You are on page 1of 721

NDEKLER

GR
1. Baz iddialardan rnekler 2. Resmi tarih 3. Yasalarn, gerekleri aklamaya engel olduu iddias 4. Devlet arivlerinin durumu 5. ngiliz belgeleri 6. Tarih yazarl hakkndaki grler

BRNC BLM
VAHDETTN

1. M.Kemal aleyhindeki iddialara giri 2. Vatan ve Hrriyet Partisi (1905-1906) 3. Hareket Ordusu (1909) 4. Balkan Sava (1913). 5. anakkale Sava (1915). 5/1. Savan ok ksa bir zeti. 5/2. anakkale bir zafer midir? 5/3. TRT'nin 18 Mart 1988 gn yaymlad anakkale program.

de

1. Vahidettin'in ksa hayat hikyesi 2. Vahidettin'in kiilii 3. Saltanatn kaldrlmas ve Vahidettin'in hain ilan edilmesi 4. Vahidettin'in stanbul'dan ayrlmasnn sebepleri 5. Ayrl hazrlklar 6. Vahidettin'in ayrl ve sonras (Malta, Hicaz, Cenova, San Remo) 7. Vahidettin'in ayrln nasl deerlendiriyorlar? 8. San Remo gnleri 9. Vahidettin'in cesareti 10. Baz grg tanklarnn Vahidettin hakkndaki grleri 11. lm 12. Birinci Blmn sonu

bi

KNC BLM
MUSTAFA KEMAL

an

_8

1. Mtareke. 2. Vahidettin ile M.Kemal'in tanmalar. 3.Kurtulu Sava konusuna girmeden nce elencelik birka rnek.. 4.Vahidettin ve D.Ferit hkmetleri hakknda baz n bilgiler. 4/1. Anadolu'da durum. 4/2. Bu facialar karsnda stanbul ynetiminin 1919'daki tutumu. 5.Vahidettin'in vatanseverliinin kant olarak ileri srlen olaylar. 6.Vahidettin ve Kurtulu Sava. 6/1. Milli Mcadele'yi ilk dnen ve planlayan Vahidettin imi. 6/2. Vahidettin'in plannn z neymi?. 6/3. Plann uygulamaya konulmas. 6/3.1. M. Kemal'i Anadolu'ya gndermek iin igalcilerin gzlerini boyamaya ynelik bir grev uydurulmu: 6/3.2. M.Kemal'i bu greve Vahidettin semi. 6/3.3. M.Kemal'in atanmasna kar kanlar olmu ama Vahidettin

de

bi

NC BLM

VAHDETTN VE M.KEMAL

an

5/4. M.Kemal'in anakkale Sava'ndaki rol konusunda farkl yaklamlar. 5/5. Zafer kimin?. 5/6. M.Kemal'in rolnn sonradan bytld. 5/7. anakkale Sava'n nasl deerlendiriyorlar?. 5/7.1. Genel deerlendirmeler. 5/7.2. lk gn ve Arburnu savalar. 5/7.3. M.Kemal, kendiliinden deil, emirle hareket etmi.. 5/7.4. M.Kemal ordunun tm yedeklerini kullanarak sava tehlikeye atm. 5/7.5. Arburnu savalarnda M.Kemal'in baarsz olduu ve askeri savurganca kulland. 5/7.6. M.Kemal'in dman denize dkemedii. 5/7.7. Meer M.Kemal izinsiz ricat etmi. 5/7.8. Anafartalar ve Conkbayr savalar. 5/7.9. Bizimkiler ne diyorlar?. 5/7.10. M.Kemal'in saatinin paralanmas. 5/7.11 anakkale'nin boaltlmas srasnda M.Kemal neredeymi?. 5/7.12. Enver Paa- M.Kemal ekimesi. 5/7.13.M.Kemal'in parlak bir asker olmad. 5/7.14. Resmi tarih, M.Kemal ve anakkale. 6. Suriye Cephesi. 7. Mtarekeye doru. 8. kinci Blmn sonu.

_8

dinlememi. 6/3.4. Vahidettin M.Kemal'i neden Anadolu'ya gndermi?. 6/4. in dorusu. 6/5. Vahidettin plann yalnz M.Kemal'e aklam. 6/6. M.Kemal Anadolu'ya gitmek istemiyormu, Vahidettin ikna etmi. 6/7. Vahidettin neden Anadolu'ya ve Milli Mcadele'nin bana gememi?. 6/8. Plann ayrntlar. 6/8.1. Meclis'in kapatlmas, Tevfik Paann istifaya zorlanmas, Damat Ferit'in Sadrazamla getirilmesi de plann ayrntlarndanm. 6/8.2. Vahidettin baz gen komutanlar ve devlet adamlarn da ayn plan gereince Anadolu'ya gndermi. 6/8.3. Vahidettin birok yere mektuplar yazm. 6/8.4. M.Kemal Anadolu'dayken, Vahidettin ile balant kurarak fikir retiyormu. 6/9. Vahidettin M.Kemal'e bir hatt- hmayn vermi. 6/10. M.Kemal'e bol para da verilmi. 7. Bandrma gemisi. 8. M.Kemal - ngiliz gizli anlamas masal. 8/1. M.Sabri Efendi. 8/2. ngilizlerin M.Kemal ile iliki kurmas. 8/3. Gizli anlamann amac ve M.Kemal'in tavsiyesi zerine, Yunanllarn zmir'e karlmas. 8/4. Yunanllarn zmir'e kmalarnn gerek yks. 8/5. ngilizler ile M.Kemal neden kolayca uzlamlar?. 8/6. K.Msrolu'na gre iki muamma. 8/7. M.Kemal-ngiliz ilikisini kantlamak iin ileri srlen rnekler ve dorular. 9. Vahidettin neden ve ne zaman M.Kemal'e kar olmu?. 10. Milliyetilerin sulanmas, fetvalar, Kuva-y nzibatiye, Kuva-y Seferiye, isyanlar, idam kararlar ve teki faaliyetler. 10/1. Vahidettin'in Damat Ferit'i 4.defa sadrazamla atamasnn gerek yks. 10/2. Milliyetileri sulama. 10/3. Fetvalar. 10/4. Kuva-y nzibatiye. 10/5. Kuva-y Seferiye. 10/6. syanlar. 10/7. dam kararlar . 10/8. Boleviklik sulamas ve Milli Mcadele kart dernekler. 10/9. birliki basndan rnekler. 11..ehzade mer Faruk Efendi konusu. 11.1. Veliaht Abdlmecit Efendi konusu. 12. Sevres Andlamas . 13. Vahidettin, Damat Ferit ve stanbul hkmetleri ile ilgili belgeler,bilgiler

de

bi

an

_8

ve notlar [19 Ocak 1919-20 Ekim 1920]. 14..Vahidettin'in anlar ve beyannamesi. 14/1. Anlar. 14/2. Beyannamesi ve ilgili belgeler[ 21 Ekim 1920-25 Ekim 1922]. 15. Ek belgeler. 16. Vahidettin'le ilgili bir televizyon dizisi. 17. nc Blmn sonu.

DRDNC BLM
KURTULU SAVAI Birinci Ksm KURTULU SAVAI'NIN NTELKLER HAKKINDAK DDALAR 1.Kurtulu Savann bir Trk-Yunan sava olduu.. 1/1. Birinci Dnya Sava ncesi gizli anlamalar. 1/2. Sava iinde yaplan gizli anlamalar. 1/3. Mondros Mtareke Anlamas. 1/4. Sevres Andlamas ve l Anlama ile ilgili grmeler. 1/5. Sevres Andlamas. 1/6. l Anlama. 1/7. Bu srecin ksa bir deerlendirmesi. 2.ngilizlerin Yunanllara yardm etmedii. 3.Emperyalistlerin Anadolu'yu yerlemek niyetiyle igal etmedikleri ve savamadan da gittikleri. 4.Kurtulu Sava'nn antiemperyalist bir sava olmad. 5.Kurtulu Savann bir kurtulu sava olmad. 6.Kurtulu Savann emperyalist bir sava olduu. 7.Kurtulu Sava hakkndaki teki iddialar ve dorular.

de

1.nn savalar. 1/1. Birinci nn Sava ve Ethem olay. 1/2. Birinci nn Sava'nn gerek yks. 1/3. Birinci nn Sava 'zafer' mi, yoksa 'baar' m?. 1/4. Bizimkiler ne diyorlar?. 1/5. kinci nn Sava. 1/6. Bakalm bizimkiler ne diyorlar?.

bi

an
kinci Ksm SAVALAR

_8

1/7. Ek iddialar . 1/8. H.Suphi Tanrver'in telgraf. 2.Ktahya-Eskiehir savalar. 3. Sakarya Sava. 4.Byk Taarruz . 4/1. Yunan kayplar. 4/2. 30 Austos Sava. 4/3. Zaferden sonra.

nc Ksm LOZAN, HLAFET VE EK KONULAR 1.Lozan Andlamas. 1/1. Baz iddialar ve masallar. 1/2. M.Kemal, Halife olmak istiyormu!. 1/3. M.Kemal'in, her yerde, hilafeti gklere karan konumalar yapt iddias ve askerlerin terhis edilmesi sorunu. 1/4. teki iddialar. 2..Hilafet. 2/1. ngilizler ve hilafet. 2/2. Emir Ali ve Aa Han. 2/3. Mektup olay. 2/4. Tepkiler. 2/5. Hilafetin tarihesi ve kaldrlmasnn sonular. 2/6. Hilafetin kaldrlmas iin yapld iddia edilen hazrlklar. 3..Kazm Karabekir konusu. 3/1. K.Karabekir ve kitaplar. 3/2. Balca iddialar 3/3. Bir Karabekir masal. 3/4. Karabekir'in yakn tarihe merakl damad. 3/5. Karabekir ve kolordusu hakknda baz ilgin grler. 4..stiklal Mahkemeleri. 4/1. Baz iddialar, masallar. 4/2. Bize Nasl Kydnz adl film ve 4 televizyon program. 4/3. Bir televizyon program daha.. 4/4. Sonu. 5..ngiltere- Yunanistan ilikileri hakkndaki belgeler ve notlar [9 Kasm 1919 19 Ekim 1922].. 6..Kurtulu Sava'nn stratejisi. 6/1. D siyasette uygulama. 6/2. siyasette uygulama..

de

bi

an

_8

Drdnc Ksm SON KONULAR 1.Anlar. 2.Yalanlar, dolanlar, yanllar. 3.Sonu 4.Atatrk Kanunu 5.Gazi Mustafa Kemal Atatrk. 6.Son sz. 7.Ekler. 7/1. Falih Rfk Atay'n bir yazs. 7/2. 37 yldr gizli kalm ok nemli bir gerek. 7/3. slam ahlak . anakkale haritas . Enver Paann gerek el yazs ile sahte el yazs rnei. Kaynaka. Dizin.

de

bi

an

_8

KISALTMALAR
ATASE = Askeri Tarih ve Stratejik Etdler Dairesi (eski Harp Tarihi Dairesi) Atatrk = Kinross, Atatrk, Bir Milletin Yeniden Douu Atatrk'le Beraber = M.Mfit Kansu, Erzurum'dan lnceye Kadar Atatrk'le Beraber b.= Baslmam eviri 1918-1923 stiklal Sava = Nurettin Peker, 1918-1923 istiklai Sava, Resim ve Vesikalarla nebolu-Kastamonu Havalisi C. = Cilt CG Yol = A. Dilipak, Cumhuriyete Giden Yol D Politika = S.R.Sonyel, Trk Kurtulu Sava ve D Politika GRYT Ansiklopedisi = Gayr-i Resmi Yakn Tarih Ansiklopedisi GCZ = Gizli Celse Zabtlar (tutanaklar) Gney Asya Mslmanlar = Mim Kemal ke, Gney Asya Mslmanlarnn stiklal Davas ve Trk Milli Mcadelesi Hayat ve Eseri = Hikmet Bayur, Atatrk- Hayat ve Eseri Hilafet = K.Msrolu, Gemii ve Gelecei ile Hilafet ng. Belgeleri = Jeschke, Kurtulu Sava ile lgili ngiliz Belgeleri ngiliz Belgelerinde = Bilal N.imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk ngiliz stihbarat Servisi = S.R.Sonyel, Kurtulu Sava Gnlerinde ngiliz istihbarat Servisinin Trkiye'deki Eylemleri stanbul Hkmetleri = Sina Akin, stanbul Hkmetleri ve Milli Mcadele KA Gnl = Utkan Kocatrk, Kaynakal Atatrk Gnl KS Gnl = Zeki Sarhan, Kurtulu Sava Gnl Lozan = K.Msrolu, Lozan, Zafer mi Hezimet mi Milli Mcadele Balarken = Tevfik avdar, Milli Mcadele Balarken Saylarla Vaziyet ve Manzaray Umumiye M.M.Balarken = M.Tayyip Gkbilgin, Milli Mcadele Balarken M.M.Hatralar = A.F.Cebesoy Milli Mcadele Hatralar Mondros = TH, 1.C., Mondros Mtarekesi ve Tatbikat Osm.T.Kronolojisi = .H.Daniment, izahl Osmanl Tarihi Kronolojisi Sakarya'dan zmir'e = Bilal N.imir, ngiliz Belgeleri ile Sakarya'dan zmir'e S.Mcahitler = K. Msrolu, Sarkl Mcahitler Sina-Filistin Cephesi = Birinci Dnya Harbinde Trk Harbi dizisi, Sina Filistin Cephesi TC Kronolojisi = Utkan Kocatrk, Atatrk ve TC Tarihi Kronolojisi TC'de Tek Parti = Mete Tuncay, TC'nde Tek Parti Ynetiminin Kurulmas TH = Trk stiklal Harbi [dizisi, ATASE yayn] TKS Kronolojisi I/ll = Jeschke, Trk Kurtulu Sava Kronolojisi I/II T.. Tezler 2 = Yaln Kk, Trkiye zerine Tezler, 2.cilt T.. Tezler 5 = Yaln Kk, Trkiye zerine Tezler, 5.cilt XX. Yzyl = Hikmet Bayur, XX. Yzylda Trkln Tarih ve Acur Siyasas zerindeki Etkileri V.G.Cehenneminde = T.Mmtaz Gztepe, Vahidettin Gurbet Cehenneminde V.M.Gayyasnda = T. Mmtaz Gztepe, Vahidettin Mtareke Gayyasnda Yunan Askeri Tarihi = 1919-1922 Kk Asya Seferinin zetlenmi Tarihi ZC = TBMM Zabt Cerideleri (tutanak dergileri) Kaynakada, adlar ksaltlan kitaplarn knyesinin sonuna iareti konulmutur.

de

bi

an

_8

GR
1. Baz iddialardan rnekler Uzun zamandan beri Vahidettin, M.Kemal ve Kurtulu Sava hakknda, baz kitap, gazete ve dergilerle televizyon kanallarnda, resmi tarihe de, resmi tarih dndaki pek ok esere de ters den yeni iddialar, grler ileri srlyor, yorumlar yaplyor. Bazlar ksaca yle: M.Kemal ngiliz ajandr, M.Kemal'in anakkale'deki rol kktr, Suriye Cephesinde M.Kemal'in ihaneti yznden yenildik, Yunanllar, M.Kemal'in tavsiyesi zerine zmir'e kartlmtr, Vahidettin, Damat Ferit, Ali Kemal vb. hain deildir, M.Kemal'i Anadolu'ya, milli mcadeleyi balatmas iin Vahidettin gndermi, ayrca bol para ve bir de hatt- hmayun (padiah buyruu) vermitir, Kurtulu Sava antiemperyalist bir sava deildir, bir kurtulu sava da deildir, hatta 'son tahlilde... Krdistan'n bir blmnn ilhakdr'.1 Kurtulu Sava bir Trk-Yunan savadr, abartld kadar da nemli deildir, 1. ve 2. nn savalar masa banda uydurulmu zaferlerdir, Byk Taarruzda Yunanllar imha edilememi, denize dklememi, kamalarna gz yumulmutur vb... Bu iddialara yer vermedii iin resmi tarihi de kyasya suluyorlar: "...Hakikate kylm ve Kurtulu Savann gerek yzn rten al, aradan elli yldan fazla bir zaman gemi olmasna ramen hl bir trl kaldrl amamtr. [..] Yarm asrdan beri devam eden pespaye yalanlar... Tahsi-sat- mestureden (rtl denekten) cmert ihsanlarla (balarla) yazdrlm kitaplar..." (Kadir Msrolu, Sarkl Mcahitler, s.32; Lozan Hezimet mi Zafer mi, 1.C., s.51) "... dorularn yanl, yanllarn doru olarak gsterilmeye alld ve btn bunlarn da her trl dayatmalarla millete zorla retildii 'yalan syleyen tarih'..." (H.Hseyin Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.9) "...Tarihi hadiseler ters yz edilmi, kahramanlar ile hainler yer deitirmitir... Gerekler, gnlk politikann emrinde ve hizmetinde, icab eden deii kliklere uratlarak kullanlmtr." (Vehbi Vakkasolu, Son Bozgun, 1.C., s.6, 20) "Yakn tarih tahrif edilmi (deitirilmi), Milli Mcadele'nin gerek d bir versiyonu gelitirilmitir." (Fikret Bakaya, s.25) "...resmi tarihe inanmyoruz... Yeni tetkikler, resmi tarihi bir yalanlar h eyulasna eviriyorlar." (Hseyin Ylmaz, nklap Kurbanlar, s.6; Cumhuriyetin

de

bi

an

_8

2. Resmi tarih

Resmi tarih ksaca yle tanmlanabilir sanyorum: Okunmas zorunlu ana izgilerden oluan, pedagojik amal, ynlendirici ilk ve orta retim ders kita plar.5 Kurtulu Sava, M.Kemal ve Trk devrimi hakkndaki resmi, zel, Trke ya da yabanc dilde yaymlanm btn eserlerin, yllara gre toplam saylar yle: 1941: 227 7 1953: 433 1960: 1.130 8 1968: 3.959 9 1974: 7.010 10
6

de

lk Yllarnda Devlet Terr, s.59-60) "Bu lkede yaklak yetmi yldr, ilkokuldan niversite son snfa kadar eitimin her kademesinde, btnyle sbjektif gzle kaleme alnm, gerek d, hayal rn, saptrma bilgilerle dolu "resmi tarih" okutulagelmitir... Resmi tarih dorular yeni nesilden saklyor... Yakn tarih hl sisler altnda..." (Gayr-i Resmi Yakn Tarih Ansiklopedisi, 1.C., takdim yazs; 2.C., s.114.121) 2 "Resmi tarihin aldatc masallar..." (Abdurrahman Dilipak, htilaller Dnemi, s.8) "Gerek tarihle ilgisi olmayan neriyat, tarihi gnlk politikann oyunca haline getirip ikbal sahiplerinin arzular istikametinde yazp sylemeyi det edinen szde tarihilerle yaplm ve ortaya atlan o yalan laflar, yllar boyu, mektep sralarndan gazete ve mecmua stunlarna kadar her yerde o kadar ok tekrarlanmtr ki bugn o yalan laflarn grltsnden, gerek tarihin sesi d uyulmaz olmutur," (Mustafa Mftolu, Yalan Syleyen Tarih Utansn, 1.C., nsz) "Resmi tarih masallar !" (Nokta Dergisi, s.10, 5 Mays 1991) "Trkiye'de tarih... inanlmas ok zor bir masal niteindedir." (Yaln Kk, Aktel Dergisi, s.44, Say 36/1992) "Resmi tarih tezi, Trkiye'de yalanlarla dolu bir ekilde ele alnm ve sunulmutur." (Mehmet Altan, Kanal 6'da, 16 Mays 1995 Sal gn akam, Pusula program) 3 Bu iddialar doru mu, deil mi ? Hepsini, geree saygl bir tarih merakls ve Kurtulu Sava'na katk-da bulunmu herkese mihnet duyan biri olarak ele alp deerlendirmeye karar verdim. Yakn tarihimizle ilgili genie bir kitaplm ve arivim vard zaten. Gereken yeni kitaplar da topladm ya da yaknlarmn ve rencilerimin yardmyla fotokopilerini saladm. Televizyonda yaplan konumalar kaydettim. ki yl sren kesintisiz bir alma sonunda, bu kitapk ortaya kt. Gerek tarihil erin bu cretimi balayacaklarn umut ederim.4

bi

an

_8

1995'te bu saynn 10.000'i oktan gemi olduu rahata sylenebilir. Bu yaynlarn acaba yzde ka, eletirilmesi moda olan resmi tarih? Bunu yaklak olarak saptamak iin u kayna tarayp deerlendirdim: 1. Trk Dil Kurumu'nun yaymlad Atatrk'e Sayg adl derlemenin sonu ndaki S.N.zerdim'in hazrlad 'klavuz bibliografya ',11 2. Trker Acarolu'nun hazrlad, Aklamal Atatrk Kaynakas,12 [1981'e kadar bu konularda yaymlanm eserlerin en nemlilerinden 500'nn zellikleri ve zetleri, iki cilt] 3. Yap ve Kredi Bankas'nn Atatrk Kitapl katalogu,13 [kitaplkta bulunan 1200 zgn eserin knyesi]14 Bu esere gre resmi tarihlerin ya da resmi tarih niteliindeki yaynlarn o rtalama oran, % 1,3. 10.000 eser iinde, ortalama orann, yzde birin ok altna dtn syl emek yanl olmaz sanrm.15 O kadar eletirilen resmi tarihin, yakn tarihle ilgili btn yaynlar arasndaki arl ite bu kadar.16 teki yaynlarn oran ise, % 98,7. Tabii, ders kitaplarnn, rencilerce okunmalarnn zorunlu olmas gibi nemli bir zellii var. Resmi tarih gereklere uygunsa, bu zellik bir saknca saylmaz. Ama deilse, gereklerden habersiz masal ocuklar yetitiriyoruz demektir. Fikret Bakaya, "Sovyetler Birlii'nde devrimden bu, yana 'resmi gerein' (resmi tarihin) tam on defa deitirildiini" yazyor17 ve yle devam ediyor: "Bizde aa yukar 1920'lerin sonlar ve 1930'larn ortalarna kadarki dne mde oluturulmu bir 'resmi tarih' ve 'resmi gerek' varln srdrmektedir. Burada tartlmas gereken, nasl olup da 'resmi gerek' ve 'resmi tarih'in ciddi bir eletiriye uramadan ve yara almadan veya ok az anmaya urayarak bu kadar uzun sre varln srdrebilmi olmasdr." Sahi, acaba neden resmi tarih, bunca yldr ciddi bir yara almad ve pek az anmaya urad? ki olaslk var: a. Ya doru olduu iin dayanyor, b. Ya da dayankll doruluundan deil, daha baka sebeplerden kaynaklanyor. Fikret Bakaya'ya gre bu dayankllk, resmi tarihin doruluundan kaynaklanmamaktadr: "Bunun, hem Trkiye'deki sermaye birikiminin ald zgn biim, hakim snflarn nitelii veya snfsal ittifakn yaps ve tarihsel sreklilik, hem de aydnlarn devlet iindeki ve devlet karsndaki konumlar ile ilgili yanlan var... Bizimki gibi lkelerde ve brokratik bask rejimlerinin geerli olduu lkelerde (in, son dnem ncesi SSCB, Dou Avrupa, Kba vb.), bilimsel bilginin (sosyal bilim) greli bamszl da ortadan kalkmakta, bamllk mutlak bir nitelik kazanmaktadr. Byle bir greli zerklik yokluu, toplumda irrasyonel (akla aykr), bilim d, i tutarll olmayan bir toplum ve tarih versiyonunun ortaya k-

de

bi

an

_8

masna sebep olmakta [dr]."18 Ama Bakaya'nn dikkate almaktan zenle kand bir olgu var. 'Kurtulu Sava, M.Kemal ve sonras' ile ilgili kitaplarn % 98'inden fazlas zel a-lma. Bu yazarlarn kimi Trk, kimi deil; kimi sac, kimi solcu; kimi Do ulu, kimi Batl. Dinleri, snflar, konumlar, eitimleri, meslekleri, dnya grleri baka baka insanlar ve ok byk ounluu da resmi tarihi doruluyor. Entelektelliin balca niteliinin 'gerei ortaya karmak' olduunu yazan Bakaya,19 bu farkllklar grmezden gelerek, hepsini ayn ablona sdrm. Vahidettinci yazarlar da, resmi tarih izgisini srdren btn tarihileri ve aratrmaclar -ayn yaklamla- bir kaba koyuyor ve yle suluyorlar: "Hakikate saygsz birok inklap dalkavuk ve yobaz..." (K.Msrolu, Sarkl Mcahitler, s.83) "Kiralk kalemler..." (K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram, s.21) "Tarih yalanclar..." (V.Vakkasolu, Son Bozgun, 3.C., s.6) "Gerei sylemek yerine dalkavukluk etmeyi tercih edenler... M.Kemal ve nn'nn meddahlar... Masalvari kitaplar yazmaktan baka i yapmayanlar." (GRYT Ans.LC, s.133, 319, 374) vb... Ama mesela Yunanl A.A.Pallis, Kuva-y Milliyeci brahim Ethem, tarihi Bernard Lewis, gazeteci .Sami Coar, Bulgar gazeteci Paruev, bilim adam Seha L.Meray, Eski Kzlordu komutanlarndan Bykeli S..Aralov, yedeksubay evket Soucal, Hindli aratrmac Sinha, gazeteci lhami Soysal, Tunuslu bilim adam Abdlvahap Boudhima, bilim adam Sina Akin, Fransz Trkolog J.L.Bacque Grammont, retmen Baki z, Pakistanl bilim adam Yakup Mughul, yazar Attil lhan, ngiliz bilim adam A.J.Toynbee, yazar Peyami Safa, talyan Yzba Baj Makario, aratrmac Fethi Tevetolu, Alman bilim adam G. Jeschke, Arjantinli yazar Blanco Villalta, Avusturyal Dagobert von Mikusch, Pakistanl bilim adam Hanif Fauk, aratrmac Zeki Sarhan, tek bir ablona sdrlabilir, resmi tarihi dorulayan tutumlar, 'karclk ve dalkavukluk'la aklanabilir mi? Yakn tarihimizle ilgili zel eserlerin, genel olarak resmi tarih dorultusunda olmasnn gerek sebebini, btn iddialar grp deerlendirdikten sonra, birli kte bulacaz.

3. Yasalarn, gerekleri aklamaya engel olduu iddias


Bu konudaki iddiadan bir rnek: "Bu satrlarn naiz muharriri, Trk Kurtulu Savann gerek vehesi zerine resmen ekilmi bulunan rty kaldrmaya muktedir deildir. Kanunlar, bugn iin byle bir eye asla imkn vermemektedir." (Kadir Msrolu, Sarkl Mcahitler, s.33) Yazar 'kanunlar' diyor ama aslnda tek kanundan ikyeti: Atatrk Aleyhine lenen Sularla lgili 5815 sayl Kanun. Bu kanunla ilgili iddialar ve grler, drdnc blmde ele alnacaktr. Sakn bu kanundan dolay, gerekleri renemeyeceiz diye zlmeyin. Ne sylemek

de

bi

an

_8

istiyorlarsa hepsini apak, dpedz yazyorlar ama bir yandan da szlanyorlar. Niye mi szlanyorlar? lerledike anlayacaz.

4. Devlet arivlerinin durumu


leri srlen iddialardan biri de, devlet arivlerinin, 'gereklerin anlalmamas iin' kapal tutulduu. te birka sulama rnei: "Yetmi yldr kat kat kilitli bodrumlarda gizlenmi belgeler..." 20 "Bir ksm Meclis zabtlar (tutanaklar), stiklal Mahkemesi dosyalar gibi ok mhim tarihi malzeme hl gzlerden uzak tutulmaktadr. [..]Vesikalardan (belgelerden) bir ksm hl saklanmakta, aratrmaclardan gizlenmektedir." 21 "Yakn tarihimizde cereyan eden bir yn mhim hadiselerin perde arkas, i yz, gerek mahiyeti ortaya konulamam, salkl deerlendirmesi yaplamamtr. Bunun da temel sebebi, bata ankaya ve Genelkurmay Bakanl arivi olmak zere yakn tarihin belgelerini barnda saklayan arivlerin sivil aratrmaclara kapal oluu(dur)." 22 "Tarihi ile bu kadar ok vnen devlet, sava tarihi arivlerini, resmi tarihilerin dnda hi kimseye amyor." 23 Bu iddialarn gerek olup olmadn anlamak iin arivlerimizin durumuna abucak bir gz atalm. 4/1. TBMM Arivi

1. stiklal Mahkemeleri ile ilgili dosyalar, hi olmazsa 1973'ten beri aratrmaclara aktr.24 Prof.Dr.Ergn Aybars'n bu dosyalara dayanarak hazrlad 1920-1923 dnemi stiklal Mahkemeleri hakkndaki doktora tezi, 1975 ylnda Bilgi Yaynevi'nce yaymlanmtr;25 1923-1927 dnemi stiklal Mahkemeleri hakkndaki doentlik tezi de 1982'de Kltr Bakanlnca yaymland. Ahmet Nedim de Ankara stiklal Mahkemesi (1926) tutanaklarn 1993'te yaymlad. 26 2. TBBM Gizli Celse Zabtlar (1920-1937), TBMM'nce 1980'de yaymlanmtr. 4/2. Genelkurmay Bakanl Askeri Tarih ve Stratejik Etdler (ATASE) Arivi Bu arivde, Osmanl dnemine ilikin olanlarla birlikte yedi milyona yakn askeri belge,27 ayrca Atatrk'n lmnden 25 yl sonra almak zere Ziraat

de

bi

an

_8

4/3. Cumhurbakanl Arivi

Bu arivde bulunan Atatrk dnemi belgeleri, uzunca bir zaman aratrmaclara ak kalmt; 1991 ylnda, bilgisayara gemek amacyla geici olarak kapatlmtr. Ama bu arivde bulunan belgelerin kopyalar yalnz ATASE'de deil, Trk Tarih Kurumu'nda da var.31 Dorudan bu arivden ya da TTK' ndaki fotokopilerden yararlanm, deiik yllara ilikin birka yazarn ve eserinin ad: Lord Kinross (Atatrk- Bir Milletin Yeniden Douu, Sander Y., stanbul, 1966) Ulu demir (Sivas Kongresi Tutanaklar, TTK Y., Ankara, 1969) Prof.Dr.B.Stk Baykal (Heyet-i Temsiliye Kararlar, TTK Y., Ankara, 1974) Do.Dr. Mim Kemal ke (Gney Asya Mslmanlarnn stiklal Davas ve Trk
Milli Mcadelesi, Kltr ve Turizm B.Y., Ankara, 1988)

4/4. Trk nklap Tarihi Enstits ve Trk Tarih Kurumu Arivleri


Bunlar da aratrmaclara kapal deil. Sz uzatmamak iin her iki arivden birden yararlanlarak yazlm yeni bir rnek vermekle yetineceim: Dr.Stk Aydnel'in 'Gneybat Anadolu'da Kuva-y Milliye Harekt' adl aratrmas, Kltr Bakanlnca 1993'te yaymland. Aratrmac bu kitab iin u dosyalar

de

bi

an

_8

Bankas kasalarnda korunup 1964 ylnda Genelkurmay'a teslim edilen Atatrk'n zel mektuplar ile zel not defterlerinden oluan- Atatrk zel arivi ile Cumhurbakanl arivinin kopyas bulunmaktadr. 1. Bu arive dayanan Kurtulu Savann Askeri Tarihi 16 cilt olarak yaymlanmtr. Bu arivden yararlanlarak hazrlanm yeni kitabn ad: Do.Dr. smail zelik, Milli Mcadelede Gney Cephesi, Kltr Bk.Y., Ankara, 1992; Dr.Mesut Aydn, Milli Mcadele Dneminde TBMM Hkmeti Tarafndan stanbul'da Kurulan Gizli Gruplar ve Faaliyetleri, Boazii Y., stanbul, 1992; Dr.Blent ukurova, Kurtulu Savanda Haberalma ve Yeralt almalar, Ard Y., stanbul, 1994.28 2. ATASE'nin bavuru kitaplnda, Kurtulu Sava ile ilgili Yunanca, talyanca, Franszca vb. kitaplarn evirileri ile yaymlanmam eitli anlar, tmen ve alay tariheleri, harp cerideleri bulunuyor. ATASE aratrma kitaplndan herkes yararlanabilmektedir. 3. Atatrk'n zel arivindeki mektuplar ve defterlerindeki notlar, kitap halinde29 ve geri kalanlar ise 75,77,79,80 ve 82 sayl Askeri Tarih Belgeleri dergisinde yaymlanmtr. Atatrk zel arivi de aratrmaclara aktr.30

incelemi: T.nklap Tarihi Enstits (Ali Orhan lkkurun arivi), T.nklap Tarihi Enstits (Cavit Aker arivi), Trk Tarih Kurumu (Alb.Bekir Sami Gnsav arivi), Trk Tarih Kurumu (Tevfik Byklolu arivi), (s.399) Bu arivlerde bulunan belgeler, sistematik olmamakla birlikte, Harp Tarihi Vesikalar (Askeri Tarih Belgeleri), Askeri Blten, Tarih Vesikalar, Belleten, Atatrk Aratrmalar Merkezi dergisi ile Belgelerle Trk Tarihi ve Trk Kltr gibi dergilerde yaymlanyor. Dileri arivinde bulunan Kurtulu Sava ve Atatrk dnemine ilikin temel belgelerin 1.cildi 1981'de, 2.cildi 1982'de,32 Babakanlk arivinde bulunan M.Kemal ile ilgili belgeler 1982'de,33 Lozan Kurulu ile Ankara arasndaki tm yazmalar ise 1990 ve 1994'te 34 yaymland. Sz balayaym. Meclis Zabtlar 1920'den beri yaymlanyor. 1920-1937 dnemine ilikin Gizli Celse Zabtlar 1980'de eksiksiz yaymland. stiklal Mahkemeleri dosyalar, en azndan 22 yldan beri aratrmaclara ak. ankaya, ATASE, TTE, TTK, Osmanl Arivi gibi arivlerden birok yazar harl harl yararlanyor.35 Durum bu. yleyse neden byle yazyorlar? Bu sorunun cevabn, bu almann sonunda, birlikte bulacaz.

Abdurrahman Dilipak diyor ki: "M.Kemal'in Samsun'a kndan herkes kendine gre bir fayda gzetiyordu. Vahdettin Anadolu'daki halk hareketini rgtlemek istiyordu. ngilizler bu eki lde Mslmanlarn Hristiyan ahali zerindeki basksn stanbul'u kullanarak bloke etmek ve stanbul'a alternatif bir hareket balamasn mit ediyorlard. Bu amala birok temas ve grmelerin vuku bulmas mmkndr. Ne yazk ki bu dneme ilikin ngiliz belgeleri hl ok zel sebepler ve birtakm siyasi mlah azalarla ngiliz yasalar ile belirlenen sreler, eitli vesilelerle tevil edilmek suretiyle alarak izleyicilere sunulmamaktadr." (Cumhuriyete Giden Yol, s.35) Dilipak, yanl bilgi veriyor. ngiliz belgelerinin incelemeye almadnn doru olmadn aada greceiz. Kurtulu Sava hakknda yazlm ilk Trk eserlerinde, 1960'l yllar a kadar pek az ngiliz belgesine rastlanr, nk ngiliz arivlerinin byk blm, aratrmaclara kapalyd. Bu yzden, resmi tarihler ve pek ok zel kitap, ng iliz belgeleri bilinmeden yazlmt.36 ngiliz belgelerinin ilk blm 1944'te aratrmaclara alm ve belgeler yava ama srekli olarak yaymlanmaya da balamtr. 1967'de ise, 1939'a k adarki btn belgeler serbest brakld. Bu belgelerin bizimle ilgili olanlarn, ilk defa Prof.Dr.Jeschke yaymlamtr.

de

bi

5. ngiliz belgeleri

an

_8

(Die Welt des slam, 5.C., 1.ve 2.saylar, 1957) 37 Bu belgelerden byke bir blmn 1967'de Erol Ulubelen yaymlad. (308 sayfa) 38 Celal Bayar'n 1968'de yaymlanan Ben de Yazdm adl 8 ciltlik kitabnda, ngiliz D Politika Belgeleri'nin 1. serisinde bulunan baz belgelere yer verilmitir. 1969 ylnda, Trk Kltr dergisinin 85. ve 89. saylarnda, Salahi R.Sonyel'in bir monografisi yaymland: 1919 Yl ngiliz Belgelerinin Inda M. Kemal ve Milli Mukavemet. (Toplam 37 sayfa) 1970 ylnda ise G. Jeschke'nin "Trk Kurtulu Sava Kronolojisi" kt. (198 sayfa) Aratrmac, ngiliz D Politika Belgeleri 1. serisinin (30 Ekim 1918-1922) yannda birok kaynaa da gnderme yapmakta ve belgelerin ok ksa zetlerini vermektedir.-39 Bunu 1970'te Taner Baytok'un kitab izledi.40 Bu kitapta ilk kez ngiliz parlamentosu tutanaklarndan da yararlanlmtr. (216 sayfa) 1971'de, yine G. Jeschke'nin "Kurtulu Sava ile lgili ngiliz Belgeleri" y aymland (285 sayfa).41 Jeschke bu aratrmasnda, ngiliz belgeleri ile yetinmemi, Paris Bar Konferans ile ilgili ABD resmi belgelerini (Papers Rela-ting to the Foreign Relation of the USA), talyan belgelerini (Giannini I ve II, Documenti diplomatici della Pace Oriental), birok an, gnlk ve gazeteleri de taram ve zetlerini aktarmtr. 1972'de Bilal N.imir'in "ngiliz Belgeleri ile Sakarya'dan zmir'e (19211922)" adl aratrmas kt (546 sayfa).42 Aratrmac D Politika Belgeleri 1.serisinin I-XVII. ciltlerindeki 756 belge ile XVII. cildindeki 683 belgeden yararlanm. Ayrca ngiliz Dileri Bakanl arivi (Foreigne Archives) belgelerini de yeniden taram.43 Kabine tutanaklar (Cabinet Archives, 23. sayl seri) ile ngiliz Kabinesine sunulmu rapor ve muhtralar da (Cabinet Papers) incelemitir. kinci nn Sava sonu ile Byk Taarruz dnemini kapsayan bu zengin aratrmay, 1973'te Salahi R.Sonyel'in "Trk Kurtulu Sava ve D Politika" adl eserinin birinci cildi izledi.44 Yazar, ngiliz Dileri arivinin FO 371 ve FO 424 sayl serilerden baka, FO 454-559 sayl serilerde bulunan gizli belgeler ile Balfour, Curzon,45 Ryan, Crow gibi ngiliz yetkililerinin zel belgelerini, beyaz kitaplar (Commend Papers), eitli monografi ve yabanc doktora tezlerini de taram. Kitabn nemli bir zellii de, ilk kez Yunan siyasi belgelerine geni biimde yer vermi olmas.46 1973'te Bilal N.imirin yeni ve nemli aratrmasnn 1. cildi yaymland: "ngiliz Belgelerinde Atatrk, 1919-1938.47 Yazar, zet olarak diyor ki: "Arivlerin elli yllk kapallk sresi, genel bir kural olarak, hemen hemen her lkede uygulanagelmektedir. Bu genel kuraldan ilk ayrlan lke ngiltere oldu. ngiliz devlet arivlerinin kapallk sresi elli yldan otuz yla indirildi... ngiltere bir yandan arivlerini aratrclara aarken, te yandan sistematik belge yaynlarn da srdrmektedir... 1919-1923 yllar Trkiyesi zerine yaymlanan ngiliz belgeleri birka ciltte toplanmt. [Oysa] Ayn dnemde Trkiye ile ilgili ngiliz Dileri Bakanl arivinin yalnz bir dizisinde 723 cilt belge vard. Herhalde yaymlanm ngiliz belgeleri ile yetinilemezdi. Dorudan doruya arive inip

de

bi

an

_8

aratrmay gerekli grdk... Toplam olarak 1.300 kadar ariv cildini taradk... Belgeleri seerken sbjektif davranmadk. Bulabildiimiz belgelerin hepsini k itabmza aldk. M.Kemal'in kendisini veya politikasn yermeye kalkm belgelere de rastladk. Hasm bir tarafn belgeleri olmalar dolaysyla bunlarn kart grleri savunmalarn olaan karladk... Bilimsel drstlk kaygsyla btn belgeleri kitabmza almay uygun hatta gerekli bulduk." (s. XI -xv) 4 ciltte tamamlanan aratrmada, toplam 997 belgenin orijinali ile Trke zeti yer almaktadr. (2.097 sayfa) 1974'te, H.Bayur'un, XX. Yzylda Trkln Tarih ve Acun Siyasas adl eseri kt.48 Eserin 153-370. sayfalar Kurtulu Sava ile ilgilidir. Yazar, 19191939 dnemine ilikin ngiliz belgeleri ile belli bal anlara, eitli aratrmalara ve resmi dokmanlara dayanmaktadr. 1974'te Doan Avcolu'nun 4 ciltlik "Milli Kurtulu Tarihi" adl aratrmas yaymland.49 1296 sayfas Kurtulu Sava dnemi ile ilgilidir. Yazarn 18981914 dnemine ilikin British Documents'ten de yararland anlalyor. (C. I, III, V.) 1976'da Bilal N.imir, Kurtulu Sava'nn ilgin bir kesimine k tutan ve yine ngiliz belgelerine dayanarak yazd "Malta Srgnleri"ni kitaplmza kazandrd.50 (420 sayfa) 1978'de Do.Dr. mer Krkolu'nun, "Trk-ngiliz likileri" adl almas yaymland.51 (333 sayfa) Krkolu, ek olarak, Avam ve Lordlar Kamaralarnn tutanaklarndan da yararlanm. 1983'te de Sina Akin'in "stanbul Hkmetleri ve Milli Mcadele" adl geni aratrmas yaymland.52 (602 sayfa) Akin, konuyla ilgili tm ngiliz belgeleri ile Babakanlk arivi (Meclis-i Vkela zabtlar) ile Dileri Bakanl arivini de (Mtareke ile ilgili dosyalar) taram. Bunlara 1983'te, Mim Kemal ke'nin ngiliz Belgelerinde Lozan Bar Konferans (1922-1923) adl belge derlemesi katld. (208 belge, 320 s.) 53 Son olarak da 1995'te, S.R.Sonyel'in son eseri yaymland: "Kurtulu Sava Gnlerinde ngiliz stihbarat Servisi'nin Trkiye'deki Eylemleri," TTK Y., Ank ara. (347 sayfa) 54 Szn z, yaklak 15 yllk bir dizi youn aba ve bizi yakndan ilgilend iren binlerce ngiliz belgesi.55 Peki, Dilipak, btn bu aratrmalar yok sayp, neden bir ksm ngiliz belgelerinin gizlendiini, ngiliz arivlerinin aratrmaclara kapal olduunu ileri sryor? Aranp da bulunamayan belgeler ne hakknda? Bu almann sonuna doru, bu sorunun cevabn da yine birlikte bulacaz. 6. Tarih yazarl hakkndaki grler Resmi tarihe yneltilen eletirileri ve alternatif tarihleri incelemeye gemeden nce, resmi tarihe iddetle atan baz yazarlarn tarih yazm konusundaki grlerini de aktarmak istiyorum. Okuyunca beeneceksiniz.

de

bi

an

_8

Demek ki iddialarn, inceledikleri dnemin ve olayn artlarn dikkate alarak, tarih asndan deer tayan, doruluu aratrlp kontrol edilmi, baka belgelerle karlatrlm, kantlanm ciddi ve gerek belgelere, onlar kadar salam anlara, gvenilir tanklara dayayacaklar; yle arkl erkan- harp rivayet ve hikyelerini dikkate almayacaklar; gerei tek bir belgeye de balamayacaklar, olaylar his ve arzularna gre yorumlamayacaklar, en kk ayrntsna kadar adalet ve haktanrlk lleriyle deerlendirecekler. "Drst tarihilik" yapacaklarna gvence de veriyorlar. 56 Yakn tarihimizin dorusunu, tanklara ve 'kap gibi salam' belgelere dayanarak yazdklarn sylyorlar.

"Bu iddiamz tam bir fikir namusuyla ana tezimiz olarak baa alyor ve en ince teferruatna kadar ispatn boynumuza bor biliyoruz." (N.F. Ksakrek, Vahidddin, s. 140) "Bu korkun hak ve hakikat kalpazanl karsnda biz, u kitabmzla baz tarihi olaylara k tutarak, yalan syleyen tarihi utandrmaya altk." (M.Mftolu, Yalan Syleyen Tarih Utansn, 1.C., nsz) "Tamamen belgelere dayandrlm olarak hazrlanan bu aratrma..." (V. Vakkasolu, Son Bozgun, 3.C., s.9)

de

"[ncelenen] devrin hadise ve artlarn biraz bilmek lazmdr. Malumdur ki tarihi hadiseleri, onlar ortaya karan messirlerden (etkenlerden) ayklayarak ele almak caiz (doru) deildir. stelik -bazen- tek bir vesikaya (belgeye) istinat da (dayanmak da) tarihiyi artc neticelere srkler." (K.Msrolu, Hilafet, s.214) "Bugn tarih de adeta bir laboratuar ilmi haline gelmitir. Onun iin de gerekleri ortaya karmak iin kendine mahsus birtakm ispat usulleri vardr. Ksaca sylemek gerekirse, ele geen vesikalarn shhat (doruluk) derecelerini aratrmak ve bu vesikalar icabnda bakalaryla mukayese (karlatrmak) ve kontrol etmek gibi prensiplere riayet etmeksizin (uymakszn) shhatli bir aratrma yaplamaz. uradan veya buradan ele gemi herhangi bir vesikay kafi telakki ederek (kesin belge sayarak) ie koyulmak ve sadece bunlar'a ihticac etmek (yetinmek), aratrcy ok defa yanl neticelere gtrr." (K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram, s.339) "Bugn mspet bir ilim ve btn ilimler gibi gayesi gerekleri aydnlatp ortaya karmak olan tarih, ancak doruluu sabit vesikalara ve onlar kadar salam hatralara dayanlarak, kronolojik tasniflerle yazlr." (F.Kandemir'den aktaran ve benimsediini yazan V.Vakkasolu, Son Bozgun, 1.C., s.17) "Tarihi, arkl erkan- harp rivayetleri ve hikyelerinden ayrmak gerekmez mi? 'Siz bilmezsiniz, sizin okuduunuz kitaplarda yazmaz. u gzlerin grdkleri grdkleri...' diye balayan szl hatralar, artk yerini belgelere brakmamal m?" (A.Dilipak, Baka Adan Kemalizm, s.19) " 'Kronolojiyi temel sayan, olaylar his ve arzularna gre yorumlamadan olduu gibi yanstan, en ince ayrnty bile adalet ve haktanrlk lsnde kaydeden bir dikkat olmadan hadiseleri (olaylar) deerlendirmeye kalkrsanz, tarih deil, hoa giden masal yazm olursunuz. ' Evet, tarihin ne olup olmadn belirleyen bu nefis sz, nl tarihi Wels'e aittir." (H.Hseyin Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.9)

bi

an

_8

"[Amacmz] Sultan Vahdeddin'in.. bu vatan iin yaptklarn., belgelerle ortaya koymaktr.. Bunun iin hatratlar bata olmak zere yzlerce belge taradk." (H.H.Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.17, 87) Acaba doru mu sylyorlar? Yoksa okuyucularna, hayali, sahte bir tarihi benimsetmek ve gerekleri deitirmek iin bu szlerle bir n hazrlk m yapyorlar? Birlikte greceiz!

Notlar
1) 2) 3) F.Bakaya, Paradigmann flas, s.59,66. Yazarlar: Bnyamin Ate, Burhan Bozgeyik, Mustafa Kaplan. Mehmet Altan 20 ve 27 Mays 1995 Sabah gazetesinde yle yazyor: "Trkiye ynetimi... nsann beyinselliini, aynen tekrarlanmasn istedii bir 'resmi sylemle' ksrlatrma abas iindedir. Alageldii bir garnizon kltr iinde, resmi tezlerin itirazsz tekrarlanmasn ister... Gelin, Trkiye'yi aa ulatrmak iin tabu bellediimiz yalan ve yanllar teker teker tespit edelim." lke olarak, sadece kitaplmda ve belgeliimde bulunan kitaplara, gazete ve dergilere ve kaydettiim televizyon programlarna gnderme yaptm. Geride, bildiim ve bilmediim daha birok kaynak olduunu belirtmeliyim. Gnderme yaptm btn kitaplarn knyesi, kitabn sonundaki 'kaynaka' blmnde verilmitir. 5) Bir ksm yazarlar, btn kii, olay ve belgelere yer vermedii iin resmi tarihleri eletiriyorlar. Kurtulu Sava'nn yalnz askeri yn 16 cilt. (Trk stiklal Harbi [TH] dizisi) Celal Bayar'n anlar 8 cilt, 2.778 sayfa ve ancak Erzurum Kongresine kadarki dnemi ieriyor. Bir orta okul, lise, hatta niversite ders kitab, bu kadar uzun ve ayrntl olabilir mi? Zaten ne kadar uzun olursa olsun, bir tarih kitab, hayat bire bir yanstamaz. En uzunu bile genie bir zet niteliindedir. Bu yzden, btn olaylar ve kiileri kapsamaz, ancak gerein zn ve ana izgilerini yanstr ve sadece belli bal kiileri ve olaylar vurgular. Boluklar, retmenler ile ders kitaplar dndaki objektif ve ayrntl aratrmalar ve drst anlar doldurur ve tamamlar. Tarihi, resmi ve gayr-i resmi diye ayrmak da doru deildir. Bir tarihin ancak doru olup olmad tartlabilir. Bir tarih, ne resmi olduu iin yanltr, ne gayr-i resmi olduundan dolay doru. Resmi ya da gayr-i resmi bir tarih, yanllar dolaysyla elbette eletirilebilir. Yanl varsa eletirilmeli, belgelere dayanlarak dzeltilmeli, yine belgelere dayanlarak eksikleri tamamlanmaldr. Ama bu, yle ulu orta, metotsuz, dayanaksz, nyargyla, ayak st, kulaktan dolma bilgiyle yaplacak bir i deil. Geni ve salkl bir tarih bilgisinin yannda, tarih metodunu bilmeyi ve ansiklopedik kltre sahip olmay da gerektiriyor. Ksacas, eletirel tarihilik, geni bir hazrla ihtiya gsteren, ciddi bir itir. Kurtulu Sava ile ilgili baz zel yaynlarda, geneli etkiyecek arlkta olmamakla birlikte, unutkanlk, aratrma tembellii, dikkatsizlik, bilgi ve kaynak yetersizlii, geliigzellik, yayna hazrlayanlarn nitelikleri, dar grllk vb. sebeplerden kaynaklanan irili ufakl hayli yanl ve sbjektif deerlendirmeler bulunduunu da belirtmeliyim. Rza Nur'un anlar gibi patalojik yaynlar ise, ayr bir tr oluturuyor ve tarih iin geerli bir kaynak deeri tamyorlar. Uur Mumcu, Rza Nur'un M.Kemal'i karalayan anlarnn, Suudi Arabistan'da baslp. dinci rgtlere parasz datldn yazmaktadr. (Kzm Karabekir Anlatyor, s. 189/21 .dipnotun son paragraf) Prof. Herbert Melzig, Atatrk Bibliografyas, Ankara, 1941. M.Mercangil, Atatrk ve Devrim Kitaplar Katalogu, Bitlis Dernei Y., Ankara,1953. smail Arar, Atatrk, Kurtulu Sava, Devrimler ve Cumhuriyet Trkiyesi ile ilgili

4)

6) 7) 8)

de

bi

an

_8

9) 10) 11) 12)

13) 14) 15)

16) 17)

18) 19) 20) 21) 22) 23) 24)

25) 26)

27) 28)

29)

Kitaplar, Baha Matbaas, stanbul, 1960. M. Gkman, Atatrk ve Devrimleri Tarihi Bibliografyas, Devlet Kitaplar Mdrl, stanbul, 1960. a.g.e., ek cilt I, stanbul, 1974. Trk Dil Kurumu Y., Ankara, 1969. b.Y., Ankara, 1981; Knyesini verdii kitaplarn arasnda, Trk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nce yazlp 1931'de baslm olan tarih dizisinin "Trkiye Cumhuriyeti" balkl 4. cildi de bulunuyor. T. Acarolu yle diyor: "ite Atatrk'n gzden geirdii Trkiye Cumhuriyeti'nin resmi tarihi budur." (s. 666) Yap ve Kredi Bankas Y., stanbul, 1973 (Bu deerli ve yararl kitaplk ne yazk ki kapatld). 1924 yl mfredat programna gre yazlm olan Asr- Hazrda Trkiye Tarihi adl ilk tarih dersi kitabndan 1973 yl ders kitaplarna kadar btn resmi tarihlerin dkm var. Atatrk'n doumunun 100'nc yl dolaysyla yaymlanan 485 tantma, aratrma ve inceleme kitabnn bile 436's zel yayn. (Leman enalp, Atatrk Kaynakas, TTK Y., Ankara, 1984) Yeni devletin, rejimi yerletirmek ve ideolojisini benimsetmek iin youn ve srekli bir yayn etkinlii gstermedii anlalyor. a.g.e., s.16; bizde de A.Zuhuri Danman adl bir tarihi, 1950-51 dneminde okutulan kitabndan (Yeni Tarih Dersleri, Orta III), nn adnn gememesi iin nn savalar ile Mudanya anlamasn ve Lozan' kartmt. Ksa bir sre sonra bu ayp dzeltildi. a.g.e., s.16. a.g.e., s.14. Ankara stiklal Mahkemesi Zabtlar, Hasan Mezarc'nn nsz, s. X, aret Y., stanbul, 1993 V.Vakkasolu, a.g.e., 1.C., s.7. Gayr-i Resmi Yakn Tarih Ansiklopedisi 1.C., takdim yazs. Y.Kk, Trkiye zerine Tezler 2, s.634. Uur Mumcu, 'eyh Sait Ayaklanmas dosyalarnn tasnif d olduunu' ileri srmektedir. (Krt-slam Ayaklanmas, 1919-1925, s.7; ilk yayn tarihinin 1991 olduunu sanyorum.) Bu ifadeden, en azndan bu dosyann incelemeye kapal olduu anlamn kararak, sebebini renmek iin telefon ettim. Ariv yetkilisi dedi ki: "Dosyalar olaya ve mahkemeye gre deil, sank adlarna gre tasnif edilmitir. Bir yanl anlalma olmu herhalde. nk sank ad belirtilmek artyla her dosyay incelemek kabil. Hibir dosya incelemeye kapal deil" (23.6.1995 gn, Ariv Md.Y. hsan Ezherli ile yaplan konuma)" stiklal Mahkemeleri, Bilgi Y., Ankara, 1.Bask, 1975. Ankara stiklal Mahkemesi Zabtlar, aret Y., stanbul, 1993; Burhan Bozgeyik yle yazyor:"stiklal Mahkemesi gibi... bir messese ile ilgili ariv belgelerinin, kt fabrikasna gnderilerek hamur yapld sylenmektedir." Bozgeyik, byle ocuka bir sylentiyi aktarmakla yetinmiyor, bir de kesin yargda bulunuyor: "Bu mahkemelere ait on binlerce belge, bugn ortada yoktur!" (.Ethem, s.7, Yeni Asya Gazetesi Y., stanbul, 1991) Btn dosyalar ve belgeler, TBMM arivindedir. Bu tr desteksiz atlarn daha patrtllarn da greceiz. Kur.Alb. N.Kaplan, Askeri Tarih Blteni, s.271, say 36 (1994). ATASE Bakanl, aratrma yapmak isteyen GRYT Ansiklopedisi yazarlarna, "Arivin, eskiyaz bilen Trk ve yabanc bilim adamlarna ve aratrmaclara ak olduunu", ancak incelemek istedikleri (Dou Anadolu olaylaryla ilgili) belgelerin, "tasnif aamasnda olduunu ve bu konuda Bakanlka bir yayn hazrl olduunu", bu sebeple incelemelerine imkn olmadn yazl olarak bildirmi. (GRYT Ansiklopedisi, 5.C., s.165) Dou olaylar ile ilgili belgelerin bu aamada aratrmaclara kapal olduu anlalyor. Atatrk zel Arivinden Semelerin I. si Kltr Bakanlnca (1981); II. ve III. ise ATASE Bakanlnca (1992, 1994) yaymlanmtr.

de

bi

an

_8

30) 31) 32) 33) 34) 35)

36)

37) 38) 39) 40) 41) 42) 43)

44) 45) 46)

47) 48) 49) 50) 51) 52) 53)

54)

55)

rnek: Dr.M.Aydn, a.g.e., s.313.20 'Btn belgelerin fotokopisi' deniyor. Gerekten byle mi, bilmiyorum. Atatrk'n Milli D Politikas, 2 cilt, Kltr Bakanl Y., Ankara, 1981/1982. Atatrk'le lgili Ariv Belgeleri (1911-1921), Babakanlk Y., Ankara,1982. B.N.imir, Lozan Telgraflar, 2 cilt, TTK Y., Ankara, 1990,1994. unu da sylemek gerek. Arivlerimizde kaba tasniften ince tasnife geilemedii, mikrofilm, bilgisayar gibi kolay arama ve ulama sistemleri ounlukla kurulamad, belgeler sistematik bir biimde yaymlanmad iin ayrntlara inmek isteyen aratrmaclarn ii hl kolay deildir.Mesela Babakanlk arivinde 50 milyon belge olduu anlalyor. (Hayat Tarih dergisi, say 5/1965) Ayrca, Cumhurbakanl arivi iin Genel Sekreterliin, TBMM arivi iin Meclis Bakannn, Babakanlk (Osmanl) arivi iin Babakanln izni gerekiyor. Herhalde bu ileri kolaylatrmak art. Dileri Bakanlnn, arivini pek az aratrmacya at ise bir gerek. Aratrma iste klerine cevap bile vermedikleri anlalyor. (Son olarak, Azmi zcan'n bu konudaki aklamas, Pan-slamizm, s.XII/dipnot, TDV slam Aratrmalar Merkezi Y., stanbul, 1992). Bu sorunun bir zme kavuturulmas, daha fazla ertelenemez. Mesela H.Bayur, Trk nklab Tarihi (10 kitap) iin yaymlanm Alman, Sovyet, Avusturya, Fransz, Yunan ve baz ngiliz belgelerinden yararlanmsa da hepsi 1914'e kadarki dnemle ilgilidir. (1.C., 2.ksm, s. 273 vd.) Bu almadan ilk sz eden ve yararlanan da T.Byklolu'dur: Atatrk Anadolu'da, s.1 vd.,TTK Y., Ankara, 1959. ngiliz Gizli Belgelerinde Trkiye, ada Y., stanbul; belgelerin bir blm, Yn dergisinde de(197. say / 1967) yaymlanmtr. TTK Y., Ankara. ngiliz Kaynaklarndan Trk Kurtulu Sava, Banur Matbaas, Ankara, 1970. eviren Cemal Kprl, TTK Y., Ankara. Milliyet Y., stanbul. FO 371 sayl seri: Genel yazmalar, Dou leri, Trkiye. 1921 yl '117' cilt, 1922 yl '116'cilt; FO 406 sayl seri: Gizli yaynlar (belgeler). Bu serinin 46,47,48 ve 49. ciltleri, 626 belge; FO 424 sayl seri, 715 gizli belge. TTK Y.,1. cilt 1973, 2. cilt 1986. Msrolu'nun, Lord Curzon'un belgeleri hakknda ileri srd baz iddialar, dorularyla birlikte Drdnc Blmn Lozan paragrafnda greceiz. ngiliz ve Yunan kaynaklarndan yararlanm iki baka nemli eser: M.L.Smith, Anadolu zerindeki Gz (onian Vision), ev: Halim nal, Hrriyet Y.; David Walder, anakkale Olay (The Chanak Affair), ev: M.Ali Kayabal, Milliyet Y. 2. cilt 1975'te, 3. cilt 1979'da, 4.cilt 1982'de yaymlanmtr. Ciltler Nisan 1919- Ekim 1922 dnemine ilikin belgeleri iermektedir. TTK Y., Ankara. TTK Y., Ankara. stanbul Matbaas, stanbul, 1974. Bilgi Y., Ankara. A..Siyasal Bilgiler Fakltesi Y., Ankara. Cem Y., stanbul. Prof.Dr.N. Gyn, tantma yazsnda, tm belgelerin, Prof.Langhorne'un Documents on British Foreign Policy 1919-1939/XVIII. cildinin ikinci blmnden alndn aklyor ve bunu belirtmedii iin aratrmacy ar ekilde eletiriyor. (Tarih ve Toplum, say 4/ Nisan 1984, s.70-71) Ama aratrmacya dnk bu kusur, belgelerin deerini azaltmyor. ngiliz stihbarat Servisini, yaygn nne aldanarak, baarl ve yanlmaz bir rgt sananlar olabilir. Sakarya Sava srasnda Trk Cephe emirlerini ele geirmek gibi artc baarlar yok deil. (B.N. imir, Sakarya'dan zmir'e, s. 213 vd.) Ama bu kitaptaki istihbarat raporlarnn ou, masal, insan, bu masallar okuduka, ngilizlerin neden birok konuda yanldklarn, bocaladklarn anlyor. Sonyel'den, ilenmemi bilgi yerine, raporlarda yer alan bilgi ve iddialarn dorularn da ksaca belirtmesi, hi olmazsa doru bilgilerin alnabilecei kaynaklar iaret etmesi beklenirdi. ngiliz belgeleri, daha nce yazlm Trk resmi tarihlerini, birka kk ayrnt dnda,

de

bi

an

_8

56)

dorulamaktadr. Bu, Trk tarihilerinin, itidal izgisini korumu olduklarn, abartya ve sslemeye kamadklarn gsteren ok nemli bir gstergedir. ngiliz belgeleri ve trleri iin genel bilgi: Jeschke, Kurtulu Sava ile ilgili ngiliz Belgeleri, s.XI vd.; S.R.Sonyel, Kurtulu Sava Gnlerinde ngiliz stihbarat Servisi'nin Trkiye'deki Eylemleri, s. 349 vd. Ali Kemal Meram'n Belgelerle Trk-ngiliz likileri Tarihi adl kitabn (Kita Y., stanbul 1969) grp inceleyemediim iin bu mini aratrmann dnda brakmak zorunda kaldm. a.g.e., 1.C., s.163.

de

bi

an

_8

BRNC BLM
VAHDETTN Resmi tarihlere, eitli yaynlara ve belgelere gre Kurtulu Sava'na kar olanlarn banda, son Osmanl Padiah Vahidettin geliyor. Vahidettin, birok kitapta "hain" olarak niteleniyor. Buna karlk baz yazarlar, Sultan Vahidettin'in asla hain olmadn, hatta Kurtulu Sava'n onun balattn ileri sryor, mesela yle diyorlar: "Osmanl padiahlarnn en talihsizidir. Bu yzden kendisine hain damgas vurulmutur. Fakat hain deil, btn Osmanl padiahlar gibi vatanperverdir." (Nihal Atsz, Trk lks, s.85, stanbul, 1958) "Milli ahlan hareketinin fikirde mellifi (yaratcs) ve bu maksatla M.Kemal Paay Anadolu'ya gnderen, dorudan doruya Vahidddin'dir... Vahidddin olmasayd, Trk stiklal Sava olmayacak ve kurtulu salanamay acakt." (N.F.Ksakrek, Vahdiddin, s.156, 184) "Sultan Vahidettin, ufukta beliren vahim tehlikelere kar Anadolu'da bir direni hareketi dnp, bunu tepesindeki igal kuvvetlerine ramen, en dikkatli ekilde planlad. Bu cmleden olarak yaverlerinden M.Kemal Paay geni yetki ve imknlarla donatarak Anadolu'ya gnderdi." (K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram, s.79) "M.Kemal'i milli mcadele iin Anadolu'ya olaanst yetkilerle gnderen bizzat Padiah olmutur. Hani u bize vatan haini olduu, ilkokul birinci snftan itibaren sylenen Sultan Vahideddin." (V.Vakkasolu, Son Bozgun, 3.C., s. 155) "Anadolu'nun kurtulu hareketinin balamasnn bir numaral kahraman Sultan Vahdeddin'dir. [..] Sultan Vahdeddin vatana ihanet etmemi, tam te rsine Vahdeddin'in bu vatan iin yaptklarna karlk olarak ona ihanet edilmitir." (H.H. Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.23, 87) Bu, bildiimiz Vahidettin'den farkl biri, adeta hakk yenmi bir gizli kahr aman! Doru mu, deil mi, grelim. 1. Vahidettin'in ksa hayat hikyesi Doumu 1861. Babas otuz ikinci Padiah Abdlmecit, annesi Glistu hanm. Abdlmecit'in 30 ocuundan 23'ncs.57 Drt aylkken babas lr.ocukluu ve genlii kapal bir ortamda geer. Amcas Abdlaziz ile aabeyleri V.Murat

de

bi

an

_8

2. Vahidettin'in kiilii

Kz Sabiha Sultana yazd mektubun slubu, damad .Hakk Okday'n anlattklar,60 stanbul'dan apar topar ayrlrken tek olu Erturul'u yanna almas, iyi bir baba olduunu gsteriyor. Srasnda alayan ve aladn da saklamayan biri.61 Yaknlarna cmert.62 yi bir besteci. .Mahmut Kemal nal diyor ki: "Eserleri stada idi. 63 Hazinedarlarndan bir hanmla bu mevzuda konuurken hangi saz aldn sordum, 'Eline hangi saz alsa bilerek alard. almad saz yoktu' dedi." 64 ok sigara iiyor.65 Dindar ama yobaz deil. Mesela Almanya'y ziyareti srasnda verilen bir ziyafette, masann kurallarna uyar, mparatorun erefine ampanya kadehini kaldrr, Padiah-Halifenin Veliaht sfatyla, imese de azna, dedirerek ier gibi yapmak inceliini gsterir.66 Birok Vahidettinci yazar, bu olaydnda azna damla iki koymadn yazyorsa da, yakn adam Ttncba kr Bey tersini sylyor: "(Hnkr] istedii te beriyi bana aldrtrd, bunlarn banda da daima konyak vard." 67

de

Bu blmde, yaknlarnn, dostlarnn, tarafsz kiilerin tanklna ve baz sac tarihilerin yazdklarna ve geerli belgelere dayanlm, metinler genellikle sadeletirilmitir. Yanl bilgi ve geree aykr iddialar iaretledim ve dorular belirtmeye altm.

bi

an

_8

ve II.Abdlhamit'in tahttan indirilmelerine, ihtilal, darbe ve savalara tank ve Veliaht Yusuf zzettin Efendi intihar edince Veliaht olur,(1916); Veliaht iken Avusturya ve Almanya'ya resmi ziyaretler yapmtr. Aabeyi Sultan Reat'n lm zerine de 4 Temmuz 1918'de, 58 yanda tahta kar. Bir olu, iki kz var (Erturul, Ulviye, Sabiha). Mtarekeyi igaller izler, Anadolu silaha sarlr, M.Kemal'in nclnde Kurtulu Sava balar ve bu etin mcadele Lozan Andlamas ile noktalanr. Resmi tarih, Vahidettin ve enitesi Damat Ferit ile yaknlarnn, Milli Mcadeleye kar ktklarn ve nlemeye altklarn ileri sryor, Vahidettinciler ise tersini iddia ediyorlar. Bu iddialarn tamamn greceiz. TBMM, 1 Kasm 1922'de saltanat kaldrr. Vahidettin, 17 Kasm 1922 Cuma sabah stanbul'dan ayrlarak, bir ngiliz sava gemisiyle Malta'ya gidecek bunun zerine TBMM, Vahidettin'in yerine Veliaht Abdlmecit Efendiyi Halife seecektir.58 Vahidettin, Birinci Dnya Sava srasnda Osmanl devletine bakaldrm olan eski Mekke erifi, yeni Hicaz Kral Hseyin'in davetinden yararlanarak Malta'dan Mekke'ye geer (Ocak 1923], slam alemine bir beyanname yaymlar. Msr'da yaamak ister ama ng ilizler uygun grmeyince,59 1923'te, talya'nn Riviera blgesindeki San Remo kentine yerleir ve 1926'da vefat eder. Ksa hayat hikyesi byle. imdi, Vahidettin'i daha yakndan tanyalm:

Sal ve sinir sistemi:

"ehzadeliinde zayf, nahif, hastalkl bir gen. Denilebilir ki bu haliyle de vletin en sadk timsali... Padiahlnda Ali Fuat Beye defalarca sylediine gre, ocukluk ve genlii trl hastalklar iinde gemitir." 75 Padiahlnda da salkl deil. Tahta k treni dolaysyla Topkap'ya ge ldii zaman, arabadan inince, romatizmadan muzdarip olup yol yrmekte zahmet eker, bastonunu ister, adamlar bastonu almay unutmulardr, 'Bu bir felaket!' diye szlanr." 76 Hususi doktoru Reat Paa, bir Fransz gazetesinde yaymlanan aklamasnda diyor ki: "Padiah ok asabi ve sinirleri vehme mtemayil olacak kadar zayft... Mhim anlarda birka defa baygnlk geirmi ve derhal mdahaleye lzum hasl olmutu. Bunlardan bir tanesi Sevres Muahedesi (andlamas) eraitini (artlarn) ve metnini tetkik iin tekil edilen Saltanat rasna riyaset (bakanlk) etmek zere salona girecekleri anda vukua gelmiti. [..] Dier bir baygnlk da Malaya zrhls ile stanbul'dan mfareket (ayrlma) kararnn ngiltere devletince kabul edildiinin Yaver (Kiraz) Hamdi Paa tarafndan arz srasnda vukua gelmiti."
77

Baktibi Ali Fuat Bey de, nemli olaylar karsnda ok heyecanlandn aklyor; birka rnek: "Pek mteheyyi (heyecanl) bir halde bulunduundan..." (s.162), "Ziyade

de

bi

an

1922'de Malta'da Tigne Villas salonlarnda verilen ylba balosuna da katlr.68 San Remo'daki kkn alt katnda bulunan misafir salonunun duvarnda byk bir plak kadn tablosu asldr, Halifelii srdrdn ilan eden Vahidettin, misafirlerini bu tablonun altnda oturarak kabul etmekte saknca g rmez.69 Amerikan 'Associated Press' muhabiri ile 1919 Aralk aynn ortalarnda yapt konumada yle der: "Trk kadnlarnn hrriyetlerine kavumalar iin nmzde ak bir byk saha bulunuyor. Onlara Amerikal kz-kardelerinin statlerini vermek suretiyle ve dinimiz delaletiyle (yardmyla) en iyi surette baaracamza inanmaktaym." 70 Gelenee gre Osmanl hanedanna mensup kzlar, nikhl da olsalar, kocalar dnden nce gremezler; buna ramen Vahidettin dnden nce, damad .Hakk'y davet eder ve -zaten .Hakk ile gizlice bulumakta olan- kz Ulviye Sultan'a takdim eder.71 .Hakk'nn yeeni efik Okday diyor ki: "Osmanl Saray da Avrupallamak yolunda ufak bir adm daha atm, amcam da kork usuz olarak Sultanla buluma imknn elde etmiti." 72 Nihal Atsz,"iyi bir binici olduunu", T.M.Gztepe de, "Osmanl hanedan iinde silahorluu ve binicilii ile nl olduunu" yazyor.73 Dnemiyle ilgili btn kaynaklar taradm, hibir kaynakta, 'silahorluunu' ve 'iyi bir binici olduunu' dorulayan bir kayt gremedim. Baktibi tabanca tadn yazyor ama tabanca tamakla silahorluk baka baka eylerdir.74

_8

Dier zellikleri:

Genliinde Abdlhamid'e 'jurnalcilik' yapt olduka yaygn bir sylenti. II. Abdlhamit'in Baktibi Tahsin Paa diyor ki: "Vahdeddin Efendinin Sultan Hamid'e srekli havadis tayp getirdii mevsuken (doru olarak) rivayet edilirdi ki bunun jurnalcilikten bir fark yoktu." (Sultan Abdlhamit, s. 171) Bamabeynci Ltfi (Simavi) Bey bu durumdan, "Abdlhamit zaman ndaki kt hreti" diye sz etmektedir.80 Vahidettin'e gvensizliin Abdlhamit'ten sonra da srdn gsteren bir olay Sultan Reat'n Baktibi H.Ziya Uaklgil yle aktarmaktadr: "Bir aralk Sultan Reat'n olu Necmettin Efendi beni ve Ltfi (Simavi) B eyi kardelerinden uzaka bir yere ekerek hemen aynen u szleri syledi: 'Amcamz Vahidettin Efendiden saknnz!' " 81 renimi: .M.Kemal nal'n aklamas: "Bir devletin idaresini yklenmek iin ehzadeler, zamann gereine uygun biimde eitim grmek, dnya olaylaryla ilgilenmek ve onlar hakknda bilgil i olmaya almak ve bir devlet adam olarak yetimek gerekirken, retim ve eitimlerine itina edilmemek, hatta kendi dilini bile hakkyla retmemek yzn-

de

bi

an

(ok) heyecanl olmasyla, hasta olduunu bahane edip..." (s.254), "Zaten hey ecanl bir haldeydi, bsbtn sinirlenerek..." (s. 175), "Gayet heyecanl bir vaziyette..." (s.255) vb. Meclis Bakan Vekili Hseyin Kazm Bey: "Padiah son derece heyecanl idi." (s. 172) Rauf Orbay: "Vahidettin umulabileceinden fazla heyecanl idi. Parmaklar arasndaki sigarasn drecek kadar elleri titriyordu. Ltfi Simavi Bey sigaray yerden kaldrarak tablaya koydu." 78 Vahidettin'le ilk defa gren Yksek Komiser Amiral de Robeck'in 21.8.1920 gnl raporu: "Heyecanl hali dikkati ekiyordu... Kelimeleri glkle kullanyordu." (T.Baytok, ngiliz Kaynaklarndan Trk Kurtulu Sava, s.124) .M.Kemal nal: "Cebinde tabanca bulundurarak, vehimli byk kardei Abdlhamit'i taklit etmesi, onun gibi daima bir suikast beklemekte ve kendini korumaya hazr old uunu gstermektedir. Byle bir korkun bekleyi iinde, dnce doruluktan, kalb rahattan yoksun olacandan, devlet ilerini iyi idare etmenin zorluunu aklamaya gerek yoktur." 79 Ya, salk durumu ve tank olduu eski ve yeni olaylar dolaysyla, sinir si steminin salam olmad anlalyor. Birok olay karsnda, gereken metinlii ve soukkanll gsteremediini de greceiz.

_8

Yazmas, konumas, zeks:

Ali Fuat Bey: "Kitabeti (yazl anlatm) ve imlas dzgnd. Fikirlerini kt zerine koymakta zahmet ekmezdi. [..] Vkelay (bakanlar) topluca kabul ettii srada gzlerini kapayp her kelime azndan birer ikier dakikada kmak suretiyle ve hafif sesle birka sz sylerdi. Ekser vkela kendisinin iyi sz sylediine deil, hatta lakrd syleyebildiine bile kani deillerdi. Fakat bir adam birka kere yanna kabul edip de kendisine altktan sonra gittike alarak bazen bir saat dzgn sylerdi. [..] Cin fikirli ve seri-l intikal (abuk kavrayl) idi." (s.274 vd.) Bamabeynci Ltfi (Simavi), Vahidettin'in ehzade iken Avusturya'ya yapt ziyareti yle anlatm: "Veliaht hazretleri mparator tarafndan mparatorie hazretlerine takdim olundular. Bu tanmada tercman olarak sadece ben hazr bulundum. Vahidettin Efendi, Padiah hazretleri adna nce uygun ve saygl cmlelerle basal dilediler. Bundan sonra baka konulara geildi. Kendisinin konumay pek iyi idare ettiini belirtmek isterim." 86 Ltfi Bey Almanya ziyareti iin de, o zamann slubuyla unlar sylyor: "Veliaht hazretlerinin meftur olduklar (yaradlnda bulunan) nezaket, akl- kiyaset (akl ve uyanklk) ve evsaf- bergzide (sekin nitelikler) ise mparator hazretlerinden bed' ile (balayarak) kendileriyle temasta bulunanlarca fevkalade takdir olunmutur." 87

de

bi

an

den ne trl zararlar doduunu aklamak ve kantlamak iin sayfalar doldurmak icab eder. Halleri acmaya layk olan bu zavalllar, ayet bir ey renebilmilerse, o da srf kendi heves ve gayretleriyledir ki Vahidddin de onlardan biridir." 82 Vahidettin'in renimi hakknda N.Fazl Ksakrek, u bilgiyi veriyor: "ocukluk ve genlii trl hastalklar iinde gemi, bu yzden laykiyle okumaya, ciddi bir tahsil grmeye imkn bulamamtr." (s.24) Rza Tevfik: "Kasden am olduum hkmet ekilleri bahsinde biraz konuunca derhal anladm ki [Vahidettin'in] bu konularda bilgisi yoktur. Fakat buna da amadm ve bu bilgi yoksulluunun kabahatini kendisine yklemek istemedim. Zira pek iyi biliyordum ki o zamanlar ehzadeler bilgisizlik iinde yaarlard." (s.33) Baktibi Ali Fuat Bey: "Sultan Vahidettin kardei Sultan Reat kadar Arapa ve Farsay bilmezse de, o da fkhla (slam hukuku ile) ilgilenmiti." 83 [Ali Fuat Beyin verdii bu bilgi, Vahidettincilerin dilinde u biimi alm: "Fkh bilgini idi. [..] Devrin en iyi hukukular kadar fkh bilirdi."]84 Vahidettin, eyhlislam Musa Kazm Efendiye durumunu ak yreklilikle itiraf etmitir: "Ben bu makam iin hazrlanmadm. [..] Bu makama gelmeyi beklemiyordum. Fakat takdir-i ilahi ile bana tevecch etti, bu ar vazifeyi stlendim. am bir haldeyim, bana dua ediniz." 85

_8

Almanya gezisine katlan M.Kemal de, bu grg tanklarn dorulamaktadr: "Vahidettin bu szleri ok ar fakat dzgn sylyordu. Hayret ettim. Aramzda ciddi ve samimi sohbetler oldu... Dndm ki bu zat akll olmaldr. stanbul'da [engelky'deki kknde] ilk bulutuumuz vakit, o dnemi bilenlerce anlalmas kolay olan sebep ve artlarn tesiri altnda garip bir hal gsteren Veliaht, stanbul'u terk ettikten, kendisini tamamen serbest grdkten ve bilhassa muhataplarnn gvenilir adamlar olduunu anladktan sonra, ahsiyetini olduu gibi gstermekte artk saknca grmyor." 88 Osmanl Mebusan Meclisi Bakan Vekili Hseyin Kazm Beyin izlenimi de yle: "Vahideddin'i ilk defa gryordum. Biraz okuyup yazm, stanbul hayat ve maietiyle az ok uyumu bir Anadolu softas ivesiyle sz sylyordu." 89 Amiral de Robeck'in raporu: "Byk bir karakter gcne veya ahsiyete sahip olmamakla beraber ok samimi ve nazik bir zat olup olduka zihni bir idrak de gstermektedir." (G.Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.7; 21.8.1920 gnl mlakat hakknda rapor, Br.XIII, No.23) Sultan Reat'tan sonra tahta kmasn, sava ve baskdan ylgn ve yank halk, umutla karlar. Danimend diyor ki: "Sultan Vahidddin, [halkn] kendisini milli bir mit timsali haline getiren bu ruh halinden yazk ki yararlanamad." (Osm. T. Kronolojisi, IV.C, s.442)90 Savan ar bir yenilgiyle bitmesi ve ac sonular, yeni Padiah iin gerekten talihsizlik olmutur. Vahidettin diyor ki: "Eer akilane (akllca), bigarezane (kinsiz) ve bitarafane (tarafszca) idare-yi umur edecek (ileri ynetecek) bir halefim (bir yeni Padiah aday) olsayd, mrmn devr-i ahrnda (son dneminde) bu bar- azimi (byk yk) vallahi, billahi, tallahi kabul etmezdim...91 Ben milletin ateli kl zerine oturdum, saltanat tahtnn ku tynden minderleri zerine oturup gmlmedim... Dritnavtlaryla (byk sava gemileri ile) mcehhez (donatlm) bir kuvvet karsnda bulunuyorum." 92 Ryaya inanr, tabir ettirir, adamlarn istihareye yatrp gelecei kefetmeye alr, grd bir ryaya dayanarak, bir gn yeniden tahtna dneceini umut eder. (V.Gurbet Cehenneminde, s.31, 42; Grp ittiklerim, s.218; Hilafet, s. 229) Az sk.93 Birok devlet ilerini gizlice yrtmeye merakl. Anlalan eskiden beri gizli i yapmaya eilimi var ki Baktip H.Z. Uaklgil, yle yazyor: "...Yaradlnda hileye, entrikaya, gizli dzenlere, kark giriimlere dknl olan Vahideddin Efendi..." 94 Tahta knca, stanbul Elilii eski evirmeni A. Ledoulx, hakknda bilgi toplamak isteyen Fransz Dileri Bakanlna, 6 Temmuz 1918 gn bir not

de

bi

an

_8

Rol yapmas:

Merutiyeti deil.

Parlamento hakkndaki dncesi, ann btn hkmdarlarnn tersine, olumsuzdur. Aka mutlakiyeti saltanattan yanadr. Bu konudaki grn, mtarekeden az nce, eyhlislam Musa Kazm Efendiye aklam. Ksaca yle: "eriatte mavere (danma) varsa da danlacak kimseler ancak ulema ve slam bykleridir. Bu bakmdan parlamentonun yerine, Padiaha seilecek yelerden oluan bir kurul kurmak gereklidir. Tabii Padiah, bu kurulun verec ei kararlarla bal olmayacaktr." 98 Meclis-i Mebusan, ilk seferinde, en gerekli olduu bir srada (21.12.1918) kapatr, ikincisini amak istemez, almasn engellemek mmkn olmaynca da hastalk bahane ederek a konumas yapmaktan kanr.99 Ama onu da al-

de

"A.zzet Paa ile birlikte huzura girdik. Eski Sadrazam grnce Padiahn taknd tavr ve hareket dikkatimi ekti. Padiah yorgun, ar ve muzda -rip grnmeye alan bir sesle spanyol gribinden ok zahmet ekmekte olduunu yle bir halde ve yle bir dilde anlatt ki buna ben de inandm ve gerekten z nt duydum. Hep kendisi konutu, zzet Paaya tek bir kelime bile syletmedi. [..] zzet Paay uurlayarak tekrar Padiahn yanna dndm. Byk bir aknla uradm. Biraz nce mthi hasta grnen Padiah imdi tamamiyle iyilemiti. ehresinde hastalktan en kk bir iz grlmyordu. Sesi de son derece gr ve salamd. [..] Padiahn hibir eyi olmad halde, bu kadar ustaca hasta rol oynayna hayran kalmtm." 97

bi

an

_8

verir. Notunda Vahidettin'i "iten pazarlkl "diye nitelemektedir.95 Adna gelen yazlarn almadan kendisine verilmesini emreder (Grp ittiklerim, s.240), hkmetle haberlemek iin grevi bu olan A.Fuat Beyi deil de adam Refik Beyi kullanr (s. 181); baz kimseleri gizlice zel dairesinde k abul eder, baz temaslar gizlice yrtr (s.188, 210). Ali Fuat Beye, "Her gn yzlerce gizli yaz aldn" syler (s.162). 27 Ocak 1919 gn, yabanclarn amanszlndan ve basksndan ikyet eder. A.Fuat Bey zetle yle diyor: "Bu bask neden dolay, kimler tarafndan ve hangi arac ile yaplyordu? Aklamad iin bu, benim iin esrarla dolu bir konuma olarak kalmtr." (s.182vd.) Bamabeynci Ltfi Bey daha ak yazmaktadr: "Mart 1919. Sarayda nizamszlk (kuralszlk) ve intizamszlk (dzensizlik) gnden gne ve hissedilir ekilde artmaktayd. Bamabeynci olduum halde, benden gizli birok kimselerin, hatta tilaf Devletleri (ngilizler, Franszlar vb) uyruundan, kim ve ne olduklar belli olmayan adamlarn, vakitli vakitsiz, Padiahn huzuruna kabul edildiklerini duyuyor, gryordum. Padiah bylelikle gya ok ustaca bir siyaset gtt kanaatindeydi." 96 Bu gizli ilikilerin ayrntsn, yerinde greceiz.

ndan 3 ay sonra, 11 Nisan 1920'de kapatacak, Osmanl Meclisi tarihe gml ecektir. Hkmetlerin kuruluuna ve iine karr.100 Olaylar ve belgeler, lkeyi Meclise dayanmayan, dolaysyla yalnz saraya bal hkmetlerle ynetmek istediini gsteriyor.101 Bu ad tutumu yznden, stanbul ynetimi, ok ksa bir sre sonra, gcn yitirecek, tabansz ve devre d kalacaktr. ttihat ve Terakki Partisi'nin amansz bir dman.102

Damat adaylarnn bile 'ttihatla bulamam olmasna" ok nem vermitir.103 ttihatlarn, ngilizler tarafndan tutuklanp Malta'ya gtrlmelerini, devletin yarg hak ve yetkisine bir tecavz olduunu dnmez, tersine "hayrl bir i" olarak deerlendirir. (Grp ittiklerim, s.218) an baskn eiliminin milliyetilik olduunu bir trl kavrayamayan evresi gibi o da Milli Mcadele'yi, bir ttihat hareketi ve boleviklik olarak gr ecek ve sonuna kadar da bu saplantsn srdrecektir.104 Hrriyet ve tilaf Partisine yaknl:

Hrriyet ve tilaf Partisinin kurucularndan ve yelerinin ou gibi eski bir ttihat olan Dr.Rza Nur da anlarnda yle yazyor: "Yakoval Rza Bey Sinop'ta srgnd. Onunla ttihatlar aleyhinde anlatk. Karacam, gidecek, Arnavutluk'ta isyan yapacak. [..] Gidip katld. ttihatlar hkmetini devirdik. Arnavutlar isyana tevik ettiimi ben kendi elimle yazdm. Bu kusur deil iftiharm sebebidir." (s.374, 378) Mahmut evket Paa, Vahidettin'in daha ehzade iken bir 'takm' kurduunu ve siyasi olaylara kartn ileri srmektedir.107 Dervi Vahdetinin mahkemede verdii ifadeye gre, Vahidettin'in, Dervi Vahdeti'nin karanlk derneine de ye olduu anlalyor. (Sina Akin, stanbul Hkmetleri, s.37,38) Ksacas gnlk politikaya karm, taraf tutmu ilk ehzade, Veliaht ve Padiahtr. Damat Ferit'in de bir ara Bakan olduu108 bu partinin, Kurtulu Sava dnemindeki tutumunu, Vahidettinci bir yazardan dinleyelim:

de

"Yunan idaresine geen Selanik'e giderek, oradan Rus mparatoruna bir telgraf ekmi, ttihat ve Terakki iktidarnn Trkiye'yi mahvettiinden sz ederek, bu ie el koymasn -akas Rusya'nn Osmanl Devleti'ne saldrmasn- istemiti." (s.197)108

bi

an

Hrriyet ve tilaf, 1911'de, srf ttihat ve Terakki iktidarn devirmek amacyla biraraya gelen, grtlana kadar gnlk siyasete gmlm din adamlarndan, en ileri batclk yanllarna kadar her eit muhaliften olumu bir tepki partisi.105 Ltfi Simavi, partinin liderlerinden Sadk Bey hakknda u bilgiyi vermektedir:

_8

"Hrriyet ve tilaflar, dmanlarmzla ayn seviyede ve hizada grnmekten bile ekinmemilerdir. ttihatlarn kendilerine zulmettiini iddia eden Ermenilerle birlikte hareket edip onlara katldklar gibi, Meclisin ttihatlar tarafndan seilmi olmas sebebiyle datlmasn isteyen ngilizlerle de ayn ekilde dnyorlard. ngiliz emelleriyle inanlmayacak uygunlua baknz: stanbul'un igali karsnda Hrriyet ve tilaf Partisi, sevincini gizlemiyor, tek zntsnn, byle bir nlemin bu denli geciktirilmesinden doduunu aklyordu. ntikam duygusu iliklerine ilemi olan bu zmre, kolay tatmin olacaa be nzemiyordu. teki muhaliflerin, dtaki dmanlarla ortaklaa yrttkleri kin harektnn parolas, inemlekette ttihatlardan ta zerinde ta, omuz zerinde ba brakmamak' olmutu." (V.Vakkasolu, Son Bozgun, 1.C., s.96) Vahidettin'in ehzadeliinden beri yaknlk duyduu parti,109 ite byle uursuz ve ibirliki bir parti. Vahidettin'in ngilizcilii:

Vahidettin'in, youn ve ciddi uyarlara ramen be kez Sadrazamla getirdii Damat Ferit'i de tanmak gerekiyor. Onunla Vahideddin arasndaki ilikiyi, grg tanklarnn yardmyla izleyelim. .M. Kemal nal: "[zettir] Ferit Paa, 1853 doumludur. Vahidettin'in ablas Mediha Sul-tan'n ikinci kocasdr. Damat olunca Londra Eliliini istedi, tayin edilmeyince Abd lhamit'e gcendi. ttihat ve Terakki Derneine yaranmak ve bu yolla byk bir makam yakalamak iin dernein meddah kesildi. ltifat grmeyince bu sefer ona da dman oldu. Hrriyet ve tilaf Partisinin kurulu almalarna katld. Ala frangalkta frenkleri de gemiti. Pek uzun olan trnaklarndan herkes irenirdi. Son Sadrazam Tevfik Paa Ferit'ten 'yalanc' diye sz ederdi. Vahidettin de eskiden inelun' derdi, sonra devleti teslim etti." (Son Sadra-"zamlar. S.2029-2094)110 A. Reit (Rey) Bey (D.Ferit'in Dahiliye Nazr): "Altnc Mehmet, gvenilir ancak iki kii bulabilmiti. Bunlardan birincisi enitesi Ferit Paa, [ikincisi dnr Tevfik Paadr].111 Ferit Paa, Abdlme-cit'in damad olduu iin Sultan Aziz koluna, zellikle Veliaht Abdlmecit'e uzak;112 ttihatlarn da, Hrriyet ve tilaf Partisi yanda olduu iin dlad bir adam; bugn ve gelecei Vahidettin'in varlna bal; yleyse kendisine ihanet etmesi dnlemez. Bu grle Damat Ferit Paaya sarlarak ttihat hkmetinin d-

de

bi

Sadrazam Damat Ferit Paa:

an

Bu konu, nc Blmde geni olarak ele alnacak. imdilik, General Milne'in 16 Aralk 1918 gnl raporunun zetini aktaryorum: "Padiah, Trkiye'nin idaresini mmkn olduu kadar abuk ele almas iin Britanya Hkmetinden istirhamda bulundu, Britanya memurlarnn kontrol maksadyla memleket iine gnderilmesini ve Britanya subaylarnn idareye yardmda bulunmalarn rica etti..." (Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.4)

_8

mesine kadar enitesi ile aile muhabbeti yapm, ondan sonra da kendisini Sadrazamla getirmitir. [..] Hali, hareketi cali (yapmack), dncesi ksa, bilgisi daha ksa idi. En byk marifeti de gsterii idi. Btn hali ve hareketleri incelenirse cahilliine ek olarak teleyyn-l dimai ile malul (beyni sulanm) olduuna hkmetmek zaruri idi." (S.Sadrazamlar'dan alnt, S.2037, 2079)113 Ali Fuat Trkgeldi: "Ferit Paa mtelevvin-l miza (deiken mizal), bukalemun merep (her renge girer) bir adam olup bugn ak dediine yarn kara der ve esas fikrinin ne olduu bilinmezdi... Ne kimsenin Padiah ile grmesini, ne bir yaz sunmasn ve ne de muhalif bir gazetenin Padiah tarafndan grlmesini isterdi. Adeta Hnkr kendi tekeli altna almak isterdi." (s.214, 244) Tevfik Paa (Okday, son Sadrazam ve Padiahn dnr): "[lk] kabineyi kurmak iin urarken, Ayan'da (senatoda) arkadamz olan Ferit Paaya, 'Siz de bir nezaret (nazrlk/bakanlk) kabul etseniz' dedim, 'Aman efendim, ben [nemli bir] ite bulunmadm, bir koca nezareti nasl idare ederim' dedi. 'Dantay Bakanln alnz, oras nezaretler gibi deildir' dedim. 'Dantay' hi idare edemem, nk oraya bakanlk edecek kimse, devletin kanun ve dzenini bilmelidir, ben bilmiyorum, rica ederim srar buyurmayn' dedi." (Son Sadrazamlar, s.2037; .M.Kemal nal'n eki: "Sonra, daha kolaym gibi Sadr azaml kabul etti.") Ltfi Simavi: "Vaktiyle 'kz kardeini bu adama vermekle budalalk ettiini' yaknlarna sylediini duyduum Padiah, sonralar nedense fikrini deitirmiti. Damat Ferit, Vahdettin tahta ktktan bir sre sonra, onun byk gvenini kazanm ve onun gznde memleketin en deerli devlet adamlarndan biri imi gibi grlmeye balamt... Zeki olarak bildiimiz, hi olmazsa yle grmek istediimiz Su ltan Vahidettin, gerekten ok yazk ki, enitesinin elinde daima bir ktlk arac (asli: alet-i er) olmaktan kendini kurtaramad." (s.425, 496, 531) Ali Fuat Trkgeldi: "[Vahidettin'in yakn adam olan] Refik Beyden iittiime gre Padiah ehzadeliinde, 'Dnyada melun vardr, bunlar bir sa ayadr: Biri bizim hem ire (Damat Ferit'in ei Mediha Sultan), biri kocas Ferit Paa, biri de -Mediha Sultann ilk einden olan- olu Sami' dermi.114 Oysa tahta kmasndan sonra kzkardeine sayg ve Ferit Paaya kar da, kendi taht ve tacn feda edecek derecede tutkunluk gsterdi. Sami'ye de sevgi ve vg ile davranmaktayd.115 Ferit Paa hakkndaki bu derece tutkunluunun sebeblerini anlayamammdr... Acemi cinci hoca gibi cinleri toplad da datamad. yle bir zamanda, Ferit Paa ile yardaklarnn, nne kmalar kendisi iin bir felaket oldu." (s.273, 276) Rza Tevfik: "Damat Ferit Paa, Tevfik Paa kabinesinin devrilmesini drt gzle bekliyo rdu... Makam tutkunu olduunu ve kendine ok gvendiini fark ettim... Dar bir saray muhiti iinde otuz u kadar yl yaad iin dnyadan kesinlikle haberi yoktu... Avrupa'nn umumi siyasi tarihini de bilmiyordu... Olaylarn geliiminden ve iinde bulunduumuz durumdan tamamen habersizdi..." (s.43, 44, 46, 69) .M.Kemal nal:

de

bi

an

_8

"Byle bir adamdan devlete ve millete hizmet bekleyenler de, her kim olursa olsun, irfan ve iz'anda onun gibi olduklarn kantlarlar... Hkmetin bana getirilecek kimsenin her trl stn nitelikleri olan sekin biri olmasna dikkat e tmek Padiahn en nemli grevidir. nk setii kimse aklca, yeteneke ve ahlaka gvenilir ve halkn istedii biri deilse, devlet ve millete trl zararlar vereceinden, maddi ve manevi sorumluluk, o kimseden ok Padiaha der." (Son Sadr azamlar, s.2051, 2053) Hseyin Kazm Kadri: "Damat Ferit'in baarszl ve cahillii ve tecrbesizlii ile her ite zlecek duruma dt ardarda anlalm ve evresinden de yararlanmaya kabiliyet gsteremedii ve Padiah da sorumluluklarna ortak etmekten uzak kalmad defalarca grlm iken, Vahideddin'in ona olan sevgi ve gveninin azalmam as, aklanmas kabil olmayan bir haldir." (s. 171, 283) .Hakk (Okday): "Kaynpederim Sultan Vahideddin'in Ferit Paa hakkndaki anlalmaz balln, akl banda vkelas da (vekilleri de), bizler gibi yaknlar da, hatta bendegannn (yakn adamlarnn) ve yaverlerinin byk bir ounluu da hibir vakit anlayamamlardr. u kadar ki, benim gibi Padiahn damad sfatyla pek yaknnda bulunanlar, bir eyden pheleniyorduk: Bu da Enite Paann, Hnkr, kendi uydurmas birtakm hayal rn tehlikelerle kar karya brakp onu korkutmak suretiyle birtakm emellerine muvaffak olabildiidir. Mesela Damat Ferit Paa, Padiah una kesin olarak inandrmtr ki stanbu l'u igalleri altnda bulunduran dmanlar ancak kendisi i banda bulunduu mddete yumuak davranacaklardr ve ayet kendisi iktidardan uzakta bulunursa, henz bar yapmam dmanlar gayet insafsz hareket edecek, Trkiye'ye kan kusturacaklardr. Zira gerek ngilizler, gerekse Franszlar, ancak ve ancak kendisine itimat etmekte, devlet dizginlerini onun idare etmesini arzulamaktadrlar. te Enite Paann Sultan Vahideddin Han'n gzleri nnde canlandrd umac, bu realitedir. in asl tuhaf taraf, Baktibinin yaradl itibariyle zeksndan bahsettii Sultan Vahideddin'in bu gzbacla btn varl ile inanmas, enitesinin bu oyununa gelmesidir. Sultan Vahideddin Han gibi vesveseli, kararsz, her eyden phelenen, her kelimeyi azndan l ile karan bu vehimli (kuruntulu) Hkmdar btn bu safsatalara nasl inanyordu?"116 Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a, 4 Ekim 1920, ok gizli ve kiiye zel yaz: "Ferit, 'Sultana etki eden tek insan olduunu' sylyor..."117 Dr.Rza Nur: "Ferit Paa, Trk tarihinin Osmanl ksmnn en uursuz, en hain bir simas olmutur. Bu zat yakndan tanrm. Uzun boylu, tahsili orta derecede, zeks snrl, hele saduyusu, muhakeme ve mant gayet bozuk ve yanl, fakat gayet marur, gayet kendini beenmi, kendi dncesi gibi doru dnce d nyada yok zanneder, pek mstebit ve mtehakkim, her trl usul ve kanuna hi uymaz, dncesini kanunlarn stnde sayar bir adamd.. Paris Konferansnda.. Toros dalarndan aada (tede) Trk mevcut olmadn., syleyecek kadar cehalet ve alaklk gstermiti]." (TrkTarihi, 1.C., s. 190)

de

bi

an

_8

Vahidettinci yazarlarn bu konudaki kanlar da yle: .Hami Danimend: "Sultan Vahidddin'in enitesi, ana-baba bir kardei olan Mediha Sultann uursuz kocas Arnavut Damat Ferit Paadr. Osmanl yklnn en mhim sebeblerinden olan yoz ve rm devirme ruhunu her manasyla srdren bu vatansz ve imansz Balkan serserisinin, nasl olup da Sultan Vahidddin'e o kadar sokulup etkilemi olduuna hayret etmemek ve bu hali, Su ltan Vahidddin'in zeksyla badatrmak kabil deildir... Sultan Vahidddin'in hibir surette rtbas edilemeyecek en byk hatas, yle bir zamanda memleketin bana, ne mal olduunu ok iyi bildii Damat Ferit gibi bir kbusu musallat etmesi ve her dedi ini kabul edivermesidir."118 Nihal Atsz: "Damat Ferit Paay birka defa sadrazamla getirmitir. Bunu anlamak gtr. nk Damat Ferit'ten nefret ettii malumdur. htimal ki ngilizlerin basks ile onu sadrazam yapmtr.119 Bu Damat Ferit Paa, zeksnn ktl ve ahsi kinlerini ne katmas yznden devletin ilerini kmaza sokmu, Sultan Vahdeddin'in de felaketini hazrlamtr." (Trk lks, s.86) Mustafa Mftolu: "Damat Ferit be kere sadrazamlk yapmtr ve sadrazamlk sresi, toplam bir sene, bir ay, sekiz gndr... Bu be sadrazamlndaki korkun uygulamalarn ayrntlarna bu kitabn sayfalar msait deildir. mparatorluumuzun son yllarnda devlet idaresine -maalesef- hakim olan bu Balkan serserisinin btn hayat, olanca plakl ile tespit edilip ayr bir kitapta toplanmal ve ibret belgesi olarak evlatlarmza okutulmaldr... Sultan Vahideddin'in inelun' dedii Damat Ferit serserisine niin devlet idaresini teslim ettii karanlktr ama Damat Paann btn mel'unluklar, bugn olanca dehetiyle gzler nndedir ve bilinen gerek, Damat Ferit Paann Osmanl Devleti'ne sadrazamlk deil, ngilizlere uaklk ettiidir... Sultan Vahideddin'in, Damat Ferit serserisinin katn duyduunda syledii sz, u olmutur: 'apkn, hem devleti bu hale koydu, hem gitti.' [..] Milli Kyam'n, Allahn inayetiyle zafere ulamas zerine Damat Ferit stanbul'da barnamam ve 1922 ylnn 22 Eyll Cuma gn gizlice yurt dna kam, 6 Ekim 1923 gn Nis ehrinde gebermitir."120 Yakn tarihimizle ilgilenenler arasnda, Damat Ferit'i savunan, hainliini k abul etmeyen sadece iki kii var. lki Kadir Msrolu. Diyor ki: "Vahideddin'in etraf iinde en sorumlu ve hatal olanlardan biri Damat Ferit 'tir. Gerekten gayet bilgili ve kuvvetli bir ahsiyete sahip olan Damat Ferit Paa, katiyyen hain olmamakla beraber, burada izah imknsz olan eitli sebeplerle ok hatal bir politika takip etmitir. O devrin pek buhranl olan artlarnn geti rdii aknlk ve zorunluklarn tahlil ve mnakaasna bu eserde imkn yoktur... inelun' diye and bir insan birka kere sadrazamlk makamna getirmi olmas elbette sebebsiz deildir. O zaman hkmet, igal kuvvetleri elinde bir nevi kukla durumundayd.121 Hkmeti bu duruma getirenler de ne Sultan Vahideddin, hatta ne de Damat Ferit Paa idi. Bugn kabahati bunlara ykan kalemor ve politik aclarn stadlar olan ttihatlard.122 Sultan Vahideddin, Damat Ferit'i bilhassa

de

bi

an

_8

Bu konudaki ilk tank II.Abdlhamid'in kz adiye Osmanolu. Anlarnda diyor ki: "[Babamn] Beylerbeyi Saraynda, vefat ettii odada bulunan eyalar arasndaki (ii mcevher dolu] 'su antasnn' hikyesi, daha bir mddet merakl safh alar arzederek devam etmitir. anta Beylerbeyi'nde mhrl olarak bir iki ay kalmt. Herkes tarafndan muhteviyat (iindekiler) merak ediliyor ve bir an nce almas aile efrad (yeleri) tarafndan arzu ediliyordu. Dier taraftan, antann dedikodusu mbalaal ekilde sarayn hademelerine kadar kulaktan kulaa yaylmt. Hanedan Meclisi de her eyi brakm su antasnn bizim elimize gemesine engel olacak birtakm itirazlar icat ediyordu. Sultan Vahidettin, bunlarn arasnda, bilhassa bata geliyordu." 128 Ltfi Simavi de anlarnda, "Vahidettin Efendinin Paraya Kar Olan Ar Sevgisi" bal altnda yle yazyor: "Bir i iin Padiahn (Vahidettin) huzuruna ktm zaman orada Baktip Ali Fuat Bey ile Hazine-yi Hassa (Hanedan hazinesi) Genel Mdr Refik Beyi buldum. Padiah bu zatlara haremdeki (Padiahn zel dairesi) ve mabeyindeki (Padiahn resmi dairesi) kasalarn iinde bulunan eya ve mcevherler hakknda bilgi ve emirler vermekte idi. Bu zatlar huzurdan ktktan sonra yalnz kaldk. Sultan Vahidettin, Sultan Reat'n zel kasalarndaki paray saydrmakta olduu-

de

bi

Vahidettin'in parayla ilgisi hayli tartmal.

an

ngilizlerin zoruyla ibanda tutmutur.123 Birok kereler onu bu makamdan uzaklatrmsa da igal kuvvetlerinin zorlamas ile yeniden tayine mecbur ka lmtr. Damat Ferit Paa, her naslsa ngilizlere inanm, onlarn asl maksatlarnn, Ankara Hkmetini deil, stanbul Hkmetini sulu duruma sokarak Hilafetin yklmasn temin etmek (salamak) olduunu anlamakta ok ge kalmtr.(!) Hkmet merkezi igal edilmi, elinden her trl selahiyet ve iktidar fiilen alnm bir Hkmdar, byle bir zor altnda, Ferit Paay sadrazamla getirmi bulunmaktan dolay knanamaz.124 stelik o, Damat Ferit Paann riyasetindeki hkmetin birok icraatna icabnda kar kmak suretiyle, ahsiyet ve vatanseverliini mmkn olduu kadar gstermekten de geri kalmamtr."125 (Sarkl Mcahitler, s.40-42) kincisi ise, Aynur Msrolu: "Damat Ferit Paa bu bildiride ifade edildii gibi asla 'hain' deildir. 126 Belki siyasetinin yanl ve hatal taraflar vardr.127 Bunlar da ngilizlerin, gerek hilafna, M.Kemal Paa ve Kuva-y Milliye'ye kar grnmelerinden domutur." (Kuva-y Milliye'nin Kadn Kahramanlar, s.69) Msrolu ailesine kalrsa, Damat Ferit hain deilmi ama zavall adamcaz, M.Kemal ile ngilizler arasndaki gizli anlamay (!) bilmedii iin belki baz yanllklar yapmm. Bu traji-komik iddiay uzatmann bir anlam yok. M.Kemal-ngiliz gizli anlamas da, Damat Ferit'in yapt bu kk yanllklar (!) da, kinci ve nc Blmlerde ele alnacak.

_8

nu, haremdeki kasann anahtarlarnn aabeyinin lmnden ancak bir hafta sonra bulunmasnn kendisinde baz kukular uyandrdn bildirdi. Kasalardan kan parann miktar, eer imdi yanl hatrlamyorsam, 3.000'i altn ve kalan banknot (kt para) olarak 30.000 lira idi. Buna dair Hazine-yi Hassada elbet bir kayt olmaldr. Sultan Vahidettin'in aabeyinden kalan bu paray, onun kanuni miraslarna vermeyip kendi keyfince harcadn, bununla birtakm saray eyas ve sofra t akmlar yaptrdn byk bir aknlk iinde rendim. adrda yaayan kabile ve airet reislerinin, emirlerindeki insanlarn her trl mal ve mlkne sahip ktklarn bilirdim ama koskoca Osmanl hanedannda, buna benzer olaylarn geeceini aklma bile getirmezdim. Sultan Reat'a ait bulunan bu para ve mcevhe rler, devletin kendisine verdii denekten biriktirilmi paralarla meydana gelmiti. Onun mirasnn oullarna [..] verilmesi hem kanunun, hem eriatn emrettii ak bir gerekti. Bunlara neden sayg gsterilmedi, bunun zerinde durmak istemiyorum."129 Buna karlk .H.Danimend yle diyor: "Bu son Osmanl Padiahnn muhtelif taksirat (kusurlar) iinde para ve umumiyetle servet hrsndan da bahsedilir. [..] Bu doru deildir. Birok siyasi hatalarna karlk, mal ahlak bakmndan Sultan Vahidddin, yeryznde misli pek az bulunabilecek kadar namusludur. Bu mh im meziyetinin en byk delili, memleketten kaarken, bilinmez bir sona gittii halde, ahsi miras olarak padiahtan padiaha geen Hazine-yi Humayun'a (Saltanat hazinesine) katiyyen dokunmam ve hatta z babasna ait olan kymetli eyaya bile el srmeyip hepsini millete brakm olmasnda gsterilebilir. Altnc Mehmet bu kadarla da yetinmemi, o srada oturduu Yldz Saraynda ve yannda bulunan musanna (sanat eseri) ve murassa (deerli talarla bezeli) bir altn ekmeceyi, hazine dairesine iade ettikten sonra firar ettii (kat), resmi soruturmayla sabit olmutur... Altnc Mehmet'in brakp gittii muhteem mcevherler iinde, babas Sultan Mecid'in murassa ve ortasnda dikdrtgen eklinde prlanta byk bir ta bulunan sorgucu da vardr. Dnyann btn kanunlar baba maln evlada verdii halde Sultan Vahidddin'in bunlar gtrmeye tenezzl etmemesi, efsanevi bir namus ve istikamet (doruluk)eseridir."130 Danimend'in yaklamn paylaan gnmz Vahidettincileri de yle yazyorlar: "Sultan Vahideddin'in birok meziyeti yannda bir de efsanevi drstln belirtmek icap eder. Bir zamanlar Altnc Mehmet szndeki 'altnc' kelimesinden kinaye olarak altn seven adam manas karlmak suretiyle itham edilmitir. Halbuki gerek, bugne kadar yazlp sylenenlerin tamamen aksinedir. Memleketten pek hakl sebeblerle ayrlrken, ahsi (kiisel) miras mahiyetinde, babasndan kendisine intikal eden her eyi bile Hazine-yi Hmayun'a gndermitir. [..] Padiahlar resmen bir makbuz vermek suretiyle Hazine-yi Hmayun'daki her eyi getirtip yanlarnda alakoyabilirlerdi. Vahideddin isteseydi bu usul tatbik etmek suretiyle btn Hazine-yi Hmayun'u beraberinde gtrebilirdi. O byle yapmad gibi yanndaki kymetli eyalar da oraya teslim edip daha evvel bunlar iin verdii makbuzu geri almak yolunu tutmutur." (K.Msrolu,

de

bi

an

_8

Osmanoullar'nn Dram, s. 95) "Sultan Vahideddin stanbul'dan kmadan evvel, Hazine-yi Hmayun'dan makbuz mukabilinde 'Kyametname' adl kitab getirtmi ve minyatrleri iki milyon deerinde olan eseri, makbuzunu getirterek yine Hazineye iade etmiti. O zaman yaknlar, 'Padiahm! Hazine-yi Hmayununuzdaki btn eya, Hkmdarlar tarafndan, ecdadnza ve hanedannza hediye edilen eyadr. Bunlar sizin malnzdr. Geri yollamak istediiniz kitabn iki, belki de milyona alcs hazrdr. Hi olmazsa bunu bir ihtiyat olarak yannzda alkoymanz doru deil midir?' [ dediler.] Sultan Vahdeddin u cevab verdi: 'Haklsnz. Bunlar, hesabn kimseye vermekle mkellef olmadmz, ahsi malmzdr. Fakat ecdadm bu milletin hkmdarlar olmasalard, onlara kim bu hediyeleri verirdi? Binaenaleyh bu kymet biilmez eyada benim kadar milletin de hakk vardr. Ben bu ih aneti kabul edemem.' " (R.Cevat Ulunay, 'Bu Gzler Neler Grd?', Tercman gazetesi, 18.11.1969) "Giderken Hazine'den hemen hemen kendine ait eyalar dnda hibir ey almad. Son anda yolda okumak iin istedii Kuran- Kerim'in altn bir mahfaza iinde olduunu renince, Roma'dan altn mahfazay Beytlmale (hazineye) ait olduu iin stanbul'a geri iade etti (Ne Trke)."131 "[Vahideddin] tamamen Padiaha ait olan Hazine-yi Hassa'dan bir kuru almad gibi baba yadigr elmasl bir sorgu ile altn bir ekmeceyi makbuz karl brakarak gitmitir. Milyonlar bile gtrmesi iten deilken, bugnn parasyla (!) elli bin lira para ile gitmitir."132 "[Vahidddin Han] Malaya zrhlsna binerken esiz devlet hazinesinden bir kl dahi almamak soyluluunu gstermiti. Halbuki Napolyon [kaarken] yanndaki sandklarda, Saray Hazinesinden ald drt buuk milyon altn vard." (N.Nazif Tepedelenliolu, Yeni stiklal gazetesi, 30.11.1966) Grlyor ki . Hami Danimend, Hazine-yi Humayun'daki her eyi, Padiahn babadan kalma, kiisel mal olarak anlatyor ve buna uygun sonular karyor. teki yazarlar da bu ifadeye kaplp comular. Oysa, .H.Danimend'in ifadesinin de, bu yazarlarn gittike kprterek yazdklar yazlarn da, Osmanl devlet dzeni ve tresi ile zerre kadar ilgisi yoktur. Neden mi? nk Osmanl Devletinde iki hazine vard: Biri, devlet hazinesi demek olan Hazine-yi Birun, yani d hazine; tekuse .H.Danimend'in ve teki Vahidettinci yazarlarn sz konusu ettikleri Hazine-yi Enderun yani i hazine, saltanat hazinesi. Saltanat Hazinesinde, 'Emanat- Mbareke' ile Yavuz Selim'den beri sk bir kayt altna alnm olan deerli eyalar, sava ganimetleri, padiahlara gelen armaanlar, padiah yadigrlar vb. vardr. Eskiden para da bulunurmu. Bu hazine, .H.Danimend'in ve izleyicilerinin iddia ettikleri gibi Padiaha deil, saltanat makamna aittir. Bir padiahn bu hazineyi diledii gibi kullanma yetkisi yoktur. Tarihi Ubucini diyor ki: "...Bu Hazine kaytsz artsz milletin maldr. Hkm sren Sultan, bu hazinenin sadece mutemedidir (gvenilir koruyucusu)." 133 Padiah, baz eyay ancak geici olarak ve makbuz karl saraya aldra-

de

bi

an

_8

bilir.134 Ksacas bu hazine, her padiahn diledii gibi kullanabilecei bir baba miras deil, saltanata ait bir mze-hazinedir. Her ey kayda geer. Hazine odalarna giri k bile ok ayrntl kurallara balanmtr. Kap yzlerce yllk tre gerei Yavuz Sultan Selim'in mhryle mhrlenir.135 yle olmasa bu grkemli hazineden geriye bir efsane kalrd. Oysa son zamanlardaki en msrif padiahlar bile iten ve dtan bor alm ama bu hazinedeki deerlere el uzatmamlardr. Bu deimez tre sayesindedir ki 500 yllk Hazine-yi Hmayun, Topkap Saray'nda duruyor!136 Bu yzden Vahidettin'in, geici olarak yannda bulunan ve Hazine-yi Hmayun'a ait olan altn ekmeceyi, Kyametname'yi, Kur'an mahfazasn geri vermesi doal bir olaydr, bozulmaz tre gereidir. Durum bu iken, "Hazineye dokunmam", "Babasnn elmasl sorgucunu almam", "stese btn Hazine-yi Hmayun'u beraberinde gtrebilirdi", "Milyonlar bile gtrmesi iten deildi" gibi dayanaksz ve yavan cmleler, hem Osmanl gereine, hem Vahidettin'e saygszlktr. Vahidettin, 500 yllk saltanat ve devlet tresinin cahili mi ki "Bunlar, hesabn kimseye vermekle mkellef olmadmz ahsi malmzdr" demi olsun? Besbelli ki Refi Cevat Ulunay uyduruyor, tekiler de gz kapal inanyor. Peki, Vahidettin istese, sz konusu nesneleri birlikte gtremez miydi? K.Msrolu'nun iddia ettii gibi koca Hazine'nin tmn deilse de, ykte hafif, pahada ar baz eyleri pekl gtrebilirdi.137 Ama o zaman ona da -Napolyon gibi- hrsz denilirdi. Vahidettin, anlalan aile ii para ilikilerinde zayf ama treye kar dikkatli.138 Zaten Hazine-yi Hmayundan bir eyler alp gtrmesi de gereksizdi. nk ihtiyac yoktu, ok zengindi. Aabeyi Sultan Reat'n aylk denei 20.000 altndr.139 Buna ek olarak saltanat mlklerinden gelen gelirler de vardr.140 H.Z.Uaklgil zetle yle diyor: "Sultan Reat'a verilen aylk denek ve bu mlklerden gelen gelirler birleince, pek mreffeh ve pek muntazam bir saray hayatna yetti." (Saray ve tesi, s.181) Tabii Vahidettin'e de ayn denek verilmitir. Ancak -denek ve mlklerle ilgili ilemleri yapan- Hazine-yi Hassa Genel Mdrlnn kaytlar yaymlanmad iin mtarekeden sonra, saltanat mlklerinden gelir gelip gelmediini, gelmise miktarn bilmiyoruz. Bu geliri yok saysak bile Vahidettin'in aylk denei, bugnn (1995 Temmuz) parasyla (1 Reat altn = 4 milyon lira) en azndan 80 milyar lira tutuyor. 1918 Temmuzundan 1922 yl Kasm ayna kadar 51 ay tahtta kaldna gre devletten, toplam 1.020.000 altn (yaklak 40 tri lyon lira) denek alm demektir. stanbul'dan ne kadar para ile ayrld? Bu konusundaki iddialar eitli. Kz Sabiha Sultan, yannda kt para '50 bin' lira,141 Refi Cevat Ulunay '20.000 altn',142 T.M. Gztepe '35.000 ngiliz liras'143 aldn ileri sryorlar. Samiha Ayverdi, 'kk bir cep harl' ile ay-

de

bi

an

_8

3. Saltanatn kaldrlmas ve Vahidettin'in hain ilan edilmesi 30 Ekim 1922 Pazartesi gn, TBMM'nde, son sadrazam Tevfik Paann M.Kemal Paaya zel, Meclis Bakanlna resmi olarak yazd iki yaz, genel grme konusu olur. O gn konuan milletvekillerinin (Efendi ve Hoca diye anlacak olanlar, din bilginleridir), Vahidettin, saltanat ve stanbul hkmetleri hakkndaki kan ve dncelerini zetle ve sadeletirerek aktaracam. Rasih Hoca (Kaplan, Antalya): "O tahtta oturan kimsenin (Vahidettin) cani olduunu bilemiyorduk. Evet canidir! nk bunca kym yapan Yunan ordusu, kendini yllarca Halife ordusu diye tantt; dman bu propaganday yaparken o, bir beyanname ile olsun, 'Y unan ordusu neden Halife ordusu oluyormu?' demek cesaretini gsteremedi. slam alemi kr deil. Durumu grm, temsilcilerini stanbul'a deil, Ankara'ya gndermitir!149 Milletin aleyhinde hareket eden bu kiiler haindir!" (I.Dnem Zabt Ceridesi, 24. C, s.272) Hseyin Avni (Ula, Erzurum): "Trkiye halk gemiteki sisteme isyan etmitir. Tevfik Paa makam- hilafetten bahsediyor! Makam- hilafet nerede? Vahidettin, baca krlsayd da saltanat rasnda Sevres Andlamasn kabul iin ayaa kalkmasayd. Tevfik Paa 'Ankara ile Bab- Ali arasnda hakiki bir ikilik yoktur' diyor. Evet yalnz Bolu hadisesi

de

bi

an

rldn yazyor.144 Ttncba kr ise, 'Vahidettin'in yannda 3.000 altn, bir ngiliz bankasndaki hesabnda da 20.000 altn' bulunduunu aklamaktadr.145 Biri tekini tutmayan ifadeler. ou da inandrc deil. San Remo'daki villada yaayan 40 kiinin yiyip imesi, 40 odal kkn kiras, 25 kiilik hizmetli kadrosunun ayl, yaver Zeki'nin lkse ve kumara harcadklar, Vahidettin'in baz maceraclara yardm iin verdii paralar, 50.000 lira kt para ya da kk bir cep harl ile karlanamaz. R.Cevat Ulunay 20-000 altn diyor ki 152 kilo eder.146 Dr.Reat Paa tarafndan tand ve 'Sultan Vahdeddin'in btn nakd servetini (parasn) ihtiva ettii sylenen bir el antasna'147 152 kilo altn sar m? 152 kilo arl, bir el antas ve bir kii tayabilir mi? Bu tr hesapsz iddialara, ilerde de tank olacaz. Yanna ald parann miktar hakknda Vahidettin bir aklama yapmam148 tr. Ttncba kr Beyin verdii olduka makul bilgiyi esas alrsak, Vahidettin'in yannda ve hesabnda 23.000 altn bulunuyor. Bu bile bugnn (1995) parasyla 92 milyar lira eder. Buna Mediha Sultan ile Kral Hseyin'in, ilerde ayrntsn greceimiz desteklerini de eklersek, Vahdettinin kulland gurbet paras 140 milyar geiyor. Zaten buna yakn bir paras olmasa, o tantanal srgn hayat yaanamazd. Ama bu kadar para, buuk ylda nasl bitti? Bunun cevabn San Remo'da yaanan gsterili hayat grnce bulacaz. Vahidettin'in cesareti, bu blmn 9. paragrafnda; Kurtulu Sava ile ilikisi ise, nc Blmde ele alnacak.

