom delu zgrade su prostori za dnevni boravak sa oslikanim zidovima od Paola Veroneza. bazilika Paladija i još 11 objekata duž ulice Corso Paladio u centru grada. Vila Rotonda. Prust i dr. Paladio Trećeg dana u Italiji krenuli smo U pohode Paladiju u Vićencu. Sedeti na najlepšem trgu na svetu – Trgu Svetog Marka u Veneciji i piti kapućino u kafani “Florijan” uz tihu klasičnu muziku gde su dolazili u prošlim vekovima velika imena književnosti i umetnosti Evrope (Bajron.putopis jala. kroz manja naselja sa izuzetnim vilama u parkovima i dobrim seoskim putevima. Put prema Vićenci je bio živopisan kroz zatalasane obronke Alpa sa voćnjacima i vinogradima. sa spratnim centralnim delom u prizemnim krilima. DaNS 50 | jun 2005 | 53 . Objekti u ulicama su od štukature i drveta i jedinstveni su u svetu rađeni u perspektivi. a postao je najpoznatiji arhitekta XVI veka u ovom delu Italije. U Francuskom paviljonu je data velika maketa grada budućnosti. Vila Rotonda je poslednje Paladijevo delo i smatra se najuspešnije. uređenim parkom i skulpturama.

Padovu je po predanju osnovao Antenor. Preko leta se održavaju čuvene opere.putopis Bazilika Paladija na Trgu Piaca dei Siguori u centru Vićence ima izuzetan izgled sa krovom koji je u obliku obrnutog krova broda. crkava i drugih spomenika. Trg u sredini ima kružnu zelenu površinu sa vodom oko koje je smešteno 78 mermernih kipova poznatih građana Padove. Sa trga smo obišli čuvenu baziliku Svetog Antona. U Veroni smo obišli trg u centru grada Pjaco Bra. pozorišta. gde se ljubavne poruke i želje u vidu papirića lepe po zidovima i balkonu. sa razvijenim turizmom zahvaljujući očuvanim vrednostima arhitekture. U XIX i XX veku se razvija ekonomski i danas ima 100. Ova gradska kuća je gorela u više mahova ali je ponovo rekonstruisana i oslikana. na kojem je u Rimsko doba bilo pozorište. voće i mermer što se izvozi u mnoge zemlje.8 ha. koncerti i drame u areni. na ulazima u gradove odlični autoputevi i saobraćajnice doprinose usklađenom razvoju celog područja. Takođe je značajan kao centar izdavaštva. U popodnevnim časovima smo obišli Veronu koja vazi za najotmeniji grad Italije. Poznata je po slikama Ðota i njegovih učenika.000 stanovnika. koja je rekonstruisana u XVI veku. u XVI veku to je grad Paladija. obronci Alpa koji se spuštaju ka Jadranskom moru. a posle 476 godine (pada Rimskog carstva) izgrađen je oko grada eliptičan zid. Turistički centar Italije. lukovi i dr. U XV veku je u Padovi podignuta i prva botanička bašta u Evropi. Rešen saobraćaj sa velikim parkinzima obodno oko očuvanih centara i gradski saobraćaj sa autobusima na pogon na gas. Karakteristični su zid oko grada iz doba Rimljana iz III veka naše ere. U XV veku su radili slikari Donatelo i Andrea Montenja. tradicije i umetnosti sa modernim zahtevima industrije. građena od cigle i mermera sa susednih brda. Obilazak Padove započeli smo sa kružnim trgom Della Vale na površini od 8. stanovanja. širenje grada je u XIV veku. U centru grada su bili arena. Danas ima trista hiljada stanovnika i razvijen je industrijski grad na raskrsnici puteva i centar je regiona. Sledeći peti dan smo krenuli preko Trsta i Portoroža za Beograd. nastao na obroncima Monte Berico. Umesto zaključka nameću se zapažanja o izvanrednoj povezanosti istorije. Ima razvijenu industriju i poljoprivredni je centar gde se održavaju Međunarodne izložbe mašina. izbegavši iz Troje. portugalskog sveca. Padova i Verona Četvrtog dana studijskog putovanja u Italiju posetili smo Padovu i Veronu.. U XV veku Verona postaje deo države Venecije i sledeća četiri veka je veliki uticaj Venecijanske vladavine na arhitekturu i uopšte umetnost. U trgovini su čuvena vina. amfiteatar. štampanja i publikacija. mostovi. i na dve reke Astico i Retrone. Vićenca. Galileo Galilej i mnogi drugi. To je industrijski grad i grad turizma i umetnosti. Grad je nastao u I veku naše ere na mestu Rimskog logora. Sva tri grada su na rekama sa bogatim poljoprivrednim zaleđem i razvijenom industrijom. saobraćaja. 54 | DaNS 50 | jun 2005 Prva žena završila je fakultet 1679. Dalje smo došli do Palaco della Ragione izgrađene u XIII veku sa konstrukcijom od drveta i krovom u vidu obrnutog brodskog korita. Reka Adidža prolazi kroz Veronu. Izdvojene radne zone van gradskog područja. Grad je prepun muzeja. Poseban kvalitet ovih gradova je očuvana priroda. Verona je prepuna turista iz celog sveta sa bezbroj muzeja i biblioteka. Piazza Erbe trg voća i povrća na mestu Foruma Romana. Danas ima trista hiljada stanovnika i po važnosti je drugi grad iza Venecije u distriktu Veneto. U nastavku smo došli do zgrade Padovskog univerziteta osnovanog 1222. Grad je izdeljen ulicama na velike blokove pravougaone. To je jedan od najlepših i najstarijih gradova Italije. zatim čuvenu Arenu podignutu u I veku naše ere. kao najstarijeg u Evropi. Čuven je balkon Julije gde se skuplja omladina i turisti. Vićenca je veoma stari grad. skulpture i slikarstva i uopšte kulture. Verona je kulturni centar i poznata je po svojoj arhitekturi i umetnosti. i u IV veku postaje Rimski grad. eliptičnog oblika (200 x 180 m. to je univerzitetski grad sa manjim fakultetima. Padova i Verona su postojali još u rimsko doba i te tradicije su očuvane do danas. Poznat je po sali za seciranje u vidu amfiteatra i po čuvenim naučnicima koji su završili ovaj Univerzitet kao što su: Kopernik. Danje. biblioteka. Fotografije: Jasna Milidragovic i autor Gordana Milidragović . Zbog svog povoljnog geografskog položaja Verona je nazvana: “Vrata Italije”. Nalazi se na putevima koji vezuju Italiju sa Srednjom Evropom. kao znak poštovanja ovim zaslužnim građanima u prošlosti.). godine.

volonterskog rada namenjenog ljudima starijim od 18 godina sa ciljem stvaranja kontakata između učesnika iz inostranstva i lokalnog stanovništva. zajedništva i steknu nova znanja i iskustva kroz različite aktivnosti. bavi međunarodnom razmenom volontera. je sve do 2000. kultura. pored ostalog. Međutim. arhitektura i renoviranje. jedan od glavnih privrednih potencijala ovog kraja. šume. da se steknu nova znanja. promeni opšte prihvaćeno mišljenje o nepopularnosti rada u šumi. kao i ukaže na lepotu i privlačnost života u seoskim regionima. odnosno da se šume obnove.Reanimacija napuštene škole Srednjoročni međunarodni volonterski radni kamp Kikući. koji bi u njima radili i o njima brinuli. ostaju zapuštene i polako gube na kvalitetu jer je sve manje. ekosistemu i životnoj sredini. iskustva i veštine. Zbog toga. Takođe. ali to višestruko šteti: šumama.10. godine V olonterski kampovi predstavljaju jedinstven oblik dobrovoljnog. decembar 2004. Zbog toga teme kampova mogu biti veoma različite: ekologija. Volonteri su imali prilike da svakodnevno kontaktiraju i sarađuju sa lokalnim stanovništvom i tako promovišu ideje interkulturalnosti. istraživanja. građevinski radovi. Organizatori prvog srednjoročnog međunarodnog volonterskog radnog kampa u mestu Kikući. na ostrvu Kjušuu u Japanu bili su lokalna nevladina organizacija Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar i nevladina organizacija NICE iz Tokija koja se. čime se doprinosi boljem razumevanju različitih naroda. septembar . rad sa decom ili hendikepiranim osobama i sl. usled depopDaNS 50 | jun 2005 | 55 . Na mestu današnjeg Suigen Koryukan Centra. godine radila lokalna srednja škola. Glavni motiv za održavanje ovakvog tipa kampa. zanimljivi ljudi. Odluka da se učestvuje u volonterskom radnom kampu je način da se putuje i upozna neka strana zemlja na potpuno nesvakidašnji način. naročito mladih ljudi. sadašnja ekonomska politika države propagira uvoz drveta iz drugih zemalja jer je cena niža. da se unapredi znanje stranih jezika. Stoga se ideja o organizovanju radnog kampa javila kao jedno od mogućih rešenja problema i načina da se stanje u budućnosti poboljša. Japan 15. u kome su volonteri živeli tri meseca. da se upoznaju novi. Školski objekti su građeni u stilu tradicionalne drvene arhitekture u periodu posle Drugog svetskog rata. baš na ovom mestu. umetnost. Kumamoto. Za osmišljavanje volonterskog kampa obično su zadužene nevladine organizacije koje uočavaju neki problem i u dogovoru sa lokalnom zajednicom rešavaju ga na ovim putem.putopis JAPAN . bio je oživljavanje i animiranje lokalne zajednice koja se suočava sa problemom iseljavanja stanovništva u velike gradske centre. načina života i razmišljanja.