_8

(isyan), Konya hadisesi vardr. (Glmeler. Yozgat hadiseleri sesleri) Sevres'i imza eden Bab- Ali deil mi? Tevfik Paa sadrazam sfatn kullanmak iin hangi mhr kullanyor? O mhr kimden almtr? (Vahidettin'den sesleri) O mhr benim memleketimin, malikne gibi zorla gasbedilmesi sonucu kullanlan cinayet mhrdr. O mhr milletin idam kararn mhrledi. Sevres Andlamasnn zerinde duruyor. Hilafet perdesi altnda, saltanat cinayetlerine kadar kap amalarna, memleketi alt st edecek bir hale drecek yasa d sfatlar taknmalarna, TBMM hibir zaman frsat vermeyecektir." (a.g.e., s.274,275) Rza Nur (Sinop): "Trk milleti, yl nce TBMM'ni toplayarak kararn vermitir: Hakimiyet milletindir. O halde Osmanl mparatorluu yklm, yerine gen ve milli bir Trkiye devleti kurulmutur ve btn hakimiyet ondadr." (a.g.e., s.278) K.Karabekir Paa (Edirne): "Kt ruhlar (asli: ervah- habise) gibi karmza kan bu adamlar, stiklal Savann balangcnda, doudaki en uzak kelere kadar fesat ellerini sal-masalard, hatta benim birliklerimin, kararghmn iine kadar Ferit Paa melunu zehirli mektuplar gndermemi olsayd, bu erefli gnlere iki yl nce kavuurduk. Bunlar idrakten, vicdandan yoksun birtakm insanlar... TBMM' nin kesin emriyle ve ilk frsatta, stiklal Mahkemesi ile bu adamlara gereken ilemi yapalm. Tevfik Paa, 'eer Bab- li bar konferansna gitmezse, bunun slam aleminde byk etki yapacan' yazyor. Genel Savata cihad ilan edilmi iken, kendi ahsm adna ve kumandan olarak sylyorum, gerek anakkale'de, gerek Irak'ta srekli slam askerleri ile savamak zorunda kaldm. Halbuki bugn, stiklal Muharebesini yaparken ve stanbul aleyhimize bir cihat fetvas karm iken, douda slam, ellerini bize, Anadolu milletine uzatm ve stanbul hkmetini lanetlemitir. Btn ehitlerimiz, btn gazilerimiz, ayaklar, bacaklar kopmu kardelerimiz, bu adamlar lanetliyorlar." (a.g.e., s.280)150 Hac lyas Sami Efendi (Mu): "slamn hayatna, btn slam muhitinin mukaddesatna kaytsz kalan Vahidettin'e biat ettii iin sa elime nefretle bakyorum. Mthi bir esirlik emberi altnda olduu iin bu Padiahn byle haince hareket ettiini sanacak arkadalar bulunur. Bu hareket, esirliin gerei deil, kiiliinin sonucudur. Bir an nce, zavall mabetlerimizi, mescitlerimizi, milletimizi u alan (asl: lemin) adyla kirletmemek iin buna bir son verelim." (a.g.e., s.281, 282) Mfit Efendi (Kurutluolu, Krehir): "stanbul'dakiler bizi onlara kar isyan etmi olarak ilan ettiler. syan etmedik, hakkmz istiyorduk. Gasp edilen hakkmz geri almak ve yaamaya layk bir millet olduumuzu dnyaya ispat etmek iin toplandk. slam kardelerimizi, bize kar silah kullansnlar diye kandranlar, stanbul'da oturan bir kk zmredir. Kendilerine verilecek cevap, vatana ihanet suu ilediklerini bildirmektir!"

de

bi

an

_8

(a.g.e., s.284, 285) Ali Fuat Paa (Cebesoy, Ankara): "Hl stanbul entrikas son bulmuyor. Bence dmanlarn da sonuncusu (Vahidettin) bugn halledilmelidir!" (a.g.e., s.286) Nusret Efendi (Erzurum): "Bab- li ve Saray lmtr. (Bravo, yaa sesleri) nce bu kiiyi tahtndan indirelim!" (a.g.e., s.289)151 TBMM o gn, bu grmelerin nda, "Padiah ve stanbul hkmeti hakknda kouturma yaplmasna" da karar verecektir. (306 sayl karar; s.294) Diyarbakr milletvekili Hac kr Efendi, "stanbul hkmetinin ve Vahidettin'in, besmele ile talanmasn" nerir; aralarnda H.Avni ve Ziya Hur-it'in de bulunduu 14 kii de, "stanbul hkmetinin, milli varln ruh ve manasna aykr olan yazsna cevap bile verilmemesini" ister, (s.291, 292) Saltanatn kaldrlmas hakknda Rza Nur'un yazd nerinin gerekesinde, Kurtulu Sav'nn ksa bir zeti yaplyor. Bir blmn sadeletirerek aktary orum: "Birka yzyldr, Saray ve Bab- li'nin (hkmetin) bilgisizlii ve aklszl yznden devlet, byk felaketler iinde korkun biimde alkandktan sonra, sonunda tarihe karm bulunduu bir anda, Osmanl mparatorluu'nun kurucusu ve gerek sahibi olan Trk milleti, Anadolu'da, hem d dmanlarna kar ayaklanm ve hem de o dmanlarla birleip millet aleyhine harekete gelmi olan Saray ve Bab- li'ye kar mcadeleye atlarak, Trkiye'de Byk Millet Meclisi ve onun hkmet ve ordularn oluturarak, d dmanlar, Saray ve Bab li ile fiilen ve silahla ve bilinen etin zorluklar ve ac yoksunluklar iinde savama girimi ve bugnk kurtulu gnne ulamtr. Trk milleti, Saray ve Bab- li'nin hainliini grd zaman, bir anayasa kararak, onun birinci maddesiyle egemenlii Padiahtan alp dorudan millete... vermitir. Hal byleyken, stanbul'da dmanlar ile ibirlii yapm olanlarn, hl saltanat ve Osmanl ailesinin haklarndan sz etmelerini grmekle, aknla uram bulunuyoruz..." (a.g.e., s.313) Saltanatn kaldrlmas hakkndaki iki maddelik karar, 1/2 Kasm 1922 gecesi kesinleir. (Karar says 308) Karara sadece bir milletvekili muhalif kal-mtr. (a.g.e., s.315) 152 Grlyor ki Vahidettin'in hainlii, resmi tarihilerin ya da 'devrim kalemrlerinin' bir iddias, yaktrmas, iftiras filan deil, Trkiye Byk Millet Meclisi'nin karardr. Bu karar kaldrlabilir mi? Nasl kaldrlabilir? Sonra neler olur? te size ilgin bulmaca!

de

bi

an

_8

4. Vahidettin'in stanbul'dan ayrlmasnn sebepleri nce, Vahidettin'in son Baktibi Rfat Beyi.dinleyelim. "Vahidettin, saltanat yzst brakp kamann, dnyann gznde gayet ar ve namus krc bir hareket olduunu dnemez ve vaktiyle Sultan Cem ve Mustafa'nn ac sonunu bilmez bir kimse deildi. 'Aslaca' sz halk arasnda konuulmaya balamt. Baz kimseler, cumhuriyet kurmak iin kararl idiler. Bunlar, Fransz Byk nklab olaylarn taklit, etmekte olduklar "O zaman Fransz hkmdar ihtilalciler tarafndan nasl idam edildi ise, Vahdettin'in de yle aslacanda phe yoktur" yolundaki szlerini son derece korkmu ve. can kaygsna dmt."153 Vahidettinci yazarlarn154 grleri de yle: K.Msrolu'na gre: "Sultan Vahidettin'i son derece dndren ve endielendiren bir hadise oldu. Eski devrin nde gelen Nazrlarndan (bakanlarndan) olup Milli Mcadele'ye kar yazlar yazan Ali Kemal Bey, stanbul'da yakalanp zorla zmit'e gtrlm ve orada Nurettin Paann emriyle askerlere lin ettirilmi? Saraya her gn Sultan Vahideddin iin iyi dnlmediini gsteren haberler gelmekteydi. Halife sfatyla hakarete uramak istemeyen Padiah, doup byd ve hkmdar olduu vatandan (17 Kasm 1922 gn) ayrlmak zorunda kalmtr. Esasen bir gn nce de TBMM, onu vatan hainlii ile sulayan bir karar almt."156 (Osmanoullar'nn Dram, s.102 vd.) "Halk zafer sarholuu iindeydi. Gndzleri meydanda toplanyor, heyecanl nutuklar veriyor, akamlar fener alaylar tertip ediyordu.157 Araya karan baz kt maksatllar, Sultan Vahideddin hakknda da ileri geri konuuyorlard. Hatta tramvaylara tebeirle 'Kahrolsun Sultan Vahidedin!' diye yazlmt.158 Bu durumda kendisini emniyette hissetmeyen [..] Padiah vatanndan ayrlmak mecburiyetinde kalmtr." (Hilafet, s.274)159 Msrolu, ayrl sebebi olarak, bir baka yerde de yle diyor: "Hanedana hakaret edilmesini nlemek amacyla..." (S.Mcahitler, s.94)160 N.Fazl Ksakrek: "nnde [..] zmit'e gtrlp para para edilmi Ali Kemal misali vardr ve onu bu hale getiren Nurettin Paa, ayn eyin Vahidddin'e de yaplacan ilan etmitir. Bu vaziyette ne yapmal? Ya memlekette kalp bana gelecekleri tevekkl ve teslimiyetle beklemek yahut sultanlk vasfn kaybetmi ve adi bir fert dzeyine inmi insan sfatyla vatan dna gmek. Fakat onun bir de Halifelik sfat var ki yz milyonlarca Mslmana amil bulunmakta ve bu bakmdan mahalli (yerel) kararlarn stnde bir mahiyet arz etmekte. O zamanlar slam kitlelerinin byk ksm ngiliz idaresinde olduuna gre, Halife sfatyla alaka isteyebilecei tek devlet ngiltere'dir. Asla ngiliz emellerine alet olmamak artyla bu mevzuda onlar vazifeye davet etmek hakkdr. Uzun nefs muhasebe ve murakabelerinden sonra kararn veriyor: Vatan terk edecektir.

de

bi

an

_8

inden bir ses, 'Kal ve gerekirse l!' diyemiyor. Hemen kymet lmz belirtmek iin kaydedelim ki Vahidddin'in asil kalbinde, bu kadar byk bir ecaat (kahramanlk) ve ulviyete (bykle) yer yoktur." (Vahidddin, s. 197) Mediha Sultann olu Sami Beyin ocuklarndan Rkneddin Bey, Vahidettin'in ka sebeplerini yle aklam: "Rkneddin Sami Bey, Padiahn memleketi kendi arzusu ile terk etmek aresizliinde kaldn, son derece vatansever ve hamiyetli bir kimse olmasna ramen, gerek fikirlerine itimat etmek gafletinde bulunduu Ferit Paann hatal kkrtmalarnn, gerek gsterdii btn iyi niyetlerine Anadolu'dan sert ve menfi (olumsuz) karlk gelmi olmasnn, hatta Milli Mcadele'ye itirak iin gnderdii ehzadelerin geri evrilmi bulunmas gibi sebeblerin onu, bu hazin karara sevketmi olduunu sylemitir." (Aktaran S.Ayverdi, Trk Tarihinde Osmanl Asrlar, 3.C., s.195) [Ayrntlar nc Blme brakarak, iki hususu imdiden aklamak doru olacak: Vahidettin'in gsterdii btn iyi niyetlere, Anadolu'dan sert ve olumsuz karlk geldii doru deildir. Vahidettin iyi niyetini belirtecek herhangi bir davranta bulunmamtr ki sert ve olumsuz bir karlk gelmi olsun! Tersine Ankara, iki kere Vahidettin'e TBMM'ni tanmasn teklif etmi, Vahidettin ikisini de reddetmitir. (Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.161-162) Anadolu'ya geen bir tek ehzade var: mer Faruk. O da Vahidettin'den gizli olarak nebolu'ya gelir. Bu ehzadenin anlarn da nc Blmde aktaracam. Yani Vahidettin'in Milli Mcadele'ye katlmak iin ehzadeler yollad iddias da geree aykrdr.] K.Msrolu, Vahidettin'in kamasn iine sindirememi olacak ki baka sebepler de ileri srerek haklln pekitirmeye alyor ama olay da doal yatandan taryor: "Acaba Sultan Vahideddin'in vatandan ayrlmasn gerektirecek lde hayatna kar ciddi bir tehlike var myd? Dorusunu isterseniz hem vard, hem de yoktu. yle ki ona fenalk yapmak isteyen kimseler, hakikaten vard, bu bakmdan tehlike de vard. Fakat bunlar, byle bir emeli gerekletirebilirler miydi? te buras ok phelidir." (S. Mcahitler, s.94) Az nce TBMM'nin verdii karardan sz eden kendisi deil miydi? Artk herhangi bir kiinin giriimi sz konusu olabilir mi? Vahidettin'in de TBMM'ne kar direnebilecei dnlemez. Ama K.Msrolu dnyor. Bakn, Vahidettin nasl direnebilirmi: "stanbul'da kalp Ankara hkmetine kar sz gelimi, ngilizlerin destei ile fiili mcadeleye giriebilirdi. Onun ahs ve tahtndan baka bir ey dnmediini syleyip yazanlar, bunu olsun kabule mecbur deiller midir?" (S.Mcahitler, s.94) Yani Halife-Sultan, tahtnda kalmak iin igalci ngiliz kuvvetleri ile vatan kurtarm Trk ordusunu arptracak! Msrolu, ka yapaym derken, gz karyor. Diyelim ki Vahidettin'in gz bunu isteyecek kadar karard. Acaba ngilizler, Vahdettin iin muzaffer Trklerle stanbul iinde dvmeyi gze alrlar

de

bi

an

_8

myd, alacak durumda mydlar?161 Alsalar, sonu ne olurdu acaba? yisi mi, bu bo varsaymlar ve yersiz yorumlar bir yana brakp Msrolu'nun yeni bir iddiasn dinleyelim: "Fakat hadiseyi hem saraydaki, hem Ankara'daki adamlar (!) vastasyla bandan beri ok mkemmel bir surette planlayan ngiliz entelicans (gizli servisi), Vahideddin'in tehlikeyi ciddi kabul etmesini gerektiren bir hava ihdas etmiti (yaratmt).162 Her gn saraya yeni bir ihbar yaplyor ve Padiah'n bir suikasde urayaca bildiriliyordu. Bu haberlerin asl kayna ngiliz entelicans idi. Muhbirler ise Padiahn itimadn kazanm resmi ahslard. Bir ksm sarayda, bir ksm Ankara'da bulunan (!) ve ngiliz entelicans ile irtibatta (balantda) olan bu adamlar, suret-i haktan grnerek Padiah bu harekete (kamaya) sevk iin ok mahirane (ustaca) bir rol oynadlar.163 ngilizler o zaman Yahudilikle ok har neir olduklarndan, bu kimseler de masonlardan seilmiti. Mesela vefatna kadar Sultan Vahideddin'in yanndan ayrlmayan hususi doktoru Reat Paa bunlardan biri idi. Hem masondu, hem de ngilizler hesabna sultan belli dorultulara sevk etmeye memurdu. Mehur Kuva-y nzibatiye Kumandan Sleyman efik Paa da onlardand." (S.Mcahitler, s.94,95) K.Msrolu bir baka kitabnda, bu iddiasn daha da genileterek yle devam ediyor: "Reat Paa, Ankara ve M.Kemal'in casuslarndan biri idi. Mason olmasna ramen yine de asgari bir vicdan sahibiymi ki San Remo'da, Padiaha 'onu aldatp ihanet ettii' yolunda bir mektup yazp brakarak intihar etmitir. Yaknlarndan bizzat dinlediimize gre,164 Reat Paann kendisinden af dileyen bu mektubu, dier bir ok vesaikle (belgeyle) birlikte Sultan Vahideddin merhum tarafndan zembille mineye atlp yaklmtr." (Hilafet, s.151, 276) Yazar byle diyor ama hibir dediini kantlamyor, bir ipucu bile vermiyor. Ksacas aklna va gnlne gre bir senaryo yazyor. Alternatif tarih yazclarnn, verdiklere szlere ve tarih metodu hakkndaki aklamalarna ramen, bylesi dayanaksz iddialarna, ilerde ok rastlayacaz. Baknz, ayn yazar, Sarkl Mcahitler kitabnda, yine byle kesin bir ifade ile ne diyor: "stanbul'daki igal kuvvetleri ve zellikle ngilizler ile Ankara'nn mmessilliini yapan ahslar, Sultan Vahideddin merhuma kar oynanan bu oyunu [stanbul'dan uzaklatrma] birlikte planlamlard. Mesela Padiah adna General Harington'la bu meseleyi gren Miralay (Albay) Fahri (Engin) Bey, btn konutuklarn akrabas Niyazi Bey vastasyla [Ankara'nn temsilcisi] Refet Paaya saati saatine bildirmitir. [..] Miralay Fahri Bey gya Sultan Vahidettin merhumun en yaknlarndand. O derece ki gurbete bile kendisiyle birlikte km ve ondan lnceye kadar ayrlmamt." (s.276) Dorular: Fahri Engin o tarihte albay deil, yzba; Vahidettin'in 'en yakn deil, sadece sarayda grevli deniz yaveri. stelik bu grevinden memnun da deil, ayrlmak iin daha nce bavurduunu aklyor.

de

bi

an

_8

5. Ayrl hazrlklar

Son stanbul hkmeti, Vahidettin'in istememesine ramen, 4 Kasmda istifa eder. Halk galeyan halindedir,167 yerli ve yabanc basn Vahidettin aleyhinde haberlerle doludur.168 6 Kasm 1922 gn Ali Kemal'in milliyetilerce tutukland haberi stanbul'da bomba gibi patlar. Kurtulu Sava'na kar olanlar dalga dalga, nedense baka bir elilie deil de, ngiliz Eliliine koup snmaya balarlar.169 R.Tevfik diyor ki: "...Daha, bir mddet Padiah, stanbul'da kald ve arabasyla ehri dolamak suretiyle tevecch (ilgi, dostluk) kazanmak istedi. Fakat halk tamamiyle kaytsz kald... Padiahlardan hibirisi bu derece sefalet ve hakarete dtkten sonra, yine mevkiini muhafazaya almamt." (Biraz da Ben Konuaym, s.191) Vahidettin 6 Kasm 1922 gn, bar grmelerine katlacaklar iin ve-daya gelen ngiliz Yksek Komiseri Rumbold ile Batercman Ryan' kabul eder ve uzun grmenin sonunda, 'Britanya makamlarnn, yakn bir tehlike vukuunda, ahsn korumak, iin her eyi yapacaklarna dair 1920'de yaptklar vaadi (sz) hatrlatr. Kendisini [gvenli bir yere] gtrp gtrmeyeceklerini, gtreceklerse Msr'a m, Kbrs'a m gtreceklerini sorar. Rumbold, Msr'a gitmesinin imknsz olduunu, geici olarak, 10-15 kiiyle her yere gidebileceini syler.' 170 Grlyor ki ngilizler, Vahidettin'e nceden gvence vermilerdir. nk Vahidettin ve Damat Ferit, hayatlarnn korunmas iin ngilizlerden defalarca gvence istemi ve almlardr. Bu konunun balca evreleri, tarih sr asyla yle: Erzurum Kongresi srerken Damat Ferit 30.7.1919 da ngiliz Yksek Ko-

de

bi

an

_8

Yazarn iddia ettii gibi Vahidettin'le gurbete de birlikte kmamtr; dolaysyla lnceye kadar Vahidettin'den ayrlmam olduu da btnyle geree aykr. stanbul'da kalm, Cumhuriyet dneminde Donanma Komutan olmu,165 amirallie kadar ykselmitir. (3) Harington'la yapt konumalar Refet Paaya saati saatine intikai ettirmi olduu da yanl; nk Harington'la srekli deil, Harington'un daveti ve Padiahn izniyle yalnz bir kere konuuyor. Yaznn tek doru noktas ise u: Fahri Engin bu tek konuma hakkndaki raporunu, gerekten akrabas Niyazi Bey araclyla Refet Paaya gndermitir. Yani bu ayrnt dnda, Fahri Engin hakkndaki bilgilerin tm geree aykr.166 Merakls iin Amiral Fahri Engin'in bu konuda yapt geni aklamann adresini veriyorum: Yakn Tarihimiz, 3.C., s.385 vd. Askerlik hayat ortada olan Amiral Fahri Engin hakknda bile, gerein bu kadar uzana den yazarn, teki kantsz iddialar nasl ciddiye alnabilir? Vahidettin'in, ngilizlere snmasna ve stanbul'dan ayrlmasna, ngilizler ile Ankara temsilcilerinin ortak oyunu sebep olmu deildir. nk ok ncesi var. Aada okuyacaksnz.

miserlii Siyasi Maviri Tom B.Hohler'den, "Lzumu halinde Padiahla kendisinin gvenliklerinin ngilizler tarafndan korunup korun-mayacan" sorar. Hohler, bu hususta Londra'nn talimatna ihtiya olduu, ancak talimat gelene kadar gerekirse meselenin lehlerine mtalaa edilecei (dnlecei) cevabn verir.171 Yksek Komiser Amiral Calthorpe bu grmeyi 31.7.1919'da Londra'ya duyurur, "Her ikisinin de mtareke artlarna uyarak bunlar uygulamak ynnde ellerinden geleni yaptklarn, dolaysyla kendilerine her trl saygnn gsteri lmesi, onlara dokunulmamas ve gvenliklerinin korunmas iin tedbir alnmas gerektiini" bildirir.172 ngiliz Dileri Bakanl 18.8.1919'da, "Padiah ve Damat Ferit'in kiisel gvenlikleri konusunda gerekli nlemlerin alnmasn" onaylar.173 Damat Ferit, Sivas Kongre'sinin sona ermesinden sonra ve istifa etmeden nce, 29.9.1919'da, bu defa yeni Yksek Komiser Amiral de Robeck'ten, "Padiahla kendisinin ve taraftarlarnn hayat ve zgrlklerinin gvenlik altna alnmasn" bir daha rica eder;174 Amiral de Robeck "Sultan'n, kendisinin ve adamlarnn selametini salayacak her trl tedbirin alnaca" hakknda gvence verir.175 Vahidettin 1920 yl banda da, bir ngiliz araclyla Yksek Komiser Calthorpe'a,"ngilizlerin istedii her bir kiinin tutuklanp cezalandrlmasn salamaya hazr olduunu" bildirir. Ne var ki, "geni lde eyleme geerse bir ihtilali tahrik edip hibir yarar salanamadan, tahttan indirilmesine ve belki ldrlmesine yol amaktan korktuu iin mttefiklerin desteine gvenip gvenemeyeceini" renmek ister.176 1.10.1920, Amiral de Robeck'in Lord Curzon'a yollad yaznn zeti: "Ferit Paann, milliyetilerin iktidara gelmeleri halinde kendisinin, Padiahn ve yaknlarnn kiisel gvenliinden kayg duyduu... Yksek Komiserlie, ngiltere'nin, Padiah ve Ferit'i koruyaca yolunda bir vaatte bulunabilmesi iin yetki verilmesi..."177 4.10.1920, Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a, ok gizli: "ngiliz Yksek Komiserliince Damat Ferit Paaya u yolda bir mesaj gnd erilmesi dnlmektedir: stifadan sonra memleketi terk etmek isterse Ferit Pa aya yardm edilecei; memlekette kalrsa kendisinin ve Padiahn korunmalarna allaca... Tahttan mutlaka ekilmek isterse Padiahn Trkiye dna kmasna yardm edilecei..." 178 6.10. 1920, Lord Curzon'dan Amiral de Robeck'e: "Tahttan ekilmesi halinde Padiahn yurt dna kmasna ngiltere'nin yardm edecei fakat tahttan ekilmemesi iin srar edilmesi..." 179 10.12.1921, Yeni Yksek Komiser Rumbold'dan Lord Curzon'a: "...Padiah gvence altndadr..." 180 7 Eyll 1922 (Trk birlikleri zmir ve Bursa nnde), General Haring ton'dan Rumbold'a: "Padiahn korunmas iin alnacak nlemler konusuna dikkatinizi ekerim. Sizce, Padiah iin hangi geminin ayrlmas uygun grlr?" 181 11 Eyll 1922, Rumbold'dan Harington'a: "Padiah stanbul'dan ay-

de

bi

an

_8

rlmak isterse, sizinle ve buradaki Deniz Kuvvetleri Komutanmzla greceim. 182 Aralarndaki gizli yazmalardan da anlalyor ki Vahidettin'in kamas i)n ngilizler, herhangi bir telkin ya da baskda bulunmu deiller. Rumbold, 6 Kasm 1922 konumasndan sonra, Vahidettin'in gvenliini bi rlikte salamak amacyla, Fransz ve talyan Yksek Komiserlerini bir toplantya arr (9 Kasm 1922) ve Harington'u da uyarr. Rumbold, son raporunda zetle diyor ki: "Sultan bana, 6 Kasm'da, etrafnda gvenebilecei yalnz iki kii bulunduunu, birini sk sk haberleme arac olarak kulland iin kimliinin anlaldn, brnn ise yksek rtbeli biri olduunu, bu yzden daha az gze arpacak birini bulacan syledi." [Son haberleme iin Mzka-y Hmayun ve Hademeyi Hassa Komutan ve kaynbiraderi Yarbay Zeki'yi kullanacaktr.] Vahidettin bu ara M.Kemal ile balant kurmak isteyecek ama bu isteini sonulandrmayacaktr.183 Vahidettin'in yaverlerinden Fahri Engin'in verdii bilgiye gre, Vahidettin'den bir haber alamad iin telalanan Harington, 13 Kasmda Vahidettin'in bilgisi ve izniyle ngilizce bildii iin kendisini artr. Olay Fahri Engin'den dinleyelim: "Harington beni yalnz olarak kabul etti ve bana syleyecei teklifin ok mahrem olduunu ve bunu ancak Padiahn kendisine arz etmekliim icap ettiini syleyerek yle dedi: 'Vaziyet Trkiye'de gittike fena bir ekil alyor. Padiah isterse, kendisini. Malaya gemimizle Malta'ya nakledebiliriz. Durum dzelince memlekete dnerler.' [..] Padiah beni i mabeyn dairesinde kabul etti. Arkasnda robdambr vard, yz tral, zgn. Teklifi dinledi. Sonunda hibir ey sylemedi, sadece 'Gidebilirsiniz' dedi. [..] Benimle ikinci bir temas olmad. Fakat Padiahn elerinden birinin erkek kardei olan Yarbay Zeki'nin, bu iler hakknda Harington'la temasta olduunu rendim." 184 Gerisini Harington yle anlatyor: "...Bir aramba gn [15 Kasm] yemekte iken Sultann yaverinin geldiini bildirdiler. Bu yaverin Mzka Komutan olduunu rendim. Sultanla senelerce beraber bulunmu olan doktoru dahil btn saray halknn aleyhe dndn ve Sultann da Cuma selamlna kt zaman ldrleceini zannettii iin hay atn kurtarmam iin bana haber yolladn bildirdi. Tabiatiyle Su ltan karmakla sulanmak istemediim iin, bu talebin yaz ile yaplmasn istemek zorunda kaldm." 185 T.M.Gztepe, Vahidettin'in Harington'a yle bir mektupla bavurduunu iddia ediyor: "Son olaylar zerine hrriyet ve hayatm tehlikede grmekteyim. Osmanl saltanat ve slam hilafeti zerindeki bil irs vel istihkak (babadan ve hakl olarak) haiz bulunduum meru ve mukaddes haklarm tamamiyle muhafaza etmek art ile hayatmn muhafazasn, en ok Mslman tebaya malik bir devlet olan ngi ltere'den bekliyorum." (V.G.Cehenneminde, s.16) Gztepe, bir olaya tank deilse, uydurmaktan ekinmeyen sevimli bir yazar. Bu mektup da onlardan biri. nk Vahidettin'in Harington'a yollad yaznn

de

bi

an

_8

asl udur: "stanbul'da hayatm tehlikede grdmden, ngiltere devlet-i fehimesine iltica (snr) ve bir an evvel stanbul'dan mahall-i ahara naklimi (baka bir yere gtrlmemi) talep ederim efendim. 16 Terin-i sani 1922." mza: "Mslmanlarn Halifesi Mehmet Vahideddin'' 186 Dmana snan yani resmi esareti kabul eden bir Halifenin halifelii devam eder mi?187 Tabii ki etmez. Neyse, Vahidettin'in yazl talebini alr almaz Harington hazrla koyulur. Padiah, 17 Kasm 1922 Cuma sabah, Yldz Saray'nn yan kapsndan alnacaktr.188 186) Yaznn Trke ve ngilizce orijinallerinin fotokopisi Tevfik Byklolu'nun Atatrk Anadolu'da adndaki, 1958 ylnda yaymlanm olan kitabnn 49. ve Harington'un anlarnn, 125. sayfasnda bulunuyor. (Ayrca, B.N.imir, Vahdettin'in Ka ve Sonu, 27 Kasm 1973, Cumhuriyet gazetesi, FO, 371/7962) Vahidettin hakknda bir kitap yazan aratrmac-yazar Ylmaz etiner'in, asl mektubu deil de T.M.Gztepe'nin uyduruk mektubunu yayml amasn nasl yorumlamal? (Son Padiah Vahdettin, s.262) Tevfik Paann olu ve Vahidettin'in yaverlerinden Ali Nuri Okday, 85 yandayken, N.F.Ksakrek'e u bilgiyi veriyor: "Vahidettin Padiah sfat ile kamad. Belki bir fert (birey) olarak kp gitti. Ankara'da 101 pare top atlarak padiahlk kaldrlm, Vahidddin de tahttan indirilmiti. O da zerinden syrdklar btn sfatlarn iinden, kendisine kalan fert hakkyla kp gitti." (Vahidddin, s.200) Oysa Vahidettin Halifelii brakmam ve snma yazsnda o sfatla imzalamtr. Ali Nuri Okday'n yallktan kaynaklanan bu tr yanl bilgileri ile nc Blmde yeniden karlaacaz. Msrolu diyor ki: "[Bunlar] Sultan Vahidettin'in, ngilizler elinde adeta esirden farksz bulunduunu gstermektedir. yle ya, bankadaki hesabndan kendisi para ekememekte, ailesini diledii yere nakledememektedir." (Hilafet, s.220) Vahidettin'in ngilizlere sndnn anlalmas zerine, yeni bir Halife seilmesi iin nce Abdlmecit Efendiyle temas edilir. Abdlmecit Efendi kabul ettiini bir yazyla stanbul'daki Ankara temsilcilerine bildirir. K.Msrolu bu olayn devam hakknda, ksaca yle yazyor: "Ertesi gn yani 18 Kasm 1922'de Rauf Orbay, Abdlmecit Efendinin mektubunu, cra Vekilleri Heyetinin toplantsnda okumutu." (Hilafet, s.281) Sonra, byk hayretle unu ekliyor: "Uak mevcut olmayan bir devirde, u srate baknz!" Biri, bu sratin sebebini zememi olan Msrolu'na, o tarihte telgraf diye bir haberleme aletinin oktan icat edilmi ve kullanlmakta olduunu hatrlatsa da, hazreti rahatlatsa.

de

bi

an

_8

6. Vahidettin'in ayrl ve sonras Saraydan olu Erturul ve Bamabeyinci mer Yaver Paa, zel doktoru Reat Paa, Hademe-yi Hassa ve Mzka-y Hmayun Kumandan yarbay (kimine gre albay; San Remo'dayken yaver diye anlacak) Zeki, Seccadeciba brahim, Esvabcba Kk brahim, Ttncba kr, Berberba Mahmut Beyler, 2.Musahip Mazhar Aa, 3.Musahip Hayrettin Aayla birlikte ayrlr (10 kii). T.M.Gztepe'ye gre, 'General Harington, muhafzlaryla birlikte Yldz Sarayna, Vahidettin'in ayana kadar gelmi, ayn otomobile binmiler'. (s.17) Oysa General Harington anlarnda, bu ie ayrd grevlilerin, Vahidet-tin'i, olunu ve maiyetini iki ambulans ile deniz kysna getirdiklerini, kendisinin kyda beklediini anlatyor ve diyor ki: "Saatlerce srm gibi grnen bir beklemeden sonra Sultan tayan ambulansn yolda lastii patlam olduunu rendim, bunun bir zarar olmad, vaktinde geldiler ve ben de kendisini motoruma alarak Malaya gemisine teslim ettim."189 Yine Gztepe'ye gre, 'Vahidettin, ngiliz zrhlsnn gvertesine ayan basarken grlemeye balayan selam toplar (!) arasnda, geminin k tarafna dnm ve orada dalgalanan ngiliz bayran selamlam.' (a.g.e., s.17) Ksakrek ise, Vahidettin'in ngiliz bayran selamlamasn atlayarak sahneyi yle sslyor: "ngiliz zrhlsna geerken top sesleriyle selamlanan, forsu diree ekilen ve muzaffer bir Hakan muamelesi gren Vahidddin..." (Vahidddin, s.207) Harington ise anlarnda, selam toplar ne gezer, gizlilii salamak iin bi rok sk nlem aldn anlatyor ve diyor ki: "Vahidettin'i kardmz drt saat mddetle [Yldz camisindeki Cuma namazna kadar] kimse bilmedi." 190 (N.H.Ulu, Halifeliin Sonu, s.81)191 Siz kime gvenirsiniz, olayn doasna da ters den bu dayanaksz iddialara m, yoksa olayn tan ve dzenleyicisi olan General Harington'a ve o gn t utulmu resmi tutanaklara m? ngilizlere snd ve stanbul'dan ayrld anlalnca, eriye Vekili Vehbi Efendinin fetvas ve Meclis'in karar ile Vahidettin Halifelikten alnr ve Meclis, Abdlmecit Efendiyi Halife seer. (Z.C., 24.C, s.564 vd.) Vahidettin bir sre Malta'da kalacaktr. Gztepe'nin anlarnda, Hicaz Kral Hseyin'in bu srada Vahidettin'e yollad telgrafn metni de var. Gztepe'ye gre Kral Hseyin, Vahidettin'e yle hitap ediyormu: "Yeryznn Halifesi ve umum slamlarn mam, Emirlmminin Efendimiz Hazretleri!" 192 Bu mektubu, Ksakrek (s.210) ve Msrolu (Osmanoullar'nn Dram, s.186) ile aratrmac-yazar Ylmaz etiner de (s.284) Gztepe'den aktararak veriyorlar. N.F.Ksakrek'in kitabnda mektubun metnini gren Trkolog J.L.Bacque Grammont ile H.Mammeri'nin, "VI. Mehmet'in Srgndeki Hac Yolculuu ve Birka Bildirisi" adl aratrmalarnn 14.no.lu dipnotunda u gr ileri sr lmektedir: "Osmanllarla ilikilerini koparmasndan sonra, Kral Hseyin'in tutumuna dair bildiklerimiz, kendisinin VI.Mehmet'i Halife olarak tandn ifade edecek ekil-

de

bi

an

_8

de ona hitap etmi olmas ihtimalini ok uzak klmaktadr. Bu nedenle Ksakrek'in [gerekte Gztepe'nin] metni, ok byk bir olaslkla uydurmadr." (Tarih ve Toplum dergisi, s.60, 16. Say/ Nisan 1985)193 Gztepe'nin, Vahidettin'in Harington'a yazdn iddia ettii uydurma mekt ubu daha nce grmtk; ayn tutumu srdrd anlalyor. Zaten bu son mektubu, herhangi bir kaynak da dorulamyor. Grammont ve Mammeri, Fransa'nn Kahire Bykelilii ve Cidde Bakonsolosluu raporlarndan yararlanarak, Vahidettin'in Malta'dan Cidde'ye k adarki yolculuunun ayrntlarn veriyorlar. Aadaki dzeltmeler iinbu aratrmay, ayrca B.N.imir'in Cumhuriyet gazetesinde yaymlanan 'Vahdettin'in Ka ve Sonu' adl dizi yazsnda geen ngiliz belgelerini esas aldm. Gztepe, Vahidettin'in Malta'dan Svey'e Barham zrhls' ile geldiini yazyor (s.66, 68, 69, 73). Oysa Fransa'nn Kahire Elilii raporuna gre, Port Sait'e 'Ajax zrhls' ile gelmitir (Tarih ve Toplum, s.54/ 16. say) Bu konudaki ngiliz belgeleri daha da ayrntl: Kral Hseyin 'Vahidettin'in Cidde'ye kadar bir ngiliz sava gemisi ile yollanmasn' ister ve 'bunun, ngiltere'nin prestijine daha uygun olacan' ileri srer ama ngiltere reddeder. Ajax Vahidettin'i 9 Ocak'ta Port Sait'e brakr. Bir gece orada bekletilir, ertesi gn Clematis adl ikinci snf bir yolcu gemisine bindirilir. .Clematis de ancak Svey'e kadar gtrecek, Vahidettin bir gece de burada kalacaktr. (B.N.imir, Vahdettin'in Ka ve Sonu, 28 Kasm 1973, Cumhuriyet) Gztepe'ye gre Vahidettin Svey'ten Cidde'ye de yle gelmimi: "Bir ran kumpanyasna ait bulunan ve o tarihlerde ran bayra ile seyrsefer eden biricik Acem vapuru bulunan 'Zemzem' isimli bir yolcu vapuru, Hicaz hkmeti tarafndan kiralanarak Sultan Vahidettin'in Hicaz seyahatine tahsis edilmiti... Vapur pruva direine, ortasnda beyaz ual bir gne bulunan alzeminli Hanedan- l-i Osman forsunu ekerek Kzldeniz'e almt."(s.74) Karlamada bulunan Cidde Bakonsolosunun raporuna gre, Vahidettin Cidde'ye, 15 Ocak 1923 sabah, Msr'n Hidiv Deniz irketine ait, Mansura' adl mtevazi bir gemi ile gelir. Vapurun direinde hanedan forsu deil, Trk bandras vardr; stelik gemi Vahidettin'e ve yanndakilere de tahsis edilmi deildir, nk 'patates torbalar ve domates sepetleri ile ykldr'. Fransz Bakonsolos, Vahidettin'in byle bir gemi ile gelmesinin, ehirde olumsuz bir hava yarattn yazyor. (Tarih ve Toplum, s.54/16. say) General Allenby, Kzldeniz'de sefer yapan bu nc snf yolcu gemisinin uygun olmadn Londra'ya bildirmitir ama Londra zerinde bile durmaz. (B.N.imir, ayn yer) Gztepe'ye gre Vahidettin Cidde'de yle karlanm: "[Sultan Vahiddedin] gemiden rmorkre atlar atlamaz, denizin yzn do lduran irili ufakl yzlerce yelkenliden bir lktr kopmutu. Denizin yz bir Lale devrinden nian verirken, Cidde topraklar da eitli karlama enlik-leriyle nlyordu." (s.77)194 Fransz Bakonsolos ise gnlk raporunda, 'Kral Hseyin ve Veliaht Ali'nin, ehre kadar Vahideddin'e refakat ederek, halkn genel ilgisizlii arasnda ikam e-

de

bi

an

_8

tine tahsis edilen yere gtrp yerletirdiklerini' bildiriyor ve unlar ekliyor: "Bu gibi merasimlerde det olduu zere Peygamberin sancann karlamada almamas dikkati ekmiti. Bana kalrsa Hicaz Kralnn bu hareketi, Vahideddin'i Halife sfatyla karlamadn ifade eden kararnn sonucudur." (Tarih ve Toplum, s.54/ 16. say) Karlamay, Connflower adl bir ngiliz gemisinin kaptan da izlemitir. zlenimlerini ngiliz Deniz Bakanlna yle bildirir [zet]: "Cidde halk bu karlamaya... siyasi veya dini bakmdan tamamen kaytsz kalmtr." (B.N.imir, ayn yer) Bir yanda, bu yolculukta bulunmayan ve olay 45 yl sonra anlatan T.M.Gztepe ve R.C.Ulunay, te yanda, bu olaylar izleyen ve ayn gn belgel eyip tarihe teslim eden grg tanklar! Bizimkilerin, ne kadar ayrntl yalan sylediklerine dikkatinizi ekerim. Vahidettin Mart 1923'te ngilizlere, 'Salk durumunun Hicaz'da kalmaya msait olmadn' yazarak, Eer byk ngiliz Devleti bir saknca grmezse Hayfa veya civarna yerlemek istediini' bildirir.195 (K.Msrolu, Lozan, 3.C., s. 164) Olayn devamn ngiliz belgelerinden izleyelim: ngiltere hkmeti, Taif'te oturmasnn uygun olacan bildirir. Smrgeler Bakanl ile Dileri Bakanl 28 Nisan'da u ortak karar aklarlar: "Eski Sultan'n ngiliz topraklarnda kalmas arzu edilmemektedir." Kullandklar srece pek saygl davrandklar Vahdettin, artk ngilizler iin nemini yitirmitir. Bunun zerine General Allenby, skenderiye'ye gelen Vahidettin'i, apar topar svire'ye yollatr.196 Ama ngilizler, Lozan'da bar grmeleri yapld srada, Vahidettin'in svire'de oturmasn da sakncal bulacaklardr.197 Emperyalist ahlak bu: Kullan, at! Vahidettin 20 Mays 1923'te Cenova'ya kar. imdi de T.M.Gztepe'den, Vahidettin'in Cenova'da nasl karlandn dinleyelim. Belki bu sefer doruyu yazyordur. "Cenova limannda talyan toprana ayan basan sabk Padiah, bu limanda enitesi ve eski Sadrazam Damat Ferit, Mediha Sultann olu Prens Sami ve onun olu Bahattin Beyler, Kuva-y nzibatiye Kurmay Bakan Miralay Yanyal Tahir Bey ve talyan Kral Viktor Emmanuel ile o zamanki talyan Bavekili Mussolini tarafndan karlanm ve doruca, hususi bir trenle San Remo'ya hareket etmiti." (V.G.Cehenneminde, s.99-100) Bu atafatl ve resmi karlan, Vahidettinci yazarlarn ounun kitabnda yer alyor. Almaz m? Eski bir hkmdarn, talyan Kral ile Babakan tarafndan karlanmas nemli bir olay. Fakat gerek byle deil. Nereden mi biliyorum? Vahidettin'in, 1923 ylnda, stanbul'da bulunan kz Sabiha Sultana yazd, stelik Kadir Msrolu'nun yaymlad mektuptan. Vahidettin mektubunda diyor ki: "Cenova'ya muvasalatmzda (geldiimizde) gayr-i resmi (resmi olmayan)

de

bi

an

_8

hkmet-i mahalliyeden (yerel hkmetten yani Cenova belediyesinden) pek ciddi hrmet grdm. Bir hafta ikametim (kalmam) esnasnda her gna (her trl) teslihata mazhar oldum (kolayl gsterdiler). Akbet (sonunda) San Remo'ya geldim." (Osmanoullar'nn Dram, s.197)198 Ne Kral sz konusu, ne Babakan, ne teki karlayclar, ne de zel bir trenle doruca San Remo'ya hareket! Vahidettinciler, Vahidettin'in mektubunu biraz dikkatle okusalard, Gztepe'nin palavrasna kaplmazlard. Ama yazan Vahidettin de olsa, "kim okur, kim dinler, varak- mihr-i vefay?" 199 Bylece, Vahidettincilerin, gerekleri nasl deitirdiklerini, ayrntl sahneler bile uydurduklarn, az ok renmi bulunuyoruz. Daha da ayrntl masall arn ilerde greceiz! 7. Vahidettin'in ayrln nasl deerlendiriyorlar? .Hami Danimend: "Herhalde makamna ve atalarnn yiitliine layk olan hareket, kamak deil, her vaziyette lm gze almak ve hatta lmekti. Fakat bir rivayete gre Vahidddin o kadar metin deildir. Dahiliye Nazr A.Reit Beyin anlarnda, onun bu zayf taraf yle izah edilir: memleketlerin mukadderatna hakim olanlar bakalarndan ayran azim ve sebat ve hayat hie sayma gibi meziyetlerden nasibi az, belki kibrini bile feda edecek kadar kendini dnr idi.' " (Osm. T. Kronolojisi, 4.G., s.444) Nihal Atsz: "Vahdeddin'in ikinci yanl [Atsz'a gre birinci yanl, D.Ferit'i sadrazam yapmas] ngilizlere snmasdr. Hayatn tehlikede grd iin byle yapt muhakkaktr. Hayat tehlikede olan insanlarn her areye bavurmas da normaldir. Fakat Osmanoullar gibi yzlerce yldan beri lmle kaynam ve onu bir sevgili gibi barna basmaya alm bir hanedann temsilcisi olarak Sultan Vahdeddin'in lmden korkmas, kendine yakmamtr." (Trk lks, s.86)200 Samiha Ayverdi: "[Saltanatn kaldrlmas karar zerine] Altnc Sultan Mehmet, bilhassa siy asi basiretten mahrum Sadrazam Ferit Paann basks ve teviki de eklenince, bu siyasi oldu bittiyi, ne kavrayabilmi, ne hazmedebilmiti. Aksine, alt yz yllk Osmanl tahtnn tasfiyesi karar ile irkilip kserek, almakta olan yeni devre ve bu devrin kendisini hie saymasna ksp fikir selametini kaybeder hale gelmi bulunduu da bir hakikattir. [..] Sultan Vahideddin, aleyhinde birlemi olan btn artlara ramen, icap ettii takdirde, tahtnn yan banda lmeyi bilmeli, fakat her eye ramen bir ngiliz harp gemisiyle memleketi terk etmeyi kabul etmemeli idi." (Trk Tarihinde Osmanl Asrlar, 3.C., s. 194)

de

bi

an

_8

Vahidettin'in son baktibi Rfat Bey: "Hanedan arasnda byle iki firar (ka) olay vardr. Biri Sultan Cem, di eri Sultan Mustafa'dr. Fakat bunlar henz ehzade iken firar ettiler ve sonlar ne kadar ac oldu. Hkmdar olmu olanlar kamamtr. Bir Hkmdar, zellikle Halife bu kkl nasl yapar, hayret!" (Aktaran, N.H.Ulu, s.79) ehzade Abdrrahim Efendi: "Bu hadise hepimizi mteessir etmitir. Gazetelerden rendiimizde hayretler iinde kaldk." (19 Kasm 1922, Tanin'den aktaran, KS Gnl, 4.C., s.842) Vahidettin'in yaveri Ali Nuri Okday: "... Kendi rzas ile ecnebi himayesine giren bir Halifenin, bu deni (alaka) hareketiyle Mslmanlarn gznde, Halifelii der." (Bir mektubundan aktaran, olu efik Okday, Son Sadrazam ve Oullar, dizi yaz, 8.blm, 29.12.1988, Milliyet) ehzade Mahmut evket Efendi: "Padiah Mehmet Vahdettin, stanbul'dan bir ngiliz harp gemisi ile uzaklamakla hata etmitir. Bunu kabul ederim. Esasen o bu karar kendi bana alm, hanedana mensup tek bir ehzade bile kendisini takip etmi deildir. O bunu niye yapt? Sadece ahs iin duyduu kaygdan." (Rportaj yapan Murat Sertolu, 6 Temmuz 1967, Tercman gazetesi)201 Hasan Hseyin Ceylan: "Bize gre, Halife-Sultan Vahdettin'in hayatndaki bu tek hata, yaplmamas gereken ve hele hele vatanseverlikte bir zirve olan Vahdettin'in, hi yapmamas gereken bir eylemdi." (Byk Oyun, 2.C., s.27)202 Son olarak da, dilini sadeletirerek Vahidettin'i dinleyelim: "Bu ayrlm, zellikle dnya savandan sonra, kendi yaptklarnn hesabn vermek durumunda bulunanlara kar, yaptklarmn hesabn vermekten korkmak kabilinden olmayp, belki hibir kanuna uymayan insanlar elinde, savunma ve sz hakkndan yasakl bir halde, hayatm gz gre gre tehlikeye teslim etmek gibi Allah buyruunun ve saduyunun kabul etmeyecei bir eyden kanmak ve hem de 'El-firaru mimma laytak min snen-il mrselin (takat getirilemeyecek glklerden kamak peygamberlerin snnetlerindendir)' szn dikkate alarak, vekili olduum anl Peygamberin Mekke'den Medine'ye gmesi rneine uymaktan ibarettir." (Vahidettin'in 1923'te Mekke'de yaymlad beyanname, K.Msrolu, Hilafet, s.196)203 Baz dostlarnn sulamalarn da, Vahidettin'in savunmasn da okudunuz. Kamakta ve ngilizlere snmakta hakl myd, deil miydi? Karar siz verin.

de

bi

an

_8

8. San Remo gnleri T.M.Gztepe, San Remo'y yle anlatyor: "San Remo, son zamanlarn tam bir istirahat ve sessizlik iinde geirmek isteyen servet sahipleri ve cannn kymetini bilir zevk ve keyif ehilleri iin kuru lmu bir dnya cenneti gibidir." (V.G.Cehenneminde, s.111) nce olduka kke bir villa kiralanr. 1924 Martnda ise, stanbul'da brakt eleri ve elerinin yardmclar gelecei iin Manolya (Magnoli) Villas adn tayan bir byk kk tutulur.204 Yeni kk, Gztepe'den dinleyelim: "...Nefis bir saray yavrusu olan villa, 40 odas, 15 dnmden geni bir port akal, limon korusu ve bahesi bulunan, beyaz renkli mkellef bir kasrd. [..] stanbul'dan gelen harem erkn arasnda baharemi Nazikeda, ikinci haremi Meveddet Kadnefendiler ile son haremi Nevzat ve hemiresi Nesrin Hanmlar ve Sultan Vahdeddin'in 2. Hazinedar ile birka sarayl bulunuyordu. [..] Derhal kadnefendileriyle, hazinedar ustalaryla mkellef bir harem hayat vcuda gelmi, musahipler, yaverler ve esvapbadan ibriktarbana kadar btn beyler kadrosu kuruluvermi ve mehur Mabeyn-i Hmayun tam tertip canlanmt. [..] Osmanl mparatorluunun btn terifat ve merasim usulleri olanca titizlii ile korunuyordu [..] Sultan Vahdeddin'in hususi hizmetine ayrca Natalina (Natalia) isimli, ufak tefek ve sarn bir talyan kz tayin edilmiti. [..] Bu kasrn tam ka rsnda kk ve zarif bir kasr (kk kk) daha vard; Sultan Vahidettin sar aynn bir nevi mabeyn dairesi haline getirilmiti. [..] Yaver Zeki bu kk kasrda kalyordu. Buras, dominyonlarda vazife alan zengin ve hakim-i mutlak ngiliz mstemlekecilerine (smrgecilerine) parmak srtacak bir refah ve konfor bolluu iinde yzyordu. [..] Kasrn btn kaplarnda k talyan polislerinden ifter ifter selam ve ihtiram (sayg) memurlar nbet bekliyor...205 Kk kasrda da ifter ifter talyan kzlar pervane gibi dolaarak hizmet ediyorlard." (V.G. Cehenneminde, s.100, 101, 112, 140, 147) "Sultan Vahideddin... adamlarna Padiahl esnasnda aldklar maalar, gurbette de fazlasyla ve dzenli olarak veriyordu... Bu bol maal kap yoldalarna gn domutu. Hepsi de stanbul'daki ikbal gnlerinde aldklar maalardan yksek aylk alyor, ayrca da Yldz Saraynn mehur mutfan aratmayacak mkellef ve zengin bir mutfak sofra sofra yemekler yetitiriyordu. le ve akam yemeklerine burada bir de mkellef sabah ve ikindi kahvaltlar ilave edilmiti. Yldz Saraynn o zengin ve mehur mutfa, eit ve nefisliinden ok ey kaybetmeden San Remo'da da devam ediyordu." (a.g.e., s.107) "Bu kk Yldz Saraynda yaayanlar, Vahidettin'in 25 kiiden fazla olan maiyeti (hizmet eden kiiler) ve saray mensuplaryla birlikte 40 kiiye yakndr." (a.g.e., s.138, 166)206 u srgn hayatna baknz! Sanki Padiah, maiyetiyle birlikte San Remo'da yaz tatili yapyor. Kadrosu da hayli hovarda: "Yaver Zeki'den baka iki iki dkn ve keyif ehli daha vard. Bunlar-

de

bi

an

_8

dan biri kinci Musahip Mazhar Aa, dieri de Ttncba kr Bey. Bunlar sakzl mastika ve dz raknn adeta kpls olmulard. kr, San Re -mo'ya gelince ii adamakll ayyala dkm ve postu San Remo meyhanelerine ve pavyonlarna kurmutu. [..] Mazhar Aa da akam olup da iki zaman gelince kafay iyice ttsleyip krktk oluyordu. [..] nc Musahip Hayrettin Aa da ehrin gezip tozma yerlerini, zevk ve sefa kelerini kar kar biliyordu. (..] Yaverler, mabeynciler, aalar ve beyler, mirasyediler gibi bir sayfiye ve tebdilhava hayat sryorlard."207 Bu gereksiz, zenti, gsterili hayata, bu hesapszla ve savurganla para m dayanr? Biraz daha ilerleyelim ve gurbet parasnn erimesinin ikinci ve daha artc sebebini de grelim. Vahidettin, baz servencilerin, Trkiye Cumhuriyeti ve M.Kemal aleyhindeki projelerini paraca destekler, San Remo'da kaldklar srece yemek ve iki dahil btn otel giderlerini de der.208 T.M. Gztepe diyor ki: "Sultan Vahidettin, San Remo'ya geldii gnden beri, eit eit tekilat projeleri ile buraya akn eden bir sr muhalefet gruplar, sabk Padiahn sayl ve snrl servetinden hayli paralar vurup Paris'in, Londra'nn zevk ve sefahat y erlerinde, bu paralarn altndan girip stnden kmlar." (V.G. Cehenneminde, s. 148) Gztepe, ayrca birka rnek vererek, bu projelerin niteliini ve anlamn da aydnlatyor: Vehip (Kali) Paa,209 Gmlcineli smail, eski eyhlislam M.Sabri Efen210 di ve Damat Ferit'in Dahiliye (ileri) Nazr Mehmet Ali, San Remo'ya gelirler. Vehip Paa sze yle balar: "M.Kemal'i taht ve tacyla birlikte yerle bir etmek balca emelimdir." Gelenlerin amac, "M.Kemal gibi kiilerin hakkndan gelip gurbet kelerinde srnmekten kurtulmak buna hazrlk olmak zere de "Paris'te bir gazete karmaktr. " 211 Bu tasary gerekletirebilmek iin Vahidettin'den para isterler. Vahidettin 2.000 ngiliz liras verir.212 Mevlanzade Rfat, San Remo'ya ilk defa, '1922'de Yunanistan'da iktidar ele geirmi bulunan ihtilal hkmetinin reisi General Plastiras'n temsilcisi olduunu syleyen bir Yunanl albayla birlikte' gelir ve 'Yunanistan ile Vahidettin arasnda, Ankara'ya kar bir kombinezon (anlama) yapmak iste-diini' bildirir... Vahidettin, Mevlanzade Rfat'a da para verecektir. 213 Mevlanzade'nin ikinci geliini, Gztepe yle antatyor: 'Bu sefer bambaka bir ahsiyet olarak gelmiti. O artk bir Trkiye muhalefet politikacs deil, bir Krt ihtilalcisi idi... Yannda Edirne'nin Yunanistan tarafndan igali sralarnda Edirne mebusu sfatyla Yunan Mebusan Meclisine iltihak eden Neyir214 isimli bir vatansz getirmiti." Gztepe, Mevlanzade'nin bu seferki teklifinin ayrntlarn aklamyor ama

de

bi

an

_8

baz anahtar kelimeler veriyor: "Krt eyhleri... Mhim bir sr... Byk vazife Komite... Bomba patlatmak..." 215 Fakat Vahidettin'de 'paralar suyunu ektii iin bu defa hatrlar ve gnlleri krlmadan batan savlrlar.' Bununla birlikte, 'yine Vahidettin hesabna kaldklar oteldeki masraflar, hatr saylr bir yekn tekil etmitir.'216 Trkiye Cumhuriyetini devirmek... Yunanllarla kombinezon... Krt ihtilali... Komite... Bomba... Tyleriniz rpermiyor mu? Baka kitaplarda da bu tr San Remo kaynakl birok artc iddia var.217 Kapanm bir yaray kamamak iin bilgi aktarmaktan kanyorum ve konuyu, Gztepe'nin bir zetiyle kapatyorum: "Sultan Vahideddin'in lmne kadar, San Remo'da ok merakl ve esrarl hadiseler geecek, politika entrikalarna ahit olunacak, nice haclarn koltuklarnn altndan halar kacak, siyaset perdesi altnda, hatra gelmez dolandrclk vakalar, 'tekilat' nam altnda vurgunculuk sahneleri seyredilecektir."218 Vahidettin'in servetini eriten sebeplerin ncsne ve sonuncusuna geldik. Parann, Vahidettin'in mutemedi olarak Dr.Reat Paada durduunu ve masraflar onun yaptn grmtk. Gztepe'ye gre, "bu mhim parann sarf ve idaresini eline geirmek iin rpnan yaver Zeki, bu yzden Dr.Reat Paaya di bilemektedir."219 "Gnlerden bir gn (15 Mart 1924 gn) Sultan Vahideddin, kasrn alt kat ndaki bir odada otururken, ani bir silah sesinden sonra, kapsnn nne, mthi bir feryat kopararak ar bir cismin yuvarlandn iitmi ve dar frlad zaman, bahekimi Reat Paann kanlar iinde yere serildiini grmt. Sultan Vahidettin pek eski ve emektar doktorunu bu feci vaziyette grnce, byk bir heyecanla, 'Ne yaptn paa?' diye zerine kapanmt. Saray mensuplar vaka yerine yetitikleri zaman Reat Paay can vermekle megul bir halde buldular. Sertabib yar ak gzlerini Sultan Vahdeddin'e dikerek, 'Efendim, ben ly orum,' diyebilmi ve kendinden gemiti. Srt st yere serilmi olan paann sa eli akt ve biraz tesinde kk bir browning tabanca yerde duruyordu. Paa, intihar m, cinayet mi olduu hl laykyla aydnlanamayan, esrarl bir lmle hayata veda edecek ve bu paralan har vurup harman savurmak frsat tamamiyle Zeki'nin eline geecektir."220 dareyi eline geiren Zeki'nin San Remo'daki teki marifetlerini grmeden nce, Dr.Reat Paann lm zerinde biraz duralm. Olay stanbul'a yansynca basn, "Paann Vahidettin'le beraber gitmekten piman olduunu, Ankara ile temasa getii ve Trkiye'ye dnme izni aldn, Padiaha bal Tarikat- Selahiye adl rgtn,221 paay bu ihaneti yznden ldrdn" yazar. nc Musahip Hayrettin Aaya gre olay eer cinayet ise, mutlaka yaverlerden [ve Tarikat- Selahiye adl gizli rgtten] Kiraz Hamdi Paa tarafndan hazrlanm ve Zeki tarafndan uygulanmtr." Dr.Reat Paann damad Salih (Keeci) Bey dava aar. Zeki, yokluunda idama mahkum edilir. 222 Gelelim Yaver Zekiye. Zeki, kskand iin Vahidettin'i brakp saraydan ayrlan erkez gzeli nirah Hanmn erkek kardeidir. 223 stanbul'dayken, son grevi Hademe-yi Hassa

de

bi

an

_8

9. Vahidettin'in cesareti

Bu olaylara ramen, baz yazarlar, Vahidettin'in cesur olduunu sylyo rlar.229 Sz gelimi K.Msrolu, "Sultan Vahideddin asla korkak deildi.. ehzadeliinden beri onun gayet cesur bir insan olduunu gsteren pek ok vak'a vardr... Bunun pek ok delilinden bir ikisini zikredelim." diye yazyor ve rnek ver iyor. Zaten kaynaklardaki rnekler de bu kadar, baka rnek yok. "... Bab- Ali basknn mteakip takibe (kouturmaya) maruz kalan Mlazm (temen) aban Efendi, ehzade Vahideddin Efendinin engelky'deki kkne snr. Yakalamak iin gelen polislere Vahidettin der ki: 'Bana mensup olan, sarayma iltica eden, masumiyeti de bence malum olan (?) bir adam, garezkr dmanlarna teslim edemem. Zorla ieri girmek isteyenleri vururum. Beni ldrmedike aban Efendiyi alamazlar.' "230 Kanuna aykr ama doruysa, sahiden cesur bir davran. Yazk ki Padiahl srasnda, ngilizler karsnda titrediini greceiz. "Veliaht iken Almanya'ya yapt ziyarette, siperleri dolarken, umulmadk

de

bi

ve Mzka-y Hmayun Kumandanldr. General Harington'la son gizli temaslar yapmakla grevlendirildii iin "Padiahn kamasn ben saladm, hayatn bana borlu" diye bbrlenir.224 Dr .Reat Paay ldren ya da l-drd sanlan Zeki'nin San Remo'daki birka marifeti: Musahip Mazhar Aay dvp, tabancasnn kabzasyla burnunu krar. (V.G. Cehenneminde, s. 111) Vahidettin'in zel hizmetine bakan talyan kzn gebe brakr ve zavall Vahidettin i kapansn diye birok para der. (a.g.e., s. 101) "[Ele geirdii serveti] vur patlasn, al oynasn, har vurup harman savu -rur... delice bir hrsla giyime ve ikiye harcar, sonunda kumarda bitirir." (a.g.e., s.141, 154)225 Para bulmalar iin Vahidettin'e ve Mediha Sultan'n olu Sami'ye bask yapar, Vahidettin'e "Ulan" diye barr, (a.g.e., s.177) 226 Ve adam kovamazlar! N.Fazl Ksakrek, Vahidettin'in "bu irret adam kovacak hamleyi gsterememesini", 'ulan' hitabna bile "bir karlkta bulunamamasn", "nice A vrupa kral hanedanndan hibirinde mevcut olmayan bir asalet fakat korkun bir zaaf (zayflk, gszlk)" olarak deerlendiriyor ve yle devam ediyor: "Allah ona hi kimseye kar durabilecek mukavemet bnyesi vermemi, bunun yerine sultan bir vekar ve asaletle her eye katlanma seciyesi vermi."227 Daha da artc bir bilgi aktaraym. Son are olarak Mediha Sultan'n yz satlacak ve alnan 8.000 ngiliz liras, idare etmesi iin yine Zeki'ye verilecektir! (V.G. Cehenneminde, s.157)228 nk, "Zeki'ye kar Sultan Vahideddin bata olduu halde, gznn zerinde kan var diyecek cesareti hi kimse kendinde bulamamaktadr." (a.g.e., s.144)

an

_8

bir tehlikeye kar ban emesi ihtar edildii zaman u cevab verir: Trk ba dman karsnda eilmez!' "231 Bu ziyarette Bamabeynci Ltfi Simavi de bulunmutur. Ltfi Simavi anlarnn 364. sayfasnda '2.Wilhelm istihkmlarn ve Kolmar batsndaki cepheyi ziyaretlerini' ayrntl olarak anlatmaktadr. Ama Vahidettin'in her olumlu davrann raporuna ald halde, bu cesaret sahnesinden hi sz etmiyor! "[Kl Alayndan sonra] Eyp'te arabalara binilecei srada Talat Paa anakkale Boaz'ndan dman tayyare filolar gemi olduuna dair telgraf aldn haber vermise de Hnkr, 'Onlar mtemeddin (uygar) adamlardr, byle dini merasim (!) esnasnda taarruz etmezler' diyerek tela eseri gstermedi."232 Padiahn o kadar gvendii uygar ngiliz uaklar, 18 Ekim gn, savunmasz stanbul'a uygarca saldracak, elli kiinin lmesine, yz kadar stanbullunun yaralanmasna yol aacaklardr.233 imdi de Milli Mcadele dnemine ait bir sahne grelim. gal glerinin stanbul'da ynetime resmen el koyduu gn (16.3.1920) Vahidettin, Sivas milletvekili Rauf (Orbay), Balkesir milletvekili Abdlaziz Mecdi Hoca (Tolon) ve Konya milletvekili Vehbi Hoca (elik)'dan oluan Meclis Kurulunu kabul etmitir. Bu ilgin grmede yaplan konumalar aktary orum: "Vahidettin - Bu adamlar (ngilizler) daha ok ey yaparlar, her istediklerini yaparlar! Her eye cret edebilirler! Meclis'teki szlerinize ve hareketlerinize dikkat ediniz! Vehbi Hoca - Efendimiz, onlarn kudreti milleti yldramayacaktr. Millet azimlidir, kararldr, Hakkn yardmyla, haklarndan gelecektir. Milletiniz, memleketi de, sizi de kurtaracaktr. Msterih olunuz padiahm. Vahidettin - Hoca! Hoca! Dikkatli olun! Bu adamlar, her istediklerini yaparlar! Mecdi Hoca - Padiahm, bu kfirlerin kudreti zahiridir, u gemilerin top menzili dna kamaz. Senin milletinin yrei, onlarn demirinden metindir. Millet, istiklali uruna giritii mcadeleden muhakkak muzaffer kacaktr. Endie buyurmaynz. Vahidettin - Hoca, vaziyet meydanda! Hadiseler ortada! Bu adamlar isterlerse yarn Ankara'ya giderler! Rauf- Efendimiz, biz huzurunuzda milleti temsilen bulunuyoruz. Millet, haysiyet ve istiklale aykr bir kayd kabul etmemeye kesin kararldr. Eer milletin hislerine tercman olduumuza kani iseniz, arz ediyoruz ki milletin sizden istirham (ricas), haysiyet ve istiklale aykr bir antlamaya ve szlemeye imza koymamanzdr. Aksi takdirde istikbali ok karanlk gryoruz. Vahidettin - Rauf Bey, millet koyun srs! Bu srye bir oban lazm! te o da benim! " 234 Yolda, Vehbi Hoca, derin bir ac iinde olan Mecdi Hoca'nn omuzuna elini koyar, 'Gam ekme efendi...' der, ' Allah byktr! Bu millet kurtarcsn bul acaktr. Milleti koyun srs saymak, rza-y ilahiye de aykrdr. Yaarsak, ok ey greceiz.' " 235 Son olarak da ngilizlerin izlenimini gsterir bir rnek: "... Sultan, Yldz'da

de

bi

an

_8

titreye titreye oturmaktadr... Belki de baz hadiselerin kendini ta ve tahtndan yoksun klacandan korkmaktadr. Bu hanedana mensup hi bir Prens (ehzade), halkn idare edebilecek kfi (yeterli) kaabiliyet ve enerjiye sahip grnmemektedir." 236 10. Baz grg tanklarnn Vahidettin hakkndaki grleri II. Abdlhamid'in Baktibi Tahsin Paa: "Sultan Hamid, Vahideddin Efendiyi bu derece beenmekle pek aldan-yordu. nk Vahideddin Efendi, Sultan Hamid'e bir maksat ve kar karlnd a hizmet ediyordu, yoksa Sultan Hamid'e hi sevgisi ve ball yoktu. Nitekim, inklaptan (1908'den) sonra, Sultan Hamid aleyhinde en ileri gidenlerden biri Vahideddin Efendi olmutu... Vahideddin Efendinin readet-i ahla-kiyesi (ahlaknn bozukluu) sonra btn fecilii ile kendini gstermi ve saltanat makamna geince, yaltaklanma ve dalkavukluk huyu gereince, bu sefer kuvvet ve nfuz sahibi grd yabanc ve dman millete sokulup yanama yolunu tutmu ve melanette (ktlkte) daha ileri giderek, vatanlarn dman istilasndan kurtarmak iin gaza ve bu uurda canlarn feda eden Trkleri vurdurmaktan ekinmemitir." (Sultan Abdlhamid, s. 171) Vahidettin'in Baktibi Ali Fuat Trkgeldi: "Ar derecedeki tevehhm (kuruntu) ve tereddt, teki meziyetlerini rterdi... Sultan Vahdettin, Sultan Reat'tan daha akl banda ve daha bilgili old uu halde inat ve israrnn, vehimliliinin ve kararszlnn kurban oldu... Sultan Reat'n kalbi daha temizdi... Onurlu bir zat olduundan, mtarekeden sonra Vahdettin'in uram olduu hcumlara urasayd, ya fel olup yatar yahut yr eine inip lp giderdi." 237 ngiliz Yksek Komiserlii Siyasi Maviri T.B.Hohler'in 4 Kasm 1919 gnl raporu: "Hkmdar zayf karakterli olup pek cesur olmamasna ramen yksek prensip ve emellere sahip grnmektedir." (G.Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.6; Br.IV, No. 578) Amiral de Robeck'in raporu: "Byk bir karakter gcne veya ahsiyete sahip olmamakla beraber ok samimi ve nazik bir zat olup olduka zihni bir idrak de gstermektedir." (G.Jeschke, ng.Belgeleri, s.7; 21.8.1920 gnk mlakat hakknda rapor, Br.XIII, No.23) A.Reit Rey: "Olduka zeki fakat fazla mteenni (fazla temkinli) ve mteredditti (tereddtlyd/ kararszd). Diyebilirim ki anlay ve kavrayta hzl, karar ve harekette yava idi." 238

de

bi

an

_8

Rza Tevfik: "Kendisi bir kukla durumunda idi." (Biraz da Ben Konuaym, s.191) .M.Kemal nal: "Eski Adliye Nazr brahim Bey, yeni Padiahn kendisine yle dediini bi rka gn sonra bana nakletmiti: 'Aczim var, korkuyorum. Maddeten hi bir eyden korkmam. Fakat pek ar bir vazife yklendim. Allah'tan korkarm.' Padiahn aczini itiraf etmesi, Allah'tan korktuunu ve pek ar bir vazife yklendiini.sylemesi, haktanrln, doru sylediini belirttii iin takdire deer. Fakat aczini ve pek ar bir vazife yklendiini itiraf eden bir kimsenin, tecrbeli ve yeterli olanlar kullanmak ve onlardan yararlanmak gerekirken, Ferit Paa gibi hkmet ynetiminde aczi ve devlet ilerinde tecrbesizlii bilinen ve halkn gveninden yoksun olan bir adam, yle tehlikeli bir zamanda, ardarda sadraza mlk makamna getirip trl zararlara sebep olmas, szyle znn birbirine u ygun olmadn gstermitir. Allah'tan korkan, Allah'n yasaklad eyleri, zellikle emaneti, yani millet ilerini, ehil olmayanlara vermekten saknr." 239 Dr.Rza Nur: "Yeryznden nice milletler gelmi gemiler, azametli saltanatlar kurmular, sonra da batmlardr; fakat batarken hepsinin padiahlar balarnda bulunmu, dmanlaryla dvmlerdir. Halbuki bizim ykm ve istiklal davamzda padiahmz, vatan dmanlaryla birlemi, millet aleyhinde hareket etmitir." (Trk Tarihi, 1.C., s.198) Hseyin Kazm Kadri: "Benim anladma gre, Vahideddin medeni cesaretten yoksun, mteredd it (kararsz) bir adamd. Ferit Paa adeta bu adam bylemiti. Her eyi onun gzyle grr ve onun kafasyla dnrd." (s.201) Damad smail Hakk Okday: "Kaynpederim hem zeki, hem mtereddit (kararsz) ve vesveseli (kukucu) bir hkmdard." 240 ehzade Abdlhalim Efendi: "Bu hanedan bitmitir. Bizden millete hi bir hayr beklenemez artk. Bizi bir tarafa atarak, millet kendini kurtarmaldr!" 241 Son Halife Abdlmecit Efendi: "O hain, yalnz vatanmza hyanet etmedi, hanedanmzn erefiyle de oynad. Artk vatandan da, hanedanmz sicilinden de kovulan bu adamdan bahsetmiyelim." (Aktaran N.F.Ksakrek, s.209)242

de

bi

an

_8

11. lm "1926 yl 15/16 Mays gecesi kalp rahatszlndan vefat etmitir.243 Ailesinin istei zerine otopsi yapldktan sonra cenazesi am'a nakledilmek iin tahnit edilmise de 120 bin lira borcu olduu iin talyan alacakllar tarafndan tabutuna varncaya kadar haciz koydurulmu, srf bu yzden cenaze bir ay evinde ka lm (?) ve nihayet kz Sabiha Sultan para tedarik edip haczi kaldrtarak am'a naklettirip Sultan Selim Camiinin bahesine defnettirilmitir." 244 12. Birinci Blmn sonu Bu blmde yer alan bilgilere, belgelere ve tank ifadelerine dayanarak, Vahidettin hakknda u hkm vermek, hakszlk olmaz sanyorum: Kusurlar meziyetlerini aan bir insan, dnemin gerektirdii niteliklere sahip olmayan, sradan ve zayf bir hkmdar. Peki, hain miydi? Buna, nc Blmde, Kurtulu Sava srasndaki tutumunu ve bunu beli rten belgeleri de grdkten sonra, siz karar vereceksiniz.

Notlar
57) 58)

59)

60) 61) 62) 63)

64)

65) 66) 67)

.H. Danimend, zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi, 4.C., s.441. Ahmet Kabakl ise nedense, tarihi gerekleri bir yana iterek, yle yazyor: "Son Padiah VI.Mehmet Vahdiddin, 17 Kasm 1922'de, Veliaht Abdlmecit Efendiyi Halife ilan etti." (Temellerin Durumas, s. 145) aka m, bask yanl m, yoksa sayn Kabakl kimsenin bilmedii bir srr m aklyor? Oysa Vahidettin, sonuna kadar Halife olduunu ileri srm, Abdlmecit Efendi iin de yle demitir: "Bizim budala, demek ki saltanatsz hilafete raz yani tekke eyhi olacak. Geri bu kadar da [ona] oktur ya." (Aktaran Ttncba kr Bey, Yakn Tarihimiz, 3.C., s.388) K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram, s.192'de, Msr'da kalamamasnn sebebini, Kral Fuat'n kar kmasna balyor ama asl sebebin ngilizlerin izin vermemesi olduunu ilerde greceiz. .H. Okday, Yanya'dan Ankara'ya. Ali Fuat Trkgeldi, Grp iittiklerim, s.177, 216, 227. San Remo'da bir sre Vahidettin'in yannda kalan T.Mmtaz Gztepe'nin anlarnda bu konuda birok ayrnt var. (V. Gurbet Cehenneminde) T.M. Gztepe, Vahidettin'in besteledii bir arkdan sz ederken, cmlenin banda 'mahur makamnda', cmlenin sonunda ise 'beyati makamnda' diye yazyor. (Vahidetti n Mtareke Gayyasnda, s.188) Ylmaz etiner ise ayn arknn makamnn 'suzidil' olduunu ileri sryor (Son Padiah Vahidettin, s.292) Tek ark, iki aratrmac, makam! Son Sadrazamlar, s.2102; Murat Bardak, Vahidettin'in 41 arksnn notalarnn yaymlanacan aklamt (Hrriyet, 5 Kasm 1995), bunun gerekleip gereklemediini bilmiyorum. Rza Tevfik (Blkba), Biraz da Ben Konuaym, s.32. Ltfi Simavi, Osmanl Saraynn Son Gnleri, s. 360. Yakn Tarihimiz, 3.C., s.388; Malta'da, sadece 20-30 Kasm 1922'de ngilizlerin yapt

de

bi

an

_8

68) 69) 70) 71) 72) 73) 74) 75)

76) 77) 78) 79) 80) 81) 82)

85)

86) 87) 88) 89) 90) 91)

92)

93) 94) 95) 96) 97)

de

bi

83) 84)

masraflar gsterir izelgeye gre, "Vahidettin ve "maiyetinin arap masraf 5 ngiliz liras" tutmutur. (B.N. imir, Vahdettin'in Ka ve 'Sonu, 28 Kasm 1973 Cumhuriyet gazetesi [F.O, 371/9118/E. 172: Colonial Office'den Foreign Office'e yaz, 3.1.1923]) Osman nde'in Malta gazetelerinde yer alan haberlere dayanarak hazrlad bir yaz: Vahideddin Malta'da (Hayat Tarih Mecmuas, Mart 1971) V.Gurbet Cehenneminde, s.147. G.Jeschke, Kurtulu Sava ile ilgili ngiliz Belgeleri, s.6, mlakat 17.12.1919 gnl The Times'da yaymlanm. .H.Okday, s. 206. efik Okday, Son Osmanl Sadrazam ve Oullar, 7.blm, 28.12.1988, Milliyet. Trk lks, s.86; V.Gurbet Cehenneminde, s.34. Grp iittiklerim, s. 141. N.F.Ksakrek, Vahidddin, s.24; M.Kemal nal diyor ki (sadeletirilmitir): "Abdlmecit'in evlad iinde shhati ve uuru tam, tahta layk bir ehzade grlmedi denilemezse de grlenlerdede nice acaip haller grld inkr edilemez." Son Sadrazamlar, 4.C., s. 2094. A.F.Trkgeldi, Grp iittiklerim, s.138; aksi gibi o gece Topkap Saraynn duvar yanndaki hamam yanar, yangn Harem dairesine srayacak korkusuyla hayli tela edilir. a.g.e., s.209. Rauf Orbay'n Hatralar, 2.C., s.241, Yakn Tarihimiz. Son Sadrazamlar, s.2101. Ltfi Simavi, s. 353. Saray ve tesi, 1.C., s.65. Son Sadrazamlar, s. 2095; "Sultan Reat, Manisa mebusu sfatyla stanbul'a avdet ettiim srada beni kabul eylemiti. 'Siz Manisa mebusu olmuunuz, pek mahzuz oldum. Bu Manisa Arnavutlukta m?' dedii zaman kendimi kaybettim ve ne cevap vereceimi ardm. [..] Saltanat taraftar olsam bile bu kadar cahil ve gafil padiahlar ilzam edemezdim (tutamazdm)." (Hseyin Kazm Kadri, Merutiyetten Cumhuriyete Hatralarm, s.248) A.F.Trkgeldi, a.g.e., s.275. Nihal Atsz, s.86; K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram, s.88; Hilafet, s.274. teki Vahidettinciler de bu abarty tekrar ediyorlar. Son Sadrazamlar, 4.C., s.2095 vd.; bu bilgi yetersizlii ve ehliyetli danmanlar kullanmamak yznden, Vahidettin'in i ve d olaylara, doru bir tehis koyamadn greceiz. Ltfi Simavi, s.348, 366. Osmanl Tarihi Kronolojisi, 4.C., s.442. F.Rfk Atay, Atatrk'n Bana Anlattklar, s.29, Sel Y. Merutiyetten Cumhuriyete Hatralarm, s.163. Tahta k yazsna eklemek zere hazrlad 10 maddelik not, bu umudu hakl gsterecek niteliktedir. (Ayrnts iin, S.Selek, Anadolu htilali, s.24-25) Belki de bu dncesi yznden, Temmuz 1919 ve Ekim 1920'de, tahtndan ayrlmay dnd ya da bu izlenimi brakt halde bu karar verememitir. (Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.241vd.) Acaba kendisi akllca, kinsiz ve tarafsz ynetti mi? Bunu, olaylar izlerken anlayacaz. Grp iittiklerim, s.183; H.Hseyin Ceylan, 'Vahidettin'in, savan felaketlerinin sebebi1 olarakda sulandn ileri sryor. (Byk Oyun, 1.C., s.17) Hibir kaynakta byle bir sulamaya rastlamadm! Kendi icad edip kendi kar km. Glge boksu yapyor. Grp ittiklerim, s.151, 179, 207. H.Z.Uaklgil, a.g.e., 1.C., s.226. Tarih ve Toplum, 17. Say (Nisan 1985), s.59, dipnot 4 [Fransz Diplomatik Arivi, Seri E (1918-1929), Dosya 87, s. 107-109 'a dayanarak] Ltfi Simavi, s.489. a.g.e., s.442; iki yakn da, kolayca yalan sylediini aktaryor: Grp ittiklerim, s.179; Ltfi Simavi, s. 202.

an

_8

98) 99) 100)

101)

102)

103) 104)

106) 107) 108) 109)

110) 111)

112)

113) 114)

de

bi

an

_8

105)

O zamanki Posta ve Telgraf Nazn Haim (Sanver) Beye dayanarak Celal Bayar, Ben de Yazdm, 5.C., s.1438. Grp ittiklerim, s.252, 254; H.Kazm Kadri, Hatralarm, s.162 vd., 263 vd. Ali Fuat Trkgeldi'nin verdii birok rnek var: s.158, 220, 245, 247, 258; oysa beyannamesinde "merutiyet gereklerine uyduunu" iddia edecektir. (nc Blm, H.paragraf) Sina Akin, Vahidettin'in emelini yle zetliyor:" Mutlakiyeti ya da en azndan otoriter, geleneki, ulusal olmayan 'hilafete, dine dayal ve ngilizci' bir dzen." (stanbul Hkmetleri, s.212) Celal Bayar, Vahidettin'in, 31 Mart olaynda, M.evket Paann lm ile biten darbe giriiminde, btn parti anlamazlklarnda,"sinsi ve kirli rolleri" olduunu yazyor. (Ben de Yazdm,1.C., s.16) M.evket Paa da gnlnde, politika ile uraan ehzade Vahidettin'i ar biimde sulamakta, Veliaht Y.zzettin Efendinin, Vahidettin'in engelky'deki kkn "fesat yuvas" diye nitelediini aktarmaktadr. (Hayat dergisi, say 8/18 ubat 1965) .H.Okday, s.207. Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.169; Oysa hem ttihatlara, hem Ankara hkmetine kar olan Hseyin Kazm Kadri bile yle demektedir: "ttihatlk hissini ve imann bu vatanda ebediyen imha eden Anadolu milli hareketi oldu ve btn bir memleketin ttihatlktan kurtulmasn temin etti." (Hatralarm, s. 159) T.Z.Tunaya, Trkiye'de Siyasi Partiler, s.320, zellikle 26. ve 27. dipnotlar; partinin nde gelenleri arasnda bulunan eyhlislam M.Sabri, Ali Kemal, Feylezof Rza Tevfik gibi ilgin ve karanlk kimselerle ilerde sk sk karlaacaz. Mektubun tam metni ve Sadk Beyin teki densizlikleri iin bkz: Ali Birinci, Hrriyet ve tilaf Frkas, s. 217 vd. Ali Birinci, Hrriyet ve tilaf Frkas, s.202, 203 (dipnot 170), 212. T.Z.Tunaya, s.322. Ltfi Simavi diyor ki: "[ehzade Vahideddin'e ] Damat Ferit Paann Sadk Beyle birlikte kurmu olduu [Hrriyet ve tilaf adl] partiye kendisinin onursal bakan olduu hakknda ortada baz sylentilerin dolatn duyduumu, hanedan yelerinin hibir partiye mensup olamayacaklarn ileri srerek bu sylentileri yalanlamakta olduumu syledim. Dorusunu sylemek gerekirse bu sylentiler pek de temelsiz deildi. Vahideddin Efendi, ad geen partiye onursal bakan olmasa bile, ona kar bir sempati besliyordu. Ben, bu tutumun doru olmadn kendisine ancak byle dolayl bir yolla anlatabilirdim. [..] lerde Padiah olduktan sonra bu partiye olan balln aa vuracak, mtareke yllarnda Damat Ferit'i arka arkaya sadrazamla getirerek, hem devletin, hem kendisinin felaketini hazrlayacakt." (s.265) D.Ferit'in bir sz: "Benim conception'um, Trk mantalitesini kapsayamaz." (Aktaran Sina Akin, stanbul Hkmetleri, s. 46) Sina Akin diyor ki: "Hsm olan Tevfik ve Ferit, sivil paalar olarak Bab- li'yi onun istedii biimde ynetebilecek adamlard. Birinin lmll, tekinin arl ise Vahdettin'e, siyasal duruma gre almak (alternatif) imknlar tanyordu." (stanbul Hkmetleri, s.40) Rza Tevfik bu szleri doruluyor (sadeletirilmitir): "Damat Ferit Paa hanedana pek saygl, fakat hakikatte yalnz ailenin Sultan Mecit koluna bal idi ve Sultan Mecit ile Sultan Aziz evlad arasndaki geimsizlikte de pay vardr." (Biraz da Ben Konuaym, s.81) Vahidettin, D.Ferit'i Sadrazam yapmadan nce de Mondros Mtarekesi grmelerine Badelege olarak gitmesi iin iddetle srar etmitir. "Sabiha Sultan, bu szn katiyen doru olmadn, babasnn sadece Damat Ferit'i sevmediini, kz kardeiyle yeenini bilakis ok sevdiini ve hi sevilmeyen damadn Sadrazam olmasna sebeb olarak birtakm mcbir (zorlayc) sebebler ile tesirler (etkiler) altnda kaldndan bahsetti." (Osm.T.Kronolojisi, C.4., s.442) Btn Vahidettinciler de, zorunlu sebeplere, bask gibi mazeretlere sarlyorlar. Ama tarihte, bu 'zorlayc sebep ve basklardan' biri bile belgelenmi deildir. Tersine D.Ferit, ngiliz Yksek Komiserlii

115)

116) 117) 118) 119) 120)

121)

122)

123) 124)

125) 126) 127)

128) 129) 130)

131)

Batercman Andrew Ryan'a," kendisinin iktidara gelmesi gerektii konusunda, Sultann srarl olduunu" aklamtr. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.299, ilgili belge: 371/4215-76104) Vahidettin'in son Baktibi Rfat Bey zetle diyor ki: "Sultanzade Sami, genliinde bir ngiliz mrebbiyesinin eline verilmi yahut bir ngiliz retmeni tarafndan yetitirilmi olmasndan dolay, daima ngiliz kakas kartrr, asabi ve ukala dmbelei bir zat idi. Haftada bir veya iki defa Saraya gelir ve days Vahidettin ile saatlerce konuurlard. uradan buradan iittii, eri doru her eyi Padiaha anlatrd. Rahip Fru denilen ahs saraya dadandrmakta, bu sultanzadenin ilgisi vardr." (Aktaran N.H.Ulu, s.72) .H.Okday, s.382. Erol Ulubelen, ngiliz Gizli Belgelerinde Trkiye, s.269. Osm.T.Kronolojisi, C.4., s.441, 443. ngilizlerin basks olmadn, nc Blmde greceiz. M.Mftolu, Yalan Syleyen Tarih Utansn, 1.C., s.210 vd.; ayn gn .Naili Paa komutasndaki Trk birlikleri de, halkn cokun gsterileri arasnda, stanbul'a giriyorlard. (Jeschke, Kronoloji II, s. 42) Bu tr kukla.hkmetlere 'ibirliki hkmet' denir, hibir ciddi lke ve salkl bir toplum bunlar balamaz, hi bir bilinli aydn da korumaz, savunmaz. Mesela Fransa, kinci Dnya Sava biter bitmez, igal altndaki Fransa'nn Dileri Bakan Laval'i, Almanlarla ibirlii yapt iin kuruna dizmi, bu dnemdeki Devlet Bakan Mareal Petain'i bile, Birinci Dnya Sava'nn milli kahramanlarndan olmasna ramen, ayn sebeple mr "boyu hapse mahkm etmi ve lene kadar hapiste tutmutur. Kukla ya da ibirliki hkmetlerin balarna gelenler iin yakn tarihe yle bir gz atmak yeter. Evet, yenilginin sorumlusu, ttihat ve Terakki Partisi iktidardr. Ama bu durum, sonraki yneticilerin igalcilerle ibirlii yapmalarnn, onlara kuklalk etmelerinin mazereti olarak ileri srlebilir mi? birlii yapmak, kuklalk etmek, ahlaki ve siyasi bir sorun. Damat Ferit hi istemedii halde, sng zoruyla m be kez Sadrazamla geldi? Reddetmesine ne engel vard? Bu makama pek hevesle geldiini btn tarafsz tanklar sylemektedir. Geldikten sonra yaptklarn, nc Blmde greceiz. Apak olaylar ve belgeleri grmezden gelerek, ne resmi tarih eletirilebilir, ne yeni bir tarih yazlabilir. Gerein byle olmadn, nc Blmde belgeleriyle greceiz. Mtareke dneminde Vahidettin'in Sadrazamla getirdii kii, yalnz Damat Ferit deildir;A.zzet Paa, TevtK Paa, Ali Rza Paa, Salih Paa gibi kimseleri de Sadrazam olarak semitir. A.Reit (Rey) Beyi de dnmtr. Demek ki D.Ferit Paann Sadrazam olmas, ylekanlmaz, olmazsa olmaz bir durum deil. Vahidettin'in, daha ngilizler stanbul'a gelmedennce, mtareke anlamas iin Damat Ferit'i Mondros'a Badelege olarak gndermek iin giriimlerde bulunmas, A.zzet Paa itiraz edince de, "Biz onu idare ederiz" diye gvence vermesi, Damat Ferit'i kimin tercih ettiini gsteriyor. Hibir ngiliz belgesinde, Damat Ferit'in Sadrazamla getirilmesi iin Vahidettin'e bask yapldn gsteren bir bilgi de yok; zaten byle birbaskya ihtiyalar da yok, nk Vahidettin'le ibirlii halindeler. nc Blmde bu talihsizibirliinin artc ayrntlarn greceiz. Acaba hangi olumsuz icraatna kar km? Msrolu aklasa da herkes bilse. Sivas Anadolu Kadnlar Mdafaa-y Vatan Cemiyeti'nin 24.4.1920 tarihli beyannamesi. K.Karabekir, 9.9.1919 gnl bir yazsnda, Damat Ferit'in ilk hkmetinin, '20 crm' (su)ilemi olduunu belirtiyor, (istiklal Harbimiz, s.177 vd.) Damat Ferit, asl hainliini ise, 4. ve 5.hkmetleri zamannda, 1920 ylnda gsterecektir! Hayatmn Ac ve Tatl Gnleri, s.49. s.383vd. Osmanl T. Kronolojisi, 4.C., s.443; .H.Danimend, birka sayfa sonraysa, Talat Paa'dan sz ederken yle diyor: "Mali namus meselesi, insann kolu, budu gibidir; eer eksik olursa kusur saylr, olmazsa meziyet deildir.[..] Mali namus sahibi olmak, yani hrsz olmamak bir meziyet midir? Fakat siyasi namus byk bir meziyettir!" (s.452) yleyse? A.Dilipak, Cumhuriyete Giden Yol, s.117; Vahidettin Roma'ya gitmedi ki mahfazay

de

bi

an

_8

132) 133) 134)

138)

139) 140) 141) 142) 143) 144) 145)

de

137)

bi

136)

an

135)

oradan geri yollasn! T.M.Gztepe ise, 'Hazret-i Osman'n yazd sylenen, tarihi ve kymetli bir Kur'an' yannda aiakoyduunu ve Hicaz Kral Hseyin'e hediye ettiini' ileri sryor. (V.G.Cehenneminde, , s.171) Vahidettin'le birlikte stanbul'dan ayrlan Ttncba kr ise ikisini de tekzip ediyor: "...Bu mehur ve ok kymetli kitab, naslsa yanna alp getirmeyi akl edememi. Ve buna mrnn sonuna kadar yanmt. Hazret-i Osman'n bizzat eliyle yazd kati ekilde ifade edilen bu Kur'an- Kerimi, stanbul'dan hareketimizden bir ay kadar evvel Topkap Sarayndan getirtmi, odasnda, yannda alkoymutu. Fevkalade nefis cildi bile nadide talar, deerli elmaslarla ssl olan bu kitaba, elli bin altn biiliyordu. Biz Hnkrn bunu mutlaka cebine koyduunu sanyorduk. Meer geri vermi." (Yakn Tarihimiz, 3.C., s.388) Ksacas uydurup uydurup yazyorlar! Bari birbirlerinin kitaplarn bir zahmet okuyup da az birlii etseler. Vehbi Vakkasolu, Bu Vatan Terk Edenler, s. 51. Yazar Hazine-yi Hassa ile Hazine-yi Hmayun'u birbirine kartryor. Ayrca 'bugnn parasyla elli bin lira' ne demek acaba? Trkiye 1850, ev. C.Karaaal, 2.C., s.281. Saltanata ait mlklerin (iftlik, arazi, maden vb.) de ancak gelirinden yararlanabilir. Hibirinin mlkiyeti yeni padiaha gemedii iin bu mlkleri satmak bir yana, bir hayr kurumuna dahi hibe edemez. Sultan Reat'n Bayaveri Hurit Paa anlarnda diyor ki: "Topkap Saray hazinesi, Padiahtan Padiaha geen fakat Padiahn tasarruf (kullanm) hakk bulunmayan bir mze gibidir." (Hayat Tarih mecmuas, 1965/5. Say, s.62); Sultan Reat'n Baktibi de ayn gerei yle yazm: " Hazine-yi Hmayun eyas, saltanatn mal olup hnkrlarn ahsi tasarrufu dairesinden hari (kullanm alannn dnda) kald iin..." (H.Z.Uaklgil, 1.C.,s. 157, 180, 183) Para darl yznden, Tanzimattan nce, Padiah ile hkmetin ortak kararyla, baz avaninin (deerli kap kaan) i Hazineden karlp darphaneye gnderildii, kaytlara gerekli zenin gsterilmedii dnemler olduu da anlalyor. (.H.Uzunarl, s.322; Tahsin z, Hazine-yi Hmayun, s.902, Resimli Tarih Mecmuas, Austos 1951) M.Z.Pakaln, Osmanl Deyimleri ve Terimleri Szl, Hazine-yi Hmayun, Hazine-yi Hassa, Ceb-i Hmayun maddeleri; M.Sertolu, Resimli Osmanl Tarihi Ansiklopedisi, 1.C., s.137 vd.;.H.Uzunarl, Osmanl Devletinin Saray Tekilat, s.315-335; ayrca H.Z.Uaklgil, 2.C.,s.68 vd.; Ali eydi Bey, Tekilat ve Terifatmz, s.125. R.C.Ulunay'n anlattna inanrsanz, Vahidettin'in yakn evresi bu ie oktan tenedir. Gztepe'nin verdii bilgi doru ise, giderayak Topkap Saray Muhafzlna tayin edilen Vahidettin'in kaynbiraderi Zeki ve baz kafadarlar da, Mukaddes Emanetleri birlikte gtrmesi iinVahidettin'e hayli bask yaparlar; gya gal Kuvvetleri Zabta Komutan Albay Maksivel' gibibir desteki de bulmular. (V. Gurbet Cehenneminde, s.15) K. Msrolu u bilgiyi veriyor: "Sultan Vahdeddin'in vatandan ayrlndan sonra hazine dairesinde yaplan tespitler, her eyin yerli yerinde olduunu [..] gstermitir. Buna dair o zaman tutulan zabt (tutanak) Topkap Saray Mzesi arivinde 35 numarada kaytl 'ilmhaber ve Kuyudat- Saire Defteri'nde mahfuzdur." (Son Mcahitler, s. 90) H.Z.Uaklgil, 1.C., s. 91 ve 92; ayrca yllk 50.000 lira ziyafet ve seyahat denei (s.92); saraylarn tamiri de devlete ait. (Hurit Paa, Hayat Tarih, 1965/3, s.27) Abdlhamit'in bu tr gelirlerden ald para, ylda 500.000 altn idi. (Prof. E. Z. Karal, Osmanl Tarihi, C.8, s.449) Osmanl T. Kronolojisi, 4.C., s.443. 2.Musahip Mazhar Aann verdii bilgiye dayanarak, Tercman gazetesi, 18.11.1969. V. Gurbet Cehenneminde, s. 100. Trk Tarihinde Osmanl Asrlar, 3.C., s.195, Damla Y., stanbul, 1976. Yakn Tarihimiz, 3.C., s.388; Bankada hesab olduunu K.Msrolu da kabul ediyor fakat miktar hakknda, hakl olarak, herhangi bir tahminde bulunmuyor. (Hilafet, s.217 vd., Osmanoullar'nn Dram, s.203); T.M.Gztepe, San Remo'da iken, kzkardei Mediha Sultandan 8.000 ngiliz liras, Hicaz Kralndan 3.000 altn destek grdn iddia ediyor. (V. Gurbet Cehenneminde, s.171,157) 25 Kasm 1922 gnl Chronicle

_8

146) 147) 148)

149) 150)

151)

152)

153) 154)

Ajans'nn haberine gre, "Sultan Vahideddin Osmanl Bankasna 75.000 lira yatrm, bankadaki mcevherlerine karlk da 50.000 lira alm. Ayrlmadan nce Malta fakirlerine sarf edilmek zere Genel Valiye 100 ngiliz liras hibe etmi, kendisine hizmet etmi olanlara da nadide (sekin) hediyeler datm." (O.nde,Vahideddin Malta'da, Hayat Tarih, s.37,1971 Mart) 5.7 gram x 20.000 = 152.000 gram ya da 152 kilo. V.Gurbet Cehenneminde,'s.100. "ngiliz belgelerine gre ngiltere Dileri Bakanl, Malta'da bulunduu srada Vahidettin'in servetini aratrm, bir ngiliz Bankasnda 20.000 ngiliz liras kadar bir serveti bulunduunu tespit etmiti. Ancak bu, para deil, mcevher cinsinden bir servetti. Ayrca Fransz bankalarnda da paras olduu anlald ve bir sre sonra harcamasna izin verildi." (Bilal N.imir, Vahdettin'in Ka ve Sonu, 28 ve 29 Kasm 1973, Cumhuriyet gazetesi) Lord Kinross, dayanak gstermeden yle yazyor: "ngiliz Elilii, Sultann paralaryla deerlerinin darya gnderilmesine araclk etmiti. Bylece yaamasna bol bol yetecek paras vard." (Atatrk, Bir Milletin Yeniden Douu, s.540) Ankara'da Afganistan, Azerbaycan ve ran bykelilikleri, Buhara temsilcilii vardr. K.Karabekir diyor ki M.Kemal Paa Vahidettin'in [Halife olarak] kalmasn istiyordu. Sebep olarak da, sulu olduundan szmzden kmayacan,"eer Mecit Halife olursa, bize zorluk karabileceini ileri sryordu. Buna kar benim mtalaam u idi: Millete bai (haydut) diyen, bizi asi diye fetva kararak idama mahkm eden ve dmanlarmzla birleerek, milli hkmetimize kar Halife Ordusu gnderen bu adam tutmak, millete kar olduu kadar, tarihe kar da bizi kk drr. Yeni Halife'nin kyafet ve vazifelerini tespit etmekle ona bir hat izebiliriz.' Fevzi Paa da benim mtalaam kabul etmekle kararmz: Padiahln lav ve Hilafetin l-i Osman'da kalmas ve Halife olarak Mecit Efendinin getirilmesi." (U.Mumcu, Kazm Karabekir Anlatyor, s.53) Nusret Efendi uzun konumasnda, Hilfetin gerekli olduundan da sz etmitir. 1911'de Sleyman Nazif de hilafet aleyhinde yle yazmtr: "Hilafet bizim iin daima bir bar (yk) olmu ve drt asrdan beri evket-i milliyemizi (milli byklmz) kemirmekle tegaddi edip (gdalanp durmutur. (Resimli Tarih Mecmuas, Ocak 1956, s.44) Babanzade .Hakk Bey de Meclis-i Mebusan'da yle demi: Hilfet bir bergzr- tarihidir (tarihi bir hatradr)." (A.F.Trkgeldi, s.269) Rza Tevfik de anlarnda, bir konferasnda 'hilafetin oktan rm ve taaffn etmi (kokmu) bir lae olduunu' sylemi olduunu aklyor (s.407). Ksacas hilafet aleyhindeki akm yeni deildir. Ama Kurtulu Sava srasnda, fetvalar, Kuva-y nzibatiye, isyanlar, idam kararlar, trl dinsel ierikli bildiriler, aklamalar, kkrtmalar vb. sebebiyle bu akm ok glenecektir. Kar oyun sahibi Ziya Hurit'tir (Lazistan). Tutanan 312. ve 315. sayfalar incelenirse, Ziya Hurit'in de karara kar olmad, kendisine sz verilmedii iin muhalif kald anlalr. Kar olsa, nerinin karma komisyona havalesi iin abalamaz, bu konudaki nergeyi de imzalamazd. N.H.Ulu, s.72 vd. Vahidettin'i ven ilk genie yaz, Nihal Atsz'n 1958'de yaymlanan Trk lks 'Altnc Mehmet' balkl blmdr, (s.85 vd.; yazar, sonraki basklardan bu blm karmtr.) Byk Dou ve Byk Cihat dergisindeki baz yazlar da bu niteliktedir. Bunlar Kadir Msrolu'nun yazd "Lozan, Zafer mi, Hezimet mi" adl kitabn 1964'te yaymlanan ilk cildi izler. (2. cilt 1973'te, 3. cilt ise 1992'de yaymland.1. cildin nc basksnda kitaba yeni bilgiler eklenmi: 1. bask 330, 3. bask 503 sayfa. Ayrca 3. cilt geniletilerek Hilafet adyla yeni bir kitap olarak da yaymland. lk ciltte, K.Msrolu, Nihal Atsz'n grlerinin ounu kaynak gstermeden ve genileterek kullanyor.) kinci eser yine K.Msrolu'nun Sarkl Mcahitleri (1967), ncs ise 150'liklerden Tark Mmtaz Gztepe'nin yazd Vahideddin Gurbet Cehenneminde (Temmuz 1968) adl kitaptr. Sonra u kitap yaymlanyor: (1) N.F.Ksakrek, Vahidddin (Eyll 1968; bu kitap nce gazetede tefrika edilmitir), (2) T.M.Gztepe, Vahideddin Mtareke Gayyasnda (1969; Utkan Kocatrk'n verdii

de

bi

an

_8

155)

156)

157)

158)

159) 160)

bilgiden, ilk kitapla bu kitabn ana izgilerinin, Mtareke Gayyasndan Gurbet Cehennemine ad altnda, 16.8.1944-1.2.1945 tarihleri arasinda Yeni Sabah gazetesinde yaymland anlalyor. Kaynakal Atatrk Gnl, s.XIX), 3) K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram (1976) teki btn Vahidettinci yazarlar, genellikle bu yaynlara dayanyorlar. ddialar ve bilgileri hi denetlemedikleri iin de bunlarda bulunan pek; ok yanl devam edip geliyor. Tarih metodu bakmndan da ok ilgin bir tutumlar var: Dayanak olarak, birbirlerinin kitaplarndaki kantsz, belgesiz iddialar gsteriyor, bu tr gnderme ve dipnotlar aratrma yapm gibi bir grnt vermeye alyorlar. Bu arada baz yabanc kitaplara da karl olmayan gndermeler yapyorlar! Bu oyunbazln"rneklerini greceiz. Yahya Kemal, stanbul'a giderken, maviri olduu Lozan Kurulu'yla birlikte bir akam zmit'te kalr. Yemekte, 1. Ordu Komutan Nurettin Paa, Ali Kemal'in stanbul'dan nasl karldn ve zmit'te lin edildiini anlattktan sonra, "nallah yaknda Vahideddin'i de getirip, cezasn-vereceim!" der. R.Nur kar kar: "Onu nebolu'dan yola karacaz, nk Ankara'ya gelip mahkeme karsnda hesap vermesi lazmdr." (Siyasi ve Edebi Portreler, s.98) Ali Kemal'i Nurettin Paann nasl lin ettirdiini de, olayn grg tan Rahmi Apak aklyor. (70lik Bir Subayn Hatralar, s. 263 vd.) Ama lin edenler, K.Msrolu'nun yazd gibi askerler deil, nzibat Yzb. Kel Sait'in toplad ayak takmdr, (s.265) Ali Kemal'i stanbul'da tutuklayp zmit'e gtren polis memuru Mazlum ile zmit'te Ordu kararghnda sorgulayan Necip Ali'nin (Kka) anlar iin: Asm Us, 1930-1950, s.47-54, stanbul, 1966; Temen Cevdet'in ans: H.Himmetolu, stanbul ve Yardmlar, 2.C., s.423 vd. Sz konusu karar, 16 Kasm'da deil, daha nce grdmz gibi 30 Ekim gn alnmtr. .H.Danimend de ayn hatay yapm: Osm. T. Kronolojisi, 4.C., s.468. Haydi Msrolu tarihi deil, Danimend'in yanlna ne demeli? "4 Kasm gn stanbul'da millet saltanat bayram' balad. Okullar, esnaf dernekleri ve dier halk kitleleri, balarnda bayrak olduu halde, mzkalar alarak, milli arklar syleyerek, ark Mahfeline gelip TBMM'ne ballklarn bildirmeye baladlar. Batan baa bayraklarla donatlm stanbul'da, fener alaylar da yapld. Bayram nedeniyle genler, okullarn gn tatil ettiler." (O gnk gazetelere dayanarak, K.S. Gnl, 4.C., s. 800) Rza Nur da, 7 Kasm 1922 gn stanbul'da gazetecilere, "Tek kiiye klelik devrinin getiini" syleyecektir, (a.g.e., s.810) H.H.Ceylan, baknz, bu bilgileri nasl deitirmi ve gncelletirmi: "Halife Vahdettin, Yldz Saray'nn etrafnda suikast planlarnn oalmas, saraya molotof kokteyller atlmas, gstericilerin toplanarak, herkesin gz nnde 'kahrolsun Vahdettin!' diye slogan atmalar ve sarayn duvarlarna da 'Vahdettin defol!' yazlarnn yazlmas zerine, hayatnn tehlikede olduunu dnerek, yllarca yaad ve hkmettii Osmanl topraklarndan ayrlmak durumunda kalmt." (Byk Oyun, 2.C., s.27) Ayrca Sarkl Mcahitler (s.92) ve Lozan adl kitaplarnda da (3.C., s.147 ve 172) bu dorultuda aklamalar yer alyor. N.F.Ksakrek'in, baz Padiahlar hakkndaki grlerini, zetin zeti olarak aktaryorum: "Abdlaziz: Abdlmecit'ten daha msrif... Devlet aacna a yapmak yerine onu kknden zehirlemek manasna, Osmanl borcunu 300 milyon altna kard... Muhteem bir sirk at gibi seyislerinin emrine bal bir insan... ahane bir yalandan ibaret olan bir donanma kurmutur.. Avrupa, bu garip adam, Muhteem Sleyman'n torunu bu mu?' diye hayret ve istihzal (alayl) bir nezaket ile seyreder..." (Vahidddin, s.16,17,18,19,21,23) "V.Murat: Deli... Bir numaral mason olarak Yahudilik ve kozmopolitlik ktne kaydedilmi ilk Osmanl Halife ve Padiah.. i gc kk yaptrp yktrmak, sonra tekrar yaptrp yine yktrmak..." (a.g.e., s.25) "Mehmet Reat: irade ve dayatma kabiliyeti, pelteyi beton gsterecek kadar zayf... Melek kadar yumuak fakat insan olduuna gre 'apal' sfatn giymeye mahkm bir Padiah..." (a.g.e., s.38, 61) "Son Halife Abdlmecit: Kof bir azamet iinde kuklalarn en sefili... Abdlmecit'in

de

bi

an

_8

161)

162)

163) 164)

165) 166)

167) 168) 169) 170) 171) 172) 173) 174 175) 176) 177) 178) 179)

seciyesini gsteren bu adi, zebunk ve ahmak szler..." (a.g.e., s.209) TC'nin hibir resmi tarihinde, bu Padiahlar ve son Halife hakknda, byle sert ifad eler yoktur. stanbuldaki ngiliz Yksek Komiseri Rumbold'un Curzon'a telgraf (22 Eyll 1922): "General Harington pek kaygl. Bir yanarda zerinde oturuyoruz, stanbul'da 20 bin silahl Rum, bir o kadar da silahl Trk var. Kuvvetlerimiz yetersiz. Kenti terk edebiliriz." (B.N. imir, ngiliz Belgelerinde, 4.C., s. CXVI) Msrolu bir baka kitabnda da diyor ki: "Sultan Vahideddin, hayatn tehlikede grnce stanbul'dan ayrlmay kararlatrm ve bu maksatla General Harington'a mracaat etmiti. Bu,ngilizlerin arayp da bulamad, daha doru bir ifadeyle, yllardan beri planladklar ikiyzl siyasetin istenen sonucuydu." (Hilafet, s.183) ngilizlerin Vahidettin'e kar ikiyzl bir politika gdp gtmediklerini, nc Blmde belgeleriyle greceiz. Hepsi Msrolu'nun yaktrmas. nk Vahidettin, neden ayrldn anlarnda (nc Blm, paragraf 14'te) aklamaktadr. "Prens (!) Sami Beyzade Fethi Sami Bey, Reat Paann intihardan nce yazp brakt mektubun canl ahididir." (K.Msrolu, Lozan, 3.C., s.151) Nasl inanacaz buna? Fethi Bey bunu kimseye aklamyor da yllarca sonra, acaba neden yalnz K.Msrolu'nun kulana fsldyor? Ayrca Osmanl terifatnda 'prens'in karl 'ehzade'dir. ehzadelere de 'bey' deil, 'efendi' dendiini biliyoruz. Sami Bey ehzade deil! yleyse neden Prens? Hele Prens... Bey ne demek? Bu konular en iyi Ylmaz ztuna bilir. Aklasa da hep birlikte doruyu rensek. Belleten, say 211, s. 1171. K.Msrolu, Jeschke'nin Kurtulu Sava Kronojisi'nin 2. cildine bakp (s.11) bu ksa bilgiyi alm ama bu ksa bilginin dayand asl kaynaa bakmam. Bakm olsayd, doruyu renir, muhayyilesini zorlayp gerei alt st etmezdi. Oysa kendi bile diyor ki: "Baka vesikalarda grmenin gereini kim kavrar, kim bu zahmete katlanacak derecede haktanrdr." (Hilafet,s.219) Hem bu kadar hakl bir ikyette bulunup hem de zahmetten kamak olur mu? Mustafa Mftolu, konuyu daha da saptryor: "Ankara hkmetince tayin ettirilen (!) Padiah yaverlerinden gen bahriyeli, Refet Paaya 'Padiah ngilizler yarn sabah karyorlar' diye alayarak haber vermi, Refet Paa da' Budala, ne zlyor, ne alyorsun' vb..." demimi. (Yalan Syleyen Tarih Utansn, 8.C., s.152) Dayana olmayan uyduruk bir ssleme. Rza Tevfik, Biraz da Ben Konuaym, s.235. Jeschke, a.g.e., s.245; B.N.imir, Vahdettin'in Ka ve Sonu, 26.11.1973 (1. blm), Cumhuriyet gazetesi. R.H.Karay, Minelbab ilelmihrap, s. 217 vd.; Rza Tevfik, a.g.e., s.245 vd. Jeschke, a.g.e., s.248-249; bu konumann genie bir zeti Jeschke'de var. Vahidettin hl milliyetilerin bolevik ve aznlkta olduklar kansndadr. Taner Baytok, ngiliz Kaynaklarndan Trk Kurtulu Sava, s.37; B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, zeti s. XXXVIII, orijinali s. 66. S. R. Sonyel, D Politika I, s.110. a.g.e., s. 110. )a.g.e., s. 147; Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.241; B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, zeti s.LX, orijinali s.121. Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.9 (Br.IV No.529) .ngilizler bu szlerini tutmular, yalnz Vahidettin'i deil, birok kiiyi de yurtdna karmlardr. Yerinde greceiz. Sina Akin, stanbul Hkmetleri, s.145 vd. B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, zeti XCII, orijinali s.337; E.Ulubelen, ngiliz Belgelerinde Trkiye, s. 268. B.N.imir, a.g.e., zeti s. XCIII, orijinali 338; E.Ulubelen, s.269. a.g.e., 2.C., zeti s.XCIV, orijinali s.340; oysa Vahidettinciler srekli, ngilizlerin Vahidettin'e destek vermediklerini ileri srp duruyorlar!

de

bi

an

_8

180) 181) 182) 183) 184) 185) 189)

190)

191)

192) 193)

194) 195)

196)

197) 198)

199) 200)

201) 202)

S.R.Sonyel, D Politika, 2.C., s.217. B.N.imir, a.g.e., 4.C., zeti XCI, orijinali s.397. a.g.e., zeti s.XCII, orijinali s.397. Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.250; Kronolojisi II, s.11 (14 Kasm 1922). Yakn Tarihimiz, 3.C., s.385 vd. Harington'un anlarndan aktaran N.H.Ulu, Halifeliin Sonu, s.76; ayrca, Jeschke, Kronoloji II, s.11 (15 Kasm 1922). Harington'un anlarndan aktaran N.H.Ulu, a.g.e., s.80; Vahidettin'i Yldz'dan almakla grevlendirilenlerden biri olan ngiliz Yksek Komiserlii tercman Mattews, olay ayrntl olarak kaydetmitir, B.N.imir, Vahdettin'in Ka ve Sonu, 27 Kasm 1973, Cumhuriyet gazetesi. Abdurrahman Dilipak ise yle yazyor: "Vahdettin'in gidii gizli deildi." (C. G. Yol, s.319) Alternatif tarihiliin ilkeleri yava yava beliriyor: Uysa da uymasa da, her gerein aksini iddia etmek! Vahidettin de, Malta'ya gittiinin gizli tutulmasn, basn aklamasnn ancak leden sonra yaplmasn ister. Malaya gemisi saat dokuz sularnda stanbul'dan ayrlacaktr. (B.N.imir ayn yerde) V.G.Cehenneminde, s.39. Zaten 1919'dan beri Hicaz'n birok kesimlerinde hutbede, Vahidettin'in deil, Kral Hseyin'in ad zikredilmektedir ki bu olgu da mektubun uydurma olduunu kantlyor. (Bilal N-imir, Halifesiz Elli Yl, dizi yaznn 1.blm, 24 Mart 1974, Cumhuriyet) Nitekim 7 Mart 1924 "gn H-seyin halifeliini resmen ilan edecektir. (C.Kutay, Trkiye stiklal ve Hrriyet Mcadeleleri Tarihi, 20.C, s. 11256) Ama slam alemi genel olarak, ne Vahidettin'in halifeliinin srdn kabul etmi, ne Abdlmecit'in halifeliini ciddiye alm, ne de Hseyin'in kendini Halife ilan etmesine nem vermitir. nk artlar btnyle deimi, mmet dnemi sona ermi, Yakn Douda da milli devletler dnemi balamtr. R.Cevat Ulunay, bulunmad karlama sahnesini, daha da ssl anlatyor. (14 Kasm 1969, Tercman) Dorusu: Vahidettin, "Hayfa, Kbrs veya svire'ye yerlemek istediini" bildirmitir. Vahidettin'in ngilizlere ne kadar teslim olduuna ilginizi ekerim. Dr.Rza Nur anlarnda yle yazyor: "Vahidettin ngiliz harp gemisiyle kat, Malta'ya, oradan Hicaz'a gitmi, erif Hseyin biraz sonra Vahidettin'i kovmu." (Hayat ve Hatratm, s.980) erif Hseyin'le Vahidettin arasnda bir anlamazlk kt, Vahidettin'in beklenenden nce Hicaz' terk etmesinden anlalyor ama Hseyin'in Vahdettin'i kovduu doru deildir, hibir kaynakta bu iddiay dorulayan bir kayt bulunmuyor. J.L.Grammont-Mammeri, Fransa'nn Cidde Bakonsolosunun raporlarna dayanarak, Vahidettin'in "Hacdan birka hafta nce, yani Hac grevini yerine getirmeden, 2 Mays 1923'te bir ticaret gemisiyle Cidde'den ayrldn" belirtiyorlar. (Tarih ve Toplum, s.58, dipnotlar: 42. ve50/16.say) B.N.imir, ayn tefrika, 4. ve son blm, 29 Kasm 1973, Cumhuriyet gazetesi; belgelerin knyeleri var. Fransa Bakonsolosu, 1 Haziran 1923 gnl raporunda, "Sabk Sultann, bekle nenden 15 gn nce, genel ilgisizlik iinde, San Remo'ya gelip yerletiini" bildirmektedir. (Tarih ve Toplum, s.61, dipnot: 51/16. say) A.Dilipak ise, yle yazyor: "Vahdeddin, Malta zerinden Roma'ya gitti." (C.G.Yol, s. 117) Hicaz' atlad gibi, Vahidettin'i de, hi grmedii Roma'ya yolluyor. K.Msrolu ise diyor ki: "Hi kimsenin, 'niin lmeyip de katn ileri srerek onu vatan ihaneti ile sulandrmas, akl ve mantk ii deildir." (Lozan, 3.C., s.148) Bu da bir grtr. nsana fazla ters de gelmiyor. Ama katklar iin Enver, Talat ve Cemal Paalar neden aalyor? Arada ne fark var? N.F.Ksakrek, Abdlhamit'in sadrazamlarndan Sait Paa iin diyor ki: "...sknca, bir yabanc elilie snacak kadar bedbaht ve seciyesiz adam..." (Vahidddin, s.44) Hindistan Mslmanlarnn grn yanstan bir gazeteden:

de

bi

an

_8

203)

205)

206) 207)

208) 209) 210) 211) 212) 213)

de

204)

"Halife-yi mazul Vahideddin, harekat- ahsiye ve siyasiyesiyle, sonuna kadar Britanya hkmeti ve dmanlarla terik-i mesai ederek, slam ve Anadolu'yu temsil eden BMM hkmetini ezmek ve mcehedatn akim brakmak ve binnetice alem-i islam baltalamak gayesini takip etmitir. En son ihaneti, Britanya hkmetine ilticasdr ki bununla, yzndeki perdeyi kaldrm ve alem-i islamn baz kelerince mehul kalan hviyet ve amal-i gayr-i meruasn, uluorta meydana koymu olmasdr... ngiltere hkmeti, bu ahs- menfuru, Hindistan veya dier diyar- islamiyeden birisine ikame eylemekle bir ey kazanamayacaktr. nk alem-i islam, artk intibaha gelmi (uyanm) ve her hangi kisve ile olursa olsun, aldatlmaya raz olmadn, efali ile ilam ve ilan eylemtir." (Aktaran Mim Kemal ke, Gney Asya Mslmanlarnn stiklal Davas, s.121) M.Mfit Kansu, son Osmanl Meclisi'ne milletvekili seilmitir. ubat 1920'de Meclis'e katlr.Sivas Kongresi Heyet-i Temsiliyesi yelerinden olduu iin Vahidettin'in kendisini grmek istediini haber verirler. M.Mfit Kansu anlarnda, Vahidettin'le konumasn yle anlatyor[zet]: "lk sze balayarak, 'Heyet-i Temsiliye benim saltanat tacmn prlantalardr. Allah sizden raz olsun, vatan ve milleti, saltanat ve hilafeti kurtardnz. M.Kemal Paa hazretleri inallah afiyettedirler, stanbul'u terif etmeyecekler mi? Kendisiyle bulumaya hasretim.' dediler. ardm. yle byle bir cevap ile karlk verdim... Nihayet, 'Beyefendi, dmandan memleketimizi kurtarmak iin ne gibi are dnyorsunuz?' dedi. O zaman Bursa henz Yunanllar tarafndan igal edilmemiti. Ben de, 'Efendimizin Anadolu'ya hatta Bursa'ya kadar terifleriyle {gelmeleriyle) mesele hallolunur.' dedim. Buna cevaben, 'Ne suretle?' dedi. 'nk halk Padiahlarn balarnda grrse bir genel ayaklanma olur ki dman buna kar duramaz' dedim. fakat bu szm Vahidettin'i fkelendirdi, sert bir tavrla ayaa kalkt:'Beyefendi, byk atalarmn bakentinden bana firar m (kamay m) teklif ediyorsunuz?' demesi zerine, 'Hayr, milletin ve vatann bu skk ve zor zamannda, byk atalarnz gibi milletin bana gemenizi teklif ediyorum.' dedim. Ben de bunu galiba biraz sert sylemi olacam ki Vahdettin cevap vermeyerek ban saa doru evirdi ve denize bakmaya balad, ben de kap hizasnda duran Yaver Paaya baktm; bir iaretle grmenin sona erdiini, odadan kmak lazm geldiini anlatt. Bir temenna ederek (selam vererek) kap dar ktm." (Atatrk'le Beraber, 2.C., s.539 vd.) Anadolu'ya gemesi nerilince, bunu, ulu atalarnn bakentinden kamak olarak niteleyen Vahidettin, hayat sz konusu olunca, gizlice stanbul'dan ayrlacaktr. Yll 600 ngiliz lirasna. (A.kr Esmer, Vahidettin'le Sen Remo'da Bir Karlama, YaknTarihimiz, 4.C., s.215-217) Ankara'nn Roma Temsilcisi Celalettin Arif Beyin 30 Mays 1923 gnl raporu: "talyan hkmeti kendisini polis nezareti (gzetimi) altnda bulunduruyor." (B.N.imir, Bizim Diplomatlar,s.204) A.Dilipak ise yle yazyor: "A yaad ama onurlu ld." (C.G. Yol, s.282) V.G.Cehenneminde, s.110, 143, 144, 150. Bu geni kadroya, byk bir pikinlikle T.M.Gztepe de katlacaktr: "Bu dakikadan itibaren ben de u drt ba mamur villann daimi ve itibarl sakinlerinden biri oluyordum Berlin'de carma tak diyen ktln ve karlatm saysz zorluklarn burada az tadyla acsn karacama iyiden iyiye aklm kesmeye balamt." [s.140,141) Vahidettin'in lmne.kadar da kkte kalr. V.G.Cehenneminde, s. 127, 159. Vehip Paa ile anakkale Sava dolaysyla ilerde bir daha karlaacaz. M.Sabri Efendi hakknda, nc Blmde bilgi verilecektir. Akas, Cumhuriyeti devirip yeniden iktidara gelmek iin! V.G.Cehenneminde, s.128vd. V.G.Cehenneminde, s.159; Mevlanzade Rfat, btn ayrlk Krt hareketlerinde yer alan bir politikac-yazardr. (U.Mumcu, Krt-islam Ayaklanmas, s.11,16,59,184,186); 24.10.1921 gnl ngiliz istihbarat raporunda da, Mevlanzade Rfat iin zetle yle deniyor: "Mevlanzade Rfat ile teki Krt nderlerin, kendilerine mali yardm yaplrsa, Yunan davasn desteklemeyi kabullendikleri biliniyor." (S.R.Sonyel, ngiliz stihbarat Servisi, s.216)

bi

an

_8

214)

215) 216) 217) 218) 219) 220) 221) 222) 223)

224)

225)

226) 227) 228)

229) 230) 231) 232)

Byle bir olan Mevlnzade'yle, 'Trkiye nklabnn yz' adl kitab ve baz iddialar dolaysyla, nc Blmde, yeniden karlaacaz. Edirne statistik Md. Edirne'de Yunan desteiyle karlan Temin gazetesinin sahibi (Mustafa) Neyir hakknda ksa bilgi iin: O.Sami Coar, Milli Mcadele Basn, s.208) M.Neyir, zaferden sonra Selanik'e kaar, Yunan paras ile Hakikat adnda bir gazete karr ve Trkiye aleyhinde yaynlar yapar, (a.g.e., s. 209, dipnot 2) Cemal Behet, eyh Sait syan, s.16. V.Gurbet Cehenneminde, s.159vd. Mesela H.R.Soyak, 1.C., s.315-316, 335 vd; E.Aybars, stiklal Mahkemeleri s.384, 391393. a.g.e.,s.114. a.g.e., s.100. a.g.e., s.100, 108, 140. Ayrnt iin: Prof.Dr.Ergn Aybars, stiklal Mahkemeleri, 378. M.Bardak, Show dergisi, 30 Nisan 1995, say 111. N.F.Ksakrek, s.207; Dr.Rza Nur, bu iki karde iin u bilgiyi veriyor: "Zeki, San Remo'dan.bana mektup yazd. Diyor ki: 'Size syleyeceim pek mhim srlar var. Oraya geleyim. Fakat bana yazacanz mektubu u adrese yaznz. i pek gizli tutmalym. Vahidettin haber almasn.' Bu adam casus da. Hem velinimetine ihanet ediyor. Eder, ok ahlaksz bir irkeftir. Zaten kz kardei de Zeki'ye lanet okuyur. Diyor ki:' Beni sokaa atan Vahidettin gibi bir adama gitti de yaver oldu, ona hizmet ediyor. Benim kardeim alaktr.' Bu kadn Vahidettin'in mstefresi (odal) idi. Sinoplu ve erkesdi... Sonra karsym diye Msr'a gelmi, evkaftan aylk balatm, kendisini Nil'e atm, kurtarmlar. Sonra Kahire'de evlenmi, boanm, kerhane.am, nihayet Zengibar'a gitmi, imdi orada 'Padiah karsym' diyor ve bir kerhane ileti-yormu." (3.C., 980 vd.) Zeki'nin, herhalde parann bittii sralarda, birka kuru alrm umuduyla, bir ara gerekten Ankara hesabna alt ve Cenova Konsolosluu aracl ile Roma Bykeliliimize, Vahidettin'in ilikileri hakknda gizli raporlar gnderdii anlalyor. (B.N.imir, Bizim Diplomatlar, s.207 vd.) Buna karlk, para alp almad belli deil. Baz yazarlar Vahdettin'in, yurt dnda yaayan bir Osmanl paasnn aracl ile M.Kemal'den para yardm istediini yazyorlar. (Mesela D.Avcolu, Milli Kurtulu Tarihi 1.C. s.208) Bu iddiann kayna H.Rza Soy akn anlardr. (1.C., s.31) Ama "H.R.Soyak'n verdii bilgi farkl. Sz konusu Osmanl paas, 1923 yl yaznda, "...hal ve tavrndan [Vahidettin'in] maddi sknt iinde olduunu, yardma muhta bulunduunu sezdim" diye yazm ve M.Kemal'den, Vahidettin'e yardmda bulunmasn rica etmi. Yani yardm isteyen Vahidettin deil. stelik o.tarihte henz yardma da ihtiyac yok; paann gayretkelik ettii anlalyor. Zeki'nin Vahidettin'e sylediklerinin tamam u: "Ulan, ne rezalet bu be! arya kamyorum,ayptr, rezil rsva olacaksnz. Biraz utanmak lazmdr!" Vahidddin, s.218, 220. V.G. Cehenneminde, s. 15; Ylmaz etiner "Son Padiah Vahdettin" adl kitabnda, bu yeni yaver, eski Hademe-yi Hassa ve Mzka-y Hmayun Kumandan Zeki'den yle sz ediyor: "Zeki Bey(nger) sarayn Mzka-y Hmayun Mdrdr, stiklal Marmz ayn Zeki Bey bestelemitir.. " (s.262, dipnot) Bir cmleye bu kadar ok ve artc yanl sdrmak da byk ustalk! stiklal Marnn bestecisi Zeki Beyin soyad nger deil, ngr'dr; Mzka-y Hmayun'un Mdr deil, saray orkestrasnn efidir; Cumhurbakanl Orkestrasnda eflik, Musiki Muallim Mektebi'nde Mdrlk yapar, 1934'te emekliye ayrlr, 1958'de lr. Yaver Zeki ise, Mzka-y Hmayun'un mdr deil, orada grevli askerlerin kumandandr, 150'likler listesinin 2. srasnda yer almaktadr ve 1930'larda Nis'te intihar etmitir. K.Msrolu, S.Mcahitler, s.91; H.H.Ceylan, Byk Oyun, 1 .C, s.21. A.Reit Rey, Grdklerim-Yaptklarm, s. 263'e dayanarak, Sarkl Mcahitler, s.91. Nihal Atsz, Trk lks, s.85'e dayanarak, S. Mcahitler, s.91. Grp ittiklerim, s.146'ya dayanarak, Sarkl Mcahitler, s.91.

de

bi

an

_8

233) 234) 235) 236) 237) 238) 239) 240) 241) 242) 243)

244)

.H.Okday, s.354. Vahidettin ayn sz Rauf Orbay'a, 8 Kasm 1918 gn de sylemitir. (Yakn Tarihimiz, 2.C.,s.240) C.Kutay, stiklal Savann Maneviyat Ordusu, s. 172 vd.; Yakn Tarihimiz, 2.C., s.240. G.Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.6; ngiliz Yksek Komiserlii siyasi maviri T.B. Hohler'in 4 Kasm 1919 gnl raporu, Br. IV. No.578. A.F.Trkgeldi, s.274, 275, 276; A.F.Trkgeldi'nin, st kapal ve dikkatli bir dil ile Vahidettin'i nasl eletirdiini hatta aaladn dikkatinize sunarm. Osm.T.Kronolojisi, C.4, s. 441 ve 444'ten aktarlmtr. Son Sadrazamlar, 4.C., s.2096 vd. Metin sadeletirilmiitir. .H.Okday, s. 380. Yakn Tarihimiz, 3.C., s.316. Vahidettin hakknda, belgelere ve olgulara dayal genel bir analiz: S.Akin, stanbul Hkmetleri, s. 591-600. N.F.Ksakrek diyor ki: "Vahidettin'in Bayaveri Avni Paaya gre Padiah, parasnn tam bittii anda bu lm kendisi hazrlamtr, yani intihar etmi... Onun intihar kast gttne ihtimal verilemez. nk derin ve iddetli bir mmindir." (Vahidddin, s. 225) Osm.T.Kronolojisi, 4.C., s.444.

de

bi

an

_8

KNC BLM
MUSTAFA KEMAL 1 M.Kemal aleyhindeki eitli iddialara giri Bazlar M.Kemal'e kar. Olabilir. Herkes M.Kemal'den yana olacak deil ya. Ama bir ksm, yalnz Milli Mcadele ve sonraki dnemdeki baz dnce ve uygulamalarn eletirmekle yetinmiyor, M.Kemal'i, annesinden balayarak1 btnyle karalamaya, onunla ilgili her olay, bu arada Milli Mcadele'yi de kltmeye abalyorlar. En alkanlar, sada Kadir Msrolu, solda Yaln Kk. Ayrca bir blm, tarihin M.Kemal'e gre deitirildiini de ileri sryor. Mesela Y.Kk diyor ki: "Gemiinde baardan ok baarszlk olan bir kimse, ihtilal lideri olursa ve iktidarda kalrsa, tarihi, gemiini gzelletirebilecek biimde yazmak ve yazdrmak durumundadr." (T.. Tezler 5, s.255) M.Kemal'in iirme bir gemie ihtiyac olduunu hi sanmyorum. Zaten z aferle sonulanan Milli Mcadele'nin siyasi ve askeri lideriydi. Bu tarihi rol onu, sonraki dneme de lider olarak tamaya yetecek nem ve arlktadr. leri srlen btn iddialar, tarih srasna gre aktaracam. Y.Kk'n, 'sonradan eklendiini ya da gzelletirildiini' iddia ettii konu var: Vatan ve Hrriyet Partisi, Hareket Ordusu ve anakkale. (T.. Tezler 5, S-255) lkinden balayalm. 2. Vatan ve Hrriyet Partisi (1905-1906) Y.Kk diyor ki: "M.Kemal iin 'Vatan ve Hrriyet partisi kurmu' deniliyor. Ben bar bar ba ryorum, ne zaman kurmu' diye." 2 [..] "1919 yazna kadar Kemal'in yannda hi politika bulunmuyor. Vatan ve Hrriyet partisinin tmyle bir hayal olmas ihtimali ok yksek grnyor; ilk kez 1937 ylnda ortaya atlyor. Ortaya atan Kemal Paadr, yazan Afet (nan),3 tanklk eden de o sraca Kemal'in milletvekili yapt iki kiidir.4 Bir tarih dergisinde bunlarn yaymlanmas utan kayna olmaldr. Ynetimini salama alm bir lider, otuz yl sonra kendisinin gemie dnk hayal ettii bir proje ile ilgili iki [yalanc] tank bulmakta glk ekmeyebilir." (T..Tezler 5, s.47) Y.Kk yanlyor. 1. nce, Vatan ve Hrriyet, bir parti deil, gizli bir 'cemiyet'tir; kaynaklarda

de

bi

an

_8

rgt'. 'komite' diye de niteleniyor. 2. Konu ilk defa 1937'de ortaya atlm da deildir: M.Kemal, ok n ce daha 1922'de Ahmet Emin Yalman'a bu konuyu anlatm ve aklamas 10 Ocak 1922 gnl ve 1468 sayl Vakit gazetesinde yaymlanmtr.5 3. Ciddi kaynaklarda bu konu ayrntl olarak incelendii iin ben sadece Hollandal aratrmac Eric Jan Zrcher'in Milli Mcadelede ttihatlk adl kitabndan bir paray olduu gibi aktarp bu konuyu kapatacam: "M.Kemal'in, Suriye'de gizli bir rgtn (Vatan ve Hrriyet Cemiyeti)6 yesi olduunu ve bu rgtn Selanik'te bir ubesini kurduunu dorulayan iki bamsz kaynak var: lk kaynak, M.Kemal'in nl olmasndan ok nce 1913'te Alman generali mmhof tarafndan yazlm bir makaledir... kin ci kaynak, 1912'de Selanik'te baslm, Faik Reit Unat'n bulduu bir ders kitabdr." (s.71)7 Y.Kk'n doru olmadn iddia ettii birinci yurttalk bilgisi buydu. Demek ki doruymu!