javnih toaleta i sl. a u jednoj su i kancelarije NVO. branje mandarina. Osnovni cilj osnivanja Centra je održavanje. volonteri su učestvovali u programu „Ukusno selo“ kao osoblje. nego poziva nevladinu organizaciju „Kirari Suigen Mura“ da ovde osnuje manji centar za ovaj region. U toku poslednje 4 godine na glavnoj školskoj zgradi je zamenjen dotrajao krov. turistički atraktivnu. čišćenje tla od starih grana. Svakako još jedan od razloga za razvoj turističke ponude je predivna priroda u ovom kraju koji je naročito poznat po prelepim vodopadima koji se nalaze na samo 15 min. lokalno stanovništvo. briga i popravka objekata koji su se nekada nalazili u okviru srednje škole. da bi doživeli seoski način života i da kroz druženje. razumevanja. Takođe u zadnjem. Takođe u saradnji sa Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centrom. kao što su žetva pirinča. ali i njihovom maternjem jeziku kroz igre. Tako su školski objekti ponovo zaživeli i ljudi je ponovo posećuju. ili učestvovali u nekoj od mnogobrojnih aktivnosti Centra. godine po prvi put je organizovan ovakav kamp. a jedan od najinteresantnijih programa je bila škola stranih jezika za decu osnovnoškolskog uzrasta u kojoj su volonteri podučavali decu engleskom. shvatanja međunacionalnih sličnosti i različitosti i želje da se upoznaju i drugi narodi i kulture. mrežu. najboljih vidika. i nekim od učionica je promenjena namena u skladu sa novim funkcijama. 56 | DaNS 50 | jun 2005 organskoj poljoprivredi i sl. kao još jednog vida turističke ponude. ne želi da ostavi školu da propada. Pored ovih aktivnosti u Centru se. Namenjeni su deci iz velikih gradova. kao što su: pijaca organski proizvedenog povrća. hoda od Centra. zatim je u dve učionice napravljena postavka muzejskih eksponata koji su korišćeni u nekadašnjoj školi. Volonteri su učestvovali u svakodnevnim aktivnostima žitelja Suigen regije kao što su briga o šumama kroz različite poslove: podizanje mladih sadnica. neke učionice pretvorene su u sale za sastanke lokalne zajednice. animacije i proširenja delatnosti u staroj školi je i organizovanje međunarodnih radnih volonterskih kampova. uzgajanje pečurki. na ovom mestu. pozorišne predstave) i edukativne radionice o ekologiji. zatim postavljanjem urbanog mobilijara. U budućnosti se očekuje povezivanje ovih manjih celina u sveobuhvatnu. odnosno migracije ljudi iz ove ruralne sredine ka većim gradskim centrima. košenje trave i sl. okrečena fasada. U periodu od septembra do decembra 2004. nije bilo dovoljno učenika i škola je morala da se zatvori. zaboravljene zanate ili da učestvuju u pripremanju hrane na tradicionalni način. napuštenom delu školske parcele se počelo sa konstrukcijom novog parka. koje je izuzetno vezano ovo mesto. Glavni zadaci volontera i organizatora su bili da uspostave vezu sa lokalnim stanovništvom kroz različite aktivnosti. igru i zajednički rad sa lokalnim stanovništvom nauče koji su to poljoprivredni poslovi u toku godine i kao se obavljaju. festivali muzike i hrane. razna kulturna dešavanja (koncerti. trasirajući šumske staze do posebno interesantnih lokacija. tako i za lokalnu zajednicu kao jedan vid turističke ponude koja ne traži puno sredstava . Posle ovoga. da bi pogledali muzejsku postavku. I kao još jedna od aktivnosti u cilju promocije. uklanjanje starog drveća. Ovi programi su interesantni kako za goste koji otkrivaju mnogo toga novog i zanimljivog. Tako je napravljena tradicionalna japanska soba postavljena tatamijempirinčanom asurom. pa tako nastaje Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar. zaštiti šuma.putopis ulacije regiona. Takođe imaju prilike da vide i nauče neke stare. razgovore i pripremanje tradicionalnih jela iz . Volonteri su sarađivali i u poljoprivrednim poslovima. Lokalna zajednica se trudi da ih učini pristupačnim. a sve u cilju interkulturalne saradnje. berba povrća i sl. u saradnji sa drugom nevladinom organizacijom „Kodomo-art“ organizuju dečji vikend ili letnji kampovi koji se zovu „Ukusno selo“.

lokalnom jeziku. takođe je doprinelo aktiviranju. zaista mnogobrojne aktivnosti Centra. koji je volonterskim doprinosom lokalne zajednice i promenom funkcije postao Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar. Organizovanje međunarodnog volonterskog kampa na ovom mestu. on ponovo živi i ljudi ponovo tu navraćaju. naroda. oživljavanju ruralne sredine.. hrani. Objekat građen u stilu tradicionalne drvene arhitekture tako je obnovljen i kroz. jezika. Kroz radionice volonteri su imali prilike da se upoznaju sa aktuelnim stanjem i razmene mišljenja o stanju životne sredine. razmeni ideja i mišljenja između stranih volontera i lokalnog stanovništva. posebno šuma. animiranju. zatim o načinu organizovanja i rada nevladinih organizacija. A sve je počelo od napuštenog školskog objekta. ali i promovisanju bogate turističke ponude ovog regiona na kojoj će se zasnivati buduće aktivnosti. kulturi. Svetlana Sabolović DaNS 50 | jun 2005 | 57 . običaja. globalnom zelenom pokretu.putopis pojedinih zemalja.. i sami tim upoznavanju različitih kultura.

.. Nesumnjivi talenat i izvanredni arhitekti koje imamo. Nije moguće videti za tu neudobnost i nelogičnost ikakav drugi razlog osim ”estetičnosti” u modulaciji fasadne staklene podele. Posle požara (1997). Tema u Arhitekturi je. Friz postera sa portretima slavnih velikana i prizorima iz velikih predstava ovoga pozorišta.Nagrada za arhitekturu Saveza Arhitekata Srbije za 2004. Zoran Radojičić i Dejan Miljković. povezan hiljadama niti sa velikim organizmom društva. osim ako neko ne reši da prepliva bazen. mali organizam. Nikolaja Krasnova. Na istom mestu je podignuto novo pozorište (1929). Drugu rekonstrukciju su izveli arh. raspisan je javni arhitektonski konkurs za njenu – rekonstrukciju. koliko je i da li je inače . iz koga se ulazi u foaje. u zarđalom čeliku. ipak nešto trajnije.reagovanja PITANJE TEME U ARHITEKTURI U ovom su društvu svi relevantni kriterijumi temeljno relativizovani.. Ali. U atmosferi te zgrade naprosto ne stanuje pozorište. Ni za najbolje današnje arhitekte funkcionalnost arhitekture nije determinanta zbog koje bi žrtvovali išta od svojih likovnih (formalnih) preokupacija. a u osovini oba ulaza. centar okupljanja opštine gledalaca.. bili bi komplimenti za ovovremsku masovnu arhitektonsku hiperprodukciju. njenoj funkciji primereni Duh. koji je zgradu uništio. Dramsko Pozorište!! Iza tih vrata. postavljen je bazen. bojim se. od njegove intelektualne misije. ako bi neko voleo. bez zasluga društvenog ambijenta. čita i na arhitekturi koju emituje. Estetičan – samo (poželjan) atribut. BPB Trophy SCG 2003 za projekat enterijera. koji ”jede” trećinu njegove površine.promenljivost i prolaznost. Na enterijeru je radila arh.. Longitudinalno na foaje. Toplinu. brutalno je naslonjen hodnik sa garderobom i barom. Karakter. nema mesta otuđenoj grandioznosti i katedralskim visinama. arhitekata od potencijala. a preostala površina je krajnje teskobne prolaznosti. sociološkim. genius loci. Simbioza svih mnogobrojnih aspekata arhitekture: svrhovitosti.. osim . scenom i foajeima. savladane od veoma mladih. a zatim.Pozorište uvek predstavlja nešto više nego samo ustanovu: ono je ognjište (tačnije: jedno od ognjišta) društvenog života i misli. nezamenljivi sastavni deo ‘duše naroda’. da taj „umetnički“ žar obesmisli i ono što bi bila sama . četvrto izdanje Razmere i kompleksnost poduhvata ove rekonstrukcije su impresivne. Ova rampa uspešno izbacuje hodočasnike iz pozorišta. i to za ulaz u Intimu. Pitanje je svih pitanja na arhitekturi JDP-a. ambijentalnih i likovnih.Metropolitena. sa glomaznom. u našim životnim okolnostima znači podvig. Đorđe Bobić i slikar Čedomir Vasić (1985-1987). što je podvig Beograda. koja znatno premašuje njegove bazne dimenzije. u statusu i po dimenzijama. Tako je sasvim iščašena komunikacija između dva ulaza. jer nema govora da iko poželi da na njoj zastane sa prijateljem i prosto ga upita: Kako ti se sviđa predstava? Prepuno gledalište. definitivno je prebukirao nepostojeći foaje.. ogromne je visine. su visine oko pet metara! Promaja je tako obezbeđena do samog ulaska u salu. Njoj jeste neophodno da se u dramskom pozorištu oseća drugačije nego u holu neke korporacije.. Za dramsko pozorište. već odlaze u ‘svoje’ pozorište pomalo kao u svoj duhovni dom. među poliranim mermerom i sjaktećim inoxom. jer isti ovde opstaju na društvenoj. večitost i tvrdoća materijala samo oduzimaju jednom dramskom pozorištu od neophodne mu atmosfere. koje je zatim pretrpelo tri rekonstrukcije . poliranom foajeu. koje je sasvim drugog karaktera. Atributi .kao likovni artefakt. odlikaša u njenoj Izgradnji. u čijem središtu gracilni ženski akt skulptora Borisa Kalina. i pri tom ostao bez značaja za publiku u filmskoj bežaniji. Priča. i to uz dugogodišnji trud. Vaclav Havel bi. uz nju je sasvim nemušto formulisan.pismena arhitektonska artikulacija ove zgrade adekvatna Temi i karakteru jednog dramskog pozorišta. . dogradnja na sve prethodno. ne postoji u slučaju JDP-a. u kojoj se izvodi Vagner.. u koje ljudi dolaze da se druže sa glumcima na sceni. na njegovoj sredini. Ovaj ulazni doživljaj je inače (ne) zaštićen nadstrešnicom na visini od jedno 20 m iznad prilaznog platoa. Značenja.publika je svrha svake pozorišne kuće. ime i prezime – Tema. zaslužuje prvenstvo u interesu za njeno držanje Teme. Delirijum tremens ovoga društva se. reprezentativnost.pitanje njene Nadgradnje. Ulazni zastakljeni atrijum. a u okviru atrijuma je plasirana blagajna pozorišta.” – kažu autori objekta. garderoba je boemski akcenat u mermernom. Prepunjena kaputima. likovnost arhitekture je samo naslovna korica jedne debele knjige koju čini jedna arhitektura. (osnovao knez Mihailo Obrenović 1860). te ima sakralni karakter. savesti i oskudnim sredstvima. dubinu i širinu. u skoro celoj svojoj širini i dubini. razvodnice itd. masovnoj upotrebi masivnog mermera. po projektu arh. Iluzija . stradalo je u požaru 1927. Ono poseduje sopstvenu opštinu gledalaca. U takvoj klimi je već dugo notorna navika da se Arhitektura misli. jeste njena mentalna karta.dvočasovnog doživljaja. život u foajeu. bila primerena zgradi neke velike moderne opere. te nema nikakvog govora da se tu neko zadrži. Formiraju ga neminovni ovde „u modi” okrugli stubovi iste visine.. plasiran na zidovima iznad crnog mermera. Prostor . Minimiziranje banalne funkcionalnosti arhitekture je ovde odavno opšti trend. poslednjem izdanju zgrade JDP-a.kič. Naravno. svedene na hodničke širine. Ta opština gledalaca . Naravno da su ovdašnji. otada Jugoslovensko Dramsko Pozorište (1948). izložbe.esencijalni medijum arhitekture.sa neba. svaka strahovlada ima svoje disidente. Raskoš. njen pravi i verni stanar. a kojom je savladana denivelacija između ulaznog portala i sale. Nagrada Večernjih novosti. a maleni bar. Bazen je obogaćen skulpturom Mrđana Bajića.. državnoj brizi. Bukvalno je ”pojeden” rampom u priličnom nagibu. Pošto arhitektura ovog objekta nema premca u toj svojoj dimenziji. Tada je dobilo otvoreni atrijum sa fontanom. Pitanje Teme u Arhitekturi smisleno možemo razmatrati samo kroz pismenu arhitekturu. Ulazna vrata u atrijum. u ovom slučaju – Beograda. sa masovno primenjenim dekorativnim „tranzenama” od inoxa. Ivana Milenković. Potreban je visok stepen inteligencije da je namernik sa ulice otkrije.Glavna nagrada XXVI beogradskog Salona Arhitekture.. složenije i dublje nego što je to samo atmosfera dvočasovnog doživljaja. pripadajućeg mu asketizma. upotrebi svu snagu da otvori metalna zastakljena vrata. i kao sa najbližim prijateljima preživljavaju isto što i oni. pismenih stvaralaca. i ove godine . Zato smatram da je važno i sve ‘oko’ pozorišta: atmosfera sale i zgrade. antropološkim dimenzijama. Arhitektura četvrtog izdanja zgrade ovenčana je najvišim stručnim priznanjima . međutim . u duhu akademizma. Monumentalnost ovakve ulazne konstrukcije bi. dva i po puta viša od njega . Jugoslovensko Dramsko Pozorište. dešava se. za troje.» U ovom. avangardne uloge.TEMA Arhitekture. talentovanih arhitekata. (u atrijum i zatim u foaje). u njihovim filozofskim. estetskih karakteristika. Pozorište ”Manjež” otvoreno u Beogradu 1920-e. Sa druge strane. Dom. morao bi da artikuliše životne potrebe. a potom da. plakati. enormne visine. odani poklonik Taliji. evakuiše se niz rampu – foaje filmskom brzinom. Ali i takvi ipak rastu u ovom klimatskom području relativizacije svega i ignorancije ikakvih argumenata. i omogućene od veoma sirotog grada. tj iz želje da budu zajedno. tako se i dešava da nikne ovde i pismena arhitektura. Prvu nagradu su dobili a potom izve58 | DaNS 50 | jun 2005 li objekat arh. Podizanje objekta iz oblasti kulture. A ni ja. glamuroznom salom. posećuju ga pomalo kao svoj klub. po prirodi stvari . Nagrada grada Beograda za arhitekturu.. ”Atrijum je zapravo estetičan prostor čija je dominanta ekspresivna konstruktivna apoteoza vizuelne komunikacije skulptora Mrđana Bajića. Zašto? Vaclav Havel (Pisma Olgi) će umesto mene reći zašto: « . u kojem odigrava svoju nezamenljivu aktuelnu društvenu ulogu. Socijalnost pozorišta predstavlja dakle. recimo . po prirodi stvari. Kako je to razumela arhitektura JDP-a? Foaje. koja nije samo mehanički zbir njegovih stalnih ili slučajnih posetilaca. surogat. posle predstave.foaje je u crnom poliranom mermeru na podu i zidovima. naspramna ista takva u foaje. samo eventualno. Ti ljudi zapravo ne odlaze na ovu ili onu pretstavu. i za koju ulaznica košta 500 $. već nešto više: određena vrsta zajednice. psihološkim. tačnije – izvrnuti naopako. na mestu Vojne škole za jahanje. glamur. Momčila Belobrka. pali su. vrednuje i čita samo prosto . teško mogao da pronađe išta od onoga što misli da je važno za pozorište. pametnica. današnji arhitekti – odavde. skoro celom svojom dužinom. blagajna i blagajnik. šlingeraji umesto arhitekture. Umesto da ovaj atrijum kompenzuje nedostajući foaje.po projektu arh. funkcije. usidrenosti u ovde i sada. u kojoj je prvi podatak. uz tako mu imanentne .

samo što ne umre od sreće kada ugleda blještavi brod. odgovor je jasan: fasadna opna znači . Kuća bez tajni Poslovni objekat MPC u novobeogradskom bloku 21 slučaj je svesnog ignorisanja Teme. Zbog uverljivosti ovog dokaza. po njemu nazvanog. Fasada kao apstraktna slika.neophodnost klimatizacije cele godine. produktivno osvetljena. arhitekta visokog svetskog renomea. Ono što je iza staklenog izloga . jedina publika iz automobila u četvrtoj brzini. nedostatak neophodne kohezije nivoa („odlepljeni”su. Renco Piano. može da se seti da samo prodavnice lustera u svetu tako blješte noću..„cosy” osećaj bliskosti i prisnosti sa ukupnim gledalištem. hlađenja i rasvete prostora na nivou cele zgrade 25%. prvi zahtev . Naravno. Ali. pa su staklo i inox postali jedini građevinski materijal ovde? U svojoj sterilnosti takva fasada ne dozvoljava nikakve naznake na sebi da se iza nje događa pozorište.. privatnog investitora. na stotinak metara od svoje postojbine na Menhetnu. Mnogi Beograđani su oduševljeni fasadom zgrade JDP-a. prošle godine Nagradu za Arhitekturu Saveza Arhitekata Srbije za 2003-u. Svi smo Gradiska.ova je zgrada scena unutrašnjeg događaja samo u dnevnih osam sati radnog vremena. Ili jesi. Vasilije Milunović. Izuzetno talentovan i posvećen arh. a još više to čine – originalnoj fasadi. ili je to bila ideja potpuno transparentne „kuće bez tajni”. kažem – odlična. što nije primereno ni izložbenom paviljonu.000 m2. Ali iza nje rade neki ljudi koji nikako ne uspevaju da apstrahuju svoju zabunkerisanost u krtičnjaku. radni prostor poslovne kuće izloži znatiželjnim prolaznicima glavne saobraćajne arterije Novog Beograda. Ljiljana Bakić DaNS 50 | jun 2005 | 59 . jer su takvi ciljevi mogli biti postavljeni samo kurioziteta radi. Pošto je novinska zgrada aktivna i danju i noću. nose se u Beogradu. Sa tim osobinama sale izostaju gledaocu . Najnovije slikarije scena iz predstava. koji se iznenada pojavio u njenoj oronuloj zabiti. pa tako i spolja ulazi unutra. koji ne poznaje i ne priznaje lepotu patine. Da li je stavljanje originalne fasade u izlog. uz neprikosnoveni. Investitor je zahtevao da zgrada ima transparentnu strukturu i prozirnu fasadu. kao i aktivnosti novinara „vide kao na dlanu”. Arhitekta Piano je najviše vremena i umeća na projektu posvetio fasadnoj mreži od tankih keramičkih elemenata sa dvostrukom funkcijom: da akumuliraju spoljnu temperaturu. Neodoljivo je podsetiti se da je arhitekta Milunović jedan od autora zgrade Zepter u ulici 7. vladajućeg glamura. Ako blješti iznutra noću. Pored maksimalnog iskorišćenja prirodnog osvetljenja. inox. 2. Tvrdi bunker sa puškarnicama preko normalnih prozora duple fasade. Arhitekti je bio cilj da unutrašnjost. uz nezaobilazne: staklo. svakoga dana. samo se tek nazire. te se njeni unutrašnji konstruktivni elementi čitaju kao višeslojnost fasadnog platna. samo najkraće o njoj: Ogromna visina. lože i galerije). da simbolizuje iskrenost i otvorenost novinske kuće prema javnosti (konačno –TEMA!). sterilno. u kome se radi vrhunska arhitektura. visoke okrugle stubove (trebalo na trebalo). što apsolutno niko na planeti ne radi.. Jula u Beogradu. pa da neko i stigne sutradan da tu pazari neku lampu. Takve nadstrešnice su inače ovde modni krik. balkon. vizuelna komunikacija onih spolja i onih iznutra biće neprekidna.svako veče. a zgrada transparentna. nema značaja. a da bi se držali teme u naslovu. preko dana. legendarnog Tajms skvera. zbog čega je na izvestan način – razvaljena.svih osam sati radnog vremena. izraz naše iskompleksiranosti zbog strašnog našeg nehata prema našem nasleđu? Ili je to izraz novovalskog. te je pitanje kada i koga ona može da animira kao izložbeni paviljon. ne drže se međusobno parter. to su ovde zanemarive sitnice.. Rezultat je 70% prirodnog svetla više nego u drugim objektima ovoga tipa i ušteda energije u pogledu grejanja. Učešće zgrade u ulici je anonimno. Posle uglancanosti ulazne partije ukazuje se Sala. Njujork Tajms. i da usmeravaju spoljnje svetlo na željene površine u objektu. kada pada kiša.reagovanja Kišobran se mora imati. zastakljena providnim staklom otkriva unutrašnju kompoziciju kuće. koja blješti zasenjujuće kao da je nova godina . bez . jedini uverljiv dokaz da u kući stanuje pozorište. Neodoljivo me asocira na Felinijev Amarkord. dobitnik najprestižnje Prickerove nagrade za arhitekturu jeste Arhitekta nove zgrade velike novine. zahtev klijenta je bio i održavanje željene temperature u objektu što je više moguće prirodnim putem.. Milunović ističe kao okosnicu svoje ideje. baš kao i život u NY. kada Gradiska iz svoje pomrčine.. Takođe ovenčan svim arhitektonskim nagradama. U tretmanu fasade ovog poslovnog objekta dijametralno je drugačiji kreativni stav. (New York Times) podiže novu zgradu.” Fasada objekta ima tretman opne. Providna kuća otkriva svoj enterijer eksterijeru. dobio je za ovaj projekat. Svet u kome bi se za smislenost arhitekture tražio jači dokaz od istaknute likovnosti arhitektonskog artefakta. čista desetka. Promašaj Teme Dramskog Pozorišta rezultat je vladajuće mode u ovdašnjoj i ovovremskoj arhitekturi: „Likovnost” po svaku cenu. ali samo vizuelno. kojima se šara stakleni izlog – dezavuišu ga. To je taj prebogati svet..Ili nisi – taj arhitekta. Na žalost. kačkete itd. što arh. tj da li je ona „pogođena” ako poslovni objekat postaje prozračni izložbeni paviljon.. Da li je ova višeslojnost fasade bila cilj. po rečima arhitekte „kao kuća koja nema svojih tajni. Ako se neko pita otkud u ovako malom objektu trafostanica.ušteda energije. Izronila je u surom Beogradu kao nimfa iz morske pene. da bi čovek sačekao nekoga pred ulazom. otvorenu prema spoljašnjem svetu. Od značaja je pitanje Teme.vazduha.. zašto bi joj uopšte takva ideja pristajala. sav u svetlećim girlandama.. Šteta. kao i svake druge. „uvlačenja” u događaj na sceni. obavijene staklom kuće. da se prostor u kome se „prave vesti”. Svet u kome svaka zapeta u rečniku arhitekture mora da ima svoju svrhu i opravdanje.originalna fasada arhitekte Krasnova. kako bi kuća delovala. nema te fatamorgane. To je mali poslovni objekat. iako ovdašnja klima dozvoljava skoro pola godine bez nje.