Bu tek konuda Y.Kk u drt iddiada bulunuyor. Hepsini grelim: 3/1. M.Kemal Hareket Ordusu ile stanbul'a gelmemitir. Bu iddiasn, M.Kemal hakkndaki tezlerine8 ve M.Kemal'in 1919'da C.Abbas'a yazdrd ve Tasvir-i Efkr gazetesinde yaymlanan hayat hikyesine dayandryor9 ve unlar yazyor: "[Hayat hikyesinde] M.Kemal Hareket Ordusu ile birlikte stanbul'a geldii ve savat iddiasnda hi bulunmuyor. Bu anlatmda stanbul'a geldii iddias bile bulunmuyor (T..Tezler 5, s.36). Uur Mumcu, M.Ali Aybar'n anlarn Cumhuriyet gazetesinde yaymlad srada, Hsn Paa ile M.Kemal'in birlikte bir fotorafn yaymlayarak, bunun Hareket Ordusu'nun girdii stanbul'da, Sirkeci'de ekilmi olduunu iddia etti. Derhal bir mektup yazarak bunun doru olamayacan iddia ettim; gerekelerimden birincisi, M.Kemal'in atalca'ya geldiine dair bir iaretin olmad noktasnda toplanyordu (s.36). yle anlalyor ki kuvvetler "stanbul'a hareket" ediyor ve kendisi bulunmuyor (s.53). Kemal'in Hareket Ordusu ile birlikte stanbul'a yrd konusunda, hibir kayt veya iaret yok (s.56). Brokratik mekanizmalar iinde kalarak ykselmeyi planlayan Kemal, hem Mekadonya'daki silahl zgrlk hareketlerinin, hem de stanbul'a yryn dnda kalarak, dzen ile balarn srdryor (s.62)." Sayfalarca sren bu tr kesin ifadelerden ve yaktrmalardan sonra birdenbire i deiiyor; nk Y.Kk, ilk kez varln rendii bir kaynakta deiik bir bilgiye rastlam.10 Hayretle diyor ki: "Bir kaynakta atalca'da Hareket Ordular sava dzenini bulabildim; burada Tmen Kurmay Bakan olarak Yzba M.Kemal var (s.247)." Bunun zerine, bir U dn yapp M.Kemal'in atalca'ya kadar geldiini k abul ediyor ama daha ileri gittiine ihtimal vermiyor: "atalca'da kald anlalyor." (s.247) Fakat ie bakn, kitabn yazadururken yeni bir kaynak daha kefediyor: Rauf

de

bi

an

_8

3. Hareket Ordusu (1909)

Orbay'n krk yllk anlar! Rauf Orbay anlarnda yle demektedir: "M.Kemal Paay ilk defa, 1909 yl Nisannda, stanbul'un o zaman Makriky denilen Bakrky telgrafhanesinde grmtm. Erkan- Harbiye Kolaas (kurmay nyzba) rtbesinde idi. Hareket Ordusu Kumandan Mahmut evket Paann emirlerini yazdryordu. Telgraf Mdrnn koltuunda Mahmut evket Paa oturuyordu." (s.302)11 Y.Kk, bunun zerine yle yazyor: "Bakrky'e kadar geldii anlalyor." (s.302)12 Ve bu konudaki bilimsel dansna, drdnc iddiasna kadar ksa bir ara ver iyor. Drdnc iddias dolaysyla bu konuya yeniden dneceiz. 3/2. Y.Kk, "M.Kemal Hareket Ordusu Komutan deildir." diye yazyor. (s.255) Zaten byle bir iddiada bulunan yok. Kendi ileri sryor, kendi kar kyor. 3/3. Y.Kk'n bir baka iddias da M.Kemal'in Hareket Ordusunun Kurmay Bakan olmad. Diyor ki: "Hareket Ordusu eninde sonunda bir ihtilalci yrydr; Kemal'in ise bu tr hareketlenmelerle bir ilgisi grlmyor; daha ok bir kariyer subay. Hareket Ordusu dzensiz, kark ve bir anlamda gerekten derme atma bir kuvvet olduu iin gerek Kurmay Bakannn olup olmad ve varsa kimlii zerinde karar vermek kolay grnmyor. Kesin olan, bunun M.Kemal olmaddr." (s.56) Ve u sonuca varyor: "M.Kemal Paann Hareket Ordusu Kurmay Bakanl, ok sonraki yllarda, Kemal Paa yeni ynetimin ba olarak durumunu salama alnca, Kemal Paay sslemek iin icad edilmi bir bilgidir." (s.247) Ama 200 sayfa sonra, yle yazyor: "Bir kaynakta atalca'da Hareket Ordular sava dzenini bulabildim; burada Tmen Kurmay Bakan olarak Yzba M.Kemal var. [..] Redif Tmeni Komutan Hseyin Hsn Paann Kurmay Bakan olduu anlalyor." (s.247) Kendi de daha nce, gerei az ok yanstm ama farknda bile deil; yle yazyordu: 31 Mart gerici asker bakaldrs Selanik'te duyulunca bir kuvvet gnderilmesi dnlmtr; redif kuvvetleri [11.Redif Tmeni] komutan Hseyin Hsn Paa, bu ilk oluturulan gcn [1.Karma Tmen'in] bana geiyor. M Kemal de bunun erkan- harp subay ya da Kurmay Bakandr." (s.36) [Kurmay Bakandr ve bu greve 13 Ocak 1909'da atanmtr.] 13 Ama M.Kemal'in stanbul'a gelmedii dncesine saplanp kald ve olay pek az inceledii iin gerisini bir trl zememi. Oysa gerek ok ak ve basit: M.evket Paa Selanik'ten gelip de komutay devralncaya kadar, atalca'da toplanp Bakrky'e ilerleyen birliklerin14 komutan H.Hsn Paadr; M.Kemal de onun, yani Hareket Ordusu'nun Kurmay Bakandr.15 Bu yzden de, 19 Nisan 1909 gn Hareket Ordusu adna yaymlanan iki bildiri de, H.Hsn Paann imzasn tamaktadr.16 3.Ordu Komutan M.evket Paa, ancak 22 Nisan 1909'da gelecek ve Hareket Ordusu'nun komutasn stlenecektir. Rauf Beyin anlarndan, M.Kemal'in stanbul'da, M.evket Paann kararghnda alt da anlalyor.17 Yani Bakrky'de kalmam, stanbul'a da gelmitir!

de

bi

an

_8

M.Kemal 20 Maysta Selanik'e dner.18 Gerek de bu, resmi tarihin yazd da bu. Kurmay Bakanl grevinin, Y.Kk'n iddia ettii gibi tanklar hayattan ve ortadan ekilince, ok sonradan icad edilmi olmadn da, M.Kemal'in btn tanklar sa ve ortada iken, 10 Ocak 1922 gnl Vakit gazetesinde yaymlanan aklamas kantlamaktadr. M.Kemal bu aklamasnda, Y.Kk'n adm adm ve inleye inleye kabul etmek zorunda kald gerei ksaca belirtmektedir: "31 Mart vakas oldu. Bu vaka zerine Makedonya'dan giden ktalarn ve ilk devirde Edirne'den bunlara katlan kuvvetlerin Kurmay Bakan olarak stanbul'a geldim. Balangta kumandan Hsn Paayd." (A.E.Yalman, a.g.e., 2.C., s.258) 3/4. Y.Kk'n bu konudaki drdnc iddias da u: "Btn tarihi kendi adna gre yazdrmasna karn, ne Kemal Paadan ve ne de resmi tarih yazclarndan kan, Kemal'in stanbul iin savatna dair bir iddia da bulunmuyor." (s.56) Kendi de bir Kurmay Bakannn elde tfek dorudan savaa katlmasnn sz konusu olmayacan kabul ediyor ve "kurmay grevi kararghta yaplr" diye yazyor ama yine de ve ille, "kerhen19 bulunduu gnll ordu stanbul iin sokak sava yaparken, M.Kemal'in atalca'da kaldn" ileri sryor, (s.247) Yoksa btn tezleri iflas edecek! Zehi tasavvur-u batl, zehi hayal-i muhal!20 Askeri Tarih ve Stratejik Etdler Dairesi (ATASE), 1994 ylnda, yani T..Tezler'in 5.cildinin yaymndan bir yl nce, Atatrk zel Arivinden Semeler dizisinin ncsn yaymlad. inde M.Kemal Paann 1909 ylna ait 10 sayl zel not defterinin hem asl, hem yeni yazya evrimi var. (47 -74. sayfalar) Y.Kk, "ankaya arivleri ald takdirde, tarihin alt st olacandan kuku duymuyorum" diye yazyordu (s.256). M.Kemal Paann bu zel not defteri, resmi tarihi deil ama Y.Kk'n kendine gre yazmaya yeltendii zel tarihi alt st ediyor; nk M.Kemal'in Har eket Ordusu ile stanbul'a girdiini ve askeri dzenlemelere etkin olarak katldn belgeliyor. nk defterde, Hareket Ordusunun stanbul'da ald askeri nlemlerle ilgili birok notlar, saylar, adlar, bilgiler, emir taslaklar bulunmaktadr. Y.Kk'n doru olmadn kantladn iddia ettii ikinci yurttalk bilgisi de buydu. Ama bu konudaki iddias da doru kmad. nc iddias anakkale'de M.Kemal'in nemli bir rol olmaddr. Bu k onuyu anakkale paragrafnda ele alacam. 4. Balkan Sava (1913) Sra K.Msrolu'nda. Onun bu konudaki iddiasnn kayna, Dr. Rza Nur'un malum ve mahut anlar. R.Nur'un yazdklarn, dorular ile birlikte veriyorum: "Balkan Harbinde son devrede Bulgar ordusu Tekirda'nda ve daha yukarlarda bulunuyordu."

de

bi

an

_8

(Dorusu: Tekirda'n yukarlarnda deil, atalca savunma hattnn karsnda) "Tarafmzdan Gelibolu yarmadasna bir ordu gnderilmiti." (Dorusu: Kolordu).21 "Bunun erkan- harbi (kurmay) Ali Fethi (Okyar) ile M.Kemal'di." (Dorusu: Bnb.Ali Fethi Kolordu Kurmay Bakandr, Bnb.M.Kemal ise Harekt ubesi Mdr). "Enver'in (Enver Paa) tertibi zere ayn zamanda bunlar da Bulgarlara hcum edecekler, Bulgar tmenlerini mahvedeceklerdi. Tertip yapld. Fakat Enver'in hcumunu beklemeden, M.Kemal Bulgarlara hcum etti ve perian olup kat." (Dorusu: Plan Enver tarafndan deil, Bakomutanlka hazrlanmtr. Plan ksaca yle: Hurit Paa komutasndaki "10.Kolordu [Kurmay Bakan Yarbay Enver], 8 ubat gn arky'e karma yapacak ve Gelibolu'daki Mrettep Kolordu ile birlikte, Bolayr karsnda bulunan Bulgar tmenine taarruz edilecek. Ama, Bulgar ordusunun geri ekilmesini salamak ve Edirne'yi kurtarmak. Mrettep Kolordu, kararlatrlan gnde [8 ubat 1913], iki tmeniyle [Nizamiye Tmeni ve 27.am Tmeni] taarruza geer. Fakat 10.Kolordu, karma gemilerinin 4-5 saat gecikmesi yznden, kararlatrlan zamanda arky'e karma yapamaz. Patlayan frtna da karmay zorlatrr. Ertesi sabaha kadar ancak bir tmenin karlmas tamamlanabilir. Bu arada Mrettep Kolordu, Bulgarlarn Marmara kysndaki kanadn geri atar ama sisli bir havada, Bulgar mevzilerine giren 27.am Tmeninin Arap askerleri sava brakp apulculua kalkar, Bulgar ihtiyatlarnn kar taarruzu ile dalarak kamaya balarlar. Bu dzensiz ekilme am Tmeninin dier birliklerine de yaylr. 10.Kolordu da zamannda yetiip taarruza geemeyince, Nizamiye Tmeni de geriye alnr. Bakomutan A.zzet Paa, 10. Kolordunun karaya kan tmeninin de geri ekilmesini emreder. Hareketten bir sonu alnmaz. Olay bu.22 Bir kolorduyu, Harekt ubesi Mdrnn hcum ettirdiini ileri srmek, Rza Nur'a yakr bir zrva! Bu kolordunun Komutan, komutay Harekt ubesi Mdr Bnb.M.Kemal'e brakm, Kurmay Bakanyla kahvede tavla m oynuyordu?) "Artk Bulgarlarn Gelibolu yarmadasna girmesinden korkulup Enver'in kuvveti de oraya gnderildi." (Dorusu: Bakomutan, Bulgarlarn ilerlemesinden deil, Gelibolu'ya yaplacak bir Yunan karmasndan ekinmitir.)23 "M.Kemal'in bu hyaneti yapmasnn sebebi, Enver'in eref kazanmamas, bu erefi kendisinin almasdr. Ne fecidir. Bizde byle hyanetler cezasz kalr." (Rza Nur'un anlar, 2.C, s.407) Dr.Rza Nur'un, bandan sonuna kadar iinde yaad Kurtulu Sava hakknda verdii basit bilgilerin bile ne kadar yanl ve uydurma olduunu, Dr.Rza Nur Dosyas adl kitabmda, ayrntl olarak aklamtm. stelik R.Nur, Balkan Sava'nn bu blm srasnda yurt dndadr. (2. C., s.407) ve ancak be yl sonra, 1918'de dnecektir. Be yl sonra yarm yamalak rendii olaylar, ruh dengesinin iyice bozulduu 1927'de, yani olaydan 14 yl sonra yazarken, iyice

de

bi

an

_8

birbirine kartrp arptm. M.Kemal aleyhinde ya, K.Msrolu hemen bu bilgiden (!) yararlanp yanllar derinletirerek yle yazyor: "M.Kemal, Balkan Harbi gibi erken bir devrede, arky karmas srasnda urad bozgun ve sebep olduu byk kayp (22.000 kii) yznden Bakumandan Vekili ve Harbiye Nazr Enver Paa tarafndan Sofya'ya srgn edilmitir." (Hilafet, s.142)24 Hangi yanl dzeltmeli? Bir kolordunun yenilgisi, Harekt ubesi Mdrne yklenilir mi? O kolo rdunun komutan, kurmay bakan, tmenlerin komutanlar yok mu ? nsan bir iddiada bulunur ama hi olmazsa enini boyuna denk drr, byle kesin kon uabilmek iin de olay biraz olsun inceler. (1) Zayiat, K.Msrolu'nun yazd gibi 22.000 kii deil, 2.679 kiidir: ehit : 15 subay, 867 er Yaral : 41 subay, 1801 er Kayp : 55 er (Toplam: 2679)25 (2) Mrettep Kolordu ile 10-Kolordu yetkilileri arasnda gerekten tartma km, olay Bakomutana, hatta, Sadrazama kadar yansm,26 Enver ile M.Kemal'in arasndaki soukluk daha da artmtr ama M.Kemal, Sofya'ya srgn edilmez, tersine 1.Mrettep Kolordunun Kurmay Bakanlna getirilir; 22.7.1913' ten itibaren 1.Mrettep Kolordu Komutanlna da vekalet edecektir.27 (3) M.Kemal'in Sofya ATASEmiliterliine" atanmas, sz konusu olaydan alt ay sonra, 27 Ekim 1913'tedir.28 Enver de, bu olaydan ancak 9 ay sonra, Ocak 1914'te Harbiye Nazr ve paa olacaktr; Bakomutan Vekillii ise savaa girdikten sonradr.29 Ksacas bu alternatif tarih yazarnn iddialar, iki anlamyla da tarihe uymuyor! Ama Msrolu, bu iddialarn, Lozan adl kitabnn 1.cildinin 148-151. sayfalarnda genileterek tekrar ediyor; Kolordu Kurmay Bakan Bnb.Ali Fethi'nin, 'baarszln sebeplerini aklayan' brorn de, derin askeri bilgisiyle (!), "gsterdii sebepler askeri ve mantki bakmdan tatminkr (doyurucu) deildir" diye eletiriyor ve u cmleyi ekliyor: "Dr.Rza Nur, Bolayr Kolordusunun bozgununun, M.Kemal ve Fethi Beylerin, Edirne'nin geri alnmas erefini Enver Paaya kaptrmamak gayesinden domu dehetli bir bozgun olduunu kaydetmektedir." (s.151) ddiasn Rza Nur'a dayandran bir yazarn, hakl kmas mmkn m? Edirne iin bir yar vardr ama o da Bolayr olayndan be buuk ay sonra, 22 Te mmuz 1913'tedir. Bu yarn ayrntsn, 2.Mrettep Kolordu Komutanl Emir Subay .Hakk Okday'n anlarndan izleyelim.30 "Edirne'yi Bulgarlardan geri almak gayesi ile harekete getik. Kolordu bu ileri harektnda ciddi bir Bulgar mukavemeti ile karlamad. Kaan Bulgarlar k ovalamaktaydk. Ara sra, ufak tefek art atmalar oluyordu ama nemli bir sava da vermiyorduk. Kahraman Edirne'yi Bulgar penesinden kurtarmak, bu gazi ehri yeniden fethetmek eref ve neesi iinde uuyorduk. Kolordu Edirne'ye 10 km. yaklamt ki arkamzdan tozu dumana katarak yaklaan bir otomobil

de

bi

an

_8

iinde bulunan Hrriyet Kahraman Enver Bey, yanmzdan hmla geti ve Edirne istikametinde uzaklat. Bu suretle 'Edirne Fatihi' unvann kazanm oldu. Halbuki Edirne'ye yaklancaya kadar Bulgar kuvvetlerini kovalayan, dmdar (ard) savalarn veren bizim kolordu idi. Enver Bey o srada baka bir kolordunun (Dorusu: Sol Kanat Ordusu) Kurmay Bakan bulunuyordu. Fakat frsat karmak istememi, Edirne'yi geri alma erefini bakalarna mal etmeyi hazmedememi, arkamzdan bir otomobile atlayp, biz Edirne'ye on kilometre yaklam olduumuz bir srada, bizim kolorduyu geride brakarak, Edirne'ye giren ilk komutan sfatyla Edirne'nin fuzuli fatihi olmak hevesine kaplmt." (Yanya'dan Ankara'ya, s.190) Ksacas Rza Nur bir balon uurmu, K.Msrolu da havada kapp biraz daha iirmi! nk ama, M.Kemal'in asker yann da rselemek ama bu yetmez ki. anakkale'deki ve Kurtulu Sava'ndaki roln de kltmek gerek. Buna altklarn da srasyla greceiz. 5. anakkale Sava (1915) 5/1. Savan ok ksa bir zeti Bu konudaki deiik iddialar grmeden nce, anakkale Savann ok ksa bir zetini vermek istiyorum. anakkale Boaz btn gemilere kapatlr. Amiral Souchon kumandasndaki Osmanl filosu Odesa ve Sivastopol' bombardman eder. 1.11.1914 Rus ordusu Dou Beyazt snrn geer, ngiliz birlikleri Basra krfezine kar. 3.11.1914 ngiliz-Fransz Birleik Filosu, anakkale Boaz giri tahkimatn bombardman eder. 25.11.1914 Churchill, Sava Komitesine anakkale Boaz'na taarruz edilmesini nerir. 11. 1. 1915 Amiral Carden, Deniz Bakanlna anakkale'ye taarruz iin hazrlanan plan sunar. 28.1. 1915 Sava Komitesi, anakkale Boaz'nn donanmayla zorlanmasna karar verir. 19.2.-17.3.1915 Birleik Filo, anakkale Boaz giriindeki ve orta kesimdeki tabyalar (korunakl sabit bataryalar) tahribe alr. Bu sre iinde Boaz' ve Bolayr', on drd gndz, yirmi biri gece olmak zere bombalayacaktr. Giriteki tabyalar susturulur. Mayn arama ve tarama etkinlii kesintisiz srdrlr. Ruslar da stanbul Boaz'na karma iin hazrlk yaparlar. ngiliz kara birlikleri Mondros adasnda toplanmaya balar. Birleik Filo Komutanlna Amiral de Robeck, Kara Kuvvetleri Bakomutanlna Orgeneral an Hamilton atanr. Her ey umut verici grnmektedir. 18 Mart gn Boaz'n 27. 9. 1914 29.10.1914

de

bi

an

_8

Birleik Filonun ok gl ate destei altndaki mttefik kara kuvvetleri ile Trk birlikleri arasndaki kanl sava 25 Nisan 1915'ten 1916 ylnn bana k adar, sekiz buuk ay srecektir. stanbul yolunu aamayan Mttefik kuvvetleri, 19/20 Aralk 1915'te Arburnu, 8/9 Ocak 1916'da Seddl-bahir kesimini boaltarak ekilirler. Birleik Filo bu sre iinde de, Goliath, Triumph ve Majestic sava gemileri ile birok nakliye gemisi kaybedecektir.32 ki yann kayplar (25 Nisan 1915-8 Ocak 1916) Trkler'in genel kayb (ehit, yaral, hasta, esir vb.): 213.882 33 Mttefikler'in genel kayb: 252.000 34 Artk anakkale Sava hakknda baz aydnlarmz ile Y.Kk ve Vahidettinci yazarlarn neler dediklerini gzden geirebiliriz. 5/2. anakkale bir zafer midir? Aktel dergisinin 18 Mart 1992 gnl 36. saysnda, Sefa Kaplan'n anakk ale Savan ele alan bir yazs var; yazsnn bal yle: "anakkale Sava: Zafer mi, Yas m?" Dergi yazar, etin Altan'n bu dorultudaki grlerine yer vermi. Aktary o-

de

bi

an

donanma ile zorlanmasna karar verilir. Ama Nusret mayn gemisi, 17/18 Mart gecesi, Karanlk Liman ile Morto Liman nne, gizlice 30 kadar mayn brakacak ve dman karakol gemilerine ve mayn tarayclara grnmeden geri dnecektir. 18 Mart 1915 (Deniz sava) Sabah, sava planna gre sra olarak dizilmi gemiler (15 ngiliz, 4 Fransz zrhls, 3 kruvazr, birok yardmc sava gemisi, torpidobot ve mayn aramatarama gemisi) anakkale Boaz'n zorlayp Marmara'ya gemek zere ilerlemeye balarlar. Yedi saat sonra Birleik Filo geri ekilir; nk Boaz'n maynlardan temizlenmi olduunu sanan 16 sava gemisinden 3', Nusret'in brakt maynlara arparak batm, 3' topu atei ve mayn dolaysyla ar yara alm, 3 torpidobot da sulara gmlm, kuvvetinin te birini yitirmitir. Taraflarn insan kayplar: Trk taraf 97 ehit ve yaral, ngiliz ve Franszlar 800 l.31 24 Mart 1915 anakkale'nin savunulmas iin 5.Trk Ordusu kurulur ve Mareal Liman von Sanders, 5.Ordu Komutanlna atanr. 27 Mart 1915 ngiliz Sava Komitesi, anakkale'nin almas iin deniz ve kara kuvvetlerinin birlikte hareket etmelerine karar verir. 28.3-24.4.1915 anakkale'ye asker karmak iin hazrlk. 25 Nisan 1915 Gn domadan, 308 sava ve nakliye gemisi ve karma aracyla Boaz'n Asya yakasna ve Gelibolu'nun eitli kesimlerine karma balar.

_8

rum: "Bizdeki optik hatalar, anakkale savalarnn bir zafer olarak gsterilmesiyle balar. Birinci Dnya Savanda Alman Genelkurmaynn kendi donanmasn riske etmeden, dman donanmasn anakkale'de bizim 250 bin kyly ldrterek durdurmas, belki Feldmareal Liman von Sanders iin o sralarda bir zafer idi ama hibir Alman'n burnunun kanamad bu kanl plan bizim iin tam bir Alman kazyd.35 [..] Her yl kutladmz anakkale Zaferi, aslnda 'anakkale Yas' olarak anmsand zaman dzelebilir oradaki optik hata. nk 250 bin kii ldkten sonra stanbul yine igal edildi. Byle ters sonulu zafer nerede grlmtr? Adna anakkale Zaferi dediimiz ey, zafer filan deildir." 36 Trk-Alman anlamasndan sonra, bir an nce savaa girelim diye Almanlarn bizi nasl zorladklarn, o tarihte Genelkurmay stihbarat ubesi Mdr olan Kazm Karabekir, iki kitabnda anlatr.37 Yzba Selahattin'in, Rauf Orbay'n, M.Kemal'in anlarnda, Hikmet Bayur'un bu olaylar yabanc belgelerle destekleyen kitabnda, Prof.Dr. Jehuda L.Wallach'n38 ve Peter Hopkirk'in39 eserlerinde, Almanlarn bize attklar kazklarla ilgili birok rnek yer almaktadr. Almanlarn, kendi zerlerindeki basky azaltmak iin bizi douda Rusya'ya saldrmaya ve gneyde de ngilizlere kar Kanal hareketine zendirdiklerini artk her ilgili biliyor. Ama "Alman Genelkurmaynn kendi donanmasn riske etmeden, dman donanmasn anakkale'de bizim 250 bin kyly ldrterek durdurmas..." c mlesinin anlam ne? Daha dorusu bir anlam var m? a. anakkale Boaz'nn Alman Donanmasyla savunulmas sz konusu bile olmamtr nk az sonra aklanaca gibi, bu hem imknsz, hem gereksizdi.40 Sava patlamadan ksa bir sre nce, Almanlarn Akdeniz'de, 'Akdeniz Tmeni' ad altnda sadece iki sava gemisi vardr: Gben ve Breslau.41 ngiltere'ye sipari ettiimiz ve parasn pein dediimiz iki sava gemisini ngiliz hkmetinin teslim etmeyecei anlalnca (2.8.1914),42 Osmanl hkmetinin istei zerine Almanya, o srada Adriyatik'te bulunan bu iki gemiye, stanbul'a hareket etmeleri emrini verir (3/4 Austos 1914). Gemiler 10 Austos 1914 gn anakkale Boazn geerek Marmara'ya girer. Biri Yavuz Sultan Selim, teki Midilli adn alarak Osmanl Donanmasna katlrlar. Almanya'nn, kendi lkesini korumay bir yana brakp da btn donanmasn Osmanllarn yardmna yollamasn istemek, platonik bir yaklamdr. Ama donanmasnn bir blmn daha anakkale'ye yollayamaz myd? Alman sava gemilerinin bunu gerekletirebilmeleri iin nce tehlikeli Man ya da Kuzey Denizinden, sonra da ngilizlerin elindeki mstahkem Cebelitark Boazndan gemeleri ve Akdeniz'de, ngiliz Akdeniz Filosu ile Fransz deniz kuvvetlerini yenmeleri gerekirdi. Bu da mmkn deildi. Zira ngiliz Donanmas bile tek bana Alman Donanmasndan ok daha glyd.43 Bu yzdendir ki Almanlar denizalt savana nem vermiler fakat sonunda yalnz karada deil, denizde de yenilmilerdir.44 b. Kald ki anakkale Boaz gibi dar bir su geidinde bir deniz sava yaplamayaca iin bir kar-donanmaya da gerek yoktu. Deniz sava, ngiliz ar-

de

bi

an

_8

lkl Birleik Filo ile iki kydaki toplar, o toplar kullanacak olanlarn direnci ve mayn hatlar arasnda geecektir. Bu iin bir yan. c. br yanna gelince, Alman Donanmas yardma komad diye anakkale'yi savunmayacak, kayp vermemek iin hemen teslim mi olacaktk? d. anakkale Sava'ndaki yksek kaybn sebebi, Liman von Sanders'in sakat savunma anlaydr; ayrntsn aada greceiz. Baz Trk subaylar, Ordu Komutannn bu sakat savunma anlayyla, ngiliz birliklerini anakkale topraklarnda tutarak, Bat Cephesindeki Alman birlikleri zerindeki basky hafifletmek istemesinden kukulanmlardr.45 Geri Liman Paann bu davrannn, 'donanmann ate gcnden ok ekinmesi' ve 'Trk birliklerinin dayankllna gvenememesinden' kaynakland anlalacaktr ama yine de ilk 24 saat iindeki tutumu hayli dndrcdr. .Altan, tarihin derinliklerinde kalm olan bu durumu ele alsa, tartmaya deer bir konu am olurdu. Ksacas, ne Almanlarn donanmalarn riske etmeleri mmknd, ne de A lman donanmasnn anakkale'ye gelmesi gerekiyordu.46 anakkale'de kurulan 5.0rdu Komutanlna Liman von Sanders'i getiren de, Alman genelkurmay deil, EnverPaadr. Sanders'in Kurmay Bakan da, Ku rmay Kurulunun ounluu da Trk't.47 Fakat Liman Paa, anakkale'de Ordu Komutan olmadan nce, bir byk birlik komutan olarak, hibir muharebede bulunmamtr. Trkiye'ye gelmeden nce Kassel'da bulunan 22. Svari Tmeni'nin komutanyd. General von Seck diyor ki: "Almanya'da kolordu komutanl iin uygun grlmeyen biri, btn Trk ordusunun yeniden tekilini (kurulup dzenlenmesini) zerine alacakt." 48 in asl hazin, ac yan bu. Dman donanmasnn Boaz zorlad 18 Marttaki kaybmz daha nce vermitim: ehit ve yaral olarak toplam 79, o gnk l ve yaral Alman kayb da 18'dir; toplam kayp 97. Btn sava boyunca, subay ve er, ehit olanlar 250 bin deil, 57.084'tr. Hastanede lenleri de bu sayya eklersek, topraa verdiklerimizin says, en fazla 75.830 ediyor. Madem ki gerekleri konuacaz, u srp gelen '250 bin ehit' edebiyatn da artk bir yana brakalm.49 76.000 kayp az m? Kk bir kent nfusu kadar! .Altan diyor ki: "250 bin kii ldkten sonra stanbul yine igal edil di. Byle ters sonulu zafer nerede grlmtr? Adna anakkale Zaferi deimiz ey, zafer filan deildir." etin Altan yanlyor. Niye yanldn belirtmeden nce, genler iin ksa bir aklama yap mak istiyorum. Harp ve muharebe terimlerinin ikisini de sava kelimesi ile kar-ladmz iin aralarndaki fark ortaya kmyor. Bir harp, zaman ve mekn akmndan farkl, birok deiik trdeki birok muharebe'den oluur. Sz gelii Almanlar, Birinci Dnya Savanda, Tannenberg muharebesinde Ruslara kar, kinci Dnya Savanda Dunkerque muharebesinde ngiliz ve Franszlara kar zafer kazandlar ama sonunda iki harbi de kaybettiler. Yunanllar da, Ktahya-Eskiehir muhare-

de

bi

an

_8

besini kazandlar ama harbi kaybedip ktler. anakkale, Birinci Dnya Harbinde kazandmz muharebelerden biridir ve tam bir savunma zaferidir. Tpk Kanije, Plevne, Verdun, Yanya, Edirne, Antep, Stalingrad gibi. anakkale muharebesinden 4 yl sonra, Mttefiklerin stanbul'u igal etmeleri, anakkale zaferini kltmez. Galipler, 1918'de anakkale ve stanbul'u igal ettiler ama Kurtulu Sava'nn kazanlmas zerine, stanbul ve Boazlar hakkndaki hibir tasarlarn gerekletiremeden de 'geldikleri gibi gittiler'. (Ekim 1923) Asl ters sonulu olan zafer, acaba hangisi? 5/3. TRT'nin 18 Mart 1988 gn yaymlad anakkale program TRT'nin 18 Mart 1988 gn, anakkale zaferi dolaysyla yaymlad bir program sorun olmutu. Programn byke bir blm, M.Akif'in a nakkale iirinin grntlenmesinden oluuyordu. Ancak programda M.Kemal'in adnn hi gememesi, byk tepkilere ve tartmalara yol at. Etkisi birka yl srd. Bu konu ile ilgili birka yazdan rnekler vereceim, bu vesile ile baz evrelerin ve yazarlarn konuya yaklamn da imdiden grm oluruz. Gayr-i Resmi Yakn Tarih Ansiklopedisi: "Program, tarih yanl yapmad iin ister istemez Atatrk'ten bahsetmemiti. nk 18 Mart 1915 gn noktalanan muharebelerde byle bir isim yoktur. (1.C., s.58) Olayn tarihi gereklere uygun bir ekilde sahnelen mesi zerine, yanl gerek zannedenler kazan kaldrdlar, (s.60) 18 Mart'a kadar deniz muharebeleri cereyan etmitir ve M.Kemal ismi yoktur. Daha sonra cereyan eden kara muharebeleri esnasnda ise, M.Kemal sadece o harplerde bulunmu bir yarbaydr, (s.61)" Tuncay ztrk (programn yapmcs): "Program metni, M.Akif Ersoy'un Boaz Harbi adl iirinden yola klarak yazlmtr. iirde de hibir isim gememektedir. Biz Atatrk' vermeyi dndk. Ancak iirin ve metnin iinde yama gibi kalacan grdmz iin va zgetik." 50 (GRYT Ans., 1.C., s.61) Mustafa Kaplan: "Atatrk'e yer verilmemesi programa inandrcl artrmtr. nk anakkale harbinin merhum Akif tarafndan ebediletirilen tablolar, 1914 k ile 18 Mart arasnda cereyan eden deniz hcumlarna gsterilen mukavemet esnasnda gereklemitir.51 Yanllarla beyin ykamann vakti gemitir... O ksmda, rtbesi kaymakam (yarbay) olan M.Kemal Beyin bir rol yoktu." (Aktaran, GRYT Ans., 1.C., s.63, 71) Yeni Nesil gazetesi:

de

bi

an

_8

"Aslnda anakkale zaferi kutlanrken birinin isminden mutlaka bahsedilecekse, o da Sultan V.Mehmet Reat'tr. nk lkeyi o idare etmektedir.52 anakkale zaferi onun idaresi altnda kazanlmtr. Askeri bakmdan da Padiah adna Bakumandanla veklet eden Enver Paa birinci srada yer alr. Zaferin nvesini (ekirdeini) tekil eden deniz savalar yaplrken, M.Kemal harbin bilfiil iinde deildir. [..] stibdatla tarihe yn verip suni olarak ekillendirmenin bir are olmadn, son hadise ortaya koymutur." (Yeni Nesil, 21 Mart 1988, Tahlil adl imzasz ke yazsndan aktaran, GRYT Ans., 1.C., s.65) Aktel yazar Sefa Kaplan: "Belki aracaksnz ama M.Kemal Paa, 18 Marttaki savata kendisinin pek fazla rol olmadn yine kendisi sylyor.53 Ruen Erefe unlar sylyor M.Kemal: 'Bu tamamiyle bir deniz harektdr. Ky savunmas Cevat Paa Hazretlerinin emri altnda bulunuyordu.' " (36. say, 12-18 Mart 1992) Y.Kk: "Trkiye'de her yln Mart aynn on sekizinde top atlaryla kutlanan zafer bu ksa sreli deniz savadr... Emperyalist donanmann 18 Mart 1915 tarihinde durdurulmasnda Kemal'in hibir rol bulunmuyor..." (T.. Tezler 5, s.64, 66) Yazarlar, M.Kemal'den sz edilmedii iin program knayanlar, byle eletiriyor ve M.Kemal'in o gnk deniz savana katlmadn da, vurgulaya vurg ulaya belirtiyorlar. Oysa katldn iddia eden hi kimse yok!54 Bunu belirtmek iin zahmete girmek bile gereksiz. Bir kara birlii komutannn, deniz savanda ii ne? Bu yazarlar, kendi rettikleri bir hayale saldryorlar. Ama bir ksmnn unuttuu, bir ksmnn da az kalabalna getirip unutturmaya alt, ksacas hibirinin zerinde durmad bir husus var: 18 Mart trenlerinde yalnz 18 Mart deniz zaferi anlmaz nk anakkale Zaferi yalnz o gnk savatan ibaret deil, geride 8,5 ay sren kara muharebeleri var. Asl kaybn verildii muharebe de bu. 18 Mart, ok uzun yllardan beri, deniz ve kara savalarn birlikte anmak zere 'anakkale Gn' olarak kabul edilmitir. Deniz ve kara zaferleri, o gn birarada kutlanr.55 O yzden de 18 Mart anakkale Gn, M.Kemal'den sz edilmesi ok doaldr. Neden doal ve doru olduunu yerinde greceiz. Doal ve doru o lmayan, ondan sz etmemek ve sz edilmemesini savunmaktr. 5/4. M.Kemal'in anakkale Sava'ndaki rol konusunda farkl yaklamlar En uta, hibir komutann rol olduunu kabul etmeyenler bulunuyor. Bunlarn en kdemlisi, ibirliki ve Milli Mcadele dman, gazeteci Ali Kemal:

de

bi

an

_8

"...anakkale mdafaasnn en birinci kahraman, ne Liman Paa, ne bilmem ne paa idi... Atee bile atlmaktan korkmayan Trk askeri idi." (Aktaran .Kutlu, Ali Kemal, s.74, HTM, say 12/Ocak 1971) .Hami Daniment: "Trk tarihinin en muhteem destanlarndan olan anakkale menkbesinin btn an ve erefi, Mehmetik denilen esiz Trk neferine aittir. stanbul'u kurtaran, onun cehennemle bouup muzaffer kan iman ile milli kudretidir... anakkale yalnz Mehmetiin aheseridir." (Osm. T. Kronolojisi, 4.C., s.429 vd.) K.Msrolu: "anakkale muharebeleri Mehmetik iin byk bir eref olduu halde, orada kumandanlk etmi subaylar iin hi de yz aartc deildir. Bunun uzun ve teferruatl sebepleri zerinde durmuyoruz. Yalnz u kadarn syleyelim ki, anakkale srtlarna drt yz bin (Say daha da artt!) vatan evladn gmen bir subay kadrosunun muvaffakiyetinden elbette bahsedilemez. Muharebede zayiatn (kayplarn) bir numaral etkeni, muhakkak ki kt sevk ve idaredir. Buna gre, oradaki kumandanlardan herhangi birisine 'kahramanlk' veya 'kurtarclk' sfatlar elbetteki izafe edilemez. Edilirse, mutlak yalan ve sahtekrlktan baka bir ey olmaz. Bu kumandan M.Kemal Paa olsa bile!" (Lozan, 1.C., s.156) Y.Kk: "Gelibolu, kahraman komutan imknsz bir mcadele alandr. Gelibolu'da ancak inat ktleler savaabiliyor; her iki tarafta da ktlelerin inatl ve kahramanl sz konusu olabiliyor... Gelibolu, topografyas gerei (!) kahraman olmayan bir direnitir... Kahramanlar, sadece iki taraftan savaa katlan sradan askerlerdir." (T.. Tezler 5, s.67, 255) Ve szn yle balyor: "Gelibolu savan bir yarbayn [yani M.Kemal'in] hanesine yazmak, tarihin tam bir falsifikasyonu (arptlmas) ve akln tmden bozulmas demek oluyor, (s.83) M.Kemal, [1919 tarihli hayat hikyesinde]56 Gelibolu'da grev yaptn belirtiyor ve hibir kahramanlk iddiasnda bulunmuyor."57 (s.35) Bu yazarlara kalrsa anakkale Savan, kahraman erlerimiz kendi balarna kazanmlar. Onlar eitip yetitiren, nlerine dp taarruza kaldran subaylarn da, btn ynetim ye komuta kadrosunun da hibir etkisi, katks, yarar olm am; hepsi baarsz, biri bile kahraman deil. Anlalan sekiz buuk ay sren anakkale Sava, meydan kavgas gibi bir ey. Tmden saduyuya aykr bu ucuz iddialarn tek sebebi var: Aman M.Kemal'e zaferden bir pay dmesin! Bu hrsla, iki bin ehit ve yaral vermi olan subaylarn ve komutanlarn hakkn yemekten bile ekinmiyorlar. Bir ksm yazarlara gre ise, anakkale'de M.Kemal'in rol vardr ama nemli deildir, sonradan abartlm, asl kahramanlar unutturulmutur: Gayr-i Resmi Yakn Tarih Ansiklopedisi:

de

bi

an

_8

"anakkale zaferinin gerek kahramanlar, Cevat ve Selahattin Adil Paalar unutturuldu. (1.C., s.55) M.Kemal'in tmeni yedein yedei idi. (s.85) Padiah adna ordular Enver Paann emrinde savat. Ancak nedense zaferin ganimeti, ondan bakasna verildi, (s.101) M.Kemal kara harplerinde geri planda vazife yapt. (s."121) Devletin kitaplarnn yannda, TRT'nin de ayn yanl tekrarlamas, Yarbay M.Kemal Beyin 'anakkale Kahraman' zannedilmesine sebep olmutur... M.Kemal Paa, anakkale'de gsn dmana siper etmi 1887 subaydan sadece birisidir... stiklal Harbinde bile vatan kurtard sylenemez." (1.C., s.133; 3.C., s.115-116) Abdurrahman Dilipak: "Fevzi akmak'la (!) Liman von Sanders arasnda kan bir ihtilaf yznden M.Kemal, harekt subay (!) olarak savaa katlr." (CG Yol, s.21. Yazar iki bilgi veriyor, ikisi de yanl. Dorular aada.) Yeni Nesil: "Kara savalarnda M.Kemal ve onun rtbesindeki subaylara sra gelinceye kadar, Alman General Liman von Sanders, Esat ve Vehip Paa gibi askeri simalar nde gelir." (Yeni Nesil, 21 Mart 1988 gnl Tahlil adl imzasz ke yazsndan aktaran GRYT Ans., 1 .C, s.65) Bnyamin Ate: "M.Kemal'in rtbesi yarbayd. Onun zerinde albaylar, paalar vard, padiah adna Bakumandan Vekili de Enver Paayd. Onun ve dier paalarn tedbir, plan, sevk ve idaresi, 250 bin ehidin (!) kan ile anakkale destan yazlmtr. Bu gereklere, hatta M.Kemal'in sarih ifadesine ramen koskoca destann sevabn, gtrp M.Kemal'e boca etmek insafa, manta ve akla sar m?" (20 Mart 1988 gnl Yeni Nesil gazetesinden aktaran GRYT. Ans.l.C, s.62) etin Altan: "anakkale ayet zaferse, bunun baars, anma gnlerinde adn bile anmadmz anakkale Cephesi Komutan Alman Generali Liman von San-ders'e ait olmak gerekir. nk harektn tm planlarn o hazrlamtr ve zaferler de, yenilgiler de komutanlarn adyla kaydedilir tarihe. Haydi Liman' geelim, Esat, Vehip, Cevat Paalar var komutan olarak. anakkale'yi tmyle M.Kemal'e mal etmek olacak i mi yani? M.Kemal'in de uzunca bir sre, pek byle bir iddias yoktur aslnda. Resmi tarih yazm, sonradan kendine gre biimlendirmitir anakkale Savalarn." (Aktel, 36.say, 12-18 Mart 1992) Ahmet Altan: "M.Kemal, anakkale'de, yarbay rtbesi ile ve komuta kedemesinde 17. srada (?) olmasna ramen, resmi tarih onu gerek kahraman gstermitir."58 Yaln Kk: "M.Kemal Paann [anakkale] kahramanl da, Kurtulu Savan ynetmesi

de

bi

an

_8

ve liderliini perinlemesinden sonra yaratlyor... anakkale direniinde M.Kemal'in rol, daha sonraki zamanlarda, ok fazla abartlyor... Kemal Bey daha ok kuzeyde, bir ihtiyat tmeninin banda bulunuyor. Aylar sren Gelibolu direniini, Anafartalar'daki anlk bir kya (?) balamak, ancak aptal tarihilerin ii olabilir." (T.. Tezler 5, s.102, 248, 255) Mete Tuncay: "Tamam, anakkale'de M.Kemal'in ksm baars vardr ama zafer M.Kemal'e ait deildir. Ordu Osmanl ordusu, ne var ki zafer Almanlarn. nk savata zaferleri komutana izafe etmek bir gelenektir." (Aktel, 36. say, 12-18 Mart 1992) nce elma ile portakal birbirinden ayralm. anakkale'de iki ayr muharebe var. lki 18 Mart deniz muharebesi, ikincisi 25 Nisanda balayan ve Ocak 1916'da biten kara muharebeleri. 'anakkale Zaferi' deyimi ikisini birden kapsyor. Bu ikiz zaferin ortak bir kahraman yoktur. En stte bulunduklar iin zaferi Sultan Reat'la Enver Paaya yaktranlar da var ama zaferi, Sultan Reat'n hesabna yazmak gln olur. Enver Paa da sz konusu olamaz. nk geerli kurala gre zafer, sava planlayan ve birlikleri dorudan yneten komutanna yazlr: Nitekim Kut-l amare zaferi, Bakomutan Vekili Enver Paaya deil, 6.Ordu Komutan Halil Paann adna yazlmtr. 18 Mart deniz savann nde gelen kahramanlar, Mstahkem Mevki Komutan Albay Cevat Bey (ilerde paa, obanl)59 ile sava saat 14.00'e kadar yneten Mstahkem Mevki Kurmay Bakan Yarbay Selahattin Adil Bey,60 son maynlar dken Nusret mayn gemisinin kaptan Yzba Hakk Bey ile Mstahkem Mevki Mayn Komutan Yzba Nazmi (Akpnar) Beydir.61 Bunlara stemen Hasan, Temen Mevsuf, Seyid Onba vb. kahramanlar da eklemek haktanrlk gereidir. 25 Nisan 1915 - 9 Ocak 1916 arasndaki kara muharebeleri srasnda ordu Komutan olan Liman Paann durumunu tartmadan nce, hemen bir konuyu netletirmek gerekiyor. Mete Tuncay, "Ordu, Osmanl ordusu; ne var ki zafer Almanlarn. nk savata zaferleri komutana izafe.etmek bir gelenektir" diyor ve Liman Paa Alman diye, anakkale zaferini Almanlara armaan ediyor. Mete Tuncay gibi bir eletirel tarihinin bu yaklamna hayret ettim. Bir zaferi, komutann milletine mal etmek de mi gelenek ? Ne zamandan beri? Liman Paa, Suriye yenilgisi srasnda da Yldrm Ordular Grubunun Komutanyd; Suriye yenilgisini de Alman yenilgisi olarak m kabul edip deerlendireceiz? Yoksa zaferi, komutann mensup olduu millete, yenilgiyi ise orduyu olut uran millete yazmak gibi benim cahili olduum bir gelenek mi var? Ya da bu g elenek, yalnz anakkale ve M.Kemal iin mi geerli?62 anakkale Trk kan, inanc, kafas, emei ve silah ile kazanlm, rnek-siz bir savatr.63 Byle bir zaferi Almanlara armaan etmek, tarihe hakszlk, geree aykrlk, orada dvenlere ve ehit olanlara saygszlk olmaz m? Almanlar

de

bi

an

_8

bile btnne sahip kmaya cesaret edememiler, kenarndan kysndan zafere ortak olmaya almlardr. Mete Tuncay'n dili srt herhalde.

5/5. Zafer kimin? Kara savann zaferi, Almanlara deil ama belki kiisel olarak Liman von Sanders'in (ya da Trklerin and gibi Liman Paann) adna yazlabilirdi. Neden 'belki'? anakkale savalaryla ilgili Trk asker kitaplarnda, Liman Paa'nn bir komutan olarak vlp bytldn hi grmedim; tam tersine, birok karar yznden ac bir biimde eletiriliyor.64 Yneltilen eletiriler yle zetlenebilir: Liman Paa, yapt savunma plannn zaafn, ardarda yaptrd taarruzlarda dklen Trk kanyla kapatmaya almtr. Trk askerlerinin bu eletirileri sonradan icad edilmi deildir, sava iinde belirtilmitir.65 Mesela 3.Kolordu Komutan Esat Paann,66 Kurmay Bakan Yarbay Fahrettin'in (Altay), Yarbay S.Adil'in anlarnda yer alan olaylar ve yarglar, M.Kemal'in Enver Paaya yollad Liman Paa aleyhindeki yaz,67 bunun birok kantndan sadece drddr. Trk asker tarihinde ve asker inceleme kitaplarnda, birok eletiri ve sulama daha yer almaktadr. Sadece F.Altay'n, S.Adil'in ve anakkale Sava'na da katlm olan askeri tarih yazar E.Korgeneral Fahri Belen'in68 balca eletirilerini, ok zet olarak aktaryorum: Mstahkem Mevki Komutanl, 3.Kolordu ve Tmenler, dmann Seddlbahir ve Kabatepe'ye kacan dnmektedirler. Ama Liman Paa yanl bir tahminle, dmann Gelibolu yarmadasnn boynuna (Saros krfezinin bitimine) veya Beige'ye (Anadolu yakasnda bir kesim) kacana inanr, Anafarta karmasna (Austos 1915) kadar da bu yanl grte srar eder. (S.Adil, 235, 236; F. Altay, 86; F.Belen, 261 )69 Bu yzden ilk sava gn, Saros -Bolayr evresinde bulunan iki tmeni yerinde brakr ve asl sava yerine (gneye) gndermez. (S.Adil, .240; F.Belen, 247) Liman Paa, daha nce Trk komutanlarn hazrlad 'dman mmkn o lduu kadar kyda karlama' plann ve buna dayal dzeni, birliklerin donanmann ezici ateine dayanamayaca70 dncesiyle deitirir, 'kuvvetleri merkezde toplamak ve nereye karma yaplrsa oraya taarruz etmek' diye zetlenebilecek bir savunma plan yapar.71 Bu plan gereince, Trk komutanlarn kylara yerletirdikleri birlikleri geriye aldrr, kylardaki alaylar da birer tabura indirilir.72 Mesela yarmadann en gneyinde (Seddlbahir'de) sadece bir tmen (9.Tmen) brakr. F.Belen diyor ki: "Halbuki bu blgede dman, 7-8 kilometre ilerlemekle Boaz tahkimatnn gerisine kabilirdi. 30 km.lik bir kyy bir tmenin savunmas mmkn deildir." (s.244) Dman bu sebeple her kt yerde tutunacaktr. Bu gr fark, dman durdurmann ok pahalya mal olmasna yol aar. (S.Adil 236, 237)73 Liman Paa, karmann balad sabah, Gelibolu'daki kararghndan ayrlp

de

bi

an

_8

Saros'a gider; gneyde kyamet koparken, gece de orada kalp ancak ertesi gn dner.74 Kimseye karar yetkisi de brakmamtr. (F.Altay, 88) M.Kemal, bu sebeple emir almadan harekete gemek zorunda kalacaktr. Liman Paa, savan ilk gnlerinde, Bakomutanlka yollanmakta olan takviyeleri bekleyip cephelerden birine hazrlkl ve etkili taarruz yapaca yerde, birlikleri gece taarruzlarna zorlar. (F.Belen, 248) Gelen her yeni birlii ceph eye srerek, bu manasz taarruzlarla erimelerine yol aar. (S.Adil, 246) 3 Mays gecesi 7.Tmen ile henz yoldan gelmi olan 15.Tmeni bir gece taarruzuna kaldrr. Bu taarruzu Alman Albay von Sonderstern ynetir.75 ki tmenimiz toplam 16.000 kaypla geri ekilecektir. (S.Adil, 247; F.Belen, 250) Liman Paa anlarnda, 18/19 Mays gecesi yaptrd ve bize 9.000 kayba mal olan bir baka taarruz iin de yle diyor: "Bahis konusu taarruzun tarafmdan ilenmi bir hata olduunu itiraf ederim. Bu hatay dman kuvvetini iyi takdir edememekle ve elimizdeki az topu kuvvetiyle ve ok snrl cephaneyle bu ii baaracamz nceden hesaplayamamakla iledim." (s.98) Liman Paa'nn, baz srad nitelikleri ve zellikle eitime ynelik baarl hizmetleri olmakla birlikte, savalar gn gn incelenir, belgeler harita yardmyla okunursa, yalnz bir blmn aktardm yanllarnn ar bast daha ak olarak grlebilir. anakkale zaferi, Liman Paann, sonular zorlukla ve ancak bol kan dklerek dzeltilebilmi yanl tahminlerine ve yanl savunma planna ramen, her rtbeden Trk askerinin inanlmaz abas ve can cmertlii ile kazanlmtr. Yine bir Alman olan von der Goltz Paay saygyla anan Trk asker kamu oyu, bu yzden olsa gerek, Liman Paaya daima uzak ve souk kalmtr.76 Liman Paa, hizmet ve kusurlaryla zaten asker tarihlerimizde yer alyor, inceleme ve aratrmalarda sz konusu ediliyor ama baz yazarlar, trenlerde de adnn gemesini istiyor, gememesini eletiriyorlar. Milli ve ksa sreli bir tren, bir seminer ya da sempozyum deil ki sava uzun uzun irdelensin, tartlsn ve Liman Paann yanllar ve bunlarn ac sonular aklanp eletirilsin. Bu bakmdan, anlmamas, anlmasndan daha zarif bir harekettir. Kald ki savala ilgili trenler, havas da, amalar da deiik olaylardr. Bu tr duygu ortamlarnda, milli deerlerin vurgulanmasndan daha doal ne olabilir?77 Baz yazarlar da, kara savalarna katlm iki karde komutann adn ererek, onlarn anlmamalarn eletiriyorlar: Esat (Blkat) ile Vehip (Kali) Paalar Niye yalnz ikisinin anlmasn istiyorlar acaba? anakkale'deki st komutanlar bu ikisinden ibaret deil ki. Kolordu Komutan yetkisiyle grup komutan olan Albay M.Kemal'in dnda, on kolordu ve grup komutan daha var. Albay Nikolai Bey, Albay Kannengiesser Bey, Weber Paa, Trommer Paa, Albay Ahmet Fevzi Bey, olak Faik Paa, Mehmet Ali Paa, M.Fevzi Paa (akmak), Albay evat Bey (obanl), Albay Ali Rza Bey. lerinden pek aznn bu isimleri bildiini tahmin ediyorum. Bilenlerin de anmamalar doaldr. nk bazs ksa sreli ve geici komutanlk yapmtr, bazs da nemli saylabilecek bir sava ynetmemitir. Zaten bir savaa katlan btn

de

bi

an

_8

Sonu 76.000 ehit ve yz bine yakn gazi, tek tek anlamayacana gre, ister istemez bir seme yapmak zorunlu. M.Kemal'in en bata anlmasnn, kimseye hakszlk olmadn greceiz. Esat Paa da "anakkale'de kesin sonu salayan Anafartalar kahraman M.Kemal Paadr" diyor.86 Onunla birlikte, elbette 18 Mart kahramanlarn ve Yahya avu'tan Esat Paaya kadar birok kahraman da anmak gerekir. 5/6. M.Kemal'in rolnn sonradan bytld anakkale Savann ayrntlarna girmeden nce, Yaln Kk'n, baz sac yazarlarca da paylalan bir iddiasna yer vermek istiyorum. Y.Kk kesin bir dille diyor ki: "Kemal Paa iin parlak bir askeri gemi yaratmak iin bulunabilen ve seilen tek yer Gelibolu oluyor... Yaptklarndan dolay zamannda bir kahraman saylmyor. Kahramanlnn ilan ok sonraki yllara denk dyor."87 (T..

de

bi

komutanlarn adlar ancak ayrntl askeri tarihlerde bulunabilir. Yoksa her tarih kitab, telefon rehberine dnerdi. Elbette yalnz nemli olanlar vurgulanacak. Esat ve Vehip Paalar, Yanya savunmasndaki hizmetleriyle n kazanm iki komutan.78 Fakat Vehip Paann Gney Grup Komutan olarak anakkale'deki hizmet sresi sadece aydr (9 Temmuz-9 Ekim 1915).79 Sed-dlbahir kesimindeki on bir savan yalnz nde bulunmu, sekizinde bulunmamtr. Esat Paa bile kendi yazd hayat hikyesinde, anakkale zaferine katkda bulunanlar ar asnda kardei Vehip Paaya yer vermiyor.80 anakkale'de en uzun bulunan st komutanlar, Albay Cevat Bey, 3. Kol-ordu Komutan Esat Paa81 ve Albay M.Kemal' dir.82 anakkale savalarn ya hi bilmeyen ya da bildiini de arptarak anlatan yazarlarn, "yarbay","yedein yedei", "geri planda grevli", "harekt subay" diye nemsizletirmek iin rpndklar M.Kemal hakknda birka ksa not: M.Kemal savaa yarbay olarak balamtr ama be hafta sonra, 1 Haziran 1915'te albay olacaktr. 30 Nisan'da gm imtiyaz madalyas alr,83 bunu altn ve gm liyakat madalyalar izleyecektir.84 8 Austos'ta Anafartalar Grup Komutanlna getirilir. Bu grevi, anakkale'den ayrld tarih olan 10 Arala kadar srecektir. Anafartalar Grup Komutan olarak emri altnda 3 kolordu (2., 16. ve 15. kolordular)85 toplanr. Bu, ordu komutanl niteliinde bir komutanlk demektir. anakkale Sava boyunca, Liman Paa dnda hibir komutan, bu kadar uzun zaman, bu kadar ok birlie ve bu kadar geni bir alana komuta etmemitir. 'Ksm baars vardr', 'rol abartlmtr' vb. iddialarn, gerekle ilgisi olmadn, ayrntsyla greceiz. anakkale, M.Kemal'siz ne anlatlabilir, ne de anlalabilir.

an

_8

Tezler 5, s.248) V.Vakkasolu da diyor ki: "[1919'da) Halk ve hatta mnevver zmre (aydnlar), M.Kemal Paay tanmamaktadr." (Son Bozgun, 3.C, s.19/ dipnot) Ama tanklar ve belgeler, tam tersini sylyorlar: Esat Paa: "Bugn (11 Mays 1915) Enver Paa, yaverleri ve erkan- harbi (kurmaylar) ile kararghma geldi. 19.Tmen Kumandan M.Kemal Beyin karargah hl Kemalyeri'ndeydi.88 Oraya gittik. Enver Paa, M.Kemal Beyi kucaklad ve bugne kadar gstermi olduu kahramanlklardan dolay takdirlerini bildirdi..." 89 (Esat Paann Anlar, s.83) Vecihi Timurolu: "M.Emin Yurdakul'un 1915 Eyllnde Tan Sesleri' diye bir iir kitab yaymlanmtr. Bu kitapta 'Ordunun Destan' adl uzun bir manzume yer almaktadr. 15 Eyll 1915 tarihini tayan bu manzumenin ilk drtlnde M Kemal'den sz edilir. Sanyorum Trk iirine M.Kemal ad bu iirle girmitir."90 (Aktaran Oktay Akbal, 28.3.1992, Milliyet gazetesi) Ali Fuat Trkgeldi: "Anafarta hcumu, Gazi hazretlerinin himmet-i mahsusalar ile def olundu ve kendisi Anafartalar Kahraman unvann ihraz eyledi (kazand)." (Grp ittiklerim, s. 118) Eski Sultan Abdlhamit: "Hayatmn en karanlk gnlerini bu devrede yaadm. Gazeteler, anakkale 'de dmann durdurulduunu, byk zayiata uratldn yazyorlard. Ben bir trl bu haberlere inanamyordum. Fakat ngiliz ve Fransz donanmasnn anakkale Boaz'n zorlad ve giremedii bir hakikatti. kartma yapmaya muvaffak olmu ama ordumuzun karsnda mhlanp kalmt. Her vasta ile ceph eden haber almaya alyordum. Muhafz Kumandan Asm Beyi sk sk Saraya gndererek sahih (doru) malumat almak iin rpnyordum. te bu srada, Rabbime krler olsun ki, ummaya bile cesaret edemediim zafer haberi ulat... Bu byk zaferi, M.Kemal Bey adnda bir miralay (albay) kazanm. Allah, devletime hizmeti geenlerden raz olsun! (Sultan Abdlhamit'in Hatra Defteri, s. 158) Ltfi Simavi:91 "Bu gezide, o srada stanbul'da bulunan anakkale kahramanlarndan M.Kemal Paa ile Miralay Naci Bey (Eldeniz) de bulunmaktayd... M.Kemal Paay ilk defa olarak, 1917 yl Aralk aynda, Sirkeci garnda, o vakitki Veliaht Vahidettin Efendinin beraberinde Almanya'ya gideceimiz gn grdm. Trene bineceimiz srada, orada bulunan bir zat, 'Tanmyor musunuz?' diye sorarak bizi birbirimize takdim etti. anakkale'deki vn ve gurur verici hizmetleriyle, herkes gibi ben de kendisini gyaben tanyordum; fakat ahsen grmemitik.

de

bi

an

_8

Hizmetlerinden ve baarlarndan dolay kendisini orada tebrik ettim. Tanmaktan duyduum eref ve iftihar duygularm bildirdim." (Osmanl Saraynn Son Gnleri, s.356, 381) smail Hakk Okday (Vahidettin'in damad): "Vahideddin Efendi bu seyahate karken, kendisine refakat etmek zere, o zaman "Anafartalar Kahraman" diye anlan M.Kemal Paay da yanna almt." (Yanya'dan Ankara'ya, s.329) R. Eref naydn: "Ben, Kanije mdafii Tiryaki Hasan Paa ile yahut Plevne aslan Gazi Osman Paa ile grmek mukadder olsayd, bugnk muhavereden (konumadan) daha fazla m bir heyecan duyacaktm? Memleketin en tehlikeli zamanlarnda, can verircesine vazife bana atlan bu kahramann elini sktm. imde ona kar derin bir hrmet, bir stanbul ocuu ruhu ile derin bir kran olduu halde yanndan ayrldm. 28 Mart 1918. (Anafartalar Kumandan M.Kemal ile Mlakat, s.48, 91, Hamit Matbaas, stanbul, 1930; bu mlakat ilk olarak 1918 ylnda Yeni Mecmua'nn anakkale zel saysnda yaymlanmtr.)92 Rza Tevfik: "Aiyan'da Tevfik Fikret'e yaplan ilk anma treni iin... geldii zaman kendisini kapda karlam ve ihtifale balamadan evvel, orada bulunanlara ve T.Fikret'in eine, 'Anafartalar kahraman mehur Miralay M.Kemal Beyefendi' diye takdim etmitim." (19.8.1918, Biraz da Ben Konuaym, s.49) M.Z. (M.Zekeriya Sertel): "Osmanl tarihinin en erefli bir sayfasn igal edeceine phe olmayan anakkale baars, orada arpan Trklk ruhunu, Trklk fedakrln ispat ettii gibi bir de M.Kemal gibi byk bir kahramana malik olduumuzu gsterdi. Tarih anakkale vakasn kaydederken hi phesiz M.Kemal ve evat Paalarn isimlerini de altn harflerle yazacaktr... Byklerini tanmak mecburiyetinde olan genlik, Mustafa Kemal adn da belleklerine eklemeli ve kurtarclarm zdan birinin de o olduunu unutmamal." (20 Mart 1919, Byk Mecmua, 3. Say, aktaran M.Kaplan, Devrin Yazarlar, 1.C., s.84) Kont Sforza: "M.Kemal'in n halk arasnda yaygnd." (1919, Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.101) Amiral Cartorpe'tan Lord Curzon'a: "anakkale Sava'nda n yapm bulunan M.Kemal Paa..." (23 Haziran 1919, B.N.imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, 1.C., s.XXVI) Amiral Webb'ten Sir R.Graham'a: "anakkale Sava'nda bir hayli n yapan M.Kemal, Sadrazam tarafndan

de

bi

an

_8

Samsun'a mfetti olarak gnderildi." (28 Haziran 1919, E.Ulubelen, s.192, belge says 433) Albayrak gazetesi (Erzurum): "Anafartalar'da milli erefi, tarihin bugnk nesilden beklemekte olduu kutsal grevi ykselten ve ycelten bu saygdeer komutan, bugn de Milli Mc adele'nin banda grmek, mutlu bir grntdr." (14 Temmuz 1919, C.Dursunlu, Milli Mcadele'de Erzurum, s.94) L'llustration dergisi: "Kararl, sert ama iman etmi olan M.Kemal Paa, dnyaya ba kaldrmtr. Meslekten askerdir. anakkale'de, ngilizler karsnda kazand byk zafer, anlmaya deer." (26 ubat 1921/4069. say, aktaran .Bardak, Tahan'dan Kadifekale'ye, s.168-170) Tevhid-i Efkr gazetesi: "anakkale'de iki defa stanbul'u kurtarm olan M.Kemal Paa, bu defa da vatan kurtaracaktr." (31 Austos 1921, KS Gnl, 4.C., s.21) Arnold J.Toynbee: "M.Kemal, anakkale muharebelerinde Anafartalar'da, ngiliz kuvvetlerini durdurduu zaman, hem Trkiye'de, hem Almanya'da bir kahraman olarak tannmt." (Turkey/Trkiye, s.98; kitabn orijinali 1926'da yaymlanmtr) Oysa Y.Kk, mrl mrl ne masallar anlatyordu: "Ortaya kardm bulgularn artc olduunu biliyorum! (T.. Tezler 5, s.9) Doru ve bilimsel tarihin, benim iaret ettiim dorultuda yazlacandan kuku duymuyorum! (s.41) Benim gelitirdiim tezlerden birisi, Amasya'y b uluncaya kadar M.Kemal'in hibir planda nemli olmaddr, (s.353) M.Kemal, parlak subaylar iin bir model olmaktan uzak dyor." (s.366) imdi ne diyeceini merak etmez misiniz? 5/7. anakkale Sava'n nasl deerlendiriyorlar? 5/7.1. Genel deerlendirmeler K.Msrolu: anakkale muharebeleri, bir savunma harbi olmas bakmndan Milli Mcadeleye son derece benzer fakat elde edilen baar bakmndan Milli M-cadele'yle karlatrlamayacak kadar byk bir erefi haizdir." (Lozan, 1.C., s.155-156, 292-293) Her iki olay da bizim iin ok deerli ve anlaml. Birini tekiyle karlat rmak, ne iyi niyet ve mantkla badar, ne de ama ve imknlar bakmndan doru olur. Askeri ve siyasi sonular bakmndan da tamamen iki ayr olay. lki,

de

bi

an

_8

Y.Kk: "[Gelibolu sava] dzenli birliklerin yapt bir gerilla mcadelesidir... Gelibolu'da sava, askerlik sanatyla ilgili grnmyor; lecek daha ok ktlesi bulunan ve u veya bu ekilde bunu ileri srebilen taraf, kazanmaya mahkm grnyor... Gelibolu savann askerlik sanat ile ilgili bir yan bulunmuyor. nattr ve lm-kalm savadr." (T.. Tezler 5, s.65, 68, 81) Durumu Y.Kk gibi kavramam olan komutan ve kurmaylarsa, strateji, taktik, cephe, kanat, direnek noktas, kuatma, evirme, taarruz, baskn, yarma, savunma, tahkimat, mevzi sava filan gibi gereksiz dnce ve ilerle oyalanp durmular. Hay aknlar hay! "Gelibolu, birbirine iki yatak kadar ok yakn dereler, vadiler, srtlar ve tep eler toporafyasdr. Hangi srt, bayr, vadi veya tepenin, dierinden daha nemli veya stratejik olduu zerinde her trl tartma yaplabilir; ayrd-etmek ok zor grnyor. Kaba Tepe, imen Tepe (Kocaimen demek istiyor olmal), Sava Tepe (?), Abdul rahman Burnu (Herhalde Abdurrahman Bayr'n kastediyor) ve saysz srt ile vadiden hangisinin daha nemli olduunu tartmak pek zor olmaldr." (T.. Tezler 5, s.68) ngilizler, araziyi deerlendirmeyi ve sava planlarn buna gre yapmay bir yana brakarak, hurraaaaa deyip yn halinde ilerlemeleri gerekirken, nedense Kocaimen, Conkbayr gibi yerleri ele geirmek iin didinip durmu, yalnz Conk-bayr iin 50.000 kayp vermiler.95 Talihsiz ngilizler, Y.Kk' okuyunca, anakkale'de onun gibi bir kurmaylar olmadna kimbilir ne kadar y anacaklar! 96 "Gelibolu savanda hibir zaman bir cephe izgisi, M.Kemal'in daha sonra

de

bi

an

_8

sonu yenilgiyle bitmi bir harp iinde kazanlm erefli bir muharebe, tekisi ise kesin bir zaferle sonulanm erefli bir harp. Yazar, srf liderine kar olduu iin Milli Mcadele'yi kltmek amacyla anakkale'yi bytyor. Aksi gibi anakkale zaferinde M.Kemal'in de byk rol ve pay var. yleyse, ne yapmal da bu rol ve pay kltmeli? K.Msrolu, GRYT Ansiklopedisi yazarlar ve Y.Kk, bunu salamak umuduyla yle bir yntem kullanmlar: anakkale savalar ile ilgili, ister Trk, ister ngiliz, tm askeri tarih kitaplarndan93 ilke olarak yararlanmyorlar; baz gelimeleri anlatmak iin alnt yapmak zorunda kalrlarsa, M.Kemal'in vld ksmlar byk bir dikkatle atlyor ya da zorlama yorumlarla glgelemeye alyorlar. Baz kitap ve anlardan, amalarna denk den cmleler, paralar, bilgi krntlar toplayp kendi niyetl erine uygun bir mozaik oluturuyorlar.94 Arada bir, baz ciddi kaynaklara gnderme yaparak sahte bir bilimsellik havas yaratmaya alyorlar ama hepsi dekoratif; hi bir gnderme, esasl bir konuda deil. Kaynaktaki bilgiyi de ya abartyor ya da deitiriyorlar. Setikleri bu maksatl ve ksr yntem yznden anakkale Savan ememiler. Bunun iin de en basit ayrntlarda bile yanlyorlar; bilgi boluklarn yaktrmalar ya da mantk d yorumlarla dolduruyorlar. te baz rnekler.

Ve tezini bir daha aklyor:

"Bir komutan sava olmayan bir savata, bir ihtiyat tmeninin komutannn [M.Kemal'in], btn birlikleri aarak sava kazanmak ve kahramanlk iddiasnda bulunmasn, hibir ciddi tarih yazcsnn ciddiye almasn, imkn dahilinde gremiyorum." (s.85) Son cmleyi trajik akbeti ile babaa brakarak, birka bilgi yanl daha sergiliyorum: Savan balad gn, Anafartalar'da bir tmenin bulunduunu sanan K.Msrolu diyor ki: "Anafartalar'daki 9.Tmenin komutan, bir Alman zabiti olan Kannengiesser'di.100 M.Kemal'in ihtiyatta olan 19.Tmenine karmay haber verdi." (Lozan, 1.C., s. 157, 158) Buna karlk GRYT Ansiklopedisi de yle yazyor: "Msrolu'nun, Albay Kannengiesser'i 9.Tmen Komutan olarak gstermesi pek gereklere uymamaktadr. Bu blge komutannn Vehip Paa olduu katidir." (1.C., s.104. Ansiklopedi bu yanl, srekli tekrar ediyor.) Dorusu: kisi de atyor! Aada Y.Kk'n de bu karavana ata hararetle

de

bi

an

nlenen szcyle bir cephe hatt bulunmuyor; sava dereler, bayrlar, srtlar ve tepelerden oluan bir yzey, yine Kemal Paann daha sonra kulland bir s zckle, bir sath zerinde gerekleiyor; Kemal'in 'hatt- mdafaa yok, sath- mdafaa var' sz, Kurtulu Sava'ndan daha ok Gelibolu'ya uygun dyor. erkes Ethem'in gerillalar temizlendikten sonra, Kurtulu Sava, bir yzey sava deil, bir cephe mcadelesidir." (T.. Tezler 5, s.97) Y.Kk'n bu nemli aklamasndan haberi olmayan erkes Ethem de, ha bire, 'Nazilli Cephesi', 'Salihli Cephesi', 'cepheler', 'Garp Cephesi', 'Gediz Cephesi' deyip duruyor (erkes Ethem'in Hatralar, s.13, 27, 49, 107). "Eer unuk Bayr'nda97 baarl olmalar halinde, dman kuvvetlerinin Sarbayr'98 da ellerine geirecekleri ve bylece ilerleyerek Boaz' aacaklarn dnme ve ileri srmenin fazla inandrc olamayacan sanyorum. Daha nce de belirttim, Gelibolu'da her tepe nemlidir. Ayn zamanda her tepe nemsizdir." (T.. Tezler 5, s.101) Yarmadann kuzeyindeki btn savalar, szn ettii o yerlerin evresinde yaanyor ve oralarda da hep M.Kemal var; bu yzden Y.Kk bu yerlerin, d olaysyla da M.Kemal'in nemsiz olduunu kantlamak iin abalyor. Haydi, biz bu szleri ciddiye alalm, gelgelelim ngilizleri inandrmak zor grnyor. Mes ela Anzak Kolordusu Komutan General Birdvvood diyor ki: "Sarbayr Boaz'n kalesi, Conkbayr ise onun anahtardr."99 "Gelibolu, kahraman komutan imknsz bir mcadele alandr... Gelibolu'da hibir komutann [M.Kemal'in], kahraman olma imkn bulunmuyor. (s.67) Tekrar etmekte yarar var, kahraman komutan imknsz bir sava yaanyor. (s.84)"

_8

katldn greceiz. lk gn btn Anafartalar kesiminde sadece bir tabur var, o da aksi gibi M.Kemal'in 19.Tmeninin 77.Alayna bal 3. Tabur.101 9 Tmenin karargh ise, o tarihte Anafartalar'da deil, yarmadann ta dou kysnda, Maydos'da.102 Komutan da o tarihte ne Msrolu'nun iddia ettii gibi Kannengiesser, ne de bizim ansiklopedistlerin ileri srd gibi Vehip Paa, Albay Halil Sami Bey.103 Msrolu, Kannengiesser iin general diyor, o tarihte Kannengiesser, general de deil.104 GRYT Ansiklopedisine gre, Austosta, Saros'dan Anafartalar kesimine getirtilen ve Anafartalar Grup Komutanlna atanan 16.Kolordunun Komutan Albay Fevzi Bey, "daha sonraki unvanyla Mareal Fevzi akmak'tr." (1.C., s.125). Ansiklopedi, Fevzi akmak'in kocaman bir resmini de koyarak sayfay sslemi.105 Dorusu: 16. Kolordu Komutan Albay (Beylerbeyli) Ahmet Fevzi Bey baka biri, (Kavakl) Mustafa Fevzi (akmak) Paa baka. ki ayr kii. stelik M.Fevzi (akmak) Paa, tam bu srada, Gelibolu'nun gneyinde bulunan 5.Kolorduya komuta etmektedir.106 A.Fevzi Bey, yerine Albay M.Kemal atannca, stanbul'a dnecek, daha sonra da Viyana askeri ATASEliine tayin edilip sava bitene kadar orada kalacaktr.107 Hem Hikmet Bayur, hem Celal Erikan, Fevzi Bey ile Fevzi Paay kartrmasnlar diye okuyucularn uyarmlar da.108 Y.Kk'e gre, 25 Nisanda karma balarken, Trk kuvvetlerinin yerleimi de, meerse yleymi: "Gelibolu, ok parlak iki komutan olan Esat ve Vehip Paalarn komutasnda iki kolorduya ayrlm bulunuyor. Vehip gney blgesine; Esat ortada, Anzaklarn karsndaki blgeye komuta ediyor; kuzeyde, Bolayr'da Fevzi Bey var... Bunlarn emrinde tmenler ve tmen komutanlar var. Kemal Bey, ihtiy ata ayrlm 19.Tmenin komutan oluyor... Bir ordu komutann, iki kolordu komutann, pek ok tmen komutann bir kenara atarak, btn mcadeleyi ihtiyat tmeni komutan olarak bu savaa katlan Kemal Beyin adna yazabilmek iin yalnz tarihin falsifikasyonu (arptlmas) yeterli olmayabilir; ayn zamanda akl bozmak zorunludur." (T.. Tezler 5, s.66; bu iddialar, 81. ve 85. sayfalarda da tekrar ediyor.)109 Aralarnda yanl dei tokuu mu yapyorlar, nedir, GRYT Ansiklopedisinde de ayn eyler yazl: "Mttefiklerin ciddi hcumuna urayan blgenin kuzeyinde Esat Paa kumandasndaki birlikler, gneyinde de Vehip Paa kumandasndaki birlikler bulunuyordu... Mttefiklerin gzn diktii Seddlbahir blgesi (yarmadann en gneyi) Vehip Paann kumandas altndayd; savunmadan daha ok, gzetleme hizmeti ile vazifelendirilen bu 9.Tmen, ok geni bir cephe zerinde bulunuyo rdu." (1.G., s.89, 91 )110 Dorusu: Bu tarihte Vehip Paa Gelibolu'da deil; Trakya'daki 2. Ordunun komutan Kara savalarnn balamasndan iki buuk ay sonra, 9 Temmuzda Gelibolu'ya gelecektir.111 O tarihte A.Fevzi Bey de daha stanbul'da.112 Saros Grubu Mays

de

bi

an

_8

sonunda kurulacak ve Fevzi Bey bu grubun komutanlna o zaman getirilecektir.113 Sava balad zaman Gelibolu'da, ad geenlerden yalnz Esat Paa bulunuyordu ama onun emrinde de, yle bol keseden attklar gibi 'tmenler ', 'birlikler' deil, ilk gn Liman Paa 7.Tmeni Saros'a sevk ettii iin yalnz bir tmen kalmt: 9. Tmen! M.Kemal'in ihtiyat tmeni komutan olmas konusuna gelince, aada gr eceiz, daha savan ilk gn, sabah saat 08.00'de, 19.Tmenin ihtiyat birlii olma nitelii sona erecektir. Sanki btn sava boyunca ihtiyat tmeni komutan kalm gibi M.Kemal'den srekli 'ihtiyat tmeni komutan' diye sz etmenin sebebi yalnz bilgisizlikle aklanamaz, Kk'n slubuyla syleyeyim, akl M.Kemal ile bozmak da zorunludur.114 Sava ite bu bilgi dzeyi ile analiz edip deerlendiriyorlar. Tartma konusu M.Kemal olduu iin ilk gnk sava, onunla ilgili hususl ar ne alarak zetleyeceim.115 5/7.2. lk gn ve Arburnu savalar

25 Nisan 1915 gn dman, Saros'a ve Asya kesiminde Beige'ye karma yapacakm gibi davranr, bir dman alay Asya yakasndaki Kumkale civarna, 3 dman tmeni Gelibolu yarmadasnn Seddlbahir kesimine, 2 tmen (Anzak Kolordusu) de Kabatepe-Arburnu arasna kmaya balar. 24 saatte toplam 75.000 asker karlacaktr. Arazinin zellii: Gelibolu yarmadasnnn ortasnda, yarmadann belkemii olarak nitelendir ilen bir ykselti ktlesi (ngilizler buraya Sarbayr diyorlar) vardr. Bu ykseklii elinde bulunduran taraf, Ege denizi ve Boaz'a kadar olan btn araziyi denetimi altna alaca iin duruma egemen olur.116 Kocaimen Tepesi bu ykseltinin en yksek noktasdr. Sarbayr ykseltisi, Kuzey Arburnu ile Kaba Tepe arasna, eitli kollar halinde ve gittike alalarak iner. Conkbayr, Dz Tepe, Besim Tepe, Kemalyeri, Kanlsrt, Krmzsrt vb. gibi savalarda adlar ok geecek olan tepeler ve mevkiler, bu kollarn zerindedir. Seddlbahir kesimi dndaki btn muharebeler bu sarp blgede geecektir.117 Dmann plan zetle yle: Asya yakasnda Kumkale kesimi: Oradaki 2 Trk tmenini yerinde tutup Gelibolu'ya geirilmelerini nlemek iin az kuvvetle karma yapp oyalama sava yapmak ve ekilmek, Beike limanlarna ise karma yapacak gibi aldatc hareketlerde bulunmak, Saros Krfezi: Bolayr evresine karma yapacak gibi aldatc hareketlerde bulunmak, Kabatepe-Arburnu kesimi: leye kadar Kabatepe-Conkbayr-Kocaimen Tepe izgisini ele geirerek, taarruzu douya doru gelitirmek ve bylece Seddlbahir'deki Trk kuvvetlerini (yani 9.Tmeni) kuzeyden kuatmak, Seddlbahir kesimi: lk hamlede, kydan 6 km. uzaktaki Al Tepeyi ele geirmek ve yarmadann gneydeki en dar yeri olan Kaba Tepe-Maydos izgisine

de

bi

an

_8

ulamak. Seddlbahir ve Arburnu kesimlerine kan kuvvetlerin ortak hedefi, anakkale Boazna bakan Kilitbahir yaylasn (platosunu) igal etmek118 ve Boaz'a ve iki yakadaki tabyalara egemen olan bu alandan, Trk savunma sistemini kertmek.119 5.Trk Ordusunda, toplam 6 tmen (50.000 kii) var; tmenlerin yerleimi de yle: Anadolu yakasnda, Weber Paa komutasnda 2 tmen; Rumeli yakasnda 4 tmen; bu 4 tmenden biri kuzeyde, Saros kesiminde (5 Tmen, komutan Alb.Basri Somel); Liman Paa, 25 Nisan sabah Gelibolu'da bulunan 7. Tmeni de (Komutan Alb. Remzi Altepe) Saros'a sevk edince, yarmadada yalnz 2 tmen kalr. Biri, 3.Kolordu Komutan Esat Paaya bal olan Alb.Halil Sami Bey komutasndaki 9.Tmendir. (tekisi, M.Kemal'in ordu emrindeki 19.Tmeni) Seddlbahir'de birka ayr noktaya kan dman birliklerini, 9.Tmenin kyda bulunan zayf kuvvetleri karlayacak ve erime pahasna akama kadar direnecektir.120 Tmenin ihtiyattaki 25. ve 26. Alaylar yetiince, durum dengelenmese bile direnme gc artar. Kaba Tepe-Arburnu arasndaki kesiminin ky gvenlii de, yine 9.Tmenden 27.Alaya aittir. Liman Paann savunma planna gre bu alayn da byk ksm hayli geride, Maydos civarnda bulunuyor. 12 km.lik kyda sadece kk birlikler halinde yaylm olan bir tek tabur var. 27. Alay Komutan (Yb.efik Aker), karmadan nce, alayn ileriye yanatrmay ve blgenin en kritik kylarn daha kuvvetli tutmay birka kez nermise de, ordunun genel savunma sistemi hatrlatlarak red olunmutur. Bu tek taburun ky boyunca yaylm kk birli kleri, dmann sayca ezici stnl ve donanmann korkun atei altnda eriye eriye gerilemeye balayacaklardr. (2.Kitap, s.97 vd.) Liman Paaya bal ve ordunun genel ihtiyat olan ve M.Kemal'in komuta ettii 19.Tmen ise, merkezde bir yerde bulunuyor (Bigal-Maltepe); fakat Ordu Komutannn izni olmadan kullanlmas mmkn deil. Liman Paa, o sabah, asl karmann Saros-Bolayr kesimine yaplacan tahmin ederek, oraya gitmi, bu tmenin nasl kullanlaca konusunda bir talimat da brakmamtr.121 Ksacas, Seddlbahir ve Arburnu'na kan dman, savan ilk saatlerinde, karsnda yalnz 9.Tmene bal kk ve birbirinden uzak birlikler bulacaktr. Saat 05.10: 9.Tmen Komutan, Kolorduya ve 19.Tmen'e, Seddlbahir'e ve Arburnu'na karmann baladn bildirir; 27.Alay Komutan, 'alaynn hemen o kesime hareket etmesini' teklif edecek ama 9.Tmen Komutan kabul etmeyecektir. (F.Altay, s.88, .Aker, s.32) Bu arada M.Kemal, keif iin tmen svari bln Conkbayr kesimine yollar ve birliklerine alarm verir (Belen, s.245; anakkale Cephesi, 2. Kitap, s. 107) ve Esat Paa ile telefonla konuur; Saros'tan ve Anadolu yakasndan bilgi gelmediini, tm karma yerlerinin daha belli o lmadn renir. (Erikan, s.129) Saat 05.30: 9.Tmen komutan Albay H.Sami Bey, 19.Tmen Komutanlna u mesaj verir: "Dman, Arburnu'ndan Kabatepe srtlarn sarmaktadr. Yaknlnz dolaysyla, Maltepe'deki kuvvetinizden bir taburu, Kabatepe'nin kuzeyindeki Arburnu'na kar olan srtlara ivedilikle gnderip sonucunu bildi rmenizi

de

bi

an

_8

rica ederim." (Bayur, s.76, Erikan s.130) Saat 05.45: 9.Tmen Komutan, gecikmeli olarak, iki taburlu 27.Alay Arburnu'na doru yola karr. (.Aker, s.33; anakkale Cephesi 2. Kitap, s.101; F.Altay, s.88) Saat 06.30: 9.Tmenin yardm isteyen mesaj 19.Tmene ular. (Erikan, s.129) Genel durum henz aydnlanmad iin 19.Tmenin orduca nerede kullanlaca daha belli deildir.122 M.Kemal diyor ki: "... dmann Kabatepe civarnda nemli kuvvetle karaya kmaya teebbs, demek ki vuku buluyordu. Bu iin iinden bir taburla kmak mmkn olamayacan, herhalde evvelce tahmin ettiim gibi btn tmenimle dmana ynelmenin kanlmaz olduunu takdir ediyordum." (M.Kemal ile Mlakat, s. 19) Ve ordunun iznini bek lemeden 'bir alay ve bir da bataryas ile' bandan beri tehlikeli bulduu Arburnu kesimine yetimeye karar verir, teki iki alayna da harekete hazrlamalarn emreder. (M.Kemal'in ATASE Arivinde bulunan Arburnu Muharebeleri Raporu'ndan aktaran C.Erikan, s. 130; M.Kemal'in yazl emri, s. 132) Saat 07.00: Anzak (Avustralya-Yeni Zelanda) birlikleri, kynn 100 metre yaknna kadar sokulmu baz sava gemilerinin ate destei altnda, kuzeyde Conkbayr dorultusunda ilerlemi, gneydouda Kanlsrt ve Kemalyeri'ne yaklamlardr. Saat 07.50: M.Kemal Gelibolu'daki 3.Kolordu Komutan Esat Paaya zetle u raporu yollar: "Dmann Kocadere batsndaki srtlar (Conkbayr kesimi) igal etmesine meydan vermemek iin, 57.Alay ve bir da bataryasn imdilik o tarafa hareket ettiriyorum. Dmann kuvvet ve durumunu anlamak, ona gre gerekli tedbirleri almak zere, Tmen Kurmay Bakann kararghta brakarak bizzat oraya gidiyorum. Tmen byk ksmnn kullanlmasn gerektirecek bir durum olunca, tmenin bana geleceimi arz ederim." (Stratejik ve Taktik S onular Serisi, No.4, s.19) Saat 08.10: M.Kemal, 57.Alay (Komutan Bnb.H.Avni) ve Da Topu Taburuyla birlikte Kocaimen'e doru yola kar. (C.Erikan, Komutan Atatrk, s. 133) Bylece ihtiyatta bekleyen bir tmen olma nitelii sona erer. Saat 08.25: 9.Tmen Komutanndan 27.Alay Komutanna emir: "19.Tmen imdi 57. Alayn, Kocaimen istikametine hareket ettirdi. 19.Tmen Komutan da alayla beraber gidiyor. rtibat tesisi ile (balant kurarak) tevhid-i hareket ediniz (birlikte hareket ediniz)." (.Aker s.47) Saat 09.00: Anzaklar, Conkbayr'na ulam, (Erikan, s.135) Kanlsrt'ta bulunan batarya da, 3 topunu dmana kaptrarak geri ekilmitir. (Stratejik ve Taktik Sonular Serisi, No.4, s. 16) Saat 10.00: M.Kemal 57. Alay, dmann kuzey (sol) kanadna taarruza kaldrr,123 9.Tmenin 27.Alayna da, batya doru taarruzunu srdrmesi haberini yollar. (C.Erikan, Komutan Atatrk, s.134) Bu srada Anzaklarn karaya kan kuvveti 12.000 kiiye ulamtr. (C.Erikan, Komutan Atatrk, s.135) Saat 10.24: M.Kemal kararghta brakt Kurmay Bakan Bnb.zzettin allar'a, tmenin kalan iki alaynn da Kocadere'ye yaklatrlmas emrini verir ve kararn yeni bir raporla da Kolorduya bildirir. (C.Erikan, Komutan Atatrk,

de

bi

an

_8

s.134; raporun tam metni iin R.Eref, s.28; ayrntlar iin anakkale Cephesi, 2.Kitap, s. 109 vd.) O gn yaplan kanl savalar sonunda, btn Anzak birlikleri, kuzeyden 19.Tmenin, doudan 27.Alayn taarruzlar karsnda, aldklar btn yerleri Trklere brakarak kydaki srtlara kadar geri ekileceklerdir. Hzla ele geirilecei umulan Kaba Tepe- Conkbayr- Kocaimen izgisi ok uzakta kalmtr. zet iin esas aldm kitaplar, ngiliz Harp Tarihi de dahil, Arburnu savann ilk gnn yle deerlendiriyorlar: 'M.Kemal, dmana taarruz etmek iin Ordu Komutannn iznini bekle-seydi, dman, daha ilk saatlerde blgeye egemen olan Conkbayr ve Koca-imen'i ele geirerek Boaz yolunu am ve Seddlbahir'i savunan 9.Tmeni kuzeyden kuatm olacakt. M.Kemal, hzla hareket edip Anzak birliklerini sert bir taarru zla geri srerek, belki de sava sona erdirecek olan bu ok tehlikeli gelimenin nne gemitir.' Buna karlk dmann sahte karma gsterilerine kaplan Liman Paa, 5. ve 7.Tmenleri Saros civarnda, Asya Grubu Komutan Weber Paa da 11.Tmeni Beige civarnda bo yere tutarak, Gelibolu'daki 2 tmenimizi, Birleik Filonun yzlerce ar ve uzun menzilli topu tarafndan desteklenen dman kuvveti karsnda yalnz brakrlar.124 Ate, malzeme ve say stnlne kar denge, ancak kanla salanacak125 ve sava sonuna kadar da byle korunabilecektir. Sabah gittii Saros'tan le zeri dnen Esat Paa, Arburnu'nda savaan kuvvetlerin komutasn M.Kemal'e verir (F.Belen, 20.Yzylda Osmanl Devleti s 247); 27. Alay da 19.Tmene balanr. 19.Tmen, 26-27 Nisan gnleri gelen iki yeni alayla da (33. ve 64. Alaylar) takviye edilir. Bylece M Kemal'in komutas altnda, 6 alay, bir baka ifade ile 2 tmen toplanm olacaktr.126 Grld gibi sabah saat 08.00'den itibaren M.Kemal'in tmeni, artk ihtiyattaki bir birlik deil, muharip (muharebe eden) bir birliktir; muharebenin sonuna kadar da yle kalacak, hep ilk hatta bulunacaktr. imdi de Bakomutan General Hamilton'un, 25 Nisan'da gnlne yazdkl arndan baz cmleleri birlikte okuyalm: "Sabah, Kaba Tepe aklarndayz... Askerler Sarbayr'a ulamaya alyorlar... Dalgalar halinde ilerliyor ve kaybolan izler ardnda yeni dalgalar beliriyor... Trklerin bir srpriz yapp bu manzaray bozmayacaklarn mid ederim... Avustralyallar Trk ordusunu Maltepe'den (Sarbayr'n dousu) tamamen silkip atarlarsa, Gelibolu yarmadas kazanlm olacak... Sava gemileri Trk siperleri zerine mermi yadryor... Zafere ulama yolundayz..." (Gelibolu Gnl, s.92-103) Umutlu Bakomutan, birliklerinin feci durumunu gece yars, Anzak Kolord usu Komutan General Birdvvood'un raporundan renecektir: "Tmen ve tugay komutanlarm, askerlerinin... dalabileceklerinden endie duyduklarn arz ettiler. Ate hattndan durmadan yaral gelmekte ve etin arazide birlikler toparlanamamaktadr... Birlikler yarn sabah da atee maruz kalrlarsa, yerlerine ileri srebileceim yeni kuvvetler olmadndan, durum bir fiyasko ile sonulanabilir. Maruzatmn ne derece ciddi olduunun farkndaym: Eer bura-

de

bi

an

_8

y boaltacaksak, bu boaltma bir an nce yaplmaldr!" (A.Moorehead, anakkale Geilmez, s.195-198)127 lgili amiral, boatmann ancak gnde yaplabileceini syleyince Hamilton, General Birdwood'a, sonu yle biten umutsuz bir mesaj yollar: ...Emniyete kavuuncaya kadar sadece siper kazdrnz, siper kazdrnz, siper kazdrnz!" (Hamilton, Gelibolu Gnl, s.105, 106) Arburnu kesiminde ilk sava gn, etkisi bu kadar iddetli olan Trk baarsyla sona ermitir. Kydaki darack bir alana srlp sktrlan dman, ze llikle ngiliz donanmasnn kesintisiz ve youn atei yznden yazk ki denize dklemez, baar kesin bir zafere dntrlemez, imdi br gn iin bizimkilerin ne gibi iddialarda bulunduklarn izleyelim. 5/7.3. M.Kemal, kendiliinden deil, emirle hareket etmi Savan nemi ve sonucu yannda, bu nc derece bir konu ama M-srolu ve ansiklopedistler, o gnk sonucu bir yana brakp M.Kemal'in emirle hareket ettiini kantlamak iin rpnp duruyorlar. Neelenmeniz iin aktaryorum: K.Msrolu diyor ki: "Anafartalar'daki (!) tmenin kumandan, M.Kemal'in ihtiyatta olan 19.Tmenine bu karmay haber verdi ve bir taburla sol kanadn (!) takviye etmesini istedi. Bu emir zerine M.Kemal, tmeninin 57.Alayndan iki yz kiiyi (!), saat be buukta (!), unuk Bayr128 istikametine sevk ederek, ilerlemekte olan dmana kar sng hcumu yaptrd." (Lozan, 1.C., s.158)129 Her satrnda bir yanl var ama dzeltmeye eniyorum artk. Yanllar, (!) iareti ile vurgulayp gemeyi tercih ettim. Birka sayfa geri dnenler, savan zetinde dorular bulabilir. Msrolu'nun yazdklarn haritaya uygularsanz, ortaya mthi bir karikatr ktn da grrsnz. nsan bir sava analiz etmeye yeltenmeden nce, basit bir krokiye olsun gz atmaz m? Anafarta -lar'da bu srada ne bir Trk tmeni var, ne bir tek dman askeri! Dman Ar-burnu ile Seddlbahir'e kyor. Anafartalar nire, Arburnu, Seddlbahir ve Conk-bayr nire? GRYT Ansiklopedisi ise, 9.Tmen Komutannn, "bir tabur yollamas iin M.Kemal'den ricada bulunmasn", yle yorumluyor: "Demek ki vaziyetin ehemmiyetini gren Gney Cephesi Kumandan (!), ordunun umumi yedei olan 19.Tmene de bir rapor gndererek acele bir taburluk yardm istemi... Burada anlalamayan bir nokta belki u olabilir: Acaba 5.Ordunun yedei olan 19.Tmen, sadece Ordu Kumandan Mareal Liman von Sanders'in mi emriyle hareket edecekti (!), yoksa direkt bal bulunduu (!) 3.Kor. K. Esat Paa'dan m emir alacakt (!) veyahut da ba skan yakn birli klerin imdat istemesine de kulak verecek miydi? Bu husus iyice aydnlatlmad iin (!), ister istemez, yllar sonra Atatrk soyadn alan Trkiye Cumhuriyetinin tek adamna yaranmak isteyen evreler, hadiseyi arptma yoluna gitti-

de

bi

an

_8

Esat Paay da dinleyelim: "[Saros'tan dndm zaman]132 M.Kemal Beyi, tmeninin 57.Alayn ve 9.Tmene bal olup Arburnu-Kaba Tepe hatt gerisinde bulunan 27. Alay, kimseden izin almadan Arburnu'na doru gndermi, tmeninin 72. ve 77.Alaylarn [ilerletip] Maltepe ile Kocadere arasnda ihtiyatta tutmu duru mda buldum." (s.38)133 Her trl atmasyona son veren bu aklamalardan sonra, bu konuyu kesin olarak kapatabiliriz deil mi? 5/7.4. M-Kemal ordunun tm yedeklerini kullanarak sava tehlikeye atm a Y.Kk diyor ki: "Bu monografi de (A.Moorehead'in anakkale Geilmez adl kitab), daha nce gelitirdiim dnceleri destekliyor; snrl bir Anzak kuvvetlerine kar M.Kemal'in nerede ise btn 5.Ordunun ihtiyatlarn, izin almadan kulland ve btn hareketi tehlikeye att, aklkla yazlyor." (s.95) Anzak kuvvetlerinin snrl olduu, Y.Kk'n yaktrmas. O srada sahile

de

bi

nk Liman Paa yle diyor: "lk askeri baarsn Trablusgarp'te130 gsteren M.Kemal, sorumluluk ve grevden zevk duyan bir komutan zelliine sahipti. Daha 25 Nisan sabah, 19.Tmen ile ve hibir yerden emir almadan, kendiliinden muharebeye girerek, dman sahile kadar pskrtm ve bundan sonra da ay sre ile krlmaz bir azimle devaml dman saldrlarna kar koymutu. Ona tam anlamyla gvenilebilirdi." (Trkiye'de Be Yl, s.109)131

an

_8

ler... Albay Kannengiesser ya da Albay H.Sami ya da Vehip Paa... Bu isimlerden hangisi o gn 9.Tmenin banda bulunursa bulunsun, nn de M.Kemal'den rtbece stn olduu aktr ve dolaysyla da acele bir taburla Conkbayr'na yardm etmesini emir buyurmalar normaldir! " (1.C., s.103, 104) Bu szleri okur yazar olmayan biri sylese, glp geilir. Oysa ansiklopedinin yazar da yksek renim grm, stelik biri de retmen! [O srada Gney Cephesi Komutanl diye bir makam yok. 19.Tmen de 'd irekt olarak' Esat Paaya deil, Liman Paaya baldr. Ansiklopedistlere not: Aydnlanmak ve 9.Tmen komutannn kim olduunu kesin olarak renmek istiyorsanz, bir zahmet ciddi kaynaklar okuyun!] Bu yaktrma ve yanllarla oyalanmamak iin M.Kemal'in, bir taburunu yola karmak iin emir aldn kabul edelim. Ama 57.Alay ve bataryay kimin emriyle yola karp savaa soktu, tmeninin teki alaylarnn sava hattna yaklatrlmas emrini kim verdi? Bunlar da drste ve gereki olarak aklamak g erekmez mi? Gerekir ama byle bir aklama M.Kemal lehine sonu verecei iin susmay tercih edip gerei rtyorlar, hele Liman Paa ile Esat Paann bugn iin sylediklerinden hi sz amyorlar. Neden mi?

K.Msrolu, hibir belge ve kant gstermeden diyor ki: "M.Kemal, tmeninin 57.Alayndan iki yz kiiyi, saat be buukta, unuk Bayr (yani Conkbayr) istikametine sevk ederek, ilerlemekte olan dmana kar sng hcumu yaptrd. Fakat hibir netice alamad. 57. Alayn mtebaki (kalan) ksmn sng hcumuna kaldran ve bunun da erimesinden sonra emrindeki iki Arap alay138 ile ayn taarruzlar tekrarlayan M.Kemal yine hibir netice elde edemedi." (Lozan, 1.C., s.158)139 Ayrntlarn tm yanl, sonu da doru deil. Sadece bir soru sorup geeceim: Conkbayr'na kadar ilerlemi olan Anzaklar, Conkbayr'ndan ta kyya kadar neden ekildiler acaba, izinleri o kadard da akam olunca kendiliklerinden mi deniz kysna geri dndler? Msrolu, iin bu yann aydnlatmaktan dikkatle kanarak, u asker eletiride bulunuyor: "Burada dikkat edilecek husus udur ki M.Kemal elindeki kuvvetleri kolayca yutulabilecek kk kk lokmalar haline getirmek suretiyle dman zerine

de

5/7.5. Arburnu Savalarnda M.Kemal'in baarsz olduu137 ve askeri savurganca kulland

bi

an

8 tabur km bulunuyordu ve yeni birlikler de ktka savaa katlyorlard. Trkler ise be taburdu.134 Ayrca A.Moorehead'in yazd ile Y.Kk'n yapt zet arasnda da ciddi fark var. Moorehead diyor ki: "Bir tmen komutan olarak M.Kemal'in, Liman'n elindeki bu yedek tmeni kullanmaya yetkisi yoktu. Eer ttifak gleri, bir baka yerde, bir baka karma planlam olsalard, durum umutsuz olurdu."135 Yani M.Kemal'in, 'btn hareketi tehlikeye attn' deil, daha durum tam aydnlanmamken verdii kararn nemini ve riskini belirtiyor. C.Erikan'n bu konudaki deerlendirmesini daha nce aktarmtm. Y.Kk, Moorehead'in bu saptamasn, yeni bir yaklam sanarak heyecana kaplm. Kald ki Moorehead de durumu abartyor. nk M.Kemal, ilk aamada sad ece bir alayn ileri srm, kalan iki alayn ise yeni bir duruma ya da ordu emrine gre kullanmak zere harekete hazr halde tutmakla yetinmitir.136 Y.Kk, A.Moorehead'in, bu iki cmlesinin dayana olan cmlelerini de atlam. Okuyunca neden atladn anlayacaksnz. Moorehead diyor ki: "...M.Kemal'in komutan olarak o hayrete deer meslei, o andan itibaren balamtr.. ttifak devletleri adna harektn en kt rastlantlarndan biri, bu deha sahibi kk rtbeli Trk komutannn tam o anda, o noktada (Conkbayr) b ulunmasyd. nk aksi takdirde Avustralyallar ve Yeni Zelandallar, pekl o sabah Conkbayr'n ele geirebilirler ve savan kaderi orada, o anda belli olurdu." (s.178) Bir btnden yalnz iine gelen iki cmleyi al, onu da yanl aktar, sonra da o iki yanl aktarlm cmleye dayanarak yorum yap, yargda bulun! Ne derler buna?

_8

sevk etmektedir. Normal bir asker mant ile bu hareket tarzn izah etmeye i mkn yoktur. lk hcumda netice alnamaynca, ikincide daha byk kuvvetler sevki gerekmez miydi?" (Lozan, 1.C., s.158) M.Kemal, elindeki kuvveti, kk lokmalar halinde dmann zerine sevketmemitir. Armstrong bile byle bir iddiada bulunmuyor. Kahraman K.Msrolu, Allahtan da, kuldan da korkmadan, uyduruyor! Sonra da, bu uyduruk bilgilere dayanarak, 'normal asker mant' adna deerlendirme yapyor. Zrvalamak zorunlu olmad halde, Msrolu niye byle yapyor, anlamy orum. Ansiklopedi yazarlar, nce, '1915'te anakkale'de Trk' adl kitaptaki zetten u paragraf aktaryorlar: "... [M.Kemal] bir yandan da emir subay ile gnderdii emirle, bu sarp araz ide yry derinlii uzam olan 57.Alayn kolbandaki taburunu Conkbayr'na yetitirdi. Buraya kadar pervaszca yaklam olan dman, nce olduu yerde durduruldu. Sonra da bu taburun arkasndan batarya ile yetien tekmil 57.Alayn Conkbayr'ndan ve 27.Alayn soldan, Kemalyeri zerinden yaptklar sng hcumu ile Anzaklar yz geri ettirildi ve sahil yaknlarna kadar srlp atldlar. Bu muharebelerde 19.Tmenin 57. ve 9.Tmenin 27. Alaylar vaktinde harekt sahasna yetimeleri ve dmana kahramanca saldrlar ile ne ktlar ve altn, gm imtiyaz madalyalar ile taltif edildiler." Bizim ansiklopedistler, bu alntnn hemen arkasndan, "Ayn hadisenin yorumunu yapan Kadir Msrolu ise Lozan isimli eserinde yle diyor" diye yazarak, Vahidettincilerin askeri otoritesinin yukarda aktardm eletirisine yer veriyorlar. Sonra da zetle yle diyorlar: "Anzak tugaylarnn Conkbayr'nda durdurulduu dorudur. Bu durduruta en mhim pay, 9.Tmene bal 27.Alay ile M.Kemal Beyin 19.Tmenine bal 57.Alayndr. [Sonunda M.Kemal'in bir hizmetini olsun kabul etmiler diye h emen umuda kaplmayn! te, devam geliyor] Fakat burada Msrolu'nu dorulayan bir nokta var. Bahsi geen kahramanl gsteren ve M.Kemal Beye bal bulunan 57.Alay, kumandanlar bata olmak zere, o gn kamilen (btnyle) ehit olmulardr... Zaten ordunun ihtiyat olan 19.Tmenin elindeki tek salam alay, bu kamilen ehit olan 57.Alay idi. Artk bu neticenin, dmann stn kuvvetinden mi, yoksa Msrolu'nun iddia ettii gibi kumanda hatasndan m kaynakland, henz net bir ekilde ortaya konamamtr... (!) Mttefik kuvvetlerin ikinci derece nem tayan (!) Anzak birliklerini, bir alay ehit etme pahasna durdurmann, pek de o kadar mbalaa edilecek bir kahramanlk olmad grlebilir. Ki o cephede bir de 9.Tmene bal 27.Alay arpmtr, yani btn mesuliyet (eref demeye dilleri varmyor!) 19.Tmende deildir." (1.C., s.106) Hangi yanl dzeltmeli? (1) Acaba Anzaklar, neden ikinci derece nem tayorlar? O gn Arbur-nu'na kanlar btnyle Anzaklardr ve anakkale savalar boyunca da, en iyi onlar savamtr. (2) 25 Nisandaki muharebe de, Anzaklar sadece Conkbayr'nda durdurmaktan ibaret deildir. Anzaklar, ky bana kadar srlmemiler miydi? Bundan hi

de

bi

an

_8

sz yok. M.Kemal'in baarsna dayannca, bizimkiler dut yemi blble dnyor ya da ilerde greceiz, yalana bavuruyorlar. Hi olmazsa o gnk sonucun alnmas iin ehit olanlara sayg gsterseler. (3) Komutanyla birlikte btn 57.Alayn o gn ehit olduu iddias da doru deil. Bu iddiann iki kayna var. ilki R.Erefin "M.Kemal ile Mlakat" adl eserindeki bir cmle; M.Kemal o mlakatta diyor ki: "...57.Alay, mehur bir alaydr bu, nk hepsi ehit olmutur..." (s.20) kincisi ise H.Bayur'un u notu: "Atatrk, ok stn kuvvetlere saldran ve sava gemilerinin ateini de yiyerek hemen kamilen (neredeyse btnyle) yok olan 57.Tmenin ehit komutan Hseyin Avni Beyi dima sevgi ile anard." (Trk nklab Tarihi, 3.C., 2.Ks., s.295) Ama M.Kemal ve H.Bayur, Alay Komutannn o gn ehit olduunu sylemedikleri gibi, alayn o gn 'kamilen ehit olduunu' da sylemiyorlar. Sava sresince olumu bir durumu belirtiyorlar. nk 57.Alayn Komutan H.Avni Bey, 12 Maysta yarbayla terfi edecek, ay sonra, 13 Austos Cuma gn ehit olacaktr.140 25 Nisan gn hibir tabur komutan da ehit olmamtr.141 teki btn alaylar gibi elbette 57.Alay da 25 Nisanda ar kayp vermitir ama 'kamilen yok' olmad undan anlalr ki 57.Alay, 6 Maysa kadar tek takviye almadan142 btn taarruzlara katlacaktr.143 (4) 27. Alaya gelince, komutan efik Aker'in ifadesiyle, "26 Nisan gn, saat 11.30'dan itibaren, (M.Kemal'in) emir ve kumandasna girmi, bu andan itibaren 19.Tmenin bir alay olarak almtr." (.Aker, s.60 ve dipnot) te byle.144 Y.Kk ayn gr genileterek paylayor: "Gelibolu'nun sava tarihini yazan yabanc aratrclar, Kemal'in israf derecesinde asker kullandnda birleiyorlar" diyor (T.. Tezler 5, s.95) ve Robert Rhodes James'in Gallipoli (Gelibolu) adl eserinden ald bir cmleyi ileri sryor. Cmleyi yine yanl evirmi; orijinaldeki 'the beginning of May' (Mays ay ba), Y.Kk'n evirisiyle "Mays ay sonu" olmu (T.. Tezler 5, s.69): "Eer Kemal'e kalsayd, Mays ay sonuna kadar (dorusu: Mays ay bana kadar) Anzak blgesinde hayatta kalan bir tek Trk askeri olmazd." Y.Kk, cmleyi evirirken Mays ay sonuna kadar genilettii sreyi, 95.sayfada, iyice geniletip 'yaz ortasna kadar' yayyor: "...Yabanc aratrmaclar (!), Kemal'e braklmas halinde, yaz ortasna kadar canl bir Trk askerinin bile kalmayacan aka yazabiliyorlar." (T.. Tezler 5, s.95)145 'Yabanc aratrmaclar' diyor ama byle yazan ikinci bir aratrmac bulam adm! Bu yaktrmalara ksa bir ara verip, u Mr. James'in kitab zerinde biraz duralm. Mr.James, zamannda aklanm ya da sonradan incelemeye alm btn ngiliz belgelerini incelemi, savaa katlan askerlerin bir ksmnn mektuplarn ve an defterlerini derlemi ve ngilizler asndan anakkale Sava'n ayrntl bir biimde yazm. Mttefikler hakknda verdii bilgiler doru olsa gerek. ngilizlerin iinde bulunduklar koullar ve yaptklar yanllar renmek isteyenler iin zengin malzemeyle dolu, nemli bir kaynak.146 Buna karlk Trk tarafn, amac dnda olduu iin, ancak gerektike anl a-

de

bi

an

_8

tyor. Bu yzden hibir Trkle ve Trk kuruluu ile iliki kurmam (s.XIII); sadece 1962'de anakkale'yi gezdii srada kendisine kolaylk gsteren Trk asker makamlarna teekkr ediyor. Baz Trk kaynaklarndan yararland anlalyor ama hibirinin knyesini vermiyor, "bir Trk tarihisi" ya da "Trk resmi tarihi" deyip geiyor. Kim, hangisi, belli deil. Trkiye ve Trkler ile ilgili bilg iler iin daha ok, Yzb. Armstrong'un mahut kitabna, stanbul'daki ABD Elisi Morgenthau, Liman von Sanders ve baz Alman subaylarnn (Prigge, Kannengiesser ve Mhlman'n) anlarna dayanyor. Bir iki yerde de M.Kemal'in Arburnu ve Anafartalar'la ilgili rapor ve tarihesinden ok ksa alntlar yapm. (evirici, M.Kemal'den alntlarn pek doru olarak evrilmemi olduunu b elirtmektedir, s.IX ve 57. dipnot) Drt yerde de, 57.Alayn 1.Tabur Komutan olduunu aklad Zeki adndaki bir binbann 'notlarndan' paralar veriyor, (s.268, 375, 377, 378) anakkale ile ilgili btn yaynlar gzden geirdim, 147 aralarnda Binba Zeki adnda bir not yazarna rastlamadm. Her neyse, Mr.James, ite bu kaynaklardan elde ettii bilgilerin bazsn aynen aktarm, bazsn ise oryantalist bir bakla148 kendine gre ileyip sslemi.149 Trk taarruzlarn, genellikle "koordinasyonsuz, kaba, dank" vb. gibi elet irici, kmseyici szlerin eliinde yanstyor. Hangi belgelere, kaynaklara, uzmanlara dayanarak byle yazdn aklamaya da gerek duymuyor. Trk askerini de, bu savan Trkler asndan tad anlam da kavradn sylemek hayli zor. Trk kayplarna yol at iin Liman Paay eletiren bir Trk asker tarih yazarn "nankrlkle" suluyor (s. 109) ve hibir dayanak gstermeden yle bir sahne yazyor: "Trkler teslim olmaya pek istekliydiler ve zahmetle zirveye trmanan iki blk Yeni Zelandaly, tezahrat ve alkla karladlar!" (s.379)150 Y.Kk'n her satrna gz kapal inand kitap, Trkler bakmndan ite byle bir ey.151 Gelelim sadede. Dman sayca ve atee ok stn, Liman Paann savunma plan yanl. Bu stnlk ve zaafn, Arbunu cephesinde de, Seddlbahir cephesinde de, ancak kan fedakrl ile dengelenip kapatlabildiini, Trk komutanlarna ve asker tarihilere dayanarak daha nce belirtmitim. Mttefikler de ok azimli ve kararl, onlar da ne pahasna olursa olsun sonu almak istiyorlar; bu amala da dar bir alana yz binlerce asker yyorlar. Churchill diyor ki: "anakkale'de 500 metre bir ilerleyi, sonuca -hem de nasl bir sonuca!- atlm bir admdr." 152 Seddlbahir'deki birliklerin Komutan General Hunter Weston da, "Giriilen sefer baarl olursa, mkfat ok byk olacaktr... Bu uurda hibir kayp byk saylmaz!" diye yazyor.153 ki tarafn toplam genel kayb, bu yzden 400.000'i aar. Sava boyunca ne yalnz 57.Alay eridi, ne 76.000 er ve subay M.Kemal'in emri altnda ehit oldu. Sertlik anakkale Savann genel zelliidir; bunu yalnz M.Kemal'e zg bir tutum gibi gstermek, anakkale Savan hi anlamam olmak demektir. Bu arada K.Msrolu'nun, ngiliz yazar H.C.Armstrong'dan yapt bir alntya da deinmek istiyorum. ddia, ileri bir tarihteki olaya ilikinse de, konu yine

de

bi

an

_8

asker israf ile ilgili. Armstrong'un iddias u: "...Yeni tekil edilen 18.Alay, mevcudu bir hayli azalm bulunan 19.Tmen emrine verildi. M.Kemal bu taze kuvvetle 28 Haziran'da yeni bir taarruz planl ad ise de Cephe Kumandann ikna edip gerekli msaadeyi alamad. Tam bu srada, 26. Haziranda Enver Paa, Bakomutan Vekili sfatyla cepheyi teftie geldi. M.Kemal'in planlad taarruzu renince bunu sama bularak engelledi, 'lzu msuz taarruzlarla emrindeki askerleri israf ettiini' syledi. M.Kemal, Enver Paann hakaret dolu tenkitlerine ierleyerek istifa etti. Liman von Sanders'in Enver Paa nezdindeki srarl teebbsleri sonunda bu istifa durdurulduu gibi istenen taarruz izni de verildi. Ne yazk ki bu taarruzdan da sonu alnamayarak taze kuvvetlerden oluan 18.Alay da btnyle mahvoldu." (Grey Wolf, s.74'ten akt aran Msrolu, Lozan, 1.C., s.159; Bozkurt'un son evirisinde, s.47-48) K.Msrolu'nun hemen benimseyip aktard, GRYT Ansiklopedisinin de batac ettii bu iddialar154 deerlendirmeden nce, Alan Moorehead'in, bu dayanaksz iddia hakkndaki sslemelerini de grelim: "Enver Paa, Haziran aynda stanbul'dan gelerek sava blgesine yapm olduu periodik ziyaretlerden birinde, M.Kemal'in Anzak cephesine dzenledii bir saldry iptal edince, kyametler koptu. Enver Paa Kemal'in askerleri bo yere krdn sylyordu. M.Kemal hemen istifasn verdi. Liman ikisinin arasn glkle buldu. Ama saldr tam bir felaketle sonulannca, sulamalar yeniden balad. M.Kemal, Enver Paann karmasyla plannn bozulduunu ifade ediyordu. Enver Paa ise birliklere bir genelge gndererek, bylesine beceriksiz kumanda altnda bile kahramanca arpm olduklar iin takdirlerini bildiriyo rdu." (anakkale Geilmez, s.328-329)155 Dorular: 1). 19.Tmenin taarruzu, 29/30 Haziran gecesi yaplmtr. 2). Enver Paa, 26 Haziranda deil, 29 Haziranda Geliboluya gelmitir.156 Beraberinde Hseyin Cahit (Yaln) ve ehzade mer Faruk Efendi vardr.157 O gn leden sonra, Ordu Komutanl ve Kuzey Grubu Komutanl kararghlar ile baz birlikleri, bu arada M.Kemalin kararghn da ziyaret ederler. (2. Kitap, s.172; H.C.Yaln, s.223) H.Cahit Yaln anlarnda, M.Kemalin kyafeti, ayran ikram ettii, tmen bandosunun Carmen operetinden bir para ald gibi ayrntlara kadar her eyi anlatyor ama hakaretamiz tenkitlerden, M.Kemalin istifasndan, kyametler koptuundan tek kelime bile etmiyor, (s.224 vd.)158 Liman Paann, Esat Paann anlarnda da byle bir olayn izi yok. 3). Dman Arburnu'nda yer yer ate basknlarna girimektedir. 57. Alayn 1.Tabur Komutanlndan alnan habere gre bu tabur cephesine taarruza kalkar. M.Kemal de kar taarruza karar verir; zaten daha nce, dman cephesinin 'can alc bir noktas olan' Ykseksrt'a taarruz iin Grup Komutan Esat Paann onayn alm, hatta Esat Paa bu taarruz iin 18. Alay ve bir havan bataryasn tmen emrine vermitir. (Rapor, s.167, 168) Alaylarna taarruz hazrl yaptrr ve durumu, 29 Haziran saat 22.20'de Grup Komutanlna bildirir. (Rapor, s. 162) Grup Komutanlndan olumsuz bir emir gelmeyince, saat 24.00'te taarruzu balatr. Yani Cephe (Grup) Komutan Esat Paann taarruza izin vermedii iddias doru deildir.

de

bi

an

_8

Armstrong, Enver ile M.Kemal'in ekimelerini ve bu son olay yle bir duymu ama ciddi bir inceleme yapmam, kulaktan dolma bilgiyi, hayali ayrntlarla iyice iirip aktarm, A.Moorehead de bu yalanc pastann stne sahte ty dikmi! Yabanc kaynaklardaki her bilginin doru olduunu sanmak, Tanzimat dn eminden kalma sakat bir alkanlktr. Yeri gelmiken, Armstrong ve Gray Wolf adl kitab hakknda ksa bir bilgi sunmak istiyorum. Haron Courtenay Armstrong, Kut-ul-Ammare'de Trklere esir dm, mtareke yllarnda, istihbarat olarak stanbul'da bulunmu bir ngiliz yzbasdr. Yine istihbarat olan ve birok kirli iler eviren Yzba Bennet gibi, o da arkasnda kt bir n brakarak memleketine dner. lk kitab, mtareke gzlemlerini ve anlarn anlatt Turkey in Travail'dr. (John Lane, London, 1925) 1933'te de, ikinci ve bizimle ilgili son kitabn yaymlar: "Gray Wolf: Mustafa Kemal." Sadi Borak, kitapla ilgili baz tepkileri derlemitir. (Armstrong'tan Bozkurt M.Kemal ve ftiralara Cevap) Fransz devlet adam E.Herriot'nun, Yunan gazetecisi Spanuidi'nin konuma ve yazlarnn yannda, o tarihteki baz yabanc gazetelerde kan makalelerden da alntlar yapm: "Bu kitap, tarihiler iin kaynak olacak nitelikte deildir." (Sunday Times); "Bu kitap gerek bir hiky eyi deil, merak uyandran bir sinema filminin senaryosunu andryor." (The Observer)

de

bi

Sonu

an

4). Kuzey Grubu kararghnda bulunan Enver Paa, grup gzetleme yerinden taarruzu izler.159 (Esat Paann 14.7.1915 gnl ve 1675 sayl yazs, Arburnu Muharebeleri Raporu, s. 165) Yani Enver Paann taarruzu engelledii de,bunun zerine M.Kemal'in istifa ettii de doru deildir. 5) Taarruz gn aarrken, sona erer. Btn abalara ramen, Ykseksrt geri alnamamtr. Tmenin kayb, M.Kemale gre 800 kiiden fazladr (s.164);Enver Paa yuvarlak bir ifadeyle yaklak bin kii diyor. (Enver Paann 3.7.1915 gnl yazs, Arburnu Muharebeleri Raporu, s.165) Yani 18.Alayn 'tamamen mahvolduu' iddias da geree aykrdr. 6) 30 Haziranda Arburnu'ndan Seddlbahir'e geen Enver Paa, bu sefer 3.Zndere muharebesini izler. (2.Kitap, s. 172) Gney Grubunun yapt kar taarruzun baarl olmamas zerine, nce Gney Grubu Sa Kanat Komutan Faik Paay, sonra da Grup Komutan Weber Paay grevden alr. (2.Kitap, s.183, 211) Buna karlk, Ordu Komutanlna yollad 3 Temmuz gnl kapal telgraf emrinin bir maddesinde, M.Kemal'in taarruzunu eletirmekle yetinecektir.160 Demek ki M.Kemal'in taarruzu ile Gney Grubunun yapt taarruzu, ayn kefeye koymam. Enver, Liman ve Esat Paalarn yazlarnda, A.Moorehead'in szn ettii genelge ierii ile uzak-yakn ilgisi olan tek kelime, hatta bir ima bile bulunmamaktadr. Szn z, Enver Paann "birliklere M.Kemal'i sulayan bir genelge g nderdii" iddias da doru deildir.

_8

5/7.6. M.Kemal'in dman denize dkemedii Y.Kk diyor ki: "S.Adil anlarnda unlar bildiriyor: '19.Tmen Kumandanlndan 25/26 Nisan gecesi Mstahkem Mevkie gelen bir telgrafta, dmann tamamen kyya atld ve yalnz Arburnu'nda kalan zayf bir blmn de 26 Nisan sabah afakla denize dklecei haber veriliyo rdu. Bunda baar elde edilmemekle beraber, birliklerimiz Conkbayr-Kanlsrt hattnda salam bir yere yerlemi oldular.' S.Adil bylece Kemal Beyin gereklememi bir zafer iin nceden telgraf ektiini yazm oluyor." (T.. Tezler 5, s.89) Esat Paa da bir emrinde ayn eyi yazyor: "Kuzey Grubu... yarn (19.5.1915) leden nce saat 03.30'da, baskn suretiyle dmana iddetle hcum ve igal ettii mevzileri ele geirerek dman denize dkecektir." (Arburnu Muharebeleri Raporu, s. 138) Esat Paa da, 'gereklememi bir zafer iin nceden telgraf ekmi 'mi oluyor?163 Tabii ki hayr! nk her taarruz emrinde, birliklere bir hedef verilir de ondan byle yazyorlar. Taarruz, hedefine ular ya da ulaamaz, o baka bir ey.

de

bi

an

Necmettin Sadak, -Sadi Borak'n yazdna gre, M.Kemal'in verdii bilgilere dayanarak- kitaptaki belli bal yanllara iaret eder ve dorular aklar. (7 Aralk 1932, Akam; Borak'ta, bu cevabn tamam var: s.23- 55) N. Sadak, anakkale ile ilgili pek az yanln cevaplamaya deer bulmu ya da sava ayrntlarna yer vermek istememi. Oysa Armstrong'un anakkale Sava hakknda verdii bilgiler arasnda, birok dorunun y annda, pek ok da yanl var. Peyami Safa, evirisinin 1. cildine yazd nszde yle diyor: "[Armstrong'un] sokak rivayetlerine deer vermeyi tercih etmesi, kitab iin kolay tesir ve sat baarlarndan baka bir ey aramadn gsterir. Bu eserde, Atatrk'n karakterine, hususi hayat ve davranlarna ait olduka doru hkmler, baarl tahlil ve tasvirler yok deildir. Bir bakma kitab deerlendiren, fakat hakikat aleyhine tehlikeli bir eser haline getiren de budur. Tehlikeli, nk bir hakikat lokomotifinin peine taklan bir sr yalan ve iftira vagonu da, hakikat istikametinde yol almakta, ayn derecede doru grnmek ansn kazanmaktadr." (s.6)161 Ksacas, tamamn doru sanp ciddiye alan, yanllara srekleyen, tuzaklarla dolu bir kitap. Genel gerekleri, doru yanstyor, arka plana kendi senaryolarn yerletiriyor. Yani bir istihbarat olarak iyi bildii gri propaganda tekniini ku llanyor: Yalan, gerekle besliyor! lgin kitabnn kapana da, M.Kemal ve anakkale Sava hakknda u i lgin cmleyi koymu: "1915'te, Gelibolu'da, ngiliz mparatorluu'nu ezen adam!"162 K.Msrolu'nun ilgi ve bilgisine sunulur.

_8

Y.Kk, M.Kemal'in [yine Esat Paann anlarnda yer alan] 'dmann den ize dkldn' bildiren bir raporuna daha deindikten sonra yle yazyor: "Kemal'in bu son derece abartl raporlaryla ilgili olarak Esat anlarnda, '19. ve 9.Tmenler bugn dman denize dkmeyi baaramamlarsa da ilerlemesini nlemilerdir' diye yazyor; bylece Kemal Paann en yakn komutan, ok tekrarlanan ve kendisini kahraman yapan bir iddiasn dorulamyor." (T.. Tezler 5, s.90) Dorular: 1) Yalnz Arburnunda deil, Seddlbahirde de dman denize dkme,yazk ki mmkn olamamtr. Dkebilseydik, zaten sava sona ererdi.164 M.Kemal dman denize dkt iin deil, Arburnu, Anafartalar ve Conkbayr savalarnn galibi olduu iin kahraman diye anlmaktadr. Hibir ciddi tarih kitabnda M.Kemalin dman toptan denize dktne ilikin bir ifade grmedim.Y.Kk nerede okumu acaba? 2) M.Kemalin, dmann denize dkld hakknda daha baka raporlar da var. Besbelli ki ilk hatta savaan komutanlar, ky eridine snan Anzakla-rn paniini, hatta bazlarnn sandallara bindiklerini grp durumu byle bildiriyo rlar. M.Kemal de ilk hattan gelen bu rapor ve mesajlar ile esirlerin verdikleri bilgileri ve kendi gzlemlerini denize ya da sahile dklme diye st komutanla ve teki birliklerine duyurmu. (A.Muharebesi Raporu, s.56) 3) Zaten bir ordunun, moloz yn gibi denize sprld ya da topuyla tfeiyle denize ekilerek toptan boulduu tarihte grlmemitir; arkas denize yaslanan bir birlik, ya gemilere binip kaar ya da teslim olur. Bilebildiim kad aryla 'denize dkme', asker edebiyatta, denize kadar gerileyen bir dmann gemilere binip katn ya da bu durumun eiinde bulunduunu anlatmak iin kullanlan bir deyim. A.Moorehead'in ve R.R.James'in kitaplarnda, Anzak Kolordusunun iine dt durumu yanstan sayfalar okuyanlar, olay ate perdesi arkasndan izleyen ileri hat komutanlarnn, bu tr deerlendirmelerini haksz bulmazlar. nk Anzak birlikleri kamaya hazrlanyorlard. Ama yetkililerin, boaltmann gln belirtmeleri zerine, aresiz, sndklar yerlere yapp kalmlardr. (Hamilton, Gelibolu Gnl, s.104.vd.; Moorehead, anakkale Geilmez, s.195; R.R.James, Gelibolu Harekt, s.158,178; R.R.James'e gre, ngilizler 9 Maysta bile hl Arburnu kesimini boaltmay grmekteydiler, s.254)165 5/7.7. Meer M. Kemal izinsiz ricat etmi (geri ekilmi) Y.Kk diyor ki: "Esat Paann zet olarak yaymlanan anlarndan, dman Arburnu'na yakn bir kumsaldan karaya kt srada, Kemal'in, birlikleri ile birlikte geriye gel-

de

bi

an

_8

dii, mevzilerini terk ettii, kendisinin [Esat Paann] 'lmek var, dnmek yok' emriyle geriye gnderdii anlalyor. (T.. Tezler 5, s.73) yle anlalyor ki Kemal hi kimseden emir almadan bir ricat hareketine giriiyor. (s.86) Btn bunlar doru mu? Mustafa Kemal Gelibolu'da ricat etti mi? Aratrlmas gerek iyor; normal bir durumda nemli bulunmayabilir. Ancak tarihin bu kadar abartld bir zamanda aratrlmasnn gereine kesinlikle inanyorum. Ancak ayrntsyla aratrlmasnn benim iim olmadn belirtmek durumundaym, (s.87) Bulduum kaynak ve anlarda Kemal'in izinsiz olarak dmann zerine gitmesi yerine, izinsiz olarak dman brakp geri dnmesi sz konusu ediliyor. Bu k adar da deil; Kolordu Komutannn sert kyla dmann zerine gittii anlalyor." (s.89) Y.Kk, 'bulduum kaynak ve anlarda' diyor ama bu iddiasna dayanak olarak, yalnz Esat Paann u paragrafn gsterebiliyor: "...Bu srada M.Kemal Bey yanma geldi. Tmenini, dman donanmas tarafndan yaplan ve birok kayplara sebebiyet veren ate yamurundan kurtarmak iin Eer Tepe'ye geri almak dncesinde olduunu syledi. Beyefendi, askerimiz eitimi henz noksan olduundan, tarihte birok rnekleri grld zere bu ekilii bozgun sayarak istediiniz yerde durmayarak kamaya kalkacaktr. Bunun iindir ki tmeniniz yerinde kalarak, gerekirse dmana saldracaktr, lmek var, dnmek yok! dedim. (Esat Paann anlar, s.39)166 Y.Kkn ricat (geri ekilme) diye allayp pullayarak anlattklarnn tek kayna ite bu drt cmle! Kurmay Bakan Fahrettin Altay anlarnda, bu olayn aada ayrntl olarak aklanacak olan sebebini ve asln anlatm (s.90) ama Y.Kk, M.Kemal aleyhinde bir olay yakaladn sanmann esriklii ii nde, hemen saldrya geiyor: Fahrettin (Altay) anlarnda, Kemalin ricat ettiini yazamyor Savata komutana sormadan, cepheyi ve mevzii brakp geri gelmeye ricat ad veriliyor. Orgeneral Fahrettin Altay, yllar sonra ve Kemal Paa ldkten sonra yaymlad anlarnda bile Kemalden korkusundan kurtulamyor. (T.. Tezler 5, s.88) Y.Kk, tpk Vahidettinci arkadalar gibi savan hibir ayrntsn bilmedii iin boa kl sallyor. Esat Paann verdii bu ksa bilginin nn ardn aratrsa, hi olmazsa olayn hangi gn getiini saptasa, koullar ve savan akn incelese, bir krokiye bakarak Eer Tepenin nerede olduunu rense, baltay taa vurmazd!167 Ama bu zahmete ancak geree sayg duyanlar katlanr. Y.Kk'n amac gerei ortaya karmak deil, ya kllemek, ya saptrmak. Esat Paann yazdklarn imdilik doru kabul edelim, 'imdilik' diyorum, nk az sonra, belleinin Esat Paaya oyun oynadn greceiz. Ne olmu yani? Bir Tmen Komutan, Kolordu Komutanyla grmek iin geriye gelmi. Bu ricat mdr? Esat Paa da savan ilk gn, kararghndan ayrlp Bolayr'a gitmiti; bu hesapa o da m ricat etmi oluyor? Peki, neydi o grltl iddialar? Hani M.Kemal, birlikleri ile birlikte geriye gelmiti? Hani mevzilerini terk etmiti? Hani hi kimseden emir almadan bir ricat hareketine girimiti?

de

bi

an

_8

Oysa ne yapm? Tek bana ve kendi kararghna gelmi, Esat Paa ile karlam. Esat Paa ne diyor; "Tmenini ate yamurundan kurtarmak iin Eer Tepe'ye geri almak dncesinde olduunu syledi". Tmenini, Eer Tepeye geri mi alm ? Hayr! Esat Paaya gre "geri almay dnyormu". (Demek ki dnce suu ilemi!) Paa uygun grmeyince de, yine Esat Paann ifadesiyle, "cepheye geri dnerek blgeyi kahramanca savunup dman bir adm dahi ile rletmemi." (Esat Paann anlar, s.39) Esat Paann anlattna gre durum bu. Ama gerek, byle de deil. Dorular: 1) Olay, savan ilk gn olan 25 Nisanda, le zeri, savan en kritik nnda ve btn iddetiyle devam ettii srada gemitir.168 2) 9.Tmenden gelen bir svari subay, o srada Conkbayr'nda bulunan M.Kemal'e, Kolordu Komutanlna gnderilmi bir raporun zetini szl olarak aktarr, ancak sava heyecan ile Kaba Tepe yerine, 'Kum Tepe'ye karma yapld'n syler.169 Kum Tepe, Arburnu kesiminin gneyinde, Kaba Tepe ile Seddlbahir arasnda bulunan kritik bir yer. Kum Tepe kysna kan dman, Seddlbahir'deki birlikleri kuatabilir; ayrca 27.Alayn da gerisine der. Elde, bu dman durd uracak baka bir kuvvet de yok. Bunun zerine M.Kemal, dmana taarruz etme kte olan 57. ve 27.Alaylara u emri verir: "...Taarruzlar devam edecektir. Dmann Kum Tepe ve Seddlbahir blgelerinde de karaya kt haber alnd. Ben, 19.Tmenin byk ksmn (yani kalan iki alay) Kayal Tepe'ye (Kum Tepe karsnda bir tepe) yanatracam ve bizzat oraya gideceim. Kum Tepe-Sarburun arasndaki tekmil cz tam (birlik) kumandanlar benimle Eer Tepe'de (Kayal Tepe'nin iki kilometre kuzeybatsnda bir baka tepe) balant salayacaklardr." (2.Kitap, s.112 ve 28. kroki; Arburnu Raporu, s.26) Bekleyen iki alayn harekete geirmek iin hzla Maltepe kesimine hareket eder. 3) Saat 12.30'da, sabahleyin ileri yanatrlmasn emrettii 77.Alayn grr ve onu derhal Kum Tepe ynne yola karr. (2.Kitap, s.112, 113) Oradan da 72.Alaynn bulunduu Maltepe'ye gelir. (Saat 13.00) Bu srada, Saros'tan Maltepe'deki yeni kararghna gelmi olan Esat Paa da, durumu grmek iin ileri kmtr. Karlarlar. Bu noktada bir an durup, M.Kemal'in, o sabah saat 07.50'de Esat Paaya yo llam olduu raporu hatrlayalm. Raporunun sonunda diyordu ki: "Tmen byk ksmnn kullanlmasn gerektirecek bir durum olunca, tmenin bana geleceimi arz ederim." Tmenin byk ksmnn kullanlmasn gerektirecek tehlikeli bir haber alm ve tmeninin bana gelmi: Birliklerini geri ekmek iin deil, tam tersine, savaa srmek iin! Zaten Conkbayr'nn bat ve gney eteklerinde dmanla boumakta olan

de

bi

an

_8

57. ve 27.Alaylar, savan dilerinden koparp da Eer Tepe'ye ekmek mmkn deildir. nk Eer Tepe, bu birliklerin hemen gerisinde, yaknnda bulunan bir mevki deil, Conkbayr'nn 10 km. gneydousunda, Kum Tepe'nin karsnda, yani sava hattnn ok dndaki, o andaki durumla tamamen ilgisiz, uzak bir yer. Tmeninin teki iki alay ise Maltepe evresinde, sava d bir k esimde, bekleme halinde. Kitabn sonundaki basit krokimize bakan, Esat Paann anlarnda verilen bilgilerin yanlln ve tutarszln kolayca anlar. M.Kemal, Esat Paaya, ald bilgiye dayanarak Kum Tepe'ye karma yap ldn, 77.Alayn oraya sevk ettiini, imdi de 72.Alay alp o kesime gitmek istediini syler.170 Kolorduya gelen raporla M.Kemal'in ald bilgi karlatrlr, Kum Tepe'ye karma olmad, svari subaynn tepe adlarn kartrd anlalr.171 Ordudan hl hibir talimat almam olan iki dertli komutan durumu deerlendirirler. Bunun zerine M.Kemal, 77.Alaya, Kum Tepe'ye deil, 27.Alayn sol kanadna yanamas iin emir yollar, 72.Alayn da Conkbayr'na, 57.Alayn sa kanadna yollar. Kendi de Conkbayr'na dner. Y.Kk'n anlatt ricat (!) yksnn asl astar bu.172 4) Peki, Esat Paa olay niye byle anlatmam? Esat Paa anlarn 1946'da Avni Bari adnda birine syleyip yazdrm.173 Esat Paann anlarn gzden geirenler, birok ayrnty atladn, nemli olaylar bile ancak kaln izgilerle aktardn, savan genelini yanstmadn grebilir. Anlalan Avni Bari, Esat Paann sylediklerini alakalem kaydetmi. Esat Paa da sonradan bir dzeltme, derleyip toparlama yapmam. Bu yzden anlar, dank, geliigzel, boluklarla ve Trke yanllaryla dolu. O kadar ki Esat Paann verdii baz ok isabetli kararlar bile doru drst aklanm deil.174 Esat Paann aklnda, M.Kemal'in balant noktas olarak setii Eer Tepe ad kalm herhalde. Gerisi, belleinin oyunu. nk anlarnn bu paras, saat saat belgelenmi olaylara ve o andaki sava durumuna ve birliklerin konumuna tmden aykr. Yllarca sonra yazlan ya da anlatlan sava anlarnn ounda bu tr birok ayrnt yanl bulunmaktadr. Baz rneklerini ilerde greceiz. Bu yzden askeri tarihlerde, anlara pek az yer verilmekte, rapor, emir, harp ceridesi, tutanak, ku vve cetveli vs. gibi gn, saati, yeri ve yetkililerin adlarnn kaytl olduu, somut ve geerli belgeler esas alnmaktadr. Bu sayede, 80 yl nce bir bataryann, hangi gn, ka mermi sarf ettiini, ayrntl olarak renebiliyoruz. Yazk ki byles ine dzenli ve ayrntl bir kayt sistemi, ordudan baka hibir kurumumuzda yok. Acaba dman bugn iin ne diyor, bir de ona bakalm. ngiliz Resmi Harp tarihi: "25 Nisanda M .Kemal, Arburnu evresindeki durumu derhal kavram olmakla, karlan lk Anzak Kolordusu'nun, h edefine erimemesini ve yenilgisini salamt. Bu, ngiliz kuvvetlerinin kyda saplanp kalmalar sonucunu dourmutur."175 Churchill de anlarnda, bugnk baarsndan dolay M.Kemal'i "kaderin adam" diye niteleyecektir.176 Ksacas dman, 'yenildik' diyor ve baarsndan dolay M.Kemal'i vyor;

de

bi

an

_8

bizimkilerse, 'hayr, estafurullah, ne mnasebet, asla yenilmediniz! O gn Arburnu'nda bulunan kuvvetlerin bandaki M.Kemal, baarl deildi' diye feryat ediyorlar. Byle harika bir gldr sahnesi, Moliere'de bile yok! 5/7.8. Anafartalar ve Conkbayr savalar Bizimkilerin bu konudaki grlerini aktarmadan nce, bu savalarn da ok ksa bir zetini vermek istiyorum.177 Yapacaklar analizlerin tadna varmak iin bu zeti okumanz tavsiye ederim. Sava Bakan Mareal Kitchener'in yeni birlikler vermeyi kabul etmesi zerine General Hamilton, Austosta genel bir taarruza gemeyi kararlatrr. Anzak Kolordusu 25.000 kiiyle takviye edilecek, ayrca Arburnu'nun daha kuzeyinde, Anafartalarn karsnda bulunan Suvla koyuna da gizlice yeni bir kolordu daha karlacaktr.178 Asker says 125.000 kiiye ykselir. (Moore-head, s.318) Ortak hedef, -Y.Kk kzacak ama- yine Conkbayr ve Kocai-men Tepesidir (Sarbayr bloku)! nk bu sava kazanmak iin bu yksek blokun ele geirilmesi arttr. Bunun iin Anzak Kolordusundan ayrlacak birlikler ile Suvla'ya karlan iki tmenli kolordu ilerleyip birleerek bu bloku ele geirecek, bylece Arburnu'ndaki Trk cephesi, sa kanadnn andan ve kuzeyinden kuatlm olaca ktr. Ayn gn Gney kesiminde de (Seddlbahir'de) kuzey kesimine kuvvet kaydrlmasn nlemek amacyla gsteri taarruzlar yaplacaktr. Btn yaz bu taarruz iin hazrlk yaplr. Filoya, birok gemiden baka, iki de uak gemisi eklenir. Bundan sonra her hava hcumuna 12 uak birden katlacaktr. Cephane retimi btnyle anakkale'ye ayrlr. Sava 6 Austos gn balayacaktr. Her kesim iin. saldr saatleri, Trk Komutanln artmak amacyla, farkl biimde ayarlanmtr. Arburnu'ndaki Anzak birliklerinin bir blm, o kesimdeki Trk cephesine taarruz ederek bunlar geri srmeye alacak, br blm ise (asl taarruz bi rlikleri, ilk aamada 20.000 kii) iki kol halinde, Trk cephesinin sa andan geip, geni bir kavis izerek Conkbayr-Kocaimen'e doru ilerleyecektir. Bu srada Arburnu kesimindeki Trk cephe hattnda yalnz iki tmen var: Sada M.Kemal'in 19.Tmeni (Cephesi: Sazl Dere'den Krmzsrt'a kadar), solda 16.Tmen (Cephesi: Krmzsrt'tan Kaba Tepe'ye kadar). 5. Tmen geride, ihtiyatta; 9.Tmen ise Arburnu ile Seddlbahir arasnda, ky korumasnda. Sava 6 Austos gn, ok youn bombardmanlardan sonra balar.179 Bir Anzak birlii 17.30'da, 16.Tmen cephesine taarruz eder ve Krm-zsrt'n gneyinde bulunan Kanlsrt' (ngilizler buraya Tek am Tepesi diyorlar) bir hamlede ele geirir.180 Bu kritik yerin elden kmas zerine, Kuzey Grubu Komutan Esat Paa, hemen ihtiyatndaki 5.Tmeni, 16.Tmenin arkasna yanatrr, sol kanat andaki 9.Tmene de cepheye yaklamas emrini verir. 16.Tmen ardarda taarruz ederse de Kanlsrt' geri alamaz. 16.Tmen kesiminde cephenin yarlmas tehlikesi ba gsterir. Bunun zerine Ordu Komutanl da

de

bi

an

_8

Gney Grubunun ihtiyatndaki 4.Tmeni (Komutan Yarbay Cemil Conk) kuzeye kaydrr. Bir baka Anzak birlii de, ayn akam, M.Kemal'in 19.Tmenine ardarda taarruz eder, btn taarruzlar krlr. Bunun zerine Esat Paa 16.Tmene u emri yollar: "19.Tmene ardarda taarruz eden dman, Tanrnn yardmyla pskrtlmtr. Sizden de, her neye mal olursa olsun, derhal [kaybedilen] siperlerin geri alnmas haberini kesinlikle beklerim." (3.Kitap, s.338. 16.Tmen, Kanlsrt' geri alamaz ama Anzak birliinin daha fazla ilerlemesini engelley ecektir.) Anzak taarruz kollar da, saat 22.00'de, Sazldere vadisi ile Azmak Dere arasndaki 5 km. geniliindeki sarp bir arazi eridinden, kuzeye doru ilerlemeye balarlar. (3.Kitap, kroki 38,39) Buras, M.Kemal'in, 'olas bir dman taarruzuna kar kuvvetli tutulmas' iin Esat Paay uyard, Esat Paann da, "Merak etme Beyefendi, [buradan] gelemezler!" dedii yerdir.181 Ayn saatte iki tmen de Suvla'ya kmaya balamtr. ngiliz resmi harp tarihi, karma filosunu yle anlatyor: " Filonun ilk kademesi, on bin askeri sava alanna gtryordu. stif halindeki bu birlikleri on torpido muhribi tayordu. Her muhrip, bordasnda byk bir mavnay ve arkasnda bir karakol gemisini yedekte ekmekteydi. Bu on torpidoyu, Kuzey Denizine zg balk tekneleri, byk sallar izliyordu. Bunlarn arkasna da kurtarma sandallar ve salapuryalar dizilmiti. Son blm ise transatlantiklerden Man Denizi araba vapurlarna, yandan arkl vapurlara kadar hemen hemen dnyada mevcut her eit byk, kk deniz izliyordu. Filonun arasnda ise kruvazrler, hastane gemileri, buharl yatlar, kablo ve balon gemileri, Times nehrine zg rmorkrler ve yelkenliler vard." (BTTD, Say 27, s.52, Mays 1987) Liman Paa anlarnda diyor ki: "Sekiz buuk ay sren anakkale seferinin ortalarna rastlayan Anafartalar karmas, bu muharebelerin askeri ve politik bakmdan zirve noktasn tekil ediyordu." (s.113) Ve Anzak taarruz kollar ile Suvla'ya kan kolordunun karsnda, o kesimden sorumlu olan Yarbay Willmer Mfrezesinin kk ve yaylm birliklerinden baka birlik yoktur.182 7 Austos: Arburnu Cephesinde kalan Anzak birlii, sabah, 19.Tmenin sol kanadna kere daha taarruz ederse de yine baarl olamaz.183 Anzak sa taarruz kolu ise, Trk ileri karakollarn atarak Conkbayr yaknndaki ahin Tepe'yi ele geirir. Conkbayr-Kocaimen Tepesi hattnda o srada hibir kuvvet yoktur. M.Kemal, kendi kesiminin dnda olmakla birlikte, ihtiyatndaki bir taburu Kocaimen'e, iki bln de tmen bataryalarn korumak zere Conkbayr'na yollar; dmann taarruz dorultusunu kapayan ilk kuvvetler bunlar olacaktr. (R.R.James, Gelibolu Harekt, s.389. ngiliz Harp Tarihi, BTTD, 24.say, s.39, ubat 1987. 3.Kitap, s.349) Durumu izleyen Esat Paa, sabaha kar, 9. Tmeni Conkbayr'na hareket ettirir. 9. Tmen Komutan Albay Kannengiesser, saat 07.00'de Conkbayr'na ulaacaktr. Daha birlikleri gelmemitir. Keif yaparken, ahin Tepe'ye yerleen dmann makineli tfek ateiyle yaralanr; komutay Kurmay Bakan Binba Hulusi Bey stlenir. Tmenin iki alay vardr, ikisi de alarak sava dzeni alr. Dmann

de

bi

an

_8

sa taarruz kolu (Yeni Zelandallar+Gurkhalar) hcuma kalkar, 9.Tmen bu ilk hcum dalgasn durdurur. Saat 13.30'da, Conkbayr-Kocaimen'deki kuvvetlerin komutanlna, 4. Tmen Komutan Yarbay Cemil Conk getirilecektir. Conkbayr kesimindeki Trk cephesi, yz batya dnk olarak soldan saa u dzeni almtr: Solda M.Kemal'in yollad blkler, ortada 9.Tmen, sada Willmer mfrezesinden birka kk birlik. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.354) Daha sarp yoldan ilerleyen Anzak ikinci taarruz kolu (sol kol) ise, ok yorulmu, adm adm gerileyen kk Trk birliklerinin ateinden de hayli kayp vermitir; Kocaimen'e taarruzu ertesi gne erteler ve takviye ister. Hemen bir tugay yola karlr. Suvla'ya km birlikler de Anafartalar ovasn evreleyen tepelere doru ilerlemektedir. Ama kk Trk birliklerinin direnmeleri ve Kolordu Komutan General Stopfort'un ardan almas yznden, bu ilerleyi ok yava gelimektedir. Gece, 9.Tmenin bir alay, ahin Tepeye taarruz ederse de sonu alamaz. Durum kritiklemektedir. Liman Paa, Saros Grubunu (iki tmen) Anafartalar kesimine yola karr ve Saros Grubu Komutan Albay A.Fevzi Beyi, Anafartalar Grup Komutanlna getirir. Ayrca, Yarbay Cemil Conk'un ve Yarbay Willmer'in birliklerini de, Esat Paann emrinden alarak, A.Fevzi Beyin komutas altna verir. Saros Grubunu oluturan 7. ve 12. Tmenlerin grevi, geldikleri anda, Anafarta ovasna yaylan ve ovay evreleyen tepelere yryen dmana taarruz ederek durdurmak, bu birliklerin Anzak taarruz kollaryla birlemesini nlemektir. nlenememesi halinde, Trk cephesi batdan ve kuzeyden kuatlm olacak ve i bitecektir. 8 Austos: Gn, Conkbayr evresinde, ok kanl taarruz ve kar taarruzlarla geer. Baz yerlerde, taraflarn arasnda, 25-30 metre bir mesafe vardr. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.359) Liman, rastlant eseri kararghnda bulunan, demiryolu ileriyle ilgili Yarbay Ptrich'i 9.Tmen Komutanlna atar; Yarbay Ptrich gelir ama trl komuta sorunlar karr, ate altnda kalnca da bir yere saklanr. Conkbay-r'ndaki bunalm renen Esat Paa, Gney Grup Komutan Vehip Paadan yardm ister, o da iki alayl Ali Rza Bey komutasndaki 8.Tmeni yollar. (23. ve 24.Alaylar) Esat Paa 24.Alay, artk Conkbayr kesimi kendisine ait olmad halde, oraya yryen dmana taarruz etmekle grevlendirir. (Esat Paann anlar, s.270)184 24.Alay o gece Conkbayr'na ulap savaa girer ama cephesindeki dman geri srmeyi baaramaz. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.366) Bu kritik durumda, Conkbayr'nda ciddi bir komuta kargaal yaanmaktadr. Yeni kurulan Anafartalar Grubu Komutan A.Fevzi Bey ise, Anafartalar ovasnda ilerleyen dmana, askerin yol yorgunu olduunu vb. ileri srerek taarruz etmeyi ardarda ertelemektedir.185 Liman Paa, Albay Fevzi Beyi Anafartalar Grup Komutanlndan alr, yerine, saat 21.45'te, 'kolordu komutan yetkisiyle' 19.Tmen Komutan Albay M.Kemal'i getirir. Liman Paa anlarnda yle diyor: "O akam, Anafartalar civarnda toplanan btn birliklerin komutasn, Arburnu cephesinin kuzey (sol) kanadnda bulunan

de

bi

an

_8

19.Tmen Komutan Albay M.Kemal Beye verdim. M.Kemal, sorumluluk ve grevden zevk duyan bir komutan zelliine sahipti.. Ona tam anlamyla gvenilebilirdi.' (s. 109) M.Kemal, 19.Tmen Komutanln 27.Alay Komutan Yarbay efik Aker'e brakr, gecikmi taarruzu balatmak iin gece yarsna doru, da yollarndan Anafartalar kesimine hareket eder. 01.30'da Anafartalar Grubunun kararghna gelir. A.Fevzi Bey adrnda uyumaktadr, kalkmaz. Birliklerin durumu hakknda, Grup Kurmay Bakan da ak ve ayrntl bilgi veremez. M.Kemal ancak btn kurmay subaylar toplayp tek tek bilgi alarak, genel durumu ve eski komutann verdii emirlerin ana izgilerini renebilecektir. Artk birliklere yeni bir sava dzeni vermeye vakit yoktur. Gn domadan taarruza geilmesi gerekmektedir. O na kadar ihmal edildii anlalan yiyecek, haberleme ve salk hizmetlerini de dzenler ve yazl taarruz emrini, saat 04.00'te haber subaylar ile tmenlere yollar. 9 Austos [1. Anafartalar Muharebesi]: Liman Paa anlarna yle devam ediyor: "Nitekim 9 Austos sabah erkenden, evvelce defa emredildii halde yaplamayan taarruz yapld ve dman, eitli yerlerden sahile doru srld." (s. 109) M.Kemal akama kadar taarruzu ynetir.186 Anafartalar'a ilerleyen ngiliz Kolordusu ile Conkbayr-Kocaimen kesimine taarruz eden Anzak taarruz kollarnn birlemesi engellenir. ngiliz resmi harp tarihinde deniliyor ki: "Bir Trk komutan, anakkale savalarnn kaderine hakim olmutu." (BTTD, say 26, s.57) Alan Moorehead Anafartalar taarruzunu yle anlatyor: "Bu korkun bir hcumdu ve ngiliz birliklerini yok etti. Birka dakika iinde btn subaylar ldrld. Tabur ve tugay kararghlar, silindirle ezilmi gibi oldular. Askerler darmadank bir halde her tarafa kayorlard. Makineli tfeklerin youn ateinden fundalklar tutumutu. Buralara gizlenmi askerler, klarndan alevler, dumanlar saarak tavanlar gibi ortaya kyorlard. Gne doarken Triad'n gvertesinden durumu seyretmekte olan General Hamilton, ac bir manzaraya tank oluyordu. Askerleri, Suvla ovasna doru, binlerce kiilik ynlar halinde, karmakark kayorlard. Saat 06.00'da, arpmann bal amasndan bir buuk saat sonra, durum tam bir k halini almt. Sadece tepeler kaybedilmekle kalmam, askerlerden bir ksm tam bir ka halinde tuz glne, hatta denize kadar ekilmilerdi." (anakkale Geilmez, s.389) General Hamilton da o gn yle anlatyor: "Yreim, yarmadadaki mcadelelerin ortasnda katlamt, fakat bu manzarann fecaati karsnda adeta paraland. Beni ayakta tutan Sarbayr'n grnyd. Gzlerimi Sarbayr'dan (Conkbayr-Kocaimen kesimi) ayramyordum." (R.R.James, Gelibolu Harekt, s.417) imdi biz de General Hamilton'la birlikte gzlerimizi, dmn zlecei Conkbayr-Kocaimen kesimine evirelim. Bugn Esat Paann istei zerine Vehip Paa son olarak iki alay daha (28. ve 41.Alaylar) yollamtr. Ama 28.Alay ancak gece yarsndan sonra Conkbayr'na

de

bi

an

_8

R.R.James de diyor ki: "Allanson, mermilerin bahriye mermisi olduklarnda ve arkasndan geldiinde srar etti. Allansonun kendi ifadesinden, mermiler atld vakit arka yamata bulunduu ve oradan ngiliz gemilerini grmesine imkn olmad aka bellidir Ancak, bu felaketin, muharebenin seyrini deitirdiini iddia etmek, durumu yanl yorumlamak olur; bir Amerikan askeri yazarnn dedii gibi, hcum baladktan 56 saat sonra atlan birka mermi, o mehur tepenin akbetini tayin edemezdi. (Gelibolu Harekt, s.409, ayrca 157. ve 158. dipnotlar)188 Bu basit konu zerinde bu kadar durmam balaynz. Sebebi ilerde anlal acak. M.Kemal, o gece ve ertesi gn iin gerekli emirleri verdikten sonra, 17.30da yola kar, maceral bir yolculuktan ve akamdan sonra Conkbay-rndaki 8.Tmenin kararghna gelir. 10 Austos (Conkbayr Muharebesi): M.Kemal, 8.Tmenin, biri hayli zayiat vermi olan iki alay ile bir sng hcumu yaptrarak Conkbayrn dmandan temizlemeye karar vermitir. Conkbayr-Kocaimen cephesi karsndaki dman, iki tmenden fazladr. (3.Kitap, s.372) 8.Tmenin Kurmay Bakan itiraz ederse de, M.Kemal kararndan dnmez. Derin bir sessizlik iinde, Conkbayr zirvesinin arka tarafnda, taarruza hazrlanlr. Taarruzdan nce topu atei almayacak, birinci ve ikinci taa rruz kademeleri sk avc hatt, nc taarruz kademesi ise yanak dzen halinde hcum edecektir. Taarruz, gn domadan, M.Kemalin iareti ve 23. ve 24.Alaylarn unutulmaz sng hcumu ile balar. teki tmenler de bu hcu mla birlikte, kendi kesimleri karsndaki dman birliklerine taarruza kalkarlar. Conkbayr ve evresi, dmandan tmyle silinip sprlr. Gece yarsndan sonra gneyden gelerek 8.Tmenin, dolaysyla M.Kemalin

de

bi

an

_8

ular. 41.Alayn ise ne zaman ulaabilecei belli deildir. Bu srada Anzak birlikleri, Conkbayr-Besim Tepe-Kocaimen hattnn eitli kesimlerine, dalga dalga taarruz etmektedirler. Wellington Taburu, bir ara Conkbayr Tepesi'nin zirvesini ele geirir ama ar zayiatla geri srlr. (R.R. James, Gelibolu Harekt, s.401) Binba Allanson'un emrindeki tabur ise kanl bir boumadan sonra, Besim Tepe'nin (ngilizler Q Tepesi diyor) gney zirvesini ele geirir. Binba Allanson, bu ykseklikten anakkale Boaz'n, Al Tepe'nin arkasndaki yollar gren ilk ve son ngiliz olur. Yaral olmasna ramen, o heyecanla Boaz dorultusunda ilerlemeye karar verir; daha 100 metre ilerlemeden, mfrezenin ortasnda alt tane mermi patlar. Binba Allanson bu olay raporunda yle anlatyor: "Koyda bir parlama grdm ve kendi donanmamz, tam ortamza 6 tane 12 inlik monitr mermisi indirdi. Mthi bir karklk oldu. Esef edilecek bir faciayd bu." (R.R.James, Gelibolu Harekt, s.408) Anzaklarn verdii 12.000 kayp iinde187 100-200 arasnda olduu anlalan bu kk kaybn askeri adan hibir nemi yoktur ama Binba Allanson'un, bu mermileri donanmann attnda srar etmesi zerine, olay tartma konusu ol acaktr. Donanma, Allanson'un iddiasn reddeder.

emri altna giren 28.Alaya da ahin Tepeyi. Ele geirme grevi verilir ama yorgun alay ancak en yksek srt ele geirebilecektir. (Alayn komutan Alman Binba Hunkerdr, sava uzaktan izledii iin M.Kemalden azar iitecektir.) ahin Tepe'den atlamayan dmann ve donanmann youn atei yznden, saatlerdir durmadan savaan cokun birlikleri de dinlendirmek amacyla taarruz durdurulur. ngiliz kuatmas btnyle suya dmtr. M.Kemal yeniden Anafartalar'daki grup kararghna dner. Bundan sonraki olaylar anlatmadan nce, ngiliz ve Avustralyal yazarlarn ve General Hamilton'un, bu hcumu nasl deerlendirdiklerini grelim: "Trk taarruzu dehet verici bir manzarayd. aknlktan serseme dnen ngilizler, ufuk hattnn zerinden boanan, ate etmeden sngleriyle ilerleyen, k aranlk, youn Trk kitlelerini grdler. Conkbayr ve zirvedeki siperler hemen inendi ve ngilizlerin askerlerinden hibiri -1.000'den fazlaydlar- kurtulamad... Trkler, frtna gibi sratle aaya gidiyorlar ve o kadar ksa bir zaman grnyorlard ki sa kalan cokun fanatikler, yaylaya byk saylar halinde vardlar. General Baldwin'in adamlar, mitsizliin verdii cesaretle, bunlar karlamak zere ayaa kalktlar... Saat 10.00'da, gne iyice ykseldii vakit, Baldwin ve subaylarnn hemen hepsi lm bulunuyor ve kalanlar, minicik yaylada bi nden fazla l veya lmekte olan subay ve er brakarak, derelere s nmak zere geri ekiliyorlard. Kaanlardan ou dere yataklarnda kaybolduklarndan, kendilerinden bir daha haber alnamad." (R.R.James, Gelibolu Harekt, s.421) "afaktan birka dakika nce M.Kemal... dman siperleri nnde ayaa kalkt, bir mermi saatini paralad ama o krbacn kaldrarak ngiliz hatlarna doru ilerledi. Drt saat sonra, Sarbayr srtlarnda tek bir ttifak Devleti askeri kalmamt. Bu saldr Suvla'dakinden daha iddetli, daha dolgun, ok daha lgnca olmutu.. 10 Austos le vakti, Suvla ve Anzak cephelerinde, hibir nemli tepe ngilizlerin elinde bulunmuyordu." (A.Moorehead, anakkale Geilmez, s.391) "Son 24 saat ierisinde Trkler, byk bir komutana sahip olmann, dzenin, askerliin, kahramanln, mcadelenin btn rneklerini vermilerdi... Anzaklar bu muharebede 12.000 kii kayp vermilerdir... Trkler cephenin btn hakim noktalarna yerlemilerdi. Bu muharebeler sonunda ngilizler, nceden sahip bulunduklar stnlklerini yitirdiler." (A.Oglander, ngiliz resmi tarihi, BTTD, s.56, say 28/ Haziran 1987)189 "Trk ordusu kahramanca savamakta ve mkemmel surette sevk ve idare edilmektedir." (General Hamilton'un Mareal Kitchener'e 17.8.1915'te ektii telgraf, ngiliz resmi tarihi, BTTD, s.59, say 28/ Haziran 1987) Anafartalar kesiminde de, sabahleyin balayan ngiliz taarruzu, btn kesimlerde krlr. ngilizler, yeniden takviye alarak, Anafartalar dorultusunda bir daha taarruz etmek iin hazrla giriirler. 15 Austos: Bugn balayan ve inatla ertesi gn de srdrlen ngiliz taarruzu yine Anafarta ovasnda ve ovadaki tepelerde krlacak ve bu baarszlk zerine ngilizler st komutanlar deitireceklerdir. Bir kez daha anslarn denemek iin yeniden hazrla balarlar.190

de

bi

an

_8

21 Austos [2. Anafartalar Muharebesi]: ngilizler ihtiyat tmenlerini de karaya kartarak, bir kere daha ve son olarak taarruza geerler. Katlan asker says bakmndan bu, anakkale Sava'nn en byk muharebesidir. (A.Moorehead, anakkale Geilmez, s.394; R.R. James, Gelibolu Harekt, s.432) Sava btn gece ve ertesi gn de srer. M.Kemal'in ynettii Anafartalar Grubu, bu byk ve son taarruzu krmakla kalmayacak, btn dman birliklerini k hatlarna kadar geriye srecektir. Liman Paa, Alman Genel Kararghna u bilgiyi verir: "ngilizlerin byk kuvvetlerle giritii Anafarta karmas, tam bir yenilgiye uramtr. ngilizler, Arburnu'nda olduu gibi, Anafartalar kesiminde ve Suvla krfezinde de, ancak donanmalarnn himayesinde muhufaza edebildikleri erit halindeki sahil kesiminde ve tahkimat yapmak suretiyle tutunabilmilerdir. ngiliz ordughlar tamamen deniz kenarnda bulunmaktadr ve bu dar k esime hakim tepler kamilen Trk ordusunun elindedir." (s.118) Bu sava, ngilizler iin sonun balangc olur. 6 Austos'tan beri verdikleri kayp 45.000 kiidir. (Moorehead, anakkale Geilmez, s.396; R.R.James, Gelibolu Harekt, 452) 15 Ekim gn Bakomutan General Hamilton da grevden alnr. Artk Gelibolu'dan ekilme zaman gelmitir. Aralk sonunda Suvla ve Anzak'tan, Ocak banda da Sddlbahir'den ekilmeyi baarrlar. Mttefiklerin anakkale'deki tek baars, bu ekilii kaypsz gerekletirmi olmalardr. anakkale Sava hakkndaki ngiliz resmi tarihi, u genel deerlendirme ile bitmektedir: "anakkale'de gelecei elinde tutan komutan, stn ahs, M.Kemal'di. anakkale muharebelerinde gstermi olduu ok yksek sevk ve idare, fedakrlk ve feragat, her trl vgnn zerindedir ve bu hususta ne sylense azdr. Balangta M.Kemal Paa, Gelibolu yarmadasnda, bir piyade tmeninin b anda, harbin sevk ve idaresi ynnden ok dikkati eken, ak bir deha rnei vermitir; 25 Nisanda, Arburnu evresindeki durumu derhal kavram olmakla, Anzak Kolordusunun karaya karld ilk gnde, hedefine erimemesini ve malubiyetini salamt. Bu nemli bir sebep olarak, ngiliz kuvvetlerinin kyda saplanp kalmalar sonucunu dourmutur. ngilizlerin hakim noktalar elde edemeyerek dar kyda skp kalmalar ve 9 Austosta [Suvla-Anafartalar kesimindeki] ngiliz kolordusunun iflas ve hezimetinin de balca sebebi yine Gazi M.Kemal'den bakas deildi. Anafartalar Grubu Komutanl kendisine verilince, derhal yapt sert ve iddetli bir hareketle, ngiliz kolordusunun karaya ktktan sonraki gecikmi hareketini hem durdurmu, hem de bu yeni ngiliz kolordusunu hezimete uratmt. Gelibolu yarmdasnda baars, yalnz bu da deildir. Anafartalar'da ngiliz kolordusunun ileri hareketini durdurup hezimete urattktan 24 saat sonra, bir baka cephede, Trk ordusuna parlak bir zafer daha salamtr. Bizzat yapt keif sonunda, Conkbayr'nda, ngilizlere parlak bir kar taarruz yapmtr. te bu taarruzda kazanlan zafer sonunda Trkler, anakkale

de

bi

an

_8

boazna hakim olan Sarbayr srtna yerlemiler ve kesin olarak orada tutunmulardr. Bir daha ngilizler bu hakim yeri ele geirememi ve Trklerle savaamamtr. Bu suretle anakkale savalarnn kaderinde, tek tayin edici rol oynam, anakkale'nin kaderini tayin etmitir... Ksacas, Gelibolu muharebeleri, btnyle, M.Kemal'in stn deha ve zeksyla etkili olduu bir tarihi anlatr." (BTTD, s.50, say 32/Ekim 1987) Yenilen dman bile M.Kemal'in anakkale Sava'ndaki roln ite byle deerlendiriyor.191 Bir de bizimkileri dinleyelim.

5/7.9. Bizimkiler ne diyorlar? a. Albay A.Fevzi Beyin yerine, Albay M.Kemal'in atanmas olay K.Msrolu diyor ki: "ngilizlerin karma yapt mntkaya yetimek zere kolordusuyla hareket emrini alan Fevzi Bey, gidecei yere yaklak 60 km. mesafede bulunuyordu. Bu mesafeyi bir kolordunun btn arlklaryla sratle ap cepheye yetimesi ve ilerlemi dman kuvvetleri karsnda, bu yolu katetmenin verdii yorgunluk zerindeyken, taarruza gemesi veya mdafaada bulunmas, imkansz den ecek bir eydi... Emrindeki askerlerin hayat zerine bir kumara girimeyi vicdan asla caiz grmeyen Fevzi Bey, askerin mutlaka ve en az bir gece istirahat ederek, scak bir orba iip birka saat uyku uyumadka, taarruz etmesinin kaabil olmadn ve ancak byle bir istirahatten sonra afakla taarruza geebileceini kati bir lisanla ifade etmesi zerine fevkalade can sklan Liman von Sanders, onu bulunduu mevkiden alp yerine bir baka kumandan tayin etme hevesine (!) kapld." (Lozan, 1.C., s.162, 163) Dorular: 1) 16.Kolorduyu oluturan 7. ve 12.Tmenler, dinlenmeleri iin bir buuk ay nce Gney Cephesinden ekilip bu kesime gnderilmitir. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.404) Yrnecek mesafe de 60 km. deil, alaylarn bulunduklar yeregre, 25-40 km. arasndadr. (3.Kitap, s.405) 2) 7.Tmene, iki alayn yola karmas emri, 7 Austos saat 01.40da verilmi ve alaylar, 7 Austos sabah, saat 05.45 ve 08.00de yola karlmtr. Ordu emrine gre alaylar yanlarna, hzl yryebilmek iin, btn arlklarn deil, kk arlk denilen muharebe arlklarn almlardr. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.397) 12.Tmenin yola karlmas emri de, 7 Austos gn, saat 07.00de verilir, bu alaylar da le zeri yola karlr. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.398) 3) 7 Austos saat 22.00de, 12.Tmenin 36.Alay dndaki btn birlikler, Anafartalar kesimine gelir, scak orbalarn ier ve birka saat uyurlar. (Fevzi Beyin raporundan aktaran, C.Conk, s.86) Yani yoldan gelir gelmez, taarruza gemez, dinlenirler. stelik yol yorgunluu ile taarruz etmek, birok rnei olan

de

bi

an

_8

doalbir olaydr. [Mesela Sakarya Savanda birok tmen, uzun mesafeler at ktan sonra, dinlenmeden savaa girmitir.] Cephedeki teki askerler de iki gndr uykusuzdu ve durup dinlenmeden savamaktaydlar. Ayrca, bu tmenlerin 8 Austos sabah yapmas gereken taarruz da, A.Fevzi Beyin istei zerine ertelenecektir. (3.Kitap, s.402) 4) Saros Grubunun birlikleri, 8 Austos gn saat 10.30da, gerekli dzeni alrlar. Bu arada 36.Alay da sa kanat gerisine yanar. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.404) 5) Suvla kesimindeki ngiliz hareketinin gittike gelimesi zerine, Liman Paa, 8 Austos le zeri, 12.Tmenin Mestan Tepede bulunan dmana taarruza gemesini emreder. Albay A.Fevzi Bey raporunda diyor ki: 12.Tmen Komutan S.Adil Beyin, Ben askerim, verilen emri icra ederim demesine ramen, benbu taarruzu da bugn yapmay doru bulmadm. (A.Fevzi Beyin raporudan aktaran, C.Conk, s.86) 6) Liman Paa, saat 15.00'te de, bir emir subay ile 'akam taarruz edilmesi' iin yazl emir yollar. Vahidettincilerin vd A.Fevzi Bey bu emri de yerine getirmez. Raporunda bu tavrnn gerekesini yle aklyor: "...gece karanl nda, mehul bir arazide, uzun bir yryle hcum etmek, herhalde hezimeti mucip bir hareket idi. Esasen bugn taarruz etmemeye karar vermi ve ona gre tertibat alm olduumdan, Liman Paann bu emrinin de bir tesiri olmad." (Fe yzi Beyin raporundan aktaran, C.Conk, s.87) Akam saat 22.00'de Ordu Kurmay Bakan, telefonla Fevzi Beyi arar ve der ki: "Liman Paann yanndaym. Kendileri soruyorlar, 'Ben bugn Fevzi Beye, dmana taarruz iin emir gndermitim. Niin taarruz etmedi?'" A.Fevzi Bey raporunda, u cevab verdiini aklyor: "...hcumun yarn afak zamanna tehir edilmesini (ertelenmesini) rica ettim. Kabul etmediler, 'Ne olursa olsun, benim emrim icra olunacaktr!' buyurdular. Bendeniz ise emirlerinin icr asnda tehlike grdmden, icra etmedim (yapmadm). Taarruzu yarn afak zamanna (9 Austos sabahna) braktm ve ona gre icap eden emri verdim." (A.Fevzi Beyin raporundan aktaran, C.Conk, s.88) Ordu Komutannn bir trl harekete geiremedii A.Fevzi Bey, biraz sonra gelen u emirle grevden alnr ve stanbul'a postalanr: "Anafartalar Grubu Kumandanlna tayin edilen M.Kemal Beyin muvasalatyla (gelmesiyle) beraber, emir ve kumanday mumaileyhe (ad geene) tevdi ile stanbul'a hareketiniz rica olunur. 5 nci Ordu Kumandan Liman von Sanders" (Fevzi Beyin raporundan aktaran, C.Conk, s.88) Olay, Fevzi Beyin kendi raporunu esas alarak aktardm. Liman Paann yerinde olsaydnz, siz ne yapardnz? K.Msrolu'nu dinlemeye devam edelim: "te bu srada Liman von Sanders'in yannda bulunan ve M.Kemal'in ttihat arkadalarndan olan Kazm (nan) Bey, Fevzi Beyin yerine M.Kemal'i tayin etmesi teklif ve telkininde bulundu. Bunun zerine kendisine telefon edilen M.Kemal, bu defa bir kolorduya hkmetmek frsat knca, yaplan teklifi hi duraksamadan kabul etti. nemli olan u ki M.Kemal iin bir kolordu kuma ndanlnn, o gne kadarki askeri hayat bakmndan biraz ar bir yk olduunu

de

bi

an

_8

ve byle bir ykn altndan kalkabilmesinin mmkn olup olmadn soran K azm Beye, 'Ne mnasebet. Az bile gelir! Derhal kabul ediyorum. Paaya syle, tayinimi emretsin!' demitir. Bu suretle Fevzi Bey yerinden alnarak 19. Tmen Kumandan M.Kemal Bey, onun emrindeki kolorduya tayin edildi." (Lozan, 1.C., s. 163) Hepsi yanl! Dorular: 1) Kurmay Bakan F.Altay anlarnda, 'ilerin kt gitmekte olduunu gr erek, Conkbayr kesimine, kudretli bir komutann atanmas gerektiini, onun iin de M.Kemal Beyin kolordu komutan olarak bu blgeye verilmesini Esat Paaya sylediini' yazyor. (On Yl Sava, s.109) Esat Paa da olay yle anlatyor: "Conkbayr'na komuta etmek zere, buradaki durumu bilen 19.Tmen Komutan M.Kemal Beyin grevlendirilmesi lzumunu Ordu Komutanna bildirmek zere Kurmay Bakanm Fahrettin aracl ile Ordu Kurmay Bakanna telefon ettirdim." (On Yl Sava, s.272) F.Altay, Esat Paa ve kendi adna, bu teklifi K azm Beye telefonla duyurur ama Kazm Bey Liman Paann kabul edeceini sanmadn syler. (On Yl Sava, s.109) F.Altay saat 20.00'de Kazm Beyi y eniden arar, telefon hatlar karmtr, M.Kemal ile Kazm Beyin konumalarna kulak misafiri olur; bu olay anlarnda yle aktaryor: "M.Kemal diyordu ki: 'Btn kuvvetler bir elden idare olunursa, baar elde edilebilir. Anafartalar'a gelen kuvvetleri de benim emrime verirseniz, o zaman kabul ederim." Bu srada telefon konumas kesildi, glerek Esat Paaya dndm, 'Bizim teklifimiz olan kolordu komutanln ok grdler, imdi ordu komutan yapmaya mecbur olacaklar.'[dedim.] . Nitekim 21.45'te (teklifimizden 8 saat sonra) M.Kemal'in Anafartalar Grup Komutanlna tayin edildii emri geldi." (On Yl Sava, s. 110) 2) M.Kemal'in bu konudaki ksa aklamas da yle: "Ordu Kurmay Bakan, Liman von Sanders Paa Hazretleri adna beni telefon bana ard. Komutann durumu nasl grdm ve dncemi sorduunu bildirdi. Kendisine Conkbayr'nn durumunun kritikliini ve durumun dze ltilmesi iin daha bir an kaldn ve bu nn da kaybedilmesi halinde felaketin pek muhtemel olduunu bildirdim. Durum genellemi, Anafartalar'a km ve kmakta olan byk dman kuvvetlerini dikkatle ve ona gre genel nlemler alarak, sevk ve idareyi birletirmek ve salamak gerekiyordu. Bu sebeple, Kurmay Bakannn, are kalmad m? sorusuna verdiim cevapta, Btn mevcut kuvvetlerin komutam altna verilmesinden baka are kalmadn syledim. ok gelmez mi? dedi, Az gelir! dedim. (Anafartalar Muharebatna Ait Tarihe, s.26)192 3) Bu konuda kaynaklarn hibirinde, Kazm (nan) Beyin, 'ttihatlk gayretiyle M.Kemal'in atanmasn teklif ve telkin ettiini' gsteren bir ifade yer almyor. Tersine, hepsi, Kazm Beyin, bu konudaki teklifleri tereddtle karladn gsteriyor. Zaten tereddt etmese, "ok gelmez mi?" diyerek kendi teklifiyle elikiye der miydi? 4. Ayrca Msrolu, M.Kemal'in Kazm Beye, "Derhal kabul ediyorum. Paa-

de

bi

an

_8

Dorular: (1) Bu arpk manta gre, bir sava balatan, yneten ve baarya ulatran komutann, 'tarihen ve fiilen' bir nemi yok; asl nemli olanlar, birlikleri talim ettirenler ile emir ya da istek zerine, o cepheye birlik yollayan komutanlar. Bu takdirde, Fatih'e, Yavuz'a, Kanuni'ye de hibir zafer mal edilemez; nk hibiri, bir birlii talim ettirmi deildir. 2) "Vehip Paann bu noktaya (yani Anafartalar'a) yd kuvvetler" ifadesi de btnyle geree aykrdr. nk Vehip Paann yollad toplam 6 alaydan194 biri bile Anafartalar Sava'na katlmamtr. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.409 vd., kroki 50.)

de

ya syle, tayinimi emretsin!" dediini yazyor ve dayanak olarak da, F.R.Atay'n ankaya adl kitabnn 1969 basksnn 91. ve 92. sayfalarn gsteriyor. Sz konusu sayfalarda byle bir konuma yok! Hazret yine karlksz ek yazm! Msrolu devam ediyor: "Bu suretle Fevzi Bey yerinden alnarak 19.Tmen Kumandan M.Kemal Bey, onun emrindeki kolorduya tayin edildi." (Lozan, 1.C..S.164) M.Kemal, 16.Kolordu Komutanlna deil, Anafartalar Grup Komutanlna tayin edildi. kisi arasnda fark var, nk Anafartalar Grubunda, 16. Kolordudan baka, ilk aamada u birlikler de bulunmaktadr: 4.Tmen, 5.Tmen, 8.Tmen, 9.Tmen, Yb.Willmer Mfrezesi ve bir svari tugay! "Fakat tuhaf u ki 19.Tmen bir hayli geride bulunduundan, M. Kema l'in taarruz edilmesi istenilen noktaya kadar gelinceye kadar geen zaman, Fevzi Beyin istedii mhletten bile fazla oldu. Yani bu noktada, taarruzu fiilen gerekletirebilmek iin M.Kemal'in tayininin mantki hibir ciheti yoktu. nk cepheye derhal ulaabilecek bir mesafede bulunmad iin fiilen mmkn olmayan bir taahhtte bulunmu oluyordu." (Lozan, 1.C., s.164) Yine yanl. 8 Austos akam taarruz etmesi emredilen A.Fevzi Beyin, taarruzu 9 Austos sabahna braktn az nce grmtk. M.Kemal, A.Fevzi B eyin kararghna 8/9 Austos gecesi, 01.30'da gelmi ve M.Kemal, talip olduu grevi, tam zamannda yerine getirerek, yine 9 Austos sabah birlikleri taarruza geirmitir. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.406.) Gecikme sz konusu deildir. GRYT Ansiklopedisi, Msrolu'nun bu yanln da kopyalam: "Albay M.Kemal Bey de zaten ancak 9 Austos sabahnda yeni birliine ulaabilmiti. Yani Fevzi Beyin istedii mhlet, ister istemez gemi oluyordu." (1.C., s.127) steseler, parmak hesabyla bile doruyu bulurlard. Ama niyetleri bu deil. "Ertesi gn cereyan eden hcumlarda (1.Anafartalar Sava) elde edilen baar, M.Kemal'e mal edilmek istenmise de, bu tarihen ve fiilen doru deildir. nk burada dven, M.Kemal'in talim ve tensiki altndaki 19.Tmen deil, Fevzi Beyin ok iyi donatp talim ettirmi olduu 16.Kolordu193 ve Vehip Paann bu noktaya yd ihtiyat kuvvetleridir." (K.Msrolu, Lozan, 1.C., s.164)

bi

an

_8

b. Anafartalar ve Conkbayr savalarnn asl ne imi? K.Msrolu: "...Bununla beraber yine de her iki taraf da ok byk kayplara uramlardr. te tam bu esnadadr ki ngiliz donanmas, kendi kuvvetlerini topa tutmu ve onlarn ricatlerine (geri ekilmelerine) sebep olmutur. te bugne kadar anlatla anlatla bitirilemeyen Anafartalar Kahramanl'nn i yz ksaca bundan ibarettir." (Lozan, 1.C., s.164) Anafartalar ve Conkbayr savalar, zaman ve yer bakmndan, iki ayr sava. 'ngiliz donanmasnn kendi kuvvetlerini topa tutmas' (?) diye anlan olay da Anafartalar'da deil, bilindii gibi Conkbayr kesiminde olmutur, Anafartalar kesimi ve muharebesiyle hibir ilgisi yok! Kald ki 6 mermi olay da 9 Austos'ta geer; M.Kemal'in ynettii Conkbayr taarruzu ise 10 Austosla yaplacaktr! nsann iinden, "Edep yahu!" diye haykrmak geliyor! Ve K.Msrolu, Arburnu, 1. ve 2. Anafartalar ve Conkbayr muharebelerini, birbirlerinden ayrmadan, sanki hepsi bir yerde ve ayn zamanda yaplm tek bir muharebeymi gibi yle zetliyor: "Temmuzda (!) ngilizler, taze kuvvet getirerek 9. ve 19. Tmenlerin cephesinde yeniden taarruza getiler (!). Taarruz muvaffakiyetle neticelendi (!) ve Alman generali (!) Kafnengiesser yaraland. iddetli topu ateiyle Trk ktalar ekiliyor (!), anakkale'ye hakim btn tepeler boalyordu (!). Birdenbire topu atei kesildi. ngiliz ktalar (!) sng nizamnda ilerliyorlard. Sarbayr' (!) igal ettiler. Birka adm daha atabilseler (!), Boaz sahiline inmi bulunacaklard. Bu arada, tarihte ender rastlanan bir hata ile ngilizler, donanmalarndan kendi bataryalarna ate atlar. Biroklar yaraland ve kalanlar da mtereddit bir surette kamaya baladlar.195 te o zaman Trkler, eski mevzilerini yeniden igal edebildiler (!)." (Lozan, 1.C., s.159 vd.) 6 Austostan 21 Austosa kadar sren bu ok kanl ve kapsaml muharebeleri, '9. ve 19.Tmenlerin cephesine yaplm bir taarruz ve donanmann yanl atei sonucu, Trklerin eski mevzilerini yeniden igal etmesi diye zetlemek iin anakkale Sava hakknda alm zel ve youn bir bilgisizlik kursundan gemi olmak gerekir.196 Yanllar iaretledim ama zeti atlam olanlar iin birka ksa aklama yapmak istiyorum. 1) ngiliz taarruzu, Temmuzda deil, 6 Austosta balar. 2) 6 Austosta 9.Tmen, bilindii gibi birinci hatta deil, kuzey ile gney kesimleri arasnda, sava alan dndadr; onun cephesine bir taarruz olmamtr. 3) iddetli topu ateiyle Trk ktalar ekiliyor, anakkaleye hakim btn tepeler boalyordu ifadesi de antsal bir yanl. Bu taarruzun gelitii ve yneldii kesimlerde, yle ktalar filan deil, sadece Yarbay Willmer mfrezesinin baz kk birliklerinin bulunduunu grmtk. Ayrca, anakkaleye hakim tepelerde zaten hi kimse yoktu ki boaltldndan sz edilebilsin. (3.Kitap, s avan evrelerini gsteren 38-43. krokiler; Msrolu nnde, bir karayollar haritas bile bulundursayd, gerei az ok kavrar, bunlar yazmaktan kanrd.)

de

bi

an

_8

4) Msrolu, "Birdenbire topu atei kesildi. ngiliz ktalar sng nizamnda ilerliyorlard..." diyor. Yani sportmen dman, o uzun ve engebeli yolu, taarruza kalkt gn, k hzyla ap Sarbayr'a ulam: "...Sarbayr' igal ettiler." Anlalan hazret, Sarbayr', adna bakarak, bir tepenin bayr sanyor. Oysa Sarbayr, tepeler, vadiler, srtlar, boyunlar, uurumlar, geitler, dere yataklarndan oluan 100 km. kare geniliinde koskoca bir ktle; igal edilse, sava biterdi. Msrolu'nun ngiliz ktalar diye iirerek anlatt kuvvet de, Binba Allanson'un taburu. Allanson'un ele geirdii yer de, hogrnze snarak tekrar ediyorum, ne Conkbayr'dr, ne de koca Sarbayr! Kocaimen ile Conkbayr arasnda bulunan, iki zirveli Besim Tepe'nin gney zirvesi. (R.R.James, Gelibolu Harekt, s.400; A.Moorehead, anakkale Geilmez, s,376; C.Conk, s.30) 5) Msrolu'na kalrsa, tepeleri boaltan Trk ktalarndan hibiri, bir yerde durup da savunmaya gemeyi gze alamam. O sra Gelibolu'da 15 Trk tmeni var ama anlalan, o gn tatildelermi ki kllarn bile kprdatmamlar. B ylece bir ngiliz taburu, o koca Sarbayr' hzla ve kolayca igal edivermi. Ee, sonra ne olmu? "... Birka adm daha atabilseler, Boaz sahiline inmi bulunacaklard..."197 Eyvah, anakkale destan, neredeyse sona ermek zere. Fakat... "...Bu arada, tarihte ender rastlanan bir hata ile ngilizler, donanmalarndan kendi bataryalarna ate atlar.198 Biroklar yaraland ve kalanlar da mtereddit bir surette kamaya baladlar." Hayret! Donanma bataryalara ate amsa, ilerdeki piyadelerine, yryp sahile inseler ya, Trkleri bitirmek zereler, neden birka uzun ngiliz adm daha atmyorlar? Atamyorlar, nk bataryalarn stne den alt mermi, nasl oluyorsa, -be kilometre ilerde yryen hassas piyadeleri de yaralyor, kalanlar da mtereddit (tereddtl) bir surette geri kayorlar. Allah Allah! Bu tereddtn sebebi ne ola ki? Belki u iki olaslk arasnda tereddt geirmilerdir: Yol ak, yleyse sahile inip Boaz kysnda temiz hava m almal, yoksa ay saati geldi, geriye kap mavi Ege denizine kar misk gibi Seylan ay m imeli? Anlalan bu ksa tereddt nndan sonra karara varyor ve bu sefer bilatereddt (tereddt etmeden) ay saatine yetimek iin geriye kayorlar. "Trkler de geri gelip eski mevzilerini igal ediyorlar." te Vahidettincilerin askeri otoritesi Msrolu'na gre, o nl Conkbayr muharebesinin asl buymu. Msrolu, bir de tank gsteriyor: Yzba Armstrong! Bu yazar, 'olay yle izah ediyormu': "ngiliz ktalar (!) Koca emen Bool noktasn (?) sng hcumu ile zaptettiler ve Trkleri srtn br tarafna attlar. Fakat mthi bir hata neticesi, ngiliz Donanmas, ateini bizzat kendisine (!) tevcih etti. Byk zayiata sebebiyet vererek199 onlar geri ekilmeye mecbur etti." Metnin asl byle deil. Dorusunu greceiz. Zaten kttan bir ordu mu ki bu, 6 mermi yiyince zlp kasn? Cepheye yaylm ve hedefe yaklam drt tugay,200 srf 6 mermi yznden geri ekilir mi? Bakalm Armstrong, bu sahneyi byle mi anlatm? Yoksa Msrolu,

de

bi

an

_8

Armstrong'un yazdklarn deitirerek mi aktaryor? Armstrong'un ne yazdn grelim: "[9 Austos gn]201 Conkbayr ve Kocaimen iin muharebeler, bir aa bir yukar devam ederken, kh bir taraf, kh teki taraf, birbirine stnlk gsteriyordu. Trkler, ngilizleri Kocaimen'den biraz aaya srmeye muvaffak olmutu. te yanda, Hintli (Gurkha) ve ngiliz askerlerinden mteekkil bir kol, sng takarak boyuna hcum etmi, burada bulunan Trkleri nlerine katarak kovalamaya balamt. Fakat ngiliz donanmasnn byk toplar, yanllkla bunlarn zerine ate am, kendi adamlarna ar (!) zayiat verdirerek, geri ekilmeye mecbur etmiti. Bir baka kede, Yeni Zelandallar, Conkbayr srtlarnda, biraz daha yukar (?) ekilmiti. Buradan Trk hatlarn yan ateine alyorlard. Trklerin yapt kar taarruz muvaffak olamam, bunlar geri atamamt.. M.Kemal'e telefon ettiler.. M.Kemal telefonda, 'Merak etmeyin!' diye bard, sesi gayet soukkanl, cesaret verici idi, 'Ben, Anafarta nnde ileri dzene s okana kadar, yirmi drt saat dayann. Hemen geleceim, iler yoluna girecek, greceksiniz.' Akam sekizde, M.Kemal Conkbayr'na dnmt.. O gece hazrlk yapt.. Siperleri tka basa askerle doldurdu. Birbirlerine yakn olmak, cesaretlerini art rmt. Kendisi de aralarnda dolayor, konuarak, glerek, onlara cesaret veriyordu.. [10 Austos] sabaha kar M.Kemal n siperlere geldi. ngilizler onu akta grnce ate ettiler. Kurunlardan biri gsne geldi fakat saatinin stnden sekerek, ona dokunmad.. Elini kaldrp ileri doru atld. Btn Trk piyadesi de, korkun naralar atarak, peinden geliyordu. Prl prl yanan sng dalgasna dayanmak imkn yoktu. ki ngiliz taburunu ezip getiler.. afak skerken Trkler, sahildeydiler. Conkbayrn temizlemiler, vaziyeti kurtarmlard." (Armstrong, Bozkurt, Peyami Safa evirisi, s.59-61. Gl aal Gven'in yeni evirisi, s.52-54) Armstrong dahi, savalar da, sava meknlarn da, alt mermi olaynn getii gn ile M.Kemal'in ynettii Conkbayr sng hcumunun gnlerini de, birbirinden ayryor, Trk zaferini de alt mermi yiyen bir dman kolunun geri ekilmesine balamyor.202 Msrolu'nun arptmas bu kadarla kalmyor. Dahas var. Msrolu, ngiliz gazetecisi Ashmet-Barlett'in, kitabnda yle yazdn da iddia ediyor: "Sarbayr'n ngilizler tarafndan tahliyesine (boaltlmasna) ngiliz donanmasnn atei sebep oldu, bu husus ngiliz Genelkurmay raporlarnda zikredilmitir." (Lozan, 1.C..S.161) Msrolu, bu cmleyi, Ashmet-Barlett'in kitabnn 212. sayfasndan aldn sylyor ama inanmak ok zor; nk kendisi, ilgisiz sayfalara, var olmayan bilgilere dekoratif gndermeler yapmaktan, asl metinleri iine geldii gibi deitirip aktarmaktan sabkal. Nitekim, ad geen gazeteci, sca scana, 13 Eyll 1915 gnl Times gazetesinde yaymlanan yazsnda, Sarbayr'n boaltlmasnn sebebinin, 10 Austos gnk olaanst Trk hcumu olduunu yazyor. Ne alt

de

bi

an

_8

mermiden sz ediyor, ne Trk baarsn 9 Austos'taki alt mermi olayna balayacak kadar komik oluyor. Ashmet-Barlett'in yazsn zet olarak aktaryorum: "Bu muharebe, devler memleketinde bir devler muharebesi idi. 10 Austos sabah Trkler, fecirle beraber son derece iddetli bir saldrla sng hcumu yaptlar. Hayatlarn hie sayan ve lmle alay edercesine yaplan bu hcum karsnda birliklerimiz srtn eteklerine doru ekilmek zorunda kaldlar... Bu b lgenin deer ve nemini takdir eden Trkler, bugn kukusuz pek byk cesaret ve yiitlikle savatlar. Conkbayr'n bize kaptrmamaya altlar ve baardlar." (3.Kitap, s.609)203 kinci tank da, Conkbayr hcumunu 'devler sava' diye niteleyip vyor. Buna karlk Msrolu, bir gn nce geen sradan bir olay, ngiliz yenilgisinin sebebi olarak gstermek, Anafartalar ve Conkbayr'nda elde edilen baarlar kltmek iin abalayp duruyor. 6) stelik Allanson'un taburu da, mevzilerini boaltp geri kamam, '100metre kadar aldktan sonra' yine Besim Tepe'nin gney zirvesine geri dnm ve geceye kadar beklemi, gece de yerini yeni bir birlie brakmtr. (Allanson'un raporu, R.R.James, Gelibolu Harekt, 409; General Hamilton'un raporu, aktaran C.Conk, s.55; A.Moorehead, anakkale Geilmez, s.381, 390) Sz konusu tabur,mevziini brakp geri ekilmi bile olsayd, bunun Trkler asndan fazla bir nemi olmazd; nk Conkbayr evresinde, bildiimiz gibi 4 ngiliz tugay (20 tabur)daha bulunuyordu.204 Ertesi gn, Conkbayr'ndan, ite bu drt tugay (20 tabur) sklp atlacaktr! 7) O tarihte Conkbayr-Kocaimen Blgesi Komutanln yrten 4. Tmen Komutan Yarbay Cemil Conk'un (ilerde paa) ksa anlar, 1947 ylnda, M.Kemal'in lmnden 9 yl sonra, Canl Tarihler'in VI. cildinde yaymlanmtr.C.Conk, anlarnda, bu tartmal bombalama konusuna, ksaca deinmitir. Ama 1959'da yaymlanan Conkbayr Savalar adl kitabnda, bu konuyu daha ayrntl olarak ele alr. Bu kitabnda, sz konusu mermilerin Trk bataryalarnn mermileri olduunu yazyor; bu gerein, General Hamilton'un raporunun yan sra, ngiliz resmi tarihinin 112. sayfasnda da, aka belirtildiini ekliyor, (s.55, 60) Msrolu, byle yazd iin Cemil Conk'a da satayor: "M.Kemal'i suni bir surette medih gayretlerine ramen, bu muharebeyi kendine mal etmek isteyen Cemil Conk Paa, hatratnda, ngilizlerin kendi askerlerini yanllkla topa tutmalar meselesi hakknda unlar sylemektedir: 'Bu muharebeye dair rapor veren ngiliz kumandanlarndan biri (Bnb. Allanson) ise, kendi topu atelerinin tesiri altnda kaldklarndan dolay ekildikl erini iddia etmitir. ngiliz kumandannn sz, askerlikte mazeret tekil etmez. nk muharebede her asker kendi topu ateinin tesiri altnda kalabilir. Bundan kurtulmann biricik aresi ise, mevkiini brakp geri ekilmek deil, bilakis ile rlemektir.' Halbuki sz konusu olan, bu hareketin, dman ricatine (ekiliine) bir mazeret tekil edip etmeyecei hususu deil, fiilen byle bir vakann (yani dmann ekilmesinin) olup olmad noktasdr. Binaenaleyh Conkbayr savunmasn kendine mal ederek, soyadn Conker (!) alan bir kimse bile, ngiliz donanmas-

de

bi

an

_8

nn byle bir hataya dt hususundaki iddiay reddetmemek ve ancak bunun bir mazeret tekil etmeyeceini beyan eylemek suretiyle, gerei teslim etmi olmaktadr. Bu itibarla, dmann kendi hatasndan domu bulunan bir hezimetin, Cemil Paa ile M.Kemal Paa arasnda, istenildii kadar eref taksimi kavg as yapla dursun, aslnda hibiri iin de, bunda bir hak ve eref pay olmadn, kaynaklar karlatrmal bir surette inceleyenler, teslimde tereddt etmezler." (Lozan, 1.C., s. 161) Dorular: 1) Balangta Conk diye yazd soyadn, yedi satr sonra, Conker yapm. Bu dank zihin ve bu sallapati tutumla, tarih yazlr m? 2) Msrolu, Cemil Conk'un Conkbayr Savalar adl kitabn, ya okumam ama okumu gibi yorumlayarak okuyucuyu aldatyor, ya da okumu ama gerei gz gre gre saptryor. nk Cemil Conk Paa anlarnda da, bu ayrntl kitabnda da, ne Conkbayr savalarn kendine mal etmeye almtr, ne de M.Kemal Paa ile eref taksimi, kavgas yapmtr. Tam tersine, M.Kemal gelmeden nce, 10 Austosa kadar, kendi komutanl altnda yaplm olan Conkbayr savalarnn erefini bile arkadalarnn adna yazyor; aktaryorum: "Yerli ve yabanc eserlerde, [komutan olduum] 4.Tmenin Conkbayr'na yetimesi ile tehlikenin nlenmi olduu kanaati, ok nemli bir yanltr. Conkbayr'nn en etin ve kanl boumalarn, 9.Tmenin 25. ve 64.Alaylar yapmtr. 25.Alay Komutan Yb.Nail ehit olmu, 64.Alay Komutan Yb.Servet Bey (General Yurdatapan), daima byk gayret ve kahramanlkla mukabil taarruzlar yaptrarak, dman hamlelerini durdurmutur... Her eyin hakkn vermek gerekir. Bu kesimde 4.Tmenden yalnz 11.Alaydan iki tabur bulunmutur. Tekrar ediyorum, Conkbayr ilk iki gn, kendi ya ile kavrulmu, orann kahramanca mdafaasn, yalnz 9.Tmenin iki alaynn yiit ve fedakr er ve suba ylar yapm, bunda benim tmenimin hibir tesiri olmam, yalnz talih, kumandann orada bulundurmutur. Orada canlarn veren kahraman ehitlerin ruhlar nnde sayg ile eilirim ve sa kalan fedakr gazilerin namlarn verek anarm." (s.24) Bir u cmlelerdeki incelie, alakgnlle ve haktanrla baknz, bir de Msrolu'nun kaba slubuna ve dayanaksz sulamalarna! Bu satrlar yazan insan, "Bu muharebeyi kendine mal etmek isteyen, Conkbayr mdafaasn nefsine hasreden, eref taksimi kavgas yapan" biri olarak sergilemekten ekinmiyor. Vicdanszlk bu deilse, nedir? 3) Msrolu'nun iddiasna gre, 'dman, ite bu 9 Austos'taki yanl bombalanma yznden, yani kendi hatasndan dolay 'ricat etmi, hezimete uram' Msrolu inatla, ngiliz ve Anzak kolordularnn Anafartalar ve Conkbayr savalarnda uradklar yenilgileri, alt mermiye ve bir taburun geri ekilmesine, balamak iin rpna rpna helak oluyor. Yalnz Conkbayr'nn temizlenmesi, yedi bin be yz Trk'n kan ve can pahasna gerekletirilmitir. Bu ehit ve gazileri rahmet ve saygyla anacana, M.Kemal'in bir baarsn daha perdeleyebilmek uruna, onlar da gzn krpmadan harcyor. 4) Msrolu sonunda diyor ki: "Aslnda hibiri iin bunda (yani bu zaferde)

de

bi

an

_8

Dorular: 1) M.Kemal'in tmeni, sava hali bu, cephesindeki bir ksm araziyi elden karm da olabilirdi ama karmamtr. Terk edilmemi yerlerin geri alnmas da elbette sz konusu olmaz. Bunu anlamak iin 3.Kitap'ta bulunan ve sava durumunu gn gnne yanstan krokilere bir gz atmak yeter. Esat Paann 16.Tmene yollad emri de hatrlatrm. 2) Dman, Arburnu'ndaki cephemizin sa yannda bulunan 19.Tmeni geri srebilse, Conkbayr'ndaki kuvvetlerini takviye etmek iin yollad birlikler, o kadar uzak, sarp ve etin araziden gemek, geni bir kavis izmek zorunda kalmazlard. 3) M.Kemal'in 19.Tmeni, sava sonuna kadar Arburnu cephesinde kalm, Vehip Paann yollad iki alay ise Conkbayr'na gelmilerdir. Arburnu'nda bulunan 19.Tmen, baz yerleri sahiden dmana terk etmi bile olsayd, Conkbayr'nda savaan Vehip Paann alaylar, o yerleri nasl geri alacaklard ki?

de

bir hak ve eref pay olmadn, kaynaklar karlatrmal surette inceleyenler, teslimde tereddt etmezler." Sevsinler byle karlatrmal incelemeyi! Hazretin yararland iki kaynak var: Armstrong ile ngiliz gazetecisi Ashmet-Barlett'in kitaplarndan alnm, ksa iki paragraf! Hepsi bu. Hangi gnlere ilikin bilgiler olduklarn aklamyor, stelik yanl gnlere oturtarak okuyuc ularn aldatmaya alyor, devamlarn da vermiyor. Bu iki paragrafn karsnda ise btn Trk ve ngiliz resmi yaynlar, zel aratrmalar, incelemeler, anlar ve gerein ta kendisi duruyor. Sormann srasdr: Hani "iddialarn, tarih asndan deer tayan, doruluu aratrlp kontrol edilmi, baka belgelerle karlatrlm, kantlanm ciddi ve gerek belgelere, onlar kadar salam anlara, gvenilir tanklara dayayacaklar, gerei tek bir belgeye balamayacaklar, olaylar his ve arzularna gre yorumlamayacaklar, en kk ayrntsna kadar adalet ve haktanrlk lleriyle deerlendireceklerdi?" Yalandan vergi alnsa, hepsi iflas ederdi. Msrolu, bu yutturmacalarna, Vehip Paann verdii bir bilgiyi de e kliyor. Vehip Paa, bu bilgiyi Msr'dayken Osmanl hanedanndan Mahmut evket Efendiye, M.evket Efendi de yllarca sonra, Fransa'da iken Msro-lu'na aktarm. Vehip Paa demimi ki: "...Anafartalar'daki mkil vaziyeti anlayarak, Seddlbahir'deki ihtiyatn bir ksmn, kendi sorumluluum altnda Anafartalar cephesine gndereceimi Esat Paaya syledim. 28. ve 48.Alaylardan (Dorusu: 41 .Alay) mrekkep bir tmeni (byle bir tmen yok; yollad iki alay, Conkbayr'nda savaan 8.Tmenin emri altna girmitir)205 ve bir topu bataryasn Seddlbahir'den alarak Anafartalar cephesine (Dorusu: Conkbayr'na) gnderdim. Bu alaylar mukabil taarruza getiler (!). M.Kemal tmeninin dmana terk ettii yerleri (!) yeni batan geri aldlar (!)" (Lozan 1.C., s.160) Eer M.evket Efendi'nin aklnda doru kalm ve doru aktarm, M-srolu da doru not etmi ise Vehip Paa, aka yalan sylyor ve yanl bilgi veriyor.

bi

an

_8

Bir daha tekrar edeceim: Arburnu nire, Conkbayr nire, Anafartalar nire ? Bir ortaokul atlasna bakmak bile akllarna gelmiyor. Ksacas, bu yalann da eni boyuna denk dmemi. GRYT Ansiklopedisi de, bu arptmalara kendince katkda bulunuyor: "M.Kemal Bey Anafartalar Grup Kumandan tayin edilince, Esat Paa da Arburnu Grup Kumandan idi (Dorusu: Kuzey Grubu K.) ve Conkbayr da paann mntkasnda idi. (Dorusu: Deildi!) Nitekim M.Kemal Bey 9 Austosta kendi grubundaki 16.Kolordunun bana geerek Anafartalar blg esindeki ngiliz kolordusunun karsna karken, 10 Austos gn Esat Paann kuvvetleri de Conkbayr'n geri almlard." (1.C., s.129) Bunlar uydurma ve saptrma yarna kmlar. Dorular: 1) Conkbayr-Kocaimen blgesi ile burada bulunan btn birlikler, 7 Austos gn, saat 22.10'da, ordu emri ile Kuzey Grubundan alnp Anafartalar Grubuna balanmtr. (Esat Paann anlar, s.265; ayrca 3.Kitap, s.371, 397) Esat Paa da anlarnda bu durumu aklyor: Benim emrimde yalnz 19. ve16.Tmenler kalmt. (s.227) 2) 10 Austos gn yaplan Conkbayr taarruzu ile ne Esat Paann, ne emrinde kalan iki tmenin bir ilgisi vardr. Taarruz, Anafartalar Grubu Komutan Albay M.Kemal'in karar, dzeni ve ynetimi altnda yaplmtr. (R.R.James, Gelibolu Harekt, 421; A.Moorehead, anakkale Geilmez, 391; ngiliz resmi tarihi, BTTD, s.59, say 28/Haziran 1987; anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.372 vd., ayrca 42. ve 43. krokiler) GRYT Ansiklopedisi, H.Bayur'un Trk nklab Tarihi adl kitabndan u alnty yapyor: "...ngilizlerin, 6 Austosta balayan yeni taarruzlar da istenileni vermemiti. Bylelikle, yeni ngiliz hkmetinin anakkale'de kesin sonu elde etmek amacyla gnderdii kuvvetler, her yerde, pek ustalkla stratejik baskn yaptktan ve iki gn boyunca Gelibolu yarmadasnn anahtar olan Conkbay-r'n elde tuttuktan sonra oradan atlm ve Suvla-Anafartalar blgesinde dar bir kyda skp kalmlard." (Lozan, 1.C., s.131) Gayri Ciddi Ansiklopedi, bu alnty yle deerlendiriyor: "Atatrk'n Genel Sekreterliini de yapan Bayur da itiraf ediyor ki mttefik kuvvetleri, sadece Anafartalar Grup Kumandan olan Albay M.Kemal Beyin cephesi olan Suvla-Anafartalar kylarnda tutunabilmilerdir." (1.C., s.131) Ee, "ngilizler, sadece "M.Kemal'in cephesi olan Suvla-Anafartalar kylarnda tutunabilmiler" de, Arburnu ve Seddlbahir cephesi Komutanlar Esat ve Vehip Paalar, cephelerindeki ngilizleri denize mi dkmler? Sz konusu bile deil! Hepsi yerli yerinde duruyor. Zaten durmuyor olsalard, btn birliklerimiz toplanp, 'sadece M.Kemal'in cephesinde' kalan ngilizleri de denize sprvermezler miydi? Bu yazarlar, yalan bamls olmular!

de

bi

an

_8

Y.Kk ise Suvla'ya kartma yapan ngiliz kolordusunun, 'unuk Bayr'nda [Conkbayr'nda yani] durdurulduunu yazyor, yani o da Msrolu gibi 1.Anafartalar muharebesini btnyle yok sayyor. 2.Anafartalar muharebesi nden de haberi yok galiba. (T..Tezler 5, s.101) Sonra da ciddi ciddi yle diyor: "unuk Bayr'da baarl olmalar halinde dman kuvvetlerinin, Sar Ba-yr' da ellerine geirecekleri ve bylece ilerleyerek anakkale Boaz'nn en dar geidini kontrolleri altna alarak Boaz' aacaklarn dnme ve ileri srmenin, fazla inandrc olamayacan sanyorum; daha nce de belirttim, Gelibolu'da her tepe nemlidir. Ayn zamanda her tepe nemsizdir." (s. 101) Bir aklamasnda da, "M.Kemal'in Anafartalar'daki rol de ehemmiyetsiz." demi.206 Bir baka aklamas da yle: "M.Kemal iin Anafartalar'daki rol ehemmiyetsiz diyorum. Neden Anafartalar Kahraman diyoruz? M.Kemal bu savatan sonra, bir anlamda aa alnyor, terfi ettirilmiyor." (Erkeke dergisi, Ekim 1986) Zrvalamak yasak deil. Y.Kk, bu zgrln iyice tadn karyor. 5/7.10. M.Kemal'in saatinin paralanmas

Y.Kk de diyor ki: "Esat Paa, anlarnda, M.Kemal'in Kurmay Bakan Yzba zzettin'in (allar), 1919 banda, Harp Tarihi dergisindeki yazsndan bir paragraf aktarmay gerekli gryor ve ben de buraya alyorum: 'Bir aralk topu tabur komutan Binba Nafiz ve batarya komutan Temen Fethi ile batarya gzetleme yerinde -ki buras ak bir toprak ukuruydu- dururken, nmzde patlayan bir gemi mermisinin dip tablas benimle Temen Fethi'nin omuzlar arasndan geerek nmze dt.' Bylece bir arapnel paras Trkiye tarihine girmi oluyor." Y. Kk buraya bir dipnot iareti koyarak, sayfann altnda u aklamay yapyor: 'Kemal Paa, daha sonra, 1918'de, Gelibolu'yu R.Erefe anlatrken, denizden alan top ateinden sz ediyor ve tam bu srada yaveri Yzba Ce-vat, sze kararak, 'bu arapnel misketlerinden bir tanesi de paann gsn okamtr' diyor. Bir cep saatinin paann yaamn kurtarmas, ite bu arapnel nedeniyle oluyor.'" Y. Kk sonra yle devam ediyor: "Daha sonra byle onurlu bir arapnelin, Yzba zzettin'in anlar arasnda kalmasna bazlarnn gnl elvermiyor." (T..Tezler 5, s.90)207 Yani M.Kemal'in gsne arpan arapnel olaynn daha sonra uydurulduunu sylemek istiyor. Oysa kendi de belirtmi, zzettin'in yazs 1919'da yaymlanm, M.Kemal ve Cevat [Abbas] ise, bu olay R.Eref'e, bu yazdan bir yl nce, 1918 Martnda anlatmlar. M.Kemal sendromuna yakalanm olanlarn u hallerine baknz! Yllarn srasn bile dikkate almyorlar.

de

bi

an

_8

5/7.11 anakkale'nin boaltlmas srasnda M.Kemal neredeymi? K.Msrolu: "...anakkale'deki dman kuvvetleri, nceleri sadece doksan bin kii olduu halde, sonralar drt yz bin kiiye kadar kmt... Muazzam dman kuvvetl erinin, boazdaki dman gemilerine tanp yklenmesini fark edemeyen bir kumanda heyetinin, kahramanlkla veya en azndan kumandanlkla ne ilgisi olabilir?" (Lozan, 1.C., s.165) Msrolu, M.Kemal'in bu boaltma srasnda Gelibolu'da olmadn belir tmiyor. Oysa Albay M.Kemal, rahatszl sebebiyle 10 Aralk 1915'te Gelibolu'dan ayrlm, yerine Gney Grubundan 5.Kolordu Komutan Fevzi (akmak) getirilmitir.208 ngilizlerin o tarihte 'drt yz bin kii kadar olduu' da doru deildir, aklna geleni yazmay srdryor hazret; Arburnu ve Suvla kesiminde 83.048, Seddlbahir'de 35.286 ngiliz bulunuyordu.209 GRYT Ansiklopedisi soruyor: "Peki, dmann bu gayet mahir (ustaca) ekilii srasnda, Anafartalar Kahraman [M.Kemal] nerede idi?" stanbul'dayd. Ama ansiklopedi, o srada anakkale'de yedeksubay aday olarak bulunan yazar Mahmut Yesari'nin bir yazsna dayanarak, M.Kemal'in boaltma srasnda anakkale'de bulunduunu ileri sryor. M.Yesari diyormu ki: ngilizler ekildikten sonra, kalan ganimetlerden payna deni M.Kemal, ihtiyac olan erkana, zabitlere, kk zabitlere balamm...' (1.C., s.138) M.Yesari byle yazdna gre, akan sular durur. M.Kemal ve Fevzi Paann sicil dosyalarnn210 ve askeri belgelerin filan, ne nemi var? Meerse M.Kemal oradaym! Mbarek olsun! 5/6.12. Enver Paa - M.Kemal ekimesi 'GRYT Ansiklopedisi, nce, H.Bayur'dan u alnty yapyor: "kinci defa olarak ngilizlerin, yarmadann ortasndaki dar yerinden Marmara kylarna ulamak mitleri krlm ve her iki defasnda da bu ii ayn adam, M.Kemal nlemitir. O ayn zamanda stanbul'u da ikinci defa kurtarm ve Rusya'nn Boazlar yoluyla yardm grmesi ihtimalini ortadan kaldrmtr. Alma nya'da ve btn savaan devletlerde, baar kazanan komutanlarn adlar ve baarlar ilan edildii halde, stanbul'da sansr, M.Kemal'in adnn anlmasna izin vermemitir.]" (Trkiye nklab Tarihi, 3.C., 2.Ksm, s.357) Sonra da u yorumda bulunuyorlar: "anakkale Zaferini, olduu gibi, nce yarbay, sonra da albay olan M.Kemal Beye verme gayretkeliinin bir rn olan u satrlara, muharebe safhalarn bandan buraya kadar takip ettikten sonra, anlam vermek mmkn o l-

de

bi

an

_8

muyor. Evet, Enver Paa ile M.Kemal Bey arasnda bir ekimenin olduu bilin iyor ama bu ekimenin, terfi etmeyi hak etmi bir subaya, basnda sansr tatbik ettirmek eklinde belirmesi biraz garip kayor. O gnn basnnda, M.Kemal'in adnn gememesi, kendisinin muharebeler iinde fazla rolnn olmamasndan ve bir de ondan daha kdemli bir sr kumandann bulunmasdr... anakkale muharebelerinde M.Kemal Beyi "zafer kazanm" gibi gstermeye kalkmak, yani bir yarbaydan bahsetmek, ne kadar realist bir davran olabilir ki? M.Kemal Bey, 18 Mart 1915'te hi yoktur; Arburnu muharebelerinde, iht iyat tmeni kumandan, bir yllk bir yarbaydr ve emrindeki iki alay (!) btnyle ehit olmutur. Anafartalar Grup Kumandanl ise, Ordu Kumandann kzdran ve bu yzden azlolan Albay Fevzi akmak Beyin (!) askeri ve plan ile yrmtr. Gerekler byle olunca, ister istemez, o gnk stanbul basnnda, kendisinden bahsedilmemitir. anakkale Zaferini, M.Kemal Paa Trkiye'nin tek adam olduktan sonra ona balayanlar, bu bahsedilmeyiin kabahatini Enver P aann ekemezliine yklyorlar." (1.C., s. 132, 140. Bir yaz ki yanlsz, yalansz tek satr yok!) Y.Kk: "Trk tarih yazclnda, her zaman kullanlan bir 'eytan' var; tarihi, Kemal'in parlak baarlarn saydktan sonra, bunu somut terfi veya dllendirmelerle kantlayamaynca, sorumluluu hep Enver'in kskanlna balyor." (T.. Tezler 5, s.103) Birka tank dinleyelim, bakalm onlar ne diyor: Refik Halit Karay: "Harbin son ylnda, Ziya Gkalp'in Yeni Mecmuas, anakkale hususi n shas kard zaman, Ruen Eref'in o nshadaki mlakat ekilli yazlarn dikkatle okumu[tum.]... O nshada anakkale zaferi baars, daha ziyade M.Kemal Paann eseri olarak kabul ediliyordu; buna Enver kzm, Merkez-i Umumi ile mecmua sahibi, merkez azasndan dostum, rahmetli Kk Talat Beyi telaa drmt. Son saatte mecmuann iine, Alman kumandannn byk ktada resmi konulmu, bir eyler yaplarak, son gnlerini yaayan Bakumandan Vekilinin fkesi yattrlmt." (Bir mr Boyunca, s.189 vd.) F.Rfk Atay (Akam gazetesi yazar): "Enver Paann adamlar, anakkale zaferi zerine 'Harp Mecmuas'na M.Kemal'in bir resmi konulmasn bile kskanmlar, mecmua baskda iken M.Kemal'in kliesini Liman von Sanders'in kliesi ile deitirmilerdi." (ank aya, s.305) Abidin Daver (Tasvir-i Efkr gazetesi yazar): "Bu muharebeler srasnda, Boaz' ve stanbul'u birka defa kurtarm olan o kahraman kumandann resmini basmak iin ne glkler ektiimizi imdi tessrle hatrlyorum. Merhum Enver Paa ile aras ok ak bulunduu iin askeri sansr, M.Kemal'in resimlerini nerettirmek istemezdi." (Aktaran da, aa-

de

bi

an

_8

caksnz ama GRYT Ans.,1.C, s.140) a Ali Fuat Cebesoy: "Enver, M.Kemal'i kendine rakip olarak grr ve onu kskanrd." (Snf Arkadam Atatrk, s. 171) Sultan Abdlhamit: "...M.Kemal Paa, kendisine (olu Abit Efendiye) iki ceylan yavrusu hediye etmi. Bundan memnun oldum. Devletimin yzn aartm bir paann, Abit Efendiye yaknlk gstermesi, bir ahsiyeti olduunu anlatyordu. Oluma mn asip bir mukabelede bulunmasn hatrlattm. Biraz vakti halim olsa, 'bir altn saat' diyecektim ama hem dedikodusundan ekindim, hem olduka geim sknts iinde olduum iin bir ey sylemedim. 'Bir daha arkadana (Salih Bozok'a) gelecek olursa, haber ver, ben de greyim' demekle yetindim. Gerekten bir defa daha gelmi, bana haber verdiler. Srtnda bir pelerin vard ve arkadana veda ediyordu. Uzaktan yzn iyice seemedim ama sradan askerlere benzemiyordu; tehlikeli bir skneti vard. Enver Paann kendisinden niin ekindiini o zaman anladm. Bunu Talat Paa tutuyormu. Bunlar kk eyler! anakkale'de, ngiltere, Fransa gibi iki byk devletin ordusunu, donanmasn durdurdu, yzgeri ettirdi ya, bana lazm olan odur. Muvaffakiyeti iin dua ettim." (Sultan Abdlhamid'in Hatra Defteri, s.159) Ltfi Simavi Bey (Bamabeynci): "Bakumandan Vekili ve Harbiye Nazr Enver Paa, M.Kemal Paay daima kendisine rakip grr ve onu ekemezdi." (Osmanl Saraynn Son Gnleri, s.381) M.kr Bleda (ttihat ve Terakki Partisi Genel Sekreteri): "...Dman olduu yere mhlayan M.Kemal'in bu baarsna ramen, neden hl terfi ettirilmeyii, hepimiz gibi Dr.Nazm'n da dikkatini ekmiti. Bir gn Merkez-i Umumi'de, Talat Paann da bulunduu toplantda, Dr.Nazm heyecanl bir ifade ile, 'Paa, M.Kemal'in terfi meselesi neden bu kadar uzad?' diye so rdu. Talat Paa byle bir soru ile karlaacan biliyor olacak, derhal u cevab verdi: 'Bu Enver'e ait bir itir.'... anakkale savalar sona erip Anafartalar Kahraman M.Kemal stanbul'a dnd gnlerde idi. Talat (Paa) ile aramzda, M.Kemal'in laf geti. kimiz de kendisini Selanik'ten tanrdk. Meziyetlerini takdir eder ve severdik. Oysa Enver, M.Kemal'in ahsnda kendisi iin bir rakip mi grrd, bilinmez, ona kar daima souk ve ekinser davranrd." (mparatorluun k, s. 101 ve 102) Bu kadar tank yeter, deil mi? Hibiri de resmi tarihi deil.211 5/7.13. M.Kemal'in parlak bir asker olmad Y.Kk: "Kemal'in btn yaam boyunca, sava sanatnda parlaklna iaret eden bir

de

bi

an

_8

tek kantn bulunabileceini sanmyorum. Kemal'de hibir deha iareti de gremiyorum. Deha, olaanst hzl grebilmektir. Dahi, sratli imek akmas iinde yaayan insandr. Dahi, her an aktrd imeklerle sradan insanlarn karanlklarn yrtabilen insan oluyor. Kemal, hibir zaman arkadalarndan nce grmyor. M.Kemal Paa, bakalarnn at aydnlktan yryen liderler kategorisine giriyor." (T.. Tezler 5, s.70) En iyisi Y.Kk', bu iddias ile babaa brakmaktr. Ama genler iin M.Kemal'in askerlii ile ilgili birka gr aktarmak istiyorum: Liman von Sanders: "Albay M.Kemal Beyi, vatann bu byk savata hizmetlerine muhakkak surette muhta olduu ok mstesna kaabiliyetli, yetkili ve cesur bir subay olarak tandm. [..] yle ki kendisine takdirimi ve kranm tekrar tekrar ifade ettim." (Liman Paann Enver Paaya yazd 10.8.1915 gnl mektup, aktaran Sadi Borak, ykleriyle Atatrk'n zel Mektuplar, s.208) General Aspinal C.F.Oglander (anakkale askeri tarihi yazar): "Bir tmen komutannn ayr yerde, kendi inisiyatifi ile giritii hareketlerle, sadece muharebenin deil, bir harbin, hatta bir ulusun kaderini deitirecek ycelikte bir zafer kazand tarihte pek az grlr." [History of the Great War Military Operation, Galipoli (ngiliz resmi tarihi), 2.C., s.485'ten eviren C.Enginsoy, AAMD., s.80, say 19] Mareal Birdwood (anakkale'de Anzak Kolordusu komutan): "Atatrk kadar kahraman ve yce gnll bir komutan tanmadm!" (Atatrk iin Diyorlar ki, derleyen, S.iller, s.27)

5/7.14. Resmi tarih, M.Kemal ve anakkale Orta retimde okutulmak zere, Trk Tarihini Tetkik Cemiyeti'nden bir k urul, 'Tarih III' adl bir ders kitab yazmtr. lk basksnn tarihi 1931. GRYT Ansiklopedisinin yazarlar, bu kitabn 1933 basksnda da aynen yer alan ana kkale Sava blmne yer verdikten sonra, bu blm yle eletiriyorlar: "Bandan beri anakkale muharebelerinin seyrini takip edenler, gereklerin hi de u anlatlanlara benzemediini grmlerdir. Devletin resmi tarihi byle olursa, ister istemez Yusuf Bayur gibi vazifeli zevatlarla (Ne Trke!), gerei sylemek yerine dalkavukluk etmeyi tercih edenler yznden, yllardr bu hep byle zannedilmitir. Yine devletin kitaplarnn yannda, TRT'nin de ayn yanl tekrarlamas, Yarbay M.Kemal Beyin 'anakkale Kahraman' zannedilmesine sebeb olmutur. " (1.C., s.132, 133)

de

General Mac Arthur: "Askerlik dehasyla insanlk idealini Atatrk kadar nefsinde birletirmi bir adam tanmyorum." (Aktaran Ali Fuat Erden, Atatrk, s.132)212

bi

an

_8

imdi bu ilk resmi tarihin, anakkale Sava ile ilgili blmn aktaryorum: "...tilaf Devletleri Gelibolu yarmadasna kuvvetler kardklar zaman, M.Kemal kendi inisiyatifiyle derhal Arburnu mntkasna yetierek taarruz ve dman sahilde tuttu. Yarmadann boaltlmasna kadar dmann ilerlemek iin yapt mteaddit taarruzlar, iddetli hcumlar hep sonusuz kald, dman kuvvetleri yapp kaldklar Arburnu'nun yaln yamalarndan ileri bir adm bile atamadlar. Trk cephesini yandan, Anafartalar'dan evirmek iin kan yz bin kiilik (Lord) Kiner ordusu da karsnda M.Kemal'i buldu. Miralay (Albay) M.Kemal Bey, Austos gnleri, Suvla liman istikametinde, Conkbayr'nda ve Kocatepe'de (Kocaimen Tepesi'nde) yapt anl taarruzlarla Kiner ordusunu da malup etti ve ordumuzun vaziyetini bir kere daha tehlikeden kurtard. Conkbayr muharebesi srasnda bir mermi paras ta kalbinin zerine gelmi iken, cebindeki saatin paralanmasile hayat kurtulmutu; Trk'n talihi onu muhafaza etmiti. Trk Ordusunun Gelibolu Yarmadasnda, dnyann en muntazam ve mkemmel ordularna kar gsterdii kahramanca mukavemet ve onlar ricate (geri ekilmeye) mecbur ederek kazand byk zafer, Trk neferinin ve Trk milletinin ftri (doutan gelen) fedakrln ve yksek hasletlerini en iyi anlayan ve ondan istifade etmesini bilen M.Kemal'in esiz dehas sayesinde olmutur. M.Kemal anakkale savunmas ile mparatorluun bakentini istiladan kurtard." (1931 basks, s.150; 1933 basks, s.307-308)213 Arlkl olarak ngiliz kaynaklarna dayanarak yaptm zetten ne fark var bu anlatmn? ngiliz resmi tarihi, M.Kemal'i, bizim bu ilk resmi tarihimizden daha fazla vyor ve yceltiyor. ngiliz ve Avustralyal yazarlarn ve tanklarn deerlendirmeleri bile, resmi tarihimizden ok daha ateli ve cokun deil miydi? Ee? Msrolu'na gre, hatrlayacaksnz, Arburnu, zerinde durulmayacak kadar basit bir atmayd. Anafartalar ile Conkbayr muharebelerini de yle deerlendiriyor. Kaybedilen yerleri de, Vehip Paann yollad iki alay geri alvermi, bu arada ngiliz donanmas da yanllkla kendi askerinin zerine 6 mermi atm, bunun zerine ngiliz ordusu, Conkbayr'ndan ve Anafartalar'dan ekilerek kyya dnm.214 Byle diyor ama kuzey kesiminde, M.Kemal'in komuta ettii bu muhar ebeden baka, byk, nemli ve savan kaderini deitiren ve etkileyen hibir muharebe yok! Bu muharebeler, sradan, nemsiz muharebelerse, demek ki anakkale Destan gibi laflar da palavra! F.R.Atay diyor ki: "Mareal Petain, kinci Dnya Harbi'nde, Almanlarla ibirlii ettii iin Fransz vatanseverleri tarafndan mahkm edilerek bir zindan kesinde lmtr. Fakat Mareal Petain'in Birinci Dnya Harbi'nde Fransz ordusuna kazandrd eref, bir milli eref olarak kalmtr. Hatta o eref Petain'in adndan ayrlmamtr. Hibir Fransz politikacs, Petain'in ne kadar kt bir Fransz olduuna kendi milletini inandrmak iin Fransz tarihinin bir erefine, hakaret ve iftira etmeyi dnmemitir." (ankaya, s.167)

de

bi

an

_8

Bizimkiler ise, cumhuriyeti ve laik olduu ya da komnist olmad iin M.Kemal'in nemini azaltabilmek umudu ile Trk tarihinin ka erefini birden hoyrata inemekten ekinmiyorlar! Y.Kk ne demiti: " yurttalk bilgisinin doru olmadn kantlayabilmi durumdaym." (T.. Tezler 5, s.255) lk konu Hrriyet ve Vatan Partisi, ikinci konu Hareket Ordusu idi. Bu iki konudaki iddialarnn doru olmadn grmtk. ncs ise anakkale kon usundayd. Bu konudaki iddialarnn da geree aykr olduunu grmtk. Son olarak, mizah sanatn parlatan iki iddiasn daha aktaraym: "Resmi tarihi altst ettiimi kabul ediyorum. Tarihin tahrifatn (deitirilmesini) ortadan kaldrarak, doru tarih yazm ve geerli bir tarih felsefesine balang yapabildiimi dnyorum." (T.. Tezler 5, s.15, 98) Bu bir film senaryosu olsayd, senarist bu cmleden sonra, yle yazard: "Efekt: Kahkaha sesleri ykselir!" anakkale konusunu, Vahidettinci yazar Vehbi Vakkasolu'nun bir iddi as ile bitirmek istiyorum: "Sultan Vahideddin, ordunun kendi ahsn korumakla grevlendirdii taburu, anakkale Boaz'nn zorland tehlikeli zamanlarda, Ayasofya etrafnda sipere sokmu ve u emri vermiti: 'Camiye an takmak veya mze yapmak isteyenlere ate ediniz!' " (Bu Vatan Terk Edenler, s.51)215 Nasl? ki cmlede yedi yanl! 215) Merakls iin not: Byle bir sylenti ktn ve halkn telaa kapldn F.R.Atay yazmtr ama anlatt olay 1919'da gemitir. (ankaya, s.136) Vakkasolu, bu olayn 1919'da getiini de biliyor. nk bir baka kitabnda F.R.Atay'n bu yazsndan alntlar yapm. (Son Bozgun, 1.C., s. 185) Yani gerei bildii halde, Vahidettin'e anakkale Sava'ndan da bir pay karabilmek iin olay, ftursuzca 1915'e aktarm. Akas, uydurmu. anakkale Sava olduu srasnda Vahidettin, sadece 2.Veliaht idi. 2.Veliaht'n ahsn korumak iin bir taburun grevlendirilmesi, usulden deildir. Ayrca, meruti bir Sultan bile, ahsn korumakla grevli bir taburu, isted ii gibi ve diledii yerde kullanamaz. Byle kural d olaylar, ancak ve belki Hoko Moko kabilesi gibi ilkel bir toplulukta olur. stelik 1915'te, ne kimse Ayasofya'ya an takmaya cesaret edebilirdi, ne de Ayasofya'nn mze yaplmas sz kon usuydu. Neresinden baklsa, gln bir masal! Ayasofya 1935'te mze yaplmtr. Vakkasolu, bu karar eletirebilir, hakkdr. Bunu aka yazmak dururken, tarihle oynuyor, olmam ve de olamaz bir olay uyduruyor, Vahidettin'i de, kendini de gln duruma dryor, ksacas tarihin gznn iine baka baka masal sylyor.

de

bi

an

_8

6. Suriye Cephesi K.Msrolu diyor ki: "nemle belirtilmesi gereken tarihi bir gerek vardr ki o da, bir ihanete ku rban gittiimiz Filistin Cephesi hari tutulursa, her tarafta baarl savunmalarla vatanmz koruyabilmi olmamzdr." (Sarkl Mcahitler, s.30) Sanrsnz ki Msrolu, Filistin Cephesindeki ihanetten sz ederken, Araplar kasdediyor. Hayr. Yazarn kasdettii M.Kemal'dir. Az sonra daha ak yazacak. Peki, nasl ihanet etmi M.Kemal? Msrolu'nun, imdilik st kapal ifadesine gre, General Allenby ve casus Lawrens'le gizlice iliki kurarak. lerde bu hususu daha aka belirtecek: "...Bu blgede Trk ordusunu yenilgiye uratabilmek iin ngiliz Entelli -jans hummal bir faaliyete geti. Yldrm Ordular Cephesi denilen ve 4.,7. ve 8. Ordulardan teekkl eden cepheyi kertebilmek in Yahudi asll ngiliz Bakumandan General Allenbi (Allenby),216 mehur ngiliz casusu Lavrens (Lawrens) araclyla emeline muvaffak oldu." (Lozan, 1.C., s.168) K.Msrolu'nun bu gln iddialarnn kayna, eski eyhlislam M.Sabri'nin genel bir iddias ile Byk Dou dergisinin 25.saysnda, "Dedektif X" imzasyla yaymlanm olan yazl bir hezeyandr. M.Sabri'nin iddiasn daha sonra ele alacam. nce Byk Dou'da Dedektif X-1 imzas ve Hakikat balyla yaymlanan ciddi (!) yazda yer alan iddialar aktaryorum: "eria nehrinin sanda 4.Ordu, solunda da 7. ve 8.Ordular var. (Dedektif X-l, daha ordularn konumunu bile bilmiyor) Bu arada M.Kemal Paann, herhangi bir maddi menfaat bahis mevzuu olmakszn, ngiliz kumandan Allenbi ile hususi temaslarda bulunduunu da bir gn tarih tespit edecektir. (Msrolu bu palavraya bir de Lawrens'i ekliyor) Nihayet 31 Austos 1918... [M.Kemal'in komutan olduu] 7.Ordu, ne sandaki 4.Orduya, ne de solundaki 8.Orduya ve bilhassa Ordular Grubuna hibir haber vermeden ve hibir ey szdrmadan, birdenbire Bisan istikametinde son sratle ekilmeye balyor. Birdenbire, cephe zerinde mthi bir yark hasl olmu ve 4.Ordu ile 8.Ordu, birbirinden uzakta ve temassz halde kalmlardr. ngiliz ordusu hemen bu yarktan ieri dalarak, 8.Ordunun gerisine dyor ve bu orduyu kuatp kamilen esir alyor. Ancak Tul-u Kerem mevkiindeki Cevat Paa birka kiilik maiyeti ile zor bela kurtulabiliyor. ngiliz basks oradan, derhal 4.Ordu zerine dnyor. Vaziyeti birdenbire ve tepeden inme haber alan 4.Ordu ise, tarih boyunca misli grlmemi bozgun seli halinde, Haleb'e doru akmaya balyor. Vaziyet tek kelimeliktir: Kahhari hezimet (Tam yenilgi)! 4.Ordu artklar, am'a doru maheri bir ana-baba akyla kula atarken, 7.Ordu hibir bask grmeden (!) Haleb'e ekilmi ve orada karargh ku rmutur. te bunun zerine memleket tek kalemde tepetaklak olmu ve Mondro s'un imzas zorunluu domutur." Bir tek kelimesi bile doru olmayan, mide bulandrc bir laf salatas! Msrolu'nun esin kayna, ite Dedektif X-1'in bu hezeyanlar. Dorular, ilerde de belirtilecektir. hanet, ngiliz Entellijans (gizli servisi), Albay Lavvrens'in aracl,217 yenil-

de

bi

an

_8

gi ve General Allenby'nin emeline kavumas gibi arabesk sslemeleri karn, geriye iin z olan sava kalr. M.Kemal-ngiliz gizli anlamasn (!) imdilik bir yana brakp Filistin/Suriye cephesindeki savan dorusunu grelim. Savan zeti 218 Trk ordusu savaa savaa, yenerek, yenilerek ve gittike zayflayarak,' yl iinde, Sina'dan Kuds'n 50 km. kuzeyine kadar ekilmek zorunda kalmtr. Daha 1917 sonunda asker kaaklarnn says 300.000'i amtr. (Liman Paann 13.12.1917 gnl raporu, Trkiye'de Be Yl, s.222) Enver Paa ise, iyice zayflam Suriye ve Irak cephelerini takviye edecei yerde, doudaki iki ordumuzu, 'Byk Turan mparatorluu' hayali iinde219 ran'a, Azerbaycan'a ve Kafkasya'ya doru yrtmektedir. 1918 Martnda Yldrm Ordular Grubu Komutan olan Liman Paa, Suriye Cephesindeki ac durumu anlarnda zetle yle anlatyor: "Ypranan tmenlerin geriye alnmas ya da deitirilmesi, ihtiyat kuvvet bulunmad iin mmkn deildi. Topu cephanesi de o kadar az geliyordu ki bataryalarda hibir zaman gereken sayda cephane bulunmuyordu. Trk askerleri, l ngiliz erlerinin ayaklarndaki izme ya da postallar gpta ile seyrediyorlard. Kendi ayaklarnda, yrtk arklar vard hatta ok defa bu bile yoktu. Ayaklarn paavralarla sarp savayorlard. Subaylarn ou bile dzgn bir ayakkabdan yoksundu. Keif kollar, grevden her defasnda, kan iinde kalm ayaklarla dnyorlard. Malarya ve dizanteri, bu scak yaz mevsiminde pek ok kurban verilmesine sebep oldu. Yazlk elbisesi olmayan, ancak kaln yn kuma giyen (bunlara paavra demek daha yerindedir) ve drtte nden fazlasnn artk i amar da kalmayan Trk erlerinin, dorudan tenlerine giydikleri bu kaln kuma altnda ve 55 -65 derece scaklkta, ne kadar zahmet ektikleri aktr. Birka aydan beri, gnde ancak 1-1,5 kilo, o da varsa, arpa verilebilen hayvanlar, ok zaman susuz kalyor, her orduda her gn yzlercesi lyordu. Hayvanlarn bitkinlii o dereceye varmt ki baz bataryalarn birka yz metre iinde mevzi deitirmeleri iin verdiim emirler bile glkle yerine getirilebiliyordu. Svarilerin atlar da acnacak durumda idi. Enver Paa, 11 Eyll tarihli telgrafnda her trl yardmn yaplacan yine vaad etti. Ama bu vaadlerin biri olsun yerine getirilmedi. Sekiz tmen alt aydan fazla bir sredir deitirilmeden, cephede bulunuyordu ve alt aydan beri yeni gelmi hibir tmen yoktu. Tmenlerin mevcutlar pek az olduu iin ilk hatlarda az piyade bulundurmak, boluklar makineli tfeklerle doldurmak gerekiyordu. Bir ngiliz taarruzu balamadan, kendiliimizden geri ekilerek Teberiye gl ile Yermuk vadisi arasnda bir mevziye girmeyi dndm ama Trk askerlerinin yry kaabiliyeti ok azalm olduu ve koum hayvanlarnn da artk eki kuvvetleri kalmad iin, mevzilerde kalp direnmenin daha gvenli olduuna karar verdim."220 (s.283, 294, 295, 303, 306, 307, 308, 309, 312)221 Akdeniz ile eria nehrinin dousundaki Maan blgesi arasnda, 95 km.lik bir cephede, durumu yukarda aklanm olan Trk ordusu bulunuyor: Akdeniz

de

bi

an

_8

tarafnda 8.Ordu yer alyor. Komutan Cevat obanl Paa. Ortada, M.Kemal Paann komutasndaki 7.Ordu222 var, eria nehrinin bat kys ile dousunda ise Cemal (Mersinli) Paann 4. Ordusu. Tmenler, ortalama 1.300 tfek gcnde. (Liman, s.307) ordunun toplam mevcudu ise, 40.000 muharip er ve sadece 20.000 tfek. 8.Ordu emrindeki 1.100 tfekli bir tmenden baka, ne Ordular Grubu Komutanlnn ve ne de ordularn elinde yedek kuvvet bulun uyor. Btn cephedeki uaksavar topunun says, iki! (Trkiye'de Be Yl, s.307, 314; FilistinSina Cephesi, s.616) "7.Ordu ile 8.Ordunun n hatlarnda bulunan ve kuvvetlerine oranla ok geni bir cepheyi tutan tmenlerinin gerisinde, muharebe birliklerinden tamamen yoksun, 200 km.lik bir boluk bulunuyordu. Burada menzil birlikleri, amele tabur lar, uak alanlar, otomobil kollar, depolar, tamirhaneler, hastaneler vs.vard." (Trkiye'de Be Yl, s.320) ngilizler ise, Filistin ve Suriye'yi ele geirmek iin ok byk hazrlk yapmlardr. Cepheye kadar gnde alt yz bin galon artlm su aktan boru hatt ile demiryolu denir. kmal noktalar ve birliklerde 6.000 motorlu ara, 35.000 deve, 100.000 at toplanr. Geri blgede alan ii says 135.000; tm kadro 400.000'e ykselir. Bu kadronun yalnz yiyecek gideri, gnde 43.385 ngiliz altndr. (F.Belen, 20.Yzylda Osmanl Devleti, s.331) ngiliz ordusu, 67.000 kii, 56.000 tfek, 11.000 kl, 552 top gcnde. Genel olarak, piyadede 3 misli, svaride 4 misli stnler. (Filistin-Sina Cephesi, s.615) General Allenby'nin plan, Trk cephesini, deniz kysndan yarmaktr. 6 tmenli ngiliz piyade kolordusu, bu kesimde, 10 km.lik yerden (8.Ordu cephesinin sanda bulunan 22.Kolordunun cephesi) cepheyi yarayacak, onun gerisinde toplanacak olan 4 tmenli svari kolordusu, alan gediklerden Trk cephesinin gerisine sarkacaktr. Bu kesime 384 top ylr. 2 tmenli teki ngiliz Kolordusu ise, ortadaki 7.Ordu cephesine taarruz edecek, bu cepheyi eria nehrine y akn bir noktadan (20.Kolordu cephesi) yarmaya alacak, 4.Ordunun karsnda bulunan, bir tmen ve bir tugaydan kurulu Chaytor Grubu ise, ngiliz cephesinin sa yann koruyacakt.' (F.Belen, 20. Yzylda Osmanl Devleti, s.366; Filistin -Sina Cephesi, s.615, 622, 623, kroki 54) 4.Ordunun sol anda da, saldrya gemek iin ngilizlerden emir bekleyen Faysal komutasndaki Arap birlikleri bulunuyor.223 17 Eyllde, 8.Orduya snan Hindli bir avu, ngilizlerin deniz kysndan taarruz edeceklerini bildirir. Cevat (obanl) Paa durumu hemen Liman Paaya duyurur ve takviye ister. Sa kanad denize dayal olan 22.Trk KolordusununKomutan Albay Refet (Bele) Bey, bunun zerine, mevzilerini geride bulunan bataklk blgeye ekip cephesinin daraltlmasn nerir. Liman Paa bu istek ve neriyi kabul etmez. (F.Belen, 20. Yzylda Osmanl Devleti, s.368; Filistin-Sina Cephesi, s.620 vd.) Cevat Paa bunun zerine istifa ederse de, ayrlmadan olaylarn iinde kalacak ve ordusunun daldn grecektir. ngilizler, 8.Ordu cephesinde 5 kat, yarma blgesinde ise 14 kat stnlk salamlardr. (Filistin-Sina Cephesi, s.622) 7.Ordu cephesine taarruz, asl taarruzdan bir gn nce, 18 Eyll aramba

de

bi

an

_8

gn balar. 7.Ordu cephesinde, sada Albay smet (nn) komutasndaki 3.Kolordu (2 tmenli), solda, eria nehrine yakn kesimde de Ali Fuat (Cebesoy) Paa komutasndaki 20.Kolordu (2 tmenli) bulunuyor. Gn topu atei ile geer. Dman gece, 20.Kolordunun zellikle sol kanadna yklenir. leri hatta bulunan 163.Alay, dman topusunun, gaz mermileri kullandn bildirir. (Filistin -Sina Cephesi, s.629) 20.Kolordunun sol kanadndaki 26. Tmen, birok kez kar taarruza kalkarak dman durdurur. Dman cepheyi yarmay baaramaz. (FilistinSina Cephesi, s.632, kroki 55) ngilizlerin asl ve kesin sonulu taarruzu, 19 Eyll 1918 Perembe gn, saat 03.30'da, 8.Ordu cephesinde balayacaktr. Refet Bele'nin komuta ettii 22.Kolordu cephesinde, iki zayf tmen taraf ndan tutulan birinci hat mevzileri, ok youn topu ateiyle yklr. kinci hat me vzileri de yer yer ker ve cephe yarlr, Ordular Grubunun sa yan, her trl dman hareketine alr. (Liman von Sanders, Trkiye'de 5 Yl, s.314, 316) 07.30'da ngiliz Svari Kolordusu, alan ky yolundan kuzeye doru hzla ilerlemeye balar. 8.Ordunun sa kanat birlikleri, piyadeler, topular, aralar Tul-u Kerem'e (kuzey douya) ekilirler. (Filistin-Sina Cephesi, s.630.vd., kroki 55) Tul-u Kerem ksa zamanda maher yerine dner. "Yarm saatte bir deien ngiliz uak filolarnn attklar bombalar, yollar insan ve hayvan lleri ve nakil vastas paralaryla doldurur." (Liman von Sanders, Trkiye'de 5 Yl, s.319) 8.Ordu Komutan, Ordular Grubu Komutanlna, sol kanadn da (16. ve 19.Tmenler ile Alman Asya Kolu) geceleyin geriye ekeceini bildirir. (Filistin-Sina Cephesi, s.631) Bunun zerine, sa kanad akta kalacak olan ortadaki 7.Ordu Komutan M.Kemal, 19/20 Eyll gecesi, nceden hazrlanm olan ikinci hatta ekilmeye karar verir. (F.Belen, 20.Yzylda Osmanl Devleti, s.368) "Bu kararn, komu Ordu Komutanlklarna ve Yldrm Ordular Grubuna bildirir. Ayn zamanda, Ordular Grup Komutanlndan, sonraki harekt iin direktif ister." (Filistin-Sina Cephesi, s.632) Liman Paa, saat 17.45'te, zet olarak u direktifi verir: "Ordu iin gsterilen gerideki savunma hattyla ayn fikirdeyim.224 Bundan sonraki harekt iin dncemse, tutulacak olan bu hattn kesin olarak savunulmasndan ibarettir." (FilistinSina Cephesi, s.633)225 Liman Paa, "Eer geride biraz ihtiyat kuvvet bulunsayd, ngilizlerin durdurulmas mmkn olabilirdi" diyor. (Trkiye'de 5 Yl, s.319) Bu arada bir ngiliz svari tmeni, Tul-u Kerem'e girer. Asl svari kitlesi ise kuzeye ve douya doru ilerler. Asl kitlenin, 8. ve 7.Ordularn arkasndan geerek, eria nehri zerindeki Bisan geidini tutmas tehlikesi belirmitir. Oysa 8. ve 7.Ordunun, daha geni bir ekili durumunda kullanabilecei tek gvenli geit budur. Liman Paa, oradan buradan tasarruf ettii birlikleri, Tul-u Kerem ynne sevk eder; fakat Bisan geidinin gvence altna alnmasn, tehlikeyi o kadar y akn grmedii iin erteler. (Filistin-Sina Cephesi, s.635) Fakat 20 Eyll sabah, deniz kysndan ilerleyen ngiliz Svari Kolordusunun bir kolu, 05.30'da Ordular Grup Kararghnn bulunduu Nasra'y basacak, k arargh dalacaktr. (Trkiye'de 5 Yl, s.320) Liman Paa, bir ksm maiyeti ile

de

bi

an

_8

Nasra'dan ayrlr. 15.30'da Taberiye'ye ular. Ancak 4.Ordu Komutan Cemal (Mersinli) Paa ile balant kurabilir. Cemal Paa birliklerini kuzeye ekmeye hazrlandn bildirir.226 Bu srada ngiliz Svari Kolordusu durmadan douya doru ilerlemektedir. Bir kolu akama doru, Bisan kesimine ular, Bisan geidi ile kuzeyindeki kpry denetimi altna alr. br kolu ise 8.Ordunun kuzeye ekilme yolunu (C enin) keser. (Filistin-Sina Cephesi, s.636) 8. ve 7.Ordularn belli bal btn ekili yollar kapanmtr. (Filistin-Sina Cephesi, s. 637) 8.Ordu Komutan Cevat Paa, dman taarruzu iddetle devam ettii iin elinde kalan son birlikleri, nceden haber verdii hattn da gerisine ekmeye k arar verir. Bu bilgi, 7.Ordu Komutanlna saat 13.30'da ulaacaktr. (Filistin-Sina Cephesi, s.641) 7.Ordu o gece ekilip yerletii yeni mevzilerde, cephesine ynelmi dman taarruzuna direnmeye almaktadr. M.Kemal Paa, 8.Ordunun yeni durumuna uymak iin 13.45te, iki kolordusuna, komu birliklerle balanty koruyarak, daha gerideki bir hatta ekilmelerini emreder, tanamayacak malzemenin tahribini, ekilmenin gvenlii iin alnacak nlemleri bildirir. Ordunun Nablus'u boaltarak Beyt-i Hasan'a gidecei, Nablus'daki askeri ve sivil makamlara duyurulur. Akam zeri M.Kemal, emir subaylar ve Kurmay Bakanyla Beyt-i Hasan'a hareket eder. Kararghn geri kalan da saat 18.00'de yrye geer. (Fili stin-Sina Cephesi, s.641, 642) 8.Ordunun elde kalan birlikleri de dank bir biimde Tul-u Kerem'den Nablus'a ekilmektedir. 21 Eyll gn le zeri, Nablus knda, 8.Ordu karargh dman svarisinin taarruzuna urar; Cevat Paa ve Refet Bey, tutsak olmaktan glkle kurtulurlar. (Filistin-Sina Cephesi, s.647) ngiliz uaklar, 8.Ordunun, eria nehrine doru vadilerde ilerleyen dzensiz birliklerini yakalar ve st ste saldrarak ar kayp verdirir; devrilen aralar yollar tkar. (Filistin-Sina Cephesi, s.645 vd.) Bu srada 7.Ordunun iki kolordusu savaarak yeni hatta ekilmektedir.227 Yollarn tkanm olmas, ekilii ok arlatrr. (Filistin-Sina Cephesi, 654) Kalabalk filolar halindeki dman uaklar, 3. ve 20.Kolordu birliklerini de srekli hrpalamaya balamlardr. 4.Ordu karsnda bulunan Chaytor Mfrezesi, eria nehrinin dousuna gemek ve geitleri tutmak iin taarruzunu iddetlendirir. Emir Faysal komutasndaki Arap birlii de demiryollarn ve haberleme hatlarn sabote ederek ngilizlere yardm etmektedir. (Filistin-Sina Cephesi, s.649, 659)228 8.Ordu Komutan, Kurmay Bakan ile birka subay ve 20.Kolordu karargh mensuplar, 7.Ordu kararghna gelirler. Durum birlikte deerlendirilir. Komutanlar, Bisan'n tutulduu anlaldndan, en ksa yoldan eria'nn dousuna geilmesi gerektii dncesinde, gr birliine varrlar. Cevat Paa, Bisan'n gneyinde, henz sava yeteneini yitirmemi baz birliklerinin bulunduunu renince, bunlarn bana gitmeye karar verir. Giderken, 3.Kolordu kararghna urayp bu karar bildirmeyi de ihmal etmez. (Filistin-Sina Cephesi, s.657)

de

bi

an

_8

Keifler, Bisan gneyindeki kesimden, eria nehrini gemenin mmkn olmadn gstermektedir. 4.Ordunun eria batsnda bulunan 24.Tmeninin sv ari bl komutan, kaak toplama ve alm ileri dolaysyla evreyi iyi tandn aklaynca, onun bilgisinden yararlanmaya karar verilir. (Filistin-Sina Cephesi, s.657) 21/22 Eyll gece yars, nehir kysna ulamak iin yrye geilir. Dalk, yolsuz ve uurumlu bir blgeden geilecektir. Asker bitkin ve- atr. Disiplini salamak iin sert nlemler alnr. 22 Eyll gn aarmadan nehir kysna ulalacaktr. 50-60 metre geniliindeki nehrin geilebilir yeri, zikzakl bir yol izlemekt edir. Geit, soyunmu erlerin tuttuklar iplerle iaretlenir ve hayvanlarn ya da erlerin srtnda karya geilir.229 Gei gn domadan sona erer. (Filistin-Sina Cephesi, s.667) Biraz gneyde bulunan 20.Kolordu birlikleri de sahra toplarn tahrip ederek, zorlukla nehri geer. 3.Kolordudan ise haber yoktur. Gerisinde harekete elverisiz bir arazi bulunan bu kolordu, kuzeyden ve gneyden kuatlmak zeredir. Bugn baz kk birlikleri ile dou kysna gemi olan 8.Ordu Komutan Cevat Paa, yeniden 7.Ordu kararghna gelir. (Filistin-Sina Cephesi, s.672) 4.Ordunun gney kanadnda bulunan baz birlikler ve perakendeler de 7.Ordu kararghna katlmtr. M.Kemal, dousunda ve batsnda dman hareketlerinin oald nehrin uzak bir noktasndan (rbit zerinden) geerek kuzeye ekilmeye karar verir. 3.Svari Tmeni, nehri geecek birlikleri korumak zere art braklarak, 22/23 Eyll akam yola klr. (Filistin-Sina Cephesi, s.673, kroki 57) Bu srada 3.Kolordu, 23 Eyll gn, eria'ya yaklamaya almaktadr. Cephane ok az kalm, su ve yiyecek bitmitir. Baz komutanlar muharebeye son verilmesini isterler. Albay smet teslim olmann askeri namusla badamayacan syleyerek reddeder; teslim tutana hazrlandn renince, "Byle bir tutana getiren kiiyi ldreceini" syleyerek ylgnl bastrr. (Filistin-Sina Cephesi, s.675)230 24 Eyll sabah savaarak geitlere yanarlar. Dman svarilerinin, kolordu ile nehir arasna sokulduklar grlmektedir. Albay smet, geitleri tutan dman svarisini yarmak ve zorla nehri amak iin harekete geilmesini emreder.231. Geiin korunmas iin gerekli dzen alnr. ki tmen geitlere doru ilerler. Kuzeydeki tmenin ncs dmanla atmaya girer. Dman topusu da, gneydeki tmenin geit yerini ate altna alr. Ayrca bir svari birlii de bu tmene saldrr. Gei, top ve makineli tfek atei altnda ve savaa savaa gerekletirilir. Kolordu ve tmen kararghlar ile zayflam birlikler, dou kysna kmay baarrlar. Ama Bisan'dan dou kysna gemi bir dman svari birlii ya klaarak, art olarak braklm Svari Tmenini geri atacak ve dou kysna geebilmi olan bu askerlerin bir blmn yok edecektir. Bir yerleim merkezine ulamak iin Aclun dalarn amak zere dinlenmeden yola karlar. (F ilistinSina Cephesi, s.676) 7.Ordunun birlikleri ile ngilizlere ve Araplara tutsak vere vere geriye ekilen, gecikmi 4.Ordunun kalan birlikleri ve kurtulabilen geri birimler, Dera kesiminde

de

bi

an

_8

biraraya gelirler. ekili, ngiliz svari kolordunun takibi, Arap birliklerinin ve yamac airetlerin saldrlar altnda, Haleb'in dt 25/26 Ekim 1918 gnne kadar srecektir. (Filistin-Sina Cephesi, s.682) Liman Paa, Rayak'ta kuvvet toplamaktadr. 28 Eyll gnl yazl emriyle M.Kemal Paay Rayak'a arr ve Rayak Cephesi Komutanlna atar. (F.Belen, 20.Yzylda Osmanl Devleti, s.370; Filistin-Sina Cephesi, s.690; Trkiye'de 5 Yl, s.338) Savan ve am'a kadar ekiliin, belgelere dayal gerek hikyesi bu. Msrolu'nun bu sava hakkndaki artc iddialarn, deiik kitaplarndan derleyerek biraraya getirmeye altm; dorularyla birlikte topluca aktary orum: "M.Kemal Paann.. Sofya'da, onun ve Almanlarn aleyhtar, binnetice (sonu olarak) ngiliz taraftar mevkiine srklendii malumdur (!). Hilafetin amansz dman olan ngilizlerle bu paralelliin,, Filistin Cephesinde de devam ettii, bilinen (!!!) bir husustur. Fakat bu safhalarda M.Kemal ile ngilizler arasnda, hilafet ve buna benzer meselelerin sz konusu olduu sylenemez. Ama, olsa olsa, Enver'in salad Alman desteine benzer bir destek salayarak, devlet kademelerinde bir yere, mesela Harbiye Nazrlna gelebilmekti. Ancak olaylarn gelimesi, M.Kemal'i Anadolu'ya gnderebilmek gibi nemli bir rol sahibi klnca, onunla Trkiye'nin gelecekteki kimlii zerinde anlamann gereini ortaya karmtr." (Hilafet, s.142 vd.; ayrca Lozan, 1.C., s. 107) 1) M.Kemal Genelkurmayn Almanlara teslim edilmesine ve savaa girilmesine gerekten karyd. Savan hesapsz idare edilmesine de kar kmtr.Bu konudaki yaz ve aklamalar, birok yerde yaymland.232 Vahidettin de savaa karyd.233 2) Enver'in ve savan karsnda olmak, neden ngiliz taraftar olmay gerektirsin? Msrolu'nun yazlarndan, ngiliz aleyhtar olduu anlalyor; yleyse onu da, IRA ve Sinn Fein taraftar olarak m kabul edeceiz? Kart gcn yan nda yer almak, kanlmaz bir art mdr? 3) Yazarn iddialarna gre: a. M.Kemal Sofya'dayken, srf bir mevki elde etmek iin ngilizlerle iliki kuruyor, b. Bu paralellik Filistin/Suriye Cephesinde de devam ediyor, c. M.Kemal'in Anadolu'ya gitmesi sz konusu olunca, Trkiye'nin gelecekteki kimlii ve hilafetin yarn zerinde, ngilizler ile M.Kemal gizlice anlayorlar. Kurtulu Sava iindeki M.Kemal-ngiliz ilikileri, nc ve Drdnc Blmlerde ele alnacak. imdilik, M.Kemal'in bir mevki elde etmek iin ngilizlerle iliki kurduu iddiasna deinmek istiyorum: Yazar bu konuda hibir belge ve tank gstermiyor. Elinde belge olsa, davul zurna eliinde aklar, sar sultan bile duyard; 'malumdur' deyip geiyor. Bu arlkta bir iddia, byle temelsiz, dayanaksz, kantsz ileri srlr m? Vahdettincilere zg bir yntem bu. M.Kemal-ngiliz anlamasna sonra yeniden deinmek zere Msrolu'nu okumaya devam edelim:

de

bi

an

_8

Msrolu devam ediyor: "Filistin Cephesi'nde ordumuz vard. 4., 7. ve 8.Ordulardan kurulu olup Yldrm Ordular adn alan bu kuvvetlerin Cephe Kumandan, Liman von Sanders'ti. 4.Ordu kumandan Cevat (Mersinli) Paa, 8.Ordu Kumandan Cevat (obanl) Paa, 7.Ordu Kumandan ise M.Kemal Paa idi. Cephe genel karargh Nasra'da bulunuyordu. 31 Austos 1918'de (Msrolu da hibir savan balama tarihini bilmiyor !),234 bu cephede o kadar ani bir k oldu ve bu hal, o derece sratli bir bozguna yol at ki kilometrelerce geride bulunan Ordu K umandanlar bile canlarn glkle kurtarabildiler. Gerekten, devletimizi Mondros Mtarekenamesini imzalamaya mecbur brakan bu hezimet esnasnda, 8.Ordu Kumandan Cevat (obanl) Paa, kararghndan kalpan bile alamadan kap kendini am'a zor.atm ve burada 3.Kolordu Kumandan smet (nn) Paay tellal bartarak aramaya mecbur kalmt. (!)" "Bu hezimet, 7.Ordu Kumandan M.Kemal Paann, sa ve solundaki 4. ve 8. Ordulara haber vermeden, ani bir ekilde ricat etmesiyle ortaya kmtr. (!) Bu

de

"M.Kemal Paa, 7.Ordu Kumandan olarak Nablus'a gitti. Onun cepheye gelmesinden sadece birka gn sonra ngilizler yeniden taarruza getiler. Kendisi diyor ki: 'Bu gece iddetli bir muharebe ile geti ve ordumun sol cenah (kanad) bozuldu ve esir dt. Buradan dman svarisi geti, Liman von Sanders'in kararghna kadar ulat.. Ordumla sahralar ve nehirler geerek, am'a ricate mecbur oldum. Burada ekilen zorluklarn aklamas uzun srer.' " (Lozan, 1.C., s.174) Msrolu, "M.Kemal Paann ayrntl aklamak istemedii olaylarn iyz udur" deyip yazsna devam ediyor; devamn sonra aktaracam. nce bi rka hususu aklamak gerekiyor: 1) M.Kemalin bu savala ilgili anlar, 1926da, Hakimiyet-i Milliye ve Milliyet gazetelerinde yaymlanm, sonra kitap olarak da kmtr. Msrolu, M.Kemalin bu savala ilgili an ve aklamalarn, aslndan deil de, Abdlaziz Hanci adl Msrl bir yazarn, M.Kemalin anlarna dayanarak yazd Arapa Mzekkerat- Kemal Paa adl kitaptan evirerek aktaryor. (Lozan, 1.C., s.174) Yani Trkesi ve asl varken, anlarn Arapasn yeniden Trkeye evirip kullanyor. Ama M.Kemalin anlattklar ile Msrolunun Abdlaziz Hanciden aktardklar arasnda byk fark var. 2) M.Kemal'in sylediklerinin asl u: "Gece muharebe ile geti. Benim ordumun sa kanadndaki ordu esir oldu ve bo kalan bu cepheden geen dman svarileri, Liman von Sanders'in kararghn bast.. Hakikat anlalmt fakat neye yarar? Anlatlmas uzun srecek glkler iinde, nehirlerden geerek, llerden aarak, ordumu am'a kadar getirebildim." (Atatrk'n Hatralar, s.65) (3) "Ordumun sol kanad bozuldu ve esir dt" demiyor, "ordumun sa kanadndaki ordu esir oldu" diyor. kisinin arasnda, yalanla gerek arasndaki kadar byk fark var! Bu fark, Abdlaziz Hanci'den mi kaynaklanyor, yoksa Msrolu mu byle evirmi, kestirmek zor. Ama ikisinden birinin, ayp ettii aktr.

bi

an

_8

suretle merkezi durumdaki 7.Ordunun ani ve habersiz ricati ile (!) cephede alan boluktan saldran ngilizler, sa ve soldaki Yedinci ('Sekizinci' demek istiyor ama zihni yine dank herhalde) ve Drdnc Ordular arkadan kuatarak (!) yetmi be bin esir ve yz yetmi be adet top ele geirmilerdir." (Hil afet, s.146} "Dier kumandanlar gibi M.Kemal Paa da sekiz kiilik maiyeti ile resmi e lbiselerini bile giyemeden (!), kendisini am'a atm (!), fakat burada da duramamtr. Kalan kuvvetlerin kumandasn Cemal Paa'ya terk ederek235 trene atlayp Rabat'a (Dorusu Rayak'tr. Rabat Fas'ta bir ehir !) gelen M.Kemal Paa, bu olay gazetecilere yle anlatmtr: 'O gece unu anladm ki, btn ktaat ve cephelerde kumandanlk kalmamt. Binaenaleyh mecnunane bir emir verdim. am'a braktmz kuvvetler smet Beyin, Rayak civarndaki kuvvetler ise Ali Fuat Paann emrinde ve bu kuvvetlerin hepsi imale doru hareket etsinler.' 236 Gazetecilere (M.Kemal'in anlarn anlatt F.R.Atay ile Mahmut Soydan' kastediyor herhalde) bir askeri emir gibi not ettirilmi bulunan bu szlerin man as aktr: 'stikamet kuzey, herkes bann aresine baksn!'237 Filhakika bu emrin hakiki mahiyetinin, yorumladmz gibi olduunu M.Kemal Paa da dorulay arak, 'Bu hareket amel idi. Yedinci Ordunun isminden ve baz dkntl erinden baka bir ey kalmamt. Bu dkntleri Suriye'nin kuzeyinde, Halep'te topl amak ve orada yeni bir karar vermek lazm geliyordu.' demektedir." 238 "Gerekten alt yz kilometrelik (?) mesafeyi, yani ancak 25 gnde (?) geilebilecek bir yolu sratle ap Halep'e gelen M.Kemal Paa, burada kendi ifadesine gre, 'ahalinin hcumuna uram ve sokak muharebeleri yapm!'239 Kendisine ate.ald bir srada, yannda (?) bulunan ofrne iaretle yavalayan otom obiline atlam, atlarken de Halep Kumandanna emir vermi: 'Halep ve civarndaki kuvvetleri imale ekin, orada harp edeceiz!..' 240 "Bu emir zerine, Yldrm Ordular Grubu karargh Halep'ten Fatma'ya (?) naklolundu ve Yldrm Ordular Kumandanlna, 'Umum Cenup Ordular K umandan sfatyla (?) M.Kemal Paa, Cephe kumandan tayin edildi. Fakat bu unvan da onun Halep civarnda yeni bir mdafaa hatt tekil ederek dman du rdurmasn temin edemedi, kararghn 200 km. daha geride bulunan Adana'ya ekti." (Lozan, 1.C., s.176 vd.; Hilafet, s.145 vd.) Msrolu'na gre Suriye sava byle olmumu. Dorular: 1) Ba ksmdaki uydurmalarn dorusunu daha nce belirtmitim. 2) M.Kemal'in emri zerine Halep'ten ekilen, Yldrm Ordular Grubu karargh deil, 7.Ordu kararghdr. nk Yldrm Ordular karargh,, daha nce, 22 Ekimde Halep'ten ayrlarak 24 Ekim Perembe gn Adana'ya gelmi bulunuyordu. (Filistin-Sina Cephesi, s.720; Trkiye'de 5 Yl, s.351) 7.Ordu karargh, 25/26 Ekim akam Halep'ten Katma'ya, 30 Ekimde ise Raco'ya alnr. (Filistin-Sina Cephesi, s.728, 730, 734) Fatma adndaki yeri, yer adlar indeksi de bulunan, 1935 basks, 1/ 400.000 lekli Andrees atlasnda bile bulamadm. (3) M.Kemal, 'Umum Cenup Ordular Kumandan' gibi bir unvanla 'cep-

de

bi

an

_8

A.Dillipak da, Yldrm Ordular Grubu Komutannn Liman Paa old uu gereini gzard ederek, "M.Kemal'in son Filistin grevi, kendi komutasndaki ordunun (4,7 ve 8.ordu) kesin olarak imha ve tasfiyesi ile sonulanmtr." diye yazyor. (CG Yol, s.31; Dilipak'n yazmaktan ve konumaktan, dorular renmeye vakit ayramad anlalyor.) Artk M.Kemal ile ngilizler arasndaki u gizli anlama masalna deinebiliriz. Eski eyhlislam, ngiliz ibirlikisi ve 150'liklerden M.Sabri Efendiye gre Kurtulu Sava, M.Kemal ile ngilizler arasndaki gizli anlamaya dayanan bir oyunmu. (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.95; M.Sabri Efendi'nin yazs ve M.Kemal-ngiliz ilikisinin son perdesi, nc ve Drdnc Blmde ele alnacak.)243 K.Msrolu bu senaryoyu pek sevmi. Ama bu gizli ilikiyi, birdenbire Kurtulu Sava'yla balatmak, inandrc olmayacak. Buna bir 'evveliyat' uydurmak gerek. Bu sebeple de senaryoyu, Sofya'dan balatyor. Peki, belge? Yok ama ne

de

Vehbi Vakkasolu, Msrolu'nun yazdklarn, her zamanki gibi hi d enetlemeden, yazm yanllaryla birlikte, aynen alp yaymlam. (Son Bo zgun, 1.C.,s.45-47)

bi

an

he kumandan' tayin edilmemitir. 7.0rdu Komutanyken, Sadrazam A.zzet Paann emri ile 30 Ekim gn, Yldrm Ordular Grubu Komutanlna tayin ol unur241 ve grevi, Liman Paadan Adana'da devr alr. (Trkiye'de 5 Yl, s.353;242 Filistin-Sina Cephesi, s.730) Ayrntlar zerinde, yazarn gerekleri srekli olarak saptrp arpttn belirtmek iin duruyorum. 4) 'Fakat bu unvan da onun, Halep civarnda yeni bir mdafaa hatt tekil ederek dman durdurmasn temin edemedi, kararghn 200 km. daha geride bul unan Adana'ya ekti' diyor ki bu da tamamen uydurmadr. 7.Ordu Komutan M.Kemal Paann kurduu savunma hatt, dman Halep kuzeyinde durdurmutur. Bakalm Liman Paa, bu konuda ne yazyor: "M.Kemal Paa, akama doru ehri (Haleb'i) boaltt. Ali Fuat Paann k omutas altnda bulunan ve Bedeviler tarafndan yakndan takip edilen 1. ve 11.Tmenler, ehrin batsndan kuzeye ekildiler. 20.Kolordu adn alan bu tmenler, 26 Ekim sabah, Haleb'in 8 km. kuzeyindeki Hyk Tepeleri'nde mevzilendiler. Saat 10.45'te dmann drt svari alay, zrhl otomobiller ve piyadelerin de katld bir taarruz yapt. 1.Tmen, bir saat sren arpmalardan sonra bu taarruzu krd.. Bundan sonraki gnlerde M.Kemal Paann 7.Ordusu, birok taarruza urad ama hepsini geri pskrtmeyi baard." (Trkiye'de 5 Yl, s.352; daha ayrntl bilgi iin Filistin-Sina Cephesi, s.726-730) Tamam m? M.Kemal'in, kararghn Adana'ya ektii ifadesi de yanltr; Yldrm Ordular Grubu karargh oktan Adana'dayd; M.Kemal grevi devralmak iin oraya gitmitir.