do 1867. . Ako bi se obod novonastalog Paradnog trga ojačao jakim gradskim sadržajima. Izgrađene su od lomljenog kamena u dobrom krečnom malteru. Kladovu. Stara Moldavija-1897. Veliki grad opasuje devetnaest kula koje su široke oko 11. Na značaju Sec12:60 | DaNS 50 | jun 2005 dobija i istorijska činjenica da je Smederevo poslednja prestonica srednjevekovne Srbije. poredimo dramatičan utisak koga stvaraju tvrđavska platna Kremlja i Smedereva koja izlaze na široki pretprostor. lako pristupnoj strani. nije potrebno detaljno pejzažno uređenje zelenih površina. ali dovoljno širok javni prostor. a visoke oko 20 m. Stoga se tu nalazi i najviše kula. Kroz Crveni trg se čitav narod urbano materijalizuje u svojoj domovini.dozidane su po jedna poligonalna kula na sva tri ugla tvrđave. Smederevu i Šapcu. Crveni trg u Moskvi skoro je potpuno popločan prostor. Posebno je obraćena pažnja prema kopnenoj.istrazivanja Gradsko polje: Nedovoljno iskorišćena urbana forma naših gradova Smederevska tvrđava zauzima prostor od oko 11 ha i smeštena je na desnoj obali Dunava. U Velikom gradu postojao je mitropolitski kompleks sa pratećim prostorijama i građevine za stanovništvo. Neki istraživači oba grada poetski dovode u vezu sa Svetim Trojstvom (kao i Konstantinopolj) zbog trougaonog oblika grada u osnovi. dok je ulaz bio sa jugozapadne strane.prepoznatljiv landmark Infrastrukturno i parterno uređenje ovako oslobođenih površina ne bi trebalo da iziskuje mnogo materijalnih i planskih napora. još uvek su u toku. danas jedan od najlepših prostora prestonice. Beč je svoja polja zatrpao blokovima oko Ringa. od kojih je na jednoj natpis iz koga se vidi da je grad podigao Ðurađ Branković. Neka od najpoznatijih Gradskih polja su Crveni trg ispred moskovskog Kremlja i Tjenamen ispred Zabranjenog grada u Pekingu. Smederevo bi logično trebalo da postane pristanište za brodove bele flote na krstarenju Dunavom jer je grad sa svojom tvrđavom prvorazredna turistička atrakcija i spomenik kulture od izuzetnog nacionalnog značaja. najjednostavnije rečeno. Sokobanja) zapazio je prostorni i estetski potencijal Gradskog polja u Beogradu osmislivši veličanstven park koji je do danas zadržao svoj turski toponim . Tvrđavu je sagradio despot Ðurađ Branković sa namerom da u nju smesti sedište civilne i crkvene vlasti. Mali grad je posebno utvrđeni vladarski dvor. U prošlosti ovaj je brisani prostor imao odbrambenu ulogu u svojoj širini i neizgrađenosti.od 1459. kroz dvojni sistem kapija. uslovile trougaonu osnovu građevine koja je u prostornom smislu podeljena na Mali i Veliki grad. koji bi uz male prostorne intervencije. koju ritmično prekidaju vertikale kula. Pošto su utvrđenja izgubila svoju primarnu ulogu razvojem naoružanja tokom XIX veka i promenila namenu. Najbolja je kombinacija popločanih pešačkih poteza sa velikim travnatim površinama i mestimično zasađenim kvalitetnim stablima. lako mogao postati manifestacioni. Zbog utiska kojeg stvara stabilna silueta tvrđave. Jelisejska polja. Imperativ situacije u Smederevu i Šapcu je uklanjanje železničkih postrojenja. U Malom gradu nalazi se šest kula. G radsko polje je. dok je Pariz svoja pretvorio u opštepoznata. Debljina zidova dostiže i do 4. Smederevsko polje .5 m. prvi srpski urbanista (1821. na ušću reke Jezave. Izvlačimo paralele Crvenog trga sa smederevskim poljem. Južni zid Tvrđave je paralelan sa regulacionom linijom blokova centra Smedereva i zajedno stvaraju dugačak. i čitavih četvrti Varoši koja su poslovno trgovački centri grada. on simboliše ne samo Moskvu. Pre 130 godina Emilijan Josimović. tako su i Gradska polja dobila svoje novo mesto i ulogu u gradu postavši prostorna veza između monumentalnih tvrđava sa kulturno-reprezentativnim ili rekreativnim sadržajima. kao funkcije slobodnog vremena. u Nišu. zajedno sa sada zatrpanim Petijevskim potokom. a ne samo rekreativaca i turista. Na varoškom bedemu su bile dve kapije. koji sa prekidima traju već pet decenija. Ove reke su. pomeranje stanice u stranu i povezivanje širokim pešačkim potezima varoši sa Tvrđavom i rekom. Ostala Gradska polja u zemlji su zapuštena i neiskorišćena. sa svih strana okružen vodom. kao i kula na sredini varoškog bedema (1480). Stara tvrđava je veoma dobro očuvana ali je teško postradala u oba svetska rata.Kalemegdan. Baviti se Gradskim poljem u našim gradovima znači razmišljati o jednom značajnim gradskom prostoru sa velikim razvojnim potencijalima. Mnoge metropole su od svojih Gradskih polja kao (ne) urbanih delova napravili reprezentativne prostore koje prepoznaje čitav svet. kada je konačno napuštaju . ovaj gradski prostor bi oživeo i postao deo svakodnevnih kretanja njegovih stanovnika. neizgrađen prostor između tvrđave i varoši. U vreme turske vlasti . Radovi na istraživanju i obnovi. izrazito javnog karaktera najreprezentativniji gradski trg. paradni plac i omiljena slika na suvenirima urezana u skoro svakog stanovnika planete (mada većina nikada nije tamo bila). U njegovom centralnom delu nalazi se zidani bunar. već čitavu Rusiju i slovenski Istok.

u: Utvrđenja u Srbiji .Dani evropske baštine. Smederevska tvrđava. Ukoliko se akcija uspešno obavila. Aleksandar Stanojlović Odabrana literatura: A. Beograd 2003. Zamislite samo utisak na posetioca grada koji bi.istrazivanja Stoga bi obodni sadržaji Gradskog polja bili putničko pristanište. Akciju vodi Direkcija za izgradnju Smedereva a podržava je resorno republičko ministarstvo.simbol kulture . Starinar II. Adekvatnim uređenjem tvrđave i okruženja Smederevski grad bi mogao za širi region donjeg Podunavlja i severnog Pomoravlja postati ono što su Hradčani za Češku ili pulski Amfiteatar za Istru . u: Spomeničko nasleđe Srbije. Deroko. mali etno bazar i početak dugačkog šetališta obalom Dunava na jednom kraju i pomerene železnička i autobuska stanica na drugom kraju poteza. DaNS 50 | jun 2005 | Sec12:61 .prepoznatljiv landmark. Smederevski grad. Smederevska tvrđava. Popović. slike Smedereva sa novim gradskim pejzažom imaju veliku mogućnost da se nađu na reprezentativnim katalozima i prospektima zvanične propagande Srbije. Stoga raduje akcija čišćenja obale Dunava u zoni Tvrđave. M. informacioni punkt. Beograd 1998. ugledao širok pojas Gradskog polja omeđen srednjevekovnom prestonicom sa jedne i savremenim blokovima dinamične varoši Smedereva sa druge strane. premeštanje teretne luke na lokaciju šest kilometara nizvodno i uklanjanje dela železničkih šina i pratećih saobraćajnih postrojenja. izašavši iz putničkog broda ili stanične zgrade. Beograd 1951.