_8

nemi var, okuyucu nasl olsa kurcalamaz, nne ne koysan yer. Dedetif X-l'nin masalndan yararlanarak, senaryosuna bir de Suriye Cephesini ekliyor, araya da Entellijans Servis, Albay Lawrens gibi baz esrarl szckler sokuturuyor. Ama bu yetmeyecei iin sava da, olduundan baka trl anlatmak gerek. Belgeler, harp tarihleri, aratrmalar, anlar var ama nemli deil, nasl olsa kimse arat rmaz; bilenler de, ya bu tr iddialar zrva bulduklar iin susarlar ya da bir tartmaya bulamamak iin karmazlar. Bir kurcalayan karsa, onun da aresi var: Lafazanlkla ii bountuya getirmek ve hakaret etmek!244 Ve sava, tarihten sklmadan, gereklere aykr bir biimde anlatmaya koyuluyor. Msrolu, Byk Dou dergisindeki yazl hezeyanda yer alan u ayrnty da aktaryor: "8 Eyll 1950 tarih ve 25 numaral Byk Dou dergisi, bu inanlmaz hadis eyi naklederken, o zaman hayatta bulunan mer Ltfi Bey adnda bir zatn muh atap olduu, ngilizlerle anlama teklifini u surette nakletmi ve bu neriyat tekzip edilmemi bulunmaktadr: 'Gnn birinde M.Kemal Paa, Yldrm Ordular Levazm Reisi Merzifon-lu Miralay (Albay) mer Ltfi Bey (stiklal Harbi srasnda Nafa Vekili) ile Ordular Grubu Erkan- Harp Reisi (Kurmay Bakan) Diyarbekirli Kazm Paay nezdine (yanna) aryor ve diyor ki: 'Enver Paann idaresi, orduyu ve vatan her yerde felakete srklyor. Bu v aziyetten kurtulmak iin tek are, ngiliz'lerle anlamaktr. Baka hibir kar yol kalmamtr!' Her iki asker de bu teklifi iddetle reddediyor ve byle bir hareketin korkun bir ey olacan sylyorlar ve yerlerine gidiyorlar. Teklif neticesiz kalyor. (bu mer Ltfi Bey, iman ve namusu ile tannm bir zattr ve elyevm (imdi) sadr.)' " (Lozan,1.C., s.175) u palavrann zerinde biraz duralm. 1) Ne zaman olmu bu olay? Byk Dou yazarna gre, gnn birinde!Yani tarihi belli deil. 2) Peki, Byk Dou dergisinin tarih polisi Dedektif X-1, bilgiyi kimden alm? Bu da belli deil. mer Ltfi Bey ya da Kazm Paadan renmi olsa, bunu elbette altn izerek belirtirdi. Bu hale gre iki ihtimal var: Ya bu olay baka birinden duymu (Bunu da aklamyor, nk byle yalan her babayiit syleyemez) ya da ve akas, uydurmu. Msrolu, bu uyduruk yaznn 'yalanlanmam olmasn', doruluunun kant olarak ileri sryor. Her yaz yalanlanr m? Hele byle bir samalamay kim ciddiye alp da yalanlar? Tarih, bu tr hezeyanlara deil, ciddi belgelere dayanlarak yazlr. 3) ddiaya gre, M.Kemal, bu iki kiiyi Nablus'a arm, 'Enver'den ikyet etmi ve ngilizlerle anlamak gerektiini' sylemi; her iki asker de bu teklifi iddetle reddetmi ve byle bir hareketin korkun bir ey olacan s ylemi ve yerlerine gitmilermi.' Sonra? iddetle reddettikleri bu ihanet teklifini Harbiye Nazrlna, Genelkurmaya,

de

bi

an

_8

Liman Paaya, karargh arkadalarna bildirmiler mi? Hayr! Hele 'iman ve namusu ile tannm' mer Ltfi Bey acaba neden susmu? Byle bir ihanet teklif ini saklamak da ihanete ortak olmak deil midir?245 M.Kemal neden bu etkisiz iki kiiye alyor? Ne kuvvetleri var, ne karar yetkileri. O geni cephede, Ordular Grubu Komutan, iki ordu komutan, sekiz kolordu ve on drt tmen komutan daha bulunuyor.246 Btn bu komutanlara ramen bylesi bir ihanet gerekletirilebilir mi? Ordusunu kimseye haber vermeden geri ekmesi yeterli idiyse, niye gereksiz yere bunlara alm? Ve bir Ordu Komutan, cepheye yaylm iki kolordusunu (4 tmenini), tek bana karar vererek, sebepsiz ve gereksiz yere, iki yanndaki ordulara haber vermeden, ani olarak nasl geri ekebilir ? Bu kararnn gerekesini Kolordu Komutanlarna nasl aklar? Byle bir ey olamaz ya, Kolordu Komutanlarna, 'komu birliklerden gizli olarak geri ekilmeleri' iin emir verdiini varsay alm. Sonra? Kolordu Komutanlar, bu kuku uyandrc, gereksiz, sebepsiz emri, tmenlere, tmen komutanlar da alay komutanlarna yollayacak, drt tmen ve btn bal birlikler, sessizce toparlanp geri ekilecek, bu yzden Trk ordusu bozguna urayacak ama bu olayn hibir yanks, gmbrts olmayacak, ky amet kopmayacak, hi kimse konumayacak, yazmayacak, anlatmayacak, bu tmenlerden birinin, 3.Kolorduya bal 1.Tmen Komutan olan Alman Yarbay Guhr bile azn amayacak!247 Byle bir ey olabilir mi? Osmanl ordusu toptan hain mi? 4) Oysa, bir buuk yl sonra da, 'iman ve namusu ile tannm' Merzifonlu mer Ltfi (Yasan) Bey, TBMM'ne Amasya milletvekili olarak katlacak ve Bayndrlk Bakan olacaktr. (27.12.1920 -14.11.1921)248 Kazm Paa (nan) da, 1920'de Anadolu'ya geecek, M.Savunma Bakanl Mstear, Sakarya Sava srasnda Bakomutanlk Brosu Bakan, Byk Taarruz'da da 6.Kolordu Komutan olarak grev alacaktr. M.Kemal'in liderliini ve komutanln kabul ettiklerine gre, bunlar da so nradan ngiliz ajan m oldular acaba? mer Ltfi (Yasan) Beyin, M.Kemal'i ycelten anlar, C.Kutay'n yaymlad, Trkiye stiklal ve Hrriyet Mcadeleleri Tarihi'nin 19. cildinin 10.958 10.961'inci sayfalarnda yaymlanmtr! Msrolu'na duyurulur. Msrolu'nun iddialarn topluca hatrlayalm: "7.Ordu Kumandan M.Kemal Paann, sa ve solundaki 4. ve 8.Ordulara haber vermeden, ani bir ekilde ricat ettii", "Ortadaki 7.Ordunun ani ve habersiz ricati ile cephede alan boluktan ngilizlerin saldrd", "Dier kumandanlar gibi M.Kemal Paann da kaarak, sekiz kiilik maiyeti ile resmi elbiselerini bile giyemeden, kendisini am'a att, burada da duramayp kalan kuvvetlerin kumandasn Cemal Paaya terk ederek, trene atlayp Rayak'a geldii." "8.Ordu Kumandan Cevat (obanl) Paann, kendini am'a zor att ve burada 3.Kolordu Kumandan smet Paay tellal bartarak aramaya mecbur kald-

de

bi

an

_8

... vs." Ne M.Kemal Paa, yanndaki ordulara haber vermeden ekilmi, ne ngilizler o boluktan yararlanarak ilerlemi, ne M.Kemal Paa resmi elbiselerini bile gi ymeden kam, ne de Cevat Paa am'da smet Paay tellal bartarak aramaya mecbur kalmtr.249 Birinin bile doru olmadn, olmasn gerektirecek bir durumun da bulunmadn, sava izlerken grdk. Velhasl gereklere aykr, batan sona yalan, yanl, dzmece, bilgisizce ve maksatl iddialar!250 D Vehbi Vakkasolu da yle yazyor: "M.Kemal Paa ile Enver Paa arasndaki zddiyet, zaman zaman iddetlenmi ve tehlikeli safhalar arz etmitir. Bu tehlikeli safhalardan biri de Suriye bozgunundan hemen sonra cereyan etmi ve neredeyse M.Kemal Paann idamna sebep olacak hale gelmiti. Mareal Fevzi akmak hatratnda bu olay yle anlatyor."251 Ve Fevzi akmak'n ansn (!) aktaryor. An yleymi: "Eylln ilk haftasnda Suriye'den ok fena haberler geldi, ngilizler byk br taarruza gemiler ve bir hamlede tekmil Filistin ve Suriye'yi ele geirmilerdi." Artk hepimiz biliyoruz ki ngiliz taarruzu, Eylln ilk haftasnda deil, 18/ 19 Eyllde balamtr. ngilizler de, Filistin'in ok byk bir blmn, daha 1917'de ele geirmilerdi ve Fevzi Paa o tarihte, o cephede bulunan 7.Ordunun komutanyd.252 Fevzi Paa, ngilizlerin tekmil Filistin'i, bir hamlede ele geirmediklerini' bilmez mi? Bilmeyen o deil, onun adna 'hatrat' uyduran kiiler! Fevzi akmak' (!) dinlemeye devam edelim: "General Liman von Sanders, Alman Kurmay ve M.Kemal Paalar (?) da geri ekilmek zorunda kalmlard. Ben bu ac haberi rendiim anda Enver Paa, bir top gllesi gibi bulunduum odaya girdi. Beni grnce, 'M.Kemal Paa ord usunu brakp kam. Hemen kuruna dizilmesi iin emir verece-im!'253 dedi. Odada daha baz arkadalar da vard. Hemen cesaretimi topladm, 'Paam, gelen haberlere gre M.Kemal Paa, Alman generali ile birlikte ekilmek zorunda kalm. Eer kendisini kuruna dizdirmeye kararl iseniz, ayn suu ileyen btn Alman general ve subaylarn da kuruna dizdirmeniz gerekebilir. Adalet bunu icap ettirir.' dedim. Bu szler, zerinde byk bir tesir yapt. Biraz dndkten sonra bir ey demeden odadan kt. Ve gider ayak byle delice bir son emir vermekten vaz geti." (Mareal akmak'n Hatralar, 2.blm, Hrriyet gazetesi, 11 Nisan 1975'ten aktarlarak, Son Bozgun, 1.C., s.49) Fevzi akmak'n szde anlarnda, Enver Paann bu kararnn gerekesini (!) belirten iki cmle daha var ki Vakkasolu onlar vermiyor: "Enver Paa memleketin batmak ve kendisinin gitmek zere olduunu biliyordu. Giderayak, kaderini balam bulunduu Almanlar memnun etmek zere, hi olmazsa bir Trk paasn harcamaya karar vermi bulunuyordu." (ayn yer, 1.stun) Dorular: 1) Liman Paann Kurmay Bakan, Alman deil, Kazm (nan) Paadr.

de

bi

an

_8

Kurmay Kurulunda da Trkler ounluktadr. 2) Cephenin yarld ve ordularn ekildii haberi stanbula ulatsrada, Fevzi (akmak) Paa, Filistinde yakaland amipli dizanteri hastalndan dolay, Beykozdaki evinde yatyordu.254 (S.Kle, s.88) Bir grevi ve Harbiye Nezaretinde bir odas yoktu ki odasna dalan Enver Paa ile byle bir konuma yapm olabilsin? 3) Olaylar, ilk gnlerde kesintili de olsa, srekli stanbula bildirilmekteydi. (Trkiyede 5 Yl, s.328; Filistin-Sina Cephesi, s.656) Enver Paann gerekleri bilmedii, dnlemez. 4) Enver Paa birok adan eletirilebilir, sulanabilir ama 'Almanlarmemnun etmek zere hi olmazsa bir Trk paasn harcamaya karar verdiini'iddia etmek, pek kaba ve haksz bir yaktrmadr. Kcacas, btnyle ham, cahilce ve Uydurma bir an. Peki bu anlar imal eden kim ya da kimler? Anlatan Fevzi akmak'n yeeni Adnan akmak, yazan da Murat Sertolu! Adnan akmak, 1959'daki utan verici Uak olaylar srasnda, ,Uak Emniyet Mdryd. te bu zat, Fevzi akmak'n lmnden tam 25 yl sonra, diyor ki: "Rahmetli amcam her zaman bin bir olay iinde gemi askerlik ve politika hayat hakknda hatralarn anlatrd. Ben de bunlar not ederdim. Murat Sertolu'na verdiim notlar bunlardr... Genlik, bu byk adam hakkyla tanyamamaktadr... te btn bunlar dndm iindir ki rahmetli amcam Mar eal Fevzi akmak'n bana anlattklarn, onun azndan dinlediim gibi nakletmekle, byk lye ve tarihe kar son devimi tamamlam bulunduuma inanyorum." (Hrriyet, 1. ve 11.sayfa, 10 Nisan 1975) Oysa bu tefrikada yer alan anlarn byk ounluu, Sleyman Kle'nin, 'Mareal Fevzi akmak-Askeri ve Hususi Hayat' adl kitabndan devirilmitir.255 S.Kle, bu kitab yazarken, baz gazete, dergi ve kitaplarda yaymlanm ksa anlar ile bilgilerden de yararlanmtr ama derledii yazlardaki bilgi yanllarn olduu gibi brakm, kendi de geree aykr baz eklemeler yapmtr. Adnan akmak,. S.Kle'nin yalan-yanl yazdklarn, Fevzi akmak'tan dinlemi ve not etmi gibi, yanllar ve abartilaryla birlikte aktaryor. Aktarmakla yetinmiyor, bunlarn arasna, yukardaki rnekte olduu gibi, gereklere ve saduyuya aykr trl uyduruk polisiye sahneler de ekliyor. (M.Sertolu bunlar nasl yutmu, o da ayr sorun!) Bu uydurma anlar ve anlardaki bu cins yalanlar, F.akmak' yceltmemi, yazk ki yalanc duruma drm ve kltmtr. Bunu, szde anlarn Kurtulu Sava ile ilgili blmlerini incelerken, daha somut olarak greceiz.256 7. Mtarekeye doru K.Msrolu diyor ki:

de

bi

an

_8

"Kemal Paa, Adana'nn Bahe kasabasndan Padiaha ektii bir telgrafla, 'A.zzet Paann Sadrazamla, kendisinin ise Harbiye Nazrlna getirilmesi, smet ve Fevzi Paalarla Fethi Bey (Okyar) gibi daha baz kims elerin de dahil olaca yeni bir kabinenin kurulmas' ricasnda bulundu." (Lozan 1.C, s.179) "Bu telgraf, 'Bahe Telgraf' diye mehurdur." (Hilafet, s.211) "Saray, yaplan teklifi aynen benimseyerek o kabineyi tekil eylemitir." (Hilafet, s.211) Dorusu: Talat Paa Sadrazamlktan 8 Ekimde istifa edince, Vahidettin, hkmeti ku rma grevini Tevfik Paaya verir. Tevfik Paa, hkmeti kurmay baaramadn 10/11 Ekim gecesi Padiaha bildirir.257 O gece Padiah Talat, Tevfik ve A.zzet Paalarla grr ve grevi, Talat Paann nerisini uygun bularak, bu kez A.zzet Paaya nerir.258 A.zzet Paa kabinesi 14 Ekim 1918'de kurulur. (.H.Danimend, Osm. T. Kronolojisi, 4.C., s.449) M.Kemal ise bu tarihlerde Halep'tedir ve 25 Ekim akamna kadar da orada kalacaktr. (Filistin -Sin Cephesi, s.728) 1) Telgraf da, Adana'nn Bahe kasabasndan deil, Halep'ten ekilmitir.'Bahe Telgraf' diye mehur olduu, Msrolu rndr. Telgraf, Bayaver Naci Bey araclyla Padiaha iletilmek zere Dr.Rasim Ferit (Talay) Beye yollanmtr.259 M.Kemal bu telgrafnda, 'Sadaretin A.zzet Paaya verilmesini, Fethi (Okyar), Tahsin (Uzer), Rauf (Orbay), smail Canpulat, Azmi Beyler ile eyhlislam Hayri Efendi ve kendisinin katlaca bir hkmet kurulmasn zorunlu grdn, bu kimselerden kurulacak bir hkmetin duruma egemen olabilecei kansnda olduunu yazmaktadr.260 2) M.Kemal, smet Bey ve Fevzi Paann hkmete alnmasn yazm deildir. 3) Hkmet, aynen M:Kemalin teklif ettii gibi de kurulmu deildir. (Hkmet listesi, T.M.Gztepe, V.M.Gayyas, s.29da var!) 4) Bu telgrafla kendisine aka Harbiye Nazrl verilmesini de istememi, sadece hkmette yer almak istediini belirtmitir. M.Kemal, Harbiye Nazrlna, A.zzet Paaya ektii ayr bir telgrafla talip olacaktr. (slam Ansikloped isi,1.C., s.728; .nn, Hatralar, 1.C., s.168)261 Vehbi Vakkasolu'da, gerei baka trl arptyor: "M.Kemal Paa, Halep'ten Padiaha bir telgraf eker. Bu telgrafnda Talat Paann bakanlndaki kabinenin drlerek, yerine i grebilir bir kabine teklif eder. Paann teklif ettii kabinede, zzet Paa Sadrazam, kendisi Harbiye Nazr olacak, ayrca smet (nn), Fevzi Paa (akmak) ve Fethi (Okyar) da bulunacakt. [..] Gerekten, bu telgraftan sonra Talat Paa hkmeti istifa etti ve A.zzet Paa bakanlnda yeni hkmet kuruldu.' Fethi Beyle Fevzi Paa bu hkmete girmiti." (Son Bo zgun, 1.C., s.73) M.Kemal'in Talat Paa hkmetinin drlmesini teklif ettiini, Talat Paa hkmetinin de bu teklif zerine istifa ettiini yazmak, Osmanl Devletinin can

de

bi

an

_8

ekime dnemini hi bilmemek demektir. Ne biim Osmanlc bunlar? Osmanl Devletinin son gnlerini bile bilmiyorlar!262 teki yanllar aadaki paragrafta aklanacak. Msrolu devam ediyor: Sebep olduu (!) mthi hezimete ramen M.Kemal Paann, Sultan Va hideddin zerindeki tesir ve nfuzunun devam etmekte olduunu gsteren bir hadise olarak, bu telgraf zerine A.zzet Paann sadarete getirildiini, Fethi ve Rauf Bey ile Fevzi Paann kabineye dahil edildiklerini ve smet Paann ise Harbiye Nezareti Mstearlna tayin edildiini gryoruz. (Hilafet, s.149) 1) M.Kemal bile, "Bu yeni kabinenin benim telgrafmla alakadar (ilgili)olup olmad hakknda bir ey diyemem" diyor. (Atatrk'n Hatralar, s.73) Rauf Orbay'n anlarndan, hkmete girecek kimselerin, M.Kemal'in telgrafndan daha nce kararlatrld anlalmaktadr. (Y.Tarihimiz, 1.C., s.51 vd.)263 A.zzet Paann anlarnda da Msrolunun iddiasn dorulayacak hibir iaret bulunmuyor. (.M.K. nal, Son Sadrazamlar, s.1982-1985) 2) Msrolu, Vakkasolu ve GRYT Asiklopedisi (2.C, s.232), Fevzi (akmak) Paann A.zzet Paann hkmetinde yer aldn yazyorlar ki bu da yanltr. A.zzet Paa, Harbiye Nazrln elinde tutmutur.264 3) Albay smet Bey ise, dorudan A.zzet Paa tarafndan Mstearla getirilmitir. (K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.8; .nn, Hatralar, 1.C., s.163) smet Bey, A.zzet Paann, Yemen'deyken kurmay (1910), 2.Ordu Komutanykende (1916) Kurmay Bakandr. kisi de eski silah arkada, birbi rlerini gayet iyi tanyorlar. M.Kemal, smet Beyin Harbiye Mstearlna atanmasn isteyecektir ama o tarihten bir yl sonra, 3 Ekim 1919da ve Ali Rza Paa hkmeti zamannda. (A.F.Cebesoy, M.M.Hatralar, s.234) 4) Msrolu, kabinenin M.Kemal'in telgrafna uyularak kurulduu konusunda neden bu kadar kesin konuuyor ve Vahdettin'i M.Kemal'in talimatyla hareket eder bir robot durumuna dryor, bir bildii mi var? Yoo. Niyeti, mtarekeanlamasnn sorumluluunu da M.Kemal'in zerine ykmak. Bu amala da diyor ki: "Mondros Mtarekenamesini imzalayan kabine, M.Kemal'in tavsiyesi zerine kurulan bu kabinedir! Aziz vatanmzn sonradan urad igaller de bu mtarekenamenin 7. maddesine dayanlarak gerekletirilmitir." (Lozan, 1.C., s.178) Yani igallerden de M.Kemal sorumluymu! Msrolu bir baka yerde de yle yazyor: "Osmanl devleti, Yldrm Ordular cephesindeki bu bozgunun dourduu ylgnlkla Mondros Mtarekenamesini imzaya mecbur kald." (Hilafet, s.148) u M.Kemal'in snrsz kudretine baknz! nce, cephenin yklmasn salyor, sonra da, bu yzden mtareke anlamasn imzalamak zorunda kalacak olan hkmeti, bir telgrafyla kurduruveriyor! Hi kimse de gk demiyor. Baz dalkavuklar bile M.Kemal'e bu kadar olaanstlk yklemeyi beceremediler.

de

bi

an

_8

Ama bu kadar kudretli Paa, nedense Harbiye Nazr olmay baaramyor. Suriye Cephesinin kmesi, mtareke istenmesinin sebeplerinden bindir ama tek sebebi deildir; belki en nemli sebep bile deildir.265 ngiliz Generali Tawnshend, anlarnda yle yazyor: "Trkler, Allenby'ye daha drt-be ay, belki de bundan daha fazla kar koyabilirlerdi."266 Hakl. nk ezilmemi olan 2.Ordu ile az-ok toparlanm 7.Ordu, anayurdun eiinde, Antakya-Halep kuzeyi arasnda kurulan savunma izgisini (aa yukar bugnk snrmz) tutmu, arkasn Anadolu'ya dayamtr. Bu tarihte, silah altndaki Osmanl Ordusunun mevcudu da, cephe gerisi tekilleriyle birlikte 400.000'i ayor. (Mondros, s.61) Ama stanbul'da panik erken balamtr.267 nk Avusturya hkmeti 14 Eyllde bar giriiminde bulunmu, Bulgari stan 19 Eyllde mtareke istemi, Kuzey Yunanistan'da bulunan General Milne kuvvetleri de, stanbul zerine yrmek zere Meri snrna yaklamtr.268 Asl tehlike buydu. 8. kinci Blmn sonu

Notlar
1)

2) 3)

4) 5)

Osmanl hanedanndan, izin vermedii iin adn aklayamadm bir sultann, bu konudaki grn, Dr.Rza Nur Dosyas adl kitabmdan aktaryorum: "Bu iddiada bulunanlar, bir devri ve son Padiah da klttklerinin farknda deiller. M.Kemal Paa, Sultan Abdlhamit devrinde askeri okula girmi, resmi ad Mekteb-i Fnun-u Harbiye-yi ahane olan Harbiye'ye, daha sonra da erkan- harp (kurmaylk) snflarna devam etmi, Sultan Reat zamannda paala terfi etmi, Sultan Vahidettin de kendisini fahri yaverine semitir. O devirlerin artlarn bilen, biraz tarih bilgisi olan bir kimse, M.Kemal Paann rahmetli annesi konusundaki bu irkin iddiann, kastl bir iftira olduunu anlar." (s.160) 3 Aralk 1986 gnl Yeni Nesil gazetesinde yaymlanan aklamas. (Aktaran GRYT Ans.l.C, s.121) Belleten, C.1., say 2, s.290-309,1937; Afet nan'n bu yazyla balantl bir yazs daha var ki Y.Kk onu bildirmiyor: Mukaddes Tabanca, C.1., say 3-4, s.605-610, Belleten, 1937 Mfit zde, Mustafa Cantekin. Mlakatn tam metni, A.E.Yalman'n Grdklerim ve Geirdiklerim adl kitabnn 2'nci

de

Buraya kadar ki iddia ve aklamalardan anlald gibi zellikle Vahidettinci yazarlar ve Y.Kk, yakn tarihimizin belli bal olaylarn ya hi bilmiyor ya da pek az biliyorlar. Ama mahcup olmaktan hi korkmadan, cayr cayr yazyor, konuuyor, tartyor ve hkm veriyorlar. Masum, maksatsz, bir hesaba dayanmayan yanllklar ho grlebilir, hatta gereklerin aa kmasna yardmc olduklar iin yararl bile saylabilirler. Ama biri biterken br balayan saptrmalara, arptmalara, eklemelere, u ydurmalara, ksacas masallara ne demeli? Bugne kadar herhalde bu kadar ok yalan birarada grmemisinizdir. Daha da sunturlular, nc ve Drdnc Blmde!

bi

an

_8

6) 7)

8)

9)

10)

11)

12)

13) 14) 15)

16) 17)

18)

cildinin 253- 266. sayfalarnda, cemiyetle ilgili aklama ise 257. ve 258. sayfalarnda bulunmaktadr. Ayrca Trk Tarihini Tetkik Cemiyeti'nden bir kurulun yazd, 1931'de yaymlanm 'Tarih III' adl kitabn 141. sayfasnda da bu konuya yer verilmitir. (Maarif Vekaleti Y., Ankara) Cemiyet nce Vatan adyla kurulmu, sonra Vatan ve Hrriyet adn alm. (Do.Dr. Sina Akin, Jn Trkler ve ttihat ve Terakki, s.65 vd.) Bu konuda ayrca: H.Sami Kzldoan, Vatan ve Hrriyet, Belleten, say 3/4,1937; F.R.Unat, Atatrk'n 2.Merutiyet nklabnn Hazrlanmas Rolne Ait Bir Belge, Belleten, say 102/ 1962; A.F.Cebesoy, Snf Arkadam Atatrk, s.90 vd.; Ulu demir, Atatrk'n Yaam, s.9 vd.; Fahri Belen, Atatrk'n Askeri Kiilii, s.52; Dr.Fethi Tevetolu, Atatrk-ttihat ve Terakki, S.614, AAMD, say 15/Temmuz 1989. Yorumu size brakarak aktaryorum: "M.Kemal'in 1919'a kadar devrimci mcadelenin dnda geen bir yaam var (T..Tezler 5, s.37). Kendine gveni olmayan bir kiilie sahip grnyor (s.41). Politikaya ve zgrlk mcadelesine uygun bir yaps yok (s.42). nsan topluluklaryla iliki kuramyor (s.44)." Hayat hikyesinde yer alan bilgi yle: "31 Mart hadisesi zerine Selanik'ten stanbul'a hareket eden kuvvetlerin Erkan- Harbiye Reisliinde (Kurmay Bakanlnda)... bulunmutur."(T.. Tezler 5, s.32) Kaynak u: Francis McCullagh, The Fail of Abdlhamit, London, 1910; kitabn .Glersoy'ca yaplan evirisi, Abdlhamid'in D adyla 1990'da yaymlad. Y.Kk'n ancak 1995'de varln kefettii bu kayna, Sina Akin, 1970'te yaymlanm olan eriat Bir Ayaklanma adl eserinde bol bol kullanmtr. Y.Kk, R.Orbay'n anlarnn devamn vermiyor. Oysa Orbay diyor ki: "[M.Kemal ile] Hareket Ordusu stanbul'u igal ile isyan bastrldktan sonraki gnlerde, M.evket Paann kararghnda rastgeldike grrdm." (Y.Tarih, 2.C., s.304) M.evket Paann karargh Harbiye Nezaretindedir... (K.Karabekir, ttihat ve Terakki Cemiyeti, s.456) Sayfalar arasndaki byk farklara bakp da aradaki sayfalar dikkate almadm sanmayn sakn. nk Y.Kk daldan dala atlyor, bir sralama ve snflama yapmadan yazyor. Byle arabesk bir slubu var. Vahidettinciler zaten byle ama akademik kariyerden gelen birinden,daha salkl bir yaklam iinde olmas beklenirdi. H.Bayur, Hayat ve Eseri, s.34. atalca'ya gnlller ve etelerden baka, Edirne'deki 2.Ordu'dan, komutan evket TurgutPaa ve Kurmay Bakan K.Karabekir olan ikinci bir karma tmen daha gelecektir. M.Kemal yle anlatyor: "Hareket Ordusu adn ben buldum. O zaman bunun manasn kimse anlamamt. Mesele undan ibaretti: stanbul'a hitaben bir beyanname yazmak lazm geldi. Sonra sefirlere (elilere) ikinci bir beyanname yazdk. Ne imza konulmas mnasip olacan dndk. Baz arkadalar 'Hrriyet Ordusu' dediler. Halbuki btn ordu hrriyet ordusu durumundayd. Hareket halindeki kuvvetlerin durumunu gstermek iin 'Hrriyet Ordusunun Operasyon Kuvvetleri' denildi. Ben bu operasyon kelimesinin Trkeye tercmesini dnerek 'Hareket Ordusu' dedim. (A.E.Yalman, 2.C., s.259) M.Kemal szn ettii 'baz arkadalarn' Alb.Hasan zzet, Yb.Salahattin, Yb.Cemal olduu anlalyor. Bak. C.Bayar, 2.C., s.625-629'daki rapor ve Sina Akin, a.g.e., s.161. Bildirinin tam metni, C.Bayar, 2.C., s.583'de; Bildiri M.Kemal tarafndan hazrlanmtr; kendi elyazsyla olan taslak, Atatrk Arivinden Semeler III'de var. Ama artk Kurmay Bakan deildir; Hareket Ordusu stanbul'a girince, Kurmay Bakanlna Ali Rza Paa getirilecektir. (K.Karabekir, ttihat ve Terakki Cemiyeti, s.456) Utkan Kocatrk, KA Gnl, s.10. Konuyla ilgili baz kitaplar: ttihat ve Terakki Katib-i Umumisi M.kr Bleda, mparatorluun ku, s.67; Prof.Dr.Sina Akin, eriat Bir Ayaklanma/ 31 Mart Olay, s.66; Doan Avcolu, 31 Martta Yabanc Parma; E.J.Zrcher, Milli Mcadelede ttihatlk, s.98; F.Belen, 20.Yzylda Osmanl Devleti, s.104; Y.Hikmet Bayur, Trk nklab Tarihi, 1.C., 2.ksm; Uur Mumcu, K.Karabekir Anlatyor, s.19,; Kazm zalp, Atatrk'ten Anlar, s.3 vd.

de

bi

an

_8

'Kerhen', istemeden, zorla demektir. M.Kemal istemeden grev almm. Bu iddiasnn birdayana var m? Var tabii, kendi kutsal saplantlar! 20) Bu ne gzel fos istek, bu ne gzel bo hayal! 21) Ksaca, Mrettep Kolordu diye anlyor. Tam ad 'Bahr-i Sefit (Akdeniz) Boaz Kuva-y Mrettebesi; daha sonra Bolayr Kolordusu adn alacaktr. (Askeri Ynyle Atatrk, s.19 vd.; U.demir, Atatrk'n Yaam, s.27) 22) Bu konuda 228 sayfalk, yzlerce belgeye dayal, ayrntl bir inceleme var: Kur.Yb.Hsn Ersu, 1912-13 Balkan Harbinde arky karmas ve Bolayr Muharebesi, 109 sayl Askeri Mecmua'nn tarih eki, Haziran 1938. Ayrca, Fahri Belen, Yirminci Yzylda Osmanl Devleti, s.164 vd.; Mahmut evket Paann Gnlk Not Defteri, Hayat dergisi, 3.say/1965. 23) F.Belen, 20.Yzylda Osmanl Devleti, s.164 vd. 24) A.Dilipak da diyor ki: "M.Kemal Sofya'da iken burada kendisine bir de Fransz sevgili bulmutu. Gelimeleri sk sk Madam Corinne'e yazyordu." (Cumhuriyete Giden Yol, s.16) Birka satr aada da, Madame Corinne'in talyan olduunu, stanbul'da yaadn yazyor. Bu birey deil, Dilipak'n asl yanllarn ve emsalsiz incilerini ilerde greceiz. 25) Kur.Yb.Hsn Ersu, s.143. 26) Erik Jan Zrcher, s.108; Askeri Ynyle Atatrk, s.20 vd.; M.evket Paann Gnlk Not Defteri, Hayat dergisi, 3/1965; M.Sertolu, M.Kemal'den M.evket Paaya [Mektup], 5.3.1986,Cumhuriyet gazetesi. 27) C.Erikan, Komutan Atatrk, s.108; smet Grgl, On Yllk Harbin Kadrosu, s.35. 28) Zrcher, M.Kemal'in ATASEmiliterlii, Fethi Okyar ve Cemal'in (Byk Cemal Paa) sraryla kabul ettiini yazyor, (s.113) K.zalp "Fethi Beyin teklifiyle..." diyor (Atatrkten Anlar, s.8); F.Tevetolu ise, ttihat ve Terakki Kongresinde yapt ve dernek yneticilerinin grlerine ters den konumas yznden, Sofya ATASEmiliterliine atanarak 'uzaklatrldn' ileri sryor. (Atatrk ve ttihat ve Terakki, s.618, AAMD, say 15) 29) Fahrettin Altay, On Yl Sava ve Sonras, s.81. 30) in komik yan, .Hakk Okday'n anlarn K.Msrolu yaymlamtr. Ama nsznde, "Grdklerini bir objektif sadakatiyle tespit ve ifade etmitir" diye vd yazarn kitabn okumad anlalyor. 31) anakkale Cephesi, 1.Kitap, s.211; 3 Kasm 1914-18 Mart 1915 aras toplam zayiatmz ise 21 ehit ve 4 yaral subay, 158 ehit, 197 yaral ve 1 kayp er. (s.276) 32) zetin dayanaklar: anakkale Cephesi, 1., 2. ve 3.Kitaplar; Mufassal Osmanl Tarihi, 6.C.;Hikmet Bayur, Trk nklab Tarihi, 3.C., 2.Ksm; an Hamilton, Gelibolu Gnl; Alan Moorehead, Gallipoli/ anakkale Geilmez; Tug. C.F.Aspinall Oglander, ngilizlerin Gelibolu Seferinin Resmi Tarihi, BTT Dergisi, say 13/ Mart 1986 vd. 33) anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.500 ve 4 sayl cetvel. ehit says: 57.084; yaral says: 96.847; yarallardan 18.746's hastanelerde lmtr, (a.g.e., s.500) Hastanelerde lenlerle birlikte genel ehit says: 57.084+18.746= 75.830. Genel kayp (ehit, yaral, kayp, esir) saysnn yz bin kadarnn retmen, mlkiyeli, tbbiyeli ve okur-yazar olduu sanlmaktadr. (anakkale Cephesi, 1.Kitap, s.289, ATASE Y., Ankara, 1993) Savaa ikmal erleriyle birlikte toplam 350.009 kii katlm, yarallardan 24 bini, tedaviden sonra yeniden cepheye dnmtr. (Birinci Dnya Harbi, idari Faaliyetler ve Lojistik, s.203) 34) Alan Moorehead, s.475; anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.499. 35) etirAltan yle devam ediyor: "Biz Alman Feldmarealinin bir anlk zaferini, baarl bir yarbayn (yani M.Kemal'in) zaferiymi gibi gstereceiz derken, yine ayn ylda Alman Genelkurmay tarafndan planlanm olan Trk-Ermeni dramlarnn savunmasn stlenmek durumunda kaldk. 1915'te btn Osmanl ordusunun st birimleri Almanlara teslim edilmiti ve btn istihbarat doal olarak onlarda toplanyordu. Dolaysyla Ermenilere kar oluturulan Osmanl politikasnda dorudan Almanlarn parma vardr. [..] Bin yl birlikte, sarma dola yaam insanlarn bir anda birbirlerinin boazna 19)

de

bi

an

_8

36)

37) 38)

29) 40) 41) 42) 43) 44)

sarlmas, araya Osmanl politikacsn tanyan yabanc bir Genelkurmay girmeden olamazd zaten. Ve Trk-Ermeni dramlarndan sorumlu olan yabanc genelkurmay, Berlin Genelkurmay idi." Trk-Ermeni konusu, bu almann snrlar dnda ama birka satr yazmadan da geemeyeceim. Eer Aktel yazar, .Altan'n yazsn doru zetleyip aktarmsa ve etin Altan da aka yapmyorsa, iddia u: 'Bin yl birlikte, sarma dola yaam olan Trkler ve Ermeniler, Berlin Genelkurmaynn araya girmesi sonucu, 1915 ylnda, bir anda birbirlerinin boazna sarlrlar.' Allah Allah! Biz de saf saf, Ermeni sorununun 19. yzylda ortaya ktn, ngiliz ve Rus etkisi ile gelitiini, birok milletleraras evrelerden getiini, Ermenilerin 1880'de isyan hazrlklarna koyulduklarn, bu amala eitli dernek ve terr rgtleri kurduklarn, 20 Haziran 1890'da Erzurum'da ilk ayaklanmay balattklarn, bunu mesela Kumkap (1890), Yozgat (1893), 1. Sason"(1893), Bab- Ali (1895), Merzifon (1895), Amasya (1895), Trabzon (1895), Diyarbakr (1895), Zeytun (1896), Van (1896), Osmanl Bankas (1896), 2.Sason (1897), Yldz suikast (1905), Adana (1909) gibi birok kanl ve zc olayn izlediini sanyorduk. Meerse hibiri olmam. Binlerce aratrmac hayal grm, her ey 1915'te ve bir anda balam. Aktel yazar diyor ki: "etin Altan'n syledikleri, tarihi belgeler nda yaplan ve farkl bir perspektif ieren bir analiz." Aktel yazar, u tarihi belgeleri aklasa da optik yanllklarmz dzeltsek. Birinci Dnya Sava baladktan sonra, Ermenilerin Ruslara casusluk yapmalar, yer yer ayaklanma hazrl iinde olmalar, baz yerlerde ayaklanmalar (Zeytun, Van, Mu, Bitlis, Elaz vb), Dou Cephesindeki ordularmz takviye iin yola karlan perakende birlikleri vurmalar, askerden kamalar, askerleri kamaya tevik etmeleri gibi olaylar zerine 14 Mays 1915'te, 'gerekenlerin baka yere nakil ve iskan ettirilmeleri hakkndaki i 3 maddelik kanun kabul edilmitir. (Kanun metni iin: S.Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya, 1.C., s.12:2; Konuyla ilgili birka kitap: Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi; Kamuran Grn, Ermeni Dosyas; Kazm Karabekir, Ermeni Dosyas; Bilal .imir, Osmanl Ermenileri; Mim Kemal ke, Ermeni Sorunu; Belgelerle Ermeni Sorunu, ATASE Y., Ankara, 1992) etin Altan, bu grleri 8 Temmuz 1996 gnl Yeni Yzyl'da, Nee Dzel'le yapt konumada da tekrar ediyor: "anakkale Sava'n, 250 gn iinde 250 bin kii ldrmeyi de mthi bir baarym gibi gsterirsiniz. anakkale Sava'nn aslnda bir yas gn olmas gerekir...Niye Alman donanmas, ngiliz armadasn Akdeniz'de karlamad da, bizim kyllerimizi kalkan olarak kulland ki? Kendi armadasn riske etmedi. Bunlar hi kimse kurcalamaz." Onca doru szn arasnda, bu yanllarn ii ne? Nilgn Cerraholu ile yapt sohbette de ayn gr savunuyor: ""250 gnde 250 bin kii ldrlr m? Bu oldu anakkale'de. Yas gn olmas lazm... " (Milliyet, 28 Temmuz 1996) Birinci Cihan Harbine Neden Girdik; Birinci Cihan Harbine Nasl Girdik? lhan Seluk, Yzba Selahattin'in Roman, 1.C., s.382 vd.; Rauf Orbay, Yakn Tarihimiz, 1.say, s.20 vd.; F.R.Atay, Atatrk'n Bana Anlattklar, s.16 vd.; H.Bayur, Trk nklap Tarihi, 3.C., 4.Ks., s.201 vd.; Prof. Dr.J.L.Wallach, Bir Askeri Yardmn Anatomisi (1835-1919), mesela s. 136. stanbul'un Dousunda Bitmeyen Oyun. H.Bayur, a.g.e., s.7-38. Amiral Dnitz'n Hatralar, sunu, s.6, Hayat Tarih Mecmuas, 1966/1. 20.Yzyl Tarihi, Richard Humble, 1.C., s.345; B.Tuchman, Korkun Takip, Hayat Tarih Mecmuas, 1967/10. 20.Yzyl Tarihi, R.B.McCallum, 1.C., s.157. Almanya Trkiye'ye ve Akdenize eitli zamanlarda, 13 denizalt yollamtr. Bunlardan U-21, Triumphe ve Majestic'i, U-14 ise bir ngiliz denizaltsn batrr. (Dr..Grgl anakkale Zaferi zerine Alman ddialar, s.126, AAM dergisi," 28.say, Mart 1994; anakkalesi Cephesi, 3.Kitap, s.511) Liman Paa anlarnda yle diyor:

de

bi

an

_8

45) 46)

47) 48)

49)

50)

51)

52)

53)

54)

"Denizaltlarmzn anakkale'de gsterdikleri faaliyet sonunda, ngiliz harp gemilerinin muharebe meydanndan ekildikleri yolunda Alman gazetelerinde yer alan haberler tamamen yanltr." (Trkiye'de Be Yl, s.99) Albay efik Aker, Arburnu Savalar ve 27.Alay, s.18. Asl tartlacak st sorun u: Savatan kanmak mmkn myd? Sava byle mi ynetilmeliydi ya da nasl ynetilmeliydi gibi sorunlar, ancak bu temel sorunun zmnden sonra anlaml bir irdeleme konusu olabilir. Trkiye'de Be Yl, s.77. Trkiye'ye tmgeneral olarak geldi (1913), rtbesi baz politik sebeplerle, Alman mparatoru tarafndan, vaktinden nce svari orgeneralliine ykseltildi (1914). Trkiye'de, anlama gereince bir st rtbe ile alt (mir/mareal). 1918'de ngilizlerce tutuklanarak Malta'ya srgn edildi, 1919'da Almanya'ya dnd ve orgeneral olarak emekli oldu. Yani feldmareal olmad. 1922 ylnda yaymlanan anlarna Malta'da balamtr. (Liman von Sanders, s.11,19; Alan Moorehead, anakkale Geilmez, s.472; Bir Yardmn Anatomisi, s.121; bu kitabn 111-135. sayfalar Liman von Sanders'le ilgilidir ve ok ilgin ayrntlar iermektedir) Msrolu, anakkale Sava'ndaki kayplarmz iin yle yazyor: "250.000 ehit ve 150.000 hastanelerde vefat etmi yaral.." (Lozan, 1.C., s.293) Kltr Bakanl da, 18 Mart 1996 gn, Milliyet gazetesinde, anakkale Ant iin sanatlara yapt duyuruda, ehit saysn 253.000 olarak verdi. Efsane gerei bastryor! [Hastanede lenlerin saysnn dorusunu, bir daha veriyorum: 18.746, anakkale, 3.Kitap, s.500] Programda yalnz iir deil, iir d blmler ve bu blmleri destekleyen grntler de vardr. (Radyo ve Televizyon Yksek Kurulu'nun 5.4.1988 gn ve RTYK-01.88/0232 sayl yazsna bal rapor.) M.Kaplan, M.Akif in iirini ya okumam, ya okumu anlamam, ya da gerei bile bile arptyor. iirde geen "en kesif ordular", "tepeden yol bularak gemek iin Marmara'ya", "ufack bir karaya ne hayaszca tahad (ylma)", "Avustralya ile beraber Kanada", "Hindu", "lam", "tfek" gibi szler, deniz savalaryla m ilgili? O iir de, tpk anakkale Gn gibi btn savalar kucaklamaktadr. Sultan Reat'n, merutiyet dneminde, lkeyi ynettiini ileri srmek iin yalnz tarih, hukuk ve siyasetten haberli olmamak yetmez, Sultan Reat hakknda da tam bir bilgisizlik iinde yzmek arttr. M.Kemal'in aklamasna, asl Sefa Kaplan arm grnyor! Belli ki bu konuda pek hazrlksz. Gl Dirican da, A.A.Pallis'in Yunanllarn Anadolu Maceras kitabn okuyunca arm ve kitab tantmak iin yazd yazya, yle bir balk atm: "Bize Hi de Byle Anlatmamlard". (22.6.1995, Milliyet) Byle ayrntlar ve zel konular, elbette okulda anlatlmaz, ders d kitaplardan renilir. Bu konuyla ilgili, yaymlanm ve okunmay bekleyen pek ok kitap var! nc Blm, 7. paragrafta ayn armay, Fatih ekirge'de de greceiz. Anlalan bu sevgili genler, yazmaktan okumaya vakit bulamyorlar. M.Kemal 18 Mart ile ilgisini Ruen Erefe yle anlatr: "Benim bu harektla alakam, dolaysyladr. Yalnz, 18 Mart gnnn sabah Cevat Paa hazretleri, Maydos'ta bulunan kararghma geldi. Kendisine Seddlbahir sahil mntkasndaki tertibat gstermek zere beraber Kirte'ye gittik." (M.Kemal ile Mlakat, s.15) Y.Kk, M.Kemal'in verdii bu ksa bilgiye bile gzkapal itiraz ediyor ve diyor ki:" Sylediklerinin gerekle hibir ilgisini bulamyorum. Cevat Paann, Gelibolu'da, Maydos yaknndaki karargha giderek, bir ihtiyat tmenin yarbay rtbesindeki komutann ziyaret etmesi imkn dahilinde grlmyor; usule ve savan gereklerine denk dmyor." (T.. Tezler 5, s.71) Dorusu, sz Cevat Paa'ya brakmak olacak. Cevat Paa zetle diyor ki: lk gn M.Kemal'le beraberdik. O kara cihetine, ben deniz cihetine bal idik. Seddlbahir'e gittik... Dman donanmasnn ilerlemekte olduunu grnce, geriye dnp Altepe yolunu tuttuk. O esnada ilk dman mermisi bamzn stnden geerek Altepe'ye dt. te, 18 Mart sabah byle balamt." (Yakn Tarihimiz,1.C, s.77)

de

bi

an

_8

55)

56)

57)

58)

59) 60)

61)

Bu gelenek ilk defa bu yl (1996) deiti. Ayrca Anafartalar Gn de kutland. Ama yanl tarihte. Hayret! Y.Kk'n, bu hayat hikyesini, Milliyet gazetesine ek olarak yaymlanan stiklal Sava Gazetesi'nde (1969-70) grdn yazyor. Oysa tam ve doru metni, Nutuk'un 3. cildinde var: 144 no.lu belge. Demek ki Y.Kk ilk kez 1927'de eski yazyla, 1934'te yeni yazyla baslan, o gnden bu yana da defalarca baslm olan Nutuk'u bile okuyup incelememi. Ama M.Kemal ve Kurtulu Sava hakknda, ciddi bir inceleme yapmcasna fikir yrtyor! M.Kemal, sz konusu hayat hikyesini, gazeteci Velit Ebzziya Beyin sorduu 21 sorudan birinin cevab olarak, yaveri Cevat Abbas'a dikte ettirmitir. Bu ksa hayat hikyesinde, sadece o gne kadar bulunduu grevleri sralamaktadr. Hizmetlerinin deerlendirilmesini ise gelecein geree saygl tarihilerine brakt anlalyor. M.Kemal hibir zaman 'kahramanlk iddiasnda' bulunmu, kendini vm deildir ki. Daima bakalarn yceltmitir. Bunun en iyi rnei, 30.8.1924'te Dumlupnar'da yapt konumadr; zaferin btn erefini, arkadalarna ve ordunun subay ve erlerine paylatrmtr. Kendini, dolayl olarak bile vd bir tek konumas yoktur! A.Altan bu szleri, Prof.Dr.Ergn Aybars'n da katld ve kendisinin ynettii, Dinamit adl Tv. programnda sylemi ve katlanlarn dncelerini sormu. Mete Tuncay, Murat Belge ve Asaf Akat, "17. sradaki (?) birisinin, cephenin gerek kahraman olamayacan" ileri srmler, insanlarmz bilmedikleri konuda konumaya ve ahkam kesmeye zorlayan zel ve gizli bir yasa m var? Ergn Aybars, Churchill'in anlarnda, 'siyasi yaamn yirmi yl ileri atan ve Sava Bakan Lord Kitchener'inkini ykan kiinin, M.Kemal olduunu' yazdn ve R.Erefin 1918'de, daha Dnya Sava bitmeden, 'Anafartalar Kahraman M.Kemal ile Mlakat' yaptn sylemi. Ama program, 12 dakikalk bu blm makaslanarak yaymlanm! (Prof.Dr.E.Aybars, Milliyet, 29 Ekim 1996, 18.sayfa) Biroklar gibi onun da rtbesi, daha nce bir derece aa indirilmi olduu iin Cevat obanl, 18 Mart 1915 gn paa deil, albaydr. (F.Altay, s.83) Cevat Bey, sabah erkenden anakkale kasabas civarnda bulunan kararghndan, Gelibolu kysna gemi ve saat 14.00'e doru dnmtr. S.Adil anlarnda yle yazyor: "[Sava sona erince] hepimiz bu byk gnn zaferinden dolay kumandanmz usule gre tebrik ettik." (Hayat Mcadeleleri, s.222-228) Y.Kk, S.Adil'i, 40. sayfada "anakkale'de topu komutan" diye tantm, 68. sayfada "Boaz' savunan komutanlardan" olduunu yazm, nihayet doruyu kefedip 71. sayfada 'Mstahkem Mevki Kurmay Bakan" olduunu aklam. Churchill diyor ki: "1915 ylnda btn Avrupa'da, milyonlarca insann hayatna mal olan byk taarruzlar yaplmt. Fakat bunlardan hibiri, Nusret'in dkt maynlar kadar harbin devamna ve dmann istikbaline messir olacak bir baar gsterememitir." (Hayat Tarih, s.59, say 2, Mart 1972) Bu baarya Almanlar ortak olmaya kalkmlardr. Liman Paa, "Trkiye'de mayn uzman olarak alan stemen Gehl'in Erenky krfezine, 18 Marttan az nce yerletirdii maynlarn da bu zaferde rol olsa gerektir" diye yazyor. (Trkiye'de Be Sene, s.75) Ama bir sonraki dipnotta sz edilecek olan eserde, Dr.Mhlmann ise, stemen Gehl'in, '18 Marttan az nce yerletirilmi maynlarla1 ilgisi olmadn, 'Boaz ortasndaki mayn hatlarnn dzenlenmesinde altn, Nusret gemisinin bahriye mhendisi Reyder'in komutas altnda olduunu' yazyor. Dr.smet Grgl, Nusret gemisinin gnlnde, svari olarak Yzba Reyder'in deil, Yzba Hakk'nn adnn yazl olduunu aklyor ve diyor ki: "Bir bahriye mhendisinin bir gemiye komutan olmas ok uzak bir ihtimaldir. Ayrca bu isim dier kaynaklarda hi yer almad gibi Almanlar tarafndan hazrlanan, 1756'dan 1939'a kadar Trkiye'de vazife alan Alman subaylar aklayan Duetsche Offiziere in der Trkei isimli kitapta da bu isim ve hatta benzeri dahi yer almamaktadr." (anakkale Zaferi zerine Alman ddialar, s.118, AAMD, say 28/ Mart 1994)

de

bi

an

_8

62)

63)

64)

65) 66)

68) 69)

70) 71)

de

67)

Mstahkem Mevki Kurmay Bakan Yb.S.Adil de, kaptann Yzba Hakk, maynlar hazrlayp atanlarn da Yzba Hafz Nazmi ve arkadalar olduunu, ancak bu son maynlar dkme teklifinin, "sevimli, uysal bir ihtiyar olan" Alman Amiral Marten Paadan geldiini aklamaktadr. (Hayat Mcadeleleri, s.221) Almanlarn olayla ilgisi, bu kadar. Dr.smet Grgl'nn verdii bilgiye gre, Alman Ariv Kurulu 1927'de Genel Harp Olaylar dizisini yaymlar; dizinin 16. Cildi, Dr.Carl Mhlmann'n yazd 'anakkale Muharebesi-1915'tir. .Grgl, ngilizlerin Gelibolu'dan sessizce ekilmeyi baarmalar zerine, o noktaya kadar zaferi bir Trk-Alman ortak zaferi olarak gsteren yazarn, yle yazdn aktaryor: "tiraf etmek gerekir ki ngilizler, Trkleri aldatmaya ve artmaya ok gzel muvaffak olmulard." (anakkale Zaferi zerine Alman ddialar, s. 105) Almanlar kra ortak kyorlar, zarar Trklerin hesabna yazyorlar. Ne ho ticaret! Alman katksnn derecesini Liman Paadan dinleyelim: "5.0rdu emrine, Haziran sonuna doru, anakkale muharebeleri srasnda hizmet gren tek ve biricik Alman birlii geldi. Bu birlik, bir istihkm bl idi. 200 mevcutlu bu blk, iklimin etkisi, beslenme tarz, ar muharebeler ve zayiat yznden ksa zamanda 40'a dt. Bunun dnda anakkale'ye Almanya'dan baka kuvvet gnderilmedi. [..] anakkale harp sahnesinde bulunun Alman er, astsubay ve subaylarn says ise en ok 500 kiiye kmtr. lk Alman topu cephanesi anakkale'ye sava sona ermek zereyken, Kasm 1915'te, ilk batarya 15 Kasm'da, ikinci ve son batarya ise Aralk 1915'te gelecektir." (Trkiye'de Be Yl, s.100,121) anakkale Savana katlan Trklerin says ise 350.000'dir. Yahya Kemal gibi sivil bir yazar bile, 28 Mays 1921 gnl leri gazetesinde, Liman Paann yeni yaymlanm olan anlarn ok ar bir dille eletirmekte ve 'ellerini Trk kanyla ykadn' yazmaktadr. (Eil Dalar, s.161 vd.) Bu da gsteriyor ki Liman Paay eletirmek, daha sonra ortaya km bir tutum deil! 9.Tmen Komutannn yeni dzene yazl itiraz: anakkale Cephesi, 1. Kitap, s.224. Esat Paann anakkale Anlar, yay. haz. hsan Ilgar, Baha Matbas, stanbul, 1975; 307 sayfalk kitabn te biri, Ilgar'n aklamalar ve yorumlar ile dolu. Esat Paann anlarn, gerekli yazm iaretleri konulmad ve tutarl bir sayfa dzeni yaplmad iin bunlardan ayrdetmek hayli zor, ok dikkatli okumak gerekiyor. Bu anlarn bir ksm, Hayat (1959) ve Hayat Tarih (1965/3) dergilerinde de yaymlanmtr. Esat Paann 6 cilt olan anlarnn sadece 3. cildi, anakkale ile ilgilidir. 3 Mays 1915 gnl bu ok dikkate deer yazdan baz paralar: "Sanders Paa hazretleri bizi, bizim ordular, bizim memleketi tanmad ve laykyla tetkikatta bulunacak kadar bir zamana malik olamadndan, sahilde ihra (karma) noktalarn kamilen ak brakacak tertibat alm ve dmann karaya asker ihracn teshil eylemitir (kolaylatrmtr). [..] Vatanmzn mdafaasnda kalp ve vicdanlar bizim kadar daraban etmeyeceine (arpmayacana) phe olmayan, bata von Sanders olmak zere btn Almanlar..." (.Grgl, Atatrk'n Arburnu Muharebeleri Raporu ve Anafartalar Muharebatna Ait Tarihe Adl Eserlerinde Yer Almayan Emir ve Raporlardan Bir Demet, s.93, AAM dergisi, Say 19, Kasm 1990) 20. Yzylda Osmanl Devleti. Liman Paa Suriye Cephesindeyken de, ngiliz taarruzunu inatla dou kanadndan bekleyecektir. Belen zetle diyor ki: "Bu onda 'sabit fikir' haline gelmiti. 8.0rdu Komutan Cevat Paa (obanl) cephenin kendi blgesinden yarlacan anlamt. Hindli bir asker, ayn 19'unda deniz kysndan (Batdan) byk lde bir taarruz yaplacan haber verdi. Ama Liman Paa grn korudu, ngiliz ordusu batdan (deniz kysndan) taarruza geer, 8.0rdu yok olur, cephe yarlr ve dalr." (F.Belen, 20. Yzylda Osmanl Devleti, s.366) H.Bayur, Trk nklab Tarihi, 3.C., 2.Ksm, s.278. Trk grn belirleyen belgeler, anakkale Cephesi adl asker tarihin 1. Kitabnn 212-216. sayfalarnda; Liman Paa'nn plann aklayan 26.5.1915 gnl yazs ise 218 220. sayfalarnda bulunuyor. M.Kemal'in roln kltmekten baka bir ey dnmeyen GRYT Ansiklopedisi, Liman Paann yanl plann savunuyor. (1.G., s.81,101,107)

bi

an

_8

72)

73) 74) 75) 76)

77)

82) 83) 84)

85) 86) 87)

88)

de

79) 80) 81)

bi

78)

etin Altan da savunuyordu: "anakkale ayet zaferse, bunun baars... anakkale Cephesi Komutan Alman generali Liman von Sanders'e ait olmak gerekir. nk harektn tm planlarn o hazrlamtr."(Aktel, 36. say, 12-18 Mart 1992) Bu konudaki Trk eletirisi ok ksaca yle: Gelibolu'da, dmann Trk direncini kertebilmek amacyla karma yapabilecei kesimler ok azdr ve bellidir; bu bakmdan dman eldeki kuvvetlerle kyda karlamak mmknd. S.Adil, "Liman Paa ne yazk ki blgeyi yalnz bir iki motor veya otomobil gezintisi ile pek yzeysel bir bakla grm, zel durumlarn grememiti." diye yazyor, (s.235) anakkale Cephesi, 1. Kitap'ta bulunun 13. ve 15. krokiler, Trk Komutanlar ile Liman Paann plan arasndaki byk fark gstermektedir. Liman von Sanders, s.87, 88. Bu taarruzun byk kayp ve baarszlkla sonulanmas zerine Sondenstern'in yerine Weber Paa atanr. "3.Kolordu Komutan General Esat, karmann merkez kesimine yaplacan deerlendirmi ve anakkale savunmasn buna gre planlayp kurmutu. Komutanln yabanc ele teslimi ve bu plann tamamen tersinin uygulan cidden ok zcdr ve bize ok pahalya mal olmutur. [..] Liman von Sanders'te bir Saros fobisi vard. Bu nedenle 5. ve 7.Tmenleri o blgeden ayrmyordu. Nihayet Bakomutanlk (stanbul) bunun farkna vard ve 26 Nisan akam 5.Tmeni gney blgesine gndermesi iin verdii bir emirle Ordu Komutann uyard. Fakat ge kalnmt. " (Stratejik ve Taktik Sonular Serisi, No.4, s.23 - 24) Komutanla ordu ayn millettense, zaferi komutana izafe etmek bir gelenektir. Ama komutan ve ordu ayn milletten deilse, milli tarihlerde ve genel olarak edebiyatta bu gelenee pek uyul madn gzlyoruz, ikinci Dnya Harbindeki muharebeler anlatlrken (roman, film, televizyon dizisi), her milletin kendi komutanlarn ya da birliklerini ne kardna tank olmaktayz. anakkale Sava yazarlarndan Avustralyal Alan Moorehead, doal olarak daha ok Anzaklar anlatr, ngiliz R.R.James de ngilizleri. Liman Paa da anlarnda, Suriye cephesindeki savalardan sz ederken, Alman komutan, subay ve birliklerine ncelik ve arlk vermitir. Yanya Savunmas ve Esat Paa; kitabn sonunda Esat Paann kendi yazd hayat hikyesi var. .Grgl, 10 Yllk Harbin Kadrosu, s.79 ve 82. Yanya Savunmas ve Esat Paa, s.102. Esat Paa da savan bandan 3 Kasm 1915'e kadar hizmet grm, 3 Kasmda 1.Ordu Komutanlna atand iin anakkale'den ayrlmtr. (Yanya Savunmas ve Esat Paa, s.102; anakkale Cephesi, 3.K., s.473) Savan bandan 10 Aralk 1915'e kadar. General Ltfi Doanc, 57.Alayn Tarihesi. H.Bayur, Atatrk- Hayat ve Eseri, s.359 (Harp Tarihi Dairesince verilen bilgiye gre); Sadi Borak, Atatrk, s. 137. Esat Paa anlarnda bu madalyalarn verilmesini 27 Mays 1915'te kendisinin nerdiini yazmaktadr. (Hayat Mecmuas, say 29 /1959) Kaynak taramas yapmad anlalan Y.Kk ise yle yazyor: "Gelibolu'da hibir komutana 'kahraman' denmez; nitekim madalyalar Sultan'a ve direnii yneten en st dzey komutanlara veriliyor." (T.. Tezler 5, s.255) Y.Kk'n bu tr dayanaksz yorumlarna ve geree aykr iddialarna daha ok tank olacaz. .Grgl, On Yllk Harbin Kadrosu, s.93. Yanya Savunmas ve Esat Paa, s.102. Y.Kk kitabnn bir baka sayfasnda da yle yazyor: "Kemal'in Anafartalar Kahramanl, ilk kez, hevesli ve gen bir gazeteci-yazar olan Ruen Eref tarafndan, 1918 yl Mart aynda ortaya atlyor.1919 yl yaz ortalarna gelindii zamanda bile, kahraman susuzluu yaayan lkede, bunun fazla tutmad anlalyor." (s.398) Sz konusu yere bu ad 3. Kolordu Kurmay Bakan Fahrettin Bey (Altay) vermitir (F.Altay, On Yl Sava, s.93); Esat Paa da anlarnda yle diyor: "Bu tarihi adn gnlk emirle yaplmasn ve haritalara kaydn emrettim." (Esat Paann Hatralar, Hayat

an

_8

Mecmuas, say 30,1959) Esat Paa, 1936'da, gazeteci Selahattin Gngr'le yapt uzunca konumann bir yerinde, yle diyor: "Hayatmn son yllarnda duyduum en byk zevk, memleketi kurtaran o harikulade ahsiyetle bir zaman silah arkadal yapm bulunmamdr." (S.Gngr, Kumandanlarmzn Harp Hatralar, s.34) 90) "Ey bugne ahit olan sarp hisarlar / Ey kahraman Mehmet avu siperleri / Ey Mustafa Kemaller'in aziz yeri / Ey topra kanl dalar, yank yerler." 91) Ltfi Simavi'nin anlar ilk defa 1924'te yaymlanmtr. 92) Tarih ve Toplum dergisinin 16. saysnda (1985), Yeni Mecmua'nn bu zel says hakknda geni bilgi var. (s.62-65) 93) Msrolu, Harp Tarihi Dairesini, "...tam bir Kemalist telkin altnda yetien subaylardan kurulu" diye niteliyor. (Lozan, 1.C., s.43) Y. Kk de, "Sava tarihi arivlerini, tarih eitimiyle hibir ilgileri olmayan emekli subaylara amak, tarihi rtmeye almak demek[tir.]" diyor. (T..Tezler 2, s.634) Bu yzden Trk harp tarihlerinden yararlanmaktan kanyorlar, ngiliz harp tarihinden de uzak duruyorlar, nk o da M.Kemal'i vyor. Ne yapsnlar? Zorunlu olarak dedikodu tarihilii yapyorlar! 94) Mesela Msrolu esas olarak, Y.Kk'n bile "M.Kemal'e kinle dolu ngiliz istihbarats" diye niteledii (T.. Tezler 5, s.42) Yzba H.C.Armstrong'un Grey Wolf (Bozkurt) adl, tartmalara yol am, iinde pek ok yanl bulunan kitabna dayanyor. (Armstrong ve kitab hakknda, ilerde, ksa bilgi sunulacaktr. Trkiye'ye sokulmas yasakt. 19 Mays 1919'a kadarki blm, Peyami Safa'nn evirisiyle, Sel yaynlar arasnda kmtr. Bizi de kitabn bu ksm ilgilendiriyor zaten. Bozkurt'un tamam, 1996'da Arba Yaynevi tarafndan yaymlanmtr. ev. Gl aal Gven) Msrolu, bir yerde de ngiliz gazeteci Ashmead-Barlette'in La Verite sur les Dardanelles adyla Franszcaya evrilmi olan (Orijinali: The Uncensored Dardanelles, Londra, 1927) kitabndan bir paragraf aktaryor. Fakat bu iki yazarn sava hakknda verdii bilgilerin tamamn aktarmyor, olaylarn tarihlerini deitiriyor, maksadna gre bir dzenleme yapyor. Greceiz. GRYT Ansiklopedisi yazarlarnn dayanaklar ise, "1915'te anakkale'de Trk" adl tek bir kitapk. Kitap, M.Eitim Bakanlnn 1957 ylnda, orta retim rencilerine parasz datlmak iin bastrd 103 sayfalk bir anma kitabdr. Ama 'Genelkurmayn yaymlad kitap' diye tantyorlar. (1.C., s.101) Kitapta, Harp Tarihi Dairesince hazrlanm 14 sayfalk basit bir anakkale Sava zeti var, gerisi an, iir ve fotoraf. anakkale Sava ile ilgili btn bilgilerinin kayna ite bu 14 sayfalk basit zet! Ayrca Liman von Sanders'in anlar ile General Hamilton'un gncesinin de tamamn deil, Hayat Tarih mecmuas ile Yllar Boyu Tarih dergisinde yaymlanm zetlerini okumular. (1.C., s.81,139) Bu bilgi dzeyi ile gerekleri tersine evirmeye yelteniyorlar. nsan 6 ciltlik ansiklopedinin "gayr-i resmi" mi, yoksa "gayr-i ciddi" mi olduuna karar veremiyor. Y.Kk ise, R.R.James'in ve A.Moorehead'in kitaplarndan yararlanyor ama ikisini de dikkatle okumam, okusa anakkale Savan kavrard; yle bir tarayp ya da birine taratp yalnz iine gelen birka paragraf alm. M.Kemal'i ven btn blmlerin uzandan geiyor. 95)A.Moorehead, anakkale Geilmez, s.178. 96)anakkale savalar hakkndaki ngiliz harp tarihini yazan General Aspinall Oglander diyor ki: "Conkbayr'nn 1915 Austosundaki hayati nemini veya bu yksek noktann ngilizlerin elinde bulunmasyla Trklerin maruz kalacaklar tehlikeyi anlamak iin pek az bir askeri bilgi yeter." (Aktaran C.Conk, s.78) "Arazi, gerek stratejik, gerek taktik hareketlerde, nemli rol oynar. Ak, kapal, arzasz, ok arzal, kesik, sarp yamal, ormanlk vb. olduuna gre harekt zorlatrr ya da kolaylatrr. Bu sebeple araziden yararlanmasn bilen komutan, kendisine doal bir yardmc kazanm, kuvvetini oaltm olur." (Kur.Albay S.Kip, Askeri Kamus, s.12) 97) Y.Kk'n "unuk Bayr" dedii yer, bildiimiz Conkbayr. Msrolu da "unuk Bayr" diyor. (Lozan, 1.C..S.158) Yalnz birka yabanc kitaptan yararlandklar iin 89)

de

bi

an

_8

98) 99) 100) 101) 102) 103) 104)

105) 106) 107)

108) 109)

110)

111)

112)

yerleri, Lorel-Hardi diksiyonuyla adlandryorlar. Kocaimen, Conkbayr, Besim Tepe, Dztepe'nin yer ald ykselti ktlesine ngilizlerin verdii ad. Aktaran H.Bayur, Trk nklab Tarihi, 3.C., 2.Ks., s.332. Msrolu'nun bu yanlnn kayna, Armstrong'un kitab. Armstrong yanl yazyor, Msrolu da bu yanl bize satyor. (P.Safa, Bozkurt, s.50,57) anakkale Cephesi, 2. Kitap, s.34. anakkale Cephesi, 1. Kitap, s.237 vd, ayrca 15 No.lu kroki. anakkale Cephesi, 2. Kitap, s. 18; Kannengiesser Haziran ortasnda 9.Tmen komutan olacaktr. (F.Belen, 1. Dnya Harbinde Trk Harbi, 1.C., s.17) Sonradan generallie terfi eden Hans Kannengiesser, anakkale'yle ilgili bir an-tarih yaymlamtr: Gallipoli, Beteutung und Verlauf der Kmpfe 1915, Berlin, 1927; bu kitabnda M.Kemal'den yle sz ediyor: "M. Kemal, yaman adam. Her karar kendi bana veriyor, ne istediini gayet iyi biliyor." (Aktaran, Selahattin iller, Atatrk iin Diyorlar ki, s.27) Abdurrahman Dilipak da, A.Fevzi Beyi, Fevzi (akmak) Paa sanyor. (C.G. Yol, s.21) .Grgl, On Yllk Harbin Kadrosu, s.80. .Grgl, a.g.e.,.s.98; S.Adil, Hayat Mcadeleleri s.260; Ansiklopedi, verdii yanl bilginin kaynan da gstermi: "Hayat Tarih mecmuas, Mart 1965." Oysa gsterdii kaynakta deniliyor ki: "Anafartalar Cephesi kumandanlnda bir ara Fevzi Paa (Mareal Fevzi akmak) da bulunmutur." Bu cmleden o anlam karmak da byk bir beceri. Fevzi (akmak) Paa gerekten Anafartalar Cephesi Komutanlna vekalet edecektir ama drt ay sonra, M.Kemal'in bu grevden ayrld 10 Aralk 1915'te. (.Grgl, a.g.e., s.98) Bizimkiler inceleme zrl olduklar iin yalnz tarihleri deil, kiileri de birbirine kartryorlar. H.Bayur, Hayat ve Eseri, s.88; C.Erikan, Komutan Atatrk, s.159. Y.Kk, Tezler 5'in 85. sayfasnda, sanki tersini yazan olmu gibi, M.Kemal'in ordu ihtiyatndaki bir tmenin komutan olduunu kantlamak azmiyle M.Larcher'in La Guerre Turque Dans Le Guerre Mondiale adl eserinin 212. sayfasnda bulunan bilgileri Franszca olarak aktarm.(Sz konusu kitap, 3 cilt olarak Yb.M.Nihat tarafndan Trkeye evrilmi ve 1927'de Genelkurmayca yaymlanmtr.) Ama yapt Franszca alntya yle bir gz ucuyla olsun bakmam; baksa, Vehip Paann da, A.Fevzi Beyin de adlarnn gemediini grr, o tarihte Gelibolu'da bulunmadklarn anlard. Vehip Paa hakknda bilgi verirken de, 'ngilizler tarafndan tutuklanarak Malta'ya gtrldn, oradan katn' ileri sryor. (s.84) Bu bilgi de doru deil. Vehip Paa ne Malta'ya srlm, ne de Malta'dan kamtr. (Malta'ya srlenlerin genel listesi: B.N.imir, Malta Srgnleri, s.415-420; ayrca, Malta'ya srlen subaylarn tam listesi, .Grgl, 10 Yllk Harbin Kadrosu, s. 192) Vehip Paa, ilk tutuklama furyas srasnda yakalanp Bekiraa Bl'ne hapsedil-mise de oradan kap talya'ya gitmitir. (Yzba Selahattin'in Roman 2.C., s. 17; HTM, 1972/5, s.21) T.M.Gztepe, Vehip Paann, "Batum'da yapt sylenen milyonluk bir petrol yolsuzluu suuyla tevkif edildiini" ileri sryor." Gnah boynuna! (V. M. Gayyasnda, s.91) Vehip Paay 9.Tmen Komutan sanan ansiklopedistler, olaylar kavrayamaynca yle yazyorlar: "Ama Vehip Paann kumanday ele al tarihi bizce tam tespit edilememitir.(!) Asl 9.Tmen kumandan olan Albay H.Sami Beyin ne zaman kumanday brakt veya devrettii ise aklk kazanmamamtr.(!)" Ansiklopedistlere not: 10 Yllk Harbin Kadrosu adl kitapta (s.71,79, 90) yeterli bilgi var! Vehip Paa, 9.7.1915'te 'ordu komutan yetkisiyle Gney Grubu Komutanlna' getirilecektir. (anakkale Cephesi, 2. Kitap, s.222); ayrca, .Grgl, a.g.e., s.79; Liman Paa da anlarnda Vehip Paann cepheye geli tarihini belirtiyor (s.100) ve bizimkiler Ordu Komutannn anlarn bile okumadan anakkale'yi analize yelteniyorlar. anakkale Cephesi, 2. Kitap, s.82.

de

bi

an

_8

113) 114)

115)

116) 117) 118)

120)

121)

122)

de

bi

an

119)

a.g.e., s.84. M.Kemal'in ihtiyat tmeni komutan olduu, Y.Kk'n ifa bulmaz bir taknts. O kadar ki 18 Mart gn bile ihtiyat tmeni komutan olduunu ileri sryor, (s.71) Soyadyla ters orantl bir yanl. nk M.Kemal'in tmeninin ordu ihtiyat olmas, 5.Ordunun kurulup (25 Mart) LimanPaann Ordu Komutanlna atanmas ve birlikleri yeniden dzenlemesinden sonradr. 18 Martta M.Kemal'in 19.Tmeni, Maydos-Seddlbahir-Morto liman kylarnn korunmasyla grevliydi ve ayrca, 9.Tmenin 26.ve 27. Alaylar da emrindeydi. (Prof.Dr. A.ayc, anakkale ve Atatrk, s.34, AAMD, say 19; H.Bayur, Hayat ve Eseri, s.72; Fahri eliker, anakkale ve M.Kemal, s.641 vd., AAMD, say 9) . zet iin yararlandm kaynaklar: Esat Paann anlar; C.Erikan, Komutan Atatrk; F.Belen, 20. Yzylda Osmanl Devleti; Tugeneral C.F. Aspinall Oglander'in yazd ngiliz resmi tarihi: Gelibolu; anakkale Cephesi adl askeri tarihin 2. Kitab; Stratejik ve Taktik Sonular Serisi No. 4 (27.Alay ile 19.Tmenin 25 Nisandaki hareketleri inceleniyor); dman ilk karlayan 27.Alay Komutan Yarbay efik Aker'in an-raporu (Arburnu Savalar ve 27.Alay). General Hamilton, "Btn tertipler... Sar Bayr'n doruklarna (Kocaimen, Conkbayr) bal"diyor. (R.R.James, Gelibolu Harekt, s.315) Arazi ve taktik noktalar hakknda daha fazla bilgi iin efik Aker, s.13 vd., ngiliz resmi harp tarihinden: "stila kuvvetleri 25 Nisan'da Seddlbahir ve Anzak (Arburnu)evresinde karaya karld vakit, iki gn sonra ngiliz ve Avustralyal piyadelerin, Kilitbahiryaylasna hcum ederek... buray alacaklar mit ediliyordu." (A. Oglander, s.35, BTTD, Say 13, Mart 1986) "anakkale Boaz'nn merkez tahkimatn bu plato (Kilitbahir) korumaktadr." (anakkale Cephesi, 1. Kitap, s.15) "Mareal Liman von Sanders'in plan, adeta bu plann uygulanmasn kolaylatryordu."(Stratejik ve Taktik Sonular Serisi No.4, s.12) '1915'te anakkale'de Trk' adl kitapkta yer alan zette, 9.Tmenin alaylarnn yerleimi aklandktan sonra da yle deniyor:"... 9.Tmen, dman karma faaliyetine gre ihtiyatndaki kuvvetlerini kullanmada serbest bulunuyordu. 9.Tmenin gerisinde, Bigal-Maltepe evresinde, ordunun ihtiyat olarak Yarbay M.Kemal Beyin kumandasnda 19.Tmen vard." (s.7) GRYT Ansiklopedisinin yazarlar, bu bilgiyi baknz nasl yorumluyorlar: "Genelkurmayn da aklad gibi dman ordusu ile yzyze gelecek olan Osmanl ordusunun ihtiyat birlii 9.Tmen idi. Yarbay M.Kemal Beyin kumandasnda bulunan 19.Tmen ise ordunun ihtiyat, yani yedein yedei idi. "(1.C., s.85) Sayfann bana da, "M.Kemal'in tmeni yedein yedeiydi" diye iri harflerle balk atmlar! 9.Tmen, Gelibolu'nun muhtemel karma noktalarnda grevli bir birlik, yani ilk hatta. lk hatta bulunan bir birlik, ordu ihtiyat olur mu? Askercilik oynayan ocuklar bile olmayacan bilir. Her savaacak birlik, zaten bir ksm kuvvetini ihtiyat olarak geride bulundurmak zorundadr; 9.Tmen, Liman Paann plan uyarnca, kuvvetinin gerekenden daha ounu geride tutmaktadr. Sz konusu zet, tmenin, bu sakat anlay yznden, kendi ihtiyatlarn ancak sava baladktan sonra kullanabildiini belirtmek istiyor. GRYT Ansiklopedisi yazarlar, M.Kemal'i nemsizletirebilmek iin bu basit zeti bile anlamam grnmeyi gze alyorlar... anakkale Cephesi, 1. Kitap, s.235-239 ve 15. sayl kroki. Esat Paann Kurmay Bakan Fahrettin (Altay) zetle diyor ki:' M.Kemal savan balamasndan nce, birliinin, tehlikeli grd Arburnu kesimine kaydrlmasn istemi, Liman Paa kabul etmemiti; hi olmazsa Kocaimen Tepeye yaklatrlmasn nerdi, Liman Paa bu neriyi de reddetti.' (Belleten, XX/80, s.605) Fahrettin (Altay) diyor ki: "M.Kemal de Arburnu'na hareketine msaade istiyor. Bu tmen ordunun emrinde olduundan, oradan soruluyor. Ordu emir vermekte gecikiyor." (s.88) Liman Paa bu srada Bolayr'dadr. Esat Paa da diyor ki: "Durumu bildirmek, gerekli emirleri almak zere kendisini (Liman Paay) aramaya gittim... Kendisinden

_8

123)

124)

125)

126) 127) 128) 129) 130)

131)

132) 133)

yaplacak hareket hakknda hibir talimat alamadm." (Esat Paann anlar, s.38) F.Altay, 'Ordu emrinin ancak drt saat sonra geldiini" kaydetmektedir. (On Yl Sava, s.95) C.Erikan, M.Kemal'in verdii bu riskli karar, birok adan deerlendirdikten sonra diyor ki: "M.Kemal'in hareketi ne diye nitelendirilebilir? sterseniz grd bir tehlikeyi ortadan kaldrmak ve sren durumdan kurtulmak iin stn bir inisiyatifle hareket, isterseniz ayaklanma, isterseniz keyfe gre hareket deyiniz. Bu hareketinin sorumluluuna gs gerecekti." (Komutan Atatrk, s. 131) Liman Paa, ilerde greceiz, emrini savsaklayan 16.Kolordu Komutan A.Fevzi Beyi, derhal grevden alacak ve cephe gerisine postalayacaktr. Eer olaylarn geliimi, bu kural d kararn doru ve gerekli olduunu kantlamasayd, herhalde M.Kemal de ayn akbete urard. Arazinin yaps gereince, Conkbayr kesimine ok nem veren M.Kemal, bu taarruzdan nce 57.Alayn subaylarna yle diyecektir: "Ben size taarruz etmeyi emretmiyorum, lmeyi emrediyorum. Biz lnceye kadar geecek zaman iinde yerimize baka kuvvetler ve komutanlar kaim olabilir (geebilir)." (M.Kemal ile Mlakat, s.30) Conkbayr'na nem vermekte ne kadar nakli olduu, hem olaylarn geliiminden, hem de savatan sonraki resmi ve zel yaynlardan anlalyor. "25 Nisan gn, iki Alman subaynn eli altnda bulunan kanat kuvvetleri, tamamen hareketsizlie mahkm edilerek, dmann karaya kmasna ve tutunmasna frsat verilmitir." (Stratejik ve Taktik Sonular Serisi, No.4, s.24) Hamilton'un, denizden bombardmana ilikin baz notlar: "25 Nisan, Arburnu kesimi: Queen Elizabeth btn gcyle dman zerine ulland. Her top alev sayor, kkryor ve gkteki yldzlar titreten bir iddetle patlyordu. Kulaklarmz mumla tkal, gzlerimiz nefes kesici sar infilaklardan yar yarya kr halde. 15 inlik ar topl ar, yksek patlayc madde doldurulmu mermileriyle, dman topraklarn halla pamuu gibi atyor... 26 Nisan, Arburnu kesimi:Trklerin dehetli kar taarruzlar balad... Bu defa organize bir gayretle merkeze ykleniyor... Prince of Vales kruvazr, derhal Trklerin zerine evirdii toplaryla atee balyor. Arkasndan Queen Triumph, Majestic, Baccante, London zrhllar toplaryla lm samaya balyorlar. Mermiler, mevzilenmi birliklerimizin zerinden geerek, tepenin yksek yamalarn cehenneme eviriyor. Ta, toprak, kemik, et ynlar birbirine karyor... ite, dman imenlik bir arazi parasndan gemek istiyor. Queen Lizzie zrhls derhal yakalyor, tetiklerebaslyor. Dman hedefi yok artk..." (Gelibolu Gnl, s.102, 106 vd.) anakkale Savanda Trkler, 8,5 ay, ite bu cehennem atei altnda dvtler. 10 Yllk Harbin Kadrosu, s.85. General Hamilton, ilk gn birliklerinin te birini kaybettiklerini yazyor. (Gelibolu Gnl, s.115) zninizle tercmanlk yapaym, hazret 'Conkbayr' demek istiyor. Bu yanllarn kayna da Armstrong'un kitab (P.Safa, Bozkurt, s.51). Bu yerin ad, Liman Paann anlarnn Almancasnda 'Syrenaica', Fraszcasnda ise 'Cyrenaique' diye geiyor (Trkesi Bingazi'dir). Y.Kk, 'Cyrenaique', 'Suriye' diye evirmi ve yalnz cmlenin anlamn deil, tarihi de tepetaklak etmi. (T.. Tezler 5, s.77, dipnot) M.Kemal'le ilgili bu pasajn da sadece ilk cmlesini vermi, M.Kemal vld iin gerisini kesmi. Bu anlaya gre, anlarn 1919'da yazan Liman Paa, 'ilerde Atatrk soyadn alacak olan Trkiye Cumhuriyetinin tek adamna yaranmak iin hadiseyi arptan' ilk kii oluyor! Kolordu karargh, bu arada, Gelibolu'dan Maltepe'ye alnmtr. Esat Paa Saros'tan Maltepe'ye le zeri dner. Y.Kk diyor ki: "Esat Paann, ok ksa blmleri yaymlanm anlarndan baz aktarmalar yapmak istiyorum; bunlar, yazlan tarihe ciddi kukular getirecek boyutlara ulayor." Bu aklamadan sonra, Esat Paann cmlesini aktaryor: "M.Kemal Beyi, tmenin 57.Alayn, 9.Tmene bal olup Arburnu-Kaba Tepe hatt gerisinde bulunan 27.Alay, kimseden izin almadan, Arburnu'na doru gndermi buldum." Y.Kk

de

bi

an

_8

134) 135) 136) 137)

138)

139 140) 141)

yle devam ediyor: "Yazlmayan (yani nokta nokta geilen) ksmlar bana ait deil; Esat Paann anlarndan ksa blmleri yaymlayana ait bulunuyor." (s.86) 1) Esat Paann anlarnn hibir yeri, 'yazlan tarihe ciddi kukular getirecek' nitelikte deildir. Y.Kk, savan btnn bilmedii iin an paralarn, savan ak iine yerletirmeyi baaramyor, bu yzden de eksantrik yorumlarda buluyor. Hepsinin Torielli borusu kadar bo olduunu greceiz. 2) Aktard cmlede bulunan biimindeki bolua dikkati ekerek, 'anlarn aslnda, M..Kemal aleyhinde bir ifade varm da yayna hazdayan o blm atlam' gibi bir kuku uyandrmaya alyor. Oysa anlarn 1975'te yaplm tek basks var ve benim elimdeki nshada byle nokta nokta bir boluk yok. Nitekim cmlenin tamamn nokta noktasz olarak yukarda okudunuz. yleyse Y.Kk niye byle yazyor? Ben zemedim. Belki siz zebilirsiniz. 3) Esat Paann tam anlarnn bir nshasnn Harp Akademileri ktphanesinde; bir nshasnn ise ATASE Arivinde olduu belirtiliyor. (10 Yllk Harbin Kadrosu, s.322; Yanya Savunmas ve Esat Paa, s. 105) steyenin inceleyebileceini sanyorum. Verilen bilgilerden, anakkale Sava'nn, anlarn sadece bir blmn (3.cilt) oluturduu da anlalyor. Geri kalan blmlerin, teki savalar ve eitim hizmetleriyle ilgili olduunu, Esat Paann kendisi yazyor. (Yanya Savunmas ve Esat Paa, "Kendi Kalemiyle Hayat Hikyesi", s.103) ngiliz harp tarihine dayanarak, anakkale Cephesi, 2. Kitap, 8.111; dman mevcudu ertesi gn de 15.000 kiiye kacaktr, 2. Kitap, s.119. Y.Kk'n A.Moorhead'den aktard (s.95) uzunca blmn doru evirisi iin, anakkale Geilmez, s. 179. anakkale Cephesi, 2. Kitap, s.107-108. GRYT Ansiklopedisi diyor ki: "Takviyeli mttefik birliklerinin Seddlbahir'de aklp kaldklarna kimse itiraz etmiyor. Ama mesele Arburnu'na yaplan Anzak karmasna gelince i atallayor ve kaynaklarn verdii bilgiler, birbirini pek tutmuyor. Bu karkl zebilmek iin deiik kaynaklarn verdikleri bilgileri, biraraya getirerek, doru sentezi yapmaya alacaz. Bu cepheleri anlatan tezat, 19.Tmenin banda Yarbay M.Kemal Beyin bulunmasndan ileri geliyor.Daha sonra Trkiye Cumhuriyetinin yllarca Reisicumhurluunu yapan M.Kemal Beyin o gnk durumunu, olduundan farkl gstermek isteyenler ile gerei olduu gibi aktarmaya alan kaynaklarn (!) anlatma metodlar deiik grlyor." (1.C., s.100) Kimler gerekleri saptrp farkl gstermeye alyor, kimler doruyu yazyor, hele ansiklopedi nasl doru sentez yapyor, hep birlikte ve ibretle greceiz. Savatan nce M.Kemal, tmenindeki iki Trk alayyla deitirilen bu yeni alaylarn (72.ve77.Alaylar) yerine, ilk alaylarnn geri verilmesini istemi ama kabul edilmemitir. (Altay, On Yl Sava, 82) Fahrettin Altay diyor ki: "[Arburnu'nda sava devam ederken] 72.Arap Alaynn adrl ordughnda, alaydan kaan birok Arap erinin adrlarda saklandklarn ve nargile imekte olduklarn grdk. Bunlar toplayarak cepheye gnderdik." (s.95) 27.Alay Komutan .Aker de 77.Arap Alay erlerininin, nasl kap fundalklara gizlendiklerini, Trk askerlerine arkadan ate ettiklerini, sava hattna sessizce yaklamalar gerekirken hcum lklar atarak dman uyardklarn uzun uzun aklyor (s.69-71) ve diyor ki: "Biz o gne kadar bu alayn erlerini Trk sanyorduk ve bu sebepten dolay [M.Kemal Beyin solumuza sevk ettii] bu alayn yapaca bir taarruzla, esasen sarslm ve gerilere atlm olan Anzaklar deniz kenarna dkmek midini bize vermiti. Arburnu mntkasnda daha yedi aydan fazla bir mddetle kan dklmesine belki yegne sebep, bu alay erlerinin Arap olmas oldu."(s.71) M.Kemal'in, Arap alaylarn, nasl, ne zaman ve nerelerde savaa soktuunu, grmtk. Msrolu'nun bu yanllarnn kayna yine Armstrong'un kitab. (P.Safa, Bozkurt, s.51) .Grgl, On Yllk Harbin Kadrosu, s.89. 10 Yllk Kadrosu, 83, 85, 86, 87, 88. sayfalardaki komutanlar izelgeleri. Alay sancana madalya taklmas treni, tam bir yl sonra, 25 Nisan 1916'da yaplacaktr. (57.Piyade Alay Tarihesi, s.32)

de

bi

an

_8

142) 143)

144)

145) 146)

147) 148)

149) 150) 151)

152) 153) 154)

anakkale Cephesi, 2.Kitap, s. 168. A.Moorehead de ayn dikkatsizlikle, "57. Alayn hemen btnyle yok olduunu", sonra da, kaynak gstermeden, 'M.Kemal kuvvetlerinin o gnk kaybnn 2.000 kii olduunu' yazyor, (s. 180, 201). O gn savaan yalnz 57.Alay olmad gibi, 57.Alayn Tarihe'sine gre alay savaa 49 subay ve 3.638 erle girmitir, (s. 19) Kayp 2.000 kii ise, 57. Alayn 'hemen btnyle yok olduu" iddias da havada kalyor. Buna karlk Esat Paa, 19.Tmenin 25-27 Nisan gnlerine ilikin kaybnn "bine yakn yaral olduunu" sylyorsa da (s.62), onun verdii say da, o kyamet gnleri iinde yaplm kabataslak bir tahminden teye gemiyor, nk savan iddetini yanstmyor. 1918 ylnda Suriye Cephesinde esir den 57.Alayn 'harp ceridesi' (birliin resmi gncesi) bulunamad iin alayn tarihesinde kayplarla ilgili ak ve tutarl bilgi yok. Ksacas bu konuda ne sylenip yazlsa speklasyon olur. Yanl yanl dourur. nl Lord Kinross da ayn yanl srdryor. (Atatrk, s. 130) 17 Mays'ta, Kuzey Grup Komutanl kurulur ve bu kesimdeki btn birlikler Esat Paaya balanr. Bylece M.Kemal'in Arburnu Kuvvetleri komutanl sona erer; artk sadece 19.Tmen Komutandr. GRYT Ansiklopedisi bu olaydan yle sz ediyor: "Bu hadiseyi nakleden Y.H.Bayur, Seddlbahir blgesinden mesul (sorumlu) Gney Cephesi Kumandannn Ve-hip Paa olduunu, Esat Paann da srf Vehip Paann aabeyisi olduu iin 17 Maystan itibaren Arburnu Grubu Kumandanln stlendiini yazyor ki gereklere dayanmayan bir iddiadr." (1.C., s.110) Bir de Y.H.Bayur'un ne yazdna bakalm: "17 Maysa kadar orada (Arburnu'nda) komuta M.Kemal Beyde idi. Bu gnden sonra o yine 19.Tmen Komutan kalr ve Arburnu Grubunun komutas, 3.Kolordu Komutan Esat Paaya geer. O Vehip Paann aabeyisidir." (3.C., 2.Ks., s.336'daki dipnot) Grld gibi, H.Bayur, 'Vehip Paann, bu deiikliin olduu tarihte (17 Maysta)Gney Cephesi Komutan olduunu' yazmyor. Yazamazd da. nk Vehip Paa daha Gelibolu'ya gelmemiti. 'Esat Paann srf Vehip Paann kardei olduu iin 17 Maystan itibaren Arburnu Komutanln stlendiini' de yazmyor. Sadece, yeri geldii iin Vehip Paann aabeyisi olduunu belirtiyor. Peki bu yaktrmalar, uydurmalar ne? Cevap: Alaturka alternatif tarihilik! 'Aka yazabiliyorlar' ne demek ? Engel mi var a efendim? Uydur uydur yaz! Alan Moorehead'in ngilizlerle ilgili birok bilgi ve deerlendirme yanln da dzeltmi, eksiklerini tamamlam: 31,33,48,70,72,123,125, 138,143,162 ve 175 No.lu dipnotlar. Biri de, zahmet edip Moorehead'in, Armstrong'un ve R.R.James'in, Trk cephesi hakkndaki yanllklarn dzeltse! ahane tembelliimiz yznden, yanllar ve yalanlar, kk salyor. 10 Yllk Harbin Kadrosu ile anakkale Cephesi adl kitaplarn sonunda, yaymlanm Trkeeserlerin tam listesi bulunuyor. Batllarn douya ve doululara -stten- bak hakknda yeni bir alma iin: Prof.Dr.OyaBatum Mentee, LDurrell'in Kbrs'n Ac Limonlar, Trk Dili dergisi, say 525 (Eyll 1995);ayrca Thierry Hentch, Hayali Dou. iirme, ssleme hastalna, Alan Moorehead'te de rastlyoruz. Roman olsa sorun yok amatarih yazdklar iddiasndalar. Kitabn askeri adan ksa bir eletirisi: F.Belen, Trklerin Baars, 20. Yzyl Tarihi, 1iC.,s.369-371. Liman Paa Bakomutanla yazd bir raporda (9.6.1915) diyor ki: "ngilizlerin her yazdna inanmak gerekseydi, imdiye kadar ilerledikleri (!) mesafe ile Gelibolu yarmadasnn tmn ele geirmi olmalar gerekirdi." (anakkale Cephesi, 2. Kitap, s.93) H.Bayur, Trk nklab Tarihi, 3.C., Ks.2, s.328. a.g.e., s.283. K.Msrolu'nun Armstrong'tan yapt bu alnty, GRYT Ansiklopedisi de aynen aktarm ama srekli Msrolu'dan yararlanyor grnmemek iin kaynak olarak, Dagobert von Mikusch'un kitabnn Franszca evirisinin 104. sayfasn gstermi. (1.C.,

de

bi

an

_8

155) 156) 157) 158)

159) 160)

161)

162)

163) 164)

165)

s.119) Kitabn Franszcasn Milli Ktphane'de buldum, fotokopisi nmde duruyor: 104. sayfada anakkale Sava ile ilgili tek bir hece bile yok, 1908 olaylar ve M.evket Paa olay anlatlyor. Gz boyama deil de ne bu? lerde, K.Msrolu'nun da yine bu her derde deva 104. sayfaya, bambaka bir konuda gnderme yaptn greceiz. Armstrong'un verdii bu aslsz bilgiyi, hi aratrmadan Lord Kinross da kullanm ama hi olmazsa A.Moorhead gibi iirip sslememi. (a.g.e., s.136) Enver Paann Gelibolu'ya geldii tarihler: 11 Mays, 29 Haziran, 28 Temmuz, 23 Austos, 24Eyll (anakkale Cephesi, 2.Kitap, s.180; 3.Kitap, s.176, 263, 460, 468) Esat Paann anlar, Hayat mecmuas, say 35, 1959; H.C.Yaln'n Siyasal Anlar, s.224vd. M.Kemal ile Enver Paa arasnda sebebi ve ierii bilinmeyen bir tartma olmutur ama o birbuuk ay daha nce, 11 Maystadr. Ayrnt iin: Esat Paann anlar, s.83'teki dipnot veF.Altay, s.94. Sekiz gn sren 3. Zndere muharebesindeki Trk kayb y. 16.000 kiidir. (anakkale Cephesi, 2.Kitap, s.207) Eletirisi yle: 'Hazrlanmadan ve bir maksada dayanmadan yaplm bir taarruz...' Liman Paa, bu emri Esat Paaya iletir; o da taarruz hazrlndan ve son taarruzdan hi haberi yokmu gibi bir hava iinde, emrin bu blmn, 'kiiye, zel olarak' M.Kemal'e yollar. M.Kemal, emri ve buna dayanarak Liman ve Esat Paalarn yolladklar yazlar, raporunun 165 ve 166. sayfalarna alm ve ikisinin de, bu taarruzdan habersizmi gibi davranmalarn aka eletirmi, Bakomutan Enver Paann eletirisini de cevaplamtr. Peyami Safa yle devam ediyor: "ki ciltte tamamlanacak olan olan bu evirinin sonunda, Armstrong'un delilsiz iddialarn ve yanld birok noktay gstermeye alacam. Cevaplarmza sra gelinceye kadar, okuyucudan bu kitab pheli bir dikkatle okumasn rica ederim. Saduyular kuvvetli olanlar, birok yalan ve mbalaalar sezeceklerdir." Yaynevi kapandndan, evirinin ikinci cildi ve cevaplar yaymlanamad. Kitabn yeni ve tam evirisi Bozkurt adyla kt, ev. Gl aal Gven, Arba Y., stanbul,1996. eviren, kitaptaki baz yanllar dzeltmeye alm. Ama, kendi asndan hakl olarak, savalarla ilgili yanllar, olduu gibi brakm. Bu tr tartmal kitaplarn, tam bir editioncritique olarak baslmasnn gerekli olduuna inanyorum. nk basl ve hele yabanc imzal yalanlar, bizde pek itibar gryor ve kukuya dlmeksizin btnyle benimseniyor. Kuva-y Medya dergisinin 33. saysnda (25 Kasm 1996), Armstrong ve kitab hakknda ilgin aklamalar var. Liman Paann ayn nitelikteki emirleri iin, 2.Kitap, s.149,175,181 vb. Harp tarihleri bunun birok sebebini sralyor. Birini aklayacam: Anzaklar koruyan sava gemilerinin, ou byk apl olan 255 topuna karlk, 19.Tmen emrinde sadece ksa menzilli ve kk apl 36 top vard. (anakkale Cephesi, 2. Kitap, s.143-144) "anakkale'de, Anzaklarla byk amalar arasnda, yalnz bir engel vard: M.Kemal! Sarn yz ve gergin baklarnda rktc bir karar bulunan bu adam, bitkin Trkleri dar Conkbayr tepesinde dayandryor ve srf kendi kiiliinin etkisiyle mttefik kuvvetlerini bir bozgunla kar karya bulunduruyordu." (J.Benois Mechin, Kurt ve Pars, M.Kemal, s.39) Esat Paann bundan sonra gelen cmlesini vermiyor. O cmle yle: Kendileri cepheye dnerek blgeyi kahramanca savunup, dman bir adm dahi ilerletmedi. Y.Kk'n ricatn (ekilmenin) anlamn da bilmedii, firar (kama) ile kartrd anlalyor. Ricatn tanm yle: "Muharebe eden bir ordunun veya ktaatn (birliklerin), isteyerek veya mecburen, dmandan uzaklamak iin yapt harekettir. zlme (syrlma) ile balayarak, artlarn yry koluna gemeleri ile -yani geri yrye gemekle- nihayetlenen muharebe safhasdr." (Askeri Kamus, s.46) Burada ne ricat sz konusu, elbette ne de firar! Y.Kk, olayn zamann kestirebilse, belki daha ll yazard; bunu beceremedii iin

166) 167)

168)

de

bi

an

_8

169) 170) 171)

172) 173) 174) 175) 176) 177)

179) 180)

181)

182) 183)

184)

185)

186)

de

bi

an

_8

178)

de, neresinden tutarsa fili ona gre tarif eden kr gibi, bir bilgi parasna yapp kalem oynatyor. Stratejik ve Taktik Sonular Serisi, No.4, s.21; anakkale Cephesi, 2.Kitap, s.112. anakkale Cephesi, 2.Kitap, s.113; F.Altay, s.90; Stratejik ve Taktik Sonular Serisi No.4, s.21; M.Kemal ile Mlakat, s.32; Arburnu Raporu, s.25 vd. Y.Kk, anlarnda bu yanll anlatan F.Altay'la aklnca yle alay ediyor: "Kemal'in ricat ettii, ancak bunun sorumlusunun, yanl rapor yazan bir subay olduu bylece kantlanm oluyor!" (T.. Tezler 5, s.88) Bunu yazarken, asl kendi bilgisizliini kantladnn farknda bile deil. 9.Tmen Komutannn yollad raporun asl, Arburnu Raporu, s.26'da var! Olay hakknda geni ayrnt iin: Arburnu Raporu, s.25-27. Yanya Savunmas ve Esat Paa, "Kendi Kaleminden zgemii", s.103. Y.Kk de belirtiyor: "Anlarn her ayrntsna gvenmemek gerekiyor." (s.55) Gelibolu Seferinin Resmi Tarihi, BTTD, s.50, Say 32/ Ekim 1987. Churchill'in anlarndan [The World Crisis, 2.C., s.255] aktaran H.Bayur, Trk nklab Tarihi, 3.C., 2.ksm, s.295. zet iin ncelikli olarak A.Mooreheadin anakkale Geilmez, R.R.Jamesin Gelibolu Harekt adl kitaplar ile ngiliz Resmi Harp Tarihini esas aldm; Trk cephesi ile ilgili baz ayrntlar iin de anakkale Cephesi 3. Kitap ile Cemil Conkun Conkbayr Savalar adl kitabndan yararlandm. (Harp Tarihi D. Y.) Baz kaynaklarda yalnz bu kolordudan, bazlarnda ise btn ngiliz birliklerinden, Savunma Bakan Mareal Kitchener'e izafetle 'Kitchener Ordusu' diye sz edilmektedir. Gneydeki (Seddlbahir) taarruz 6 Austosta,, saat 16.00 balayacak, 9 Austosta yavalayp 13 Austosta kesilecektir. ngilizler, Trk siperlerinin nnde sona eren 500 metre uzunluunda bir tnel kazar ve top atei sona erer ermez, tnelin azndaki kum torbalarn kaldrarak baskn halinde hcuma geerler. Trk siperlerini rten kalaslar da, ar bombardman yznden km, iindekilerin ou yknt altnda kalarak hayatlarn yitirmitir. Esat Paa anlarnda diyor ki: "Kanlsrt' koruyan 47.Alayn 1.Taburunun byk ksm, 3.Taburunun hemen hemen hepsi ehit dmt. 2.Taburdan da ancak elli yaral ercik kalmt." (s.253) M.Kemal, Anafartalar Muharebatna Ait Tarihe, s.5 ve devamnda, bu olay ayrntlar ve belgeleri ile aklyor. Olayn nemini zerre kadar kavramad anlalan GRYT Ansiklopedisi, bu tartmalar, 'kumandanlk ekimesi' bal altnda veriyor; M.Kemal'in sonunda hakl ktn da grmezden geliyor. (1.C., s.115 vd.) Drt piyade taburu, bir svari bl, bir istihkam bl, batarya, toplam 3.000 kii. (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.384) "Sabah 05.40'ta dman, 19.Tmen cephesini gece yarsndan itibaren iddetli topu atei altna alarak, 18. ve 27.Alayn cephelerinde bir lam patlatarak, 31 No.lu siperimize saldrm ise de kayplar verdirilerek blgeden de geri atlmt." (Esat Paann anlar, s.259) Esat Paa anlarnda diyor ki: "Geri Conkbayr, Anafartalar Grubuna bal ise de, yetkim d bir harekette bulunmam, Gelibolu yarmdasnn ve dolaysyla anakkale Boaz'nn en nemli, kilidi saylabilecek bir yer olmas dolaysyla, bu sorumluluu zerime alyordum." (s.270) Fevzi Beyin, bu olay hakknda Enver Paaya verdii raporun tamam, Cemil Conkun kitabnda var. (s.83 vd.) Raporunda, Ordu Komutan Liman Paann, 8 Austosta, ilerleyen dmana defa taarruz etmesi iin emir verdiini ama eitli gerekelerle n de dinlemediini aka yazyor. Bu emirler hakknda raporunda kulland, muvaffakiyet beklenemez, muvaffakiyet mit etmiyorum, ok tehlikeli, mehul arazi, hezimeti mucip olur, tehlikeli gryorumgibi deyimler, Fevzi Beyin bu sert savalarn arad nitelikte bir komutan olmadn gsteriyor, stanbula dnnce, Enver Paa tarafndan nce emekli edilir; sonra emeklilik ilemi gerialnacak ama bir cepheye deil, Viyana ATASEmiliterliine gnderilecektir. (C.Conk, s.88) M.Kemal'in bu muharebe boyunca verdii eitli emirler, Anafartalar Muharebatna ait Tarihe'de (s.36- 44), ayrca AAMD'nin 19. saysnda ve anakkale Cephesi, 3.Kitapta

187) 188)

189)

190)

191) 192)

193)

194) 195

196) 197) 198)

199)

200) 201) 202)

203)

204)

bulunmaktadr. General Hamiltonun sava raporundan aktaran C.Conk, s.71. Conkbayr-Besim Tepe-Kocaimen Tepesi kesimi karsnda bulunan takviyeli iki Anzak tmeninin, 7-10 Austos arasndaki kayb 12.000 kiidir. 100-200 kaybn, bu kanl savan sonucu bakmndan bir nem tamad aktr. Buna karlk Msrolu yle yazyor: "Sadece bir Albay sfatyla kk bir bayr tutmu bulunan M.Kemal.." (Lozan, 1.C., s.293) Ne kadar bilimsel ve drst bir deerlendirme, deil mi? M.Kemal'in emri altnda yedi tmen, bir svari alay toplanmtr. Bu srada Esat Paann, grubunda iki tmen, Vehip Paann grubunda drt tmen, Asya Grubunda iki tmen var. Gallipoli adl nl filmi eken ve Mttefiklerin yenilgisini anlatan Peter Weir da sakn Kemalist olmasn? M.Kemal, anlarnda, bu olay, biraz daha ayrntl anlatmaktadr. (F.R.Atay, Atatrk'n Hatralar, s.8) F.Altay, Liman Paann, bu atama iin Enver Paann iznini aldn tahmin ediyor. (F.Altay'n Hayat Mecmuasnda (1958) yaymlanan anlarndan aktaran .Ilgar, Esat Paann anlar, s.178) 'Bu tmenlerin mevcutlar ksmen tamamlanabilmiti. Taburlar, yoldaki dkntlerden dolay, ortalama olarak 300-800 kiiyle gelebilmilerdi. Yine bu birlikler, uzun sredir siperlerde bulunduklarndan, yry yeteneklerini byk lde yitirmi ve idmanszlamlard.' (anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.404) Msrolu'nun "Fevzi Beyin ok iyi tehiz ve talim ettirmi olduunu" yazd birliklerin gerek durumu byle. 2 alayl 4.Tmen (ordu emri ile), 2 alayl 8.Tmen ile 28. ve 41 .Alaylar (Esat Paann istei zerine). Msrolu, cmlenin ortasnda, 'mtereddit' kelimesinden hemen sonra, dip not iareti vererek, Dagobert von Mikusch'un La Resurrection d'un Peuple adyla Franszcaya evrilen kitabnn 104. sayfasna gnderme yapyor. (Lozan, 1 .C, s.119) Sz konusu sayfada anakkale Sava ile ilgili herhangi bir bilgi yok. Hatrlayacaksnz, GRYT Ansiklopedisi de, bir baka konu iin yine bu sayfaya gnderme yapmt. kisi de, var olmayan bir hesab karlk gstererek, ek yazyorlar! Dagobert von Mikusch'un kitabnn Trkesi, Gazi Mustafa Kemal adyla yaymlanmtr. (104. sayfann karl, eviride 118 ve 119. sayfalardr) Kisbsiz ta o kadar cehl olmaz Cehlin ol mertebesi sehl olmaz En yakn Boaz sahili 7 km. uzakta. 25 Nisan gn leden sonra, 27.Trk Alay da kendi topusunun atei altnda kalmtr. (2.Kitap, s.115) Gerek askerler bu gibi aksilikleri, savan saysz cilvelerinden biri sayp mesele yapmyorlar. Kayp says, R.R.James'e gre '100'den fazla' (s.409), Allanson'a gre '150' (Allanson'un raporundan aktaran C.Conk, s.61), ngiliz Resmi Tarihi'ne gre ise '200'den fazladr' (BTTD, 25.say, s.50). Armstrong'un ve Msrolu'nun byttkleri kayp bu kadar. ngiliz resmi tarihi, BTTD, s.59, Say 26/ Nisan 1987. Bilindii gibi 9 Austosta M.Kemal, Anafartalar kesiminde, 1.Anafartalar Sava'n ynetiyordu. Armstrong sonra yle devam ediyor: "...Trklere zaferi kazandran ve yarmada ile stanbul'u kurtaran, eldeki bu bir avu asker ile M.Kemal'in olaanst kiilii olmutur." (Gl aal Gven'in ev. s.54) Ashmead-Barlett, General Hamilton'a u neride bulunur: "Trk askerlerine, adam bana 10 iling bahi verilecei sylenir ve kendilerine dokunulmayp affedilecekleri ilan edilirse, her asker silah ve tehizat ile gelip teslim olur, ate hattnda dvecek kimse kalmaz." (General Hamilton, s.190, 26.6.1915) Trk askerinin namusuna 10 iling deer bien Asmead-Barlett bile gerein hakkn veriyor da bizim alternatif tarih yazclar, gerei tersine evirmek iin her yolu deniyorlar. Yalnz Conkbayr'nn yakn evresinde 5.500 kii vardr. (R.R.James, Gelibolu Harekt,

de

bi

an

_8

205) 206) 207)

208)

209) 210) 211) 212)

213) 214)

216) 217)

218) 219)

220)

221)

s.418) On Yllk Harbin Kadrosu, s.89. 3.12.1986 gnl Yeni Nesil gazetesinden aktaran, GRYT Ans. 1.C, s.121. Merakls iin not: Cemil Conk'un kitabnn 68. sayfasnda, 64.Alay Komutan Servet (Yurdatapan), saatin paralanmasn; 69. sayfasnda, Anafartalar Mfrezesi Kurmay Bakan Haydar Mehmet (Alganer) de Liman Paa ile M.Kemal'in saatlerini nasl deitirdiklerini anlatyorlar.Her ikisi de, anlattklar olaylarn grg tanklardr. 10 Yllk Harbin Kadrosu, s.93. Askeri Ynyle Atatrk, s.44; anakkale Cephesi, 3.Kitap,s.493; F.Belen, 20.Yzylda Osmanl Devleti, s.268; Celal Erikan, Komutan Atatrk, s.181; Prof.Dr. U.Kocatrk, KA Gnl, s.46. Boaltma srasndaki komutanlar: Ordu Komutan Liman Paa, Anafartalar Grubu Komutan M.Fevzi (akmak) Paa, Kuzey Grubu Komutan Alb.Ali Rza, Gney Blgesi Komutan Hilmi Paa. (ekililerini rtmek iin ngilizlerin ald baarl nlemler iin, anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.486 vd.) ngiliz resmi tarihine dayanarak, anakkale Cephesi, 3.Kitap, s.482, 498. Sleyman Kle, Fevzi akmak, s.71. Geni bilgi iin: S.R.Sonyel, M.Kemal-Enver atmas (1919-1922), Belleten, No.209, s.381 vd. "9 Austosta M.Kemal, Anafartalar'a gelen kuvvetleri, yeni karaya kan dmana kar tertip ettikten sonra, 10 Austosta Conk Bayr'na gelmi, oradaki kuvvetleri de dzenlemi ve bir saldr yaparak, dman kuvvetlerini geri atmaya muvaffak olmutu. te M.Kemal'in saati de bu savata paralanmt. ngilizlerin byk mitlerle gelen kolordular, artk olduklar yerde mhlanp kalm, zafer tamam ile bizim olmutu. M.Kemal 10 Austosta yalnz stanbul'un deil, btn bir memleketin igalini nlemiti. Artk mitleri kalmayan ngilizler, iki ay sonra Gelibolu yarmadasn boaltp ekilip gitmeye mecbur kalyorlard. [..] Albay M.Kemal, 16.Kolordu K. olarak Edirne'ye gnderilmi, Edirne halk onu ok byk gsterilerle karlamt. Yeni yldzn bymeye balam, her tarafta Anafartalar kahramanna sayg, hrriyet kahramanlarnkini geer gibi olmutu." (O zaman 3.Kolordu Kur.Bak. F.Altay, On Yl Sava, s.110,114) Ayn metin, biraz daha ksa olarak, 'Tarih IV, s.22'de de var. (Maarif Vekaleti Y., Ankara,1931) .Hami Danimend de yle yazyor: "[ngilizlerin] Bu muharebelerde, askerinin zerine, kendi top mermileri dt iin sahile kadar ekilmek mecburiyetinde kaldndan bahsedilir."(Osm.T.Kronolojisi, 4.C..S.425) te size, iki ayr yerde ve iki ayr zamanda muharebe eden iki ngiliz kolordusunun birden, "zerlerine kendi top mermileri dt iin sahile ekildiklerini" kayda deer bir ihtimal olarak gren bir masalc tarih yazar daha! Allenby'nin Yahudi asillii olduunun, Msrolu'nun yaktrmas olduunu sanyorum. Bu konuda, yazk ki Msrolu'nun cann skacak bir belge sunmak zorundaym. The Sunday Times gazetesi, 30 Mays 1920 gn, nl ngiliz ajan Albay T.E. Lawrens'in bir aklamasn yaymlamtr. Bu aklamadan bir cmle: "Trkiye'de, ne yazk; ki tek mttefikimiz Sultandr, ran'da olduu gibi." (Jeschke, ng. Belgeleri, s.202) zet iin dayanaklar: Sina-Filistin Cephesi, 4.C., 2.Ksm; F.Belen, 20.Yzylda Osmanl Devleti; Liman von Sanders, Trkiyede Be Yl. Enver Paann Halil (Kut) Paaya telgraf: "Byk Turan imparatorluunun Hazer kenarndaki zengin bir konak yeri olan Baku ehrinin zapt haberini byk bir meserretle (sevinle) karlarm." (Yzba Selahattin'in Roman, 1.C., s.414. Yzb. Selahattin, Halil Paann yaveridir) Vehbi Vakkasolu, ite bu durumdaki Trk ordusuyla yle alay ediyor: "Dmann zerine gitmekte deil, geri ekilmekte yldrm gibi hareket etmesiyle tarihe mal olmutu bu ordumuz."(Son Bozgun, 1.C., s.43) M.Kemal daha nce de (Eyll 1917) 7. Ordu Komutan olarak Suriye'de (Halep) bulunmu, ordusunun Sina Cephesinde grevlendirilmesi zerine, Yldrm Ordular Komutan General Falkenhayn'n emrinde almak istemediini ileri srerek 7.0rdu

de

bi

an

_8

222)

223) 224) 225)

228)

229)

230) 231)

de

227)

bi

226)

Komutanlndan ayrlmtr.(KA Gnl, s.56-61) A.Dilipak diyor ki: "Filistin cephesinde pek nemli bir greve getirilmedii gibi bir yararllk da gsteremedi." (CG Yol, s.27) 7.Ordu Komutan ama anlalan Dilipak, bu grevi nemli bulmuyor. Acaba nasl bir grev tatmin ederdi Dilipak'? Ayrca, M.Kemal o cephede bulunurken, herhangi bir sava olmamtr ki bir yararllk gsterip gsteremedii ileri srlebilsin? Bu muhterem, bilmedii konularda susmay neden denemiyor acaba ? Bu seferki grev M.Kemal'e bir oldu bitti ile kabul ettirilmitir. (Atatrk'n Hatralar, s.60 vd.) Liman Paa diyor ki: "Uzun sredir hasta yatan Fevzi (akmak) Paa, 1 Austosta uzun bir izin alarak ayrld. 7.Ordu Komutanlna nce vekaleten Nihat (Anlm) Paa, daha sonra o ay iinde asaleten M.Kemal Paa getirildi. anakkale muharebelerinde tandm bu deerli komutan, buraya gelince, ordunun mevcut itibariyle azln ve birliklerin perian halini grd ve aldandn anlad. Enver ona gereklerden uzak rakamlar vermi ve ordunun durumunuda hayli elverili gstermiti. M.Kemal Paa, 12 Austostan itibaren gelmeye balayan 109.Alayn iki taburunu, hi yedei bulunmayan cephesinin gerisine ekti... Bu alayn komutan ve alay kararghnn dier erkan, Dou Kafkasya'da bir greve atandklarndan, stanbul'dan oraya gitmiler ve bu subaylarn yerine ise kimse tayin edilmemiti." (Trkiye'de 5 Yl, s.300 vd.) Sadi Borak, birok kaynaktan farkl olarak M.Kemal'in Nablus'a geli tarihinin, kesinlikte 8 Eyll olduunu ileri sryor. (Atatrk, s.165) Emir Hseyin'in olu Faysal, Araplara u bildiriyi yaymlar: "Uyannz! Elele vererek, Osmanl saltanatn ykma zaman geldi.! " (20.Yzylda Osmanh Devleti, s.330, dipnot) Liman Paa diyor ki: V.Ordu, bu zamana kadar mevzilerinde kalabilmiti. " (Trkiye'de 5 Yl,s.316) Fahri Belen'in deeriendirmesi: "19 Eyll gn, yarma haberi alndktan sonra, geni ldebir ekilme emri vermek gerekirdi. Hicaz'daki kolordu feda edilerek, Maan'daki 2.Kolorduyukurtarmak ve bunu demiryolu ile kuzeye nakletmek uygun olurdu." (20.Yzylda Osmanl Devleti, s.368) 4.Ordu, eitli sebeplerle hemen ekilemez, iki gn kaybedilir. Bu yzden 7. ve 8.Ordularn eria nehrini geilerini gven altna almaya yetiemez, stelik Maan'daki 2.Kolordusu da btnyle tutsak der. (Filistin-Sina Cephesi, 660; F.Belen, 20.Yzylda Osmanl Devleti, s.370) M.Kemal'in, 21 Eyll saat 01.30'da, Liman Paa ile balant salayamayan Enver Paann telgrafna verdii cevap: "8.Ordu kalmamtr. 7.0rduyu Vadi-i Fara kuzeyine ekmeye alyorum. Ordu henz dzenini korumaktadr. Ancak yiyecek ve cephane durumu dnlmeye deer. 4.Ordu henz taarruza uramam, salamdr. Bisan' tutturmaya alyorum. Her halde kuzeyden, bu noktaya kuvvet yetitirilmesi hayat ve memat sorunudur. Ben kararghmla Beyt-i Hasan'daym. Grup komutanl ile irtibatm yoktur." (Filistin-Sina Cephesi, s.656) Emir Faysal'n 11 Austos 1919 gnl mektubu: "Btn Mslmanlarn gzleri ngiltere'ye dikilmitir. Trk-Mslman imparatorluunun yklmasnda asl kuvvet olan Araplar, imdi dllerinin ne olacan bilmek istiyorlar." (E.Ulubelen, s.118, belge no. 278) Msrolu'na gre, Bulgaristan'da yaymlanan Yarn gazetesinin 20 Mays 1934 gnl saysnda kan yazsnda Arif Oru yle yazyormu: "Bizzat M.Kemal Paa bile az daha esir olacakt. Emir zabiti Yzba Bedri Bey, eria nehrinde tesadfi bir geit buldu. Byk ef hayatn bu suretle kurtarabildi." (Lozan, 1.C., s.176) Bu uydurma yaznn yazar Arif Oru, 1921'de erkes Ethem olay ile ilgili grlerek, srgn cezasna arptrlm, bir sre sonra affedilmitir. stanbul'da yaymlad Yarn gazetesi (1929) ile Serbest Frka'y destekler, Serbest Frka kapannca Bulgaristan'a geer ve Yarn' yaynlamay orada srdrr. (Ana Britannica, 17/195) .nn, anlarnda, kendini ycelten bu konuya hi deinmemek inceliini gsteriyor. La Fontaine'nin kurbaas gibi iinenlerin kulaklar nlasn! Fahri Belen diyor ki: "ki dman arasnda kalan kolordunun, dman svarisini yararak,

an

_8

232

233)

234)

236)

237)

238)

239)

240)

241) 242)

de

bi

an

235)

ate altnda nehri geii, tarihte az grlen olaylardandr. Burada gen kolordu komutannn cesareti ve azmi ahlanm gibidir." (20.Yzylda Osmanl Devleti, s.369370) "Ben, Almanlarn bu sava kazanacaklarna kesinlikle inanmyorum." (M.Kemal'den Salih'e (Bozok) mektup, S.Borak, ykleriyle Atatrk'n zel Mektuplar, s.34; Aralk 1914/ Sofya) M.Kemal'in, 20 Eyll 1917'de, Halep'ten Bakomutanla yollad raporun baz cmleleri: "...Askeri siyasetimiz, bir savunma siyaseti ve elimizde bulunan kuvvetleri ve bir tek neferi, son na kadar saklamak siyaseti olmaldr. Bu siyaset, memleketimiz dnda bir tek Osmanl neferi kalmasna tahamml etmez... Bugn iinde bulunduumuz bataklktan, sonuna kadar Almanlarla birlikte bulunarak kurtulmann zaruri olduu aktr. Fakat Almanlarn, bu zaruretten ve harbin devamndan yararlanarak bizi, smrge ekline sokmak ve memleketimizin btn kaynaklarn kendi ellerine almak siyasetine karym ve yneticilerin, bu hususta hi olmazsa Bulgarlar kadar mstakil ve kskan olmalarn gerekli grrm." (Hikmet Bayur, Hayat ve Eseri, s.125'ten sadeletirilerek) Gelecekte olacaklar adeta resimleyen bu rapor, M.Kemal ile arkadalar arasndaki tehis, bak ve sezi farkn da belirtiyor. Vahidettin, 24 Kasm 1918'de, The Daily Mail muhabirine diyor ki: "Eer ben tahtta olsaydm,bu esef verici hadise olmazd." (Jeschke, ng. Belgeleri, s.3) Vahidettin, Suriye Cephesinin kmesinden nce, Almanya'ya haber vermeden ayr bir bar yapmay dnm ve bunun iin giriimlerde bulunmutur. (Vahidettin'in 1923 beyannamesi: Hilafet, s.186 ve 210; Jeschke, ng. Belgeleri, s.1) nk bu savala ilgili hibir kitab okumu deil. Byk Dou dergisinde yaymlanan 'Dedektif X-1'in yazsna dayanyor. Detektif X-1, savan balad tarihi, yanl olarak 31 Austos diye yazm, Msrolu da, gerek sanp benimsemi. M.Kemal Rayak'a, kendiliinden deil, Liman Paann 28 Eyll gnl yazl emrinin 3.maddesi zerine gelmitir. (Filistin-Sina Cephesi, s.688) Abdlaziz Hanci'den evirerek aktaryor. Asl yle: "O akam bende bir uyanma oldu: Btn cephelerde ve btn kuvvetler zerinde, emir ve kumanda kalmamtr. Adeta delice bir emir verdim. Bu emrin esasl noktalar unlardr: am'da bulunan btn kuvvetler, benim orada braktm smet Beyin emri altnda, Rayak taraflarndaki kuvvetler Ali Fuat Paann kumandas altnda, imale (kuzeye) hareket edeceklerdir. Emrin bir suretini, btn kuvvetlerin kumandan olan Liman von Sanders Paann malumat edinmesi iin kendisine yolladm." (Atatrk'n Hatralar, s.67-68) M.Kemal'in 1 Ekim gnl bu emrinin asl ve tamam, Filistin-Sina Cephesi, s.705'te var. Emri, 'herkes bann aresine baksn!' diye yorumlayabilmek iin Msrolu olmak gerek. Asl: "Amel kararm u idi: Ortada kalan, Yedinci Ordunun unvan ve birok enkaz. Bunlar Halep'te, Suriye'nin imali sonunda toplamak, ondan sonra yeni bir karar almak. Bunu bizzat ben yapacaktm. Liman von Sanders bu teklifimi kabul etti." (Atatrk'n Hatralar, s.68) M.Kemal ve karargh, Halep'e 5 Ekim sabah gelmi, Halep sokak muharebesi 25 Ekimde olmutur. (Filistin-Sina Cephesi, s.710, 724; Liman von Sanders, Trkiye'de 5 Yl, s.352) M.Kemal'in abalaryla 7.Ordu, bu sre iinde yeniden dzenlenip kurulmutur. (Filistin-Sina Cephesi, s.710 vd.) Asl: "Hcum edenler yenilip katlar. ehirde vaziyete tamamen hakim olduk. Sknet geldi. Akam oldu. Sokak muharebesini idare ettiim noktann yaknnda ofr bekliyordu, iaret ettim, bulunduum noktaya yanat. Otomobile binmeden evvel Halep Kumandanna emirlerimi ve talimatm verdim. Verdiim talimatta esas olan u nokta vard: 'Bu akam Halep ilerisindeki kuvvetleri geriye ekeceim, yarn Halep'in imal garbnda, ngiliz ve Araplarla muharebe edeceim, buna gre hareketinizi tanzim ediniz.' Vakalar dilediim gibi geti. " (Atatrk'n Hatralar, s.70 vd.; Filistin-Sina Cephesi, s.726 vd.; Liman von Sanders, Trkiye'de 5 Yl, s.352) Harp Tarihi Vesikalar dergisi, 27.Say, belge No. 693. Liman Paann, 31 Ekim 1918 gn birliklere yollad veda yazsnn ilk cmlesi:

_8

243) 244)

245)

250

252 253 254) 255) 256)

257) 258) 259) 260)

261)

de

bi

251

an

_8

246) 247) 248) 249

"Ordular Grubunun sevk ve idaresini, M.Kemal Paann birok harpte eref kazanm kudretli ellerine brakmak zorunda olduum u anda, emrim altnda, Osmanl imparatorluu'nun yararna savam btn subay, memur ve erlerin hepsine candan teekkrlerimi sunarm." (Liman von Sanders, Trkiye'de 5 Yl, s.353) M.Sabri Efendinin iddialar, Yunanistan'da kard haftalk Yarn gazetesinin 1 ve 2 Kasm 1929 gnl saylarnda yaymlanm. (K.Msrolu, Lozan, 3.C,s.156) Askeri tarih yazar Cihat Akakayalolu, 1966 ylnda, Msrolu'nun Lozan adl kitabnn 1.Cildinin ilk basks zerine bir eletiri yazs yaymlam. Msrolu, 1.cildin 3.basksnn nsznde, bu eletiriye cevap verirken, u nazik ve edebi szleri kullanyor: nklap yobaz, irkin mugalata, zppe yazar, u zavall kemalistler, mantk fukaras, mantn sevsinler, acemi silahor, pespaye yalanlar, tatl su frenkleri' vs. (Lozan, 1.C., s.38-52) Alb.mer Ltfi Bey, bu ihanet teklifinden (!) iki ay sonra, Halep'ten stanbul'a gelerek, M.Kemal'in Harbiye Nazrlna tayin edilmesi iin kulis yapacaktr. (Rauf Orbay'n Hatralar, Yakn Tarihimiz, 1.C., s.179) Byk Dou'nun yazd doru olsa M.Kemal, .Ltfi Beyi eline zel ifre vererek stanbul'a yollar, .Ltf Bey M.Kemal'in Harbiye Nazr olmas iin alr myd? Denize den ylana sarlyor, M.Kemal'e kar olanlar da yalana! Filistin-Sina Cephesi, kurulu 4. 10 Yllk Harbin Kadrosu, s.152. Trk Parlamento Tarihi, s.66, 3.C., TBMM Vakf Y., Ankara, 1995. smet Beyin komutan olduu 3.Kolordu, am'a girmeden, ehrin gneyinden gemitir.(I.inn'nn Hatralar, 1.C., s.134) Byk Dou'da ya da Bulgaristan'da yaynlanan bir gazetede km dayanaksz iki yaz yada Msr'da yaynlanm bir kitabn yanl evirisi yerine, Filistin-Suriye Sava hakknda yaynlanm o kadar askeri tarih, kitap ve an var, onlardan yararlanabilirdi. Ama ciddi kaynaklara balanmak hazretin iine gelmiyor. Geree allerjisi var. Ve bunca yoksunlua ve gszle ramen, sonuna kadar silahnn namusunu korumu olan bir orduya da srekli hakszlkediyor. Sz konusu yaynn, F.akmak'n anlar olmadn hemen belirteyim. Vakkasolu'nundayand sahte 'hatrat'n iyz aada aklanacak. Bu szde anlardaki gereklere aykriddialar bulunduuna ilk nce, harp tarihi yazar C.Akakayalolu dikkati ekmitir. (MarealFevzi akmak'n Anlan ve Atatrk, s.8192, Belleten, 157/1976) 9 Ekim 1917-1 Austos 1918, Nusret Baycan, Mareal Fevzi akmak, s.180, AAMD, say 16/Kasm 1989. Bundan sonra M.Kemal'i ven dokuz satr var ama V.Vakkasolu onlar sessizce atlam. lk defa, 24 Aralk 1918'de, hastalnn devam etmesine ramen, Genelkurmay Bakanl grevini kabul edecektir. Adnan akmak'n yararland sayfalar: 12-17, 26-28, 32-33, 36-38, 66, 69, 78-86, 96-99, 121, 141-142, 148-152, 179, 191, 214, 220, 236. Birinci el anlar bile ihtiyatla okumak ve denetleyerek dikkate almak gerekiyor. Yllardr bu anlar arasnda dolap duran biri olarak unu syleyebilirim: Gerekleri deitirmeden yazan ya da anlatanlarn says pek az. Hele byle ikinci el anlar, her an tetikte durarak okumak art. nk bir de ikinci kiinin bak as, niyeti ve bilgi eksiklii devreye giriyor. M.Kemal, Tevfik Paann hkmeti kurmakta zorluklarla karlatn, Dr.Rasim Ferit'in (Talay) yollad ifreli telgraftan renir. (H.Bayur, Hayat ve Eseri, s.164) A.Reit (Rey) Beyin anlarna dayanarak, Sina Akin, stanbul Hkmetleri, s.19; ayrca, M.K.nal, Son Sadrazamlar, 4.C., s.1715-1716. H.Bayur, Trk nklab Tarihi, 3.C., 4.Ksm, s.710; Hayat ve Eseri, s.164 vd. Telgrafn tam metni iin: H.Bayur, Hayat ve Eseri, s.164. Tevfik Paa, 'Cavit Bey, Hayri Efendi ve Rahmi Beylerin kabineye alnmasn Talat Paann istediini' aklamaktadr. (M.K.nal, Son Sadrazamlar, 4.C, s. 1715) M.Kemal neden Harbiye Nazr olmak istediini, Hikmet Bayur'a yle aklam:

262)

263)

264) 265

267

268

de

bi

an

_8

266

"Padiah ve hkmeti alp Anadolu'ya ekilmek, mtareke ve bar grmelerini oradan idare etmek".(H.Bayur, Hayat ve Eseri, s.166) .nn de yle diyor: "Atatrk'e hakim olan fikre gre, hedefini, vaziyetini iyi bilen bir hkmet, memleketin kuvvetini msait artlarda deerlendirerek ok i yapabilirdi."(Hatralar, 1.C., s.167) Vakkasolu ile GRYT Ansiklopedisi, M.Kemal'in Padiahtan, 'kendisini sadrazam yapmasn istediini' yazyorlar. (Son Bozgun,1.C, s.84; GRYT Ans.LC, s.169) Bu iddiann kayna, Vahidettin'in yaverlerinden Ali Nuri Okday'dr. Ondan baka bu iddiada bulunan olmadn sanyorum A.N.Okday, 1968 ylnda, N.F.Ksakrek'e yle demi: "Biroklarnn sand gibi Harbiye Nazr olmak deil, Sadrazam olmak gayesini gdyordu." (Vahidddin, s.154) A.Nuri Okday'n tanklnn ne derece salksz olduunu, nc Blmde greceiz. Cavit Bey ile iki ttihatnn kabineye alnmasn Talat Paa art komu, Padiah da bunu kabul etmitir. (Rauf Orbay, Yakn Tarihimiz, 1.C., s.80 vd.; Sina Akin, stanbul Hkmetleri,s.19.; Osm. T.Kronolojisi, 4.C., s.448) zzet Paa, Harbiye Nezareti ile Bakumandanlk Erkan- Harbiye Riyasetini de elinde tutmutur. (14 Ekim 1918, .H.Danimend, Osm.T. Kronolojisi, 4.c, s.449) Askeri tarihi F.Belen diyor ki: "En yakn tehlike, Bat Trakya'dan ile rleyen General Milne komutasndaki ngiliz ordusu idi." (20.Yzylda Osmanl Devleti, s.377) stanbul'a yryecek birlik ve komutannn kim olaca konusundaki ngiliz ve Fransz ekimeleri hakknda: H.Bayur, Trk inklab Tarihi, 3.C., 4.ksm, s.728 vd. Sir Charles V.F. Tawnshend, Ma Campagne de Mesopatamie (1915-1916), s.250'den aktaran H.Bayur, Hayat ve Eserleri, s.159. M.kr Bleda, s.115 vd. A.zzet Paa kabinesinin 18 Ekim gnl toplantsna, Genelkurmay temsilcisi olarak Kurmay Binba Ali Nuri Bey (Okday, Tevfik Paann olu) katlr ve cephelerdeki durumu aklar. Hayatnda hi sava grmemi, mr yaverlikte gemi olan bu subay (Tarih ve Toplum, 6.Say, s.22'de biografisi var) yle bir tablo izer ki kabine yeleri, 'harbi durdurmaktan baka are kalmadna' karar verirler. (R.Orbay, Y.Tarihimiz, s.116, 144 vd.) A.zzet Paa da yalnz Genelkurmay 2. Bakan Alman Generali von Seckt'e danmtr. (Y.Tarihimiz,1.C, s.145) Ordulardan ne bilgi istenir, ne de gr alnr. (TH, Mondros, s.63) H.Bayur'un Trk nklab Tarihi adl eserinin 3.C., 4.Ksm, 673- 696. sayfalarnda, bu geliimler, d kaynakl belgelerden yararlanlarak, ayrntl bir biimde anlatlmaktadr.

NC BLM
VAHDETTN VE MUSTAFA KEMAL 1. Mtareke K.Msrolu diyor ki:

Vahidettin'in, mtareke anlamas iin enitesi Damat Ferit'i memur etmek istedii dorudur. Bunun iin ok da srar etmitir. Sebebi ksaca yle aklanabilir: arln yklmas ve ar Nikola'nn ldrlmesi, zaten btn hanedanlar sarsmt. Bunu Avusturya-Macaristan mparatorluu'nun paralanmas ve Avusturya'da 30 Ekimde cumhuriyet ilan edilmesi izler.1 Yenilgi zerine Bulgar Kral Ferdinant da tahttan ekilmek zorunda kalr (4 Ekim 1918). Kayser Wilhelm'in taht da sallanmaktadr.2 nk Almanya'nn yapt atekes ve bar teklifini Bakan Wilson, 'Almanya'da demokratik bir idare olmadn' ileri srerek reddetmitir.3 Sava sonunda rejimlerin ve hanedanlarn durumu bu. Vahidettin'in bu frtnadan kayg duymas doaldr. Rauf Orbay anlarnda zetle diyor ki: 'Sultan Vahidettin, galiplerin kendisini de tahttan drecek bir karar vermelerinden kukulanyordu.' (Y.Tarihimiz, 1.C., s.180) Bu kukuya, ordunun idareye el koyacandan kayglanmasn da ekleyebiliriz. M .Kemal'e sorduu ilk soru, 'Kumandan ve zabitlerden, kendisine bir fenalk gelip gelmiyecei' olmutur. (Atatrk'n Hatralar, s.84) Bu kuku ve kayg iinde, enitesi Damat Ferit'e drt elle sarlr ama hkmet dayatnca, srarndan caymak zorunda kalr. Bunun zerine, delegelere verilecek talimata eklenmesi iin hkmete iki maddelik bir not yollar; Trkiye'yi bin trl faciann bekledii apak iken, verdii notun birinci maddesi, zet olarak yl edir: "Hilafet, saltanat ve hanedan haklarnn korunmas!' (Grp ittiklerim, s.155)4 'Yalnz kendini ve tahtn dnd' eklindeki sulamalara yol aan ilk somut ve belgeli davran budur.5 Ama Vahidettin, ksa zamanda kukulanmasna ve kayglanmasna gerek ol-

de

bi

an

_8

"[Sultan Vahideddin] bu grmeleri yrtmeye Damat Ferit Paay memur etmek istiyordu. Bu tayine A.zzet Paa kesinlikle itiraz etmi ve bylece, Mondros Mtarekenamesinin imzas, Saraya ramen ve Sultann etkisi dnda ortaya kmtr." (Lozan, 1.C., s. 179)

Vakkasolu diyor ki:

mza sahnesini anlatan sadece iki eser var: Biri Rauf Orbay'n anlar, teki ise Kurul Ktibi Ali Trkgeldi'nin, 'Mondros ve Mudanya Mtarekelerinin Tarihi' adl eseri. .Birincide de, ikincide de, anlamann 'gz yalar ierisinde imzalandn' gsterir hibir bilgi bulunmuyor. Tam tersine Trk Kurulu, ok baarl bir anlama yapld vehmi iinde sevinlidir. Delegeler, stanbul'a o sevinle dner ve kamuoyuna o yolda bilgi verirler.9 Anlalan desteksiz at, Vahidettinci tarih yazclarnn ortak nitelii. K.Msrolu yle yazyor:

"Sultan Vahideddin, bu mtarekenin ilerde nasl uygulanacan ok iyi kavramt. inde sui istimale (kt kullanma) elverili maddeler vard. Bu sebeple onu Mttefiklerin teklif ettii 10 tarzda ve aynen kabul eden hkmeti deitirdi." (Osmanoullar'nn Dram, s.79)

Vahidettin'in kabineyi, mtareke anlamasn beenmedii iin deitirdii iddias, gelimelere de, belgelere ve tank ifadelerine de uymuyor. yle olsa, kabineyi hemen deitirirdi. Zaten Vahidettin kabinenin ekilmesini deil, sadece baz Nazrlarn deitirilmesini istemitir. Ahmet Rza Beye, yle der: "Mtareke imzaland, ecnebiler yanmza gele-

de

bi

"Bahriye Nazr (Deniz Bakan) Rauf (Orbay) Bakanlndaki heyet, gzyalar ierisinde atekes anlamasn imzalamlardr." (Son Bozgun, 1.C., s.76)

an

madn anlar. nk emperyalistler Douda, saltanat rejimini tercih etmektedirler. Bir hkmdarla onun kullarn idare etmek, demokratik rejimle ynetilen zgr bir yurttalar topluluunu idare etmekten ok daha kolaydr. Mareal Liautey Fransz smrgesi olan Annam'n mparatoru hakknda diyor ki: "O, yoldan geerken halkn toz iinde yere kapand, sere parmann bir iaretinin kesin buyruk sayld byk bir sosyal kuvvettir. Medemki bu sosyal kuvvetin ipleri elimizde, onu kullanalm ve bu kuvveti zayflatmayalm!"6 stanbul'un igal edilmesi zerine gal Kuvvetleri Komutanlnca yaymlanan bildiride de, 'Kuva-y Milliyeciler, Padiahn emirlerine uymadklar iin sulanr ve herkes, Padiah hkmetince verilecek emirleri dinlemeye arlr.' 7 Kurtulu Sava'nn sonuna kadar Vahidettin'i destekleyeceklerdir. Ayn yntem. Damat Ferit'in Badelege olarak gnderilmesine itiraz eden sadece A.zzet Paa da deildir; btn nazrlar da kesin tavr alm, Saray Baktibi Ali Fuat Bey araclyla Padiaha, srar halinde topluca istifa edeceklerini bildirmilerdir. (Rauf Orbay, Yakn Tarihimiz, 1. C, s.180; Ali Fuat Trkgeldi, Grp ittiklerim, s.154)8 Damat Ferit'i Badelege yaptramayan Vahidettin, Mondros'tan dnen delegeler kurulunu kabul etmez; yeler, "Padiahn hareme girip soyunmu olduu" sylenerek batan savlr. (A.F.Trkgeldi, Grp ittiklerim, s. 156) Vahidettin'in bu nemli konuya yaklam da byle.

_8

"stanbul'dan Gaziantep'e gelirken Katma istasyonunda M.Kemal Paaya tesadf ettim. stasyon binasndaki kararghnda 'nereden geldiimi, nereye gittiimi' sordu. 'Antep'te hemirem, kaynvaldem ve akrabalarm var. Antep vilayeti Mara'a naklediliyormu. apulcular ehir yaknlarna gelerek yamaya balamlar. Ordu Adana'ya ekildikten sonra, dman aya altnda kalacaklar. Onlar baka tarafa nakil iin gidiyorum' dedim. Paa dedi ki: 'Memlekette adam kalmad m? Kendinizi mdafaa etmek aresini dnnz!' Hayretle sordum. 'Ne ile, nasl?' Tekilat yapmal, milli bir kuvvet vcuda getirmeli! Kendinizi mdafaa edin! Ben istediiniz silah veririm!' Gerekten o zaman Paann emri zerine verilen silahlar, mdafaa tekilatnn ekirdeini tekil etmitir." (Ali Cenani'den aktaran F.R.Atay, Atatrk'n Hatralar, s.73) "M.Kemal Paa, 'yarn Adana'ya terif ediniz. Sizinle mhim eyler konuacam.' dediler. Ertesi gn Adana'ya giderek M.Kemal Paayla bulutum. Son olaylar birlikte gzden geirdik. Bana, Bakumandanlk Kurmay Bakanl ile yapt yazmalar gsterdi. Hkmetin ok mtereddit davrandn ve mtarekenin fesh edilmesinden korktuunu, bununla birlikte bir hkmet deiikliinde, A.zzet Paann hkmetinin yerine gelecek bir hkmetin, bu kadar dahi bir varlk gsteremeyeceini syledi. Vardmz ortak kan u idi: ngilizler ve onu izleyerek br itilaf devletleri, mtareke filan dinlemeyecekler, oldu bittilerle memleketimizi igal edecekler, Trk ordusunun snr boylarndaki ksmlarn esir almaya kalkacaklar veyahut bunlar memleket iine sokulmak zorunda brakarak terhisini salayaca klard. Vatanmz her trl savunma ve direnme ara ve imknlarndan yoksun braktktan sonra da arzularn zorla ve baskyla kabul ettireceklerdi. Mustafa Kemal Paa, 'Artk milletin bundan sonra kendi haklarn kendisinin aramas ve mdafaa etmesi, bizlerin de mmkn ol-

de

bi

an

cekler, vkela (bakanlar) ile temasta bulunacaklar, bar olacak. Harp zamannda Heyet-i Vkelada bulunan iki zatn bu aralk Heyet-i Vkelada bulunmalarn uygun grmyorum. A.zzet Paa sizin dostunuzdur. Hususi ve gayr-i resmi bir surette bunu anlatnz. Cavit Beyin, zellikle cihat fetvas veren Hayri Efendinin yerlerine, uygun birilerini tayin etsin. ayet bu iki zat, istifalarn verip ekilmeyecek olurlarsa, zzet Paa kabinesi istifa etsin. Sz veriyorum, ben yine zzet Paay kabine kurmaya memur ederim."11 Bu hususu Ali Fuat Trkgeldi de dorulamaktadr. (Grp ittiklerim, s. 162) Grld gibi Vahidettin'in amac, sadece kabinedeki ttihatlarn ayrlmasn salamaktr. Sina Akin zetle diyor ki: 'Osmanl devletinin ve Osmanl hanedannn aln yazsn tilaf (galip devletler) belirleyecekti. Vahidettin, onlara uygun bir kabine kurmak telandayd.' (stanbul Hkmetleri, s.64)12 Vahidettin'in sonraki davranlar, bu yargy defalarca dorulayacaktr! stelik Vahidettin, ii dinamit dolu anlamay da yle deerlendirir: "Bu artlar, ar olmalarna ramen kabul edelim. yle tahmin ederim ki ngilizlerin douda asrlarca devam eden dostluu ve ltufkar siyaseti deimeyecektir. Biz onlarn msamahasn (hogrsn) daha sonra elde ederiz." (Jeschke, ngiliz Belgeleri, s.2; T.Byklolu, Atatrk Anadolu'da, s.VIII) Siyah dizili cmle, Vahidettin'in mtareke boyunca izleyecei siyasetin zetidir. ngilizlerin msamaha ve ltfunu elde etmek amacyla giritii aralksz giriimleri yerinde greceiz. M.Kemal'e kar olan yazarlar, 10 Kasm 1918'e kadarki sre iinde, M.Kemal'in giriimlerinden hi sz etmiyorlar. Birka rnek vermek istiyorum:

_8

duu kadar bu yolu gstermemiz ve btn ordu ile beraber yardm etmemiz lazmdr.' dedi ve sonra ayn fikirde olup olmadm sordu. 'Aramzda tam bir anlama var paam' cevabn verdim." (4 Kasm 1919, A.Fuat Cebesoy, M.M. Hatralar, s.28 vd.) "Mtarekenin maddeleri ar artlar ihtiva ettiinden M.Kemal Paa, Adana'nn ileri gelenlerini ve sz sahibi kimselerini nezdine davet ederek, 'Durumu iyi grmediini, mtareke hkmlerine tilaf devletlerinin riayet etmeyeceklerini, daha ar artlar altnda memleketi ezeceklerini, Adana'nn byk zayiata urayacan, imdiden igal kuvvetlerine kar koymak ve hazrlkta bulunmak iin aralarnda bir tekilat kurmalarn, mnasip yerlerde siper kazmalarn, lazm gelen silah ve malzemenin tarafndan temin edileceini' istikbali grr gibi anlatt. ok yazk ki harp bkknl, halk ok durgun ve hareketsiz bir hale getirmiti. Kimsede bu doru sz dinleyecek takat ve kuvvet yoktu. ukurova, Suriye, Irak, Filistin ve Kanal seferlerinin btn arln, harp boyunca omuzunda tamt." (1.Dnem Adana Milletvekili Damar (Zamir) Arkolu, Hatralarm, s.71)

Vahidettin ise, bu tarihlerde, ngilizlerin btn Anadolu'yu igal etmesini i stemektedir. lerde greceiz! M.Kemal'e kar olan yazarlar, mtarekenin uygulanmas konusunda, .M.Kemal - A.zzet Paa arasndaki yazl ekimeden, M.Kemal'in ngilizler hakkndaki dncelerini belirttii iin hi sz etmiyorlar. Yldrm Ordular Komutan M.Kemal Paann, 3-8 Kasm 1918 tarihleri arasnda, Sadrazam ve Harbiye Nazr V. A.zzet Paa'ya yazd yazlardan, sadeletirerek baz cmleler aktarmak istiyorum: "'Toros tnellerini igal edecek kuvvetin says, ngiliz Komutanl tarafndan bildirilir' buyuruluyor. Bu kuvvet mesela, icabnda btn Anadolu'yu hkm altna alacak derecede dahi olursa, msaade edilecek midir? [..] Ordular terhis edecek ve ngilizlerin her dediine boyun eecek olursak, ngilizlerin ihtiraslarnn nne gemeye imkn kalmayacaktr. [..) skenderun'a her ne sebep ve bahane ile asker ihracna (karlmasna) t eebbs edecek ngilizlere, atele engel olunmasn emrettim.13 [..] ngilizlerin tekliflerine, bugne kadar olduu tarzda karlk verildii ta kdirde, bugn Payas-Kilis hattna kadar olan araziyi isteyen ngilizlerin, yarn Toroslar'a kadar olan Kilikya mntkasnn ve daha sonra Kony a-zmir hattnn igaline gerek olduu eklindeki tekliflerinin birbirini izleyecei ve sonu olarak ordumuzun kendileri tarafndan sevk ve idaresi, hatta Osmanl Hkmeti Bakanlarnn Britanya Hkmeti tarafndan seilmesi gibi teklifler karsnda kalnaca gnler, uzak deildir."14 Vahidettinciler, byle dnen ve davranan M.Kemal'in, bir sre nce ngilizlerle el altndan anlaarak cepheyi kertmi olduunu iddia ediyorlar! Gerekler nerede, bizim hazretler nerede? Gerekle aralarnda, almaz bir utan duvar var sanki! Y.Kk diyor ki:
"Mondros Brakmasndan sonra, Kemal Paann, birliklerini brakarak, kuvveti olmayan bir general... kendini kzaa aldrm bir kamu grevlisi olarak, stanbul'da yaamas ok dndrcdr; bunun zerinde dnmeden, bilim ve tarih yazm olacan sanmyorum. Bakalar var; Mondros Brakmasna karn, birliini ve silahn brakmayan ve bu nedenle

de

bi

an

_8

daha sonra Byk Britanya igalcileri tarafndan sava sulusu saylan generaller biliniyor." (T.. Tezler 5, s.38)

Dorusu: galciler, 5 ubat 1919'da, kendilerine gre yedi su grubu belirler ve stanbul hkmetine bildirirler.16 Toptan 'sava suu' diye anlan bu yedi su grubu, drt genel balk altnda toplanabilir: Sava yasa ve trelerine aykr davranmak, ngiliz esirlerine kt davranmak ve subaylarna hakaret etmek, mtareke hkmlerine uymakta kusur etmek ve hkmlerin uygulanmasna engel olmak, Ermeni olaylarna karm olmak.17 M.Kemal, Rauf Orbay ve Albay smet Bey gibi Fevzi (akmak), Cemal (Mersinli), Kazm Karabekir, Ali Fuat (Cebesoy), Cevat (obanl), Nihat (Anlm), Kazm (nan), Y.zzet ve Nurettin Paalar, Albay Refet (Bele), Albay Fahrettin (Altay), Albay S.Adil Beyler de tutuklanmamlardr. nk hibiri, galiplerce belirlenmi sular ilemi deillerdi. Bu yedi sua, 1920'de, sekizinci su olarak, 'kuva-y milliyeci ya da kuva-y milliyeye yardmc olmak' da eklenecektir. Rauf, Kara Vasf ve Galatal evket Beyler, Cevat ve Cemal Paalar vb. bu iddia dolaysyla tutuklanp Malta'ya g nderilirler. Msrolu yle devam ediyor:
"Kont Sfora (Sforza), bu mtarekeden bahsederken, ngilizlerin kara ordusuna kar mutedil (yumuak) davrandklarn sylyor. Donanmann hemen teslimi istenildii halde, kara ordusunun kaldrlmasndan veya hemen silahlar brakmasndan bahsedilmiyormu. Tersine sadece seferberliin kaldrlmas istenirken, ite asayiin salanmas ve snrlarn korunmas iin gereken ordu miktar, terhisten istisna ediliyormu." (Lozan, 1.C., s.193)

de

bi

an

_8

(1) M.Kemal 'birliklerini brakarak' kendiliinden stanbul'a dnm deil: dir. 7 Kasm 1918'de Yldrm Ordular Grubu ile 7.Ordu kararghlar stanbul hkmetince lavedilir, M.Kemal Harbiye Nezareti emrine alnr ve A.zzet Paa kendisini stanbul'a arr.15 2) Harbiye Nezareti emrine alnmasn da o istemi deildir ki 'kendini kzaa ektirdii' ileri srlebilsin. 3) Mtarekeye ramen, birliini ve silahn brakmayan komutan, yalnz Medine Komutan Fahrettin Paadr. Ama bu yzden deil, 'Ermeni krmna katld' iddiasyla tutuklanp Malta'ya srlecektir. (B.N.imir, Malta Srgnleri, s. 137) 4) Baz komutanlar, gerekten tutuklanp Malta'ya srlmlerdir ama bunun eitli sebepleri vardr. Hibiri, 'birliini ve silahn brakmad' iin tutuklanp srlmemitir. (B.N.imir, Malta Srgnleri, s.205, 206, 218, 222, 223 vb.) Bir ksm Vahidettinciler, btn savaa katlanlar, sava sulusu sanyorlar. Bu yzden, M.Kemal'in, smet (nn) ve Rauf (Orbay) Beyin, savaa katldklar halde tutuklanmam olmalarna, kuku uyandrc ifadelerle deiniyorlar. (Mesela, V.Vakkasolu: "M.Kemal'in tevkif edilmemesi dndrcdr." Son Bozgun, 1.C., s.97; K. Msrolu, Hilafet, s.174 vb., Lozan, 1.C., s.191, 200)

Msrolu'na gre Kont Sforza "bunda gizli bir maksat gryor" ve diyormu ki:
"ngiltere Hkmeti, Osmanl devletinin miraslar arasnda imdiden bir anlamazlk gryor ve bilinen ikiyzl siyasetiyle unu istiyor: Eer Mttefiklerin talepleri ngilizleri skacak bir ekil alrsa, henz direnme yetei olan Trkleri, kendi karlar iin kullanlabilir bir 18 mevkiye koyabilsinler." "Bu durumdan anlalyor ki daha mtarekenin imzas gn, yani Padiahn daha Anadolu'da bir kuvvet kurulmasn hayalinden bile geirmedii zamanda, ngilizler Kont Sfora'nn fikrine gre, bu kuvvetin kurulmasn dnmeye balamlar, hatta bunun iin M.Kemal Paay Sultan Vahideddin'den nce bulmulardr." (Lozan, 1.C., s.193)

Bylece, M.Kemal - ngiliz gizli anlamas masalnn, Kurtulu Sava ile ilgili blmn ayor ve yle devam ediyor:

1) Kont Sforza, her mtareke anlamasnda, snrlarn ve i asayiin korunmas iin belli sayda asker ve jandarma bulundurulmasna imkn verildiini bilir. Yenik bir devletin snrlarn ak brakan ve i asayii gzard eden bir tek mtareke anlamas yoktur.19 2) K.Msrolu, Sforza'nn anlaryla oyalanacana, mtareke anlamasnn 5. ve 6. maddelerine baksayd, gerei anlard.20 Kara kuvvetlerine kar ll davranld iddias, kesinlikle doru deildir. Keke doru olsayd. Kurtulu Sava daha abuk biterdi. 3) Mtareke anlamasnn 5. maddesi uyarnca, "snrlarn korunmas ve i asayiin salanmas iin gereken asker ve jandarma saysnn beraber saptanmas", igalciler ve Osmanl makamlar arasnda uzun sre ekime konusu olmu, bu ekime btn ordu Ankara'nn emrine girinceye kadar srmtr. Bu arada Vahidettin ve Hariciye Nazr M.Reit Paann, Dou snrndaki Trk birliklerini ngilizlerin emrine vermek iin gizli bir giriimleri olur ama ngilizler .kabul etmezler.21 4) Mondros Mtarekesi ve Tatbikat adl kitapta, uygulamann nasl hukuka ve ahlaka aykr bir tarzda ve ne kadar haince yapld, ordunun nasl soyulup gszletirildii, ibret verici belgelerle ve ayrntl olarak belirtilmektedir.22

de

bi

Msrolu, bu iddiasna dayanak olarak Dagobert von Mikusch'un kitabnn 164. sayfasn gsteriyor. Ama 164. sayfada, bu iddia ile ilgili bir tek kelime bile bulunmuyor! (Trke eviride 190. ve 191. sayfalar) K.Msrolu, gz boyamak ve okuyucusunu aldatmak iin bu sahte kaynak gsterme yoluna, gittike daha sk bavurmaya balad. Bilerek, isteyerek srdrd bu tutumun, hukukta, ok ar bir adla anldn sanyorum. Kont Sforza'nn iddiasna gelince:

an

_8

"Sultan Vahideddin ve Sadrazam Ferit Paa, M.Kemal Paay, 'memlekette byk hreti vardr, itimat edilecek namuslu insandr' diye ngilizlere kar mdafaa edip Anadolu'ya gndermeye alrken, M.Kemal Paa da stanbul'da galip devletlerin ileri gelenleri ile mnasebette bulunuyor ve onlardan talimat alyordu." (Lozan, 1.C., s.194)

stanbul derhal terhise balanmasn emrederek ordularn iskelete dnmesini abuklatrr,23 arkasndan da btn ordu komutanlklarn kaldrr. (Mondros.., s.272 vd.)24 gal kurullar, toplarn kamalarn, tfeklerin mekanizmalarn toplar, birok silah da denetimi altnda tutabilecei ambarlara tatr.25 Ordu iyice gszleince de, Mttefik birlikleri, mtareke snrlarn aarak ilk aamada Gneydou Anadolu'ya. Trakya'ya, Kars'a girecek ve stanbul'u igal edeceklerdir. Douda ngilizler, gneyde de Franszlar, Ermeni birliklerinden yararlanrlar. Karadeniz kys boyunca, zendirilen Pontuscu Rum eteleri faaliyete geer. Krtler ve erkesler okanr. Yunan ordusu zmir'e karlr ve y aylmalarna yeil k yaklr, i isyanlar krklenir vb. Ama, Trkiye'yi paralayp ezerek, bir daha emperyalistlere kafa tutamayacak hale getirmektir. Kurtulu Sava, M.Kemal, Nihat (Anlm), Y.evki (Suba) vb, komutanlarn yurt iine tatabildii, birlik komutanlarnn da igalcilerden saklayabildii silah_ve cephane ile balamtr. K.Msrolu ile gerek, hi barmayacaklar m? 2. Vahidettin ile M.Kemal'in tanmalar

"Onu bu vazifeye tayin eden ttihat ve Terakki hkmeti olduu halde, Veliaht Vahideddin Efendinin, Enver Paa ve ttihatlarn iddetle aleyhinde olduunu grnce, kendisi de bu ynde fikirler ileri srerek, ikbal (ykselme) yolunda ilk ciddi admn atmtr." (Hilafet, s. 143)

Yani M.Kemal, aslnda Enver Paadan ve ttihatlardan yanadr ama bir mevki kapmak iin onlarn aleyhinde grnr. Dorular: 1. M.Kemal 1908 ylnn banda ttihatlara katlmtr. Dernein Trk milliyetiliini savunan radikal kanadna mensuptur. 22 Eyll 1909'daki 2. Kongrede, 'askerlerin siyaset d kalmas tezini' savunduu iin dernein ileri gelenler inin dmanln kazand, Enver'e ve ttihat hkmetlerin ynetim tarzna kar olduu, her ciddi aratrmacnn kabul ettii bir gerektir.27 Msrolu, M.Kemal'in, Veliahtn gzne girmek iin Enver ve ttihat ynetim aleyhinde konutuunu iddia ederek, ak gerekleri maksatl olarak tersine eviriyor.

de

Heyette sadece iki subay var: Biri askeri danman Albay Naci (Eldeniz) Bey, tekisi de geziye ordu temsilcisi olarak katlan M.Kemal Paa.26

bi

K.Msrolu'nun bu geziyle ilgili iddialar: "Hasta olan Sultan Reat'n yerine Alman Cephesini ziyarete giden Veliaht Vahideddin Efendinin, bu seyahatte, yanndaki subaylardan biri de M. Kemal'di."

an

Vahidettin ile M.Kemal ilikisi, Almanya gezisi ile balyor. Bu gezi 15 Aralk 1917de balam ve 4 Ocak 1918 'de sona ermitir (20 gn).

_8

"Veliaht Vahideddin Efendinin zek ve dirayetinden takdirle bahseden M.Kemal, trende kendisi ile dost olmu, Veliaht kendisine kar pek byk itimat izhar ederek, paay daha nce tanmadndan dolay teessrlerini beyan etmitir." (Bu paragrafn kayna, Armstrong, s.93 imi, 29 Hilafet, s.143) "Dostluklar o kadar ilerlemiti ki bir gn Berlin'de, Adlon Oteli'nde M.Kemal, Veliahta, 'Sizden sarahatle (aka) bir ey sylemek msaadesi isteyeceim. Size yle bir teklifte bulunac am ki eer kabul ederseniz, beni hayatnz mddetince kendinize bend edeceksiniz (balayacaksnz)' mukaddi-mesiyle (diye sze balayarak), stanbul'a gidince bir ordu kurulmasn talep ve kendisini de bu orduya Erkan- Harp Reisi (Kurmay Bakan) yapmasn teklif etti. Veliaht, 'Reddecekler!' dedi. M.Kemal, 'Cesaret edemeyecekler. Onlara gsteriniz ki hesaba katlmas lazm gelen birisiniz. Zat- necabetpenahileri glgede kalmamalsnz' dedi. Veliaht, 'stanbul'a gidince 30 grrz' cevabn verdi." (Bu paragrafn kayna, Armstrong, s.96 imi, Hilafet, s.144) "Seyahatleri esnasnda bir gn de Naci Paa, M.Kemal Paaya Veliaht hakkndaki fikrini sormutu. M.Kemal Paa yle cevap verdi: 'Daima gz nnde bulundurmak ve ona sadakatle (sadk olarak) hizmet artyla, bu adam ile ok i grlebilir.' (Bu paragrafn kayna da Dagobert 31 von Mikusch, s.120 imi, Hilafet, s.144)

de

2. M.Kemal'in bu yolla, 'ikbal yolunda ilk ciddi admn att' iddias da d uruma ve geliime hi uymayan bir yaktrma. M.Kemal, bu srada zaten ordu komutandr. Vahidettin zamannda da yine ordu komutanl yapacaktr. lkinde, Filistin/Suriye cephesine gnderilir (1918 Austos); ikincisinde ise Anadolu'ya (1919 Mays). kinci grevine balamasndan iki ay sonra ordudan ayrlmak zorunda kalacak, rtbesi ve nianlar alnacak, idama mahkm edilecektir. Bu mu ikbal? "Buna dair birka yabanc gzleminden sz edelim." (Hilafet, s.143) Msrolu bu cmleden sonra, H.C.Armstrong ve Dagobert von Mikusch'un kitaplarndan yapt alntlara yer veriyor. Aktarmadan nce, bir hususu belir tmek istiyorum: a. Vahidettin ile M.Kemal'in tanmalar ve grmeleri hakknda bilgi veren bir tek kaynak var: M.Kemal'in anlar!28 Hem bu gezideki, hem de ilerdeki grmeleri hakknda, Vahidettin bir aklama yapmamamtr; bir nc kiinin tankl da sz konusu deil, nk btn grmeler ikisinin arasnda geiyor. u halde, her aratrmac, bu konularda yalnz M.Kemal'in anlarna dayanmak zorunda. steyen inanr, istemeyen inanmaz. Ama drst bir yazar, anlar keyfine ve maksadna gre deitiremez, saptramaz, u ya da bu ynde ssleyemez, M.Kemal'i de kendi istedii gibi konuturamaz. b. Msrolu, bu tek kaynak dururken, yine yabanc aktarclara bavuruyor; stelik doru olarak aktarp aktarmadklarn da denetlemiyor. Ayrca, bu alntl ar "ecnebi gzlemi" diye sunuyor. Bunlarn gzlem olabilmesi iin yazarlarnn olaylara tank olmalar, orada bulunmalar gerekirdi. kisi de olaylarn tan d eil. c. ki yazar da sz konusu paragraflar, M.Kemal'in anlarna dayanarak yazmlar ama doru aktarmamlar, ayrca Msrolu da yanl eviriyor. Bu alntlardaki yanl, abart, deitirme ya da sslemeleri belirtmek iin anlarn asln da dipnot olarak vereceim:

bi

an

_8

Msrolu'nu izlemeyi srdrelim:


"Yukardaki izahattan anlalaca zere M.Kemal, ttihat ve Terakki'nin kendisine olan itimadndan, kendi adna pek gzel yararlanm ve seyahat esnasnda Veliahta azami surette tesir ederek, sonradan kendisinin yaveri olabilmek imknn elde etmitir." (Hilafet, s. 144)

Bu yolculuk srasnda yaverlii sz konusu olan, M.Kemal deil, Albay Naci (Eldeniz) Beydir.32 M.Kemal'e fahri yaverlik bir yl sonra, 22 Eyll 1918'de verilecektir.33 Fahri yaverlik, bir onur unvan olup gerek yaverlik deildir. Asl yaverlik hizmetini birka kii yapar, tekiler ancak trenlere katlr.34 Msrolu bu konuyu yle kapatyor:
"Bu hususdaki dier bir gerek de udur: Veliaht Vahideddin Efendi, bu seyahat esnasnda, beraberindeki damad ehzade mer Faruk Efendiye, M.Kemal'in hakiki dncelerini sezdirmeden renip kendisine rapor etmesini emretmiti. mer Faruk Efendi de, onu yol boyunca, eitli suretlerde yoklam ve sonu olarak Veliaht'a, M.Kemal'in ttihat aleyhtar ve hilafete bal olduu tarznda rapor vererek, ilerde Anadolu'ya gnderilmesi esnasndaki gvene zemin (ortam) hazrlamt." (Hilafet, s.145)

Oooof! Ka atmasyon bir arada.

nl tarihi Wells, ne diyordu? 'Kronolojiyi temel sayacaksn, olaylar his ve arzularna gre yorumlamadan olduu gibi yanstacaksn, en ince ayrnty bile adalet ve haktanrlk lsnde kaydedeceksin! Olaylar bunlara dikkat etmeden deerlendirmeye kalkanlar, tarih deil, hoa giden masal yazm olurlar.' Bu tr yalanlar, yanllar, gerei ters yz etmeler o kadar ok ki hepsinin dorusunu aklamaya mrm yetmez. En basit gerekleri bile bilmediklerini gstermek iin yakn tarihimizle ilgili baz yanllarndan rnekler vereceim, sonra da yalnz belli bal iddialara deineceim. 3. Kurtulu Sava konusuna girmeden nce, elencelik birka rnek

de

1. Bu gezi 15 Aralk 1917de balayp 4 Ocak 1918de bitmitir. Oysa Abdlmecitin olu mer Faruk Efendi ile Vahidettinin kz Sabiha Sultan, bir yl drt ay sonra, 29 Nisan 1919da evleneceklerdir.35 Ksacas, mer Faruk Efendi o tarihte damat, hatta damat aday bile deildir. Bu srada damat aday olanlar hakknda, .H.Okdayn anlarnda bilgi var. (s.366-372) 2. Almanya'ya giden heyette, mer Faruk Efendi, herhangi bir sfat ve grevle de bulunmu deildir! (.Hakk Okday, Yanya'dan Ankara'ya, s.329; M.nder, Atatrk'n Almanya ve Avusturya Gezileri, s.9) 3. Geri kalan ayrntlarn, Msrolu'nun muhayyilesinin rn olduunu sylemeye gerek yok.

bi

an

_8

"[1914 ylndaki] cihat fetvasn eyhlislam Suat Hayri rgpl imzalamt." (H.Hseyin Ceylan, Din-Devlet likileri, 1.C., s,127) Fetvay veren eyhlislam Hayri Efendidir. Suat Hayri rgpl ise Hayri Efendinin oludur; Cumhuriyet dneminde milletvekillii, bakanlk, bykelilik, senato bakanl ve babakanlk yapmtr! (M.Larousse, 12.C, s.485) "ark (Dou) Cephesi Kumandan Mareal Kazm Karabekir..." (H.Hseyin Ceylan, Din-Devlet likileri, 1.C., nsz) K.Karabekir ordu komutanlndan korgeneral olarak ayrlm ama askerlikle iliii kesilmedii iin 1.11.1927'de, aktan orgenerallie (1.Feriklie) ykseltilmitir. (On Yllk Harbin Kadrosu, s.199; M.Tuncay, T.C'nde Tek Parti, s.114) Mareal deildir. T.C.nin iki mareali var: M.Kemal ve Fevzi akmak! "Eski Meclis Bakanlarndan Rauf Orbay..." (H.Hseyin Ceylan, DinDevlet likileri, 1.C., s. 128) H.H.Ceylan bol keseden rtbe ve makam datmaya devam ediyor. Rauf Orbay hi Meclis Bakanl yapmamtr. (Trk Parlamento Tarihi, H.Rauf Orbay'n biografisi, 3.C., s.879 vd.) "Sultan Vahideddin'in olu ehzade mer Faruk Efendi..." (H.H.Ceylan, Byk Oyun,1.C, s.78) H.H.Ceylan, Vahidettin'in milli mcadeleye katksn kantlamak iin "yzlerce belge taradn" iddia ediyor (Byk Oyun, 1.C., s.87) ama mer Faruk Efendinin Vahidettin'in olu olmadn bilmiyor. Bu nasl belge tarama, bilgi toplama? mer Faruk, Veliaht Abdlmecit'in oludur, Vahidettin'in de damad. "K. Karabekir Paa, M. Kemal'den daha yksek rtbeye sahipti." (GRYT Ansiklopedisi,1.C, s.359, resim alt) M.Kemal 1 Nisan 1916'da, K.Karabekir ise 28 Temmuz 1918'de mirliva (paa) olmulardr. (KA Gnl, s.49; N.Baycan, eitli Cephelerde K.Karabekir, s.451, AAMD, say 11/Mart 1988) Demek ki GRYT Ansiklopedisi yazarlarna gre, 27 ay sonra terfi eden, daha yksek rtbe sahibi oluyor. Aferin! "Birinci Dnya Sava'nn insan zayiat 371.508.686 kii idi." (A.Dili pak, CG Yol, s.280) Huy cann altndadr. Bu abartma huyunu, M.Kemal'e verildii iddia edilen altnlar ile stiklal Mahkemelerince verilmi idam kararlarnn says konusunda da greceiz. "... ngilizler, stanbul'dan 676 siyasi tutukluyu Malta'ya srd." (A.Dilipak, CG Yol, s.43) Srlenlerin tamam 144 kii. Tam liste, B.N.imir'in Malta Srgnleri kit abnn 415-420. sayfalarnda var. Dilipak, Malta'ya srlenleri, be kat fazla gsteriyor. "Erzurum'da da Felah- Vatan grubu almalarna balad. (A.Dilipak, CG Yol, s.58) 'Felah- Vatan', Mdafaa-y Hukuku milletvekillerinin, 6 ubat 1920'de, stanbul Mebusan Meclisi'nde kurduu grubun addr. (KA Gnl, s. 131) Bir meclis grubunun ubesi olmaz; stanbul'daki grup hafta sonu tatili iin Erzurum'a gelmi de olamaz, nk yolculuk gidip gelme otuz gn sryor. Dilipak'n Erz urum'da almaya baladn iddia ettii bu grup da ne ? Anlayan beri gelsin!36

de

bi

an

_8

"Said-i Nursi birinci Mecliste, vatann kurtarlmas yolunda alan aktif bir milletvekilidir!" (A.Dilipak, CG Yol, s.62) 'Yanllklar Komedyas' tam gaz sryor: .Said-i Nursi TBMM'nde milletvekili olarak hi bulunmam, sadece 9 Kasm 1922 gn, 2. oturumu dinleyici locasndan izlemitir. (ZC, 24.C, s.439)37 "11 Nisan 1920'de Osmanl Meclis-i Mebusan fiilen kapand." (A. Dilipak, CG Yol, s.65) Osmanl Meclis-i Mebusan, 11 Nisan 1920'de fiilen deil, Vahidettin'in ayn tarihli iradesiyle, resmen ve hukuken kapatlm ve bu karar zorla uygulanmtr. Milletvekilleri stanbul Muhafz M.Natk Paa ve beraberindekiler tarafndan datlr ve kaplar kilitlenir. (Jeschke, TKS Kronoloji I, s.98; .M.K.nal, Son Sadrazamlar, s.2057-2058)38 "18 Nisanda, Dzce isyan balad. Dmana kar savamak, daha ok i isyanlara kar koymak amacyla Ankara'da Kuvve-yi nzibatiye kuruldu." (A.Dilipak, CG Yol, s.65) Ankara'da 'Kuvve-yi nzibatiye' adyla bir birlik, hibir zaman kurulmamtr. 18 Nisan gn 'Kuva-yi nzibatiye' adn tayan bir birlik kurulmutur ama Ankara'da deil stanbul'da, dmana kar savaan milli kuvvetleri tepelesin diye ve Vahidettin'in de imzasn tayan bir kararname ile. (TH, 6.C., stiklal Harbinde Ayaklanmalar, s. 120) "Cumhuriyet Halk Frkasna kar Serbest Frkay kuran Kazm Karabekir Paa..." (A.Dilipak, CG Yol, s.80) Tarih merakllarnn artk kahkahalarla gldklerini tahmin ediyorum. Genler iin not: K. Karabekir Paa, Serbest Frkann deil, 1924'te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Frkasnn kurucularndan biri ve bakandr. Serbest Frka ise 1930 kurulacak olan bambaka bir parti, bakan da Fethi Okyar. "13 Eyll 1920'de M.Kemal, "Halklk Program" ad altnda bir bror hazrlad ve TBMM yelerine datt. Bu hareketi ile M.Kemal, Mdafaay Hukuk Cemiyetlerini, Cumhuriyet Halk Frkasna dntrme yolundaki ilk admlarndan birini atm oluyordu." (A.Dilipak, CG Yol, s.81) Dilipak, devletin kuruluuyla ilgili en nemli belgelerden birini, 'M.Kemal'in hazrlad bror' sanyor ve yle tanmlyor. Bir daha tekrarlamak ihtiyacn duyuyorum: Bunlar ne Osmanl tarihini biliyorlar, ne de Cumhuriyet tarihini. Yazarn bror sand Halklk Program, "Vekiller Heyetinin siyasi, itimai, idari, askeri grlerini hlasa eden ve idari tekilat hakkndaki kararlarn gsteren bir programdr". 13 Eyll gn TBMM'nde, hkmet beyannamesi ol arak okunur, tartlr ve karma bir kurula havale edilir. Karma Kurul, bu progr ama dayanarak bir anayasa tasars hazrlayacak ve ilk anayasa, uzun grmelerden sonra, 20 Ocak 1921'de kabul edilerek yrrle girecektir. Yani Halklk Programnn, Mdafaa-y Hukuk Cemiyetlerinin CHFna dntrlmesi ile hibir ilgisi yok.39 "Daha Mudanya Mtarekesinin zerinden 20 gn gemeden hilafet kaldrlm, hilafetin kaldrlmasnn zerinden 20 gn gemeden Lozan Kon-ferans ahmalarna balanmt." (A.Dilipak, CG Yol, s.119)40 u ie bakn! Yazar, o kadar nemsedii hilafetin kaldrld tarihi bile bilmi-

de

bi

an

_8

yor. Kendisine yardm olur umuduyla doru tarihleri bildiriyorum. Mudanya Mtarekesinin imzalanmas: 11 Ekim 1922! Lozan Konferansnn almaya balamas: 20 Kasm 1922! Hilafetin kaldrlmas: 3 Mart 1924! "1920 yl Mays ay bana gelindii zaman, ortalkta Yunanllarn da zmir'e bir karma yapacaklar sylentileri dolamaya balamt." (K.Msr olu, Hilafet, s.153) Yunan ordusunun zmir'e 1920'de deil, 15 Mays 1919'da ktn; K. Msrolu'nun bile bildiini sanyorum. Bu, herhalde bir dizgi yanl. Ama teki yanllarna bakarak diyebiliriz ki byle bir yanl, hazrette pek de yadrganmyor. Daha bu tr binlerce elendirici yanl var. Ama bunlar bir yana brakp, belli bal konular ele almak istiyorum. nce Vahidettin ve stanbul ynetiminin, Milli Mcadele'ye kar, nasl bir tavr takndklarn grelim. 4. Vahidettin ve D.Ferit hkmetleri hakknda baz n bilgiler 4/1. Anadolu'da durum

Anadolu ne durumdayd? Sessiz sedasz sava yaralarn m saryordu, yoksa kan glne mi dnmt? Konuyu yaymamak iin rnekleri Ege'den aldm. zmir'in igali ve igali izleyen krk gne ilikin birka rnek: 15 Mays 1919: zmir'deki askeri birlikler, Ali Nadir Paann emrine uyarak, zmir'e kan Yunanllara direnmezler, buna ramen o gn akama kadar Yunanllarn ve Rumlarn lgnlklar srer.41 Sonu: 500'den fazla subay ve er, ehit ve yaral; binden fazla sivil kayp; birok rza tecavz ve yamalama ol ay.42 Birka somut rnek: 1 zmir'de, Yunan askerleri, yokluundan yararlanarak evine girdikleri bir subayn eine tecavz ettikten sonra 4-5 yandaki kznn bikrini de parmakla bozarlar. (T.Yalazan, Trkiye'de Yunan Vaheti ve Soy Krm Giriimi, 1.C., s.16) 2. Kordonboyunda ehit edilen Yzb.Necati Beyin 8 yandaki olu, babasnn cesedi zerine kapannca, Yunanllar ocuu da snglerler. (N.Taalan, Ege'de Kurtulu Sava Balarken s.253) 3. zmir limanndaki gemisinden kyy (daha dorusu kym) seyreden bir ngiliz deniz subay, bu srada rhtmda 'su' diye inleyen yaral bir Trk erinin zerine melen bir Rum kadnn, askerin azna iediini grr. (D.Walder, anakkale Olay, s.92)43 Bu olaylar, Yunanllar igal snrlarn genilettike yaylp artacak, yerel yetkililerce de, srekli olarak stanbul'a bildirilecektir: 27_Mays 1919: Aydn igal edilir. Kym, yama ve kundaklama balar. 1. Birok mahalleden biri olan Cuma mahallesinde karlan yangn sonucu, 550 ev ve 30 dkkn kl olur. 50'nin zerinde l. (T.Yalazan, a.g.e., s.21 44) 2. Kulakszzade Mehmet Efendinin evine zorla girilir, kendisi, ei, kz ve kznn biri be yanda, teki 6 aylk olan iki ocuu, snglenerek ldrlr.

de

bi

an

_8

(T.Yalazan, a.g.e., s.22) 3. Yunan devriyeleri, Aa Kozdibi mahallesinden 18 yandaki..Hanma tecavz ettikten sonra, ellerini kesip diilik organna sokarak ldrrler. (T.Yalazan, a.g.e., s.27)45 29 Mays 1919: Ske'nin Yoran kynde ........ Efendinin evi yama edilir, eine kocasnn gz nnde tacavz edilir. (T.Yalazan, a.g.e., s.36) 4 Haziran 1919: Nazilli igal edilir. Tecavz, yama ve ldrme balar, ezan okuyan mezzinler kurunlanr. 1.Eraf ve memurlardan38 kii, zorla ehir dna gtrlp ldrlr, 2. Sonra da Yunan askerleri evlere zorla girerek yama ve tecavze giriirler, 3. Bu durumdan ikyeti olan bir kiiyi kuruna dizerler. (T.Yalazan, a.g.e., s.34) 12 Haziran 1919: Yunanllar Bergama'y igal ederler. ok ac olaylar sonucu seksen bine yakn Trk Bergama'dan g edecektir. (KS Gnl, 1.C., s.318) 17 Haziran 1919: Menemen kym. Kaymakam, jandarmalar ve bine yakn sivil ldrlr. (KS Gnl,1.C., s.327) 25 Haziran 1919: Balatk istasyonunda Yunan Muhafzlar tarafndan trenden indirilen slam yolcularn kadnlarna, erkeklerinin gzleri nnde tecavz edilir. (T.Yalazan, a.g.e., s.29 46) Kadir Msrolu bile diyor ki: "Mslmanlar, her ne pahasna olursa olsun, mukavemete mecbur kaldlar." (Yunan Mezalimi, s.190) F.Rfk Atay da Akam gazetesinde yle yazar: "...Sade dmana kar vatan deil, katile kar canmz koruyoruz." (Eski Saat, s. 100) Ama stanbul, halkn bu tepkisini, 'isyan' diye niteleyecektir! 4/2. Bu facialar karsnda stanbul ynetiminin 1919'daki tutumu Sadece kk bir blm aktarlm olan bu ac olaylar bilen stanbul yn etimi, bu durumda ne yapar? Yer yer direnie geen halka, hi olmazsa el alt ndan destek ve cesaret mi verir? Yazk ki hayr! Pek ksa bir sre bocaladktan sonra,47 direnii sndrmeyi kararlatrr. Ksacas, hem halkn rzna, namusuna, evine barkna, tarlasna tapanna, oluuna ocuuna, geleceine, devletin bamszlna ve onuruna sahip kmaz, hem de sahip kmak iin rpnanlara engel olmaya alr. te zmir'in igalini izleyen 40 gn iince, stanbul ynetiminin tutumunu belirten baz rnekler: Dahiliye Nazr Ali Kemal, Redd-i lhak ve Mdafaa-y Hukuk gibi yeni kurulan milli rgtlerin telgraflarnn ekilmesini yasaklar ve Yunanllarla atmaya balam olan milli kuvvetlerin bastrlp datlmas iin genelge yaymlar (18 Haziran 1919, R.Halit Karay, Minelbab ilel Mihrap, s.127; Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.43),48 Hkmet, igalin protesto edilecei stanbul mitinglerini yasaklar (KS Gnl, 1.C., s.261, 277; S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.307),49

de

bi

an

_8

D.Ferit hkmeti, 21 Haziran 1921 gnl kararyla Milli Mcadele'ye kar aka tavr alr: "Her ne ad ile olursa olsun, hususi birtakm tekilat kurulmasna ve halktan bu yolda mali ve bedeni isteklerde bulunulmasna, askeri ve mlki makamlarca asla meydan verilmemesi ve mteebbisleri hakknda takibat- edide icras (iddetli kouturma yaplmas)..." (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.388; kararn orduya tamimi: 8.7.1919, HTVD, say 2, belge no.34), Damat Ferit, Valiliin izni ile toplanan Erzurum Kongresini yasa d ilan eder, sivil ve asker her trl yetkilinin bu kongreyi nleyip datmas iin 20 Temmuz 1919'da emir verir ve zetle yle der: "Padiahmz Efendimiz Hazretlerinin arzu ve iradelerine ve vatann yksek menfaatlerine tamamiyle aykr olan bu hareketin engellenmesi..." (K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.84; Jeschke, ngiliz Belgeleri, s. 137; F.Kandemir. M.Kemal, Arkadalar ve Karsndakiler, s.111), D.Ferit hkmeti, 29.7.1919'da, M.Kemal ve Rauf Beyin tutuklanmasn kararlatrr (Jeschke, ng. Belgeleri, s.138; Gkbilgin, M. M. Balarken, 1.C., s.170; S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.478),50 Dahiliye Nazr Adil'in demeci: "zmir'de ete tekil edenleri datmak iin icab ederse askeri kuvvete mracaat edeceiz." (2 Austos 1919, KS Gnl, 2.C., s.28) Dahiliye Nazr Adil, 8 Austos 1919'da u genelgeyi yaymlar: "Tekilat- Milliye ad altnda toplanan kuvvetlerin gecikilmeksizin datlmas..." (Jeschke, ng. Belgeleri, s.140) Gazetelere de u demeci verir: "zmir'de ete tekil edenleri datmak iin icap ederse askeri kuvvete mracaat edeceiz." (KS Gnl, 2.C., s.28), Dahiliye Nazr Adil, 13 Austos 1919'da Balkesir Kongresi'nin datlmasn ister; bu emre dayanarak zmir Valisi Kambur zzet, kongrenin ncl erinden H.Muhittin arkl'nn tutuklanmas iin u emri verecektir: "...ellerine kelepe vurularak adi bir sulu gibi gzetim altnda stanbul'a gnderilmesi." (KS Gnl, 2.C., s.48; H.M. arkl, Balkesir ve Alaehir Kongreleri, s.32), Dahiliye Nazr Adil, 13 Austosta, Denizli Mutasarrflna verdii emirle Alaehir Kongresi'nin de engellenmesini isteyecektir (H.M.arkl, s.242; Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.57), Dahiliye Nazr Adil ve Harbiye Nazr Sleyman efik Paa, Sivas Kongresinin datlmas iin 3 Eyll 1919'da, yeni Elaz Valisi Ali Galip51 ile Ankara Valisi Muhittin Paay grevlendirirler (K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.202; .Turan, s.211, 247, 250; S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.555 vd.),52 ete kurmak, kongre toplamak, direnite bulunmak gibi etkinliklerin nlenmesi iin Tahkik Heyetleri oluturulur (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.447 vd., 550), Jandarma Genel Komutan Kemal Paa, Bat Anadolu'ya gelerek, Kuva-y Milliye'yi datmaya alr (TH, 2.C., 1.ksm, s.164 vd.),53 Vahidettin, Erzurum'a Vali atanan Reit Paaya yle der: "Birtakm celali ekiyas tredi ise de bunlar imha edilecektir." (1919 Temmuz sonu, K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.145),54 Vahidettin, 20 Eyll 1919'da yaymlad beyanname ile hkmetin bu uy-

de

bi

an

_8

5. Vahidettin'in vatanseverliinin kant olarak ileri srlen olaylar Vahidettincilerin gsterdikleri rnekler, genel olarak Ali Fuat Trkgeldi'nin anlarna dayanmaktadr. Hepsini eksiksiz olarak aktaryorum:
"[Franszlarn baz sultan ve ehzade evlerinin boaltlp kendilerine verilmesini iste meleri zerine, Ali Fuat Trkgeldi alar. Vahdettin ertesi gn der ki:] 'Bence Al-i Osman'n mlkne girdikten sonra, snrda bir kulbeye girmekle benim sarayma girmek arasnda bir fark yoktur.' " (s. 176) "[Ali Fuat Trkgeldi'nin, Bosna ve Hersek Mslmanlarnn yardm istekleri, Urla'da Rumlarn yaptklar kym, Burdur'a yerletirilen ve evleri Ermenilere geri verilince a ve sokakta kalan Vanllarn yaknmalar hakkndaki yazlar okumas zerine...] Zat- ahane gzlerinden ya gelerek, ' Dn siz alyordunuz, bugn de ben alyorum. Ne yapaym? Buna beeriyet kuvveti, hatta nbvvet (nebilik) kuvveti bile kfi gelmez. Ancak uluhiyet (Tanr) kuvvetine muhta.' dedi." (s.176,177)

de

gulamalarn savunur, milli mcadeleyi hazrlayan ve devamn salayan btn etkinlikleri knar, iyi bir bar andlamas yaplacan vaad eder (!) ve D.Ferit hkmetine gvenilmesin! ister (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.581; K.zalp, Milli Mcadele, 1.C., s.58).55 Hepsi sonusuz kalan bu ksteklemeleri, Damat Ferit hkmetleri, Hrr iyet ve tilaf Partisi56 ve ngilizlerin destekledii yerel ayaklanmalar ve olaylar izleyecektir. Adapazar olaylar (Ekim 1919 57), eyh Recep olay (18 Ekim 191958), Birinci Anzavur Ahmet Ayaklanmas (25 Ekim-30 Kasm 191959), Birinci Bozkr Ayaklanmas (27 Eyll-4 Ekim 191960), kinci Bozkr Ayaklanmas (20 Ekim-4 Kam 191961). stanbul ynetiminin, sonuna kadar Milli Mcadele'ye kar, bu tutumu s rdrdn ilerde greceiz.62 Sormak hakkmzdr: Bu Hkmdar,63 bu hkmet64 mi halktan ve Milli Mcadeleden yanayd?65 Bu Hkmdar m Milli Mcadeleyi planlam ve M.Kemal'i Anadolu'ya gndermiti? Esat (leri) Hoca,1919'da, Nasihat Kurulu'nun Bakan ehzade Abdrrahim Efendiye yle demitir: "Millet bizim yolumuzdadr. Sizin yolunuzda kimsecikler yrmez!"66 Gerekten de Anadolu halk, ancak birka belirtilmi olan bu eit engelleme, sindirme, datma, yok etme giriimlerine ramen, stanbul ynetiminin teslimiyeti ve ibirliki politikasn benimsemeyecek, milliyetilerin at zor ama onurlu yoldan yryecektir.67 Durum bu. Ama .Vahidettinci tarih yazclarnn hibiri bu olaylardan sz etmiyor, onun yerine, Vahidettin'in vatanseverliini kantlamak iin trl masallar uy durmaya, ocuka senaryolar yazmaya, ksacas sahte bir tarih retmeye alyorlar.

bi

an

_8

"[26 Mays 1919'da, 1.Saltanat rasn atktan sonra] Abdlmecit Efendi, koltuuna girerek, orta kattaki zel dairelerine dnmek zere melul ve mahzun bir halde servis merdivenlerin68 den inerken, Sultann iki gznden ya akp 'Karlar gibi alyorum!' diyordu." (s.216. Hatrlaya69 canz gibi toplantya girmeden nce de baylmt. ) "[Yldz sarayndaki zel dairesinde kan yangn zerine alayan bekiye:] Vahdettin, 'Benim milletimin oca yanyor, ben onu dnyorum, kendi evim yanm, ne ehemmiyeti var?' 70 dedi." (s.227)

Ali Fuat Beyin anlatt olaylar bu kadar.71 Tann drstlnden kimsenin kukusu bulunmuyor. Ama bu rnekler, Vahidettin'in vatanseverliini kantlar m, kantlamaya yeter mi? (1) Sultan Vahidettin'in yenilgiye, halkn aresizliine, zmir'in igaline, Sevres Andlamasna hi zlmediini iddia eden yok. Duygusuz bir insan bile bu olaylara kaytsz kalamaz. Ama zlmek baka, doru dnp gereini ya pmak, bunun iin zahmeti ve tehlikeyi gze almak baka eydir. (2) Zaten Vahidettin, bu olaylara zlmedii iin deil, teslimiyetilii setii ve yanl bir yol tutarak, tahtn ve hanedan hukukunu korumak iin Milli Mc adele'yi engellemeye ve sndrmeye alt iin sulanyor.72 Bu alayp szlanmalarnn dnda, vatan ve milletseverliini belirtecek bir aklamas, basna yansm ya da kayda gemi hibir jesti yok. Vahidettin sarayndan kp da bir hastaneyi, yurdu, okulu, askeri birlii ziy aret etmi, bir tek gaziyle,73 hastayla, yetimle, Rumeli ya da Ege gmeniyle ilgilenmi midir? Hayr! Hi moral ve umut verici bir aklama yapm mdr? Hayr! Onca ocuunu ehit vermi olan milletine, bir kez olsun teselli edici, gnl alc, umut verici bir cmle sylemi midir?74 Hayr! Anadolu'nun kazand herhangi bir baary kutlam mdr? Hayr! Sz gelii, Kars' geri alan Dou Cephesi birliklerine olsun, bir selam yollam mdr? Hayr! Ege'de ve Marmara'nn dousunda Yunanllar, her gn cinayet ilerken, rza geerken, ezan ok uyanlara ate edip elenirken,75 bu davranlar hi protesto etmi midir?76 Hayr! Mesela Antepliler, Marallar, Urfallar, Adanallar, Mersinliler, Fransz ve Ermenilere kar namus kavgas verirlerken, desteklemek bir yana, hi olmazsa bu olaylarla ilgilendiini gsterir bir tek aklamas olmu mudur? Hayr! ngilizler yakaladklar Kuva-y Milliyecileri asarken77 sesini karm mdr? Hayr! Yunan ordusunu 'Halife'nin ordusu' olarak gsteren propaganday yalanlam mdr? Hayr! Tavrn, bu blmn 13., 14. ve 15. paragraflarnda, belgeleri ve kendi itiraflar ile greceiz. Baz Vahidettinciler ile hanedana sayg duyanlar, bu alayp szlanma sahnelerinin yetersizliini iyice kavram olmallar ki vatanseverliini dorular um uduyla iddia daha ileri sryorlar. imdi bu ek iddialar grelim: K.Msrolu diyor ki:
"Daha tahta kt gn, Eba Eyyb-l Ensari hazretlerinin trbesinde yaplan geleneksel kl kuanma treninde, o trenin vekar ve gereini unutarak, hngr hngr alyordu. Vatan snrl arndan gelen yenilgi haberlerinin derin strab ile kvranarak, 'Bugnler iin mi kl kuanyoruz?'

de

bi

an

_8

diyordu. Devrin ba gklerde din adam eyh Snusi hazretleri tarafndan yaplan bir dua ile ke ndisine Hazret-i mer'in klc taklrken o, alamaktan treni izleyemez hale gelmi ve Yaver mer Paann, bu tavrn padiahlk vekar ve mehabetine yakmayaca husususundaki niyazn (yalvarn) kulana fsldamasyla kendine gelebilmiti." (S.Mcahitler, s.45)78 Bu iddia btnyle uydurmadr.

Dorular: 1. Vahidettinin kl kuanma trenini anlatan sadece drt kaynak var: Vahidettinin Baktibi Ali Fuat Trkgeldi, Bamabeyncisi Ltfi Simavi ve damad .Hakk Okday gibi grg tannn anlar ve treni gazeteci olarak izl eyen R.Eref naydnn ki Saltanat Arasnda adl kitap.79 Drt kitapta da, kl kuanma treninde Vahidettinin aladna ilikin tek kelime bulunmuyor. (A.F.Trkgeldi, Grp ittiklerim, s.146; L.Simavi, Osmanl Saraynn Son Gnleri, s.400; i.H.Okday, Yanyadan Ankaraya, s.352) 2. Msrolu da iddiasn bir kaynaa dayandramyor, nk bunlardan baka kaynak yok. Muhayyilesini altrm. 3. Bu sahnenin uydurma olduu, ayrntlardan da belli: a. Padiahlar, tahta ktklar gn, kl kuanmazlar. Kl kuanma treni, daha sonra yaplr. Nitekim Vahidettin de 4 Temmuz 1918'de tahta km ama kl kuanma treni 30 Austos 1918 gn yaplmtr.80 Ksacas Vahidettin'in, "tahta kt gn kl kuand" ifadesinin gerekle de, Osmanl tresiyle de bir ilgisi bulunmamaktadr.8* b. O tarihte, Padiah daha hngr hngr alatacak bir durum da yok. Suriye ve Irak cephelerinde durgunluk sryor. Douda ise Osmanl birlikleri, dolu dizgin Kafkasya ve ran iine ilerliyorlar. Batda da henz yakn bir tehlike grnmyor. Vahidettin'in ilk Hatt- Hmayunu da, ordu ve donanmaya beyannamesi de, bu yzden olduka iyimserdir.82 Yenilgi ve tehlike haberleri, Eyll ortasndan sonra yamaya balayacaktr. c. Msrolu, 'Yaver mer Paa' diyor, dorusu 'mer Yaver Paa'dr. Hazret, galiba bu sralama yanl yznden, ad mer Yaver olan paay, Padiahn y averi sanyor. Yaver olmad gibi kl kuanma treni srasnda, ne sarayda grevlidir, ne de hkmette; zmir'de oturmakta olan emekli bir paadr. lk defa Ocak 1919'da, yani kl kuanma treninden 4 ay sonra, Tevfik Paann 2. Hkmetinde Harbiye Nazrlna atand iin yollanan zel bir deniz aracyla stanbul'a getirtilecektir.83 Vahidettin'in Bamabeynciliine ise, 31 Mart 1919'da atanr. (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.24) d. Hanedan ileri gelenleri ile Baktip, Bamabeyinci, Bayaver ile teki saray mensuplar ve devlet ileri gelenlerinin bulunduu kurall bir trende,84 resmi grevi olmayan emekli bir paann, Padiahn yanna sokulup da kulana, "bu tavrn padiahlk vekar ve mehabetine yakmayaca hususundaki niyazn fsldamas" ise hi mmkn deildir. Byle bir masal, yazarn, Osmanl saray terifatn da, kl alay trenini de hi bilmediini gsteriyor. Bu uydurmalar okuyup da inananlara ne yazk!85 K.Msrolu'nun ve kopyacs H.H. Ceylan'n yazlar, Vahidettin ve dnemi ile ilgili bir aratrma yapmadklarn, olaylar srasn bile bilmediklerini belli

de

bi

an

_8

ediyor.86 Yceltmeye altklar Vahidettin konusunda dahi bu kadar gevek, stnkr, geliigzel davranan bu kimselerin, Kurtulu Sava hakknda ciddi bir aratrma yapm olmalar dnlebilir mi? Yapmadklar iin de rahat rahat uyduruyor, kaydryor, saptryor, gerekleri alt st ediyorlar. Bu tr tarih Zati Sungurluklarna, ok tank olacaz. Ali Nuri ve 1.Hakk Okday kardeler de bu konuda bz iddialar ileri sryorlar. kisi de Tevfik Paann olu ve Vahidettin'in yaveri; .Hakk Okday ayrca Saray Kurmay Bakan ve Vahidettin'in damad. N.F.Ksakrek'in yazdna gre, "zaman zaman Padiaha, harita zerinde askeri bilgj verdiini anlatan" Ali Nuri (Okday) Bey, "[Vahidddin] 'her zafer haberini alnda kr secdesine varmakta ve saadetinden umaktadr' demi." (Vahidddin, s.192)87 Bu bilgiye inanmak ok zor. nk: (1) Bayaver Naci Bey, 15 Nisan 1920'de, Damat Ferit'in basks sonucu grevden uzaklatrlm88 ve yerine Avni Paa atanmtr. Sonuna kadar Vahidettin'e bal kalan Avni Paa bile N.F.Ksakrek'e, 'Vahidettin'in her zafer haberi alndnda kr secdesine kapandndan' sz etmiyor.89 .Hakk Okday da sadece sevindiini kaydetmekle yetiniyor ki bu ifadenin de doru olmadn greceiz. (Yanya'dan Ankara'ya, s.388) (2) Saray Kurmay Bakan .Hakk Okday, saraydaki kk kurmay tekilatn ve Vahidettin'e askeri durum hakknda nasl bilgi verdiini anlatrken, kardei Ali Nuri'den hi bahsetmiyor, yalnz yardmcs Yzba Neet'in (Bora) adn veriyor.90 (s.347-349) Hakl. nk Ali Nuri'nin asl grevi Harp Akademisinde retmenliktir. Nitekim Ali Nuri'nin olu efik Okday yle yazyor: "Babam Ali NuriBey, bir taraftan Harp Akademisindeki grevine devam ediyor, dier taraftan Sultan Vahidettin'in yaveri bulunuyor, ayrca da akamlar Alman firmalar ile mektuplayor, serbest i hayatna atlmak iin ilk denemelerini yapyordu." (Son Osmanl Sadrazam ve Oullar, 8.Blm, Milliyet, 28 Aralk 1988; R.Orbay'n anlarndan, Genelkurmay'da da alt anlalyor: Y.Tarihimiz, 1.C., s.116, 144 vd.) Yani pek gezegen biri olup ara sra sarayda bulunmaktadr. .Hakk Okday, 28 Ocak 1922'de milliyetilere katlmak zere, kaynpederi Vahidettin'den ve einden gizli olarak Anadolu'ya geip orduya katlacaktr. (Yanya'dan Ankara'ya, s.388, 416)91 (3) Bu hale gre, A.Nuri'nin, ancak bu tarihten sonra Vahidettin'e, zaman z aman askeri bilgi verdii dnlebilir. Ama .Hakk'nn ayrld tarihten sonra da, tek sava ve zafer var: Byk Taarruz! Oysa Vahidettin, bu zafer dolaysyla kr secdesine kapanmak bir yana, hkmetin ricasna ramen, milli orduyu kutlamam, hkmetin kutlamasn da uygun grmemitir. (BTTD,Ekim/1967; Jeschke, TKS Kronolojisi I, 14 Eyll 1922, s. 194) Tersine, bu zaferdendolay byk endieye kapldn greceiz. (4) Zaten Vahidettin bile, Milli Mcadeleye ancak 1921 ylnn sonuna doru taraftar olduunu ileri srmektedir, yani Milli Mcadele dze ktktan sonra. (14. paragrafta aklamas var) Ama bu ifadesinin, gereklerle uyumadn da belgeleri ile greceiz.

de

bi

an

_8

Ksacas, Ali Nuri'ninki, gereklere denk dmeyen bir yal ans. lerde, bir ansn daha okuyacak, anlarn anlatt sradaki zihinsel durumunu daha iyi anlayacaz. .H.Okday da, anlarnda eski kaynpederine vefal davranarak, btn kusuru Damat Ferit'in zerine ykp Vahidettin'i korumaya almaktadr. Diyor ki: "Sultan Vahidettin, yle sanld gibi Milli Mcadele'mizin, dman o rdular tarafndan yok edilmesini katiyen arzulamaz, bilakis zaferi drt gzle beklerdi." (s.388) (1) .H.Okday, Tarih ve Toplum dergisinin yazar Ar nan'la ubat 1975'te yapt ve banda alnm bir konumasnda ise, u ansn anlatyor: "[Babam, Londra Konferans'ndan] stanbul'a dndkten sonra Padiah Vahideddin, 'Paa ne yaptnz? Siz sz Anadolu heyetine braktnz!' dedi. Babam da, 'Burada Anadolu-stanbul diye ayracak bir ey yok. Biz hepimiz ayn memleketin ocu klaryz. Eskiden padiahlar baa geer ve dmana kar harp ederdi. Zat- ahanenize de bunu tavsiye ederim.' demi; onun zerine Sultan Vahidettin ne dese beenirsiniz? 'Ya Veliaht Abdlmecit yerime geerse?' Yani Vahidettin, taht dnd, memleketi dnmedi." Ar nan soruyor: "Ama te yandan da 'Anadolu'daki memleketi kurtarma mcadelesini tasvip ediyordu (doru buluyordu)' diyordunuz?" 96 yandaki .H.Okday yle bir cevapla iin iinden kmaya alyor: "Evet... Acaip karakterli bir adamd." (Tarih ve Toplum, s.58, 5.say, Mays 1984) (2) .Hakk Beyin, ne Vahidettin lehindeki szleri gerei yanstyor, ne aleyhindeki szleri. Vahidettin, Milli Mcadeleyi cokuyla izliyor olsa, hi olmazsa hareketsiz kalr, kar tavr almazd. Tevfik Paa gibi kapkulu biri de, Padiaha yle cevap veremez, Vahidettin gibi cin fikirli biri ise, "Ya Abdlmecit benim yerime geerse?" gibi pek ilkel ve ocuka bir mazeret ileri srmez. Tevfik Paann Londra Konferansnda, sz Anadolu heyetine brakt da doru deildir.92 imdi sra, Vahidettin'in vatanseverlii hakkndaki nc ve en nemli iddiada: Milli Mcadeleyi Vahidettin planlam ve M.Kemal'i yetki ve para ile donatarak Anadolu'ya yollam. Bu, btn Vahidettincilerin ortak iddias, daha dorusu ryas. Hanedana sayg duyanlarn, son padiah Vahidettin'i 'hain' sfatndan temizleme abalarn anlyorum. Eer Vahidettin, M.Kemal - ngiliz oyununun kurban olmu ve hizmetleri rtbas edilmise, bu abalara btn yreimle katlrm. Balangta da sylemitim, amacm gerei savunmak. Ama sylentiye, dedikoduya, uydurma anlara, varsayma ve sahte belgelere dayanlarak, olsa olsa yntemiyle, tahminle, ilhamla, nyargyla, teville, maksada, istee ve keyfe gre yazlan eye, tarih deil, masal bile denemez. nk masal dahi kendi mant iinde tutarl olmak zorundadr; masal olduu da ba ndaki tekerleme blmyle drste belli edilir. Tarihi Fustel de Coulanges, rencileri eski olaylar hakknda bir hkm vermeye yeltendikleri zaman yle dermi: "Bir kt paras (belge) var m? Baka sz dinlemem!"93

de

bi

an

_8

Bu cmle ada tarih yntemini de zetlemektedir. Vahdettinciler de bu son iddialarn kantlamak iin baz belgeler ve tanklar gsteriyorlar. Geri imdiye kadar ileri srdkleri iddialarn, tarih asndan hibir deer tamadklarn grdk. Ama bu sefer ok kesin konuuyorlar. Sz gelimi, GRYT Ansiklopedisi, bu konudaki belgelerin 'cerh edilmez' (rtlmez) nitelikte olduunu yazyor. (1.C., s.10) ddialar, tanklar ve u rtlemez olduu ileri srlen belgeleri grelim. 6. Vahidettin ve Kurtulu Sava Bu konuda ileri srlen iddialar, eitli balklar altnda toplayarak sunuyorum. 6/1. Milli Mcadele'yi ilk dnen ve planlayan Vahidettin imi "VI Mehmet Vahideddin Han, Anadolu'da milli bir kuvvet hazrlamay dnm ve bu kuvveti meydana getirmek iin yaknnda bulunanlarn telkini ile yaverlerinden M.Kemal Paay geni bir yetki ve zel bir talimatla galip devletlerin stanbul'da bulunan temsilcilerinin bilgisi dnda,, gizlice Anadolu'ya gndermitir." (Mevlanzade Rfat, Trkiye nklabnn Yz, s.209) Bu konudaki birok iddiann ilk kayna, 150'liklerden ve Birinci Blmde baz marifetlerini rendiimiz Mevlanzade Rfat'n 1929'da Halep'te baslan 1993'te Trkiye'de de yaymlanan, M.Kemal ve Kurtulu Sava aleyhindeki kitab' dr. Yalan, yanl ve martaval yn bir laf orbas. ki yanlna deineyim: M.Kemal, galip devletlerin temsilcilerinin bilgisi dnda, gizlice gnderilmemitir. 94 Bandrma gemisinin, igalcilerin kontrolnden getiklerini, yani gidiin gizlice olmadn da M.Kemal aklamtr.95 "[zet]... 'Sevres sulh projesi' teklifini alnca, buna kar ilk tedbirleri dnp planlayan, bunun iin M.Kemal Paay olaanst yetkilerle donatp Anadolu'ya gnderen [Sultan Vahideddin'dir]." (K.Msrolu, Sarkl Mcahitler, s.33) Msrolu, Mevlanzade'nin iddiasn dorulayp sslemek isterken, yine gerei ters yz ve olaylar srasn da tepe taklak ediyor. nk M.Kemal stanbul'dan 16 Mays 1919'da ayrlm, 'Sevres sulh projesi' ise Osmanl hkmetinin temsilcisi Tevfik Paaya, tam 360 gn sonra, 11 Mays 1920'de, Paris'te teslim edilmitir.96 "Yunanllarn zmir'e Mttefiklerin izniyle bir karma yapacaklar hakknda sylentiler duyulmaya balanmt. Sultan Vahideddin, ufukta beliren ko rkutucu tehlikelere kar, Anadolu'da bir mukavemet (direni) hareketi dnp, bunu tepesindeki igal kuvvetlerine ramen en dikkatli bir ekilde planlad." (K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram, s.79) K.Msrolu ilk gerekenin tutarszln grnce, yeni bir senaryo yazmak gereini duymu. Bu sefer devreye Yunan tehlikesini sokuyor. Ama ilerde, Yu-

de

bi

an

_8

Saray ve hkmet, Milli Mcadele'ye kar grnecek, bylece ngilizler uyutulacakm. Bunu Samiha Ayverdi, tatl tatl yle aklyor: "...stanbul ve Ankara, iki hasm (dman) pozunda, kar karya olacaktr... Bu oyun, dmana kar Anadolu ile el ele, bir siyasi komplo, bir ince politika olarak balatlm, Padiah ve stanbul Hkmeti, bu oyunu byk bir ciddiyet ve teatral bir kudretle oynamlardr." (3.C., s.191,193; ayrca K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram, s.80) Ama o fetvalar, o isyanlar, o Anzavur, o Kuva-y nzibatiye, o idam kararlar, o Yunanllar desteklemeler, o milliyetileri tepelemek iin ngilizlere trl trl nerilerde bulunmalar, bunlarla ilgili binlerce belge, tank, Vahidettin'in kendi itiraflar filan nedir? Eer bu bir oyunsa, buna olsa olsa Kanl Nigar oyunu denilebilir. Bu acmasz oyunun kanl ayrntlarn ilerde okuyacaz. 6/3. Plann uygulamaya konulmas

de

6/2. Vahidettin'in plannn z neymi?

bi

nan tehlikesini de kesinlikle ve stne bastra bastra reddettiine tank olacaz. Bu gerekesi uydurma ve biri tekini tutmaz iddialarn esin kayna, M.Kemal'in anlarnda geen, bambaka anlamdaki bir cmledir. M.Kemal, Vahidettin'in kuku uyandran bir sorusu zerine, yle dndn anlatyor: "Bu son cmle bende bir phe uyandrd. Demek ki yarn Padiahn yle bir hareket yapmak ihtimali vardr ki ordunun vatanperver (vatansever) kumandan ve zabitleri mteessir olabilir (zlebilirler). Zat- ahane (padiah) beni kandrarak, vastamla (araclmla) onlardan emin olmak istiyor... Padiahn verilmi bir karr olmal idi."97 Msrolu, Vahidettin'in aleyhinde olan bu son cmleyi, Vahidettin'in bir plan olduunun kant diye kullanyor: "Bu szler, Sultan Vahideddin'in zihninde bir plan mevcut olduunu... gsteriyordu." (K.Msrolu, Lozan, 1.C., s.180; Hilafet, s.151) Vakkasolu da duraksamadan K.Msrolu'nu izliyor:98 "Bizzat M.Kemal Paann da hatralarnda anlatt gibi, bu grmeden nce, Padiahn verilmi bir karar vardr." (V.Vakkasolu, Son Bozgun, 1.C..S.87) Ama Vahidettin'e o kadar yakn olan Baktip Ali Fuat Beyin anlarnda Vahidettin'in byle bir karar olduunu belirten, Milli Mcadele'yi planlad umudunu veren bir tek cmlecik, minnack bir ipucu bile yer almyor. Olsa yazard. Zaten Vahidettin de, bu iddialar aka yalanlyor; bu blmn 14. ve 15. paragraflarnda, aklamalarn okuyacaz. Biz yine de, 'hibir iddia gizli kalmasn' diyerek, iddialar gzden geirmeye devam edelim.

an

_8

Bu konuyla ilgili iddialar da unlar: 6/3.1. M.Kemal'i Anadolu'ya gndermek iin igalcilerin gzlerini boyamaya ynelik, gstermelik bir ;grev uydurulmu Bu gr ileri srenler: Mevlanzade Rfat, Trkiye nklabnn Yz, s.234; K. Msrolu, S.Mcahitler, s.48; Hilafet, s.154; GRYT Ans. 1. C. s.167; H.H.Ceylan, Byk Oyun, l.C, s.24 vb. Bu yazarlara gre, 9.Ordu Mfettilii, srf bu ama iin kurulmutur. Btnyle yanl. O srada, orduyu mtareke koullarna gre yeniden dzenlemek iin almalar yaplagelmektedir." Osmanl Genelkurmay, ordu komutanlklar kaldrld iin dorudan Genelkurmaya bal durumda kalan 9. Kolorduyu,100 kurulacak Ordu Mfettilii emrinde toplamay kararlatrr.101 lk olarak, 2.Ordu Komutanlnn ad, 28 Aralk 1918'de, "Yldrm Ktalar Mfettiliine evrilir ve 2 ubat 1919'da da Cemal Paa (Mersinli) bu mfettilie atanr.102 ngiliz Yksek Komiseri Amiral Calthorpe'nin bir notas zerine, birinin de douya gnderilmesi gerekir ve bu grev iin M.Kemal seilir. Bunun zerine, Genelkurmay 2.Bakan Kazm Paa'nn nerisi ile sz konusu tasarnn bir paras daha, bu frsattan yararlanlarak, 9.Ordu Mfettilii geici adyla uygulamaya geirilecektir.103 M.Kemal bu grevi kabul etmeseydi, yerine bakas gnderilecekti. nk notada deinilen sorunlar zmek, ilerde aklanaca zere, saray ve hkmet iin de byk nem tayordu. 6/3.2. M.Kemal'i bu greve Vahidettin semi "Padiah., bu plan gereince, M.Kemal'i, i asayiin dzeltilmesi gibi gstermelik bir amala, ordu mfettii sfatyla gndermeye karar verdi." (K. Msrolu, Hilafet, s. 154) "M.Kemal Paay bu harekete memur eden insan, Sultan Vahided-din'dir. [..] Bu durum bir trl yazlamyordu... Halbuki gerek Birinci Byk Millet Meclisi'nde ve gerekse Erzurum Kongresinde bu hususta pek ok tartmalar olmutur."104 (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.48) "Bu cmleden olarak yaverlerinden M.Kemal Paay geni yetki ve i mknlarla donatarak Anadolu'ya gnderdi. te yakn tarihimizde 'Milli Mcadele' ad verilen Trk-Yunan muharebesi105 ve onun sonucu olan zaferin gereklemesini salayan hareketlerin ilki ve en nemlisi budur. Bu da Sultan Vahideddin'in eseridir." (K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram, s.79) "Vahideddin'in, M.Kemal'i Anadolu'ya gnderen ve stn yetkiler ver erek iini kolaylatran, hatta ifa ettii vazifeyi salayan insan olduunu, vicdan rahat iinde ehadet edebiliriz." (V.Vakkasolu, Son Bozgun, 1.C., s.147)

de

bi

an

_8

"M.Kemal Paaya gvenerek.. Anadolu'nun kurtuluu iin Samsun'a gnderme fikri tamamen Halife-Sultan Vahideddin'e aittir." (H.H.Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.24) Bu konudaki tanklar dinleyelim. Birinci tank, Radi Azmi Yeen.106 R.A.Yeen'in Sabahattin Selek'e verdii bilgiye gre, San Remo'da, sabk Sultan kendisine demi ki: "Samsun'a bir mfetti gnderileceini renince, yaveranmdan (yaverlerimden) erkan- harp mirlivas (kurmay tugeneral/tmgeneral) M.Kemal Paay da namzedler (adaylar) meyannda nazar- itibare alnz (arasnda dikkate alnz) diye ikaz eyledim (uyardm)." (S.Selek, Anadolu htilali, s.212) (1) M.Kemal Paaya verilen grev, yle igalcilerin gzn boyamak iin ortaya atlm, Vahidettin'in plan gerei uydurulmu bir grev deil. Byle bir greve ve bu grevi yrtecek birine gerekten ihiiya var. Bu y zden uygun biri aranyor. (2) Anya gre, ilk akla gelen M.Kemal deil, Padiah ilgililere onu da hatrlatyor, stelik Vahidettin'in de bir srar yok, sadece uyarda bulunmu. Ksacas, tann anlattklar, Vahidettincilerin bu konudaki iddiasn dorulamyor. kinci tank, Fevzi akmak'n ei Ftnat akmak. Fevzi akmak'n 24. lm yldnm dolaysyla, emekli Deniz Albay Yavuz Senemolu, Tercman gazetesine yazd bir yazda, Ftnat Hanmdan dinl edii bir any anlatm. An u: " 'Ftnat' demi mareal, 'yle bir ey biliyorum ki ortaya kp sylememe, bugnk tutumumuz ve davranlarmz uygun deil. Mecburum bu srr kendimle beraber mezara gtrmeye. Mtareke senesinde, bir Cuma selamlndan sonra Sultan Vahidettin beni huzuruna kabul etti. 'Paa' dedi, 'Durumu gryorsunuz. Bu iler ancak Anadolu'da tekilatlanarak kurtarlabilir. Bana Anadolu'da tekilat kurarak memleketi u karanlk durumdan kurtarabilecek paalarn bir listesini yapp getirin.' Ertesi Cuma yine selamlktan sonra huzura girip hazrladm listeyi verdim. Dikkatle okuduktan sonra bir mddet sustu. Sonra yar kapal gzleriyle ar ar, tane tane konumaya balad. 'Paa, M.Kemal Paa hrsz mdr?' 'Haa (hayr) padiahm.' 'Bir namussuzluu- ahlakszl var mdr?' 'Haa padiahm.' 'Beceriksiz ve kabiliyetsiz midir?' 'Hayr efendimiz. O hepimizden bilgili, kabiliyetli ve dinamiktir.' 'O halde niin bu listeye onun adn yazmadnz? ' Hi dnmeden cevap verdim:

de

bi

an

_8

nc tank, ankaya Kknde garson olarak alan Cemal Gran-da.109 Bu tan N.F.Ksakrek ileri sryor. stad dinleyelim: "Gazetemden evime bir telefon mesaj geldi. - Bir zat sizi grmek istiyor ve gayet mhim bir ifada bulunacan sylyor. u anda burada. Bu gibi mracaatlara, muvazeneli ve muvazenesiz, ciddi ve hafif soyundan alm ve onlardan kanksam olduum iin sordum: - Kimmi? Mevzuu neymi? - Hibir ey sylemiyor. Ancak sizinle konuabilirmi. - Verin telefonu! Telefonda itimat edici bir ton: - Tefrikanzla alakal olarak size vereceim bir vesika (belge) var. Bunu ne burada telefonda syleyebilirim, ne de bakasna emanet edebilirim. Sizinle ka rlamam lazm. Ses tonundan aldm itimat duygusundan mdr, o anda iime doan histen midir, nedir, mehul ahsa, - yleyse evime gelin, grelim! Dedim ve adresimi verdim. Beyaz sal, esmer, 60 yalarnda kadar grnen, gayet terbiyeli bir tavr sah ibi bir insan. Hal ve kyafetine gre, ancak okur-yazar halk tabakasndan biri hissini veriyor; fakat muntazam konuuyor ve kulaktan kapma bir kltrck tadn belirtiyor. Hemen sze balad. - Vahidddin tefrikanz dikkatle okuyorum. Orada iddia ettiiniz bir ey var: M.Kemal Paay Anadolu'ya Milli Mcadeleyi ama vazifesi ile Sultan Vahidddin'in. gnderdii. Ben bu hakikati bizzat Atatrk'n azndan, Umumi Ktibine sylerken iitmi olan insanm. Allah var. Allah ve tarih huzurunda bu hakikate ahitlik etmek isterim."

de

bi

an

_8

'Padiahm, M.Kemal Paa yenilik, bilhassa teden beri cumhuriyet taraftardr.' Padiah elindeki kd atar gibi masann zerine brakt. Ayaa kalkp pencereye dnd. Limanda demirli itilaf devletleri (ngiliz, Fransz, talyan, Yunan) gemilerini gstererek, 'Paa, Paa, bu gemileri grmek kanma dokunuyor. Bu memleket kurtulsun da isterse cumhuriyet olsun.107 Kendisine selammla birlikte tebli ediniz, haftaya Cuma gn M.Kemal Paay greceim.' " (Tercman gazetesi, 10 Nisan 1976) An burada bitiyor. Yani Fevzi akmak, hem bu srr kendisiyle birjikte mezara gtrmeye .mecbur olduunu sylyor, hem de grl grl eine anlatyor; ei de bu byk srr, Senemolu'nun yazdna gre, ziyaretine gelmi olan bu bayram misafirinin (yazarn) "tarihe merakl olduunu renince", kelimesi kelimesine aktaryor; tarihe merakl yazar, "hayret ve dehete dmesine ramen" not almyor, nk "bu bilginin bir gn kendisine lazm olacan dnemiyor", nedense Ftnat H anmn lmn bekliyor ve nihayet, 1976 ylnda "aklamaya karar veriyor." Ne laflar! V.Vakkasolu ile H.Hseyin Ceylan da bu any, ciddi bir kant diye aktaryorlar. (Son Bozgun, 1.C., s.134; Byk Oyun, 1.C., s.26)108

Cemal Granda duyduunu anlatr, sylediklerini N.F.Ksakrek'in olu el yazsyla yazar, Cemal Granda da imzalar. N.F.Ksakrek'in Vahidddin adl kitabnn 205. sayfasnda bu ifadenin fotokopisi var. Granda'nn konuyla ilgili ifadesi, fotokopiye gre yle: "1928-29 senelerindeydi. Kazm Karabekir Paa baz neriyat yapyor ve bunlarda stiklal Mcadelesinin sadece kendisi ve M.Kemal Paa tarafndan kazanlm olduunu iddia ederek, baka hi kimseye hisse vermiyordu. Atatrk bu iddialara fevkalade fkeleniyordu. Bir gn huzurunda Umumi Katip Tevfik (Byklolu) Bey bulunurken, kahve gtrmek vesilesiyle oturduklar salona girdiim zaman u sahneye ahit oldum. Atatrk, Tevfik Beye diyordu ki: 'Bunlar ne gln iddialardr! Vatan Kazm Karabekir Paa ile ben kurtarmm? Hi byle ey olur mu? Byle iddia sahiplerini akl doktorlarna muayene ettirmek lazm. Koca bir vatan, nasl olur da sadece iki kii tarafndan kurtarlab ilir? in hakikatini istersen, beni bu ie memur ederek Anadolu'ya Vahideddin gnderdi. Beni bulup gnderdiine gre, asl kurtarcnn Vahideddin olmas lazm gelir" Allah'n bildii bu hakikati, tarihe ve Trk milli vicdanna arz etmeyi110 mukaddes bir vazife bilirim. Bu mevzudaki btn iddialarnz aynen dorudur. 12 Austos 1967 (ya da 1968, iyi okunmuyor) imza: Cemal." (Vahdiddin, s.205 ve ona dayanarak GRYT Ans., 1.C., s.170)111 K.Karabekir'in, tartmaya yol aan mektuplar, 1928-29'da deil, 1933'te, Milliyet gazetesinde kan bir dizi yaz dolaysyla yaymlanmtr. O tarihte Cumhurbakanl Genel Sekreteri de Tevfik Byklolu deil, H.Rza Soyak'tr.112 M.Kemal'in "byle iddia sahiplerini akl doktorlarna muayene ettirmek lazm" cmlesinin asl da yledir: "Bu mektubu yazan zerinde akl doktorlarnn dikkat nazarn celbederim". Tek cmlelik bir cevap olarak Mays 1933'te Milliyet gazetesinde yaymlanmtr.113 Cemal Granda, tarihi, tanklar ve M.Kemal'in szn yanl hatrlyor ama kahve verirken, kulak misafiri olduu konumay tek kelimesini bile unutmadan ve kendi ifadesine gre tam krk yl sonra, hatrlayp aktaryor! Bununla da kalmyor, 1918'den beri geen btn olaylarn i yzn biliyo rmu gibi 'bu mevzudaki btn iddialarnz aynen dorudur' diye de gvence ver iyor! Sanki tank deil, btn olaylarn kahraman. Geiniz! Drdnc tank, Erzurum Kongresi'ne Sivas delegesi olarak katlan Fazlullah Moran. Vehbi Cem Akun, Sivas Kongresi adl kitabnda, Fazlullah Moran'n Erzurum Kongresi hakkndaki anlarna da yer vermektedir. Fazlullah Hocann anlarnn, konumuzla ilgili ksmn aktaryorum: "Cuma tatilinden bilistifade (yararlanarak), arkadam Ziya Beyle Gazi Paay114 ziyarete gittik. Bize, stanbul'un mttefik devletlerin igal-i askeriyesi altnda bulunduunu ve Padiahn adeta esir olduunu ve onlar orada bulunduka iradesi nafiz (geerli) olmadndan, buna nihayet vermek zere, kendisini gizlice

de

bi

an

_8

davet ederek bu hizmeti ifa etmek iin Anadolu'ya gnderildiini ve [P adiahn] iki elini aarak, 'Aman olum, milletimin yksek sesini iitmeliyim!' dediini yana yakla anlatt." (s.73) V.Cem Akun, "[1919'da] bu memleket kltrne 38 sene vakf- nefs etmi (kendini vermi) bir bilgindi" (s.59) dediine gre, Fazl Efendi o srada yaklak 58 yanda. Anlarn anlatt zaman, yann 84 olduu anlalyor. (1) Herhalde ilerlemi ya ve yorgun zihni yznden, Erzurum Kongresi hakknda verdii bilgiler, birka basit ayrnt dnda, btnyle yanl. Bir rnek olarak Erzurum Kongresinin ilk gn hakknda verdii bilgileri (!) sunuyorum: "Erzurum mmessillerinden Kad Raif Efendi, krsye karak, 'Efendiler Kongreyi ayorum!' dedi. Bunu mteakip (bunun zerine) Trabzonlulardan birisi de, 'Biz ttihatlarn riyasete (bakanla) gemelerini istemiyoruz, in aa!' hitabyla karlanan Hoca Raif Efendi krsden indi. O gn daha baka [kimse krsye] kmad iin daldk. Ertesi gn de dier biri krsye gelerek, 'Mu hterem Beyler, Kongre ald!' dedi. Bunu tanyanlardan biri, 'Bizim tilaflarla (Hrriyet ve tilaf Partililerle) alakamz yoktur. Sen de aa buyur!' dediler. O gn de yle geti. Ben kendi kendime dndm. Burada itima eden zevatn (toplanan kimselerin) herhalde ya ttihat, ya tilaf (Hrriyet ve tilaf partili) olmas muhakkaktr. Bitaraf (tarafsz) kimsenin bulunmamas icap eder. Kymetli gnlerimizin bu suretle heder olmasna (boa gitmesine) ok canm sklyordu.. nc gn oldu. Yine herkes yerli yerinde oturuyordu. Krsye kan kimse olmad. Ben hi olmazsa bir gn kazanmak ve dier bo geen gnler gibi bugn de kaybetmemek midiyle krsye kmay bir, dier arkadam gibi hakarete maruz kalarak krsden inmeyi iki ayp telakki ederek, oturduum yerden ayaa kalktm ve 'Muhterem Beyler, aziz arkadalar' hitabyla sze balayarak dedim ki.." (s.66 vd.) u hale bakn! O kadar mit balanan ve heyecanla toplanan kongrede, her krsye kan aa indiriliyor, iki gn byle oturularak geiyor, Erzurum Kon gresi bir trl alamyor, bereket versin ki nc gn Fazl Hoca konuuyor da, yeler grevlerini ve kapya dayanm tehlikeyi hatrlyor, Hocann nerisi zerine de M.Kemal Paay, seim filan yapmadan Bakanlk krssne davet ediyorlar, Kongre de almaya balyor! GRYT Ansiklopedisi de, bu samalamann tamamna, "Delegeler krsye kim ksa, hemen aa indiriyorlard!" gibi bir balk altnda, ciddi ciddi yer vermi. (1.C., s.215) (2) V.Cem Akun, bir yandan Fazl Hocann, yallk uydurmalarn aktaryor, bir yandan da u nazik notlara yer veriyor: "Herhalde rahmetli Hoca Fazlullah Moran, hafzasnda bu ii, bu mesele ile ilgili olmayan baka bir tartma ile kartrm olacak..." (s.66) "Sayn Hocamz mutlaka hafzalarndaki baka bir ola yla bunu kartrm olacaklar..." (s.68) "Yanl aksettirilmi..." (s.71) Baka bir ey eklemek istemiyorum.115 K.Msrolu, beinci tank olarak. K.Karabekir Paay gsteriyor: "[Sultan Vahideddin] K.Karabekir Paay huzuruna kabul edip de btn mitlerin gen

de

bi

an

_8

paalarda olduunu syledikten sonra, Anadolu'ya daha kimlerin gnderilmesini tavsiye edebileceini sormu. K.Karabekir Paa, M.Kemal Paann adn syleyince, bunu memnuniyetle kabul etmi,116 zaten kendi yaveri olan M.Kemal Paaya byk gveni olduu iin onu huzuruna davetle konumu ve Anadolu'ya giderek tekilat yapmas iin krk bin altn vermitir." (Osmanoullar'nn Dram, s.88) K.Karabekir Paa, Padiahla iki kere, 6 Aralk 1918 ve 11 Nisan 1919'da grm ve bu dnemle ilgili iki kitabnda da bu konuda bilgi vermitir . Ne Vahidettin'in kendisine, "Anadolu'ya daha kimlerin gnderilmesini tavsiye edeb ileceini sorduunu" yazyor, ne de kendisinin "M.Kemal'in adn verdiini." (K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.9; stiklal Harbimizin Esaslar, s.33,34)117 Msrolu yine masal yazyor. Para konusu ayrca ele alnacak. Altnc tank olarak, yazar Falih Rfk Atay' ileri sryorlar. N.F.Ksakrek diyor ki: "Postac geldi ve bir gazete getirdi. Bir okuyucunun gnderdii 19 Mays 1957 tarihli Dnya gazetesi. Bu gazetenin altnc sayfasnda, Falih Rfk imzas yla km 'Atatrk Samsun'a gidiyor!' balkl bir hatra yazsnn ikinci bal, Vahidddin'in azyla M.Kemal Paaya sylenmi u szlerden ibaretti: 'Paa, paa! imdiye kadar devlete ok hizmet ettin! Bunlarn hepsi tarihe gemitir! imdi yapacan hizmet, hepsinden de mhim olabilir! Paa, sen devl eti kurtarabilirsin!'118 Devleti kurtarmak, Samsun'da asayii temin etmekle olmayacana gre, M.Kemal Paann Anadolu'ya niin gnderildii, Falih Rfk gibi kalemle de dorulanyor demektir." (Vahidddin, s.206) F.R.Atay o yazda, N.F.Ksakrek'in iddia ettii gibi, M.Kemal'in milli bir mcadele amas iin Padiah tarafndan Anadolu'ya gnderildiini dorulamyor. nk sz konusu yazda, yalnz Atatrk'n anlarna yer vermitir; Padiahn syledii cmle, Atatrk'n anlarnda yer almaktadr. (Atatrk'n Hatralar, s.122) Yazda, Vahidettin'in szlerini, M .Kemal'in yorumu izliyor ama N.F.Ksakrek. onu atlayarak yalnz Vahidettin'in szlerini ele alyor ve iddiasn dorulayan bir ifade olarak kullanyor. Byle sansrl bir yntemle gerek yanstlab ilir mi? M.Kemal'in yorumunu grelim: "Bu son szlerden hayrete dtm. Acaba Vahdettin benimle samimi mi konuuyor? O Vahdettin ki ecnebi hkmetlerin yznc derecedeki aletleri ile temas arayarak, devletini ve saltanatn kurtarmaya alyordu. Btn yaptklarndan piman myd? Aldatldn m anlamt?... Veliahtlnda, padiahlnda, btn his ve fikirlerini, temayllerini, sahtekrlklarn tandm adamdan, nasl yksek ve asil bir hareket bekleyebilirdim? Memleketi kurtarmak lazmdr, istersem bunu yapabilirmiim. Nasl? Hemen hkm verdim: Vahdettin demek istiyor ki hibir kuvvetimiz yoktur. Tek mesnedimiz (dayanamz) stanbul'a hakim olanlarn siyasetine uymaktr. Benim memuriyetim, onlarn (igalcilerin)

de

bi

an

_8

ikyet ettikleri meseleleri halletmektir.119 Eer onlar memnun edebilirsem, memleketi ve halk bu siyasetin doru olduuna inandrabilirsem ve- bu siyasete kar gelen Trkleri tedip edersem (hizaya sokarsam), Vahdettin'in arzularn yerine getirmi olacaktm.120" (Atatrk'n Hatralar, s.122-123'ten aktarlarak, Dnya gazetesi, a.g.y., 5.stun)121 K.Msrolu da bu konuda diyor ki: "Bu szleri M.Kemal'in azndan nakleden Falih Rfk ve haberin kayna olan ahs (M.Kemal), Vahideddin'in vatan kurtarmak hususundaki karar ve azmi ile yaverine verdii vazifenin hakiki mahiyetini ortaya koyan bu szleri, su-i tefsire uratmak (yanl anlalmasn salamak) iin ok yorulmularsa da gne balkla svanamamtr. nk M.Kemal Paa sadece bir mfetti 122 olarak gnderilmi olsa, ona 'vatan kurtarabilirsin' demek biraz saflk, hatta aptallk olmaz m? yle ya, Samsun havalisindeki asayisizlii yerinde grp incelemek zere gnderilen bir mfettiten, byle byk bir i beklenebilir mi? Hem de zeks M.Kemal Paa tarafndan bile tasdik edilmi bulunan Sultan Vahideddin gibi bir ahsiyet tarafndan! steyenler, M.Kemal ve F.Rfk'nn o tefsirlerini (yorumlarn) okusunlar da astarn yze nasl uymadn grsnler." (Hilafet, s. 159) 1. Vahidettin'in o szlerini, M.Kemal'in kendisi aktaryor. Hem aktaracak, hem de 'yanl anlalmasn salamak' iin abalayp yorulacak! Byle ey olurmu? O szler, yanl anlalmasn salamak iin abalamay gerekiyor idiyse, niye yorulsun, anlatmaz ya da baka trl anlatp geerdi. 2. F.R.Atay, o yazsnda, yalnz M.Kemal'in anlarn aktarm, herhangi bir yorumda bulunmamtr. 3. Amiral Calthorpe, 21 Nisan 1919'da, Osmanl hkmetine sert bir nota verir. (Notann metni: Jeschke, ngiliz Belgeleri, s. 104) Vahidettini heyecanlandran, M.Kemal'e verilen grevin nemini artran ve Vahidettin'e o cmleleri syleten, sz konusu notann 3. maddesindeki tehdittir. Bu konu aada ele alnacak. Vahidettin'in o tehditten ve gelimelerden kaynaklanan heyecanl szlerini, N.F.Ksakrek ve teki Vahidettinciler gibi yorumlayabilmek iin Vahidettin'in sonraki tutumunun da bu yorumlar dorultusunda olmas gerekmez miydi? Oysa tam tersini gryoruz. galcilere kar duran milli kuvvetler, bastrlp dat lmak istenecektir. a GRYT Ansiklopedisi yazarlar ve A.Dilipak'n, F.R.Atay'n yazsn grmedikleri belli. Grseler bu iddiay srdrmezlerdi. Grmedikleri iin olsa gerek, F.R.Atay hakkndaki iddiay, i rahatl iinde, daha da ileri gtryorlar: "19 Mays 1957 tarihli Dnya gazetesinde, 'Atatrk Samsun'a gidiyor' balkl bir hatra yazs kaleme alan F.R.Atay da, M.Kemal Paay Anadolu'ya bizzat son Osmanl Padiah 6.Mehmet Vahidddin'in gnderdiini ifade etmiti." (GRYT Ans.LC, s.173) "F.R.Atay da, M.Kemal'i Anadolu'ya Vahdettin'in gnderdii grndedir ve grlerini 19 Mays 1957 tarihli Dnya gazetesinde yazmtr." (A.Dilipak, CG Yol, s. 146) Yalnz tarihe deil, okuyucularna da ayp ediyorlar.

de

bi

an

_8

Sekizinci tank, Abdlaziz'in torunlarndan ehzade Mahmut evket Efendi. Diyor ki: "... Mehmet Vahdettin Amcam.. Anadolu'da bulunan kuvvetlerin dalmamas ve orada milli bir cephe kurulmasn istiyordu. Bu ii de ancak M.Kemal Paann baarabileceine inanyordu, ite kendisinin 14 Mays 1335 (1919) tarihini tayan ferman.. Anladnz gibi M.Kemal Paay sadece asayii salamak ve baz kimselerin iddia ettikleri gibi orduyu datmak, mukavemetleri yok etmek iin deil, vatan blk blk igal eden yabanc ellerden kurtarmak iin gerekli her eyi yapmak zere gndermitir." (Aktaran Murat Sertolu, 6 Temmuz 1967, Tercman gazetesi) 1. ehzade, Vahidettinci tarih yazclar gibi iddiasn, sadece M.Kemale verildii sylenen uydurma bir fermana (Padiah buymuna) dayandryor. Baka hibir kant, gzlem, tank ileri srmyor. 2. Bu fermann (hatt- hmayunun/Padiah buyruunun), sonradan retilmi bir belge olduunu da, az sonra greceiz. Tanklar bunlar. Ve H.H.Ceylan yle diyor: "Bilimsel bir gerek olarak belirtmeliyiz, ki a'dan z'ye tm boyutlaryla M.Kemal'i Samsun'a gnderen Vahdettindir." (Byk Oyun, 1.C., s.24)126 Ne kadar da kesin konuuyor deil mi? Ama bu nasl bilimsel bir gerek ki hibir ciddi belgeye, gvenilir bir tek t ana ya da salkl bir tankla dayanmyor. Peki, Vahidettin ne diyor acaba? Bunlarn sylediklerinin tam tersini! 1923'te, Mekke'de yaymlad beyannamesinde diyor ki:

de

bi

an

_8

Yedinci tank, Refet (Bele) Paa. R.Bele, bir gn Ankara Palas'ta, N.Fazl Ksakrek'e, birka tann nnde demi ki: "Sultan Vahidddin, 1.Dnya Sava'ndan sonraki felaketi, millette hibir ferdin hissedemeyecei mikyasta, derinden duymu, vatann kurtarlmas yolunda gen kumandanlar Anadolu'ya datm ve bu iin bana gemesi iin de maddi ve manevi her fedakrl gstererek, M.Kernal'i semi ve Anadolu'ya gndermi olan insandr." (Vahidddin, s.178 vd.) N.F.Ksakrek ekliyor: "lk ihtiya annda, biri doktor, br mebus ve ncs byk bir tccar olan ahitlerin isimlerini verebilirim." (s.179) 1. Bu kitap, Refet Bele'nin lmnden (1963) be yl sonra yaymlanmtr. 2. stad, 1950'lerde dinlediini yazd bu aklamaya,123 Refet Paa yaad srece, Byk Dou dergisinde yer vermemitir. 3. 'lk ihtiya annda aklayacan' syleyerek, tanklarn adlarn vermekten kanmtr.124 4. R.Bele, son olarak Sabahattin Selek'le 1.8.1962 gn grm, ilgin aklamalar yapm ama N.F.Ksakrek'in deindii konuda, tek kelime bile sylememitir. (Anadolu htilali, s.148)125 Yorumunu siz yapn!

"M.Kemal'i Anadolu'ya gnderen kabineye mmaat ettim (uydum)."127 te bu kadar! 6/3.3. M.Kemal'in atanmasna kar kanlar olmu ama Vahidettin dinlememi K.Msrolu: "[Sultan Vahideddin] kendisine yaplan itirazlar dahi dinlememitir. Bunlardan biri olarak Enver Paann, 'Harbiye Nezareti' balkl kt zerine yazd ve Sultan Vahideddin'e gnderdii mektup aynen yledir: 'Harbiye Nezareti Mahrem Velinimetimiz, sebeb-i hayatmz, babamz, Padiahmz, efendimiz hazretlerine, Yapm olduumuz tahkikat neticesi, evvelce arz etmi olduum vehile (g ibi) M.Kemal'in Anadolu'ya gnderilmesi, badi-i felaketimiz (felaketimize sebep) olacaktr. stanbul'da Kavakl Sadk, Kadkyl Kemal ve Karaaa Fiek Fabrikas Mdr Krt Bilal vesaireden mteekkil bir heyet kurmular. Fransz nakliye irketlerinin ve baz ehasn (kimselerin) maddi yardmlar ile aleyhimize isyan hazrlamaktadrlar. Bendenizin hemen Rusya'ya hareketim farz olmutur. M.Kemal'i vaki davete icabet ettiremedim. 'Enver benim iin Yusuf zzetin'e yaptn bana da yapacak' demi. Emirlerinize intizardaym efendim hazretleri. Tarih: ifre 21.14 35 Enver (imza)' Sultan Vahideddin'i bu hususta telkin ve tesir altna almak ve bu suretle M.Kemal Paann Anadolu'ya gnderilmesini nlemeye almak isteyen baka kimseler de vardr. Fakat o bunlarn hibirini dinlememi ve M.Kemal Paa'y her trl imknla donatarak Anadolu'ya gndermitir.128" (Osmanoullar'nn Dram, s.84 vd.; Enver mektubunun kliesi. s.85'te) Buyrun size, bir tarih Zati Sungurl uu daha! K.Msrolu'nun, uydurma olduu her kelimesinden anlalan byle bir sahte belgeyi, gerek bir belge diye yaymlamas da gsteriyor ki o dnem hakkndaki kltr, baklava yufkas kadar ince. yle olmasa, grr grmez sahteliini anlar, ayplanacandan ekinerek yaymlamaktan kanrd. 1. Sahte mektup, Osmanoullar'nn Dram adl kitabn 85. sayfasnda yaymlanmtr. evket Sreyya Aydemir'in Enver Paa adl kitabnn 3 . cildinin 530' uncu sayfasnda da, Enver Paann yazd gerek bir mektubun kliesi yer alyor. kisi arasndaki fark anlamak iin eski yaz bilmeye gerek bile yok, stn kr bir biimsel karlatrma yeterli. (rnekler kitabn sonunda) 2. Mektubun tarihi yok. Ayrca, ak bir mektuba, ifre anahtar yazlmaz. 3. Bir Padiaha, olu bile 'sebeb-i hayatmz', 'babamz' filan diye laubalice hi-

de

bi

an

_8

tap edemez. 4. Enver Paa, birka arkadayla birlikte, 1-3 Kasm 1918 arasnda, Tr kiye'yi terk etmitir.129 M.Kemal ise o tarihte, Yldrm Ordular Grubu Komutan olarak daha Adana'da. (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.2) Yani Anadolu'ya atanmas olasl ufukta bile grnmyor. 5. Diyelim ki Enver Paa bu mektubu daha sonra, yurt dndan yollad: M.Kemal'in atand 29 Nisan 1919 ile stanbul'dan ayrld 16 Mays 1919 tarihleri arasnda Enver Paa yolda, Almanya'dan Moskova'ya gitmek iin rpnp durmaktadr. defa uak kazas geirir, tutuklanr, karlr, Riga'da hapse girer vb. (.S.Aydemir, Enver Paa, 3.C., s.519, 521) O kargaalkta, bu bilgiyi kimden alacak, bu mektubu nasl ve neden yazacak, nasl yollayacak? stelik, yannda Harbiye Nezareti balkl kt ne aryor? Velhasl sahte olduu paalarndan akan bir uyduruk belge.130 6. Zaten yaznn ierii de btnyle deli samas.131 Vahidettincilerin bilgi dzeylerine baknz ki bazlar, bu sahte mektubu, sahici bir belgeymi gibi kabul edip okuyucularna sunuyor, yorumlar yapyorlar, velhasl bilgisizliin sefasn sryorlar: V.Vakkasolu, Bu Vatan Terk Edenler, s.49; H.H.Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.48; A.Dilipak, CG Yol, s.142. GRYT Ansiklopedisi, sahte mektubu yaynlamakla birlikte, "ifre numaras bulunan fakat tarihi bulunmayan bu vesikann orijinallii tartlabilir." demi. (1.C., s.168) Eh, milimetrik de olsa, bu da bir gelimedir. Bu konuda T.M.Gztepe de diyor ki: "Sadrazam Damat Ferit, 4 Mays 1919 Pazar gn, leden nce Yldz sar aynda Padiahn huzuruna kabul edilir ve M.Kemal Paann 9.Ordu Kumandanlna tayini iradesini alr, oradan doruca Bab- li'ye gelir, toplant halinde bulunun Nazrlara meseleyi aar, fakat eyhlislam M.Sabri Efendi, Adliye Nazr Vasf Hoca ve iki Nazr daha (?), bu atamaya muhalefet ederler." (V. M. Gayyasnda, s.181) Gztepe yazsna yle devam ediyor: "Damat Ferit Paa, itiraz edenlere d nd ve kati bir ifadeyle u szleri syledi: 'bu tayin keyfiyeti, dorudan doruya evketmeap efendimizin karihay ahanelerinden sadr olmutur. Hikmet ve kerametine (!) hepimizin kani bulunduumuz padiahmzn iradelerine kar az aamayacanzdan eminim.' 132" (V. M. Gayyasnda, s.182) T.M.Gztepe'yi birinci blmden tanyoruz. izgisini azimle koruyarak yine tarihi gnlne gre sslyor: 1. M.Kemal'in 9.Ordu Mfettiliine atanma kararnamesi, Padiah Vahid-ettin tarafndan, 4 Mays 1919 gn deil, 30 Nisan 1919 gn onaylanmtr.133 2. Adliye Nazr da, o tarihte, Vasfi Hoca deil, (ryanizade) M. Cemil'dir.134 3. Padiahn onay ile sonulanp kesinlemi l kararnameye, ad geen Nazrlarn aka muhalefet ettikleri iddiasna inanmak mmkn deil. nk atanmasndan daha nemli olan M-Kemal'in grev ve yetkileriyle ilgili talimat, bu Nazrlarn da bulunduu hkmete grlp oybirlii ile kabul edilmitir.135

de

bi

an

_8

6/3.4. Vahidcttin M.Kemal'i neden Anadolu'ya gndermi? Bu konudaki iddialar: D "[M.Kemal'e] Verilen vazife grnte Ordu Mfettilii, hakikatte ise o rdu dnda bir ihtiyat kuvveti hazrlamakt." (Mevlanzade Rfat, Trkiye nklabnn Yz, s.209) "Tekilat yapmas iin..." (N.Atsz, Trk lks, s.86) "Milletten gelen ayarl, ancak gz korkutma plannda bir direnme iin..." (N.F.Ksakrek, Vahidddin, s. 161-162) "Milli Mcadele karar, bir M.Kemal Paa-Sultan Vahideddin anlamas olarak balamtr. Bu anlamay Byk Millet Meclisi tutanaklar bizzat M.Kemal Paann azndan, btn akl ile nakleder. (Tutanaklarda byle bir ey yok!) Memleketin korkun ve felaketli istilas karsnda Sultan Vahideddin, pek sevdii ve itimat ettii yaveri M.Kemal Paaya, Anadolu harektnn bana geerek, yer yer ete faaliyetlerine girmi olan mdafaa mihraklarn (odaklarn), kendi merkezi etrafnda toplamasn ve stanbul'un da bu harekete el altndan ve btn .gc ile yardm edip itirak edeceini (katlacan) vaad eder."136 (Samiha Ayverdi, Trk Tarihinde Osmanl Asrlar, 3.C., s.190) "stanbul.. Anadolu'ya gnderilecek zabitan (subaylar) ve mfettilerle, Anadolu'daki kurtulu hareketini koordine etmek istiyordu. Vahdettin'in plan buydu.. Vahdettin, Anadolu'daki halk hareketini rgtlemek istiyordu." (A.Dilipak, CG Yol, s.34, 35) "Devleti dt tehlikeden kurtarmak zere..." (V.Vakkasolu, Son Bozgun, 1.C., s.138) "Anadolu'nun kurtuluu iin..." (H.H.Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.24) Diyeceksiniz ki K.Msrolu'nun bu konuda bir gr yok mu? Olmaz olur mu? Bu tek konuda bile birka eit gr var: "Sultan Vahideddin, dahiyane bir bulula, teklif edilecek muahedenin (antlamann) melhuz menfi eraitinin (tahmin edilen olumsuz koullarnn), Trk milleti tarafndan asla kabul edilmeyeceini gstererek birtakm nmayi (gsteri) ve mitingler tertip etmesi maksadyla M.Kemal Paay Anadolu'ya gndermitir. Dikkat oluna ki Yunan harbi iin deil. Yunan henz ortada yoktur!" (K.Msrolu, Lozan, 1.C., s. 106) "[M.Kemal'i Anadolu'ya gndermek iin) ikna edi, Milli Mcadele iin deil, Sevres'in slahn (dzeltilmesini) temin edebilecek birtakm protesto hareketleri iindi." (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.49) "Sultan Vahideddin, Anadolu'da milli bir kuvvet tekili ile kt bir sulh teklifi karsnda, bu kuvvete istinat ederek (dayanarak) birtakm fiili mukavemet hareketlerinde bulunmak ve bu suretle saltanat ve hilafeti ayakta tutabilmek midini besliyordu." (K.Msrolu, Hilafet, s.154) "Yunanllarn zmir'e Mttefiklerin msaadesiyle bir karma yapacaklar hakknda sylentiler duyulmaya balanmt. Sultan Vahideddin, ufukta bel iren vahim tehlikelere kar, Anadolu'da bir mukavemet (direni) hareketi dnp, bunu tepesindeki igal kuvvetlerine ramen en dikkatli bir ekilde planlad.

de

bi

an

_8

Bu cmleden olarak yaverlerinden M.Kemal Paay geni selahiyet (yetki) ve imknlarla tehiz ederek (donatarak) Anadolu'ya gnderdi." (K.Msrolu, Osmanoullar'nn Dram, s.79) Her yazar ayr telden alyor. Msrolu'nun grleri ise, her kitabnda deiiyor.137 nk Vahidettin'in byle amac olduunu ve M.Kemal'e -ya da bir bakasna- bu anlamda bir sz sylediini dorulayan, kantlayan hibir tank, belge, mektup, an defteri, gnlk, not, iz, iaret, belirti, ima bulunmuyor. Ne yapsnlar, zorunlu olarak uyduruyorlar. Bizzat Vahidettin'in, btn bu iddia ve masallar, 1923 ylnda yaymlad beyannamesinde reddettiini de, 14. paragrafta greceiz!138 6/4. in dorusu: Neden Douya bir Ordu Mfettiinin atanmas gerekti? Geliimin ok ksa bir yks: 1. ngiliz Yksek Komiseri Amiral Calthorpe ile Fransz Yksek Komiseri Amiral Amet, daha Kasm 1919 sonunda, "Samsun'da Trklerin, Hristiyanlar toptan ldrmek iin silahlandrldklar" grndedirler. (Jeschke, ng. Belgeleri, s.102; S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.242) Oysa gerek tam tersinedir. S ilahlananlar, bu kesimdeki Rumlard. nk Sinop batsndan Trabzon'a kadar bir Rum Pontus Devleti kurmay dlyorlard.139 Zamanla Trkler de silahlanacaklardr. 2. ngilizler, 11 Kasm 1918 gn, "Trkiye ile Rusya arasnda, harpten nceki hudut tesinde bulunan btn Trk birliklerinin geri alnmasn" isterler . (Mondros, s.229) Hkmet, sancaktaki askeri birliklerin 1878 snrlarnn gerisine ekilmesini kararlatrr, (Mondros, s.230)140 Osmanl ordusu sancaktan (Batum, Kars, Ardahan) ekilir. Batum ngilizlerce igal edilir. (26 Aralk 1919) Ermeni ve Grc saldrlarna kar korunmak iin Trkler, Ahska, Ahikelek, Ardahan, Artvin, Oltu, Kars, Kazman, Sarkam, Idr ve Nahvan blgelerinde, milli ralar ve milis birlikleri kurarlar. Bunlarn en nemlisi Kars'ta kurulan Gneybat Kafkas Cumhuriyeti'dir. (1 Ocak 1919 Mondros, s.241)141 3. ngilizler, k ortasnda 1914 snr gerisine ekilmek zorunda braklan 9. Trk ordusunda, terhis ve fazla silahlarn teslim edilmesi ilerinin hzl gitmediinden de ikyet ederler. ngiltere Karadeniz Kuvvetleri Komutan General Milne, 17 ubat 1919'da '9.Ordu Ordu Komutan Y.evki Paann Ordu Komutanlndan uzaklatrlmasn ve yerine, verilecek emirleri uygulayacak birinin atanmasn' ister. (Jeschke, ng. Belgeleri, s.102; Mondros, s.244)142 4. Dou illerinde asayiin korunmas byk nem tayordu. nk Mtareke Anlamasnn 24.maddesi gereince, Bitlis, Van, Erzurum, Diyarbakr ve Elaz illerinde (ngilizce metinde "alt Ermeni vilayeti" denilmektedir) kacak bir karklk, galip devletlere bu illeri igal hakkn vermekteydi. ngilizlerin buralar igal iin kendi askerleri yerine, ukurova blgesinde Franszlarn yapt-

de

bi

an

_8

gibi snrda bekleyen Ermeni birliklerini kullanmas da uzak bir ihtimal dei ldi. 5. ngiliz Y.Komiser Yardmcs Amiral Webb, 13 ubat 1919'da, ngiliz Dileri Bakanlna yle yazar: "...Normal artlara dn, btn blgenin tamamen silahtan tecrit edilmesi (silahszlandrlmas) ile mmkndr..." (Jeschke, ng.Belgeleri, s.103; S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.242) 6. ngilizler 9 Mart 1919'da Samsun'a ancak 200, 30 Martta Merzifon'a 50 ngiliz askeri gnderirler. Ayrca Temen Perring ile Yzba Hurst de, blgede inceleme yaparlar. (Jeschke, ng. Belgeleri, s.103; S.Akin, stanbul Hkmetleri,s.243) 7. ngiliz Yksek Komiseri Amiral Calthorpe, 21 Nisan 1919'da, Osmanl Hariciye Nazrlna bir nota verir. (Jeschke, ng. Belgeleri, s.104; S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.243) Notann ierii zetle yledir: 'a. Erzurum, Erzincan, Bayburt ve Sivas kesimlerinde, askeri durumun iyi olmad (terhis ve silahlarn teslimi iinin yava gittii), b. eitli kaynaklardan renildiine gre, bu kesimlerde, batan baa ralar (Sovyetler) kurulduu, c. ralarn, ordunun denetimi altnda, asker topladklar, d. Bu hal derhal durdurulmazsa, ilerin 'ciddiyet kesbedebilecei'.143 e. ralarn asker toplamalarnn engellenmesi iin derhal talimat verilmesi. 8. Ayrca 25 Nisan gn D.Ferit, Y.Kom.Yardmcs Amiral Webb'e "Hkmetin, halkn silahtan tecridi (silahszlandrlmas) faaliyetine girimeye karar verdiini" aklar ve bu konuda ngilizlerin de yardmc olmasn diler. (Jeschke, ng.Belg., s. 107; hkmet karar: 28.4.1919, S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.285) 9. Vahidettin ve Damat Ferit'i, blgenin igal edilmesi tehlikesi kadar, doudagerekten ralar kurulmu olmas ihtimali de telalandrm ve korkutmu olmaldr.144 lemler hzla sonulandrlr ve M.Kemal'e de, 'greve balamas iin acele etmesi' bildirilir. (HTVD say 1, belge No. 4; lemlerin hzla sonulandrlmasnda, Kazm (inan) Paann rolnn de olduu anlalyor.)145 10. Osmanl Hariciye Nazrl, ngiliz Yksek Komiserliine, imparatorlukHkmetinin, asayiin herhangi bir ekilde bozulmasn nlemek iin M.Kemal Paay, bu havalide bulunan Osmanl ktalarna (birlikl erine)146 Umumi Mfetti tayinettiini' bildirir. (Jeschke, ng.Belgeleri, s. 104) 11. M.Kemal'e verilen askeri ve mlki grev ve yetkiler,147 ite bu olgu ve olaylarn sonucudur. M.Kemal'e verilen talimatn balca hkmleri: a. Blgedeki asayiin dzeltilmesi, asayisizlik sebeplerinin saptanmas, b. Silah ve cephanenin bir an nce toplattrlp koruma altna alnmas, c. ralar varsa ve asker topluyorlarsa, bunun kesinlikle engellenmesi, d. ralarn kapatlmas. (Mlki yetki verilmesinin sebebi de bu.)148 Olaylarn geliimi, belgeler, ilemin hz, verilen grev ve talimat gsteriyor ki: 1. Bu grev, M.Kemal'i Anadolu'ya gndermek iin uydurulmu bir grev deildir.

de

bi

an

_8

2. Bu grevin, Milli Mcadele'yi balatmak iin verildii iddiasnn gereklerlehibir ilgisi yoktur. 3. Vahidettin'in ya da hkmetin amac, gerekten M.Kemal'in ncl ile devletin tm tehlikelerden kurtulmasn salamak idiyse, yleyse M.Kemal'i n eden Douya gnderdiler? Mesela Konya, btn kritik kesimlere ayn uzaklkta, Drtyol, Afyon, Ktahya, Eskiehir, Ankara ve stanbul'a demiryolu ile balantl, zengin hinterlanda sahip bir merkez, Milli Mcadele'yi balatmak iin.en uygun yer ve 2.Ordu Mfettiliinin karargh da orada. Neden oraya yollamadlar? nk ngilizlerin iaret ettikleri yer, doudayd da ondan. Bu yzden de M.Kemal, ngilizlerce gsterilen yere gnderilmitir.149 Ama M.Kemal, ok deil 6 ay sonra, Konya'ya benzer konumda olan Ank ara'ya gelecektir. Silahl bir mcadeleyi balatmak gibi bir dnce, Vahidettin'in de, Damat Ferit'in de akllarnn ucundan bile gemiyordu. nk D.Ferit'in 30 Martta Amiral Calthorpe'a verdii tasary, ilerde greceiz: Tam bir teslimiyetle ngiltere'ye balanmak! Neden bu grev iin M.Kemal seildi?

Harbiye Nazr akir Paa, M.Kemal'le konuurken diyor ki: "Ben Sadrazam Paa (Damat Ferit) ile grtm. Sizi uygun grdk."150 Neden M.Kemal? ki olaslk var: 1. Gerekten bu iin stesinden M.Kemal'in geleceini dndkleri iin. yleyse Damat Ferit'e ve akir Paaya, M.Kemal'i kim ya da kimler tavsiye etti?151 Bu konuda eitli tahmin ve iddialar bulunuyor: Dahiliye Nazr M.Ali, Bahriye Nazr Avni Paa, Fevzi akmak, Hazine-yi Hassa Umum Md. Refik Bey, Dr.Esat Paa vb.152 Vahidettin'in, M.Kemal'i hatrlatm olmas da olaylara pek aykr dmeyen ama henz kantlanmam bir olaslk. Ksacas, hepsi sylenti. 2. Damat Ferit, M.Kemal'in Ayan Bakan Ahmet Rza Bey ile yeni bir kabine kurmak iin iliki kurduunu sand,153 stanbul'da uslu durmayacan da kestirdii iin bu vesile ile onu stanbul'dan uzaklatrmak istedi. M.Kemal uzaklatrldn dnyor. (Nutuk, 1.C., s.7)154 H.Bayur diyor ki: "Bu yn, o zaman Kurmay Bakan olan Mareal Fevzi akmak, Harbiye Nazr akir Paadan duymu olduunu bize anlatmtr." (Atatrk, Hayat ve Eseri, s.291) Jeschke ise bunu kabul etmiyor. (ng. Belgeleri, s.113) Yani bu olaslk da tartmal. Bu konuda tek kesin gerek u: Sebep ne olursa olsun, eer Vahidettin, bu atama kararn onaylamasayd, M.Kemal'in 9.Ordu Mfettii olarak Anadolu'ya gemesi mmkn olmazd.155 Vahidettincilerin iddialar bu ereve iinde kalsa, sorun yok. Ama bu onaya, tayamayaca amalar, anlamlar ve ilevler ykleyerek, binlerce belgeye, ol guya, tana ramen, tarihi tersine evirmeye alyorlar. ddialar izlemeye devam edelim.

de

bi

an

_8

6/5. Vahidettin plann yalnz M.Kemal'e aklam


N.F.Ksakrek, kantszla gereke bulmak ve durumu kurtarmak iin bu plann ok gizli olduunu, hkmetten bile saklandn ileri sryor. Diyor ki:" "ngilizlere kar bir aldatmaca olarak oynanan bu oyun, Vahidddin tarafndan, kendi z hkmetine de ayn ekilde telkin edilmitir.. M.Kemal Paay yeni vazifesine tayin ettiren, ne Harbiye Nazr, ne Sadrazamdr. Sadece ve sadece, gayesini hkmetinden bile saklam olan Padiahtr... Ancak birka faninin ruh mahzeninde (?) gizli kalm[tr]" (s. 157, 162, 192) Peki, kim bu birka fani? Ses yok.