kuglana. medijateka. Centralni hol u prizemlju predstavlja polazište za pristup svim funkcionalnim zonama. godine Obrazloženje teme Kampus Univerziteta u Novom Sadu jasno je izdiferencirana gradska zona. Pozicija uz studentske domove sa kojima zatvara višenamensku urbanu atrakciju . od kojih su neke disponirane u jasno definisane prostorno. postane urbano stecište. Kompleksnost ovakvog cilja uz date specifičnosti lokacije uslovila je da se objekat obrazuje kao grupna forma.03m. odnosno njihovog značaja za veću grupu korisnika i što boljeg opsluživanja. vizuelna istraživanja.trg. i krstasto-armiranim betonskim pločama za međuspratne konstrukcije. dok se druge prepliću u okvirima jedne iste. Ove svojevrsne edikule dobile su specifični vizuelno-oblikovni tretman kako bi se jasno identifikovale. a vizure postanu neočekivana vizuelna atrakcija. kao odgovor na promene gradske fizičke strukture i tendenciju stvaranja novih urbanih centara.. Ilije Ðuričića. Njihovo nasprampostavljanje kako u smislu spratnosti. forme i estetskih afiniteta. njihovo promišljeno pozicioniranje i logičnu organizaciju. gde se nalazi objekat “TMD” (nekadašnja Tvornica mašinskih delova. Lokacija Dispozicija centra na obodu univerzitetskog kampusa. uprava. Program nudi i niz edukativno-istraživačkih radionica-studija. i u odnosu na neposredno okruženje.studentski radovi Arhitektonska studija Studentskog društvenog centra u Novom Sadu Diplomski rad Dragane Konstantinović iz arhitektonskog projektovanja. lakom i brzom prenamenom pojedinih prostora. Fundiranje je na armirano-betonskim temeljima samcima sa temeljnim gredama..iz Fruškogorske ulice i sa platoa u zaleđu. odnosno 3. objekat teži da prevaziđe standardne forme omladinske animacije i pruži svojim korisnicima brojne mogućnosti-niz većih funkcionalnotehnoloških celina (multifunkcionalna sala za skupove-bioskop/pozorište.8 m. zaokružujući ga kao celinu. Koncept i prostorna organizacija Projektovanje objekta ovog tipa i uopšte logika njegovog postavljanja u date okvire zahtevalo je pažljivo predviđanje sadržaja. dia. Fakultet tehničkih nauka . Na nivou grada. predviđanje sadržaja kao što je Studentski društveni centar ponudilo bi novi motiv ljudske koncentracije. Svi sekundarni komunikacijski traktovi počinju sa ovog čvorišta i dalje se hijerarhijski razvijaju objektom.40 metara ispod nivoa terena izvodi se 62 | DaNS 50 | jun 2005 . Konstrukcija Objekat je izveden u armirano-betonskom skeletnom sistemu. a opet ostale integrisane u celokupnu kompoziciju. Potreba za što boljom integracijom i preplitanjem sadržaja zahtevala je efikasne i logične komunikacije. manja sala za predavanja i promocije. zbog njene složenosti i šarolikosti sadržaja. Kod temeljenja delova objekta ispod suterenske etaže. adaptirana za potrebe Fakulteta tehničkih nauka) omogućuje da centar gravitira jednako ka gradu i kampusu. Univerzitet u Novom Sadu. distribuirani su upravo u skladu s frekventnošću njihovog korišćenja. koji se redefinišu funkcionalno i vizuelno u skladu sa aktuelnom funkcijom. prostori za muzička dešavanja. tako i vizuelnog identiteta učinilo je da celokupna forma dobije na dinamici . koji potpomažu realizaciju izbornog fakultetskog programa. a pristup njemu je sa obe strane objekta . omogućuje najcelishodniju i najlogičniju integraciju u kampus. na uglu Fruškogorske ulice i ulice dr.oblikovne entitete. Zgrada Studentskog društvenog centra kao svojevrsni omnibus društvenih aktivnosti teži da prevaziđe nivo kampusa i postane gradska prostorno-socijalna dominanta. Fleksibilnog sadržaja. dok su njihovi spojevi izvedeni sa dilatacionim razdelnicama.) upotpunjen je prostorima alternativne namene. u slučaju kada ispod objekta nije formirana suterenska etaža. izložbeni prostori. Izdvaja se više konstruktivno-oblikovno-funkcionalnih celina. cilj studentskih kretanja i središte dešavanja. Jun-decembar 2003. Sadržaj je uslovno podeljen u programske celine. sa rasponom koji varira između 6. Različiti sadržaji čiji broj korisnika varira u zavisnosti od perioda dana i od samog karaktera funkcije.Arhitektura. Pojedini segmenti izvedeni su sa masivnim nosećim zidovima. umetničku edukaciju i proučavanje umetničkih sredstava izražavanja. na koti -5. Preplitanje sadržaja prateća je okolnost težnje za multifunkcionalnošću. Uočena potreba za daljom i sveobuhvatnijom (re)animacijom ovog prostora izuzetnog socijalnog potencijala poslužila je kao polazište za arhitektonske studiju. definisanih granica i jednosmisleno određena svojim sadržajemedukacijom. Integracija objekta u postojeću urbanu strukturu kompleksna je i izazovna. a opet čineći neizostavni deo gradskog miljea. Mentor: Dr Radivoje Dinulović.

naporan i zahtevan profesionalni angažman. Dragana poseduje izuzetan projektantski senzibilitet povezan sa sposobnošću za kontinuiran. domovi za decu ili stare. prilazni plato. arhitektonske i likovne kulture.. kao i ekonomski. terasa balkona velike sale) i kao neprohodan ravan krov sa odgovarajućim padom koji omogućuje adekvatno odvodnjavanje. Romski ili vojni kulturni centar.). izborom lokacije i programa. Zaštita od prekomerne insolacije velikih staklenih površina obezbeđena je primenom reflektujućeg stakla i zasenčenjem istih rešetkom od aluminijumskih profila. klasične zid zavese sa zidanim parapetima i termoizolacionim panelima zatvorenim u aluminijumske profile. Ona je odlučila da se bavi temom studentskog društvenog centra. Dragana Konstantinović DaNS 50 | jun 2005 | 63 . socijalni i estetički kontekst sredine i vremena u kojima živimo.. zatim. savez slepih. i od opeke sa keramičkom oblogom na aluminijumskoj podkonstrukciji. samokritičnosti i spremnosti za preispitivanje sopstvenih stavova. uvela u složen prostorni.. Osim visoke lične. Smatram je mladim arhitektom velikog potencijala i gotovo idealnim učesnikom u timskom ili institucionalnom radu. Njena sasvim posebna vrednost se na najizrazitiji način ogleda u potpunoj samostalnosti u radu (koja podrazumeva sposobnost i želju za donošenje odluka). kako bi se objekat obezbedio od prodora podzemnih voda. niti na uobičajenim temama sa „umetničkim potencijalom“ (pozorišta. morfološki i ambijentalni kontekst univerzitetskog kampusa. Odvodnjavanje krova rešeno je olučnim vertikalama koje prolaze kroz objekat uz konstruktivne elemente. Fasadni zidovi izvedeni su kao sendvič zidovi od opeke. Kao vertikalne komunikacije predviđaju se armirano-betonska liftovska jezgra i ab stepeništa različitog tipa oslanjanja. izgrađenoj uporedo sa visokim stepenom kooperativnosti.. galerije. gde ovi sistemi imaju značajnu oblikovnu ulogu i identifikuju pojedine celine objekta.studentski Dragana Konstantinović nije odlučila da svoj rad zasnuje na programu koji već sam po sebi donosi visok stepen dramatičnosti (a kakvi su bili.). ili pokretnim brisolejima. naprimer: zatvor. Krov je izveden kao prohodna krovna terasa na mestima gde je to funkcionalno zahtevano (terasa trećeg sprata. muzeji. Radivoje Dinulović radovi armirano-betonska temeljna ploča i zaštitna betonska ploča. škola za decu sa posebnim potrebama. koji je.

Kada kažemo OPET. nastala na inicijativu novosadskih studenata arhitekture i građevine (Vedrana Bošković. kažemo to. Milan Šijakov i Siniša Kuzmanović). Cilj je da se muzičkim priredbama i nastupima. radom i prisustvom slikara. od gradske uprave pomaganim realizacijama plemenitih zamisli oživljavanja ili kako se to ranije govorilo : humanizacije grada. političkih i svih drugih promotivnih seansi i festivala cveća. fotografa. kulinarskih specijaliteta.aktuelnosti REANIMACIJA ULICA NOVOG SADA Grupa CULTART. svoju prvo planiranu akciju projekta reanimacije novosadskih ulica. uličnih svirača i zabavljača do sajmova knjiga ili antikviteta. Nešto se dešava. meda. mentori. sve ono što je decenijama unazad obeležavalo vreme i život Novosađana i davalo živost njegovim javnim prostorima. turinaca sa kobasicijadama. Sledeća adresa reanimacionog procesa i akcije najavljena je za početak meseca jula u Štrosmajerovoj ulici u podgrađu Petrovaradinske tvrđave. Bogdan Mijović. 2005. učitelji ili institucije ne podsete na to. ulica Laze Telečkog je bila zbilja i življa i bogatija i gradskija no obično.“ od građana posebno. od raznih udruženja. izvela je. od mažoretkinja sa mimozama. ukazivanjem na „nedostatak svesti o onome šta predstavlja nas i naš grad u drugim sredinama“ kako je to napisala Branka Zeljković u javnom pozivu Grupe svim mladim ljudima sličnih ideja i želja da im se pridruže u namerama da promene grad. dvorištima. dunavskim obalama. srednje umetničke škole „Bogdan Šuput. performera i građana pre svega. Za pohvalu je i podrška koja je došla od strane brojnih umetničkih ateljea i umetnika. i Tvrđavi preko reke. 12. trgovačkih i ugostiteljskih radnji. Uvereni smo da će studenti CULTART grupe sami. ako ih stariji prijatelji. Zmajevih dečijih igara ili Brankovog kola kada je Novi Sad živeo životom kulture i umetnosti najvišeg kvaliteta. EXIT-a. sa programima Sterijinog pozorja. vajara. u ulici Laze Telečkog u Novom Sadu. S. te da će analizirati sva ona iskustva turističkih. juna. juna. maškara. Zlatnog oka.vina. da se „stvarajući teme atelje i galeriju pod otvorenim nebom „ pokuša „rešavanje problema identiteta grada i njegovog brenda“. Tog 12. do promenadnih i drugih koncerata. „ na novi način izmeni gradski prostor“. kojima su oživljavane ulice i trgovi Novog Sada. Javni angažman mladih. revitalizacionih i reanimatorskih akcija sa permanentno. naći dokumente i sresti se sa idejama i konceptima svojevremeno čuvenih Igara sa suncem. zanata.J. godine. Ova jednodnevna akcija je uspela. Marija Ðurić. opet se nešto se kreće. studentske i srednjoškolske omladine svakako je za svaku pohvalu. toj galeriji na otvorenom kako smo govorili o njemu i za što smo se zalagali da bude decenijama već unazad. od zanatskih. jer je Novi Sad imao tradiciju i bogatu praksu niza javnih manifestacija. kućama. 64 | DaNS 50 | jun 2005 . Milana Šećerov. svetlom i zvukom. Svega onoga što čini i jeste prebogati fond dešavanja i eksponata u Novom Sadu.