6/6. M.Kemal Anadolu'ya gitmek istemiyormu, ..Vahidettin ikna etmi Bu iddiann sahibi, Vahidettin'in yaveri ve Tevfik Paann olu Ali Nuri Okday'dr. N.Fazl Ksakrek'in bu konudaki yazsn, gereksiz ayrntlar kararak aktaryorum:
"Seksen ksur yandaki Ali Nuri Beyefendiyi, Sultan Vahidddin hakknda en nadide bilgilerin sahibi olmas gereken eski ve mstesna biri olarak telefonla aradm. u cevab verdi: 'Oteldeki daireme buyrunuz, grelim.' Hemen gittim. Birka ho be lafndan sonra hemen mevzua girdim. 'Umumi Harp sona erip de mparatorluun k demek olan mtareke ve igal gnlerinde, [Sultann] tavr nasl oldu?' [Bu soru zerine Ali Nuri Bey yan odadan kk bir hatra defteri alarak zmir'in igal tarihini bulur.] 'zmir'in igalinden bir gn sonra, 16 Mays Cuma gn... Cuma selamlndan (namazndan) sonra, M.Kemal Paa huzura davet ve kabul edildi. Sultan Vahideddin onu Anadolu'ya gemeye ikna etti.' Telala doruldum: kna m etti? M.Kemal Paann bu hususta ikna edilmeye ihtiyac m vard?' Sz, bu naziklerin nazii can noktasna gelince, muhatabm toparlanarak tane tane devam etti: 'zah edeyim. M.Kemal Paann huzura kabul ediliinden bir iki saat sonra, Bayaver Naci Bey, yaverler odasna geldi ve haykrd: 'Hnkr (padiah) M.Kemal Paay ikna edebildi!' Bu haykr kelimesi kelimesine aklmdadr. kna tabiri yerindedir.' 'M.Kemal Paann gayesi Anadolu'ya gemek deil miydi?' Muhatabm, delmek istediim zarn nezaketini anlad. Kk bir fikir hazrlndan sonra cevap verdi: 'Ben M.Kemal Paay, byk bir asker ve kumandan tanrm. br meziyetleri zerinde syleyecek bir szm yoktur. M.Kemal Paann gayesi, o zamanki hkmete girmekten baka bir ey deildi. Hem de biroklarnn sand gibi Harbiye Nazr olmak deil, Sadrazam olmak gayesini gdyordu. 1919 ilkbaharnda vaziyet yleydi: ark ordumuz silahlar brakmyor ve ortada, tilaf devletleriyle (galiplerle) aramzn yeniden alaca korkusu hkm sryordu. M.Kemal Paa da kudretli ve iradeli bir kumandan biliniyordu. Bu kanaat bilhassa Hnkra aitti. M.Kemal Paann o gnlerdeki kanaat ve gr ise, stanbul hkmetinin tilaf kuvvetlerine kar direnmesi, isteklerini kabul ettirmesiydi. te bu tavr gstermek iin hkmeti eline almak istiyordu. Halbuki bu kanaat ve gr, siyasi ve ameli (pratik) bir fayda temin edemezdi. Zira Mondros Mtarekesini imzalam olan malup hkmetten, galip dmanlara kar bir direnme, kar koyma iktidar beklenemezdi.' Ali Nuri Beyefendinin szn kestim: 'Byle olunca, o an iin kabineye girmek imknn bulamayan M.Kemal Paadan, milli hareketi

de

bi

an

_8

evvelden planlam ve gaye edinmi olmas beklenemez.' Muhatabm bu dikkate cevap vermeden devam etti: 'M.Kemal Paa Anadolu'ya gnderilmitir. Onu gndermekte ancak iki gaye olabilirdi: Ya ngilizlerin isteine uygun ekilde, ark Ordusunu silahszlandrmas ve Doudaki mukavemeti krmas iin yahut da tam aksi olarak, milli bir mukavemet ve hareket zemini (ortam) amas iin... 'Hangisi olduunu sanyorsunuz?' 'Ben sadece ihtimalleri kaydediyor ve hadiselere ait unsurlar veriyorum. Dileyen, diledii gibi hkmetsin. Ben kendi hesabma, ayrca bir tefsir (yorum) yapmay emin bir yol grmyorum. E min olduum tek nokta, M.Kemal Paann, Anadolu'ya gemek zere Padiah tarafndan ikna edildiidir.' " (Va-hdddin, s.148-155)

N.F.Fazl Ksakrek, 1968'de anlarn anlatan Ali Nuri Beyin "80 ksur yanda" olduunu yazyor, dorusu 85'tir.156 85 yandaki bu tana gre, 'Vahidettin, bir iki saat sren bir abadan sonra, M.Kemal'i Anadolu'ya gemesi iin ikna etmi!' Hem de ne gn? Kesinlikle belirttiine gre, 16 Mays 1919 Cuma gn, le namazndan sonra, hareketten birka saat nce. e bakn! lemler bitmi, M.Kemal, annesiyle kz kardeini ili'deki eve aldrm, blgesindeki baz birlik ve illerle yazmaya balam bile,157 resmi makamlar ve arkadalar ile vedalam, karargh mensuplar yolculua hazr, gemi istim stnde, fakat M.Kemal hl Anadolu'ya gitmek istemiyor, mzklanyormu. Byle bir ey olabilir mi? Usul gereince son gnk Cuma selamlna da katlyor ve Hamidiye Camisinin mahfil-i hmayununda (padiahlara mahsus odasnda) Vahidettin tarafndan, baz kimselerle birlikte kabul ediliyor.158 Az sonra yola kacak. Ama Ali Nuri'ye bakarsanz, bunca ilem ve hazrla ramen, M.Kemal hl gitmek niyetinde deilmi, gitmemek iin ayak sryormu, zavall Padiah, son gn, cami mahfilinde, hem de bir iki saat mcadele ederek,159 M.Kemal'i ancak son dakikada ikna edebilmimi... yle komik bir iddia, daha dorusu yle ocuka bir hayal oyunu ki ne ma nta uyuyor, ne geree, ne olaylarn akna, ne geliime, ne belgelere!160 Bu yallk fantezisini, ciddi bir kant sayan alternatif tarih yazclarmz unlar: V.Vakkasolu (Son Bozgun, 1.C., s.130), A.Dilipak (CG Yol, s.143), GRYT Ansiklopedisi (1.C., s.168) ve K.Msrolu (S. Mcahitler, s.490; Lozan, 1.C., s.106). Hayali ikna sahnesi Ali Nuri Okday'n bu iddiasndan yola kan N.F.Ksakrek, hayali bir ikna sahnesi yazm. Bu hayali sahneyi yle savunuyor: "Bize denilebilir ki, 'bu tiyatro konumalar gibi hayalden uydurma hissini v eren laflar nereden karyorsun? lm ve tarih hakikatleri belirtmek iin mutlaka vesikaya (belgeye) istinat ettirilmeleri (dayandrlmalar) gereken bu dialoglar, kimlerin ahadetleri (tanklklar) ile ispat edebilirsin?' Cevabmz udur: Evvela beni dinleyin! Sonra da ispatn isteyin!" 161 imdi bu hayali sahneyi izleyelim:

de

bi

an

_8

"...[M.Kemal Paay] Vahidddin, kk salonda, ayakta kabul ediyor ve sonra ona yer gstererek, kendisiyle dizleri birbirine dokunacak ekilde yakn oturuyor. Ve tezimiz bakmndan, her ne oluyorsa, bu son karlama neticesinde ol uyor. Vahidddin, M.Kemal Paaya, pencereden dman donanmasn gstererek, birok kaynak tarafndan belirtildii gibi yle diyor: 'Paa, namlularn saraya evirmi olan dman toplarn gryor musun? Bu vaziyet karsnda, saray ve devlet olanca emniyetini kaybetmi bulunuyor.'162 Derken Vahidddin gelen kahveyi M.Kemal Paaya eliyle verdikten ve yine eliyle sigara ikram ettikten sonra devam ediyor: 'Byle yakn oturuumuz ve fsldarcasna konumamz en mnasip ekildir. u sarayn duvar tulalar arasnda bizi kimbilir ka kulak dinlemektedir.'163 Bu sluptan fevkalade hislenen ve tesir altna giren M.Kemal Paa, nihayet milli ahlan hareketinin dm noktas olan ve tarihe intikal edecei gn, 164 vatan apnda bir hadise tekil edecei muhakkak bulunan u hitap karsnda kalyor: 'Paa! Trkiye'yi kurtarmak iin stanbul'dan her hangi bir hareket beklemeye imkn yoktur.165 stanbul, vatann kalbi olarak, dman penesinin iindedir. Onu ve onunla birlikte topyekn vatan, vcuttan, vcudun kalbi evreleyici temel azasndan baka hibir ey kurtaramaz. O da, imparatorluun u anda kalble rabtalar bsbtn zlm eczasndan sonra elde kalan mazlum ve ileke anav atandr. Yani Anadolu! Anadolu'ya gemek ve orada milli bir kyama (ayaklanmaya) zemin amak lazmdr. Sizi Anadolu'ya, ite bu milli kyam zeminini amanz iin gnderiyorum. Dman kuvvetlerine, hususiyle ngilizlere ve hkmete kar, gidi sebebiniz ayrdr. gal kuvvetleri, szin Samsun'a asayii iade edeceiniz ve arktaki ordu mukavemetini kaldracanz kanaatini besleyeceklerdir. Gerek sebebi yalnz siz ve ben bileceiz. Milli mukavemet ruhu, Anadolu'nun her yerinde, hissedilir ekilde, para para kendini gstermeye bal amtr. Size den i, bu ruhu bsbtn alevlendirerek, orduyu da iine alan bir daire merkezinde btnletirmek ve tekilatlandrmaktr. Henz haber alm bulunduumuza gre Yunanllar zmir'i igale balamlardr. br igal mntkalar da malumunuz. Artk Yunanlya kadar yol veren bu son igal, eminim ki byk bir infial ve kar koyua vesile olacaktr.166 inde bulunduumuz artlar karsnda, tek merkezli ve yekpare bir milli hareket, zerimize farzdr.167 Byle bir hareketin idaresini, hangi kumandana emanet edebileceimi uzun uzun d ndm. Bahanelerin, her tarafa emniyet verici en mnasibiyle de alakal makamlara derhal tayininizi irade ettim. Nihayet, tadnz vasflar bakmndan sizi bu ldum. [Burada N.F.Ksakrek'in hayaline gre, Vahidettin neden Anadolu'ya bizzat gemediini anlatyor. Bu ayr bir konu olduu iin konumann bu blmn, daha sonra aktaracam.] Sulh Konferansnn hazrlanmakta olduu u an, devlet merkezinden gelmeyip de milletten gelen ayarl bir direnme ise, haklarmz Konferans masasnda daha iyi koruyabilmemiz iin ancak gz korkutma plannda, o plan tarlmadka, destek tekil edebilir. Bylece Avrupa, uyumayan, gerekirse istiklali iin cann fedaya amade bir millet karsnda olduunu

de

bi

an

_8

anlar ve artlarn hafif tutabilir. Yani milli ahlann muvaffak olabilmesi iin mutlaka, stanbul, devlet ve Padiah dnda vcut bulmas ve dmanlarmza azami tela ve dehet vermeyecek ap muhafaza etmesi lazmdr. Hatta bu hareket, bana ve hkmetime aykr diye de gsterilebilir. Evet paa, Anad olu'ya, en ince bir sanat, askeri ve mlki idare dehasyla, ite bu gayeyi gerekletirmek zere geecek ve Allahn inayetiyle muvaffak olacaksnz.'168 Padiah, topyekn milli kurtulu hareketine temel tekil eden fakat tarihi strabndan atlatacak ekilde topraa gmlen, gzlere gsterilmeyen ve ancak birka faninin ruh mahzeninde gizli kalan bu telkinlerden sonra M.Kemal Paaya, u sz sylyor: 'Muvaffak ol!' Padiahn M.Kemal'e son sz: 'Size bu byk davada muvaffak olmanz iin kesemden (....) altn veriyorum. [N.Fazl'n notu: "Tamamiyle tespit edilemeyen bu rakam, bir rivayete gre 30, bir rivayete gre 42, bir rivayete gre de 60 bi ndir."]169 Ayrca elinize, teebbslerinizde muvaffak olmanz ve gereken itimat ve selahiyeti telkin edebilmeniz iin bir de hatt- hmayun tututurulacaktr. Tarafmdan ayrca, hatra kabilinden size bir hediye verecekler (zerine Padiahn adna ait ilk harfler ilenmi olan altn saat).170 Gidiniz ve vatan kurtarnz! Artk bu davaya ve onun tatbiki prensipine kanaat getirmi bulunuyor musunuz?' M.Kemal Paa, eski yaverin 'ikna edildi' demesinde, Bayaver Naci Beyin de yaverler odasna gelip 'Hnkr M.Kemal Paay ikna etti!' diye haykrmasnda belirttii gibi henz tereddtl olduu besbelli bulunan bu mevzuda, tam bir te slimiyetle huzurdan ayrlyor ve bir gn sonra Bandrma vapuruyla Samsun 'a hareket ediyor." (Vahdiddin, s.160-163) 1. Son onay makam saltanat makam olduu iin M.Kemal'i Anadolu'ya gnderenin Vahidettin olduu, her zaman ileri srlebilir. Ama M.Kemal'i yasal ve amac belli bir grev iin Anadolu'ya gndermek ile milli bir mcadele amas iin gndermek arasnda, dalar kadar fark var!171 2. Ksakrek kitabnda, 'kesin nitelikte olduunu' ileri srd birka belgeden de sz ediyor: Mesela Dahiliye Nazr M.Ali'nin Paris'te kard gaz etede yaymlad 1.000 liralk bir makbuz, bir hatt- hmayun (Padiah buyruu) ve eski eyhlislam M.Sabri Efendinin kitab.172 Bunlarn tarih asndan deerini sras geldike greceiz. 3. Ali Nuri Bey, hatrlarsnz, ikna sahnesinin 16 Mays Cuma gn getiini iddia etmi, hatta bu tarihi saptamak iin hatra defterine bakmt. Ama N.F.Ksakrek bile, bir cami mahfilinde bu kadar uzun ve gizli bir konuma yaplamayacan kestirdiinden, tann ifadesini, 6 sayfa sonra kendi deitiriyor ve Padiahn M.Kemal'le ikna iin 15 Mays Perembe gn konutuunu ve 'M.Kemal'in bir gn sonra Bandrma vapuruyla Samsun'a hareket ettiini' yazyor.(s. 163) Yani kendi gsterdii tann ifadesine, kendi itiraz ediyor! 4. N.F.Ksakrek de, Vahidettin'in milli bir mcadele almasn dndn ve nerdiini ileri sremiyor, nk bunu dorulayacak bir tek davran yok, onun iin de ancak 'gz korkutma plannda ayarl bir direniten' sz ettiini yazabiliyor. Gz korkutma plannda ayarl bir direni, ne demek? Byle 'ayarl bir direni' ile galip devletler nasl hizaya getirilecekti acaba?

de

bi

an

_8

5. M.Kemal'in Anadolu'ya atanmas ve ayrlmas srasnda, hem Vahidettin'in srekli yaveri, hem Saray Kurmay Bakan, hem de damad olan .H.Okday, Vahidettin'e elbette Ali Nuri Beyden daha yakndr ama bu nemli olaydan anlarnda hi sz etmiyor. Diyelim ki o gn orada deildi, bu yzden o sahneye tank olamad. .H.Okday anlarn 1970'lerin ilk yllarnda yazmtr. 1970'e kadar, 50 yldr bu iki karde biraraya gelip de o gnleri hi konumadlar, hi bilgi al veriinde bulunmadlar m? Olay doru olsa, anlarnda bu konuya deinmez miydi? stnde bile durmam. 6. Cumhuriyetten sonra, hanedan mensuplarnn ok byk bir ounluu, hibir maceraya katlmam, vekar ve onurunu korumu, Trkiye, M.Kemal ve rejim aleyhinde tek sz sylememitir.173 Yalnz bu tavr bile Osmanl Hanedanna sayg duymaya yeter. Kendi adma byle dnyor ve diyorum ki Osmanl Hanedannn son Padiah Vahidettin de, keke ve sahiden byle dnm ve bu szleri sylemi olsayd. Ama hayali bir sahne ile tarihi tatmin etmek mmkn deil ki. Bu konudaki baz ek iddialar: K.Msrolu:
"Sultan Vahideddin'in M.Kemal Paay Anadolu'ya gndermek iin ok uratn ve srarla ikna edebildiini, o zaman kabinede bulunan eyhlislam Mustafa Sabri Efendi de aka dorulamakta ve ifade etmektedir.174 Ancak unutmamak gerekir ki bu ikna edi, Milli Mcadele iin deil, Sevres'in slahn (dzeltilmesini) temin edebilecek birtakm protesto hareketleri iindi." (S.Mcahitler, s.49)

eyh Sadi anlam olarak diyor ki: 'Duvarc ilk tulay eri koymusa, duvar ykseldike erilii artar.' Bizimkiler de gerein yerine hayallerini koyduklar iin yazdklar gittike daha tutarsz ve eliik oluyor: Eer ama, birtakm protesto hareketlerini balatmak idiyse, bir ordu komutann, o kadar geni yetkilerle donatp geni bir karargh kadrosuyla Dou Anadolu'ya yollamaya, cebine mi lyonlarca lira koymaya, eline bir hatt- hmayun vermeye ne gerek vard? Yok, direnii rgtlesin diye yollandysa, niye ordudan istifa zorunda brakld, tutuklanmas kararlatrld, zerine Ali Galip akn yolland ve M.Kemal idama mahkm edildi? Efendim? A.Dilipak:
"Gelimeler, 7 Mays 1919'da kadar M.Kemal'in Anadolu'ya ilikin bir dncesi olmadn 175 gstermektedir." (CG Yol, s.147)

Anlalyor ki alternatif tarih yazclnn bir baka yntemi de u: Al eline kalemi, yaz iine geleni! Dilipak'a, A.Fuat Cebesoy ve Rauf Orbay'n anlarn okumasn tavsiye ederim.176 Bizim alternatif tarih yazclar, bir gn belki de ok doru bir ey, yazacaklar ama korkarm ki artk kimse inanmayacak! 6/7. Vahidettin neden Anadolu'ya ve Milli Mcadele'nin bana gememi?

de

bi

an

_8

Bunun sebebini Vahidettin adna yine N.F.Ksakrek aklyor. Az nceki hayali sahneye gre, Vahidettin M.Kemal'e gya yle der: "Hatra yle bir sual gelebilir: Ya siz, Padiah ve Halife olarak niin bizzat Anadolu'ya geip milli ahlan en yksek merkeze kavuturmay dnmyorsunuz? Niin bizzat Anadolu ayaklanmasnn bana gemiyorsunuz? Byle bir teebbs, hareketi balamadan bomak, boulmasna sebep olmak neticesini dourur. Eer ben gizlice hazrlanp Anadolu'ya ve milli mukavemetin bana geecek olursam, bu teebbs milli kyam en stn derecesine karr amma milletimiz iin bir felaket, intihar gibi bir ey olur. O zaman tilaf devletleri u anki tereddtl vaziyetlerini bir anda deitirirler,177 toparlanrlar, iin ald nem karsnda, topyekn zerimize saldrrlar ve topyekn tasfiyemize giderler.178 Hareketi de, artk ikinci bir davrana imkn brakma-macasna bastrrlar. Bu da artk sulhe ve yeniden art koma imknna kknden sed eker." 179 (Vahidttin, s.161) Samiha Ayverdi: "Sultan Vahideddin, bir yandan tarihi ve milli hazinelerin yamalanmamas, bir yandan da stanbul'dan ayrlmasnn siyasi mahzurlar (sakncalar) yznden, tahtnn yannda kalmaya mecburdu. Nitekim Anadolu'ya gemeden evvel M.Kemal Paaya, 'Olum, ben stanbul'dan ayrlrsam dman, hem ecdat haz inelerini mahveder, hem de ehri bir daha geri alamayz. Onun iin sen git, ben buray beklemeye mecburum' demiti.180 te bu mecburiyet yzndendir ki milli mcadeleyi ktler grnyor ve ona kar kuvvet sevk ediyor, bata M.Kemal Paa, kuva-y milliyecileri idama mahkm ediyor, fetvalar kartyordu." (Trk Tarihinde Osmanl Asrlar, 3.C., s.193) K.Msrolu: "Sultan Vahideddin, stanbul'da oturmayarak Anadolu'daki milli harektn bana geseydi, hi phesiz mstevliler (istilaclar), stanbul'a bir daha kmamak zere yerleirlerdi. [Sultan Vahideddin] onlarn tahamml edilmez basklarna ramen, cephelerden son zafer mjdeleri gelinceye ve Refet Paa kumandasnda bir ksm milli kuvvet vaziyete hakim oluncaya kadar, stanbul'daki ac ve elemli gnleri, gzyalarn iine aktarak geirmek suretiyle stanbul'un elimizde kalmasn temin etmitir." (S.Mcahitler, s.97 vd.) V.Vakkasolu:: "Padiah igalcilerin elinde tam manasyla esirdi181 ve istedii eyi yapmaktan ok uzakt. kinci ve daha nemli sebeb ise, Padiah stanbul'u bir terk etseydi, bir daha dnemeyecek, ehir otomatikman igal kuvvetlerine devredilmi olacakt." (Bu Vatan Terk Edenler, s.50; Son Bozgun, 1.C., s.147) Byle bahane ve mazeretler aramak, ucuz edebiyat yapmak, biri tekini tutmaz hayali sahneler ve dzmece tarihler yazmak yerine, dilerini skp u gerei bir itiraf edebilseler, masal sylemeye gerek kalmayacak: 'Ne yazk ki son Pad iahn ya, sal, sinir sistemi, alt hayat dzeni, cesareti, kltr, yaman bir

de

bi

an

_8

kurtulu savann bana gemeye uygun ve yatkn deildi.'182 6/8. Plann ayrntlar Baz yazarlara gre Vahidettin'in plan, M.Kemal'i Anadolu'ya gndermekten ibaret deilmi, eitli ayrntlar da varm: 6/8.1 .Meclisin kapatlmas, Tevfik Paann istifaya zorlanmas. Damat Ferit'in Sadrazamla getirilmesi de plann ayrntlarndanm "Bu plann ne olduu, Vahideddin'in, M.Kemal ile grmesinden sonra ortaya kan tavr ve harekt aydnlatmaya balamt. Gerekten grmenin ertesi gn Padiahn yazl bir buyruu ile Meclis datld. M.Kemal'in muh alefetine ramen gven oyu alm olan Tevfik Paa, Padiah tarafndan istifaya zorland. Onun istifasndan sonra da Ferit Paa Sadrazamla getirildi." (K.M-srolu, Hilafet, s. 152.) Ne plan, ne plan! Vahidettin, en gerekli olduu anda Meclisi datacak, Tevfik Paay istifa ettirecek, yerine de -herhalde Tevfik Paadan daha vatansever (!) olduu iin- Damat Ferit'i getirecek ve bunlar, Milli Mcadeleyi balatma plannn ilk admlar olarak yorumlanacak!183 nsann dili tutuluyor. (1) Msrolu, bir yandan bu kararlarn, Vahidettin'in kafasndaki plann paralar olduunu ileri sryor, bir yandan da M.Kemal'in nerisi ya da istei zerine gerekletii izlenimini vermeye alyor. Grmede baka kimse bulunmadna ve M.Kemal de anlarnda byle bir aklama yapmadna gre, Msrolu, neye dayanarak bu iddiada bulunuyor? Hayal gcne!184 (2) Meclis, gerekten, M.Kemal ile Vahidettin'in grmesinden bir gn sonra, 21 Aralk 1918'de datlmtr ama M.Kemal ile herhangi bir ilgisi yoktur.185 Padiahn has adam Damat Ferit, Ayan Meclisi'nde, daha 2 Aralkta Meclisin datlmas gerektiini ileri srmtr. (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.8) Dahiliye Nazr M.Ali Bey de bir gn nce, Meclisin feshedileceini A.Fuat Cebesoy'a syler. (M.Mcadele Hatralar, s.37) Ayn bilgiyi Hariciye Nazr Nabi Bey de, Rauf Orbay'a vermitir. (Yakn Tarihimiz, 2.C., s.274)186 M.erif Paa da olay doruluyor. (.M.K.nal, Son Sadrazamlar, 4.C., s.1720) Vahidettin de Ltfi Simavi'ye, "Tevfik paa ile Meclisi feshe karar verdiklerini" aklayacaktr. (L.Simavi, Osmanl Saraynn Son Gnleri, s.460) Baktip Ali Fuat Trkgeldi ise, kararn nasl verildiini, hibir yoruma yer brakmayacak kadar ak anlatyor; sadeletirerek ve gereksiz ayrntlardan ayklayarak aktaryorum: "21 Aralk 1918 Cumartesi sabah, huzura arldm, Tevfik Paa 'kabineye gvensizlik oyu verileceini rendiini, bu sebeble kabinede, Anayasann 7. maddesi uyarnca Meclisin datlmas iin Padiahn iznini almaya karar verdiklerini' syledi, Padiah da 'ttihatlar, velinimetlerine (liderlerine) kar bir vefa gsterisinde bulunmak istiyorlar, kabineyi onlar drmeden nce, Meclisin

de

bi

an

_8

6/8.2. Vahidettin, baz gen komutanlar ve devlet adamlarn da, ayn plan gereince Anadolu'ya gndermi Bu masal benimseyen baz Vahidettinciler: N.F.Ksakrek, s.172; A.Di-lipak, CG Yol, s.36 vb. Dorular: (1) a.Konya'da bulunan Yldrm Ktaat Mfettiliine 2 ubat 1919 tarihinde Cemal (Mersinli) Paa atanmtr. (Jeschke, ng.Belgeleri, s.45) Cemal Paa, daha iin bandayken, 5 Temmuz 1919'da, 10 gnlk izinle stanbul'a gider ve bir daha geri dnmez.191 Onun yerine bakan Albay Selahattin Bey de bir sre sonra, kimseye bilgi vermeden stanbul'a gidecek ve Kurtulu Savana katlma-

de

datlmas daha doru olur, bylece daylk bizde kalr' dedi. Tevfik Paann ayrlmasndan sonra Padiah beni yannda alakoyarak neden bu karar verdiini anlatt: 'Sizden sr kmaz. Ecnebiler (igalciler) bu Meclisi seilmi saymyorlar, 'Siz hayat hakknz korumak iin faaliyet g stermelisiniz. Eer gereken faaliyeti gstermezseniz, hayat hakknz da kaybetmi olursunuz diyorlar' dedi.' 187 Yeni seimlerin 4 ay sonra yaplmasnn anayasa hkm olduunu hatrlatarak, bu hususun Meclisi feshetme kararnda yer almasnn uygun olacan syledim ama kabul grmedi. Padiah benden sonra Ltfi Simavi Beye, 'Baktip Bey pek korkak, aman kanuna aykr bir ey olmasn diye titriyor' demi. Ertesi gn huzura kabulmde, Padiah, Meclisin datlmasnn gerekliliini tekrarladktan sonra, 'Ecnebilerin zihniyeti bizimkine uymuyor, bir kere kafalarna koyduklar bir eyi karmyorlar ve 'o katiller heyetinin188 setii Meclisi nasl tutuyorsunuz? Siz neye dayanyorsunuz?' diyorlar' dedi." (Grp ittiklerim, s.168)189 Vahidettin, 27 Ocak 1919 gn de yle dert yanar [sadeletirilmitir]: "Ecn ebiler pek amansz! Bize bask yaparak Meclisi dattrdlar." (A.F.Trkgeldi, Grp ittiklerim, s.182)190 Bu kantlar orta yerdeyken, bunun tersini yazmaya kalkmak, dorusu byk cesaret! (3) Tevfik Paa kabinesi de, Msrolu'nun yazd gibi Vahidettin tarafndan hemen istifaya zorlanm deildir. Tevfik Paa 13 Ocak 1919'da istifa eder ama Vahidettin sadrazaml yine Tevfik Paaya verir. Dahas var: Tevfik Paa 23 ubat 1919'da ikinci defa istifa edecek ve Vahidettin de bir daha ve yine Tevfik Paay sadrazamla getirecektir. Tevfik Paann yerine Damat Ferit'in gelmesi, ancak 4 Mart'ta gerekleecektir. (A.F.Trkgeldi, Grp ittiklerim, s. 179,184 ve 195 vd.) Oysa Msrolu btn bunlar, bir plann hzla ve ardarda gerekletirilmi paralar gibi anlatyordu. Gerek ile Msrolu'nu birarada grmek, hi ksmet olmayacak galiba.

bi

an

_8

yacaktr! (A.F.Cebesoy, M.M. Hatralar, s.194 vd.; K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.117)192 b. Ali-Fuat Cebesoy Paa, zaten 20.Kolordu Komutandr, tedavi iin izinli olarak stanbul'a gelmi ve izni bitince de (ubat 1919 sonunda) grevine dnmtr. (M.Mcadele Hatralar, s.46) c. zmir'deki 17.Kolordu Komutan Nurettin Paa, 1919 Nisan aynda grevden alnacak, yerine Selanik'i hi savunmadan Yunan ordusuna teslim eden emekli paalardan Ali Nadir Paa yollanacaktr.193 Vahidettin'in nl plannda (!) zmir'i korumak yer almyordu herhalde. nk Ali Nadir Paann hibir ie yaramayaca, gemiteki baarszlklarndan ve yandan bellidir. Nitekim bu akn paa, zmir'in de hi direnmeden Yunanllara teslim edilmesini emreder, bir Yunan temeninden tokat yer ve bu ii gemi paa, ucunda beyaz mendil sallanan bir sopa ile esir kafilesinin banda yrmekten utanmaz. (N.Taalan, Ege'de KurtuluSava Balarken, s.250 vd.; K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.156) d. K.Karabekir Paa, 28 Aralk 1918'de, Tekirda'da bulunan 14. Kolordu Komutanlna atanr. Anlarnda, douda bulunun 15.Kolordu Komutanlna atanabilmek iin trl giriimlerde bulunduunu, zorlukla sonu aldn ve ancak 12 Nisan'da stanbul'dan ayrlabildiini uzun uzun ve yaknarak anlatyor. Vahidettin'in verdii herhangi bir grevden de hi sz etmiyor.194 (stiklal Harbimiz, s.9-18) 195 e. zmir'deki 17.Kolordu kararghnn Yunanllara teslim olrnas zerine, Tekirda'da bulunan 14.Kolordu karargh, 6 Haziran 1919'da Balkesir'e alnr. (TH2. Cilt, ,1.Ksm, s.54) 14.Kolordu Komutan Yusuf zzet (Met) Paa, bu zorunluk dolaysyla Anadolu'ya geer. Yunan ordusu yaylrken, Harbiye Nezaretine, "Yunanllarn ilerlemeye devam etmeleri halinde, mukavemet edilip edilmeyeceini" sorar. (S.Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya, 1.C., s.229, 271) Balangta tutumu budur. Ama bir sre sonra, Milli Mcadele'ye kazanlacaktr. (Yzba Selahattin'in Roman, s.179-183) 1919'da, Anadolu'da bulunan btn paalar bunlar, atanma biimleri ve tutumlar da byle. Vahdettincilerin ikide bir ileri srdkleri, 'gen paalarn Anadolu'ya gnderildii' masalnn i yz de bu.196 Yalnz Ali Nadir Paa gibi bir zavallnn, zmir'deki 17.Kolordu Komutanlna atanm olmas bile Vahidettincilerin iddiasn tek bana iflas ettirmeye yeter! stanbul, Anadolu'daki baz birliklerin bana, gerekten birtakm paalar ve emekli subaylar yollamaya yeltenecektir ama Milli Mcadeleyi sndrsnler diye.197 Bu konuda GRYT Ansiklopedisi, daha da ileri gidiyor ve yle yazyor: "Sultan Vahidddin, gvendii devlet adamlar ile subaylara vazifeler vererek, Anadolu'daki Milli Mcadele harektn balatmtr. Baz subaylar ilk nce Dou Karadeniz'e, oradan Dou Anadolu'ya gnderirken, bazlarn da Ege'ye gndermiti (!). Ege'de mukavemet (direni) tekilatlar kurmakla vazifelendirilen Bahriye Nazr Rauf Bey (Orbay), erkes Ethem Beyle de temas kurmu ve onu vazifeye davet etmiti." (2.C., s.113)

de

bi

an

_8

6/8.4. M.Kemal Anadolu'dayken, Vahidettin'le balant kurarak fikir retiyormu u inci de A. Dilipak'n Trk tarihine armaan: "Bir yandan Vahdeddin, bir yandan hkmetin belli bal yeleri, paalar ve baz Meclis yeleri, srekli olarak M.Kemal tarafndan aranarak, Milli Hareketin gelimesi ynnde fikir retiliyordu." (CG Yol, s.59)201 A.Dilipak her iddiasnda, bir nceki at rekorunu kryor! M.Kemal ve Vahidettin arasndaki ibirlii ve fikir retimi, herhalde telepati yoluyla oluyor. nk birlikte fikir rettiklerini belgeleyen bir tek kant, mektup, telgraf, tank, kayt, an, pul kadar bir belgecik bile yok! Varsa, aklamasn rica ederim.

de

A.Dilipak diyor ki: "Vahdettin birok yere yazd mektuplarda, halk hareketini tevik ederek, v atann kurtarlmas yolunda gayrete aryordu." (CG Yol, s.36) Vahidettin'in, halk hareketini tevik etmek iin birok yere mektup yazdn, ilk kez A.Dilipak aklyor. (Dnya prmiyeri!) nk imdiye kadar kimse byle bir iddiada bulunmamt. Byle ftursuzca yazdna gre elinde belgeler olmal. u mektuplarn hepsini deil, hi olmazsa birinin ieriini ve kime yazldn aklasa da uydurmadna inansak.

bi

an

6/8.3. Vahidettin birok yere mektuplar yazm

_8

Ayn iddiay, ansiklopedi yazarlarndan Burhan Bozgeyik, erkez Ethem adl masal kitabnda da ileri sryor, (s. 15) Pes! Rauf Bey anlarnda, Vahidettin ve hkmetleri hakkndaki olumsuz dncelerini, Anadolu'ya M.Kemal'le birlikte verdikleri karar sonucu getiini, ayrntl olarak aklamaktadr.198 (Yakn Tarihimiz, 2.C., s.401-404, 3.C., s.16-18)199 Vahidettin ise, 1923'te yaymlad beyannamesinde, Rauf Beyden yle sz ediyor: "Muhalefete n ayak olmak kstahln gsteren Rauf Bey..." (K.Msrolu, Hilafet, s.190) Bu da byle. Rauf Bey-Ethem ilikisinin dorusunu da, Drdnc Blmde greceiz. stanbul, Anadolu'ya gerekten baz devlet adamlar (!) yollamtr ama grevleri "milli mcadele harektn balatmak" deil, ksteklemektir. Birkann adn vereyim: Kambur zzet (zmir'e Vali), Gmlcineli smail ile Nemrut Mustafa (Bursa'ya Vali), Artin Cemal (Konya'ya Vali), Ali Galip (nce Elaz'a, sonra Sivas'a Vali), Abdurrahman Bey (Adana'ya Vali), Anzavur Ahmet (Balkesir'e Mutasarrf), Osman Kadri (Bolu'ya Mutasarrf), brahim Bey (zmit'e Mutasa rrf)... Her biri Milli Mcadele'ye bir Yunan alay kadar zarar vermitir.200

6/9. Vahidettin, M.Kemal'e bir hatt- hmayun vermi Bu konu ilk kez, 150'liklerden Mevlanzade Rfat'n 1929 ylnda Halep'de baslan 'Trk nklabnn Yz' adl kitabnda ortaya atlm ve hatt- hmayunun sureti, Sabahattin Selek tarafndan Trk kamuoyuna duyurulmutur.202 Daha sonra da K.Msrolu yaymlamtr. nce M.Kemal'e gizlice verildii iddia edilen u hatt- hmayunun (Padiah buyruunun) sadeletirilmi metnini grelim:
"Padiahlm yaverlerinden Tugeneral M.Kemal'e, Genel Sava'n Mttefikler hesabna kaybedilmesi zerine meydana gelen siyasi durum, byk atalarmn lkesiyle halifelik ve saltanat, zor ve tehlikeli alana srklediinden, hkmetimin karar gereince atandnz blgede, asayii salamak ve arzularma aykr hallerin bagstermesini tmyle engellemek iin aba harcayarak, milletimin dokunulmazlnn glenmesi ve lkemin saldrgan ellerden kurtulmas iin hep birlikte hareket edilmesini, selamla203 rmla birlikte askerlere, memurlara ve halka bildirilmesini buyururum."

.Mevlanzade Rfat ve K.Msrolu, bu belgenin suretlerini nasl elde ettiklerini, yle aklyorlar: Mevlanzade Rfat: "Merhum Sultan Vahideddin Han, bu hatt- hmayunun bir sureti ile baz belgeleri, lmnden birka ay nce, Halep'te oturan Kadky Belediyesi .eski mdr, muhterem arkadam Azmi Beye (Radi Azmi Yeen), San Remo ehrinde, yaymlanmak zere gnderilmi olduunu bildiimden istedim ve yukar aynen aktararak, tarihe bir hizmet hediye etmi oldum." (s.238, 239) K.Msrolu: "Bu fermann (Padiah buyruunun) yaymladmz sureti, Bahriye Nazr ve bir zaman da yaver-i ekrem olan204 Avni Paann el yazsyladr. Bunun el yazsyla kopyasn karmasnn sebebi udur: M.Kemal Paa, kendisini Anadolu'ya gtrecek geminin kumandanna emir verebilmek iin Avni Paadan gemi kapt anna hitaben yazl bir emir istemitir.205 Avni Paa da bu emri yazp vermekle beraber, bir ihtiyat olmak zere (?), M.Kemal Paann elindeki fermann bir suretini alp saklamtr.206 Sonradan gurbette, eyhlislam M.Sabri Efendiye verdii bu ferman sureti, nihayet bizim elimize kadar gelmitir." (S.Mcahitler, s.55 vd.; suretin fotokopisi, s.56'da.)207 (1) Mevlanzade Rfat'a gre, Padiah buyruunun sureti, Razi Azmi Ye-en'e, San Remo'da verilmi ya da oradan yollanm, o da M. Rfat'a vermi. Bozuk cmleden kesin bir anlam kmyor. karabildinizse, ne mutlu size. (2) K.Msrolu'na gre ise, suret Avni Paa tarafndan eski eyhlislam ve150'liklerden M.Sabri Efendiye verilmi, o yoldan da K.Msrolu'na ulam. ki farkl aklama. Msrolu, hatt- hmayunu ilk yaymlayan Sabahattin Selek'i, "bu belgenin

de

bi

an

_8

doru olup olmad konusunda tereddt belirten devrimbaz kalemor" diye azarlyor.208 Bence hakszlk ediyor. nk Mevlanzade, gven verici bir aklama yapmam. R.Azmi Yeen de, S.Selek'e, buyruk suretinin kendisine verildiinden ya da yollandndan hi sz etmiyor. (Anadolu htilali, s.211,212) Msrolu'nun yapt aklama ise, yeterli deil. (3) nk: a. Buyruun tarihi, 14 Mays 1919 aramba. (K.Msrolu, S.Mcahitler,s.55) b. 15 Mays 1919 Perembe gn M.Kemal, nce Genelkurmaya gelip Cevat ve Fevzi Paalara veda eder; sonra Bab- li'ye urar, DahiliyeNazr M.Ali Bey ve Bahriye Nazr Avni Paa ile konuur, Avni Paadan Bandrma kaptanna hitaben bir yaz alr; oradan ayrlp Yldz Saray'na gelir ve Vahidettin'le grr.209 c. Sz konusu gayet gizli buyruk,210 M.Kemal'e, eer gerekten verildiyse, bu son grme srasnda verilmi olmal. Bu duruma gre, M.Kemal-Avni Paa grmesi srasnda bu gayet gizli buyruk, henz M.Kemal'e verilmi deildir. yleyse, Avni Paa, olmayan bir belgeyi M.Kemal'den alp suretini karm olamaz! (4) Msrolu'nu zmemek iin 14 Mays 1919 tarihli gizli buyruun, o akam ya da 15 Mays Perembe sabah, herhangi bir biimde M.Kemal'e ulatrlm olduunu, onun da bu gayet gizli buyruu alelade bir mektup gibi cebinde gezdirdiini varsayalm ve olay bir de bu duruma gre deerlendirelim: a. Bahriye Nazr Avni Paa, bu gayet gizli ve bir gn nce verilmi buyruun varln nasl, kimden ve ne zaman renmi de M.Kemal'den isti-yor? b. renmi olsa bile, gayet gizli bir Padiah buyruunu grmek istemeye cesaret edebilir mi? Vapur kaptanna emir yazmak iin byle bir belgeyi grmesine gerek mi vard? M.Kemal, Padiahn onaylad atama karar ve Avni Paann da yesi bulunduu kabinenin verdii olaanst yetkilerle Ordu Mfettii olarak yola kmyor mu? Bir Bahriye Nazrna, emrindeki kk bir geminin kaptanna emir vermek iin bunlar yetmiyormu ki ayrca Padiah buyruunu da grmek istiyor? Byle zel bir buyruk olmasa ve bu buyruu Avni Paa grmese ya da M.Kemal gstermese, gemi hareket etmeyecek, Osmanl devletinin Ordu Mfettii Anadolu'ya geemeyecek miydi? c. stelik M.Kemal, bu Padiah buyruundan, en yakn arkadalarna bile sz etmemi,211 en dar zamanda dahi yararlanmamtr.212 M.Kemal, herkesten saklad gayet gizli buyruu, neden ve hemen Avni Paaya gstersin? Gsterir mi? Ayak st suretini karmasna niin izin versin? Verir mi? (5) Vahidettinciler, akla ilk gelen bu basit sorulara makul aklamalar getirmedikleri srece, sahte bir belgenin pazarlamacs olmaktan kurtulamazlar! (6) Buyruun ifadesi de bulank, Vahidettincilerin hibir iddiasn karlamyor. Sz gelimi "Atandnz blgede" deniyor. Vahidettin'in tasarlad

de

bi

an

_8

6/10. M.Kemal'e bol para da verilmi

lk iddia Nihal Atsz'dan: "[Vahidettin] M.Kemal Paaya tekilat yapmas iin 40.000 altn vermitir.214 Bu parann nemli ksm, eskiden beri besledii deerli yar atlarn satmak suretiyle elde edilmitir." (Trk lks, s.86) Belgesi, tan, kant olmayan bir iddia.215 nce unu belirteyim: Vahidettin'in, 'eskiden beri deerli yar atlar beslediini' belirten hibir kaynaa rastlamadm. Gvercin merakndan bile sz edilirken,216 birok deerli yar at beslediinin dikkatten kat ve bu olay kimsenin bilmedii dnlemez. Diyelim ki at yetitirdii doru. Bu takdirde, '40.000 altnn mhim ksm iin', on be kadar yar at satm olmas gerekir.217 (1) O kadar ok yar atnn beslenip yetitirilmesi iin ciddi ve byk bir tesis, geni bir eitici ve bakc kadrosu gerekir. engelky'deki kknn bahesinde, ne byle bir tesise imkn var, ne byle bir tesisin kalntsna rastland, n e de byle bir tesisten sz eden birini duyduk. Damad ve svari binbas .Hakk Okday, Vahidettin'in engelky'deki kkn uzun uzun anlatyor ama Vahidettin'in at merakndan da, atlarndan da hi sz amyor, (s.22 ve 333 vd.)

de

Vahidettin'in verdii ileri srlen parayla ilgili iddia, hibir kanta dayanmyor. Hkmete verildii ileri srlen paralardan sadece biri belgeli, tekiler ya sylenti ya uydurma. Hepsini grelim.

bi

an

Milli Mcadele, M.Kemal'in grev alanyla m snrl? a. N.F.Ksakrek, milli bir mcadeleyi kapsamayan bu ifade yetersizliineklf uydurmak iin diyor ki: "...Ferman, belki aa vurulur da, Padiahn gayreti dman devletlerin gzne batar kaygsyla biraz mphem.ve karanlk yazlm [tr]." (Vahidddin, s.170) Aa vurulmayacak idiyse, neden buyruun "asker, memur ve halka teblii" emrediliyor? Aklanamayacak bir buyruk, ne ie yarar? b. K.Msrolu ise tam tersini yazyor: "M.Kemal'e verilmi olan ferman - hmayun, btn kumandan ve valilere, bu yeni hareketin, Padiah ve hkmet tarafndan gizlice onayland izlenimini vermitir." (Lozan,1.C., s.186) Laf ola beri gele! Padiah buyruundan sz eden bir tek komutan ve vali bile yok. Mesela K.Karabekir, Ali Fuat Paa, F.Altay, Sivas Valisi Reit Paa buyruu grm olsalar, anlarnda yazmazlar myd? Tek kelime bile etmiyorlar! Refet Paa da byle bir belgeden haberdar olmadn, Sabahattin Selek'e aklam.-(Anadolu htilali, s.212) (7) Bu sahtelii zerinden akan belgeyi ciddi bir kant olarak kabul eden y azarlar: N.F.Ksakrek, s.168; V.Vakkasolu, Son Bozgun, 1.C., s.139; GRYT Ans.l.C, s.171; H.H.Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.33; A.Dilipak, C.G.Yol, s.145; Nokta dergisi de ciddiye alm: Resmi Tarihin Aldatc Masallar balkl yaz, s. 13, 5 Mays 1991.213

_8

Olsa ilgisini ekmez ve yazmaz myd? (2) Vahidettin'in atlarndan biri bile yarlara katlsa, gazete haberi olmazmyd? Byle bir haber yok. Yarlara sokmayacaksa, neden besliyordu o kadar ok at? Birka soylu ve deerli ata sahip olmak, anlalr bir meraktr. Ama sal sebebiyte uzun yllardr ata binemedii halde ve at ticareti yapmak da bir Osmanl Veliahtna ve Padiahna yakmayacana gre, o kadar ok yar at beslemesinin sebebi ne? (3) O kadar at, mtareke dneminin etin koullar iinde, kim satn alr, neden satn alr ve o atlar ne yapar? imdiye kadar atlar satn alanlardan biri bile, 'ben satn aldm, u kadar altn dedim' diye bir aklama yapm d eil.218 (4) Vahidettin'in, kimsenin dorulatmad "iyi bir binici olduu" iddiasnn, at satma olayna hazrlk olmak zere uydurulmu bir hikye olduu anlalyor. (5) imdiden '40.000 altn nasl tanabilir' sorununa da deinmekte yarar var. nk bu sorunun zm, altn says arttka gleecek. 40.000 altn: 7.6 gr. X 40.000 = 304.000 gram, yani 304 kilo eder.219 (6) Verilen buyruun aklanmasndan bile ekinen saray, aka bu kadar p ara vermi olamayacana gre, bu say ve arlktaki altn, M.Kemal ile yaveri Cevat Abbas acaba Yldz Saray'ndan ili'ye kadar nasl ve gizlice tadlar? Tayabilirler mi? Yoksa bu altnlar, ili'deki eve gizlice Vahidettin'in gvenilir adamlar m getirdi? Eer byleyse, Vahidettin'in konyak itiini ya da Dr.Reat Paay Zeki'nin ldrdn aklamaktan ekinmeyen bu yakn adamlardan biri olsun, neden bugne kadar byle bir aklama yapmad? (7) Altnlar herhalde sandklara yerletirilmitir. Her sandk, 50 kilo olsa, krk bin altn, alt sandk eder. Alt sandk dolusu altn, ili'den Galata rhtmna, rhtmdan motora, motordan Bandrma gemisine, gemiden Samsun rhtmna, oradan Mntka Palas oteline, oradan Havza'ya, Amasya'ya, Erzincan'a, Sivas'a, Erzurum'a, Krehir'e, Kayseri'ye, Ankara'ya nasl tanr? Kimler tar? Hi kimsenin ilgi ve merakn ekmez, biri bile "bunlar nedir?" diye sormaz m? .Mesela Refet Paa, K.Karabekir Paa, Rauf Bey bu esrarl sandklardan neden hi sz etmiyorlar? M.Kemal sandklarda altn olduunu arkadalarna sylediyse, neden hibiri bugne kadar bu altnlar konusuna deinmedi? Neden gerektike altnlar harcamayp da ona buna muhta oldular? Krk bin altnn Samsun'dan Ankara'ya kadar nasl tand da, bal bana bir bilmece. Bu bir ey deil, aada okuyacaz, .Vahidettinciler, masal bu ya, M.Kemale verilen para miktarn, 866.000 altna yani 4.906 kiloya kadar ykseltiyorlar! Oysa M.Kemal ve arkadalarnn ellerinde ancak, dknt otomobil var. Bu aralara 3-4 kii binerek yolculuk yapyorlar. Yanlarnda da zel eyalar, tfekler ve dosyalar var.220 Nasl tadlar be ton altn? Vahidettin'in M.Kemal'e 40.000 altn verdii hakkndaki iddia, Vahidettinciler tarafndan gz kapal kabul ediliyor: K.Msrolu: "Sultan Vahideddin, bu i iin lzumlu paray da ahsi atlarn satarak temin etmitir. ok iyi bir binici olan Sultan Vahideddin, gayet kymetli yar atlar

de

bi

an

_8

beslerdi. Bu suretle elde edilen 40.000 altn M.Kemal Paaya verdi." (N.Atsz'a dayanarak, S.Mcahitler, s.49; V.Vakkasolu, Son Bozgun, 1.C., s.143; Bu Vatan Terk Edenler, s.49, 66; GRYT Ans., 1.C., s.180 vb.)221 Srada, M.Kemal'e hkmete verildii ileri srlen paralar var. Bu konudaki genel iddialardan ilkini grelim: "[M.Kemal Paaya] devlet veznesinden ve rtl denekten 100.000 lira tutarnda para verilmiti." (Mevlanzade Rfat, Trkiye nklabnn yz, s.237) Vahidettiniler bu sayy gittike artryorlar. Ak artrmann ncln, ehzade Mahmut evket Efendi yapyor: "[Vahideddin, M.Kemal'e] en geni yetkileri ve lzumlu paray da vermitir. Benim bildiime gre paaya, gerek bizzat kendisi, gerekse kurulan eitli hkmetler vastasyla -ki bilhassa Ali Rza Paa hkmeti zamannda- devaml surette para gndermitir. Bu parann tutar da 400.000 altna bali olmutur (varmtr)." (Murat Sertolu'nun rportaj, 6 Temmuz 1967, Tercman gazetesi) K.Msrolu, sanki kantlanm gibi bu iddiaya sarlarak diyor ki: "Drt yz bin altn ne demektir, dnnz. stelik .bir baka drt yz bin lira meselesi daha var. Onu da M.Kemal Paa bizzat itiraf ediyor. (Dayanak olarak da 1927 basks Nutuk'un 209. sayfasn gsteriyor.) Aydn cephesinin ihtiyac iin kullanlmak zere Donanma Cemiyetinin elinde bulunan paralardan drt yz bin lira talep etmi, stanbul hkmeti de bu istei yerine getirmitir. (Ama Nutuk'ta verilen bilgi byle deil, bu kadar da deil ama aklamyor!) Bu kadar parayla neler olmaz!" (S.Mcahitler, s.50 vd.) (1) M.evket Efendi, Vahidettin'in 400.000 lira gnderdiini iddia ediyor ama kant olarak da, az sonra sz edilecek olan 1.000 liralk bir makbuzun fotokopisini gsteriyor. Kalan 399.000 lira ne olacak peki? Eh, artk ona da, M.evket Efendinin gl hatr iin inanacaz. yle ince eleyip sk dokumaya, belge aramaya ne gerek var? Maksat Vahidettin'in nam kurtulsun! (2) Msrolu'nun szn ettii 'bir baka drt yz bin lira' olaynn asl da u: a. Damat Ferit hkmeti yerine gelen Ali Rza Paa hkmetinin temsilcisi Salih Paa ile Heyet-i Temsiliye arasnda Amasya'da grmeler ya-pilr (Ekim 1919) ve baz protokoller dzenlenir. 4. Protokoln 8. maddesi yle: "Aydn Kuva-y Milliyesinin takviyesi ve iaelerinin teshil vetemini. Bu husus Harbiye Nezaretince tanzim olunur. Donanma Cemiyetinin 400.000 lirasndan lzumu kadar hkmet tarafndan bu maksada tahsis klnabilir." (Nutuk, 1.C., s. 177) Nutuk'ta yer alan bilgi ite bu. b. Yani M.Kemal, 400.000 lira istemiyor, Ali Rza Paa hkmetinin, dor udan doruya Aydn Kuva-y Milliyesine yardm etmesini istiyor; bunun dzenlenmesi iinin de stanbul Harbiye Nezaretince yaplmas karara balanyor. Protokolde, hkmetin bir kaamak yapmamas iinkaynak gsterilmi ve bu amala Donanma Cemiyetinin parasnn kullanlabileceine de iaret edilmi. Tamam da sz konusu edilmemi,"Gerektii kadar bu

de

bi

an

_8

"Anlaldna gre hangi vekalette ne kadar para varsa, toplayp kendisine vermilerdir.225 Zira sadan soldan baka makbuzlar da ortaya kmaktadr. Bunlardan birini daha zikredelim: M.Kemal Paa Anadolu'ya giderken kendisine makbuz karl olarak Dahiliye Nezareti rtl deneinden yirmi be bin lira vermi bulunan o zamann Dahiliye Nazr M.Ali Bey.. Fransada 'Zincire Vuru lmu Cumhuriyet' isimli bir gazete kard. Bu gazetede, birok belge arasnda, b u paraya ait makbuzun fotokopisini neretmitir." (S.Mcahitler, s.51) (1) Msrolu, 'hangi Vekalette para varsa toplayp kendisine vermilerdir,sadan soldan baka makbuzlar da ortaya kyor' diyor ama sadece 25.000 liralk bir makbuzdan sz ediyor. Hani teki makbuzlar? Derin ve zengin bir sessizlik.Yazdna gre.25.000 liralk makbuzun fotokopisi de, MAli'nin gazetesinde yaymlanm. Ama hayrettir ki Msrolu, bin liralk makbuzdan daha nemli olan bu 25.000 liralk makbuzun kliesini yaymlamyor. nk gazeteyi grm deil, bu kuru bilgiyi S.Selek'in kitabndan alm, aktaryor. (2) S.Selek, byle bir makbuzun kliesinin, sz konusu gazetede yaymlandn yazmakla birlikte, gazetenin tarihini de, makbuz hakknda herhangi bir bilg ide vermemektedir. (Anadolu htilali, s. 133) 1984 ya da 1985'te, Basn lan Kurumu'nun Bayramolu'ndaki Tatil Ky'nde, bu hususu kendisine sormu ve u cevab almtm: "Makbuzun M.Ali'nin gazetesinde yaymlandn, Radi Bey (Radi AzmiYeen) sylemiti."226 Yani gazeteyi ve makbuzun kliesini S.Selek de grmemi. (3) S.Selek grmemi ama makbuzun fotokopisi yaymlanm olabilir . Ama bildiim kadaryla, M.Ali'nin gazetesindeki klieyi grm, grdn yazm ya da 25.000 liralk makbuzun kliesini Trkiye'de yaymlam olan hi kimse yok.

de

bi

an

_8

ie ayrlabilir" denmi. Msrolu'nun, "stanbul hkmeti bu istei yerine getirmitir" dediine de bakmayn; hkmetin Aydn Kuva-y Milliyesine yardm edip etmedii, ettiyse ne kadar ettii bilinmemektedir. nk ksa bir sre sonra Damat Ferit, bu dernei kapatp malvarlna el koyacaktr. (Ltfi Simavi Bey, s.459) c. Msrolu, ok byk bir paraym gibi "Bu parayla neler olmaz!" diye lk atyor. O parann tamam verilmi olsayd bile, Aydn cephesinin acaba ka gnn karlard, onu hesap etmiyor. Damat Ferit'i, Toulon'a gtrecek olan Glcemal vapuru bile 70.000 altn harcanarak sslenmitir.222 Sevres Andlamasn alp geri dnmek iin Paris'e giden kurul yelerine ise toplam 280.000 frank verilmitir! (T.Gkbilgin, M.M.Balarken, 2.C., s.403 vd.) Dedikodular ve hayalleri bir yana brakp gereklere dnelim. Belgeli ve yasal demeler unlardr: 1. M.Kemal'in ve karargh mensuplarnn 3 aylk aylklar, yolluklar verilen %50 zam.223 2. M.Kemal'e Dahiliye Nezareti deneinden verilen 1.000 lira.denen belgeli para bu kadar.224 Ama K.Msrolu ftursuzca devam ediyor:

25.000 lira nemli deil, o para Pontus etelerine kar kurulan Trk etelerini desteklemeye ve yeni nlemler almaya bile yetmez. nemli olan gerek olup olmad. M.Kemal'e 1.000 + 25.000 lira verildii kabul edilse bile, bu parann 4 ay iinde bittii ve hi paralarnn kalmad, Erzurum'dan ayrlrken, emekli Binba Sleyman Beyin 900 liras ile Mdafaa-y Hukuk Dernei Ynetim Kurulu yelerinin buna ekledii 100 liraya muhta olmalarndan anlalyor. (C.Dursunolu, M.M.'de Erzurum, s.138) M.Mfit Kansu da, paraszlkla ilgili birok olay anlatmaktadr.227 Velhasl M.Kemal'e 25.000 lira verildii de, belgelenmemi bir iddiadr. Sonu: M.Kemal'e ve kararghna verilen kantlanabilir para, sadece aylklar, yolluklar, sonradan yaplan % 50 zam ve 1.000 liradr. tesi dedikodu ve byklere masal.228 Ama Vahidettinciler, dedikodu yapmaya ve masal anlatmaya baylyorlar: K.Msrolu: "Kendisine klliyetli paralar verildi... Cebine yz binlerce altn konmutur." (Lozan, 1.C., s.185,186; Hilafet, s.155, 157) A.Dilipak: "... M.Kemal, Anadolu'da halk ayaklanmasn rgtlemek iin byk miktarda para ile Samsun'a gnderiliyordu... 300.000 altn para verilerek, Anadolu'daki kurtulu hareketini rgtlemek iin gnderilmiti. M.Kemal'in daha sonraki mektuplar bunu dorulamaktadr. Bu mektuplar Babakanlk Arivi'nce yaymlanmtr." [CG Yol, s.41,164; Sz konusu kitap, Babakanlk Osmanl Arivi Daire Bakanlnn 1982'de yaymlad, Atatrk ile lgili Ariv Belgeleri (1911-1921) adl kitaptr, 105 belgeyi ieriyor; bu dorultuda tek mektup yok! Dilipak yine desteksiz atm.] V.Vakkasolu: "M.Kemal Paaya verilen paralar milyonlarla ifade edilmektedir." (Son Bozgun, 1.C., s.143)229 Farknda msnz, para gittike ryor. Geldik bu hesapsz kitapsz atlarn doruk noktasna. Son atc, H.Hseyin Ceylan! Yazar, para ile ilgili iddiasna, Vahidettin ile M.Kemal'in 15 Mays 1919 gnk veda sahnesiyle balyor, "Enver Behnan apolyo olay yle anlatyor" diyor ve onun K.Atatrk ve Milli Mcadele Tarihi adl kitabnn 302. sayfasndan alnt yapyor ama alntnn sonunda, kaynak olarak, 'Atatrk'n Bana Anlattklar' adl kitabn 78. sayfasn gsteriyor (17. dipnot). Bu nasl i? nk yllardr kims enin zemedii bir dm zm, bunun cokusu iinde, bu yzden de alnty nerden yaptn unutmu, baka adres veriyor, kusuruna bakmayn! Nedir bulduu gerek? Aklayaym: Veda sahnesini anlatan E.B.apolyo, bu grmeyi, M.Kemal'in azndan yle bitirir: "Vahdettin ayaa kalkt, elimi sk sk skt: 'Muvaffak olunuz!' dedi. Saray terk ettim. Bu zaman bir kadife kutu iinde birtakm da hediyeler verdi. Y a-

de

bi

an

_8

verim Cevat Abbas'la gecenin karanlnda, derin dnceler iinde, Yldz Tep elerini aarak ili'ye geldik." (E.B.apolyo, K.Atatrk ve Milli Mcadele Tarihi, s.302; Byk Oyun, 1.C., s.29)230 Ceylan heyecanla diyor ki: "M.Kemal'in kendi azyla aklad bu olayda, bir cmleye dikkat ekmek ist erim: '...Sultan Vahiddedin bana saraydan ayrlrken bir kadife kutu iersinde birtakm da hediyeler verdi.!' Geliniz, imdi bu kadife kutu iersinde neler olduunu biraz amaya alalm. Tarih nnde vicdan sahibi herkesi arpacak olan bir gerekle karlayoruz, kadife kutu iersindeki para ve altnn muhtevasn rendiimizde. Sultan Vahdeddin'in, M.Kemal'i Anadolu'ya ve Samsun'a gndermeye ikna ettikten sonra, kendisine kadife kutu iersinde verdii altnn miktar tam tamna 40.000 (krk bin) altndr. stelik bu altnlar Sultan Vahdettin'in tamamen ahsi servetidir. nk Sultan Vahdettin gayet kymetli, kendisine ait yar atlarn satarak bu birikimi elde etmi ve bunu da kadife kutu iersinde M.Kemal'e vermitir." Demek ki Vahidettin, iinde 304 kilo altn bulunan kadife kutuyu M.Kemal'e vermi, o da alm ve koltuunun altna sktrp saraydan ayrlm. Hay Allah raz olsun! Ben de bo yere, bu kadar altn nasl tanr, kim tayabilir, ka sa nda sar diye kafa patlatp duruyordum. Vahidettin ve M.Kemal gibi byk adamlarn, Naim Sleymanolu'ndan daha gl kuvvetli olduklarn, 304 kiloyu ty gibi kaldrabileceklerini neden daha nce dnemedim? Sonra, yle alt tane sanda filan da gerek yokmu. Meer, 40.000 altn, bir cep saatinin kadife kutusuna sabiliyormu. Sanki kadife bir kutu deil, Ali Cengiz'in torbas, ne koysan alyor.231 Bu arada Nihal Atsz'n iddiasnn nasl deitirilip, 40.000 altnn tamamnn Vahidettin'e mal edildiine de dikkatinizi ekerim. Diimizi skp H.H.Ceylan'n akc bir Trkeyle anlattklarn dinlemeye devam edelim: "Bugnk verilerle ele alacak olursak, krk bin Osmanl altn ki bunlar bugn Reat altn dediimiz altnlardr. 1995 Ocak ay verileriyle bir Reat altn 3 .5 milyon olduu iin M.Kemal'e Sultan Vahdeddin'in verdii ahsi parasnn toplam, Ocak 95 verileri iin tam tamna 140 milyar Trk lirasdr.232 Bu kadar byk bir miktarn, normal bir harc- rah (yolluk) veya Dokuzuncu Ordu Mfettilii iin verilmi bir tahsisat olmasna da imkn yoktur. [Parann verildii garanti de imdi sra niteliini aklamaya geldi!] Olsa olsa, bu tamamen Sultan Vahdeddin'in, vatann kurtuluu iin ortaya koyduu tarifsiz ve tanmsz (!) bir jestten baka bir ey deildir. [Ne kadar doru sylyor! Vatan iin lmek filan, bu 'tarifsiz ve tanmsz' jestin yannda, dpedz vzlt kalr.] Kald ki M.Kemal'e 18 Mays 1919 akamna kadar verilen mteaddit (birok) yardmlarn toplam, drt yz bin altna ykselmitir." u tatl masal kesip de araya girmeyeyim diyorum ama mmkn olmuyor ki! 18 Mays 1919 akam, Bandrma vapuru, Sinop'tan ayrlm, Bafra Burnu aklarnda, yani ak denizde; sabah Samsun'a varacak. yleyse son taksit, ak de-

de

bi

an

_8

nizdeki gemiye nasl yetitirildi? H.H.Ceylan, "Her olay kendi nezaketi ve tarih disiplini iinde analiz etmeye ve irdelemeye altn" (!) aklyor.233 yleyse bu konuyu da analiz edip irdelemitir elbette. Artk muhteremi daha fazla yormayalm da, u 400.000 lirann son taksitinin, 18 Mays akam, ak denizde, M.Kemal'e nasl teslim edildiini biz kefetmeye alalm. Hangi vasta ile ulatrlm olabilir? Benim aklma unlar geliyor: Maallah Helikopteri, Alternatif Tarih Balonu, Vahidettin'in makam denizalts, Damat Ferit'in Ah ngiltere adl zel yat, ya da Deniz Kz Eftalya ile. Bu masala en ok Deniz Kz Eftelya y akyor deil mi? Her neyse, bir are bulup yetitirmiler ya, biz ona bakalm. M.Kemal ve arkadalar, bu heyecanl film sahnesine neden anlarnda yer vermemiler, anlamadm. Dorusu ayp etmiler. H.H.Ceylan devam ediyor: "stelik Samsun'a hareket edene kadar verilen miktarlardan baka, bir drt yz bin altn meselesi daha var. (Burada M.evket Efendinin 5 Temmuz 1967'de Tercman gazetesinde yaymlanan, malum aklamasna gnderme yapyor.) Bu miktar da M.Kemal bizzat ikrar ve itiraf etmektedir. Aydn cephesinde savaan askerlere yardm ulatrmak iin Donanma Cemiyeti'nin elinde bulunan paralardan 400.000 altn talep etmi, Halife-Sultan Vahdeddin'in emriyle (!) bu istek de yerine getirilmitir. Bu kadar parayla neler olmaz ki! Bugnk rakamlarla 840.000 altn234 toplam Ocak/95 altn hatlarna gre, yaklak tam (Ne Trke!) 30 trilyon Trk lirasna tekabl etmektedir (30 trilyon TL.nin karldr) ki Trk siyasi ve kltr hay atmzda ilk kez gndeme getirdiimiz (!) bu rakamlarla Anadolu'da nelerin yaplabilecei gayet iyi anlalacaktr. te bu byk maddi yardmn arkasndaki tek adres, makam- hilafet ve tek kii de, kendisine btn bu yaptklarna ramen 'vatan haini' damgas vurulmak ist enen Halife-Sultan Vahdeddin'dir. Bu kadar para ve altn yardmnn dnda, peyderpey (para para), Anadolu'nun ihtiyac grlmesi iin stanbul hkmeti tarafndan M.Kemal'e yardmlar da yaplmtr. [1.000 liralk makbuzu ileri sryor ve devam ediyor:] Ayrca u da anlalyor ki M.Kemal'e stanbul hkmeti, yani makam- hilafet, nerede ne bulduysa vermeye almtr. nk ortaya kan baka makbuzlar da vardr. [Bu sefer de mahut 25.000 lira hakknda bilinenleri tekrar ediyor. Bylece verilen para da 866.000 altna ve 4.906 kiloya ulat!] Yine bizim iin en nemli belgelerden biri de, 20.Asrda yetimi, slam dnyasnn en byk alimlerinden biri olan ve Vahdeddin dneminin eyhlislamln yapan M.Sabri Efendinin verdii bilgilerdir. O, Padiahn kendisine verdii (Kime? M.Sabri'ye mi, M.Kemal'e mi?) para ve altnlar, geni yetki ve selahiyetler hakknda, mehur 'Mevkuf-ul Akl ' isimli eserinde bilgi vermekte [dir]." (Byk Oyun, 1.C., s.29-32) H.H.Ceylan da, M.Sabri'nin malum kitabnn yine 1. cildinin 469. sayfasna g nderme yapyor. yleyse kitab bulup okumu. nk sahici bir aratrmac, grp incelemedii bir kitaba dorudan gnderme yapmaz, bu bilgiyi nereden aldn belirtir. N.F.Ksakrek, 'Bu kitapta, Padiah tarafndan verilen altn liralarn mi ktar, verili tarz ve gayesi nakledilmektedir, bir vesika deposudur' diye yazyo r-

de

bi

an

_8

du. Ne gzel ite, kitap elinin altnda, Trkesi yetersiz ama mam-Hatip Lisesi ve lahiyat Fakltesi mezunu olduuna gre herhalde iyi Arapa biliyordur. u altn liralarn miktar, verili tarz ve gayesini gsteren bilgi ve belgeleri evirip yaymlasa ya. Niye yapmyor bu tarihi hizmeti? Neden bu belge ve bilgileri evirerek, tarihe katkda bulunmuyor? nk kitab Msrolu'ndan baka gren yok. M.Sabri Efendinin kitab

Sonu:

7. Bandrma gemisi

5 Nisan 1995 akam, ATV'de bir program yaymland: ktidar Oyunu. Pro gramn hazrlaycs ve sunucusu Fatih ekirge, programn banda dedi ki: "Kolay bir aratrma, kolay bir senaryo deil bu. Bu yzden birok kiiyle konutuk... Derledik, eledik ve ktidar Oyunu'nun bu keskin sahnesini hazrladk... Sonu olarak, Trkiye'nin daha gzel gnlere gitmesi iin paslanm tabularn ykld bir dnemdeyiz. O zaman tarihe biraz daha k tutarak, bu muazzam sahnede, el yordamyla ama emin admlarla ilerleyebiliriz sanyorum. [..] yleyse iin temeline inelim. Baz sorular burada hi ekinmeden soralm! te bu sorulan ararken bulduumuz bir rnek: Bu rnek, bugne kadar okuduumuz tarihi gereklerin, aslnda nasl da tartlabilir olduunu or-teya koyuyor. Bu anlamda ok nemlidir. Bu rnek, Cumhuriyet dneminde yaanan cemaatdevlet-tarikat ilikilerinin de yanl aktarlm olabileceini anlatmak adna, bizce nemli ve tarihsel bir iddia ile balyor."

de

Para konusundaki hibir iddialar, geerli, salam, mantkl, belgeli, kantl deil. Hepsi uydurma, yaktrma! Kurtulu Sava, halkn can, kan, paras ve mal ile kazanlmtr.235 Gerei renmek isteyenlere, Alptekin Mderrisolu'nun Kurtulu Savann Mali Kaynaklar adl eserini tavsiye ederim.

bi

an

_8

Dikkat etmisinizdir, Msrolu da, onun verdii bilgileri benimseyen teki yazarlar da, sz konusu kitabn sadece 1. cildinin iki sayfasna, [468 ve 469. sayfalara] gnderme yapyorlar. Anlalyor ki N.F.Ksakrek'in vesika deposu sand kitapta, M.Kemal ve Kurtulu Sava'na ilikin sadece iki dedikodu sayfas bulunmaktadr. Hibir belgenin yer almad da belli. inde die dokunur bilgi ve bir tek belge olsa, Msrolu mutlaka aktarrd. Bu iki sayfadan yaplan aktarmalar unu gsteriyor: Sarna kadar politikaya batm olan M.Sabri Efendi, kitabnn iki sayfasn birtakm belgesiz, dayanaksz iddia ve isnatlara ayrm. iirdikleri kitap bu.

[Anlalan bu ilikileri aydnlatacak ok nemli bir belge bulmu, onu aklay acak. Btn dikkatimizi ekrana topluyoruz. F.ekirge devam ediyor:] "ddiann sahibi, Refah Partisi'nin nemli bir ismi, Hasan Hseyin Ceylan. (Aaaaaa! u bizim H.H.Ceylan!) Sizi biraz ocukluk gnlerinize gtrecek, d ahas, hepinizin Cumhuriyet tarihi bilgilerinizi yoklayp belki de biraz sendeletecek." [Bir an sonra, bu nemli ve tarihsel iddiann Bandrma gemisiyle ilgili olduunu anlyoruz. Bandrma gemisi ile cemaat-devlet-tarikat ilikilerinin ilgisi ne? Sabrl olun, ekirge, bunu biraz sonra aklayacak. Oraya gelmeden, ekirge'nin u son kelimesi zerinde duracam. Anlalan H.H.Ceylan, yayna hazrlk yapld sralarda, ekirge'nin tarih bilgisini yoklam, bakm eksi 273 (mutlak sfr), birka balon patlatp F.ekirge'yi sendeletmi. ekirge bizim de sendeleyeceimizi sanyor. Oysa yayndan nce Meydan Larousse ansiklopedisine yle bir gz atm olsayd, Bandrma gemisi hakknda doru bilgi bulur,236 sendelemekten de, gln bir iddiaya araclk etmekten de kurtulurdu.] H.H.Ceylan, nce, frsattan yararlanarak, Vahidettin'in M.Kemal'i "Anadolu'nun kurtuluu iin yolladn", "cebinden 146 milyar lira verdiini" ileri sryor, esip grlyor. ekirge de, barn bu yalan rzgrna am, aylmadan ve uyanmadan dinliyor. H.H.Ceylan yle devam ediyor: "[M.Kemal'in] Samsun'a gidiini nasl tarif edeyim size, imdi oraya geliy orum. Bir taka ile yol iz bilmeyen bir kaptann gzetiminde, saa sola vurarak, su alm, sular boaltarak, hi dmen bilmedii iin yanllkla nce nebolu'ya ktk denilerek, ngiliz igal kuvvetlerinden kaa kaa, sonunda, 19 Mays sabah, s abah namazndan sonra, Samsun'a ayak bast iddia edilir. Emin Oktay'dan tutunuz, Enver Ziya Karallara varncaya kadar byle sylenmi..." [Emin Oktay ve Enver Ziya Karal'n byle yazp yazmadklarn aada greceiz! H.H.Ceylan devam ediyor:] "te Bandrma vapuru!" [Ve ekran, birdenbire kocaman bir vapurun fotoraf dolduruyor. Oooo! Ad eta orta boy bir transatlantik! H.H.Ceylan'n sesi, bu ahane resmin zerine dyor:] "Buyrun! Yaklak 236 metre uzunluunda;237 baca ykseklii 19 metre yksekliinde. 19 metre ne demek, bir dairenin ykseklii 3 metredir yahu." [Allah Allah! Yavuz zrhlsnn boyu bile 186 metreydi!238 Bandrma, zerine trkler yaklan Yavuz'dan da bykm demek ki! Fatih ekirge, herhalde d enizcilik tarihi uzman olmal ki burada Rufai Tarikat eyhi Galip Efendi'ye sz veriyor, Galip Efendi de yle diyor: "Bunlar tarihi vaka. Bunlar gizlenmesin. Yalanla dolanla Cumhuriyet oturmaz. in gereini syle!" Rufai Tarikati eyhinin bu nemli uyarsndan (!) sonra sz, yine ekirge 'de:] "Gerekten artc deil mi? H.H.Ceylan, bugne kadar hepimizin, kk bir taka olarak bildii o pusulasz vapurun, aslnda byk bir gemi olduunu sylyor. Peki ama bu nasl olabilir? Bunca yl okul kitaplarnda rendiimiz bu tarihi gerek, nasl bylesine arptlabilir? Bu niye yaplr? Oysa bizim bildiimiz kadar ile M.Kemal, ok zor durumda, her an batabilecek bir taka ile kydan kydan Samsun'a gidebilmitir. Ceylan'n iddialarna nce inanamadk.

de

bi

an

_8

Sonra dedik ki bunu en yetkili kurum olan Trk Tarih Kurumu Bakanna da soralm." [Bundan sonra ekrana TTK Bakan Prof.Dr.Yusuf Halaolu gelecek ve ksa bir konuma yapacak. Bu konumay sonra vermek zere, ekirge'nin szlerini ele almak istiyorum.]: Evet, gerekten bizler de ardk ama bu zrvalara inanp da ekrana getirdii iin! lk Bandrma vapuruyla hi ilgisi olmayan, sonradan Bandrma ad verilmi bir baka geminin fotorafn yutturmaya alan H.H.Ceylan'a arac olduu iin.239 Bu yutturma iddialar ile devlet-tarikat sorunu arasnda iliki kurmaya abalad iin.240 F.ekirge ayrca, Bandrma'y, "bugne kadar hepimizin kk bir taka olarak bildiimizi" syleyerek, herkesi kendi bilgisizliine de ortak ediyor. Hayr efendim, biz Bandrma'nn taka olmadn biliyoruz! Bize hi kimse o geminin taka olduunu sylemedi. Ayrca bizim genliimizde, hi kimse byle vr zvr k onularla ilgilenmez, hi kimse kamuoyunu byle d kapnn mandal konularla megul etmezdi. nk Kurtulu Savann daha duman stndeydi. Drt bir yanmz, ibirliki kim, kuva-y milliyeci kim; din tccar kim, gerek dindar kim; saray ne, TBMM ne; stanbul ne, Ankara ne; Sevres ne, Lozan ne; kapitlasyon ne, tam bamszlk ne; banazlk ne, hogr ne; igal devriyelerinin nala sesleri ile zmir kordonunda Trk svarilerinin nallarnn akrdamas arasndaki fark ne, bu bir hlya mdr, yoksa M.Kemal'in bayra altnda toplanm olanlarn gerekletirdii bir mucize midir, bunlar bilen, acy ve zafer cokus unu iliklerine kadar yaam insanlarla doluydu. imdilerde birileri, bu aclar ve cokular unutturmaya alyor ve dikkatleri byle zrvalara ekmeye alyor. Drt yl sren yaman bir mcadelenin sonucu bir yana braklp da Bandrma'nn boyu pou ile neden uralyor acaba? Bu abalarn, geim derdine dm ve pek az okuyan insanlarmz, yakn gemiimizle ilgili gereklerden kukuya drerek, kendi kurguladklar bir uyduruk tarihe inandrma tuzaklar olduu besbelli deil mi? imdi gelelim, H.H.Ceylan'n yeni Zati Sungurluuna. Taka, Dou Karadeniz blgesine zg, 8-10 metre boyunda, yelken ve krekle hareket eden, daha ok balklkta kullanlan bir ky teknesidir.241 Bandrma ise buharl bir gemi. Bandrma gemisine taka diyenin aklndan phe etmek iin doktor olmaya bile gerek yok, azck bilgi ve biraz saduyu yeter. Kim, kaptan iin 'yol iz bilmiyor' demi ki? Kim, kaptann 'hi dmen bilmediini' yazm ki? Kim? Kim? Byle birileri yok! H.H.Ceylan, tam gaz uyduruyor! Ama bir gerek olan frtnay ise abart sanyor. Masal yazmaktan vakit bulup aratrmyor ki dorular renebilsin. M.Kemal ve arkadalar, bir ngiliz sava gemisinin Bandrma'y izleyeceini sanyorlar. nk biri, byle bir tehlike olduunu M.Kemal'e haber vermitir. Kim dersiniz? Syleyeyim, Vahidettin'in damad .Hakk Okday.242 Bir kruvazrn Bandrma'y takip ettiini ilk ortaya atan da yine Vahidettin-, cilerin ncs Mevlanzade Rfat'tr. (Trkiye nklabnn yz, s.239)243 Bandrma gemisinde bulunanlardan biri olan Yarbay M.Arif, 1924'te yaymlanan 'Anadolu nklab, Mcahedat- Milliye Hatrat' adl kitabnda, bu yolculuu

de

bi

an

_8

yle anlatyor: "Acaba Boaz dnda bir ngiliz torpidosu tarafndan kk Bandrma vapurumuz durdurulacak myd? Samsun'a ayak basncaya kadar bu phe ve tereddt kaybolmad. Bir taraftan Karadeniz'in mthi frtna ve dalgalarndan kurtulmak, dier taraftan ngiliz torpidosunun karanlk hayalinden kamak isteyen bu kk teknenin yolcular, ok sknt ekmilerdi."244 Ayn vapurda bulunan Kur.Bnb.Hsrev Gerede de o yolculuu zetle yle anlatmaktadr: "[Silah ve cephane denetiminden sonra] akamn sekiz buuunda Boaz'dan ktk. Biz aldka deniz de kabardka kabard. Frtnadan ufack gemi, tekne gibi sallanyordu... Hepimiz yataklara serildik... Akam 9.30'da n ebolu'ya girdik, fazla durmadan Sinop'un yolunu tuttuk. Geceyi pek fena, hem de ok tehlikeli geirdik. Paraketeyi dalgalar kopardndan, ka mil gittiimizi de bilmiyorduk. Allahn inayeti ile batmadan, ayn 18'inde leye doru Sinop limanna girebildik. ..Sinop'tan Samsun'a doru yola ktk. Denizin ok dalgal olmas, frtnann iddeti sebebiyle gemi svarisi, usulen rotasn sahilden uzak tutmak mecburiyetinde idi. M.Kemal Paa da buna sinirlenmekte idi. Hatta ka ptan kprsne kp kaptanla konutuunu grmtk. Yaver Muzaffer (Kl) Beyden rendiime gre, Kaptana 'sahilden uzaklamamasn, icap ederse batan karay dahi gze almasn' emretmi..." (Hayat dergisi, say 7/ Mays 1956) stemen Hikmet Gereki de, bu yolculukta bulunan, M.Kemal'in karargh subaylarndan biridir. Yolculuu o da yle anlatyor: "Hafiften hafiften esen rzgr, birden yerini iddetli bir frtnaya brakt. Gecenin karanl iinde bsbtn korkunlaan Karadeniz'in hrn dalgalar zerinde Bandrma gemisi, fndk kabuu gibi oynamaya balamt... stanbul'dan ayrlmadan nce kulamza, ngilizlerin Boaz'dan ktktan sonra, arkamzdan bir torpido yollayarak, iindekilerle beraber Bandrma'y Karadeniz'in azgn sularna gmecekleri sylentisi alnmt... Fakat endiemize ramen torpido grnmedi." (Hayat dergisi, say 21/ Mays 1969)245 Ksacas Samsun yolcularnn, bir ngiliz gemisinin Bandrma'y durduracandan ya da batracandan kukulanmalar da, azgn frtna da, resmi tarihilerin uydurduu eyler deildir. M.Kemal'in bu konuyla ilgili olarak anlattklar da u; "Artk ili'deki evi brakmak zereyiz. Bandrma vapuru Galata rhtmnda hazr, bildiimiz bu. Kararghmzdan olanlar, muayyen saatte rhtmda toplanm olacaklard. Otomobil kapmn nnde idi. Evdeki vedalar bitirmitim. Tam bu srada gelerek, beni broma (alma odama) gtren bir dostum, ald bir hab ere gre, benim ya hareketime msaade edilmeyeceini, yahut vapurun Karad eniz'de batrlacan syledi. Yldrmla vurulmua dndm. Daha sonra, vaktiyle uzun mddet yanmda alan bir erkan- harp (Kurmay Yzba Neet Bora) da gelerek, maiyetinde (emrinde) alt bir damattan (Vahidettin'in damad smail Hakk Okday)246 ayn eyleri rendiini bildirdi. [..] Hemen karar verdim, otomobile atlayarak Galata rhtmna geldim. Baktm ki rhtma yanam olacan sandm vapur, uzaklardadr. Sandallarla vapura gittik. Kaptana yola kmak

de

bi

an

_8

iin emir verdimse de Kz Kulesi aklarnda muayeneye tabi tutulduk. Birka ecnebi zabit ve askeri bizi yoklayacaklar myd? Muayene uzayp gitti. Gelip gidildiine gre, acaba bunlarla ehirdekiler arasnda bir muhabere mi (habe rleme mi) vard? Maksat beni tevkif etmekse, btn bu eylere lzum yoktu. Sklyordum. Bir kararszlk da olabilir diye dndm. Bundan istifade edebi lmek iin kaptana, hareket hazrlklarn abuklatrmasn syledim. Yirmi yedi yllk ihtiyar kaptan, demir aldrmaya balad. Ben kaptan yerinde idim. Zabit ve askerler, dar ktlar. Hareket ettik. Karadeniz boazndan karken, kaptana tehlikeli ihtimalleri anlattm. Cevap verdi, 'Ne aksi,' dedi, 'bu denizi pek iyi tanmam, pusulamz da biraz bozuk... Mmkn olduu kadar kylar takip etmesini tavsiye ettim.247 nk bundan sonra benim tek istediim, Anadolu'nun bir kara parasna ayak basmaktan ibaretti. Sahili.takip ede ede, evvela Sinop'a geldik. Kasabaya ktm. Oradakilerle grerek, Samsun'a kolaylkla gidilebilecek yol olup olmadn soruturdum. Maatteessf yokmu.248 ok zorluk ekecek, gnlerce yollarda kalacaktk. Bilmem neden, Samsun'a bir an evvel ayak basmak iin o kadar acele ediyordum ki zaman kaybetmektense tehlikeye gs germeyi tercih ettim. Tekrar Bandrma vapuruna bindik. Ayn tertiple seyahat ederek, nihayet Samsun limanna vardk." (Atatrk'n Hatralar, s.124125) M.Kemal, stanbul'dan gizlice yola ktklarn, Bandrma'nn rk ark bir taka, kaptannn yol iz ve dmen bilmeyen biri olduunu, pusulasnn bulunm adn,249 bir ngiliz gemisinin Bandrma'y izlediini anlatmyor! Her olay, kendi koullar iinde deerlendirmek zorundayz. Bugnk bilgilerimize dayanarak, .H. Okday bo yere telaland, M.Kemal ve arkadalar da gereksiz yere kukuya kapldklar iin de eletirilemez. Telalanp kukulanmakta hakllar, nk o kark dnemde bu, uzak bir olaslk deildir. Geni tutuklamalarn balad ok karanlk bir dnem yaanmaktadr. M.Kemal bu kukusundan dolay, kaptana kydan gitmesini sylyor, hatta Sinop'ta inip yolculua karadan devam etmeyi bile dnyor. Drt grg tannn azndan Samsun yolculuunun hikyesi bu. Hasan Pulur, Milliyet'teki 30 Nisan 1995 gnl yazsnda, zetle yle demektedir: "Son olarak bir de Bandrma vapuru safsatas kardlar. Atatrk' Samsun'a gtren gemi, vapur muydu, taka myd? Sanki takayd diyen varm gibi. Muht eremler, resmi tarihin byk oyununu fa ediyorlard: Bandrma vapuru 236 metre boyunda koca bir gemidir, baca ykseklii 19 metredir! nce bunu, televizyo ndaki bir programa yutturdular. Ksa bir aratrma yaptk ve dorusunu yazdk.250 (16 Nisan 1995) Artk herhalde yanllarn anlarlar, susarlar sanyorduk, aldanmz. Bu defa Ankara'daki kitap fuarna (15-23 Nisan), bir geminin fotorafn asp, altna da unlar yazmlar: '70 yllk resmi tarihin kitaplarnda, bizlere taka diye retilen, pusulas olmayan, krk dkk, yol iz bilmeyen bir kaptanla yola klan Bandrma vapurunun fotoraf! Osmanl donanmasna bal, 236 metre uzunluunda, 19 metre baca yksekliindeki bu dev ilep, hi takaya benziyor mu? Sultan Vahdettin tarafndan Kurtulu Sava'nn mealesini yakmakla grevlendirilen M.Kemal

de

bi

an

_8

Prof.Dr.Y.Halaolu, daha sonra, Hasan Pulur'a bir aklama gnderiyor. 5 Mays 1995 gn Olaylar ve nsanlar kesinde yaymlanan bu aklamann, konumuzu ilgilendiren blmn de aynen aktaryorum: "... Atatrk'n Samsun'a k ile ilgili olarak da, 'dorular islam Ansiklo pedisi'nde bile mevcuttur' demitim. zellikle 'bile' kelimesini sarf ettim ki bu, bilinmeyen bir ey deildir anlamn vermek istedim. Tabii, programda sylediim bu kadar deildi. Nitekim szlerimin devamnda, 'byk Atatrk de, 'biz her zaman hakikati arayan, onu bulduka da sylemeye cret eden insanlar olmalyz' demektedir ve bu deyii, Trk Tarih Kurumu'nun Bilim Kurulu toplant salonu nda yer almaktadr', demitim. te yandan, Atatrk'n Samsun'a nasl kt sorusuna da, 'Atatrk Bandrma vapuruyla ngilizlerden kaarak deil, stanbul hkmeti tarafndan, ngilizlerin de oluruyla 16 Mart 1919 Cuma gn leden sonra stanbul'dan hareketle, 19 Mays sabah Samsun'a kmtr' dedim ve ekledim, 'bu bilgiler slam Ansiklopedisinde bile var'." [Ama sylediini iddia ettii bu szlerin ou, programdaki konumasnda yer almyor! Ya bunlar sylemedi, sonradan ekliyor, ya da syledi ama F.ekirge sansrledi] Bandrma vapuru konusu, 16 Mays 1995 akam, Kanal 6'da yaymlanan Pusula programnda bir daha ele alnd. Bu programa Prof.Dr. A.Taner Klal, Prof.Dr. Ergun Aybars ile birlikte Prof.Dr.Yusuf Halaolu da katld. Bu programn ilgili blmn, konumuzla ilgisi olmayan ksmlar kararak, aktaryo-

de

bi

an

Paaya, maiyetiyle birlikte Anadolu'ya gemesi iin tahsis edilen taka, ite bu gemidir!' " Pulur'un verdii bu bilgiye ben de bir ey ekleyeyim: Afiin stnde de, nal gibi harflerle "Bize yalan sylediler!" diye yazyordu.251 Ama kimin yalan syledii, ksa sre iinde aa kt. Birok gazetede bu fotorafn ikinci Bandrma gemisine ait olduu akland.252 Ve asl yalanclar ve destekileri, yeni bir yalana kadar sustular. Trk Tarih Kurumu Bakan Prof.Dr.Yusuf Halaolu'nun, F.ekirge'nin ktidar Oyunu adl programnda yapt ksa konuma, hayli tartma konusu olmutu. O programdaki konumasn, olduu gibi aktaryorum: "Atatrk'n Samsun'a k ile ilgili tarih kitaplarnda, ite Atatrk'n kl str bir vapurla, pusulas olmayan ve zor hareket eden ve hatta Karadeniz'in bu engin dalgalarna dayanacak gc bile olmayan, ancak kydan gidebilen bir Bandrma vapurunun hzyla, ngilizlerden de kaarak, onlardan gizlice Samsun'a gittii eklinde kaytlar vardr. Halbuki bugn, dediim gibi, sadece yllar nce yaymlanm olan slam Ansiklopedisinde bile bunun aksi yazyor.253 Kald ki belgelerde de bunun byle olmad grlyor. te en ak, bariz rneklerden bir tanesi bu. Tarihimizi, genlerimize, gerek manada retelim ki ben undan eminim, hem genlerimiz, hem halkmz, tarihi doru grd zaman, ok daha iyi yolda olacaktr. Birtakm kiilerin de eyinden, oyunlarndan kurtulacaktr." [Bylece H.H.Ceylan'n iddiasn, dolayl olarak dorulam oluyor. Ya byle yazan hibir resmi tarih kitab yoksa, o zaman ne yapacak TTK Bakan?]

_8

rum. Programn hazrlaycs ve sunucusu mit Zileli, H.H.Ceylan'n iddialarn zetledikten sonra, Halaolu'na diyor ki: ".Zileli - Ondan sonra mikrofon size dnm galiba ve 'Evet, Bandrma dk nt, rk deil, normal, pusulas olan bir vapurdur, zamann iyisi bir vapu rdur, tarihimizde bu tr arptmalar ve yanllar var, slam Ansiklopedisi'nde bile rk olmad yazl, genlerimize gerekleri retmeliyiz' gibi bir eyle de toparlamnz. Deil mi efendim? Bir yanl... Y.Halaolu - Orada bir fazlalk var yalnz... .Zileli - Nedir efendim? Y.Halaolu - imdi... benim programda sadece, orada sz edilen ksm, t arihin dorusunun retilmesi, yanl retilmemesi gerektii, dorusu retildii takdirde genlerimize ve insanlarmza, ok daha doru ve iyi bir yolda olabilece imizi ifade ettim. Onun dndaki ilk sylediiniz ksmla ilgili herhangi bir eyim yok. nk ben gemiyle ilgili hibir beyanat vermedim. .Zileli - Bunu ben, programn yapmcs Fatih ekirge ile... Y.Halaolu - Programda yalnz, yani izlenecek olursa, o konuyla ilgili... .Zileli - Peki efendim, burada sanyorum ki... Y.Halaolu - Affedersiniz, ben sadece yle bir ifadede bulundum. Bana sorulan sualde, Atatrk Samsun'a nasl kt diye soruldu. Ben de, Atatrk Samsun'a dedim, gemite Emin Oktay'n tarih kitabnda olduu gibi stanbul'dan kaarak gizlice gitmedi, Karadeniz'in azgn sular ile bouarak, ngilizlerden kaarak Samsun'a kmad, dedim. Hem stanbul hkmetinin, hem Vahdettin'in, hem ngilizlerin haberi olarak, bilgisi dahilinde Samsun'a Bandrma vapuru ile kt, dedim. Bunun tesinde herhangi bir... ee, ne takadan bahsettim... Tarih kitaplarmzda, gerekten, Emin Oktay dneminden itibaren yle bir baktmzda, tarih kitaplarmzda biraz bu konu saptrlm... demiyeyim de veya yanl bir biimde ortaya konmutur. Mesele budur." Sylediini iddia ettii bu szler de ilk programdaki konumasnda yok! Akl adka yeni cmleler ekliyor. in ilgin yan, Y.Halaoglu, H.H.Ceylan'n Emin Oktay'n tarih kitab hakkndaki iddiasn da hl paylayor. H.H.Ceylan'n gereklerle aras zaten bozuk; fakat TTK Bakan Y.Halaoglu da, gerekleri aratrmadan konuuyor. Bir bilim adam ve ok nemli bir kurumun Bakan olarak, milyonlarn nne yeniden kmadan nce, birka kitap kartrp gerei renmeye alamaz myd? Bakan olduu kurumda, Trkiye'nin en zengin kitapl klarndan biri var. Kulaktan dolma, ham bilgiyle ahkm kesilir mi? Artk "Emin Oktay'dan Enver Ziya Karallara varncaya kadar byle sylendii" iddiasn ele alabiliriz. Masamn zerinde, deiik yllara ilikin belli bal ilk okul yurt bilgisi, orta ve lise tarih kitaplar duruyor. Tabii Prof. Enver Ziya Karal ile Emin Oktay'n254 kitaplar da, askeri tarihler de. E.Z.Karal ile Emin Oktay'n ve 1928'den beri ilk okul, orta okul ve liselerde okutulan balca tarih kitaplarndan alntlar yapacam: Hepsinde, konumuzla ilgili olarak ne yazlysa, eksiksiz aktaryorum.

de

bi

an

_8

a. lk Okul: "anakkale'de byk yararlk ve kahramanlk gstermi olan kumandanlarmzdan M.Kemal Paa, bu srada Anadolu'ya geti." (R.Ahmet Sevengil, ilk Mekteplere Yurt Bilgisi, 5.Snf, s.23, Suhulet Kitapevi, stanbul, 1928) "..Bu srada kendisine Samsun'da Ordu Mfettilii teklif ettiler. Bu vazifeyi hemen kabul etti... Yunanllar zmir'e asker kardktan drt gn sonra, M.Kemal de 19 Mays 1919'da Samsun'a kt." (M.Arkn-O.Yaln, Yeni tarih, lk Okul 5, s.117, Bir Y., stanbul, 1957) "M.Kemal 16 Mays 1919'da rk bir vapurla255 stanbul'dan Samsun'a hareket etti. 19 Mays 1919 gn Samsun'da Anadolu'ya ayak bast." (Emin Oktay, Yeni Tarih, lk Okul 5, s.124, Atak Y., stanbul, 1958)

b. Orta Okul ve Lise: ".. 3. Ordu Mfettilii vazifesini alarak, stanbul'dan Anadolu'ya hareket etti ve Samsun iskelesine kt (19 Mays)." (Trk Tarihi Tetkik Cemiyeti, Tarih IV, s.26, Devlet Matbaas, stanbul, 1931 [lk resmi tarih budur]) "Hkmet kendisine ordu mfettilii teklif etti. 15 Mays 1919'da, Yunan ordusu zmir'e ayak bastktan bir gn sonra, M.Kemal Samsun'a hareket ediyor ve 19 Mays'ta Samsun'da, Anadolu topraklarna ayak basyordu." (E.Ziya Karal, T.Cumhuriyeti Tarihi, s.14, M.E.Basmevi, stanbul, 1945) "15 Mays 1919'da Yunanllar hibir sebep yokken zmir'e kmlard. zmir'de kurulan Redd-i lhak cemiyeti, Yunanllara kar koymak iin hazrlklar yaparken, M.Kemal de 19 Mays 1919'da Samsun'a kt. M.Kemal, ordu mfe ttilii vazifesiyle Anadolu'ya gidiyordu." (Zuhuri Danman, Yeni Tarih Dersleri, Orta III, s. 134, Ders Kitaplar Trk Ltd. ., stanbul, 1950) "M.Kemal, memleketin en kt gnlerinden biri olan, zmir'in Yunanllar tarafndan igal edildii gnden bir gn sonra, nc Ordu Mfettilii deviyle 16 Mays 1919'da stanbul'dan kt, 19 Mays gn Samsun'da Anadolu'ya ayak bast." (E.Oktay, Orta III, s.223, Remzi K., stanbul, 1952) "Bu maksatla, geen dersimizde grdmz gibi, Anadolu'da bir dev al arak (3.Ordu Mfettilii), 16 Mays 1919'da stanbul'dan ayrld, 19 Mays 1919'da Samsun'a kt." (E.Oktay, a.g.e., s.234) "Hkmet kendisine ordu mfettilii teklif etti. 15 Mays 1919'da, Yunan ordusu zmir'e ayak bastktan bir gn sonra, M.Kemal Samsun'a hareket ediyor ve 19 Mays'ta Samsun'da, Anadolu topraklarna ayak basyordu." (E.Ziya Karal, T.Cumhuriyeti Tarihi, s. 14, 1958) "M.Kemal Paa, gvendii arkadalarn yanna alarak kararghn kurdu ve 16 Mays akam stanbul'dan Bandrma vapuru ile Samsun'a hareket etti. 19 Mays sabah da Samsun'a kt." (M.K.Su -A.Mumcu, TC nklap Tarihi, s.63, MEB y., stanbul, 1981)

de

bi

an

_8

c. Askeri tarih: "M.Kemal Paa, mfettilik kararghn, kadrosuna gre ikmal ettirerek, 16 Mays 1919 tarihinde, Bandrma vapuru ile stanbul'dan hareket edecek ve 19 Mays 1919'da Samsun'a kacaktr." (TH, 1 cild, s.195, Harp Tarihi Dairesi Y., Ankara, 1962) Hani, Emin Oktay, E.Z.Karal ve onlardan sonraki resmi tarihiler taka diyorlard, hani pusulasz diyorlard, hani gizlice diyorlard, hani kaptan ne yol iz biliyor, ne dmen diyorlard, hani yanllkla nce nebolu'ya ktlar diyorlard, hani ngiliz igal kuvvetlerinden kaa kaa, gizlice gitti diyorlard? Hibirinde, H.H.Ceylan ile TTK Bakan Prof.Dr.Y.Halaolu'nun iddia ettikleri gibi bir ifade yok! stelik ounda Bandrma gemisinin ad bile gemiyor. H.H.Ceylan'n yine uydurduu anlalyor. Peki, Prof.Dr.Y.Halaolu'nun tutumunu nasl niteleyeceiz? M.Kemal'in kurduu Trk Tarih Kurumu'nun Bakannn, bu konuda bir aklama yapmak zorunda olduunu sanyorum. Byle bir aklamaya nce bu kitapta yer vermek iin 4 Ocak 1996 Perembe gn, saat 16.00'da TTK santralinden Halaolu'nu aradm. Sekreterine baladlar. Halaolu konferanstaym, '18.00'den sonra yerinde olur' dedi ve niin aradm sordu. Anlattm. Sekreter hanm, Halaolu yerine dner dnmez haber vereceini syleyerek numaram ald. Bu kitab baskya verinceye kadar Halaolu'dan ses kmad. M.Kemal'in stanbul'dan ayrl ile ilgili teki iddialar: "Anadolu'ya kaarak gemi deil..." (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.69) Kaarak getiini syleyen kim ki?256 "Btn resmi tarih kitaplarnda ve ideolojide anlatlan, M.K.Atatrk'n Trkiye'yi igal kuvvetlerinden kurtarmak ve Anadolu'da kurtulu mealesini yakmak adna stanbul'dan gizlice Samsun'a hareket ettii... eklindedir." (H.H.Ceylan, Nokta Dergisi, 5 Mays 1991, s.12) "Aadaki bilgiler incelendiinde, M.Kemal'in, ne Vahdeddin'den ve ne de ngilizlerden gizli Samsun yolculuuna kmad grlecektir... Yllardr ketmedilen (saklanan) bu gerei, TRT nihayet 21 Aralk 1987'de [aklad]." (A.Dilipak, CG Yol, s.133) Az nce hepsini grdk, hibir resmi tarih kitabnda, M.Kemal'in stanbul'dan gizlice Samsun'a hareket ettii yazmyor. Gizlice gittiini yazan tek kii M.Kemal'e kar olan yazarlarn piri Mevlanzade Rfat'tr! (Trkiye nklabnn yz, s.209) Hayali bir yel deirmeni kuruyor, sonra da ona hcum ediyorlar. Allah slah etsin!

de

bi

an

_8

Bu gerei, ilk defa 1987'de TRT'nin aklad da Dilipak uydurmas; 1926'da Hakimiyet-i Milliye ve Milliyet gazetelerinde yaymlanan M.Kemal'in anlarnda, bu konuda ayrntl bilgi var. Bir paa, 9.Ordu Mfettiliine, Padiahtan gizli olarak atanabilir mi? Atama kararndaki imzadan birinin, Padiahn olmas, anayasa hukuku gereidir. "[Bandrma vapurunda] tam 19 st dzey paa ve devlet yetkilisi vardr. H.H.Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.37) Trkesine mi aarsnz, verdii bilginin ilkelliine mi? Vapurda bir tek paa var, o da M.Kemal. tekiler: albay, bir yarbay, binba, be yzba, stemen, iki ifre ktibi. (Dr.Fethi Tevetolu, Atatrk'le Samsun'a kanlar, s.14)257 "Yllarca yrtlm yaclk edebiyat neticesi, gen nesil, Bandrma vapurunda tek bana M.Kemal Paann bulunduunu sanmaktadr." (V.Vakkasolu, Son Bozgun, 1.C., s.141; ayn iddiaya, GRYT ansik lopedisi de yer vermektedir, 1.C., s.155) "Yllarca yrtlm dayatmac resmi tarih yalanlannca, bugnk nesil, Bandrma vapurunda tek bana M.Kemal Paann bulunduunu sanmaktadr." (H.H.Ceylan, Byk Oyun, 1.C., s.37) Biri uyduruyor, tekisi de bir iki kelimesini deitirip uyduruk cmleyi kendine mal ediyor. Bandrma'da tek bana M.Kemal'in olduu, ne M.Kemal'in anlarnda var, ne teki anlarda, ne resmi tarihlerde, ne de kitaplarda! Vahidettinciler, nce bir iddiada bulunup sonra da bu iddiay iddetle yalanlyor ve herkesin bildii gerekleri kendileri kefetmi gibi aklyor, bylece resmi tarihin bir yanln bulmu gibi hava atyorlar! Pek ocuka bir numara! Eer bu numaray yutanlar varsa, Aziz Nesin'e selam olsun! Byle yalan-yanl bilgilere yer veren zel bir kitap olsayd bile, bu tek rnekten yola karak ve ie resmi tarihleri de katarak genel bir sulamada bulunmak, drst bir yaklam olur muydu? Bunun, Beinci Murat' rnek alp btn O smanl Padiahlarnn deli olduunu sylemekten ne fark var? Yoksa yalan-yanl yaz yazmak, yalnz M.Kemal'e kar olanlarn tekelinde mi? 8. M.Kemal - ngiliz gizli anlamas masal Vahidettincilere gre, Vahidettin ile M.Kemal, ngilizlere kar gizli bir anlama yapmlard ya, meerse M.Kemal ile ngilizler de Vahidettin'e kar_ gizlice anlamlarm. Vodvil kurgusunu andran elenceli bir durum! K.Msrolu'nun aklamasndan anlaldna gre, bu iddiann fikir babas, Damat Ferit hkmetlerinde drt kere eyhlislam258 olarak grev alm, 150'liklerden M.Sabri Efendi. (S.Mcahitler, s.95) Efendi hazretleri, M.Kemal ile ngilizler arasnda gizli bir anlama olduunu, Yunanistan'da kard haftalk

de

bi

an

_8

Yarn gazetesinin 1 ve 2 Kasm 1929 gnl saylarnda aklam.259 Msrolu diyor ki: "Bu muammaya (bilmeceye) ilk defa ve isabetle parmak basan, merhum eyhlislam M.Sabri Efendi [dir.]" (Hilafet, s.277)260 nce bu belgesiz iddiann sahibi M.Sabri Efendiyi tanyalm.

8/1. M.Sabri Efendi Tokat'ta doar, medrese eitimi grr, stanbul'a gelir, eitimini ilerletir, ders vermeye balar, 1900-1904 arasnda, II.Abdlhamit'in kitaplk memurluunda bulunur, politikaya merak salar, 1908'de Tokat milletvekili olarak Meclis'e girer, nce ttihat ve Terakki'nin yannda, daha sonra Ahali Partisi (1910) ile Trk siyasi hayatnn en karanlk kuruluu olan Hrriyet ve tilaf Partisinin (1911) kurucular arasnda yer alr. Rza Nur diyor ki: "Maatteessf (yazk ki) abucak Sadk, M.Sabri ve Gmlcineli'den mrekkep bir klik teekkl etmi, fenalk ve edepsizlik balamt." (Hayat ve Hatratm, s.370) Bu parti hakknda geni bir aratrma yapm olan Ali Birinci, zetle yle diyor: "Bir toplantda, Gmlcineli smail'in hkmet darbesi yapma nerisi zerine parti bakan ve baz yeler istifa ettiler, parti ynetimi ihtilal komitesi halini ald, parti Gmlcineli smail, Basri Bey ve M.Sabri'nin hakimiyetine girdi. 25 Ocak 1913 gn Bab- linin baslp hkmetin devrilmesine karar verildi ama ttihat ve Terakki daha hzl davranp Bab- li'yi basarak iktidar ele geirdi." (Hrriyet ve tilaf Frkas, s.196,198, 217)261 Bunun zerine Hrriyet ve tilaf Partisi yneticilerinin bir ksm yurt dna kaarlar (M.Sabri de Romanya'ya kaacak, sonra Yunanistan'a geecektir, bir ksmna ise hkmete yurt dna gitmeleri tavsiye edilir (Mesela Ali Kemal ve Rza Nur'a).262 Gmlcineli smail ise bir daha siyasetle uramayacana dini ve namusu zerine yemin ettii iin srgn cezasna uramaktan kurtulur. Ama ok gemeden, yeni bir darbe giriimi hazrlklarna katlacak ve Sadrazam M.evket Paa ldrlecektir (11 Haziran 1913). Ali Birinci'nin verdii bilgilere gre Talat ve Cemal Paalarla Polis Mdr Azmi Beyin de ldrlmesi dnlm fakat gerekletirilememitir. (Hrriyet ve tilaf Frkas, s.209) Vahidettincilerin 'byk din bilgini', 'allame', '20. asrda yetimi, slam d nyasnn en byk alimlerinden biri' olarak niteledikleri M.Sabri Efendi, bu cinayetle de ilgilidir. Ali Birinci diyor ki: "Hadise gn M.Sabri Efendi Pi-re'den stanbul'a gelmi, ancak istenen neticenin alnamamas zerine geri dnmtr. Bu arada suikastlarla da grmeler yapmtr." (Hrriyet ve tilaf Frkas, s.212) M.Sabri Yunanistan'dan Msr'a geer.263 Msr'da bulunan kaak tilaflardan 20-30 kadar, ngilizler hesabna casusluk yapmay kabul ederler.264 Mesela "Gmlcineli smail savan balamasndan (1914) birka ay sonra ngilizler tarafndan Selanik'e gnderilir, burada Trk hkmeti aleyhinde bir gazete karmas temin edilerek, Trk ordularnn ve halknn zerine tayyarelerle atlr." (Hrriyet ve tilaf Frkas, s.219) Bu arada M.Sabri de Msr'dan Romanya'ya dner, Trke gazetelere yazlar yazar.

de

bi

an

_8

T.M.Gztepe de u bilgiyi veriyor: "M.Sabri Efendi, kendi frkasn iinden klmaz bir duruma dren mzmin ve hasta bir zihniyetin adeta ncs idi., Dedii dedikti, inat ve ihtiras iman haline gelmiti, 'btn subaylar ttihatdr' diyor da baka bir ey demiyordu.267 Btn milleti Hrriyet ve tilaf Frkasndan uzaklatran ve bir gn de tiksindiren ana sebeplerden biri, bu sakat zihniyetti." (V.M. Gayyasnda, s.76) Gztepe, 'Anadolu'ya kar daha iddetli davranlmasn isteyen' M.Sabri Efendinin, bu amala D. Ferit hkmetini devirmek ve Sadrazam olmak iin evirdii oyunlar da (Eyll 1920), kitabnn 342-353. sayfalarnda ayrntl olarak anlatmaktadr.268 Celal Bayar yle yazyor: "M.Sabri Efendi, ngiliz himayesine girmekten baka kurtulu yolu olmadn iddia edenlerdendir. Milli Mcadele'nin iddetli dmandr. Krdistan Cemiyeti adndaki siyasi bir kurul ile mterek, vatann paralanmasna yol aan bir anlamay, reisi olduu Hrriyet ve tilaf Partisi Umumi Merkezi adna imzala-

de

Mevlanzade Rfat diyor ki: "M.Sabri Efendi, saraya hulul etmi (sokulmu), Sultan Vahideddin Hann indinde sz ve nfuz sahibi olmutu... Feci vaziyette bulunan devlet hazinesinden on be bin lira srgn tazminat almt... Sultan Abdlhamit saraynn tatl lo kmalarnn lezzeti henz damandan kmayan M.Sabri Efendi, eyhlislam oldu." (Trkiye nklabnn yz, s.231, 232)

bi

an

Rza Nur, bu gazeteleri zetle yle anlatyor: "Gazetelerde, ngilizlerin Trk dostu olduklar, Trkleri ttihatlarn zulmnden kurtarmak istedikleri dile getirilir. ngilizlere teslim olanlarn refah iinde yaadklar belirtilir. Teslim olmak isteyen askerlerin, ellerini nasl havaya kaldrmalar gerektii de rejimle gsterilir." (Trk Tarihi, 11.C, s.110'dan aktaran A.Birinci, Hrriyet ve tilaf Frkas, s.219) M.Sabri Efendinin yazdklar da bu dorultuda myd? Bu husus aka beli rtilmemi ama Trk birlikleri Romanya'ya (Galiya) gelince, M.Sabri'nin yakalanp Trkiye'ye gnderilmesi, bu olasl glendiriyor. M.Sabri Efendi, Bilecik'te oturmaya mecbur edilir. Mtareke olur olmaz stanbul'a dnp yeniden politikaya svanacaktr. Hrr iyet ve tilaf Partisini canlandrr265 ve ngiliz casusu Sadk Bey grubunun nde gelen adlarndan biri ve partinin 2. Bakan olur. ngiliz ATASEmiliteri General Deedes'in 27 ubat 1919 gnl raporuna gre, Hrriyet ve tilaf partisi, birka kere Yksek Komiserlie bavurarak ngili zlerin desteini istemitir.266 M.Sabri, stanbul-Anadolu anlamazlnn balad dnemde, Paris'te bulunan Damat Ferit'e vekalet de etmitir. ngiliz casusu Sait Mollann kurduu, ngiliz Muhipler (sevenler) Derneinin'de Onursal Bakanlarndan biridir. (T.Z.Tunaya, Trkiye'de Siyasi Partiler, s.437)

_8

mtr. Yakn tarihimizin gizli kalm bu byk ihanetine ve onu hazrlayanlara, 9. cildimizde belgeleriyle, temas edeceim. (Anlarn 8. ciltten sonras yay mlanmad) Sadrazam Vekili olduu srada Ali Galip'i Sivas Kongresi zerine yrmeye tevik edenler arasndadr. 'Kuva-y Milliyecilerin katli vaciptir' fetvasn yazan odur, imza eden Drrizade'dir." (Ben de Yazdm, 8.C., s.2640; Avni Doan, C.Bayar'n aklamaya frsat bulamad stanbul-Krt anlamasnn metnini yaymlamtr: Kurtulu, Kurulu ve Sonras, s.9) Hayatndan birka izgi daha: V.Vakkasolu diyor ki: "[Mtareke srasnda] arafl kz talebeler, erkeklerle birarada ders yapyorlard. Peyam- Sabah gazetesinde M.Sabri Efendi yle feryat (!) ediyordu: 'Ne gnlere kaldk! Darlfnunda (niversitede) kz ve erkek talebe dizdize oturuyor.' " (Son Bozgun, 1.C., s.100) Devlet km, millet yere serilmi, igal balam, efendi hazretleri bunca felakete gzlerini kapam, kzlarla erkekler birlikte okuyor diye feryat ediyor! Hafazanallah! Dahiliye Nazr Adil gibi bir adam bile, M.Sabri'den ikyet ederek, "Artk el aman bu softa hkmetinden!" diyecektir. (A.F.Trkgeldi, Grp ittiklerim, s.242) deal arkada Albay Sadk ise onu, 'Kardinal Richlieu'ye zenmekle' sular. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.376, dipnot 194) Her ie, her atamaya karr, her yere kendi adamlarn yerletirmeye alr. Nemrut Mustafa'nn Bursa valiliine getirilmesinin de onun eseri olduu anlalyor. (A.F.Trkgeldi, Grp iittiklerim, s.242) Btn Hrriyet ve tilaf Partisi yneticileri gibi onun da en belirgin zellii ngiliz ibirlikisi olmasdr. 8 Haziran 1919'da, yani daha ilk admda, General Deedes'e, 'M.Kemal'i geri armak iin yaptklar giriimden dolay teekkr eder', 'hkmet ii tartmalarda, ngilizleri memnun etmeyecek nerilere kar ktn aklayarak gze girmeye alr ve direniten yana olan Harbiye Nazr evket Turgut Paay gammazlamay da ihmal etmez. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.343, 385, ilgili belge: FO 371/4158-94640; birka gn sonra Turgut Paa istifa etmek zorunda kalacaktr.) Kurucularndan ve yneticilerinden olduu Cemiyet-i Mderrisin, 25 Eyll 1919'da bir bildiri yaymlar. Bildiride, Kuva-y Milliyeciler "kudurmu haydutlar" diye anlmaktadr. (Gkbilgin, M.M.Balarken, 2.C., s.44) Trk ordusunun zaferinden sonra, btn yoldalaryla birlikte ve sulularn tela iinde ngiliz Eliliine snacaktr. Bir daha geri dnmeye yz olmadndan ailesini de yanna alarak, yine ngilizlerin bulduu bir yk gemisi ile kapa Msr'a atar.269 Sonra yine Yunanistan'a snr. Bu arada talya'ya geerek Vahidettin'i ziyaret eder; bu srada eyh Sait ayaklanmas bastrlm ve yakalanan sanklarn muhakemeleri balamtr; eski Dahiliye Nazr Mehmet Ali ile birlikte, talyan basnnda yer alan bir bildiri yaymlar, Trkleri, 'Mslman barbarlar' diye niteler, 'Musul zerinde Trklerin hak iddia etmelerinin gln olduunu' ileri srer, Trklerin, Ermeniler gibi Krtleri de imhaya altklarn' iddia eder.270 Kendisi ile birlikte 150'likler listesinde yer alacak olan olu brahim ile birli k-

de

bi

an

_8

te Yunanistan'da, Yarn ve Peyam- slam gazetelerini karr, Ankara'ya ynelttii eletirilerde ly o kadar karr ki sonunda Yunanllar bile ayln keserler; tekrar Msr'a dner, 1954'te orada lr.271 M.Kemal ile ngilizler arasnda gizli bir anlama olduunu ileri sren M. Sa bri Efendi, ite byle, Kardinal Richlieu ile Cinci Hoca karmas, komitac ve pol itikac bir din adam! nsanlarn, i atmalarn hafifletmek iin bavurduklar birtakm yollara, psikolojide savunma mekanizmalar deniyor. Bunlarn biri de projektion, yani kusur ve zaaflarn bakalarna yanstma. M.Sabri Efendi de, kendisinin, partisinin, alt derneklerin, iinde yer ald hkmetlerin -ve sarayn- ngilizciliini, M.Kemal'e yanstarak rahatlamaya alm, sz oyunlaryla sular rtmeye abalam.272 M.Sabri Efendinin yazsnn zeti yle: "Padiah, hibir zaman bu kyam (ayaklanmay)273 tam bir ciddiyetle bastrmak yolunu semeyerek, ngilizleri savsaklamakla vakit geirdii ve M.Kemal'le onlara oyun oynamaya alt srada, ngilizler de ayn adamla (M.Kemal ile), Padiaha ve makam- Hilafete oyun etmek frsatn karma-mlard. Harb-i Umumi (Birinci Dnya Sava) neticesinde, zmir'i geici de olsa,274 stanbul'daki Hilafet Hkmetinin elinden alarak, Yunanllara veren ve sonra bunu Ankara'nn laik hkmetine geri veren275 ngilizler, bilerek kabahatli duruma drdkleri Hilafet'i bu al veri iinde, alem-i slam'a sezdirmeden, [Lozan'da] komisyon olarak aldlar." (Aktaran K.Msrolu, S.Mcahitler, s.96) Her trl dayanaktan yoksun, soyut, plak, gln bir iddia! M.Sabri Efendinin hayran K.Msrolu, bu iddiay kantlamay zerine alm. Bu amala dzenledii senaryonun Sofya ve Suriye sahnelerini, kinci Blmde grmtk. imdi senaryonun son iki sahnesine geldik: Kurtulu S ava ile Lozan! Bu blmde Kurtulu Sava hakkndaki iddialar ele alnacak, Drdnc Blmde de Lozan. K.Msrolu, bu sahneleri sslemek iin yine baz ayrntlar uyduruyor; yz binlerce olaydan olumu sarmal bir srecin iinden, uygun olduunu sand baz rnekler alp kant diye ileri sryor; eer gerek durumu senaryosuna uyduramazsa, 'muamma' (bilmece) diyor; daha da skrsa, yasalarn gerein aklanmasn engellediinden yaknarak, sanki bildii baka eyler varm da syl eyememi izlenimi brakmaya alyor. Ama eteinde ne kadar ta varsa hepsini dkmekten de geri durmuyor. Birok Vahidettinci de bu tutumu aka y da rtl bir slupla paylayor.276 ngilizler ile asl gizli pazarlk yapanlar, Vahidettin-D.Ferit ikilisidir. Vahidettinciler, M.Kemal-ngiliz pazarl masalyla, ite bu ibret verici gizli ilikileri klleyip unutturmaya alyorlar. Vahidettin-D.Ferit ikilisinin giriimlerini aklayan birok ngiliz belgesi bulunmaktadr, ilerde ounu okuyacaz. Msrolu'nun bu konudaki btn iddialarn, olduu gibi aktaryorum:

de

bi

an

_8

8/2. ngilizlerin M.Kemal ile iliki kurmas a K.Msrolu yle yazyor: "ngilizlerin stanbul'da gizli tekilatn yapan, ngiliz Muhipleri Cemiyetini kuran, hlasa Douda ngilizlerin siyasi emellerini salamaya alan Rahip Fro (Frew), M.Kemal ile temasa gemiti. Hatta M.Kemal Paa, Pera Palas otelinin mdr, Fransz fakat ngiliz ajan Msy Marten araclyla birok defalar (?) gerekleen grmelerinde, Rahip Fro'yu 'insaniyete hadim, adalete hizmetkr bir zat- faziletkr telakki etmi olduunu' bizzat ifade etmektedir." (Son cmle iin kaynak olarak M.Kemal'in Nutuk'unu gsteriyor: Hilafet, s.162; ama M.Kemal'in bu cmleyi ne zaman ve neden sylediini aklamyor, cmlenin sonunu da saklyor.)277 Dorular: 1. M.Kemal Nutuk'un 5, 27, 181, 205, 209 ve 287. sayfalarnda Rahip Fru'dan sz eder ama vmek iin deil, sulamak iin! 2. Sait Molla'nn Rahip Fru'ya yazd gizli mektuplarnn ele geirilmesinden sonra, Eyll 1919 sonunda, M.Kemal Rahip Fru'ya ar bir uyar mektubu gnderir. (Mektubun metni: Nutuk, 1.c, s.216) M.Kemal, Rahip Fru ile stanbul'dayken, "grp tarttn" belirtiyor, (s.216) Grmeyi Rahip Fru'nun istediini ve neler konuulduunu da anlarnda anlatmtr: s.93 vd. 3. M.Kemal, mektubunda, Sait Molla ile birlikte evirdikleri kanl dalavereleri, rnekler gstererek yzne vurduktan sonra Rahip Fru'ya diyor ki: "Sizi... insaniyete hadim, adalete muhabbetkr bir zat- faziletkr telakki etmitim. Bunda ne kadar aldandm, son malumat- mevsukann teyit etmekte olduunu ibla ile kesp-i eref eylerim..."278 Yani Msrolu, M.Kemal'in Rahip Fru'yu aalamakiin syledii szleri, tam tersine evirerek, vgym ve stanbul'dayken sylemi gibi sunuyor. 4. Evet, stanbul'dayken Rahip Fru ile adam sanarak grm! Ne var bunda? ngiliz ajan olduu anlaldktan sonra Fru'ya sayg gstermeye devam m etmi, yoksa btn melunluklarn belgeleriyle aklayp emperyalist metodlar kon usunda gzmz m am? Kald ki konutuu daha baka ngilizler de var.279 Her ngilizle konuan, hemen ngiliz ajan m olur? Nitekim Msrolu da zet olarak diyor ki: "[Hizb-ut tahrir] hareketiyle hemen hemen ilk kurulduu yllardan itibaren, 1954'ten beri, temasm olmutur. Onlardan pek ok kimseyi tandm. Bi roklar ile mnakaalar ettim ve kendilerine asla snamadm. Herkesi ngiliz ajanl ile itham ederler (sularlar). Yadrgayp kendilerine snmam engelleyen hususlardan biri de budur." (Hilafet, s.366, 377) Kendi yapt sanki baka bir ey mi? "Bandan sonuna kadar ngilizlerin hakiki niyet ve faaliyetleri tespit edilmeden, ne M.Kemal Paa, ne Sultan Vahideddin ve ne de Kurtulu Sava'nn yazlmasna imkn yoktur. Byle bir eyin yaplabilmesine imkn vermeyen bi r-

de

bi

an

_8

ok yasal engellerin mevcut olduu da malumdur. M.Sabri Efendi, bu zl muammay, 'bir muvazaa' (dankl oyun) olarak niteliyor." (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.95) Oysa olaylar aydnlatacak anlar, aratrmalar ve btn ngiliz belgeleri ortada. Masal yazacaklarna, yaymlanm aratrmalar, aklanm belgeleri okuyup inceleseler ya! Ama bu yazarlar, gerekleri aklamak yerine, kendi icat ettikleri uyduruk bir tarihe inanacak bir kitle yaratmay tercih ediyorlar. "Sultan Vahideddin merhuma, dostmu gibi davranlarak oynanan bu oyu nlar, tahta getii gn (!) balamtr. Bunun M.Kemal ve ngilizlerle ilgili sorunlarda kazand younluk ve naziklik akla durgunluk verecek derecededir. yle ki hilafet sorununda en nemli noktay tekil eden bu konunun gerektii ekilde erh ve izahna -bugn iin- en kk lde bir imkn mevcut deildir." (K.Msrolu, Hilafet, s.277)

8/3. Gizli anlamann amac ve M.Kemal'in tavsiyesi zerine, Yunanllarn zmir'e karlmas K.Msrolu: "ngilizler, Venizelos'a zmir'e karma yapmak izni vermekle, hem Yunanllara, hem de bize, hl laykyla anlalamam olan bir oyun oynamlardr. yle ki: Yunanllar sonuna kadar desteklemek kararnda deillerdi. Fakat batan bunu onlara belli etmediler. Maksat, Trkiye'deki slami rejimi, daha emin bir tabirle sylemek gerekirse, halifelii ykacak bir bunalm yaratmakt. Bu salandktan sonra Yunanistan'a yardm kesecek ve onlarn Anadolu ilerinde kendi balarna devam ettirmeye gleri yetmeyecei muhakkak olan askeri harektlarn sonusuz brakacaklard. Bylece, bir taraftan btn slam dnyasnn ve bu arada pek doal olarak petrol bulunan Arap Yarmadas'nn dayanak ve birlik noktas olan halifelik yklrken, Yunan'a stn gelecek olan Anadolu'daki askeri balar da istenen inklaplar iin tartlmaz bir otorite kazanacakt. Bu plann, o zamann Hilton'u

de

bi

Von Mikusch'un kitabnn 224. sayfasnda, 'gizli bir anlama'dan da, 'bu anlamann daima gizli kalacandan' da sz eden bir tek kelime bile yok!280 Msrolu yine gzn krpmadan uydurmu!

an

"Dagobert von Mikusch'a bakarsanz, 'M.Kemal'in ngilizlerle gizli bir anlama yapmakta olduunu ve bu anlamann daima da gizli kalacan' kabul etmek gerekir." (Kaynak, D.von Mikusch, s.224 imi: Hilafet, s. 164)

_8

Daha ne yazacaklar acaba? Bununla birlikte, ellerinde daha baka belgeler ve bilgiler var da aklamaktan korkuyorlarsa, ltfen bana yollasnlar, ben aklayaym. Bundan doacak hukuki sorumluluu stlenmeye hazrm. Haydi!