(S. juna 2005. o njegovom radu. Na Iriškom Vencu. Nojtrom i ostvario. Govorio je o arhitekti Rudolfu M. i Idem putem i posrćem 2004. marta i 1. Institut za građevinarstvo i Društvo građevinskih inženjera i tehničara Novi Sad.aktuelnosti SUSRET URBANISTA SRBIJE U TRAGANJU ZA IDEALNIM GRADOM Udruženje urbanista Srbije i Vojvođansko udruženje urbanista sa Domom kulture Opštine Novi Bečej. godine. 23. kao i ranije. Oslobađanja od plašta gluposti 1998. pobornička i pionirska dela. O Šindleru koji je sarađivao sa F. Straha od promena 2002. Skoka iz mesta 2003.J. maja 2005. Posle Traganja za idealnim gradom započetim 1997. 31. ovogodišnja tema i nije slučajno odabrana. Dušan Krstić je. saopštenja i diskusije publikovani su u Zborniku radova koji treba nabaviti i pročitati. na Fruškoj gori. godine održana je Konferencija Savremena građevinska praksa 2005. FTN. Krstić je. kako bi to Dobrović govorio. Udvaranja istoriji 2000. Novobečejske povelje 2001. 25. Šindleru (1887-1953) otkrivajući ga kao ključnu ličnost Moderne arhitekture iz vremena prve polovine 20. Prateće manifestacije su najavljene kao moguće. veka. Tema je DEDUCTIO AD ABSURDUM. godine organizuju Osmi susret urbanista Srbije u traganju za idealnim gradom. 2005. godine.) DaNS 50 | jun 2005 | 65 . Brojni referati.J. Rajtom i R. godine u amfiteatru Odseka arhitekture FTN u Novom Sadu i u organizaciji Društva arhitekata Novog Sada održao još jedno zapaženo i značajno javno predavanje. Bombardovanja 1999. Organizatori su bili. S. aprila 2005. SAVREMENA GRAÐEVINSKA PRAKSA. i 24. delu i mestu u istoriji moderne arhitekture. prof. za DaNS obećao poseban prilog za jedan od sledećih brojeva. PREDAVANJA Prof. pa shvatiti koliki je značaj i koje su poruke ove izuzetno dobre i korisne Konferencije. L.

u Željezničkoj ulici u Novom Sadu izložbu pod naslovom „Stanje stvari“. studijskog i publicističkog rada. u organizaciji Vojvođanskog udruženja urbanista i u saradnji sa Kulturnim centrom Novog Sada. Bojovića.“ Drugog i trećeg dana Manifestacije. Nađa Kurtović-Folić.) STANJE STVARI Grupa od četvoro umetnika. Bojana Tepavčevića “Lokalno i internacionalno u budućim gradovima”. u Kafe-galeriji Izba. Izložbenu postavku. dr. arhitekte i člana Akademije arhitekture Srbije. aprila 2005.pod naslovom “Tipovi stanovanja i način života u Novom Sadu“. tumačila i promovisala Rosana Radenković. SALON URBANIZMA U Novom Sadu. Nakon otvaranja Salona. dr. od 8. uz ostalo i akademik Međunarodne Slovenske Akademije nauka. Promoteri knjige bile su profesorke. (S. godine. na srpskom i engleskom jeziku.U.U. Barbara Blasin. godine u Banja Luci. kulture i umetnosti u Moskvi. gdje se na kraju filma snimatelj sa kamerom u ruci suprotstavlja vatrenom oružju. Među izloženim radovima. godina udruženja urbanista Srbije. za Uskršnje praznike. Devića koji je. zainteresovani su mogli da slušaju predavanja mr. u Katoličkoj porti 5. Jelene Atanacković “Javni prostori obala naselja u Vojvodini. Knjigu je izdala izdavačka kuća Agora iz Zrenjanina. juna. upriličenu povodom 50. urbanističkoarhitektonsku izložbu radova i dokumentacije koja prati njegov predlog za podizanje Hrama svehrišćanskog susretanja i pomirenja po projektu koji je izradio i za koji se zalaže još od 1991. domaćih urbanista studenata i gostiju iz drugih zemalja. godine novosadski arhitekta Vojislav Dević priredio je samostalnu autorsku. urbanističkog planiranja i realizacija.“ te da „sintagma Stanje stvari sadrži dvostruko značenje stanja stvari: kao predmeta fizičkog svijeta i stanja stvari kao okolnosti koje utječu na naše postupke“. održani su i prateći programi: mr.) izložbe HRAM SVEHRIŠĆANSKOG SUSRETANJA I POMIRENJA U galerijskom prostoru Vojvođanske banke na Trgu slobode 5. Milice Kostreš “Trgovi-javni prostori najviše klase“ i mr. od 12. bili su i radovi kolega iz Novog Sada i iz drugih mesta u Vojvodini. do 10. u Novom Sadu. Darko Reba je predstavio Školu urbanizma prof.J. U katalogu je navedena Stručna i umetnička biografija Vojislava D. Izložba je praćena katalogom. jer ilustruje njegovo kontinuirano zanimanje za sve različite manifestacije 66 | DaNS 50 | jun 2005 . godine. sociologa Svetlane Radović. Ranka Radovića. 2005. Ksenija Petovar i dr. godine (The State of Things). prema potrošnji robe i prema potrošnji znakova kao reklamnih kodova koji posreduju imperativ potrošnje.J. iz oblasti planiranja i uređenja prostora. kao trajna metafora (ne)mogućnosti suprotstavljanja umjetnosti agresiji koja dolazi iz svijeta na koji se referira“. Radenkovićeva objašnjava da je ideja Izložbe zasnovana na „istraživanju mogućih odnosa koje umjetnost uspostavlja prema imperativima potrošačkog društva. predavanjem “Urbanističko projektovanje na novosadskoj školi arhitekture. (S. O radovima i dodeljenim nagradama iscrpne podatke pruža prigodni Katalog Salona. sa pohvalnim tekstom Branka B. 14. godine. juna 2005. primene novih tehnologija. U pratećem katalogu Izložbe. reprizno su postavljeni radovi 13.izlozbe 13. Salona urbanizma održanog novembra meseca 2004. iz Ljubljane i Zagreba (Lara Badurina.“ Promovisana je takođe i knjiga mr. Za nas. posebno je intrigantan rad arhitekte Fedora Kritovca. u Galeriji Kulturnog centra i Art-Kluba. do 22. a da „Ideja za naslov izložbe potječe iz naslova starog filma Wima Wendersa iz 1982. Saša Kerkoš i Fedor Kritovac) otvorila je. kustos i istoričar umetnosti iz Zagreba. Mirjane Vukajlov “Pristupačnost i urbani dizajn”. a Smilja Simeunčević je govorila o svom diplomskom radu “Rekonstrukcija Almaškog kraja u Novom Sadu. u Novom Sadu otvorila je Vesna Prosenica Gradski arhitekta Novog Sada i Predsednik V. Radove je odabrala.

njihovim skeniranjem. u tom ambijentu građanskog stana starog Novog Sada. Vojislav Midić“. urbanista. sa alkovnom i balkonom prema Zmaj Jovinoj ulici. Lazar Kuzmanov priredio je svoju pristupnu izložbu u matičnoj galeriji. seriju foto. Izložbu je pratio i odgovarajući katalog.) DaNS 50 | jun 2005 | 67 . kroz direktnu ponudu i potrošnju roba ili usluga na svekolikom tržištu potreba. a nikada ne prevaziđenim mogućnostima sinteze vremena. faktički i simbolički. godine. kolažiranjem i istraživanjem svih vidova pismenih poruka sa tog specifičnog tržišta i njihovim sagledavanjem kao osobenog.M. JUN 2005. Povodom prijema u Udruženje likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Vojvodine arh.J.2.J.J. Izložbu je otvorio potpredsednik UPIDIV-a. odnosno da kombinacijom foto-beležaka sa zapisima. Možda se sve to danas samo nekim drugim imenom zove. čini nam se. na Akademiji u Novom Sadu. izvuče. sa zvanjem redovnog profesora predmeta Intermedijalna istraživanja. izvlačeći iz svega i podvlačeći u svemu ovome. dok realizacije potiču iz prethodnih godine. teoretičar i praktičar dizajna upozorava na stalnost potreba za komuniciranjem i na permanentnu inovativnost mogućih vidova komunikacija. poslediplomac Akademije likovnih umetnosti u Ljubljani (1987). početkom juna meseca ove godine.) čekuje se“redovna i delimično izborna“ Skupština Vojvođanskog udruženja urbanista. a pogotovo u urbanološkom i komunikološkom pogledu prati. spontanost i kreativnost gesta koji ovakvu komunikaciju i u funkcionalnom i u likovnom aspektu. akad. ne samo lično osećanje efemernosti predmeta i prostora koje fotografije beleže. (V. Od samostalnih radova Kuzmanov je prezentovao stambene objekte u ulicama Petra Drapšina i Cara Dušana. u Novom Sadu. već da stvori i kod posmatrača iluziju stanja promena. na izložbi su prikazani konkursni radovi za Cepter u Banjaluci. Lidija Srebotnjak Prišić je uspela da pokrene. u izložbenom prostoru Zlatnog oka. prostora i arhitekture. MAJ . o izloženim radovima govorili su Vladimir Mitrović i autor. Kritovac. Iljom Mikitišinim. kao arhitekta. kadriranjem i dopunjavanjem zapisima preko njih. izložila je u Galeriji Centra za vizuelnu kulturu u ulici Laze Telečkog 3/I. Radovi ova dva autora uneli su svežinu u savremenu arhitekturu Novog Sada. slikar i arh. uvećavanjem. te dodela nagrade „Arh.izlozbe urbaniteta u javnim prostorima gradskih središta posebno. neke u prvi mah nesagledane činjenice. snagom umetničkog izraza usmeri ka. S. Lidija Srebotnjak je. Kuzmanov je izložio više konkursnih radova i izvedenih objekata nastalih samostalno ili u saradnji sa arh. ovog puta kao jednog staro-novog viđenja direktnih i indirektnih mogućnosti komuniciranja stanovnika svih uzrasta i socijalnih slojeva. Sakupljanjem. negde iz drugog plana prostora. Kao jedan od najaktivnijih pripadnika mlađe generacije novosadskih arhitekata. sa diplomom novosadske Akademije umetnosti (1984). Projekti za konkurse nastali su u periodu 2000-2002.zapisa pod naslovom Izdaleka izbliza. IZDALEKA IZBLIZA Slikar. radovima koje je izložila. 24. (S. Šetnje Tisom i posluženje neće izostati.) IZLOŽBA ARHITEKTONSKI PROJEKTI I REALIZACIJE ARH. selektiranjem. Miroslav Šilić. uspela da nas. LAZARA KUZMANOVA GALERIJE UPIDIV-A. kao i poslovni objekat u ulici Kralja Aleksandra i stambene zgrade u ulicama Danila Kiša i Alekse Šantića. Od zajedničkih radova. Inspirisana susretom sa porodičnim fotografijama iz perioda šezdesetih godina prošlog veka. (S. često i bizarnog vida vizuelnih komunikacija. danas već pomalo zaboravljenim. Novosadsku banku u Novom Sadu i arhitektonsko-urbanističko rešenje centralnog bloka u Kikindi.

jednobrodne građevine sa polukružnom apsidom i naglašenim pevničkim prostorima . Zidno slikarstvo. začudo. koja su otklonili bar neke nedoumice o najranijem razdoblju u klisuri Ovčara i Kablara. ne uvek tačno pisalo. Arhitektura.pripada klasičnom tipu pravoslavnih hramova nastalim na ovim prostorima. podrobno se iznose svi važni podaci o svakom od manastira posebno. u kome autori pišu neku vrstu malih monografija o svim crkvama i starinama uopšte u ovčarsko-kablarskoj klisuri. Posebno je dragoceno što autori poklanjaju pažnju životu manastira kroz XIX i XX vek o čemu se dosta malo i. Subotica 2004. 24 cm. ali stručno i naučno. Sretena Petkovića) nove knjige SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA SVETOG DIMITRIJA VELIKOMUČENIKA U ALEKSANDROVU slikara toga doba Arsenija Teodorovića. Mada skromne po obimu i veličini. subotički Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture krajem prošle godine objavio je još dve sveske u kojima se na kratak i popularan način.. Štampanje ovih svezaka omogućilo je Pokrajinsko ministarstvo za obrazovanje i kulturu koje je i ovom prilikom pokazalo da ima razumevanja za praktične projekte institucija za kulturu.) Nastavljajući svoju seriju naučno-popularnih svezaka. (VM) Sava Ljubičić Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture. nastao tokom IV decenije XIX veka delo je vodećih 68 | DaNS 50 | jun 2005 . Sa jedne strane proučili su sve članke. dela primenjene umetnosti. 17 cm. što unosi lepu preglednost u razmatranju… (Iz recenzije prof. Sa druge strane. tako da tekstovi dvoje stručnjaka ostaju važan putokaz budućim konzervatorima i restauratorima. Rezultat je obiman rukopis… U sintetičkom delu autori prate hronološku istoriju ovčarskokablarskih manastira od srednjeg veka do danas. od stručnjaka i lokalnog stanovništva do gostiju i turista koji posećuju Suboticu i okolinu.autori se osvrću i na rezultate arheoloških iskopavanja. Ikonostas molske crkve. Ovakve publikacije namenjene su širokom krugu čitalaca. U delu.. jer se uvek ne publikuju valjano obim i karakter ovih poslova.: ilustr. Bogata fasadna struktura molskog hrama jedna je od najzanimljivijih pojava u arhitekturi seoskih hramova. Pravoslavni hramovi u Molu (18081824) i Aleksandrovu (1818) pripadaju grupi arhitektonskih i slikarskih spomenika nastalih na baroknim i klasicističkim uzorima. Zavisno šta je očuvano od pojedine manastirske celine. Ikonostas i Riznica. Srpski i mađarski (22 str..nove knjige MANASTIRI OVČARSKO-KABLARSKE KLISURE Delfina Rajić. rasprave i druge publikacije koje se tiču ovčarsko-kablarskih manastira. ikonostase. 17 cm. kao i retke rukopisne knjige i još ređa skulptorska ostvarenja. ova izdanja predstavljaju ujedno i nastavak pionirskog projekta ove vrste na prostorima Vojvodine što je i znak njihove zrelosti i zainteresovanosti za publikovanje saznanja o arhitektonskim i slikarskim spomenicima sa severa Vojvodine. Srpski i mađarski. Čačak 2004. (40 str.) SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA SVETOG SAVE U MOLU … Autori su pristupili izradi rukopisa vrlo savesno. autori se bave dosta podrobno. Ikonostas crkve u Aleksandrovu potiče iz starijeg perioda (1766) a njegova atribucija do dana nije razrešena.: 250 ilustr. Miloš Timotijević Narodni muzej. slikarstvo. govori o pojedinim spomenicima kulture koji se nalaze pod nadležnošću ovog zavoda. čiji spisak je dug preko sto dvadeset naslova. oni su pri terenskim istraživanjima pomno ispitali arhitekturu. (303 str.) Sava Ljubičić Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture. Nikole Aleksića i Novaka Radonjića. Obimnim konzervatorsko-restauratorskim radovima obavljenim u XX veku. U prvim poglavljima knjige . To je vrlo važno. Njihova arhitektonska struktura .sintetičkom pregledu . poglavlja se dela na podpoglavlja: Istorija. čije je bogatstvo istorijsko-umetničkih repertoara već dugo poznato u stručnoj literaturi kao jedno od vrhunskih dela srpske baštine prve polovine XIX veka. Ovo delo daje iscrpnu sliku o manastirima u trajanju od nekoliko stoleća.: ilustr. Subotica 2004.

g. Priručnik je dobra literatura za učenje i koristan podsetnik. kao i analiza detalja unutrašnjeg prostora. Miloša Jurišića. čitalac počinje da gradi realizovanu dvoetažnu rezidenciju Drukner-Braunštajn od prvog zida pa sve do štampanja/plotovanja. Izvršena je i detaljna analiza arhitektonskog sklopa i proporcijskih odnosa unutar njega. . ekonomski. su. evropske prestonice. prostorno-ambijentalni i kulturnoistorijski činioci. Petra Arsića prof.ArchiCAD 9 Training Guide od Thomasa M. dakle. nalazimo elemente posebnosti u odnosu na druge kuće Jadranskog primorja. kao i javnih sadržaja. prilagođavajući se okruženju i materijalu koji im je bio dostupan.: kolor ilustr. monografija predstavlja izuzetan doprinos proučavanju narodnog neimarstva kod nas. dajući omaž Terazijskoj terasi i zaboravljenoj Terazijskoj fontani. Analizom unutrašnjeg i spoljašnjeg prostora.¨Terazije.hiCAD. Okosnica ovog Priručnika je prevod sa engleskog . kao i analizom prostornih elemenata niza. projektanta u firmi BDSP YU .yu Tijana Borić Zlatousti. U knjizi vaskrsavaju zaboravljeni objekti. odlikuje se funkcionalnošću i čovekomernošću. ¨Arhitektonski okvir Terazija. Graditelji ove u suštini jednostavne arhitekture vodili su računa o svakom detalju. tekst sadrži preko 1200 prikaza ekrana koji znatno olakšavaju upoznavanje sa ArchiCAD-om. autorka precizno atribuira. razotkrivajući mnoge tajne i nepoznanice.na stavove i idejno estetske zablude minulih vremena. Graditeljski korpus Terazija dragoceno je svedočanstvo rađanja i stvaranja jednog mladog grada. (Iz Sažetka) U radu su detaljno analizirani faktori koji su uticali na stvaranje ovakvog tipa kuće u našem graditeljskom nasleđu poput geografsko-klimatskih. donosi pred nas knjigu kojom se obraća ne samo stručnoj. Simmonsa. kao i svih krupnih problema sa kojima se Beograd suočavao u trenutku kad je stupao u red evropskih metropola¨. datuje. . Beograd 2004 (203 str. Arhitektonski projekti urađeni u ArchiCAD-u. 24 cm. Ova mlada autorka koja iza sebe ima više publikovanih radova i učešća na naučnim skupovima.0 Sam Priručnik se sastoji od 16 vežbi koje pažljivog čitaoca uvode u mogućnosti ArchiCAD-a. sa preko 500 odrednica. je poznati američki arhitekta. Autorov priručnik pod nazivom: Step by Step je dugo godina bio standardni deo ArchiCAD dokumentacije od verzije 5. (106 str. predsednik kompanije Archivista. Ivana Jovanovića i Praktični saveti za ArchiCAD od Zsolta Varge. Izbor priloga naših saradnika i korisnika ArchiCAD-a... namenjen pre svega zahtevnijim korisnicima ArchiCADa na osam kolor strana strana. njihovi vlasnici i anegdotski duh koji ih obeležava. Izdavač je nacionalizovanoj verziji priručnika dodao: Rečnik ArchiCAD izraza.Vreme je za sutra. kao i za njegovu slikovitu prošlost. (264 str. Nepredvidive stihijske transformacije grada.. već i široj publici. B5) www. Ona se kritički osvrće ¨.ArchiCAD i ArhiTEKTA i tekst arh. proporciji i meri. društveno-istorijskih. od orijentalne varoši do moderne. renderinga i animacije. Posle upoznavanja sa osnovnim tehnikama. prostorno-rurističkih. pokušalo se doći do ove endemične arhitekture. posmatrajući sve burne i nepredvidive promene na koje su uticali različiti sociološki. Novi Sad 2005. grupacije i sklopa. reflektovale su se veoma jasno na urbanistički lik Terazija. Beograd 2005. Sa stanovišta izbora teme. istovremeno riznica velikih arhitektonskih vrednosti i nezamislivih promašaja¨. i dva teksta arh. Keković Zadužbina Andrejević. Simmons hiCAD. U uvodnom delu nacionalizovanog Priručnika nalazi se tekst arh. Knjiga obiluje napomenama i korisnom literaturom. jednostavna osnova kuće u nizu u funkcionalnom smislu i grupisanje nizova stvaranjem ulica u prostornom smislu.55 ovo je sedmo izdanje istog izdavača na našem jeziku. koji sadrže demo verziju ArchiCAD-a i startne fajlove vežbi. Arhitektonskog fakulteta u Beogradu . kao jedan od primera narodnog graditeljstva na primorju. knjiga Tijane Borić će vas sigurno razuveriti. Ivana Jovanovića. izmenama ili devastaciji spomeničkog nasleđa Terazija¨. zapravo svima nama koji smo zainteresovani za sudbinu Beograda. ovog nama tako poznatog mesta. formirao se tokom burnih stotinu godina. Dodatak se sastoji iz tri priloga: Praktični saveti za ArchiCAD. kao i mnoštvom interesantnih i do sada neobjavljenih fotografija iza kojih se često krije predusretljivost strastvenog kolekcionara starih fotografija i razglednica i poznavaoca arhitekture Beograda. Stoga ovu jedinstvenu formu kuće u nizu možemo smatrati za posebni tip primorske kuće naše Jadranske obale. te njegovim rasčlanjavanjem na segmente. Takođe nas podseća na ne ostvarena ili izgubljena znamenja ovog prostora. izbor radova primenjenih od enterijera do urbanizama i uobičajeni engleski izrazi u ArchiCAD-u. 24 cm) TERAZIJE . prava slikovnica naše skorije arhitektonske prošlosti. element kosog jednovodnog krova u oblikovnom smislu.. njenog detaljnog proučavanja i izvedenih zaključaka. analizira i vrednuje graditeljske domete koje su neimari Terazija ostvarili. (Iz Recenzije) Od ArchiCAD verzije 4. Ako ste mislili da o Terazijama znate sve. kojoj pripada i arhitektura paštrovske kuće..URBANISTIČKI I ARHITEKTONSKI RAZVOJ OSOBENOSTI PAŠTROVSKE KUĆE Mr Aleksandar Ð.) Naša tradicionalna arhitektura. Prikazujući nastanak arhitektonsko-urbanističkog okvira Terazija. Uz Priručnik se distribuiraju dva CD-a u posebnoj plastičnoj kutiji. do osamdesetih godina XX veka.: ilustr.. : ilustr. Kao što je uobičajeno u ovakvim izdanjima.nove knjige VODIČ KROZ ARCHICAD 9 Thomas M. Autor. kao i načina i uslova pod kojim je ona nastala i opstala. od poslednjih decenija XIX.co. U porukama koje ona emituje. koji su značajno doprineli zaboravu. najuspešnijeg prodavca ArchiCAD-a u Americi. (Milan Prosen) DaNS 50 | jun 2005 | 69 .

čitaoci sada izašle knjige mogu da uživaju u skoro pedesetak tekstova. magistarski je rad Svetlane Radović.) novi časopisi Deo jedne od najvrednijih kolekcija starih razglednica Novog Sada i Vojvodine g. plansku dokumenatciju i opširne ankete. svojevremeno pročitanih u emisijama Radija Novog Sada na mađarskom jeziku u ciklusu o istoriji i životu Novosađana. Ozer otkriva nam kako je Novi Sad nastao i razvijao. (156 str. (199 str. Prateće tekstove pisao je sam autor koji je kroz formu kratkih zapisa pokušao da isprati vizuelnu prezentaciju vojvođanskih gradova. kako je Novi Sad postao banjski. kako bi dala prikaz tipova stanovanja i načina života protekle decenije. varošice i sela. Novi Sad.. Zrenjanin 2004. knjige poput ove uvek su dobrodošle i imaju trajnu vrednost. Posebno su zapažena poglavlja u kojima se donose prostorno-morfološke karakteristike stambenih tipova. odbranjen na Arhitektonskom odseku FTN u Novom Sadu. Kako su nastali i kakvi su bili njegovi kvartovi. 24 cm. Ozer je rezultate svog traganja za dokumentima. Knjiga je koncipirana tako da je većim gradovima posvećeno više pažnje (Novi Sad. od prostornih do svojinskih. o istorijskim događajima. Agneš Ozer.TIPOVI STANOVANJA I NAČIN ŽIVOTA Svetlana Radović Agora.) Ova studija sa podnaslovom Kritička valorizacija tipologije stanovanja sa prostorno-sociološkog aspekta. a potom i sajamski grad. Knjiga je solidnog dizana i odlične štampe (Publikum. Forum. A.o. Knjiga se može nabaviti u svim novosadskim knjižarama. Detelinare. Budući je istraživač. Velike promene na polju stanovanja u Novom Sadu koje su zadesile grad tokom poslednjih desetak godina. Kakve su bile novosadske zime i leta. U šest poglavlja autorka analizira niz faktora koji presudno utiču na činioce vezane za život i rad u tretiranim područjima Novog Sada . aprila meseca 2005. predstavljana verovatno po prvi put kraćim izborom starih razglednica i propratnim tekstom. 1998) sa različitim izborom razglednica koja je prikazala ozbiljan i studiozan rad ovog kolekcionara. gde su ih i kako su ih Novosađani provodili. VOJVODINA NA STARIM RAZGLEDNICAMA Slavko Košutić Slavija d. na ulicama. Autorka se odlučila da “ispravi grešku” i da izvrši detaljno istraživanje navedenih delova grada kroz literaturu. o duplom mandatu Svetozara Miletića na mestu gradonačelnika. O tramvaju i fijakerima i bezbroj drugih detalja društvenog i javnog života i običaja Novosađana. njegove kuće. Anketa sprovedena na sistematskom slučajnom uzorku (284 stanovnika pomenutih naselja) bila je okosnica socioloških razmatranja i posebno je štampana na kraju knjige koja je pisana zanimljivo.: ilustr. u urbanističkoj i sociološkoj literaturi nisu imale odgovarajuću stručno-naučnu valorizaciju. Posebnu vrednost predstavlja želja autora da prikaže razglednice sa hramovima raznih veroispovesti što bi mogao biti i jedan korak ka novom Košutićevom projektu u kome će se njegova bogata kolekcija naći u tematskom okruženju. Za odbranu grada pred poplavama i nanosima. Posebno su analizirani javni prostori u stambenim ambijentima. Njeni su prikazi i svedočenja istoriografska. kao spratna naselja i deo Salajke i kraja oko ulice Cara Dušana.o. istoričar i muzeolog. kada je zabeležen i najveći indeks porasta broja stanovnika. (S. Subotica…. Savetnika u Muzeju grada Novog Sada. (VM) Zbirka eseja mr. Kikinda. o novosadskim Mađarima. materijalnim ostacima i za pričama o životu u Novom Sadu izložila faktografski tačno. Gde su i kakve su nam bile pijace. o Dunavu.delovi Bistrice.. Agneš priča o gradu. Knjiga A. Košutić se ovoga puta odlučio za razglednice koje su uglavnom crtane i na kojima ima dodatnih intervencija ali nisu zanemarene ni tradicionalne razglednice na kojima su motivi grada dati u foto tehnici.) dok su manja mesta.J. kustosa muzeologa. 33 cm. lako razumljivim jezikom. provereno i precizno. Limana III. (VM) 70 | DaNS 50 | jun 2005 . Zrenjanin. kako se uzdizao kao trgovačko i kulturno središte. klo prizemnih naselja. Isti autor je već publikovao knjigu Novi Sad kroz uspomene starih razglednica u dva izdanja (Novi Sad 1996. a istoričara po struci objavljena je u izdanju Foruma. Izbor starih razglednica odabran je pažljivo dok je nešto od materijala publikovano premijerno. Nova Košutićeva knjiga donosi značajne novine kada je u pitanju sadržaj i odabir materijala.) ŽIVOT I ISTORIJA U NOVOM SADU Agneš Ozer. Slavka Košutića ovih dana je ugledala svetlo dana kroz knjigu Vojvodina na starim razglednicama. 2005. Novi Sad 2004. godine. Autorka takođe pravi rekapitulaciju dosadašnjih teoretskih napisa o tipologiji stanovanja kod nas stvorivši jednu vrstu udžbenika sa utemeljenim teoretskim karakteristikama putem različitih kriterijuma ocenjivanja. Beograd) i nastavlja proces u kome autor sa uspehom promoviše svoju bogatu kolekciju starih razglednica. ali sa zapažanjima kulturologa i žene sa senzibilitetom za detalj i rafinman u odnosima multietničke zajednice dragoceni. institucije i građani. godine.: ilustr.nove knjige NOVI SAD . u pozorištu. U pitkom i jezički sjajnom prevodu Vladimira Popina. ali i o zbivanjima na promenadi. kako mu je i od koga pisana prva istorija. kao prevod istog naslova štampanog na mađarskom jeziku 2002. Bloka IV na Bulevaru Oslobođenja.

novi `asopisi ARHITEKT 17/MART 2005. Nagrade (Klub arhitekata želi da povremenim dodeljivanjem nagrade za životno delo proširi i obogati listu klasika srpske arhitekture. Klub arhitekata. U stalnoj rubrici Lazar D. Zoran Čemerikić se pita Da li dovoljno brinemo o našem arhitektonskom nasleđu? Arh. Bojić. 50 godina Instituta za arhitekturu i urbanizam Srbije obeležen je prigodnim tekstom i izborom radova sa istoimene izložbe. Podgorica DaNS 50 | jun 2005 | 71 novi časopisi Novi broj Arhitekture otvara tekst sa zaključcima Uprave Kluba arhitekata u kome se najavljuje budući koraci u radu ove organizacije . Tamara Tasić piše o obnovljenoj Pupinovoj kući u Idvoru.Danijelu Libeskindu. Ivan Bogdanović autor je iscrpnog izveštaja sa Bijenala u Veneciji dok grupa studenata (Mladenović. Kesić ovoga puta analizira ličnost i delo arh. samo u zaista anketnim i zaista investitorskim konkursima). Projekat je zasnovan na entuzijazmu istraživača i dobroj volji arhitekata). novi broj Arhitekture donosi intervju sa doajenom beogradske arhitekture Irenom Roganović koji potpisuje Mare Janakova. pozivnu anketu i više prikaza za prostorno-programsku proveru poteza ulice Jurija Gagarina u Novom Beogradu. U rubrici Hronika. yu. prikazi izložbi (Alvar Alto u Nišu). Luja Kana (Arhitekta po želji kuća). ovoga puta bogatijeg dizajna i kvalitetnijeg poveza. O nagradama u srpskoj arhitekturi pišu Vladimir Mitrović (Tabakovićeva nagrada arhitekture) i Dijana Milašinović-Marić (O nagradama za arhitekturu). Blok novog broja posvećen je i funkciji Glavnog gradskog arhitekte i predstavljanju niškog gradskog arhitekte Jovana Mandića. Novi Beograd) ili mejlom: klubarh@yubc. Prilozima iz Berlina i Egipta časopis nastavlja praksu u kojoj arhitekti donose svoje zapise sa stručnih putovanja. dela. (VM) ARHITEKTURA 89/ MAJ 2005. Leksikon (U pripremi je treće izdanje Leksikona srpskih neimara. Beograd. za verifikovanje cenovnika kojim će se adekvatno nagraditi njihov trud kao i za sprečavanje divlje gradnje i nelojalne konkurencije svake vrste. bilo kao organizator ili učesnik. Salona urbanizma u Banjaluci. Stanković) piše o heroju moderne arhitekture . Tema će biti Srpska arhitektura na međi vekova: ličnosti. U rubrici Istoriografija arh. U rešavanju staleških problema Klub će se zalagati za zaštitu autorskih prava arhitekata. otvara izveštaj sa prošlogodišnjih Dana arhitekture Niša i prikazom nagrađenih radova. nagrada se može dodeliti i posthumno). Tu su i redovne rubrike. Sledi detaljni prikaz 13. Redakcija uskoro najavljuje i svoje elektronsko izdanje. Dalje.Konkursi (Klub arhitekata će se angažovati. Arhitektonski forum. nove knjige i časopisi. Niš) ili mejlom: dan-arh@eunet. net (VM) . Mesečnik se može nabaviti isključivo preplatom na adresu Kluba arhitekata (Nehruova 214. Arhitekt se može nabaviti u sedištu DaN-a (Generala Milojka Lešjanina 52. Glasnik Društva arhitekata Niša Novi broj Glasnika DaN-a. Izložbe (Svoju prvu izlagačku manifestaciju Klub arhitekata će održati krajem avgusta u Galeriji na Andrićevom vencu. metodi). novi broj donosi Program. Arh.

.

.

a zvani~no je po~elo sa radom 1. gde je i ponos preduze}a Poslovni centar APOLO. . Najatraktivniji poslovni objekti nalaze se u centru grada. godine. Osnovna delatnost preduze}a je izdavanje poslovnog prostora u zakup. smeštenog u preko 1800 poslovnih objekata. godine Odlukom Skupštine Grada Novog Sada. Preduze}e raspolaže sa više od 160. Narodnog fronta 53 tel/fax: 021/489-00-11 JP POSLOVNI PROSTOR osnovano je 23. januara 1992.IZLOG GRADA JAVNO PREDUZE]E POSLOVNI PROSTOR 21000 NOVI SAD.000 m2 komercijalnog poslovnog prostora. decembra 1991.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->