Bu akl d yalann sadece bu iki kitapta kalmadn da greceiz. Buna karlk, Atatrk Kltr-Dil ve Tarih Yksek Kurulu, Trk Tarih Kurumu, Atatrk Aratrma Merkezi, Milli Eitim Bakanl, niversiteler, gittike yaylp genileyen bu tr iddialar yalanlamak ve doruyu aklamak iin kllarn bile kprdatmyorlar. Trilyonlarca liraya mal olan ne grkemli bir suskunluk! Bilgilerini, yetkilerini ve devletin nlerine serdii imknlar, ne iin ve ne gn iin saklyorlar acaba? Bu yalanlara, bu grevlilerin yerine, dikkatli okuyucular, geree saygl baz aydnlar ve ke yazarlar tepki gsteriyor. Buyrun size bir hafta sonu bilmecesi: Bir devlet, kendi varlna ve niteliine ynelmi bylesi bir yalan sana karsnda, neden bu kadar vurdumduymaz davranr?

de

demek olan Pera Palas oteli salonlarnda balayp Londra ve Ankara'ya kadar uzayan pazarlklar ve bunun dakik teferruatnn (ince ayrntlarnn), bugnk arpk mevzuatmz karsnda genie aklanmas imknszdr." (Hilafet, s.212, dipnot 227) Aada okuyacaksnz, ngilizler bu plan (!) gereince, bir yandan Kuva -y Milliyecilere el altndan yardm edecek, te yandan da halkn gznde kk drmek amacyla Vahidettin'i ve stanbul hkmetlerini, Milli Mcadele'ye kar koymaya zorlayacaklarm. Btnyle akla ziyan, iz'ana, manta, saduyuya, olaylarn ncesi ve sonrasna, sebeplerine, milyonlarca belgeye, binlerce aratrmaya, yzlerce anya, Trk, Yunan ve ngiliz tarihlerine aykr bir ayp masal! M.Kemal'i, radikal bir reformcu olduu iin sevmiyor, beenmiyor olabilirler. Aka yazyorlar da. Ama bununla yetinmiyorlar ki. Yakksz senaryolar uyduruyor, tarihi ters yz etmeye yelteniyor, yalana dolana bavuruyor, kantlanm hizmetlerini, belgeli baarlarn inkr ediyor, reddedemedikleri zaferlerini bile, hi olmazsa kltmek iin rpnp duruyorlar. Ksacas, ayp ediyor, gnaha giriyor, geree zulmediyorlar! Dr.Rza Nur'un anlarnn 3.cildine nsz yazan Dursun Satlmolu, yalan olduu zerinden akan bu senaryoyu pekitirmek iin baknz, neler uydurmu: "...Mesela, muhtelif Avrupa memleketlerinde yaymlanm kitaplarda, M.Kemal'in su katksz bir ngiliz casusu olduu, Trk-Yunan muharebesinin sadece bir muvazaadan (dankl dvten) ibaret bulunduu, Yunan askerinin zmir'e karlnn ngilizlere, M.Kemal tarafndan telkin ve ilham edildii, btn bunlarn da Trkiye'yi mutlak surette slam dnyasndan koparmak ve slam dnyasnn liderliinden uzaklatrmak amacyla planland, bunun da ngiliz petrol politikasna bal bulunduu hususlarn, belgeli ve delilli olarak, ayrntlaryla grp okumakta, Trkiye'ye gelince yakn dostlarna anlatmaktadrlar."281 Meerse Yunanllarn zmir'e kmasn M.Kemal telkin ve ilham etmi! ki yandan toplam yz bin insan lm ve yaralanm ve bu bir dankl dvm!282

bi

an

_8

Bu vurdumduymazlk srp giderse bir gn ne olur? K.Msrolu, Yunanllarn zmir'e kartlmasna ne zaman ve nasl karar verildiini de yle anlatyor: "Yunan'n zmir'e kartlmas ve bundan dolay bir Milli Mcadele ihtiyacnn domas, M.Kemal'e bu vazife (Ordu Mfettilii) verildikten sonra, Pera Palas'ta olan birtakm pazarlklarn eseridir ki bunun izah edilecei yer buras deildir." (S.Mcahitler, s.49) "...stanbul'un o zamanki Hilton'u demek olan Pera Palas oteli salonlarnda balayp Londra ve Ankara'ya kadar uzayan pazarlklar..." (Hilafet, s.212, 227 sayl dipnot)283 A.Dilipak da sessiz ve derinden giderek, yle yazyor: "(M.Kemal'in] Pera Palas mlakatlarn (bulumalarn) da buna eklemek gerek. ngiliz askeri heyetinin kald, igal kuvvetleri karargh grnmndeki bu meknda, M.Kemal tm ilikilerini dahiyane bir ustalkla srdryordu." (CG Yol, s. 131) 284 M.Kemal 30 Nisanda atandna ve Drtler Konseyi'nin zmir'in Yunanllara verilmesi hakkndaki kararnn tarihi ise 6 Mays 1919 olduuna gre, ileri srlen bu pazarlklarn 30 Nisan- 5 Mays arasnda yaplm olmas gerekiyor. Yani bu tarihe kadar Yunanllarn, "btn Yunanllar ve eski Yunan toprakl arn bir bayrak altnda toplama gibi bir lks (megali idea), zmir hakknda bir istei ve giriimi,285 galip devletlerin byle bir niyeti yok, Kasmdan beri Ege'de ak ya da kapal biimde Yunan-talyan yarmas yaanmyor, yzlerce delegeden, danmandan, uzmandan, grevliden oluan Bar Konferansnda bu konu o gne kadar hi grlp tartlmam fakat M.Kemal ve pazarl yrten ng iliz ajannn, hilafeti kaldrmak iin bulduklar bu gizli zm birdenbire devreye giriyor ve Bar Konferans da hemen kabul ediveriyor! Bu iddiada bulunanlar, ya Bermuda ukuru kadar derin bir bilgisizlik iinde yzyorlar, ya da salklarnda ok ciddi bir arza var. nk uzun bir gemii olan dall budakl bir konu bu. imdi bu konunun ksa yksn grelim. 8/4. Yunanllarn zmir'e kmalarnn gerek yks 1. Lloyd George -Venizelos ibirliinin temeli, 16 Aralk 1912'de atlr.286 2. 1913'te Venizelos yle der: "Artk gzlerimizi Douya (Anadolu'ya) evirme zaman geldi."287 3. ngiliz Babakan Edward Gray, 23 Ocak 1915'te, savaa katlmas kouluyla, zmir ve evresinin Yunanistan'a verilebileceini bildirir.288 4. Ama Kral Konstantin'le savaa girme konusunda anlaamazlar.289 Grey'in nerisi suya der. Venizelos-Konstantin anlamazl giderek geliecek ve Konstantin, 1917'de tahtn oluna brakmak zorunda kalacaktr.290 5. ngiltere ve Fransa, saflarna ektikleri talya'y dllendirmek iin bir anlamayla zmir ve evresinin, Rusya'nn oluru kouluyla, talya'ya verilmesi ni kabul ederler.291 Kasm 1917'de Rusya'da kurulan yeni rejim, arln kabul etti-

de

bi

an

_8

i btn anlama ve ykmllkleri tanmadn ilan eder. Anlamann hk mszl ngiltere tarafndan talya'ya bildirilir. talya, anlamann kendi asndan geerli olduunda direnecektir.292 6. Savan sona erecei belli olur olmaz, Londra'ya gelen Babakan Venizelos, 14 Ekim 1918'de, ngiltere Dileri Bakanna bir mektup gndererek, 'Baz Trk topraklarnn igali gerekiyorsa, Yunan birliklerinin de bu operasyona katlmasn' nerir. (Jeschke, ng. Belgeleri, s.63) 2 Kasm 1918'de, Lloyd George'a gnderdii bir muhtra ile Yunanistan'n Bat Anadolu'ya talip olduunu resmen bildirir.293 Bu isteini, 30 Aralk 1918 gnl uzun bir muhtra ile pekitirecektir.294 (7) Ege'de ve Bar Konferans kulislerinde, zmir iin Yunan ve talyan ekimesi ve yarmas balar.295 (8) Venizelos isteklerini, 3-4 ubat 1919'da, Bar Konferans'nn 'Onlar ras' nnde szl olarak da aklar.296 Venizelos, vekili Repoulis'e yle yazacaktr: "zmir ve Ayvalk'n... i blgeleriyle birlikte bize verileceine hemen hemen kesin gzyle bakabiliyorum." (M.L.Smith, Anadolu zerindeki Gz, s.86)297 9. 5 ubat'ta, Bar Konferans, Yunan toprak isteklerinin bir komisyonca incelenmesine karar verir. (Jeschke, ng.Belgeleri, s.61) (10) Amiral de Robeck, 9 Mart'ta, Lord Curzon'a, ngiliz-Yunan Dostluk rgt'nn propagandalarna fazla kulak verilmemesini tler. (Jeschke, ng. Belgeleri, s.48) ' (11) Yunanl gazeteci ve iadam Teodor Petrakopulos, anlarnda, Babakan Venizelos'un, 25 Mart gn kendisine unlar sylediini yazyor: "Sana, imdilik kimseye amaman ricasyla baz eyler syleyeceim. Yunanistan, en iyimser olanmzn bile hayalinden gemeyecek lde byk ve gl bir devlet haline gelecek. Btn Trakya'y alacaz ve byk devletlerle birlikte stanbul'un da ortak hakimi olacaz. Anadolu'ya kacaz ve yle mit ediyorum ki iinde Rumlarn yaad btn illere girmemize gz yumulacaktr. On iki Adalar ve Kbrs iin henz sonutan emin deilim." (Aktaran D.Kitsikis, Yunan Propagandas, s.24)298 (12) talyanlar, bir oldu bitti halinde, 28 Mart gn Antalya'y igal eder, Konya ve Mula'ya doru yaylmaya balarlar. (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.23, 25, 63) (13) Komisyon, 30 Mart gn, zmir ve evresinin Yunanistan'a verilmesinin Yksek Konsey'e nerilmesini, ounlukla kabul eder. (Jeschke, ng. Belgeleri, s.61; A.A.Pallis, Yunanllarn Anadolu Maceras, s.90)299 Kesin karar Yksek Konsey verecektir. (14) ngiliz Yksek Komiseri Amiral Calthorpe, 3 Nisan gnl raporunda zetle yle der: "Yunan Krall'nn, Ege Denizi'nin dou kylarna kadar yaylmasna izin verilmeyeceini mit etmek isterim. Bu hareket ilgili taraflardan hibirisinin mutluluuna hizmet etmeyecektir."300 S.R.Sonyel, zmir'e Yunanllarn karlmasna kar olan stanbul'daki teki iki ngiliz yetkilisini de aklyor: Y.Komiser Yardmcs Amiral Webb ve Y.Komiserlik Siyasi Yardmcs Yarbay an Heathcote-Smith! (1.C., s.57) Dilerinden Vansittart da kardr. (Jeschke,

de

bi

an

_8

ng. Belgeleri, s.83) (15) ngiltere Genelkurmay Bakan Mareal Wilson da, Lloyd George'a, 4 Nisan'da yollad mektupta, "Kkrtc Yunan isteklerine kar teslimiyet gsterilmemeli!" diyecektir. (Jeschke, ng. Belgeleri, s.62) (16) O tarihte Dileri Bakan Yardmcs olan Lord Curzon, btn kabine yelerine datt 18 Nisan gnl muhtrasyla, zmir ve evresinin Yunanllara verilmesine iddetle kar kar.301 Curzon zetle diyor ki: "Grtm btn yetkililer ile dantm btn kaynaklar arasnda, Bar Konferansnn taraftar olduu sylenen bu siyasann bir felakete deilse bile geni lde kargaalklara yol aacana dair kesin bir fikir birlii vardr."(S.R.Sonyel, D Politika, 1.C., s.58) (17) talyan Babakan Orlando, 24 Nisan'da, Bakan Wilson'un Fiume sorunundaki tutumu yznden, Bar Konferans'n terk eder.302 (18) talya'nn Fiume'ye ve zmir'e sava gemileri yolladn, 2 Mays gn haber alan Bakan Wilson dehetli sinirlenir: "talya'nn tutumu kukusuz saldrgan bir tutumdur ve bar tehdit etmektedir!" talyanlarn tavr, Wilson'u Yunanllara daha ok yaklatracaktr. (M.L.Smith, Anadolu'nun zerindeki Gz, s.89, 90; A.A.Pallis, Yunanllarn Anadolu Maceras, s.90) (19) 5 Mays gn Yksek Konsey'de, talyan yaylmacl grlr. (L.Evans, Trkiye'nin Paylalmas, s.162) (20) ABD Bakan Wilson, ngiltere Babakan L.George ve Fransz Bababakan Clemenceau, Orlando dnmeden bir gn nce, 6 Mays gn, talya'nn tutumunu daha geni bir ekilde ele alrlar. Bu arada J.George yleder: "talya'nn bizi Asya'da bir oldu bittiyle karlatrmasna izin vermeyeceimiz konusu nda bir kez daha diretiyorum. Biz Yunanllarn zmir'e asker karmalarn kabul etmeliyiz."303 Bakan Wilson konuyu yle noktalayacaktr: "Niin onlara imdiden asker karmalarn sylemiyorsunuz? Buna bir itiraznz var m?" L.George: "Hibir itirazm yok." Clemenseau: "Benim de itirazm yok!" Bylece, Yksek Konsey, Yunan ordusunun zmir'e kmasn kararlatrr. (M.L.Smith, s.91)304 Mareal Wilson, bu kararn yeni bir sava balatmak anlamna geldiini syleyerek, iddetle protesto edecektir. Gnlne de u notu der: "Btn bunlar delilik!" (M.L.Smith, Anadolu zerindeki Gz, s.92,93; L.Evans, Trkiye'nin Paylalmas, s.163)305 L.George'un danman Harold Nicolson da yle diyor: "Bu cahil ve sorumsuz adamlarn, Ortadou'yu bir pastay bler gibi para para etmeleri, dorusu dehet verici bir eydi." (Aktaran D.Walder, anakkale Olay, s.89) D.Kitsikis, Churchill'in de karara kesinlikle kar olduunu vurgulamaktadr. (D.Kitsikis, Yunan Propagandas, s.43) (21) L.George 9 Mays akam Venizelos'la yemek yer ve zetle unlar syler: "Yunanistan, Yakn Dou'da byk olaslklara sahiptir ve bu olaslklardan yararlanabilmek iin askerlik ynnden olabildiince glenmeniz gerekir." (M.L.Smith, Anadolu zerindeki Gz, s.93) Venizeloscu A.A. Pallis diyor ki: "L.George'un, Yunanistan' Ege Denizi ve Marmara'ya hakim, kuvvetli ve varlkl bir devlet olarak grmek hususunda samimi bir arzu duyduu gerekti." (A.A.Pallis, Yunanllarn Anadolu Maceras, s.68)306

de

bi

an

_8

(22) talyanlar, 11 Mays'ta Bodrum'u, 12 Mays'ta Marmaris'i, 13Maysta Kuadas'n igal ederler. (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.30) (23) 13 Mays gn Drtler Toplants'nda Bakan Wilson yle diyecektir: "Yunanistan zmir'in (kentin) btnn alacaktr. lin geri kalan ksmnda, Birlemi Milletler adna Yunanistan'n ynetimine brakmay teklif ediyorum." (D.Kitsikis, Yunan Propagandas, s.34) (24) Yunan karma gemileri, 13 Mays gn yola karlar. . (25) 14 Mays'ta, zmir istihkmlar, Mttefik askerleri tarafndan igal edilir.307 (26) 15 Mays 1919'da zmir'e Yunan karmas balar.308 (27) Silah taciri Basil Zaharof, kendisine bu haberi ileten Yunanistan'n Londra Elisi Kaklamanos'a yle yazar: "Verdiiniz gzel haberler iin teekkr ederim. Bu haberlerin, acizane almalarmn eseri olduunu sanyorum." (D.Kitsikis, Yunan Propagandas, s.200) Bu olayn ok ksa ve belgeli yks de byle. 1. Grlyor ki Yunanllarn zmir'e kmas, kk yllar ncesine giden, basamak basamak gelimi, hakknda yzlerce kitap yazlm, son yzyln en nemli ve ac olaylarndan biri. yle 30 Nisan -5 Mays arasna sdrlabilecek basit bir sorun ve ayakst bir karar deil. 2. Komisyon, zmir ve evresinin Yunanllara verilmesini 30 Mart'ta uygun grmt. ABD Bakan ile ngiliz ve Fransz Babakanlarnn, kesin karar iin M.Kemal'den gelecek cevab beklediklerini ileri srmek, sadece gln bir iddiadr. 3. Diyelim ki M.Sabri Efendi, D.Satlmolu ve K.Msrolu'nun iddias doru. Ama byle ok yanl bir senaryonun planlanmas ve aama aama uygulananabilmesi iin bu ii en azndan yzlerce kiinin bilmesi, Londrastanbul, Londra-Paris arasnda pek ok yazma yaplm olmas gerekirdi. Nerde onlar? Haydi, bu konuyla ilgili belgeler gizlendi diyelim ama yaymlanm binlerce belge var ve hibirinde, bu senaryoyla balantl ya da byle bir senaryonun varln dndrebilecek bir ifadecik bulunmuyor. Tersine, bu binlerce sradan ya da gizli belgede, sz konusu senaryonun tam kart olan kararlar, grler ve neriler yer alyor. Zaten birok insanla balantl olan bu aptaki ve ok uzun sreli bir operasyonun, sonuna kadar gizli kalmas da imknszdr. imdiye kadar oktan, bir yerden szp aa kmas gerekirdi. Anlarnda nice devlet srrn aklam olan Churchill'in yazdklarnda da, dncelerini btn plakl ile not etmi olan Mareal Wilson'un gnlnde de, Bar Konferans'nn iyzn hi ekinmeden anlatan Nicolson'un kitabnda da, bu konuyla ilgili kck bir iaret dahi yer almyor. Harington, A.Ryap ve Bennett'in anlarnda da bir ipucu yok.309 Bununla da bitmiyor. Bir de Trk cephesi var. ngiltere, Ankara ynetimine el altndan yardm ediyor olsayd, hkmet yeleri, milletvekilleri, askerler, memurlar, bu beklenilmez durumdan kukuya dp sebebini aratrmaz ya da hi olmazsa bu kukuyu belirtmezler miydi?

de

bi

an

_8

K.Msrolu'na gre bunun sebebi, meerse uymu: "M.Kemal Paann koyu bir ttihat olduu ve kamil yana kadar da bu siyasi frkann iinde ve onlarn fikirleriyle yorulduu muhakkaktr. Hilafetin ilgas (kaldrlmas) keyfiyetinin ise ttihatlarca ok nceden dnlp planland fakat buna fiilen imkn bulunamad yaygn bir kanaattir. ttihat ve Terakki Cemiyetinin bilinen programna ramen bir de gizli program (?) vard ki bunda, M.Kemal Paann sonradan gerekletirdii inklaplarn cmlesinin mevcut olduu iddia edilmitir." (Hilafet, s.140 vd.; Lozan, 3.C., s.121)312 Alternatif tarih yazclar iin dnceleri dorultusundaki 'bir sylenti', 'kanaat', 'bir iddia' hatta 'dedikodu' yeterli. Kanta manta gerek yok. Yaz gitsin! Biri inansa, krdr.313 8/6. K.Msrolu'na gre iki muamma "Gnlerdir oyalanan M.Kemal Paa iin tam hareket edecei gn 'ngilizler

de

8/5. ngilizler ile M.Kemal neden kolayca uzlamlar?

bi

K.Karabekir'i, R.Orbay', A.F.Cebesoy'u bir yana brakyorum, Dr.Rza Nur gibi kafay M.Kemal ile bozmu birinin anlarnda bile byle bir kukunun glgesine rastlanmyor. Yoksa bunlar da ngiliz ajan myd? Ya Yunanl ya da Mslman aratrmaclar? Yakn tarihi didik didik eden yzlerce aratrmacdan hi deilse biri, neden bu oyunu bugne kadar ortaya karamad acaba? Ve neden hibir tarihi, yalnz birka Vahidettinci tarafndan ileri srlen bu iddiay ciddiye almyor? Pek kaba ve maksatl bir yalan da ondan. Ankara ile ngilizler arasndaki ilikiler topluca incelenirken, bu daha da iyi anlalacak. 4. Bu gelimemi ocuk masaln savunan teki tarih yazclarndan bazlar: V.Vakkasolu, Son Bozgun, 3.C., s.90-105; GRYT Ansiklopedisi, 1.C., s.211, 188, 248, 250; A.Dilipak, CG Yol, s.35, 53-55, 61, 109-112, 118,163, 244, 279 vd., 293 vd. Baz yazarlar, eer Bat Anadolu'yu Yunanllar yerine bir byk devlet igal etseydi, olaylarn baka trl gelieceini, hatta Milli Mcadele'nin balamay acan iddia ya da ima ediyorlar.310 Yunan igalinin, Milli Mcadele'yi geniletip hzlandrd, halkn abuk uyanmasna sebep olduu dorudur.311 Ama bu iddiada bulunanlarn unuttuklar bir olay var: Gney Anadolu'da, Franszlara kar verilen silahl mcadele! Kurtulu Sava gibi ok aamal, ok cepheli, ok ynl, ok ayrntl bir olay, yalnz bir adan inceleyerek, birka belgeyi ya da olay deerlendirerek yorumlamaya kalkanlarn yanl, hatta gln sonulara varmas, kanlmaz bir durumdur. Kurtulu Sava bir btndr, yalnz bir ucundan tutularak aklanamaz.

an

_8

tarafndan yakalanp tutuklanaca' sylentisi kt. Tuhaf u ki haydi M.Kemal el abukluuna getirip tutuklanmadan gemiye bindi diyelim. Amma Samsun ve Merzifon havalisinde ngiliz askerleri yok muydu? Neden onu tutuklayp stanbul'a gndermediler de, geri armas iin Bab- Ali'ye bask yapmaya koyuldular? Dorusu bu bir muammadr." (Hilafet, s. 160) 1. M.Kemal ile ngilizler arasnda gizli bir anlama olduunu ileri sren bir yazar, M.Kemal'in hemen geri arlmasn nasl aklayabilir? aresizlik iinde, 'sobe' deyip kayor.314 2. ngilizler, M.Kemal'i, Samsun'da ve Merzifon'da bulunan birka yz askere gvenip de mi tutuklayacaklard? O srada Samsun'da 15.Trk Tmeninin karargah ile 45.Alay, Havza'da 56.Alay, Amasya'da 5.Kafkas Tmeni karargah ve 9.Alay, Merzifon'da 10.Alay bulunuyordu.315 Komutann buuk dmana teslim etmi birlik var m tarihte? Kald ki ngilizler, Eskiehir'deki Kuva-y Milliye Komutan Atf Bey dnda, Anadolu'da bulunan hangi komutan, subay hatta hangi eri tutuklayp da stanbul'a getirebildiler ki? Bu cesareti, mtarekenin balangcnda Batum'da, bir de gl olduklar ve hkmetten destek grdkleri stanbul'da gsterebilmilerdir. K.Msrolu'nun, ngilizlerin bu frsat kullanamam olmasna zld anlalyor. "ngilizler, sanki M.Kemal'in Anadolu'ya gidii kendi bilgileri ve izinleri dnda olmu gibi, gya ona engel olmak yoluna gitmeleri ve bu maksatla stanbul hkmetlerince Kuva-y Milliye'nin takbihini (sulanmasn) istemeleri, meri (yrrlkteki) kanunlar nnde aklanmas imkansz bir muammadr. Bu tarz hareketle ngilizler, iki taraf kar karya getirmek ve stanbul hkmeti ile Halifeyi, milli gaye aleyhinde gstererek halkn gznden drmek maksadn gtmlerdir... Bakalm buna benzer krdmleri zmek, ne zaman nasip olacak?" (S.Mcahitler, s.82) Msrolu durumu yine uvala sdramad ve senaryosuna uyduramad iin aresizlik iinde, yine 'muamma' deyip geiyor. ngilizlerin milliyetilere kardklar zorluk, yalnz M.Kemal'i geri armalarndan ve stanbul hkmetinden Kuva-y Milliye'yi sulamasn istemelerinden mi ibaret? Olmadn elbette kendi de biliyordur ama senaryosuna ters dt iin hepsini yok sayyor. ngilizlerin kardklar kanl ve kansz zorluklarn ve sorunlarn balcalarn, drdnc blmde topluca greceiz. 8/7. M.Kemal -ngiliz ilikisini kantlamak iin ileri srlen rnekler ve dorular Msrolu diyor ki: "ngilizlerin Kuva-y Milliye'ye kar bu ilgileri, daha sonra da devam etmitir ki bunun pek ok rneinden bir ikisini gsterelim." (Hil afet, s. 163) 'Pek ok rnek' diyor ama bula bula ancak aktaracam rnekleri bulabilmi. rnekleri grnce, hayli eleneceksiniz. imdi Msrolu'nun, binlerce olay ara-

de

bi

an

_8

sndan bulup da kant diye ileri srd btn rnekleri aktaryorum: "Albay Salahattin Beyi (Kseolu)316 Anadolu'ya bir ngiliz gemisi gtrmtr." (Hilafet, s. 163, kaynak: Nutuk) Nutuk'ta bu konu, 3.Kolordu Komutan Refet Bele'den gelen 13.7.1919 gnl bir telgraf dolaysyla yer almtr. Refet Bele, 'stanbul'dan bir ngiliz gemi-siyle Albay [olak] Salahattin Beyin 3.Kolordu Komutanl grevini devralmak zere geldiini, Harbiye Nezaretinin kendisine de ayn gemi ile stanbul'a dnmesini emrettiini' bildirir. M.Kemal bu durumu yle yorumluyor: "tiraf etmeliyim ki bu tarz ve tavrdan memnun olmadm. Refet Beyin benimle olan ibirlii stanbulca biliniyor. Salahattin Bey onu deitirmek iin hem de bir ngiliz gemisi ile geldiine gre, derhal verilmesi doal olan hkm, bu kimsenin ngiliz grne hizmet edecei iin kendisine gven duyulduudur. Bu hkm bir zan (san) gcnde olsa bile, Refet Bey komutay ona vermede acele etmemeli, hi olmazsa bizim de grmz almalyd." (Nutuk, 1.C., s.36,37) Bu olay ve M.Kemal'in yorumu, ngilizlerin Kuva-y Milliye'ye destek verdiini deil, M.Kemal'in ngilizlerle ilikili gibi grnen herkesten kukulandn g sterir.317 Albay Selahattin'in Albay Refet Beyin yerine gnderilmesinin sebebi de u: Albay Refet Bey, Merzifon'a ngiliz askeri yollanrsa, atele kar koyacan, Samsun'daki ngiliz subayna bildirmitir. (S.Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya, 2.C., s.145, 1 sayl dipnotun 4. maddesi; D.Avcolu, Milli Kurtulu Tarihi, 3.C., s.1210; ilgili belgeler: B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C. 38,41,42,43)318 "M.Kemal Paa, Samsun Mfettiliine (dorusu: Mutasarrflna) Ha-mit Bey adnda birini tayin ettirmiti. Bu kimsenin daha sonra Dahiliye Nazr ile aras bozulduu iin grevden alnmasna karar verildii halde ngilizler, yerinde braklmas iin stanbul hkmetine bavurmulardr." (Hilafet, s.163, kaynak: yine Nutuk) Hamit Bey Mlkiye'den 1902'de mezun olmu eski bir idarecidir. Samsun Mutasarrflna319 Refet Bele'nin tavsiyesi ve M.Kemal'in nerisiyle tayin edilmitir. Deli Hamit diye nl, geimsiz, olduka tutarsz biridir.320 Ama Samsun'da asayiin dzelmesine yardm olur. 14 Temmuz 1919'da M.Kemal'e, 'stanbul hkmetince grevinden alnm olduunu duyduunu' bildirir. Refet Bele de, Samsun'daki ngilizlerin de Hamit Beyin yerinde kalmas iin stanbul'a bavurdukl arn yazar. (Nutuk, 1.C., s.39-43) Msrolu, kna skna sinekten ya karmaya alyor. Hamit Bey stanbul hkmetince atanm ve stanbul hkmetini temsil eden bir ynetici. O tarihte daha Erzurum Kongresi bile toplanmam, stanbul-Anadolu ayrl sz konusu bile deil. Samsun'daki ngiliz subaynn, Pontus olaylar dolaysyla gerginliin artt ehirde, az-ok gvenli bir ortam salam olan Hamit Beyin yerinde kalmasn istemesinin, M.Kemal'i ve milli hareketi desteklemekle ne ilgisi var? "25 Eyll 1919 tarihinde yani daha Kuva-y Milliye'nin herhangi bir varl grlmeden nce, General Salliklad (Jeschke, bu ad Sally Flood diye veriyor) Ali Fuat Paann yanna bir kurmay binba ile Eskiehir ngiliz kontrol subaylarndan oluan bir heyet gnderdi. Bu heyet, 'ngilizlerin ahval-i dahiliyeye (i

de

bi

an

_8

olaylara) ve Kuva-y Milliye'ye katiyen (kesinlikle) mdahele etmeyeceklerine (karmayacaklarna)' dair sz verdi." (Hilafet, s.164, kaynak: Nutuk) Msrolu'nun Kurtulu Sava'n hi bilmedii, bir daha ve pek grkemli bir biimde aa kyor. '25 Eyll 1919'da Kuva-y Milliye'nin herhangi bir varl grlmediini' ileri sren yazara, aklama yapmadan nce, birka varlk rnei hatrlataym, belki o byk ykmn altndan, bu kadar abuk silkinip ayaa kalkm olan milleti ile gurur duyar ve ngilizlerin neden byle davrandklarn kavramaya alr. 1. rgtlenmeler: 7 Kasm 1918, Trakya-Paaeli Mdafaa Heyet-i Osmaniyesi'nin kuruluu, 3 Kasm 1918, Kars Byk Kongresi, 13 ubat 1919, Trabzon Muhafaza-y Hukuk-u Milliye Cemiyetinin l Kongresi, 17 Mart 1919, zmir Mdafaa-y Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti'nin zmir Kongresi, 1 ve 5 Haziran 1919, 1. ve 2. Mula Kongreleri, 17 Haziran 1919, Vilayat-arkiyye Mdafaa-y Hukuk-u Milliye Cemiyetinin Erzurum l Kongresi, 28 Haziran 1919, Balkesir (1.) Kongresi, 23 Temmuz, Erzurum Kongresi, 26 Temmuz 1919, Balkesir (2.) Kongresi, 6 Austos 1919, Nazilli (1.) Kongresi, 16 Austos 1919, Alaehir Kongresi, 4 Eyll, 1919 Sivas Kongresi, 16 Eyll 1919, Balkesir (3.) Kongresi, 19 Eyll 1919, Nazilli (2.) Kongresi. 2. Ayrca, 25 Eylle kadar btn Ege ve Kocaeli'nde,321 Gneyde,322 Kuzeydouda Karadeniz eridi boyunca ve Douda da btn snr ve snr tesi Trk kesimlerinde ete/kuva-y milliye/milis birlikleri kurulmu, Yunan, Fransz ve Ermeni birlikleri ile Rum ve Ermeni eteleri ile arpmaya oktan balamlardr. O kadar ki Yunan Komutan, daha Haziran 1919'da Venizelos'a telgraf ekerek, 'Tam bir Trk seferberlii (!) karsnda bulunduunu' bildirecektir. Yani halk oktan uyanm, rgtlenmi ve silahl direnie gemitir. Tabii, ilk tepkiler bireysel ve yereldir. Zamanla geliip birleerek, genel bir anlam kazanacaklardr. Bu tepkilere yol aan olaylardan bazlarn ve stanbul'un vurdumduymaz ve olumsuz tutumunu grmtk. 3. Bu gelimelerden sonra ngilizler, ok gerekmedike, genileyip yaygnlaabilecek, yeni bir savaa yol aacak her trl atmadan uzak durmaya alacaklardr.323 General Sally Flood'un A.Fuat Paaya birka subay yollayarak atmay engellemek istemesinin genel sebebi, ite bu gelimelerdir. zel sebepler de unlar: a. stanbul hkmetinin engelleme giriimleri zerine Sivas Kongresi, 11/12 Eyll gn stanbul'la haberlemenin ve ilikinin kesilmesine karar vermi ve karar btn illere duyurulmutur. Bu karara uymayan bir iki yerin yneticisi

de

bi

an

_8

"Yine ayn tarihlerde ngilizler, Merzifon'da bulunan ngiliz kuvvetlerinin geriye alnmas halinde, 'Kuva-y Milliye'nin memnun olup olmayacan' sordular. Kuva-y Milliyece 'pek memnun oluruz' cevab verildi. Onlar da Merzifon'daki kuvvetlerini, arlklaryla birlikte nce Samsun'a, oradan da stanbul'a ektiler." (Hilafet, s.164, kaynak: Nutuk) Bu iddiann cevabn, Vahidettin'den yana bir tarihi, .H.Daniment versin: "Bunun sebebi, Anadolu'da harekt- milliyenin gelimesinden dolay, ngilizlerin tehlikede kalm olmalardr.329 Merzifon'un boaltlmasnda Reitbeyzade Srr Beyin tekil ettii mahalli kuvvetin byk hizmeti olmu, bu kuvvet ngilizleri, Merzifon'dan Samsun iskelesine gidinceye kadar hrpalamtr." (.H.Daniment, Osm. T.Kronolojisi, 4.C., s.461; ayrca S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.579; K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.264)330 Anadolu'da skan ngilizler, cephe daraltmak iin 4 Ekimde Samsun'daki asker-

de

arasnda Eskiehir Mutasarrf Hilmi Bey de vardr. b. ngilizler, Dou Anadolu ile Bat Anadolu'yu birbirinden ayrmak ve milliyetilerin birlemesini nlemek amacyla zmit-Eskiehir-Konya demiryolunu btnyle denetimleri altna alr, zellikle Eskiehir'de bulunan birlii takviye ederler.324 Eskiehir'deki Kuva-y Milliye Komutan Yarbay Atf Beyi de 7 Eyllde tutuklayp stanbul'a gnderirler. c. stanbul hkmeti de, Ankara'daki 20.Kolordu Komutanlna emekli Kiraz Hamdi Paay atar. Kiraz Hamdi Paa Eskiehir'e gelir, Kuva-y Milliyeciler demiryolu kprsn attndan, Ankara'ya gidemez, orada kalr ve Mutasarrf Hilmi Beyle birlikte, Kuva-y Milliye'yi bastrmak iin yeni bir kuvvet oluturmaya kalkr.325 Bu arada Mutasarrf Hilmi, Eskiehir'deki millicileri yldrmak iin ngilizlere dayanarak skynetim ilan edecek, Dr.Tahsin Beyle birlikte birka milliciyi ldrtecektir. d- Ali Fuat Paa da, ounlukla milis birliklerinden kurulu bir kuvvet ile Eskiehir'i kuatr. Telgraf hatlar kesilir. Ama, ngilizleri ve ngilizcileri .Eskiehir'den ayrlmaya zorlamaktr. General Sally Flood, 21 Eyllde birka subayn yollayarak Ali Fuat Paay uyarr ama kuatma kaldrlmaz, stelik ayn gn (21 Eyll) ngilizler ile milliciler arasnda, Ktahya'da silahl atma kar, ngilizler Ktahya'y brakmak zorunda kalrlar. Bunun zerine ngiliz generali, 25 Eyllde, Ali Fuat Paay bir mektup ile tehdit eder.326 1/2 Ekim gecesi Eskiehir halk, ayaklanacak, 2 Ekimde Damat Ferit istifa edecektir. 4 Ekim gn Mutasarrf Hilmi ldrlr. (Gkbilgin, M.M.Balarken, 2.C., s.61) Bunun zerine Kuva-y Milliye, Eskiehir'de de ynetimi ele alr. Kiraz Hamdi Paa apar topar stanbul'a kaar.327 Olay bu. Msrolu olayn yalnz ilk evresini anlatp ortam ve sebepleri aklamyor, geliimi aktarmyor, sonra da ahkm karyor.328 ngilizler bir sre sonra, Anadolu demiryolunu denetim altnda tutan 3 taburu, Eskiehir'i de boaltarak, zmit'e ekeceklerdir. (A.F.Cebesoy, M.M.Hatralar, s.316 vd.; S.R.Sonyel, D Politika 1.C., s. 147) Anadolu'da pek az ngiliz subay ve askeri kalr; stanbul'un igali zerine onlar da tutuklanrlar. (29 kii, Bilal N.imir, Malta Srgnleri, s.352, dipnot 47)]

bi

an

_8

leri de stanbul'a ekeceklerdir.331 "1919 ylnda Sultan Vahideddin, Anadolu'daki isyan bastrmak zere gvenilir kuvvetlerinden iki tmen tekil edip Anadolu'ya gndereceini syleyince, tilaf devletleri temsilcileri buna asla izin vermediler. 'Bu mtareke artlarna aykrdr, terhis yerine yeniden silahlanma m yapacaz?' dediler." (Hilafet, s. 164) K.Msrolu bile Vahidettin'in Milli Mcadele'yi desteklemediini, bastrmak iin kuvvet kullanmak istediini itiraf etmi!332 Ee, bu itirafla, btn iddialar gmlemi olmuyor mu? "M.Kemal Paa, Anadolu'ya gitmek zere iken stanbul'da Ruslarla temasta bulunmutur. Bu temaslarda, Rus Albay lyaev ile M.Kemal Paa arasnda neler grld bugne kadar aklanmamtr." (Hilafet, s. 165, kaynak: K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.618 vd. imi. Bu sayfann says 2. baskda 593'tr.) K.Karabekir'in stiklal Harbimiz kitabna dayanarak, M.Kemal'in stanbul'da Albay lyaev ile grtn ilk defa kimin yazdn saptayamadm ama ilk yazan her kimse, onun yapt bu yanllk srp geliyor. S.R.Sonyel gibi alkan bir bilim adam bile, K.Karabekir'in kitabnn o sayfalarn okumaya zaman ayramam ki ayn yanl yapyor. Diyor ki: "[M.Kemal] Karabekir'in akladna gre, stanbul'da iken lyaev adnda bir Sovyet albayyla grmtr." (D Politika, 1.C.,s.83) Oysa stiklal Harbimizin bu konuyla ilgili sayfalarn (2.baskda, s.579-582, 591595) dikkatle okuyanlar grrler ki Karabekir, M.Kemal'in stanbul'dayken lyaev'le grtn yazmyor, sadece Baha Sait'in mektubu ile Baku'da yapt 11 Ocak 1920 gnl tuhaf anlamann metnini, M.Kemal'in Rauf ve Kara Vasf Beylere yazd iki mektubu aktaryor. Bu belgelere gre olayn asl u: 1. Albay lyaev, Karakol Cemiyeti'nden Baha Sait'le Baku'da yaplan anlamay onaylatmak iin 1920 ylnn ilk aylarnda stanbul'a getirir ve Kara Vasfla iliki kurar, 2. Kara Vasf Bey de, bu garip anlamay,.onaylamas iin M.Kemal'e, Ankara'ya yollar (Nisan 1920), 3. M.Kemal, bu srada Ankara'dadr ve Meclisin al iin hazrlk yapmaktadr. Baha Sait'in yapt anlamann zerinde bile durmaz, tabii onaylamaz da. Ksacas, lyaev ile ne 'Anadolu'ya gitmek zere stanbul'da iken' grmtr, ne de Ankara'da. Msrolu ve bu masala inananlar, stiklal Harbimiz adl kitabn ilgili sayfalarn dikkatle okurlarsa, lyaev konusundaki yanllarn kolayca fark edip dzeltebilirler.333 "Ayrca, Samsun'a ktktan sonra Havza'da, Albay Budiyenni bakanlndaki bir heyetle grmelerde bulunduu bilinmektedir. Buradaki mzakereler tam yirmi iki gn srmtr." (Hilafet, s.165, kaynak: Masalc H.Ertrk'n ki Devrin Perde Arkas adl kitab, s.338, 342)334 1. Albay Budiyenni bu tarihte, Volga kysnda aritsin evresinde arpmaktadr. (Budiyenni'nin anlarna dayararak, S.Yerasimos, Trk-Sovyet likileri,s.

de

bi

an

_8

"htimal ki Rus heyetini M.Kemal Paa ile grp anlamaya imale eden (ynlendiren) ngiliz entelijansna (gizli servisine) mensup kimseler olmutur (!). nk bilhassa stanbul'daki grmelerin antikomnist Ruslarla olmak ihtimali galiptir (oktur) (!). ngilizlerin daha sonra komnizme kar Batum'a karma yapacak kadar ileri gitmeleri, bu gr kuvvetlendirmektedir.(!) Fakat Samsun'daki grmelerin (Havza demek istiyor) komnist Ruslarla olduuna da phe yoktur. Esasen M.Kemal, daha stanbul'dan ayrlmadan, ngiliz entelijansna mensup baz kimselerle de gizlice grmt." (Hilafet, s. 165, son cmle iin dayanak olarak Dagobert von Mikusch'un kitabnn 164 ve 292. sayfalarn gsteriyor.) 1. Yorumlarnn hzn verici naivlii bir yana, Msrolu, yanl bilgi vermeye ayn hzla devam ediyor: Batum, yazd gibi sonra deil, daha 24 Aralk 1918 gn, 27.ngiliz Tmeni tarafndan igal edilmitir. (TH, 1.c, s.161) 2. D.von Mikusch'un 164 ve 292. sayfalarnda da, Msrolu'nun iddiasna dayanak olabilecek tek kelime yok! (Trke eviride 190-191, 338-339. sayfalar.) Yani yutturmaclk yntemi, kesintisiz sryor! "Ruslar bu sralarda Balkesir'de bulunan Kazm (zalp) Paaya da gizli bir Rus delegesi gndererek, kendi fikirlerine ekmeye almlardr." (Hilafet, s.166) S.R.Sonyel, bu gizli Rus delegesinin (!) bir ngiliz ajan olduunu, K.Msrolu'nun bu kitabnn yaymlanmasndan yllarca nce, ngiliz belgelerine dayanarak aklamt!337 "[K.Msrolu, Sovyetler-Ankara ilikileri hakknda baz bilgiler verdikten

de

bi

an

_8

108, dipnot 87) Eer ayn anda iki yerde bulunabilmek gibi bir kerameti yo ksa,Budiyenni'nin Havza'da olmas mmkn deildir. 2. Gerekten byle bir temas olsayd, M.Kemal, Sovyetlerle kurulan bu ilk temas hakknda, arkadalarna bilgi verirdi. Bu konuda bir belge olmad gibi hibirinin anlarnda da byle bir bilgi yer almyor. Bu temasn, kk bir kasabada ve kalabalk karargh mensuplarndan gizli olarak gerekletirildii de dnlemez. Havza'dan K.Karabekir'e uzun bir mektup yazarak, Sovyetler'e ilikin gr ve bilgileri bildiren Binba Hsrev Gerede de, Budiyenni'den ya da herhangi bir Sovyet kurulundan sz etmemektedir. (K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.59 vd.) 3. SSCB Bilimler Akademisi tarafndan hazrlanm olan 'Ekim Devrimi Sonras Trkiye Tarihi' adl kitapta da bu uydurma, yer almamaktadr. (ev: A.Hasanolu, Bilim Y., stanbul, 1979) 4. Sz neden uzatyorum ki? Mete Tuncay, M.Kemal-Budiyenni grmesinin masal olduunu kantlam: Atatrk'le lgili Olarak Uydurulmu Bir Hikye,Sinan Yll/1973, s.510 vd.335 5. H.Ertrk, 'M.Kemal Havza'da 22 gn kalmtr' diye yazyor, Msroluda hi incelemeden kopya ekip, 'grmelerin tam 22 gn srdn ' iddia ediyor, bylece H.Ertrk'n yanlna kuyruk takyor. M.Kemal Havza'da 17 gn kalm (25 Mays-11 Haziran), 12 Haziran'da Amasya'ya gemitir! (KA.Gnl,s.8792)336

1. Refet Paa ile 12 Haziran 1921'de gren Henry ve Stourton, ticarete balam iki eski ngiliz subaydr, madencilikle ilgilenmektedirler; Harington'un erkan- harbiyesi ile ilgileri yoktur. 2. nebolu'ya gemek iin izin istedikleri zaman General Harington, Henry'den, stanbul'un igali zerine M.Kemal'in tutuklatt ngiliz askerleri ile M.Kemal'in askeri niyetleri hakknda bilgi toplamasn ister;339 ayrca der ki: "M.Kemal ngilizlere yaklamak istiyorsa, ilk adm o atmal!" 3. Henry ve Stourton, sel yznden nebolu'dan ileri gidemez ve nebolu'da bulunan Refet Paa ile grrler.340 4. Stourton'un raporundan anlaldna gre Refet Paa, bu iki ngilizle hayli dalga gemi. Mesela son olarak 600 top salandn, Anadolu'da drt cephane fabrikas olduunu' sylemi, genel konularda da yuvarlak szler etmi.341Henry'nin nebolu dn, Harington'a, 'M.Kemal sizinle grmeye pek hevesli' dedii anlalyor. Harington bu bilgiyi ciddiye alarak M.Kemal ile iliki kurmaya alacak ama Henry'in sznn doru olmad ortaya kacaktr. (1-4. madde iin, B.N.imir, Sakarya'dan zmir'e, s.68-136)342 5. Saltanat ve Hilafet hakknda da ok ksa da olsa, bir grme yapld dorudur. Ama Refet Paann sylediklerinin, Msrolu'nun iddias ile bir ilgisi yok! nk Refet Paann sylediklerinin zeti yle: "Trkiye meruti bir Hkmdarca ynetilecek ve bu Hkmdar ayn zamanda Halife olacaktr." (Grmenin tutana:Bilal N.imir, ngiliz Belgeleri, 3.C., zet: s.CXXI, orijinal metin: s.453 vd.)343 6. Edgar Pech'in kitabnn 200. sayfasnda, Msrolu'nun iddia ettii gibi bir

de

bi

an

Dorular:

_8

sonra diyor ki:] Teferruatna giremediimiz byle bin trl tehlikeli faaliyet ve propagandann ortaya kmasna sebep neydi? Hi phesiz, birinci derecede Rusya'ya irin grnerek bir para yardm koparmak! Yahut da evvelce arz etmi olduumuz zere, bu ilgi ile ngilizleri korkutmak!338 Ancak M Kemal Paa, sonunda Ruslara veda ederek ngilizlerle kaytsz artsz beraber olmutur. Bu hareket tarzn zorunlu hale getiren amiller (etkenler) Lozan'da ortaya kmtr. Bunun da sebebi, ksaca sylemek gerekirse, evvelki taahhtlerdi (nceki sz vermelerdi). Mesela '1921 senesi[nde] M.Kemal tarafndan tayin edilen Refet Paa ile Harington'un Erkan- Harbiyesinden gnderdii murahhaslar (delegeler), nebolu civarnda bir iftlikte toplanarak siyasi ve iktisadi eyler grrler. Saltanat ve Hilafete ilikin birtakm siyasi meseleyi de sz konusu etmilerdi. ' (Kayna, Edgar Pech, Les Allies et Turqui, s.200) Bu anlama gereince, Hilafeti halkn gznden drmek iin stanbul'daki igal kuvvetleri ile Ankara'daki M.Kemal Paa, gayet akortlu (uyumlu) bir ekilde faaliyette bulunmulardr." (Hilafet, s.165, 172; hani M.Kemal ile ngilizler, bu konuda 1919'da, stanbul'da Hilafet ve Trkiye'nin gelecei hakknda kesin anlamaya varmlard? Bu yeni anlamann sebebi ve gerei ne? Ne olacak, Msrolu yle mnasip gryor.)

ifade de, kesinlikle yer almamaktadr.344 Bu ne bitmez tkenmez yalan yamuru! "ngilizler bu hususta o kadar /mahirane (ustaca) bir siyaset takip ettiler ki stanbul'daki Meclis-i Mebusan' basp datmalar bile, mebuslarn (milletvekillerinin) Ankara'ya gitmeleri ve bu suretle stanbul'u kerterek orasnn glenmesini salamak iindi. Hatta Ankara'ya kaacak mebuslarn pek ounu, 'heyet-i nasha' ad altnda yine kendileri gtrmlerdir. Hakikaten stanbul'daki Meclis-i Mebusan'n datlmasnda, Ankara'nn kuvvetlenmesini ve siyasi faaliyetlerin merkezi haline gelmesini istemek gibi anlalmas g bir ngiliz siyasetinin ilgisi olduunda phe yoktur. Ancak nemli olan udur ki ngilizler bu hareketi, M.Kemal Paa ve Rauf Orbay ile anlaarak yapmlard." (Hilafet, s. 173) Siz hi bu kadar sunturlu bir palavra duymu muydunuz? ngilizlerin Meclisi basmalar ve baz milletvekilleri ile birok milliyetiyi tutuklamalar, stanbul'un resmen igali karar ile balantl bir olaydr. Mttefiklerin, stanbul'un resmen igaline ve onunla birlikte baka nlemlerin de alnmasna karar vermelerinin sebepleri ve belgeleri, btn ciddi kitaplarda var.345 stanbul'un igaline yol aan olaylarn ve karar srecinin, belgeli yksn zet olarak grelim. stanbul'un resmen igalinin gerek yks

Erzurum ve Bat Anadolu kongreleri, ngiliz denetim subaylarnn, artk ordunun silahlarn toplayamamas, milli kuvvetlerin Batda ve Gneydeki etkinlikleri, btn igal glerini tedirgin etmeye balamtr. Sivas Kongresinin toplanmas, stanbul ynetimiyle birlikte ngilizleri de ok rahatsz eder. Olaylar yle geliir: 9 Eyll 1919: Y.Komiser Amiral de Robeck, Curzon'a unlar yazar: "M.Kemal'in tesiri gittike artyor..." (E.Ulubelen, s.211) 11 Eyll 1919: Sivas Kongresi'nin bildirisi! 17 Eyll 1919: ngiltere Karadeniz Ordusu Bakomutan General Milne'in raporu: "Hkmet ve Mttefik devletleri kuvvetsizdirler. M.Kemal'in hareketi Anadolu'da bamsz bir cumhuriyete doru geliiyor." (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.64) 24 Eyll 1919: Vali Artin Cemal Konya'dan kaar. (Jeschke, a.g.e., s.66) 1 Ekim 1919: D.Ferit istifa eder. 2 Ekim 1919: Ali Rza Paa hkmeti kurulur. 10 Ekim 1919: Y.Komiser de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Anadolu'daki milli hareketin basksyla D.Ferit hkmeti istifa etti. M.Kemal karsnda ngiliz aslannn prestiji sarsld. Mtarekeyi imzalayan Trkiye'nin yerinde, bugn bambaka bir Trkiye var. Bu yeni Trkiye'ye bar artlarn empoze etmek kolay olmayacak." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.LVIII/134)346 20 Ekim 1919: General Milne'in raporu: "Milli liderler, silahl direnie iyiden iyiye kendilerini kaptrmlar. Askeri kuvvet kullanmak icap edecek." (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.72)

de

bi

an

_8

28 Ekim 1919: Konya-Bozkr asileri ngilizlerden yardm isterler. (Jeschke,TKS Kronolojisi I, s.73) 29 Ekim 1919: Blgeyi ngilizlerden devralan Franszlar, Ermeni birlikleri ile birlikte Urfa, Mara ve Antep kentlerine girmeye balarlar. Ksa bir sre sonra Trklerle bu kuvvetler arasnda kyasya bir bouma balayacaktr. (KS Gnl,2.C., s.105)' 8 Kasm 1919: Lloyd George, Avam kamarasnda yle konuur: "Karmzda, savata olduu gibi barta da glk karan, hatta savatakinden daha fazla glk karan bir Trkiye var!" (T.Gkbilgin, M.M.Balarken, 2.C., s.180) 10 Kasm 1919: Y.Komiserde Robeck'in raporu: "stanbul'un resmen igali gereklidir." (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.76; B.N.imir, ng.Belgelerinde, 1.C.,s.LXIX/188) 11 Aralk 1919: Y.Komiser de Robeck'in raporu: "M.Kemal balca dmanmzdr!" (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.80) 11 Aralk 1919: General Milne, 'itaatsizlik ettikleri iin Cemal ve Cevat Paalarn azlini' ister. (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.80) 26 Aralk 1919: Y.Komiser Amiral de Robeck'ten, General Milne'e: "M.Kemal hareketinin bastrlmas iin ok byk bir kuvvet gerekiyor." (Jeschke,TKS Kronolojisi I, s.82) 27 Aralk 1919: M.Kemal ve Heyeti Temsiliye Ankara'ya gelir. 4 Ocak 1920: Lord Curzon, kabine yelerine, yle zetlenebilecek olan bir muhtra datr: "Trklerin Avrupa ile iliiini kesmek... Bunun iin Trkleri stanbul'dan atmak... Trklerin stanbul'da braklmasnn, milli akm daha glendirecei..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.XCIII/300) 12 Ocak 1920: Antep sava balar. 18 Ocak 1920: Y.Komiser V. Amiral Webb'ten Lord Curzon'a:"... Trk milli hareketine kar kuvvet kullanmak gerekecek." (B.N.imir, ng. Belgelerinde., 1.C., s.XCIX/336) 20 Ocak 1920: Y.Komiser, ortak bir nota ile milli kuvvetleri destekledikleri anlalan Harbiye Nazr Cemal Paa ile Genelkurmay Bakan Cevat Paann, 48 saat iinde grevden alnmalarn isterler. (T.Gkbilgin, M.M.Balarken, 2.C., s.307)347 20 Ocak 1920: Mara sava balar. 27 Ocak 1920: Gelibolu civarnda ve Fransz askerlerinin gzetimi altnda bulunan Akba silah ve cephane depolarn, Kprll Hamdi ile Dramal Rza348 ve arkadalarnn basarak silah ve cephaneyi Anadolu'ya karmalar, igal glerinin iddetli tepkilerine yol aar. ngilizler Bandrma'ya iki blk asker kararak ehri igal ederler. (K.zalp, Milli Mcadele, 1.C. s.88 vd.; A.F.Trkgeldi, Grp ittiklerim, s.254; B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CIX/381) 28 Ocak 1920: Meclis-i Mebusan, gizli bir toplant yaparak, Misak- Milli'yi kabul eder. (K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.434)349 4 ubat 1920: Y.Komiser Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Fransz Y.Komiseri, 'Mara blgesinde durumun ciddi olduunu, dzenli Trk kuvvetlerinin de Fransz askerlerine saldrdn belirterek mtarekenin artk fiilen bitmi saylacan' syledi." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CIII/364)

de

bi

an

_8

6 ubat 1920: Y.Komiser Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Her ihtimale kar hazr bulunmak gerektiinden, General Milne stanbul'da kuvvet yna yapmak dncesinde." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CIV/366) 8/9 ubat 1920: Kuva-y Milliye Urfa'y kuatr ve ehre girer. (TH.4.C, s. 104) 10 ubat 1920: Galip devletler temsilcilerinin Londra'daki toplantsnda, stanbul'daki ngiliz ve Fransz Yksek Komiserlerinin ortak nerileri grlr: stanbul'da ynetimin igalcilere devredilmesi, milliyetilerin tutuklanmas ve Meclis'in kapatlmas. (Tutanaklara dayanarak S.R.Sonyel, D Politika, 1.C., s.206) 12 ubat 1920: Franszlar Mara'tan ekilir ve Kuva-y Milliye Mara'a gi-rer. (TH, 4.C., s.95) 13 ubat 1920: Y.Komiser Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Damat Ferit Paann tekrar baa geirilemedii... Osmanl Meclisi'nin milliyeti rgtn stanbul'da siyasi bir paras durumunda olduu... Milliyeti harekete kar silah kullanmak gerekecei..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CV/371) 16 ubat 1920: stanbul ynetiminin ve ngilizlerin destekledikleri Anza-vur'un ikinci isyan. (TH, 6.C., s.27)350 17 ubat 1920: Misak- Milli aklanr! (Trk Parlamento Tarihi, 1.C., s.25., 5. dipnot) 21 ubat 1920: ngiliz askeri haberalma raporu: "stanbul'daki milliyetilerin M.Kemal Paa ile Meclis telgrafhanesi ile haberletikleri..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CVIII /379) 23 ubat 1920: Y.Komiser Amiral de Robeck, Meclis'te milletvekillerinin ateli konumalar yapmalarn, Mara'a saldrlmasn, Akba depolarnn boaltlmas ve Mttefik nbetilerinin yakalanmasn iddetle protesto eder. (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CVIII vd./381) 23 ubat 1920: Y.Komiser Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Anado-lu'daki btn hareketler, M.Kemal Paa tarafndan, milli hareketin paralar olarak tertiplenmektedir... Bizim aldmz kararlara hrmet etmeyen tek halk, Trk halkdr." (E.Ulubelen, s.257). 23 ubat 1920: Baz yeni ngiliz sava gemileri stanbula gelir ve karayaasker karrlar. (H.Himmetolu, KSda stanbul ve Yardmlar, 1.C., s.434) 24 ubat 1920: Yzba Butler'in raporu: "General Gouraud'nun, Urfa, Ma-ra ve Antep'e saldran Kuva-y Milliye birliklerinin arkasnda dzenli ordunun olduunu syledii, Mttefiklerin M.Kemal'e bask yapmas gerektii..." (B.N.imir,ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CX /388) 28 ubat 1920: Galip devletler temsilcilerinin Londrada yaptklar toplantda Babakan L.Georgenin konumas: Franszlarn Maratan ekildiklerine, ukurovada Ermeni kym yapldna dair haberler alnd351 Mttefiklerin prestijinin sarsld Artk Trkiyeye kar harekete gemek gerektii (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CXI vd./403; T. Baytok, s.82 vd.) 29 ubat 1920: Gr sorulan Y.Komiser Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Milliyeti direnii krmak iin harekete geilmesi ve stanbul'un igal edilmesi... Bar artlar nisbeten yumuak olduu takdirde, bar kabul edecek Trkleri, Sultann etrafnda toplayp milliyetilere kar bir cephe kurulabilece-

de

bi

an

_8

i..."(B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CXIII/411) 2 Mart 1920: Y.Komiser Amiral de Robeckten Lord Curzona: stanbulu igal etme dncesini General Milne de kabul etti. (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CXIV/413) 3 Mart 1920: Ali Rza Paa hkmeti istifa eder. 5 Mart 1920: Y.Komiser Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Fransa_ Y.Komiseri ile stanbul'un igali ve milli hareket liderlerine kar sert nlemler alnmas konularnda dnce birliine vardk..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C.,s.CXVI/427)352 8 Mart 1920: Salih Paa hkmeti kurulur. 8 Mart 1920: LGeorge - Venizelos grmesi srasnda, Venizelos'un ileri srd grler: "Trkiye'ye bar artlarn kabul ettirme grevini, Yunanistan'n zerine alabilecei... ki tmenle M.Kemal kuvvetlerinin ezilebilecei..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1 .C, s.CXVIII /422) 10 Mart 1920: Londra'da alnan kararlar: "stanbul igal edilecek, Harbiye Nezaretine, polis tekilatna ve PTT'ye el konulacak!" (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CXIX /444) 10 Mart 1920: stanbul'daki Y.Komiserler toplanarak, nde gelen milliyetileri tutuklama emrinin nasl uygulanacan grrler. (TC Kronolojisi, s.138) 12 Mart 1920: Lord Curzon'un, Vaington'daki ngiliz B.Elisine, alnan kararlar hakknda verdii bilgiler: "Kilikya'da (ukurova'da) asayii Franszlarn salayaca... stanbul'un igal edilecei ve bar artlar kabul edilinceye kadar igal altnda tutulaca... M.Kemal'in bertaraf edilecei.." (B.N. imir, ngiliz Belgelerinde,1.C.,s.CXX/453)353 16 Mart 1920: stanbul'daki Y.Komiserlerin Sadrazam Salih Paaya 09.40'da verdikleri ortak nota: "stanbul saat 10.00'dan itibaren igal edilecek... M.Kemal ve milli hareketin br liderlerinin, Osmanl hkmetince derhal red ve inkr edilmeleri..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CXXII/460) Tren ve vapur seferleri durdurulur, btn yollar tutulur, Harbiye Nezareti ve PTT igal edilir, polis tekilatna el konulur.354 Bir ngiliz birlii, ehzadeba karakolunu basar, 6 erimizi ehit eder, 15 erimizi yaralar. Sivil ve asker 150 milliyeti Trk tutuklanr. Tutuklamalar 18 Marta kadar devam edecektir.355 gal Kuvvetleri Komutanlnn teblii (zet): "2. Mttefik devletlerin niyeti, saltanat makamnn gcn krmak deil, Osmanl idaresinde kalacak yerlerde, o gc desteklemek ve salamlatrmaktr, 3. Mttefik devletlerin niyeti, Trkleri stanbul'dan yoksun brakmamaktr... Eer Anadolu'da genel karklk ve Hristiyan kym gibi olaylar olursa, bu kararn deitirilmesi muhtemeldir." (A.F.Cebesoy, M.M.Hatralar, s.309)356 Ayn gn Vahidettin, Sivas milletvekili Rauf (Orbay), Balkesir milletvekili Abdlaziz Mecdi Hoca (Tolon) ve Konya milletvekili Vehbi Hoca (elik)'dan oluan Meclis Kurulunu saat 17.00'de kabul eder.357 Bu grmeyi birinci blmde vermitim. Hatrlamanza yardmc olmak iin yalnz Vahidettin'in szlerini akta-

de

bi

an

_8

Salih Paa hkmeti, Ankara'y yattrmak umuduyla Heyet-i Nasha (t kurulu) olarak, ngilizlerin bilgisi altnda, Ankara'ya sadece drt milletvekili yollamtr: Bunlar Dr.Rza Nur, Y.Kemal Tengirenk, Vehbi Efendi, Abdullah Azmi Efendidir. M.Kemal bunlardan kukulanm ve Ankara'ya kadar gzetim altnda getirtmitir. (Dr.Rza Nur, s.520 vd.; Y.Kemal Tengirenk, Vatan Hizmetinde, s.140 vd.; H.Kazm Kadri, Merutiyetten Cumhuriyete Hatralarm, s.280 vd.) Bu drt milletvekilinden baka hibir milletvekili, Msrolu'nun iddia ettii gibi, heyet-i nasha yesi olarak ve ngilizlerin bilgisi ve yardmyla Ankara'ya gelmi deildir! Msrolu yine masal sylyor! Osmanl Meclisi yesi olup da stanbul'dan kaarak TBMM'ne katlanlar, Malta dn Ankara'ya gelecek olanlarla birlikte, sadece 88 kiidir. Oysa TBMM'nin tam ye says 403'tr. 315 milletvekili ise, Ankara'nn yaptrd yeni seimlerde seilerek Meclis'e katlmtr. (Trk Parlamento Tarihi, 1.C., s.39)364

de

ryorum: "Bu adamlar daha ok ey yaparlar, her istediklerini yaparlar! Her eye cret edebilirler! Meclisteki szlerinize ve hareketlerinize dikkat ediniz! Hoca! Hoca! Dikkatli olun! Bu adamlar, her istediklerini yaparlar! Hoca, vaziyet meydanda! Hadiseler ortada! Bu adamlar isterlerse yarn Ankara'ya giderler! Rauf Bey, millet koyun srs! Bu srye bir oban lazm! te o da benim!"358 Ayn akam, Meclis sarlr, Rauf ve Kara Vasf Beyler tutuklanrlar. Ertesi gnde yine Meclisten zorla, Edirne Milletvekilleri eref (Aykut) ve Faik (Kaltakkran) Beylerle stanbul Milletvekili Numan Ustay alrlar.359 Ayrca baz milletvekili, asker, idareci ve gazeteciler daha tutuklanp Malta'ya srleceklerdir.360 Skynetim ilan edilir, gazetelere sansr konur. Btn sokak duvarlarna, ngilizce ve Trke, "milliyetilere yardm edenin lm cezasna arptrlacan" ilan eden afiler .yaptrlr.361 Buna karlk ayn gn, M.Kemal'in emriyle de Anadolu'da bulunan btn ngiliz subay ve erleri tutuklanacaktr. (29 kii) Osmanl Meclisi de, ngilizlerin tutumunu protesto iin tatil karar alr.362 Anadolu, stanbul'la her trl ilikiyi keser. (Grp ittiklerim, s.260) Yunan igali altnda olmayan btn demiryollarna el konulur; ilerleyen milli kuvvetler, stanbul ile Anadolu arasndaki tek kara ve demiryolu geidi olan Geyve Boaz'n ele geirirler. (A.F.Cebesoy, s.320; K.Karabekir, stiklal Harbimiz, s.542) Grlyor ki stanbul'un igali, gittike gelien ve glenen milli hareketi cezalandrmak ve hazrlanan bar andlamasnn itirazsz imzalanmasn salay acak ortam hazrlamak iin mttefiklerce ortaklaa alnan nlemlerden biridir.363 kinci nlem, ileri gelen milliyetilerin tutuklanmasdr ki bu da 16-18 Mart tarihlerinde gerekletirilir. nc nlem olan 'hkmete milli liderlerin red ve inkr edilmesi' konusu ise, ilerde ele alnacak. Ve Msrolu, "ngilizlerin bu hareketi, M.Kemal ve Rauf Orbay ile anlaarak yaptklarn" ileri sryor. Allah ifa versin!

bi

an

_8

(12) "Dagobert von Mikusch, ad geen eserinde, 16 Mart igali sorununu inceleyerek, ngilizlerin bu yardmlarn bile bile yaptklarn, bunun bir hata sonucu olmadn, dolaysyla ve kantl bir ekilde ortaya koymaktadr."(Hilafet, s.176) Uydurma devam ediyor! nk Dagobert von Mikusch'un kitabnn hibir sayfasnda, byle bir ifade bulunmamaktadr. Trke evirinin, stanbul'un igaliyle ilgili olan 237-243. sayfalarna bakanlar, yalan kuyruundan yakalayabilirler. (13) "Daha nemli olan udur ki Rauf Bey, M.Kemal Paadan sonra ikinci derecede faal bir ahsiyet bulunduu halde, 12 Ocak 1920'de stanbul'da alan Meclis-i Mebusan'a Sivas mebusu olarak girmitir. ngilizler, Kuva-y Milliyecilere yardm edeceklerin idam edileceklerine dair sokaklara araf gibi ilanlar asm bulunduklar halde,365 M.Kemal Paann bu en yakn arkadan, daha stanbul'a adm att anda tutuklamak yerine, ona anlaml bir hareket olarak Meclisin dalmasna kadar dokunmadlar. (Vahidettincilerin pek beendii .H.Danimend de Sivas Kongresine katlmt. Onu da ngiliz ajan olduu iin mi tutuklamadlar acaba?) Malta dnnde, stanbul'a urayan gemiden kmayarak, nebolu'dan M.Kemal Paann yanna gitmesine ses karmadlar." (Hilafet, s.174) 1. Sevres antlamasnn bir an nce onaylanabilmesi iin Meclisi toplamaktan baka are kalmadn gren saray ve hkmet, igalcilerin de onay ile seim yaplmasna karar vermitir. Tevfik Paa, Yksek Komiser de Robeck'e yle der: "Meclisin balca grevi, bar onaylamaktr."366 galciler de bar sorununun sona erecei midiyle Meclisin almasn beklerler. Dokunulmazlklar olduunu sanan yeni milletvekilleri, stanbul'a gelmeye balar. 2. Anadolu milletvekillerinin stanbul'a gelmelerine, tpk Msrolu gibi Refik Halit Karay da sinirlenir. yle ya, stanbul da, dokunulmazlk da, yalnz Padiahn kullar ile ngilizcilere ait. om kalemiyle yle yazar: "Merhaba Sivas kuzular, Ankara keileri! Kurban bayram m yaklat? Ecelinize ayanzla m geldiniz?"367 3. Son Osmanl Meclisi, uslu uslu bar andlamasn bekleyeceine, esaslar Erzurum ve Sivas Kongrelerinde belirlenmi ve tasla Ankara'da hazrlanm olan Milli And (Misak- Milli'yi) kabul ve ilan edecektir (ubat 1920). Milli Andn z udur: "Blnmez, hr ve bamsz bir Trkiye!"368 Bu karara nclk eden milletvekilleri, bata Rauf Bey olmak zere, 16 Mart gn tutuklanacak ve Malta'ya gtrleceklerdir. Bu gecikmeden dolay K.Msrolu'dan zr dileriz! 4. ngilizlerin, Malta dn Rauf Beyin nebolu'ya inmesine izin vermeleri de Msrolu'nun cann skm. En iyisi btn milliyetilerin denize atlmalaryd ama ne are ki Sakarya zaferi zerine, Bekir Sami'nin imzalad adaletsiz szleme yerine, Ankara temsilcisi Hamit Bey ile yelkenleri suya indiren ngiliz Y.Komiseri Rumbold arasnda, 23 Ekim 1921'de, yeni bir dei-toku anlamas yaplmtr: Malta'da bulunan Trklerin tm ile M.Kemal'in tutuklatt btn ngilizler karlkl serbest braklacak; dileyen Trk nebolu'ya inecektir, dileyen stanbul'a. (Bilal N.imir, Malta Srgnleri, s.392 vd.; Jeschke, ng.Belgeleri,

de

bi

an

_8

s.193 vd.) Rauf Bey de, birok Malta srgn vatanseverle birlikte nebolu'ya iner. Tamam m? (14) "Ayn ekilde smet Paa da, zorla gtrlm olsa bile, bir kere Ankara'ya katldktan ve bu katl gsterili bir surette kamuoyuna ilan edildikten sonra, elini kolunu sallayarak stanbul'a gelip tekrar Ankara'ya dnmtr. Bu anlaml ziyarete de ngilizler seyirci kalarak, onu tutuklamay acaba niin dnmemilerdir?" (Hilafet, s.174) 1. smet Bey, ilk defa, herhangi bir yolcu gibi trene binip Ankara'ya gelmitir. (20 Ocak 1920; 10 ubatta geri dner) Geldii de ilan edilmemitir. Neden tutuklanmad da daha nce sava sulular paragrafnda aklanmt. M.Kemal ile her gren, neden tutuklansn? Amasya'ya gelen Salih Paay da tutuklamadklarna gre, o da m ngiliz ajanyd yoksa? 2. smet Bey, stanbul'un igalinden sonra, baz milletvekilleri ve subaylar ile birlikte stanbul'dan kaarak Ankara'ya ikinci kere, 3 Nisan'da gelecek ve bu katlmalar, ancak o zaman ilan edilecektir. Allah Allah! Bir eyi olsun doru bilip doru yazamayacak m bu alternatif tarih yazclar? 3. Hibir ciddi eserde, smet Paann Ankara'ya zorla gtrld gibi bir iddia yer almyor. ddia edenlerin konum ve durumuna bakan, bu tr yaktrmalarn sebebini kolayca anlar. (15) "Hatta [Hindli] Mustafa Sagir'in 'casus' sfat ile M.Kemal Paay ldrtmek (!)369 zere Ankara'ya gnderilmesi ve sonradan M.Kemal Paaya dolayl bir surette ihbar edilerek yakalattrlp astrlmas da, ngiliz siyasetinin gerek yzn gizlemek maksadyla yaplm bir hareketti." (Hilafet, s.175) Mugalatann bu kadarn Kad Karaku bile beceremez! Peki o kantlar, tanklar, itiraflar, ngilizlerin Mustafa Sagir'in idamna engel olmak iin yaptklar basklar, kendi aralarndaki gizli yazmalarda 'casus' olduunu aklamalar, sava tutsa saydrarak geri almak iin evirdikleri numaralar, Aa Han araya sokmalar, bu konudaki belgeler, tanklar, tutanaklar, Sagir'in itiraflar, onlar ne? M.Sagir olay, Msrolu'nun uydurduu gibi ngilizlerin grn kurtarmak iin giritikleri bir entrika deil, M.Kemal'e kar dmanlklarn gsteren birok rnekten sadece biridir.370 Dipnotta ad verilen kitaplarda bu olay, ayrntl ve belgeli bir biimde anlatlmaktadr.371 (16) "Dikkat edilirse, stanbul'daki silah depolarnn kaplarna Hindli Mslmanlar koyarak, din kardelii etkisiyle, Kuva-y Milliyecilerin bu depolardan, Anadolu harektn baarl klacak silahlar karmalarna gz yummak da ngiliz siyasetinin bir gafleti deil, ustaca bir biimde ortaya karlm bir siyasi taktik idi." (Hilafet, s.174) stanbul'dan Anadolu'ya silah kaakl, zek ve cesaret dolu bir destandr. Bu konuyla ilgili birok an ve aratrma yaymlanm, ngilizlerin bu kaakl nlemek iin aldklar birok sert nlem aklanp belgelenmitir.372 imdi biri km, bir yalan savunmak iin bu destan reddediyor. Ayp derler bir ey vardr! (17) "ngilizler, Padiah, hain gsterebilmek iin birtakm hareketlere zorluyor-

de

bi

an

_8

lard: Halifenin ngiltere'ye kar gya bir muvazaa (dankl dv) silah olarak bavurduu Kuva-y nzibatiye ve mahut fetvalar gibi." (Hilafet, s.172vd.)373 Kuva-y nzibatiye ve fetvalar konusunu, az sonra ele alacam. K.Msrolu'nun, ileri srd rnekler bu kadar. Bo laflar, kantsz iddialar, zorlamalar, deitirmeler, arptmalar, ocuka yorumlar, uydurmalar, kaydrmalar, atmasyonlar, kuku uyandrmaya almalar. Sonu: Karavana!374 Sonra da bu iddiasn, sanki kantlam gibi Lozan Andlamasna da balyor. Bu konuyu Drdnc Blmde ele alacam. Bu ipe sapa gelmez samalar, komik yorumlar aktardm iin beni balaynz. Yz binlerce gencin, nasl bir yalan bombardman altnda olduuna dikkatinizi ekmek istedim.375 Bu kitaplar okuyan ve bu sahte gndermelere, bu belgesiz, dayanaksz ifadelere, bu masallara kaplarak, yazlanlar doru sanan ve sanacak olan genler ile aramzda, gitgide hibir ortak gerek kalmayacak.376 ki ayr tarihe inanan bir millet, millet niteliini koruyabilir mi? Bir kere daha sormadan edemeyeceim: Sonra ne olacak? 9. Vahidettin neden ve ne zaman M. Kemal'e kar olmu?

Vahidettinciler, Vahidettin aleyhindeki yalnz iki olay anarlar; nk bu iki olay rtbas etmek mmkn deil: Fetvalar ve Kuva-y nzibatiye. Birincisinin sng zoruyla verildiini, ikincisinin de dankl dv olduunu syleyerek ii kapatmaya alyorlar. Ama kendileri de farkndalar ki Vahidettin'in -ve Damat Ferit'in-, yalnz M .Kemal'e deil, Milli Mcadele'ye de kar olduunu gsteren olaylar, sadece bu ikisinden olumuyor. Geride daha yzlerce olay, binlerce tank, on binlerce belge var. Ne etmeli de Vahidettin'i bu kt durumdan kurtarmal? Msrolu, Vahidettin'in Milli Mcadele'ye deil, M.Kemal'e kar olduunu iddia ediyor. Ama M.Kemal'e kar olmasna da bir gereke uydurmak gerek. D.Ferit hkmetinin, elbette Vahidettin'in rzasn alarak ve ngilizlerin de istei ile daha iin banda, 29 Temmuz 1919'da, M.Kemal ve Rauf Beylerin tutuklanmalarna karar vermi olduunu grmtk.377 yleyse K.Msrolu, bu tarihten ncesine ilikin bir bahane bulmak zorunda. Aram, taram, M.Kemal'in Anadolu'ya gemesinden ncesine ve getikten hemen sonrasna ilikin iki sebep bulmu. Msrolu'nun bulduu u iki sebebi grelim: I. "Sultan Vahidettin'in vatann kurtuluuna memur ettii M.Kemal'e kar gzken sonraki tavr ve hareketlerini, nasl izah edebileceimiz sorulabilir. Evvela u husus bilinmelidir ki Sultan Vahidettin, M.Kemal Paann saltanat ve hilafete ballk ifade eden beyanlarna, nceleri inanmt. Halbuki o, bu vazife ile Anadolu'ya gnderilmeden ok evvel, saltanatn da, hilafetin de aleyhinde bir hissiyat tayordu. Bu hususu, eski tekilat- mahsusaclardan Albay Hsamettin Ertrk'e, ok daha nce Akaretler'deki evinde aklam bulunmaktadr. (S.Mcahitler,

de

bi

an

_8

s.58, Kaynak: H.Ertrk, ki Devrin Perde Arkas, s.79) 1. H.Ertrk'n anlarnda (79. sayfa) yazdna gre, Trablus'dayken bir bedevi M.Kemal'in falna bakm, 'sen bir taht devireceksin' demi, M.Kemal de, 'annesinin Akaretler'deki evinde, bir gece, bu fal hikyesini Hsamettin Beye anlatm', sonra da yle demimi: "te Hsamettinciim, bir gn senin Tekilat- Mahsusa mensuplarndan... bana bu szleri syleyen falcnn ryasn hakikat yapmak hususunda yardm bekleyeceim." Hsamettin Bey de yle cevap vermimi: "Hele o gnler gelsin de paam, herhalde hizmetinizde bulunmaktan zevk duyacaz." (s.78,79) 2. H.Ertrk, 'bir gece, Akaretler'deki evde...' diyor! u halde bu konuma, M.Kemal'in Suriye'ye hareket ettii 22 Austos 1918 gnnden nce yaplm. nk M.Kemal ancak o tarihe kadar, annesi ve kz kardeiyle birlikte, Akaretler'deki evde oturmaktayd. a. 22 Austostan nce, aralarnda hibir yaknlk olmad H.Ertrk'n anlarndan bile anlalyor. Olsa, ballandrarak yazard. Ayrca o tarihte ttihat ve Terakki btn hmyla iktidarda, Enver Paa Bakomutan Vekili ve hanedann damad! Tekilat- Mahsusa da dorudan Enver Paaya bal. M.Kemal gibi tedbirli, hesapl bir insann, ortada fol yok, yumurta yokken, Enver Paann yakn Hsamettin Beye, 'Hsamettinciim' diye hitap ederek, 'taht devireceini, bunun iin Tekilat- Mahsusa'nn yardmn istediini' sylemi olabilecei dnlebilir mi? b. M.Kemal Adana'dan 13 Kasm 1918'de stanbul'a dner, Pera Palas'a iner, birka gn de Salih Fansa'nn evine geer, 2 Aralkta da ili'deki eve tanr.378 Akaretler'deki eve, sadece, orada oturmay srdren annesini ziyaret etmek iin gidecektir. (Atatrk'n Hatralar, s.86)379 Azbir zaman sonra, annesi ile kzkardeini de ili'ye aldrr.380 Byle bir konumann, 2 Aralk 1918'den sonra, Akaretler'deki evde yaplmas da olas deil. nk, eitli anlara gre, Akaretler'deki evde misafir kabul etmiyor. Kald ki byle bir amac olduunu, stanbul'dayken R.Orbay, .nn, F.Okyar, A.F.Cebesoy gibi yakn arkadalarna bile am deil.381 Hi tanmad H.Ertrk'e niye asn? H.Ertrk yine masal anlatm. II. "Ayrca M.Kemal Paann Samsun'a geldikten sonra Rus heyeti ile Havza'da yapt grmeyi de nakleden Albay Hsamettin Ertrk, bu grmelerde de onun, o gn iin mevcut olan rejime kar dnceler tadn ve Rus heyeti ile bu hususta anlamalar yaptn beyan etmektedir. Havza, onun Anadolu'ya ilk ayak bast yer demektir. Daha ilk admnda, hilafet ve saltanat aleyhtarln, zmni (st kapal) de olsa, ortaya koyunca, Sultan Vahidettin elbette kendisine cephe alacakt. Onun srf ahsna (M.Kemal'e) kar olan bu tavr ve hissiyatnda da, kendi asndan hakl saylmas gerekir." (Sarkl Mcahitler, s.58 vd.; kaynak olarak H.Ertrk'n anlarnn yine 79. sayfasna gnderme yapyor; dorusu s.338 'dir.) Bakalm hakl m? 1. M.Kemal- Albay Budiyenni konumasnn masal olduunu da daha nce grmtk. stelik H.Ertrk "anlamalar yapldn" da yazmamtr. Bu da

de

bi

an

_8

10. Milliyetilerin sulanmas, fetvalar, Kuva-y nzibatiye, Kuva-y Seferiye, isyanlar, idam kararlar ve teki faaliyetler Y.Komiserlerin, 16 Mart'ta, Salih Paa hkmetinden 'milli liderlerin derhal red ve inkr edilmesini' istediklerini grmtk. 26 Mart'ta ikinci bir ortak nota daha verirler: "Yksek Bar Konseyinin kararna dayanan bu istee gecikmeden uyulmas ve M.Kemal Paa ile milli hareketin teki liderlerinin aka red ve inkr edilmesi!" (B. N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.CXXV) kinci nota gereince Salih Paa hkmetinin hazrlad metin, Y.Komi-serlerce yeterli grlmez. Hkmet yeni bir metin daha hazrlar; Y.Komiserler bu metnin de deitirilmesini isterler.386 Y.Komiser Amiral de Robeck'in 30 Mart tarihli rapor zeti: "Hkmetin, milli liderleri sulama konusundaki [sakngan] tutumu, milliyetilere dman bir hkmetin baa gemesini nlemek niyetinden ileri geliyor. Zaman kazanmak istiyorlar... Milli harekete dman bir hkmetin baa gemesi ve milli hareketi bastrma yoluna gitmesi tercih edilir..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde,

de

bi

Msrolu'nun zel rn. 2. Zaten bu uyduruk iki sebebe dayandrlan iddia, u basit sorular bile karlamyor: a. yleyse Vahidettin, Rauf Beye neden kar?382 Mesela Ali Fuat Cebesoy, Fevzi akmak, Nurettin Paa ile Ankara Mfts M.Rfat Efendi ve eriye Vekili (Din leri Bakan) Mustafa Fehmi Efendi gibi dinadamlarnn idam kararlarn neden onaylad?383 b. Hele Halide Edib'in idam kararn onaylamasnn sebebi ne? Kuva-y Milliye iin 'zorla asker ve para toplamak' ile H.Edib'in ne ilgisi var? c. Mesela milliyetilerin zerine iki tmen yollamak iin ngilizlerden neden izin istedi? d. Mesela onca uyarya ramen Damat Ferit hainini neden 1920 Nisannda Sadrazamla getirdi, onun ve Nazrlarnn Milli Mcadele aleyhindeki davran ve szlerine neden hibir tepki gstermedi, her yaptklarn onaylad? e. Mesela D.Ferit'i Sadrazamla atarken (4.4.1920), neden Milli Mcadele'yi isyan olarak niteledi ve Milli Mcadele'yi bomas iin D.Ferit'ten nlemler almasn istedi? (Buyruun tam metni, ilerde verilecek. Vahidettin, 1923'te yaymlad beyannamede bile, Trkiye'yi zafere ve bamszla ulatran Milli Mcadele'yi isyan olarak nitelemektedir.)384 f. Mesela btn Kuva-y Milliyecilerin ldrlmesini din grevi (!) sayan fetvalara neden engel olmad? Sadece bu rnekler bile, Vahidettin'in yalnz M.Kemal'e deil, btnyle Milli Mcadele'ye, dolaysyla bamszla kar olduunu kantlyor. Bu tutumumun belgeleri ve kendi itiraflar ilerde verilecek.385 Belge ancak belge ile rtlebilir. Oysa bizim alternatif tarih yazclar, resmi tarihlere de, resmi olmayan tarihlere de, masalla kar kyorlar!

an

_8

1.C., s.CXXVI) Baskya dayanamayan Salih Paa hkmeti, igalcilerin istedii gibi bir bildiri yaymlamaktansa, 2 Nisan 1920'de istifa etmeye karar verir. galcilerin bu isteini, D.Ferit hkmeti yerine getirecektir. Vahidettin olgusunu daha iyi kavramak iin, Damat Ferit'i, nasl ve neden drdnc defa Sadrazamla atadn grelim. 10/1. Vahidettin'in, Damat Ferit'i 4. defa Sadrazamla atamasnn gerek yks Salih Paann istifas zerine Vahidettin, sadrazaml nce Tevfik Paaya teklif eder, Tevfik Paa kabul etmez.387 Meclis kinci Bakan Hseyin Kazm Kadri, bundan sonraki gelimeyi yle anlatyor: "[Vahidettin'in Bamabeyncisi] mer Yaver Paa bana telefon ederek, saraya gelmemi ihtar etti. Beni grnce, 'Aman azizim, ok fena ve sonu tehlikeli bir durumdayz. Padiah, Ferit Paay tekrar Sadrazam tayin etmeye karar verdi. Onu bu fikrinden vaz geirmek iin uratk durduk. Fakat bir trl iknaya muvaffak olamadk. Baktip Ali Fuat Bey ile Refik Bey de bu fikirdedir, nihayet bu ite sizin araclnza mracaata karar verdik... Ne yaparsanz yapn ve Padiah bu kararndan dndrnz. Ferit Paann sadarete gelmesi bir felaket, bir facia olacaktr!' dedi." (Merutiyetten Cumhuriyete Hatralarm, s. 171; yani Vahidettin'in en gvendii kii de D.Ferit'e kar!) Ali Fuat Trkgeldi yle yazyor: "Hseyin Kazm Bey, huzura kmadan odama gelerek, 'Eer Ferit Paa ngilizlerden salam bir sz almsa, Padiah kendisini sadrazamla getirsin; biz de elbirlii ile alrz. Fakat byle bir sz almam ise kendisinin Sadrazaml memlekette pek fena tesir yaratacandan, bunu yapmasn!' dedi." (Grp ittiklerim, s.260) H.Kazm Kadri huzura kabul edilince, Padiah da uyarr. Bu nl sahneyi yine Ali Fuat Trkgeldi'den dinleyelim: "H.Kazm Beyin, 'Ferit Paann Sadrazam yaplmasnn memleket ve saltanat iin felaket sebebi olacan' sylemesi zerine, Hnkr, 'Ben istersem Rum Patriini de, Ermeni Patriini de getiririm, Hahambay da getiririm' demi ve kendisi 'Getirirsiniz ama bir yarar olmaz' diye karlk verince, 'Ben byle karar verdim, getireceim!' cevabn vermi[tir]." (Grp ittiklerim, s.260 vd.)388 Vahidettin, birok szl ve yazl uyarya ramen,389 5 Nisan 1920'de, D.Ferit'i yeniden ve drdnc defa Sadrazamla tayin eder.390 H.Kazm Kadri: "O gn gazetelerde yaymlanan, Padiahn D.Ferit'i Sadrazamla atama

de

bi

an

_8

buyruu, hkmetin siyaset ve hareket tarzn gsteriyor ve bunu bizzat belirleyen Padiah da, zerine korkun bir sorumluluk alyordu." (Merutiyetten Cumhuriyete Hatralarm, s.175; Vahidettin'in tutumunu gsteren bu buyruun metni aada verilecek) Vahidettin'in neden Damat Ferit'i tayin ettiini, A.Reit Rey'in anlarndan reniyoruz. A.Reit Rey, Padiahn, hkmete katlmas iin kendisini tevik ederken yle dediini yazmaktadr: Hkmetin bizzat sizin bakanlnzda bulunmasnn uygun olacan biliyorum. Fakat Ferit Paa, ngiltere hkmeti gznde gvenilir olduundan, u srada i bana getirilirse, iyi bir etki yarataca ihsas edildi (st kapalca bildirildi, sezdirildi)." (.M.K.nal, Son Sadrazamlar, s.2053) Olay Ali Fuat Trkgeldi de doruluyor: "[Ferit Paann ngilizlerden salam bir sz alp almad keyfiyetini sormam zerine] Padiah sz aldn belirterek "Evet!" dedi. Acaba ngilizler mi Ferit Paay, Ferit Paa m Padiah, Padiah m bizi aldatt?" (s.260) Ali Fuat Trkgeldi byle ac ac sormakta hakl. nk bir ay sonra o insafsz Sevres Andlamas tebli edilecek, bunca uyar ve bu kadar aldana ramen bir trl uyanmayan ve aylmayan Vahidettin, bir sre sonra istifa edecek olan D.Ferit'i, 31.7.1920'de yeniden ve inatla, 5. ve son defa Sadrazamla atayacaktr!391 Salih Paa kabinesine istediklerini yaptramayan igalciler, Damat Ferit'te aradklarn fazlasyla bulurlar: D.Ferit, yalnz igalcilerin istediklerini yerine getirmekle kalmayacak, birok konuda onlar da geecektir. Btn suu D.Ferit'in zerine ykmak ve Vahidettin'in bir kusuru olmadn ileri srmek de mmkn deildir. nk Vahidettin, D.Ferit'i Sadrazamla u buyrukla atamtr; Vahidettin'in Milli Mcadele'ye bakn yanstan bu nemli belgeyi sadeletirerek sunuyorum: "Salih Paann istifas zerine Sadrazamlk, bilinen ehliyet ve grnz dolaysyla size verilmi ve eyhlislamla da Drrizade Abdullah Efendi uygun grlmtr. Anayasann 27.maddesi gereince kurduunuz yeni Vekiller Kurulu onaylanmtr. Mtarekenin yaplmasndan balayarak yava yava iyilemeye yz tutan siyasi durumumuzu, milliyet ad altnda meydana getirilen kargaalklar kt bir hale sokmu ve buna kar imdiye kadar alnmasna allan uzlac nlemler faydasz kalmtr. Son zamanlarda grnen olaylara gre bu isyan halinin devam, Allah saklasn, korkun hallere sebeb olabileceinden, bu kargaalklarn bilinen dzenleyicileri ve kkrtclar hakknda kanun hkmlerinin uygulanmas ve fakat aldatlarak katlm ve alet olmu olanlar hakknda genel af ilan ile btn lkede asayi ve dzenin salanp salamlatrlmas iin gereken nlemlerin hzla ve kesinlikle alnp tamamlanmas ve btn sadk tebamzn hilafet ve saltanat makamna olan sadakat ve ballkla-

de

bi

an

_8

rnn glendirilmesi ve bunlarla birlikte, byk devletlerle iten ve gven verici ilikiler kurulmas ve millet ve devlet karlarnn hak ve adalet esasna dayanlarak savunulmasna zen gsterilmesi, bar artlarnn ll (yumuak) olmasna ve bir an nce barn imzalanmasna allmas ve o zamana kadar her trl mali ve ekonomik nlemlere bavurularak genel skntlarn olabildiince hafifletilmesi, kesin isteklerimizdendir." (T.M. Gztepe, V. Mtareke Gayyasnda, s.267) Masalclarn vatansever diye savunduklar Vahidettin'in, uygulanmasn istedii acmasz program bu!392 Damat Ferit'in sadrazamla balamas dolaysyla Bab- li'de yaplan trende, gelenee aykr olarak ilk defa bir ngiliz subay da bulunacaktr.393 D.Ferit, 7 Nisanda, ng.Y.Komiseri de Robeck'i ziyaret eder. Bu ziyaretle ilgili olarak bir tutanak tutulmutur. D.Ferit'in niyetlerini aklayan bu ok nemli belgenin zetini veriyorum: "1. Ferit Paa, milli hareketi bastrmak programyla baa getiini belirterek, bu hareket liderlerine kar, Padiahn manevi nfuzundan baka, silah kullanmak kararn aklad, 2. Bandrma blgesinde Anzavur'dan baka, zmit, Bolu, Trabzon, Kayseri ve Elaz taraflarnda da baz kiilerin, milliyetilere kar sevk edilebileceini syledi, 3. Hkmetin Anzavuru paala ykselttiini belirtti,394 4. Anzavur kuvvetleri iin silah istedi, . 6. Milliyetiler aleyhinde yaymlanacak bildiri ile fetvalar, uakla Anadolu'ya dattrmak iin yardm istedi, 7. Anadolu'ya gizli ajanlar yollamas iin Y.Komiser yardm vaadetti, . 9. Ferit Paa, tamamiyle ngilizlere uygun bir yol izleyeceini syledi." (Bilal N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C. s.XXVII, belge No.8; E.Ulubelen, s.260, belge no.48; T.Baytok, ngiliz Kaynaklarndan Trk Kurtulu Sava, s.100) Acaba hangi milletin tarihinde byle bir hain vardr? Damat Ferit hkmeti, 11 Nisan gn, milliyeti liderleri ve Milli Mcadele'yi red ve inkr eden, sulayan bir beyanname (bildiri) yaymlar.395 Ayn gn fetvalar da aklanr! Bylece stanbul ynetimi, milli namusu korumak, kym ve istilay durdurmak iin kann sebil eden Kuva-y Milliyecilere ve askerlere kar, dinsel nitelikli bir i sava aar. Ertesi gn Osmanl Mebusan Meclisi de, Vahidettin'in yazl bir buyruu ile kapatlr ve tarihe gmlr. Damad Ferit, 22 Nisanda, ngiliz Yksek Komiserliine, tutuklayp Malta'ya srlmelerini istedii kiilere ilikin yeni bir liste daha verir. Listede u adlar da yer almaktadr: M.Kemal Paa, K.Karabekir Paa, Kazm Paa [nan], Ali Fuat

de

bi

an

_8

Paa [Cebesoy], Yakup evki Paa [Suba], Albay Cafer Tayyar [Eilmez], Albay smet [nn], Albay Behi [Erkin], Nihat Paa [Anlm], Albay S.Adil Bey, Albay Selahattin [Kse], smail Fazl Paa, Muhittin Paa [Okyayz] vb...396 Vahidettincilerin, bu ibret verici olaylarla ilgili olarak btn masallarn, konu srasna gre aktaryorum: 10/2. Milliyetileri sulama "ngilizler, sanki M.Kemal'in Anadolu'ya gidii kendi malumatlar, hatta izinleri dnda olmu gibi gya ona engel olmak yoluna gitmeleri ve bu maksatla Kuva-y Milliye'nin sulanmasn istemeleri, yrrlkteki kanunlar nnde izah imknsz bir muammadr." (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.82) Msrolu, sk sk yrrlkteki kanunlardan yaknyor ama azna ve aklna ne gelirse yazmaktan da geri kalmyor! Nitekim bir satr sonra, malum senaryoyu devreye sokuyor: "Bu tarz hareketle ngilizler, iki taraf kar karya getirmek ve stanbul Hkmeti ile Halife'yi, milli gaye aleyhinde gstererek, halkn gznden drmek maksadn gtmlerdir." (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.82) N.F.Ksakrek ise olay farkl ekilde aklyor: "Salih Paa kabinesi de galip devletlerin Anadolu aleyhindeki tekliflerini kabul etmeyince, bask zerine bask neticesinde i, drdnc defa Ferit Paaya dt ve bu son hkmet teekklyle stanbul, Padiahn i isteine ramen, Milli Harekete cephe alm oldu. Hi kimseye sadrazaml kabul ettiremeyen ve dman iradesine boyun emek zorunda kalan Padiah, Milli ahlan Hareketinin zaferine iin iin dua ederken, dndan, ona aykr grnmek felaketine tahamml gsteremeyecek de ne yapacak?" (Vahidddin, 1. Hibir kaynakta, ngilizlerin, Damat Ferit'i Sadrazam yapmas iin Vahidettin'e bask yaptklarn gsteren bir ipucu bulunmuyor. Grg tanklar da herhangi bir baskdan sz etmiyorlar. Zaten Vahidettin'in, Damat Ferit'i, ngilizlerin houna gidecei umuduyla atadn Ali Fuat Beye itiraf ettiini az nce grmtk. 2. Damat Ferit hkmeti de, Salih Paa hkmeti gibi, 'Milli Mcadele liderlerini ve Milli Mcadele'yi reddetmekten ve sulamaktan' kanabilir, istifa ederek erefini koruyabilirdi. Ama D.Ferit hkmeti, igalcilerin isteini tereddtsz yerine getirmitir. 3. Vahidettin de, iin iin dua etmekle yetinip dman iradesine hemen boyun eeceine, i isteine uyup tam bir hkmdar gibi direnseydi, ne olurdu? galciler, belki onu tahtndan indirir, bir yere srer, en fazla da hapsederlerdi. Bu,Vahidettin iin pek erefli ve hayrl bir sonu olurdu. Biz de imdi bu soylu ve yrekli tavr yznden onu saygyla anardk. Sevenleri de, onu aklayabilmek iin trl trl masallar uydurmak zorunda kalmazlard.

de

bi

an

_8

Vahidettin yazk ki igalcilere kar durmak yrekliliini gsterememi, her dediklerini yapm, onlar da gemitir. K.Msrolu'nun pek sevdii Yzba Armstrong diyor ki: "Padiahn lehinde bulunmak bize gre en salam siyasetti... Her emrimizi yerine getirmee hazrd."397

10/3. Fetvalar Vahidettincilerin bu konudaki iddia, tevil ve savunmalar yle: "Karsndakilerin her vesile ile aleyhinde olduklar eyhlislam Drrizade'nin fetvas, Padiah tarafndan veya onun emir ve rzas ile deil, ngilizlerin basks ile ortaya kmtr. Esasen kendisinden nce eyhlislamlk makamn igal eden Haydarizade, dman basksna mukavemet edemeyerek, istenilen fetvay vermemek iin makamn terk etmiti. Drrizade ise kabinenin uygun grmesi ile ngiliz basksndan kurtulmak iin bu fetvay vermek zere aranp bulunmu ve o makama getirilmiti. Padiahn, Kuva-y Milliciler aleyhindeki bu fetva ile hibir ilgisi yoktur." (K. Msrolu, S. Mcahitler, s.82) "Fetvay veren, D.Ferit Paann eyhlislam Drrizade olduu gibi398 verdiren de Ferit Paadr ve kenardan hadiseleri dikkatle takip edici dman kuvvetlerine kar Padiahn, 'Hayr, bu fetvay verdirmeyiniz ve Anadolu hareketinin meruluuna (yasallna) dil uzatmaynz!' diyebilmesi imknszdr. Bu takdirde bizzat kendisinin ykte hafif pahada ar nesi varsa omuzlayp (ee, mal cann yongasdr) Anadolu'ya gemesi gerekir ki bu da, Milli Hareketi Mttefik kuvvetlerine bodurmaya yol aar. Vahidddin aksine, stanbul'da kalp dmanlara mit vermek, bylece Milli Hareketin gelimesini salamak ve bu baary, icabnda vatan haini grnmeye kadar gidecek bir fedakrlkla yerine getirmek makamndadr," (N.F.Ksakrek, Vahidddin, s.191) "Ankara kendi varln ve stanbul'dan bamsz kiiliini ortaya koyduktan sonra, stanbul hkmetinin meruiyeti (yasall) tartmasna girdi. Bu konuda stanbul hkmeti de bir tartmann iine girmi ve Ankara hkmeti ve M.Kemal hakknda bir fetva yaymlamt. [..] stanbul fiilen kaybettii sava, fetva yoluyla kazanmay denedi. Ama bunda da baarl olamad gibi daha da zor duruma dt." (A.Dilipak, CG Yol, s.64) Bu iddialar deerlendirelim: 1. Haydarizade brahim Efendi, istenilen fetvay vermemek iin istifa edip erefle kesine ekilmi.399 stanbul ynetimi, bu tavr karsnda, yle bir durup vicdann yoklayaca yerde, vakit geirmeden istenilen nitelikte fetva verecek bir adam aramaya koyulmu. Sonunda Drrizade Abdullah bulunmu ve Vahidettin de Drrizade'yi eyhlislamla getirmi. Msrlolu, hem bunlar aklyor, hem de, "Padiahn, Kuva-y Milliciler aleyhindeki bu fetva ile hibir alakas yoktur" diyor. lgisi baka nasl olabilirdi? Fetvalar kendi yazp imzalayacak deildi ya! imzalayaca anlalan adam, fetva makamna atam ite. Tarih nnde, bunun hi vebali, gnah, sorumluluu yok mu?

de

bi

an

_8

Hazret-i Muhammet diyor ki: "Sizin atee atlmaya en cretkrnz, fetvaya en ziyade cret gstereninizdir."400 2. Fetvalar yle zetleyebiliriz: "Padiahtan izinsiz olarak istilaclara kar direnen milliyetileri, tek tek veya topluca ldrmek, din gerei ve grevidir. Bu uurda lenler ehit, ldrenler gazi saylr."401 Amasya'da yaymlanan kk Emel gazetesi bile, dinin dman karlar iin kullanlmasna isyan edecektir: "Vatan mdafaasz bir hale koymak, z ellerimizle ykmn hazrlamak, hangi din ve namusta vardr?"402 3. Fetvalarn ngiliz basks ile verildii konusunda, Prof.Jeschke yle diyor: "Damat Ferit ngilizlerin srarl olduklarn ve bu srar karsnda Hariciye Nazr sfatyla fetva ilann kabul ve taahhd ettiini' iddia etmitir.403 Foreigne Office (ngiliz Dileri Bakanl) dosyalarnda bu iddiay destekleyebilecek hibir ey yoktur. " (ng.Belgeleri, s.153) O kabinede Nazr olarak bulunan A.Reit Rey de anlarnda yle demektedir: "Fetvann, ecnebi srar deil, garaz ve hamakat (ahmaklk) eseri olduu malum..." (A.Reit Beyin anlarndan aktaran, .M.K.nal, Son Sadrazamlar, s.2056)
404

4. Sebep ne olursa olsun, eyhlislam da, hkmet yeleri de, 'bu fetvalar Trkiye'yi bler, karde kavgasna yol aar, kan glne evirir, din dman emeline alet edilemez' dememilerdir. zellikle Vahidettin, Halife olarak, bu fetvalarn, dinin zne ters olduunu syleyebilecek mevkidedir ama o da susmay yeler.405 Ve Drrizade Abdullah Efendi, vicdan titremeksizin, tarihte rnei olmayan fetvalar yazar ya da M.Sabri Efendinin yazp hazrlad fetvalar kuzu kuzu imzalar.406 5. Bir de gerek vatansever Denizli Mfts Ahmet Hulusi Efendiyi dnnz. Yunanllar zmire kar kmaz, halka yle demitir: "Vatan, dini, namusu, bayra korumak farzdr. Ben fetva veriyorum. Hibir mdafaa vastas olmayan bir Mslman dahi yerden ta alarak dmana atmaya mecburdur."407 Binlerce din adam ve bilgini, milyonlarca dindar, bu anlay paylaacak ve Milli Mcadele'ye destek verecektir.408 Hepsini minnet ve rahmetle anyoruz. 6. Fetvalar ve hkmet bildirisi, ngiliz, Fransz ve Yunan uaklaryla Anadolu'ya atlr, R.C. Ulunay'n Alemdar' ve Ali Kemal'in Peyam- Sabah' gibi gazetelerde yaymlanr, konsoloslar, ngiliz subaylar, Ermeniler ve ajanlar tarafndan datlr.409 Anadolu yer yer cad kazanna dner. 7. Buna karlk, Anadolu'daki 153 yurtsever din bilgini ve mft, kar fetvalar yaymlayarak bu ihanetin karsna dikilir.410 Sonunda, milletin gz alacak ve halkn bilgisizliini smrenler, uzun yllar sineceklerdir.

de

bi

an

_8

10/4. Kuva-y nzibatiye Bu konudaki btn iddia ve masallarn kayna, T.M.Gztepe'nin anlardr. TBMM'nin kabul ettii 150 kiilik srgn listesi iinde Kuva-y nzibatiye mensuplarndan 7 kii yer almaktadr, bunlardan biri de ilk Nigehbanclardan,411 Kuva-y nzibatiye Mitralyz Kumandan ve Damat Ferit'in Yaveri T.M.Gztepe'dir. (TBMM Gizli Celse Zabtlar, 4.C., s.440) Gztepe, anlarnda, bu konuya olduka uzun bir yer ayrmtr. Kuva-y nzibatiye'nin, "tam manasyla bir muvazaadan ibaret olduunu" ileri srerek sorumluluunu ve katld olayn irkinliini hafifletmeye alm, bu arada, gnei balkla svamak mmkn olmadndan, tan olduu trl pislikleri de aklamtr. (V.M. Gayyasnda, s.271, 282- 318) Gztepe'ye gre Vahidettin, Anadolu Olaanst Genel Mfettiliine atanan Mir (Mareal) Zeki Paaya gya demimi ki: ".,.Avrupallar, en zayf noktamz bulup oradan saldrdlar. Ya Girit'te bir iarete bakan Yunan inzibat kuvvetleri (?) stanbul ve Edirne'ye girerek, memleketimizin asayiini ellerine alacaklar yahut da biz, bu asayii bizzat kendimiz salamaya raz olacaz. kincisini kabul ettik ve bu vaadimizin kuru bir szden ibaret olmadn ispat iin de bir miktar askeri kuvvet tekil ettik. Srf grn kurtarmaya ynelik olan bu tedbirlerin, kabinenin karp datt fetva beyannameleri yznden, kanl bir karde kavgasna dndn gryorum. stanbul hkmeti bu suretle baz hatalara dmtr." (V.M.Gayyasnda, s.291) T.M.Gztepe'nin, yalann kantlamak iin Vahidettin'e sylettii bu ipe sapa gelmez szleri biraz irdeleyelim: a. Memleket, Edirne ile stanbul'dan m ibaret? Mttefikler, Anadolu'daki Kuvay Milliye'den filan deil de bu iki ehirdeki asayisizlikten mi ikyetiler? 16 Mart gn resmen el koyduklar stanbul'da, asayii neden Yunanllara braksnlar? stanbul'u birbirlerinden bile kskanrlarken, neden devreye bir de Yunanllar soksunlar?412 Eer sorun Edirneye stanbul'un asayii idiyse, stanbul hkmeti, Kuva-y nzibatiye'yi neden stanbul'da tutmad, ya da Edirne'ye yollamad da tam tersi yne, zmit'e gnderdi? b. Hele T.M.Gztepe'nin Vahidettin'e sylettii son szler, mizah aheseri: Milliyetileri ldrmenin farz olduu hakknda fetvalar yaymlanm, Anzavur Kuvay Milliye'nin zerine salnm, Kuva-y nzibatiye ngilizlerin destei ile donatlp trenle zmit'e yollanp milli kuvvetlere saldrtlmak zere ve Padiah, 'kanl karde kavgasndan' yaknyor! Yani Vahidettin, bu apak ve kanlmaz sonucu gremeyecek kadar ksa akll myd? Kurtulu Sava hakknda hemen hemen hibir ey bilmeyen Vahidettinci-ler, Vahidettin'i de kk dren bu uyduruk szlere can simidi gibi sarlyorlar: "O Kuva-y nzibatiye ki Sultann, ngilizleri oyalamak iin gya bir muvazaa (dankl dv) silahyd. Halbuki ngilizler, hilafet makam ve Halifeyi gzden drerek ykabilmek iin bunun oluturulmas ve kurulmas iin saraya yapmadk bask brakmyorlard."413 (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.95)

de

bi

an

_8

Dorular: 1. 7 Nisan 1920 gn ng.Y.Komiseri de Robeck'i ziyaret eden Damat Ferit'in sylediklerini hatrlayalm: a. Ferit Paa, milli hareketi bastrmak programyla baa getiini belirterek, bu hareketin liderlerine kar, Padiahn manevi nfuzundan baka silah kullanmak kararn aklad, b. Bandrma blgesinde Anzavurdan baka, zmit, Bolu, Trabzon, Kayseri ve Harput (Elaz) taraflarnda da baz kiilerin, milliyetilere kar sevk edilebileceini syledi [..] c. Anzavur kuvvetleri iin silah istedi." 2. Harekete geirilen baz kiiler, Adapazar ve Hendek arasndaki kpry tahrip eder, telgraf ve telefon hatlarn keserler; Adapazar'nda Kuva-y Milliye aleyhinde bir gsteri dzenlenir. (H.zkan, stanbul Hkmetleri ve Milli Mcadele Kart Faaliyetleri, s.93) 3. 11 Nisanda Fetvalar ve hkmet beyannamesi ilan edilir.417 4. Ayn gn, Ahmediye Cemiyeti ileri gelenlerinin telkini sonucu olsa gerek, emekli ve alayl jandarma binbas Anzavur Ahmet,418 'paa' rtbesiyle dllendirilerek Balkesir Mutasarrflna atanr. Anzavur Ahmet'in program udur: "Melun Kuva-y Milliye ileri gelenlerini yakalayp ngiliz ordusuna ve kanununa teslim etmek.419 ngiliz uaklar, sava gemileri ve kara birlikleri, zmit, Karamrsel ve Bandrmada milli kuvvetlere ve halka ate aarak bu apulculara yardm etmekten geri kalmazlar.420 Anzavur yle der: Padiah, Yunanllara kar harpedilmesine raz deildir. Yunanllar bizim dostumuzdur. Padiahn emir ve rzas hilafna olarak onlara silah ekmek kfrdr, isyandr. "421 Anzavur be gn sonra yenilip stanbula kaacaktr. (K.zalp, Milli Mcadele, 1.C., s.115)422

de

bi

an

_8

a "Kuva-y nzibatiye ve sair namlar altndaki kurulularn da, sadece gz boyamaya muhsus kakarikolardan (kandrmacalardan) olduu ve hibir harekete giriemeksizin eridii ve hatta milli cepheye katld,414 btn bunlarn da, belki Vahidddin'in gizli talimatyla meydana geldii, olaylarn slubundan belli." (N.F. Ksakrek, Vahidddin, s. 191) "Anadolu'nun ayaklanmasndan iddetle kukulanan ngiltere, ayet stanbul hkmeti Anadolu harektna kar koymayacak olursa, Milli Mcadele hareketini [bastrmay] sade Yunanllara brakmayp kendi askerleri ve kendi silahlaryla datacan syleyerek, Padiaha bask yapmaya balamtr. te stanbul, Kk Asya Trkln alem haritasndan silecek bu son darbeyi nlemek zere, Milli Mcadele'ye muhalif ve kar tavr taknmay kabul eder grnr. Bu ngiliz basksn, gayet politik bir davranla idare eden Padiah, ngilizlere, 'Siz kenarda durun, milletimi ben tedibe (hizaya/yola getirmeye) gcm yeter' der ve bylece Anadolu'yu, Mttefik ordularn istilasndan korumu olur... (!) stanbul hkmeti Kuva-y nzibatiye ad altnda ordular hazrlatarak, Bursa zerinden (!) Anadolu'ya sevk etme faaliyetindedir ki bu szde tedip kuvvetleri, silahlar, cephaneleri ve btn arlklaryla beraber, milli kuvvetlere iltihak edeceklerdir." (S.Ayverdi, 3.C., s.191 vd.415)416

5. 17 Nisanda, Damat Ferit, Y.Komiser de Robeck'e, "M.Kemal'e kar Krtlerin kullanlmasn da nerir", (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.98) 6. D.Ferit, bir yandan da, eskiden beri milliyetilere kar kurmay tasarlad kuvvetin oluturulmas iin harekete geer. Asker toplamak iin eitli yerlere, zellikle Adapazar-Dzce yresine adamlar yollanr. stanbul Merkez Komutan M.Natk Paa, esirlikten dnm olan askerlerin kald Selimiye Klasnda yle bir konuma yapar: "Halifenin fermanyla geldim. ttihatlar ve Kuva-y Milliyeciler Halifeye isyan ettiler ve kynz ve evinizi ykp evlatlarnz ldryorlar! Bunlar vurmak iin 30 lira aylk ile asker yazlnz!" (ATASE ve TTK arivlerindeki belgelere dayanarak, Dr.A.Sofuolu, Kuva-y Milliye Dneminde Kuzeybat Anadolu, s.342 vd.) 7. Hkmet, Mttefiklerin iznini ve desteini alarak, bir kararname ile milli kuvvetleri bastrmak zere Kuva-y nzibatiye adnda bir birlik kurulmasn kabul eder. Ayn gn ikinci bir kararname ile de, iddetli para skntsna ramen bu kurulua 1.250.830 lira denek ayrlr. Kararnameler Vahidettin tarafndan onaylanacak ve 24 Nisanda ilan edilip yrrle girecektir. (T.Gkbilgin, M.M.Balarken, 2.C., s.399, 401; TH, 6.C., s.120 vd.; A.F.Cebesoy, M.M.Hatralar s.378; Dr.A.Sofuolu, Kuva-y Milliye Dneminde Kuzeybat Anadolu s.343 vd.; Gztepe, V.M.Gayyasnda, s.283 vd.)423 8. Kuva-y nzibatiye Kararnamesinden baz hkmler: Kuva-y nzibatiye tmeni, 3 alay ve 1 topu taburundan oluacak... Her blk 250 kii, drt blk bir tabur, drt tabur bir alay olacak... (Kadro toplam, 12.000 kii) Sakat kalanlara ve ehit olanlara (!) tazminat verilecek... Erlere 30, avulara 35, baavulara 40, temenlere 60, stemenlere 70, yzbalara 80, kdemli yzbalara 90, tabur komutanlarna 100, alay komutanlarna 150 lira aylk denecek... (TH. 6.C., s.120; T.M.Gztepe, V.M.Gayyasnda, s.283)424 Fakir halk, yksek aylklarla bu birliine katlmaya tevik edilir.425 9. Kuva-y nzibatiye Komutan, kolordu komutan yetkisinde olacak, aylndan baka 500 lira da ek denek alacaktr. (TH, 6.C., s. 120) 10. Ayrca Bolu blgesinde oluturulacak bir Kuva-y nzibatiye birlii iinde Bolu Mal Sandna, 5.000 lira demesi emri verilir. (Babakanlk arivine dayanarak, A.Sofuolu, Kuva-y Milliye Dneminde Kuzeybat Anadolu, s.343, dipnot no.1440) 11. Hkmetin destei ile Anzavur, stanbul'da da gnll toplamaya balar. (T.M.Gztepe, V.M. Gayyasnda, s.280 vd.) 12. D.Ferit, 20 Nisanda, Harbiye Nezaretini vekaleten eline alr ve Nezarete ilk geldii gn yle der: "Ben bu makama bir maksad- mahsusla (zel bir amala) geldim. Biliyorsunuz ki memleket bir buhran geiriyor. Her eyden evvel asayiin temini (salanmas) elzemdir (ok gereklidir)." (T.M.Gztepe, V.M.Gayyasnda, s.282; Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.99) 13. Harbiye Nezaretinde, dorudan D.Ferit'e bal olmak zere zel bir Kurmay Kurulu kurulur (Karargh Erkan- Harbiye-yi Hususiyesi). Kuva-y nzibatiye ile ilgili btn kararlar, Genelkurmay Bakanl yerine, buradan verilir. (TH,6.C., s. 121; T.M.Gztepe, V.M.Gayyasnda, s.288 vd.) 14. D.Ferit, ngiliz gal Kuvvetleri Komutanlna bavurarak, ngiliz denetimi

de

bi

an

_8

altndaki Maka Silahhanesinden silah ve cephane almak iin izin ister ve istedii izin verilir. (T.Byklolu, Atatrk Anadolu'da, s.58, dipnot 88) 15. TBMM'nin ald gn, milliyetileri yarglamak zere Divan- Harpler kurulmas hakkndaki kararname yaymlanr. (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.100)426 16. 28 Nisanda, D.Ferit hkmeti, Anadolu Fevkalade Mfetti-i Umumilii ad altnda bir yeni bir tekilat daha kurar ve Abdlhamit dneminden kalma, emekli Mir Zeki Paa Umumi Mfettilie atanr. (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.100)427 17. 29 Nisanda Kuva-y nzibatiye'ye, trenle sancak verilir. (Jeschke, TKS Kronolojisi, s. 101) 18. Kuva-y nzibatiye Tmeninin 1.Alaynn ilk kafilesi, milliyetileri bir an nce tepeleme tela yznden, kuruluundan 9 gn sonra, 29 Nisan'da zmit'e yollanr.428 (TH, 6.C., s.121)429 stanbul'da toplanan subay (!) ve erler, 500-600 kiilik gruplar halinde zmit'e sevk edilecek, 2. ve 3.Alaylar orada kurulacaktr. (TH, 6.C., s.122) 19. Anadolu'daki demiryollarndan ekilip zmit'te toplanan ngiliz birlikleri, ehrin evresini tel rglerle evirir, Ermeni etelerini de zmit'in kuzeyine yerletirirler. Krfezde birka para da sava gemisi bulunmaktadr... (A.F.Cebesoy, M.M.Hatralar, s.410,412, 413) 20. Kuva-y nzibatiye Tmeninin karargh, zmit'in 2 km. dousuna yerleir. Kuva-y nzibatiye Komutanlna, 1914'te ordudan uzaklatrlm olan emekli Sleyman efik Paa atanr. Komuta makam olarak, zmit krfezinde demirli ve Mttefiklerin gzetimi altnda olan Yavuz zrhlsn seer. (TH, 6.C., s.123; T.M. Gztepe, V.M. Gayyasnda, s.289) Dahiliye Nezareti, Kuva-y nzibatiye'nin bir an nce harekete gemesini ister. (A.Sofuolu, Kuva-y Milliye Dneminde Kuzeybat Anadolu, s.357) 21. Sevres'in Osmanl temsilcilerine tebliinden , M.Kemal'in idama mahkm edilmesinden iki gn sonra, 13 Mays gn, Vahidettin, 16 Kuva-y nzibatiye gazisini (!) 5. dereceden Mecidiye nian ile dllendirir.430 (Jeschke, ng.Belgeleri, s. 154) 22. Bu arada D.Ferit, Balkesir'e gitmeyi artk gze alamayan Anzavur'a yeni bir unvan ve grev verir: Kuva-y Seyyare Umum Kumandanl!431 Anzavur zmit'e bir ngiliz torpidosuyla gelir. Kurmay Bakan ah smail adndaki bir kaatildir. S.efik Paadan 15.000 lira (Anzavur '5.000 lira' diyor), 2.000 tfek, 600 sandk cephane alarak zmit'ten ayrlr ve Adapazar yaknlarna sokulur.432 Kuva-y nzibatiye'den nce harekete geerek parsay toplamak iin bu evreden de gnll toplar.433 10 Mays gn Adapazar'n,434 13 Maysta Kandra'y igal eder. 15 Mays 1920 gn, Kuva-y nzibatiye'den bir birlikle takviye edilerek, Geyve Boaz'n ele geirmek ve Anadolu yolunu amak amacyla taarruza geer.435 Kanl arpmalardan sonra, nc gn, Anzavur kuvvetleri dalr, bir ksm zmit'e doru kaar.436 Anzavur atndan der, bir aya atnn altnda kalr. Ama iki gndr yollad baar haberlerine inanan D.Ferit, 20 Mays gn zmit'e, Anzavur'u kutlamaya gelecektir.437 23. T.M.Gztepe bu kutlama yolculuunu ve ziyaretini zet olarak yle anlatyor: "Sultan Vahidettin, enitesinin seyahatine resmi yatn tahsis etmi ve Ba-

de

bi

an

_8

yaveri Avni Paa ile ikinci mabeyncisi Salim Beyi uurlamaya gndermiti...438 Erturul yat, Yavuz zrhlsnn yanna demirledi. Karaya kan Sadrazam iin zmit yneticileri, byk bir karlama program tertip etmeye almlarsa da halk, bu zoraki trene katlmamtr."439 Anzavur'un bozguna uradn renen D.Ferit, hayal krkl iinde geri dnecektir. 24. 23 Mays gn harekete geen Ali Fuat Paa emrindeki birlikler, Kuva-y nzibatiye'nin ileri birlikleri ile Anzavur artklarn datarak Adapazar ve Sapanca'y geri alr, 4 top ve 4 makineli tfek ele geirirler. (TH, 6.C., s.129)440 25. Hendek, Dzce ve Bolu isyanlar bastrlr. syanlar idare etmek zere stanbul'dan gnderilen Kurmay Yarbay Hayri de yakalanr ve idam edilir.441(TH, 6.C., s.111) 26. Kuva-y nzibatiye Tmeni, 14 Haziran 1920 sabah, baz Bonak ve erkez eteleri, piyade alay, bir svari birlii, sahra ve da toplar ile zmit'in dousundan taarruza geer. ngiliz birlikleri de, Kuva-y nzibatiye'yi cesaretlendirmek iin milli kuvvetlerin zerine ate aarlar. (A.F.Cebesoy, M.M.Hatralar, s.412)442 Bu taarruzu bekleyen milli kuvvetler de ayn anda kar taarruza geerler. Byk umutlar balanan Halife Ordusu (!), ksa zamanda yenilecek, byk ksm zmit'e doru kaacak, bir ksm ise milli kuvvetlere katlacaktr. Kuva-y nzibatiye Tmeninin 2. ve 3.Alay Komutanlar ile 3.Alay 1 Tabur Komutannn sava raporlar, bu birliin, becerebildii kadar ve inatla dvtnn, yani gz boyama amacyla kurulmadnn ak kantlardr. (TH, 6.C., s.133-136) Vahidettincilere, bu raporlar okumalarn neririm! 27. Geri karlan toplar ve ekilen btn subay ve erlerin silahlar da, ngilizlere teslim edilir. (TH, 6.C., s.136, 2.Alay K.nn raporu443; bu kuru kalabalk ertesi gn bir gemiye doldurulup stanbul'a postalanacaktr) 28. Birka ngiliz ua, zmit'i saran milli kuvvetlerin zerine bomba atar. A.Fuat Paa o gece, bir basknla kuzeyden zmit'e girmeye karar verir. Fakat kuzeydeki Ermeni etelerinin inat direnii zerine sonu alnamaz. ngilizler, her ihtimale kar, zmit'teki uha fabrikasn tahrip ederler.444 29. Nafa Nazr (bayndrlk bakan) Dr. Cemil (Topuzlu) Paa anlarnda diyor ki: "Ferit Paann bu esnada stanbul'da bulunmamasndan istifade ederek, baz mhim icraatta bulunduk. lk i olarak Kuva-y nzibatiye denilen apulcu gruhunun mukannen (yasal) tahsisatn (deneini) kestik, hatta mttefik devletlerinin temsilcilerinin arzular hilafna (aykr olarak) da bu tekilat klliyen (tmden) ilga etmek (datmak) cesaretini gsterdik.445 [..] Birka gn sonra Ferit Paa da [Paris'ten] stanbul'a geldi. Gizliden gizliye, yeniden Kuva-y nzibatiye'yi kurmaya ve galip devletlerin, ok ar artlarla bize sunduklar muahedeyi (Sevres'i) kabul etmeye taraftar olduunu grnce, kendisine pek ar bir istifaname verdim. Kuva-y nzibatiye ad verilen ve memleketi ikiye ayrmaya alan serseri, apulcu gruhuna ait tekilatn yeniden canlandrlmasn takbih ettim (suladm)!" (80 Yllk Hatralarm, s.209 vd.) Vahidettin'in, ngilizleri kandrmak, uyutmak, aldatmak iin kurduu iddia edilen, btn silah ve arlklar ile milli kuvvetlere katld ileri srlen bu birliin, belgelere dayal gerek ve utandrc yks byle. Son olarak bir de Vahidettin'i dinleyelim. Bakalm, Vahidettincileri mi hakl -

de

bi

an

_8

karyor, yoksa onlarn masal anlattklarn m sylyor? 1923'te yaymlad beyannamede diyor ki (sadeletirilmitir): "Bal olduu devleti tanmayan M.Kemal'i tepelemek iin zerine askeri kuvvet gnderilmesine lzum gsteren hkmetlere uymamda, sorumlu hkmet ile hkmdarlk makamnn karlkl ilikisine ait merutiyet gereklerinden ayrlmamak arzusu ve baz zorunlu siyasi sebepler etkili olmutur." (Hilafet, s.194)446 Velhasl Vahidettin de, M.Kemal'in yani milli kuvvetlerin tepelenmesi (tenkili) iin zerine kuvvet gnderildiini kabul ve itiraf ediyor Nokta! Anzavur ve Kuva-y inzibatiye macerasnn fiyasko ile sonulanmas zerine, emperyalistler, General Paraskevopulos komutasndaki Yunan ordusunu, 22 Haziranda Bat Anadolu'da ve 20 Temmuzda Trakya'da harekete geirirler. (Jeschke, ng. Belgeleri, s. 154; O.Olcay, Sevres Andlamasna Doru, s.589 vd.; Boulogne Konferans, 21 Haziran 1920 gnl tutanak; D.Walder, anakkale Olay, s. 107) Peki, u vatansever (!) stanbul ynetimi, bu Yunan ilerleyiini nasl karlamtr dersiniz? Yunan ordusu ilerlerken, bir gazeteci, D.Ferit'in yeni Adliye Nazr Ali Rt Efendi'ye u soruyu soruyor: "Hkmet, Yunan ordusu tarafndan yaplan harekt protesto etmek niyetinde midir?" Ali Rt Efendinin cevab: "Hkmetimiz, M.Kemal taraftarlarn resmen mahkm etmi ve hilafet ile vatana hain olduklarn ilan eylemitir. Binaenaleyh vazifesi, asilere layk olduu cezay vermektir. O halde, kendi programmza dahil bulunan bir hareketi niye protesto etmeli? M.Kemal ordusu, teden beriden toplanm haydutlardan, sabkallardan ve srf yama hrs ile hareket eden birtakm ahslardan mrekkep... bir ordudur. General Paraskevopulos ordusu, imdi srat ve iddetle harekta devam eyleyecek olursa, birka haftada Ankara surlar nnde bulunacaktr." (Peyam- Sabah gazetesi, 12 Temmuz 1920, aktaran KS. Gnl, 3.C., s.124; ayrca F.R.Atay, Eski Saat, s.91) Ayrca, Yunan ordusunun baars iin dua edilmesini de ister!447 Yunan baarsnn ka cana ve ka rza mal olduunu aklamak gereksiz.448 ngilizler gelmeden nce, birka ttihatnn hkmetten ayrlmas iin A. zzet Paaya srar eden, Tevfik Paay istifaya zorlayan, btn hkmetlerin kuruluuna karan Sultan Vahidettin, bu aklamay yapan Ali Rt'nn hkmetten uzaklatrlmas iin kln bile kprdatmaz. Bu aklamay yapan Ali Rt Efendi, stelik bundan sonraki 5.Damat Ferit hkmetinde de yerini koruyacaktr. (T.M.Gztepe, V.M. Gayyasnda, s.338)449 10/5. Kuva-y Seferiye Kuva-y nzibatiye maceras, burada noktalanmyor. Devam da var. D.Ferit h-

de

bi

an

_8

kmeti, Kuva-y Milliye'ye kar, 25.000 kiilik jandarma ve 15.000 kiilik yeni iki tmen kurmay tasarlar. Harbiye Nezareti, 1920 Temmuzunda, ngilizlere bavurarak, "M.Kemal'in [yani Milli Mcadele'nin] kaldrlmasna karar verildiini" bildirerek, yeni bir kuvvetin kurulmas ve bunlarn silahlandrlmas iin izin ister. Austos banda, ikinci bir yaz ile de, bu kuvvetin ara ve gerelerini ngiltere'den satn almak istediklerini aklar, ayrca bu birliklerin eitim ve ynetimi iin Mttefik subaylarn grevlendirilmesini talep eder. ngiliz Harbiye Nezareti, 25 Austos 1920'de, 25.000 kiilik bir kuvvetin kurulmasnn uygun grldn bildirir. Fransz Y.Komiseri, ilk aamada 15.000 kiilik bir kuvvet kurulmasndan yana olur ve bu kuvvetin milliyetilere katlmamas iin Mttefik subaylarnn komutasna verilmesini art koar. lk tmenin Bykdere'de kurulmasna balanr. Mir Zeki Paa, Sadrazamla sunduu 30 Austos ve 8 Eyll 1920 gnl yazlarnda, Kuva-y Seferiye'nin kurulu almalar hakknda bilgi verir ve Kuvay Milliye'ye kar yaplacak harektn ayrntl plann aklar, ilemlerin daha hzl yrtlmesi iin baz grler ileri srer. Kuva-y nzibatiye'nin eski 2.Alay Komutan Bekir Stk, bu srada balam olan 2.Dzce ayaklanmasnn yaratt elverili koullardan yararlanlabilecei grndedir; Kuva-y Seferiye'nin kararghnn Adapazar'nda kurulmasn nerir. Bu srada Mttefik Y.Komiserleri, bir yandan, Sevres'i Ankara'ya da kabul ettirmek iin bir kurulun Anadolu'ya gnderilmesi projesini de grmektedirler. 17 Eyllde talya, Anadolu'ya kar askeri harekete geilmesinin, durumu daha da ktletireceini, milliyetileri yattrmak iin baka areler aramann daha yararl olacan bildirir. 20 Eyllde, Fransa da bu gre katlacaktr. ngiliz Y.Komiseri Amiral de Robeck, 1 Ekim 1920'de, Lord Curzon'a gelimeleri yle zetler: "Hkmete bask yaparak, Anadolu'ya bir kurul gnderilmesini isteyeceiz.. Ferit Paa, kurulla birlikte kuvvet de gnderilmesinden yana.. Fransz Y.Komiseri, Ferit iktidarda kald srece, milliyetilerle uyumay imkansz gryor.. ekilmesinin yerinde olacan ileri sryor.." Y.Komiserler, 11 Ekimde, Anadolu'ya bir kurul gnderilmesi konusunu Vahidettin'le grrler; bu grmede Fransa Y.Komiseri, 'Ferit Paann deitirilmesi gerektiini' de syler. 16 Ekimde Damat istifa edecek, ngilizler de, olas bir Kuva-y Milliye hareketine kar kuvvetlerini gvence altna almak iin Gebze'ye ekecek, zmit'i Yunanllara brakacaklardr.450 Yl sonunda A.zzet Paa kurulu Bilecik'e hareket eder. Vahidettin'in Damat Ferit'e verdii buyruk, D.Ferit hkmetinin beyan-namesi, fetvalar, Anzavur, Kuva-y nzibatiye ve Kuva-y Seferiye... Yalnz bu alt olgu bile, Vahidettin'in ve stanbul ynetiminin Milli Mcadele ve tarih karsndaki hazin durumu kantlamaya yeter. Dahas da var.

de

bi

an

_8

10/6. syanlar Anadolu isyanlar, karma bir imparatorluk toplumunun safiyetinden, trl hastalk ve zaaflarndan yararlanan i ve d glerin balatt, binlerce kiinin ld, ok ac sahnelerin yaand olaylardr. Baz Vahidettincilerin bu olaylar hakkndaki grleri yle: Yer yer Anadolu isyanlarna gelince, bunlarn da, hakikati ortaya dkemeyen sarayn elikili vaziyetinden doan eyler olduu, sarayca tahrik edilmek yle dursun, bunlara katlmad, ne durun, ne de yryn denil-medii, yine hadiselerdeki slup ifadesinden anlalr. (N.F.Ksakrek, Vahidddin, s.191) K.Msroluna gre, isyanlarn sebebi itihat farkdr. (Hilafet, 137)451 A.Dilipak, isyanlarn sebebinin dini kayglar olduunu ileri sryor: Yurdun birok kesiminde, douda ve batda boy gsteren isyanlarn ou, dini kayglarla ortaya kyordu. Hilafeti kurtarmak iin balatlan hareketin, giderek Hilafete kar bir tehdit oluturmaya balamas ve dini karakterini yitirmesi,452 isyan hareketlerinin doup gelimesinde nde gelen faktrlerden biri idi Vahdettin, son zamanlarda, M.Kemal ve Ankara hkmeti hakkndaki umutlarn byk lde yitirmiti; M.Kemalin Osmanl Devleti ve slam dini, Hilafet hakkndaki dncelerini seziyor olmal idi ki destek verdii halk ayaklanmalarnda, M.Kemal bu ynde iddetle eletiriliyordu. (CG Yol, s.63, 64) H.H.Ceylana gre de, isyanlar, gelecei grenler balatm. (DinDevlet ilikileri, 1.C., s.96)453 1. ncir ekirdeini doldurmaz konularda sayfalarca yaz yazanlarn, bu ok ac olaylar hakkndaki grleri byle ve bu kadar. syanlar hakl gstermeye alyorlar. 2. Bu isyanclarn, 1919 ya da 1920'de, gelecei nceden nasl grdkleri ise bal bana bir sorun. drt yl sonra neler olacan, nasl bilmiler acaba? Keramet sahibi, bakc, falc, mneccim miymi bunlar, gaipten bilgi mi almlar, remil mi atmlar, ryasn m grmler, ilerine mi domu? Yoksa derin bilg ileri ile gelecei mi okumular? H.H.Ceylan, bu hususu aklarsa, yakn tarihimize byk bir katkda bulunmu olur. 3. Dilipak, M.Kemal'in dncelerini sezinleyen (!) Vahidettin'in, birazdan baz sahnelerini greceimiz bu isyanlara destek verdiini de aka yazarak, hazin bir gerei doruluyor. Bir daha sorsam ayp olur mu acaba: Hani Vahidettin Milli Mcadele'yi destekliyordu? 4. Vahidettinci yazarlar, isyanlarn sebebinin, 'itihat fark', 'dini kayglar' ya da, 'gelecei nceden grmek' olduunu ileri sryorlar ama bu konudaki bilgiler, belgeler, ilikiler, geliimler gsteriyor ki isyanlar, D.Ferit hkmetleri,

de

bi

an

_8

Hrriyet, ve tilaf Partisi yneticileri ve uzantlar ile baz dernekler, ngilizler, Rumlar, Ermeniler, Yunanllar kkrtm, krklemi ve desteklemilerdir. ukurova'da Franszlar da halk Kuva-y Milliye'ye kar kkrtmaya alrlar ama baar kazanamazlar. (KS Gnl, 2.C., s.427) Bu dorultudaki btn bilgi ve belgeleri, bu mtevazi almaya sdrmak mmkn deil, gerek de yok. D.Ferit'in 7 Nisan gn, ngiliz Y.Komiseri Amiral de Robeck'le yapt grmenin tutana ile Sait Molla'nn Rahip Fru'ya yollad mektuplar, Anadolu halkna oynanan oyunlar aklamak bakmndan yeterli kantlardr. Yine de birka kkrtma ve destekleme rnei vereyim: 13 Nisan 1920'de Ali Kemal, Peyam- Sabah'ta yle yazar: "Anadolu Trkleri, eriat hkmne ve Padiah fermanna dayanarak, bu aklabanlara hadlerini bildirmelidir!" 30 Ekim 1920'de, Dzce, Zile, Yozgat isyanclarn ver; 6 Kasm 1920'de de yle yazar: "Konyallar (yani Deliba ve avanesi) ayaklanarak, bize en kestirme yolu gsterdiler!"454 Fetvalar, bildiriler, demeler, emirler, ajanlar, paralar, vaadler, gz boyamalar, srt svazlamalar, yalanlar, dolanlar, yreklendirmeler ve halka rnek olmak zere harekete geirilen Anzavurlar, Delibalar... Sonunda, bazlar kendini, sonu vermeyecei besbelli olan bu kanl olaylarn iinde bulur. Amac, sebebi ve tahrikileri ok ak olmakla birlikte, Msrolu ve Dili-pak'n ileri srd iddialar zerinde durmakta yarar gryorum: a. 'tihat'n szlk anlam, 'gr'tr. Grler arasnda fark bulunmas ok doal bir durum; doal olmayan bulunmamas. Ama casusluk, ibirlikilik, dmana hizmet gibi eylemler, her yerde ve her zaman sutur, gr fark diye yorumlanp balanamaz. Yoksa yle sonulara varrz: Ermeniler gr fark yznden Abdlhamit'i ldrmeye kalkmlardr.. Sait Molla gr fark yznden ngilizlere ajanlk yapmtr.. Ali Rt Efendi, gr fark yznden Yunan ordusunun baars iin dua edilmesini istemitir.. Manisa Mutasarrf Hsn, gr fark yznden Yunanllara hizmet etmitir.. Byle ey olur mu? b. tihadn, bir din terimi olarak anlam ise, ksaca u: Kuran'a, hadislere, benzer olaylar hakknda verilmi itihata ve icma- mmete dayanarak bir dini mesele hakknda gr belirtme.455 .Nasuhi Bilmen diyor ki:"Bu pek byk bir uzmanlk iidir." (Byk slam lmihali, s.37) Eer yazar, itihat kelimesini, szlk anlamyla deil de, bir din terimi olarak kullanmsa, bu yaklam ile slamiyete hakszlk etmektedir. slamiyet, kendi askerini arkadan vurmay bile caiz gren, byle davranmaya elverili, her amaca hizmet edebilir, istenilen yana ekilebilir, nne ve iine gelenin istedii gibi itihatta bulunabilecei bir din midir? H! Kald ki isyanclar, ya cahil, ya meczup, ya dpedz haindir. Ksacas, ne bilgileri itihat sahibi olacak dzeydedirler, ne de davranlar bir itihata dayandrlabilecek niteliktedir. Birka rnek: Deliba Mehmet'in tellal yle barr: "Halifenin mttefiki olan ngilizler, Pnarba'na doru geliyorlar! Onlarla birlik olup Kuva-y Milliyecileri yeneceiz!" (evki Yazman, stiklal Sava Nasl Ol-

de

bi

an

_8

du, S.69) Gerede isyan nclerinden Divitli Eref Hoca da der ki: "Byk savata, dier devletlerle birlik olduumuz halde malup olduk. imdi de tek bamza ngilizlere meydan okuyoruz. Bu en byk kfrdr." (Gerede'de isyanclarn eline den Dr. Fuat Umay'dan aktaran R.zkk, Dzce-Bolu syanlar, s.253) Konya halkn kkrtmaya alanlar da halka derler ki: "Kim milliyetilerle birlikte Yunan'a kar giderse, er'an kfirdir." (S.Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya, 3.C., s.127) Cami kaplarna yle yaftalar yaptrlr: "[M.Kemal'in] arkasna dmek ve emrine itaat etmek, er'an kfrdr. Kars bo der!" (D.Arkolu, Hatralarm, s.195) syanc eyh Eref yle der: "Ben sahib-i eriatm, Allah tarafndan gnderildim, btn kainatla harp edeceim... Btn ulema, asker ve memurlar dinsiz ve kfirdir!" (TH, 6.C., s.62, 64; 'evresindekilerden bazlarn da, eshab- kiramn adlaryla arr', s.63)456 Bunlar m gr ya da itihat?457 c. Dilipak'n, yanl ve haksz olarak 'dini kayg' diye niteledii duygular da aadaki isyan sahnelerinde greceiz: 1. Anzavur isyanndan birka sahne (zet):.. "Bayrdan, i elbisesi ile bir cesedi srkleyerek, bararak ve koarak getiriyorlar. Anladm. Zavall Kani Beyin naa idi. Dayanamadm, katm. Bu vatan fedaisinin haydutlar elindeki bu halini grmek istemiyordum. Kani Beyin bulunduu evi soyup soana evirmiler. Cesedini, daha lmeden merdivenden atmlar, elbiselerini soyarak, hatta edep yerini aarak srkleye srkleye getirmiler, alaklar. Akama doru bir tellal, '[Akba cephaneliini boaltp Anadolu'ya karan gzpek ekibin bakan] Hamdi Beyin cesedi akama gelecek' diye haber verdi. Of! Bu koca kahramann cesedini, bu alaklarn kirli ayaklar altnda m greceiz? Ertesi gn derste idim. Hademe kapy at, 'Hamdi Beyi getiriyorlar. Ne ban brakmlar, ne vcudunu; para para etmiler zavally.' dedi. Hamdi Beyin mbarek naan, canavarlar, kirli ayaklaryla inemiler, vcudunu para para etmiler. Zavall ehidin vcudunu arabadan snglerle karmlar. Herhalde Balkan harbinin Bulgarlar, bunlardan daha insafl idiler."458 (U.demir, Biga Ayaklanmas ve Anzavur Olaylar, s.10-13; 17-18 ubat 1920) 2. Bolu isyanndan birka sahne (zet):459 "2 Mays 1920 gn, Ankara'ya kar ayaklanan Dzce asileri Bolu'ya yrdler. Bu saldrya Bolu ve Dzce'ye yakn baz kyler de katlmt. 3 Mays sabah her

de

bi

an

_8

taraftan ehire saldrdlar. Binba hsan' ehit ettiler. Birka apulcu kouarak onu soydu, ehidi plak halde sokak ortasnda braktlar. Ellerine geirdikleri askerleri, eski lise binasnn krk camlar ile kestiler ve korkun ikencelerle ldrdler. Bolu'da kalan (Devrekli) Abdlkadir adnda ok gen bir subay da soyarak ve ikence yaparak Bolu sokaklarnda dolatrdlar. Bakla vcudunu delik deik ettiler ve belediye nne attlar. Gen subayn ok yaras vard ama lmemiti. Ertesi gn subayn kprdadn pencereden gren bir doktorun hanm kocasna haber verdi. Doktor, sabahn tenhalndan faydalanarak subay memleket hastanesine kaldrtt. Fakat kudurmu asiler durumu rendiler ve derhal hastaneye gelerek subayn boynuna bir ip geirdiler ve sokaklarda srkleyerek ldrdler, "te eyhlislamn fetvasnn hkm yerine geldi!" diye bardlar." (TH, 6.C., s.103,113; R.zkk, Dzce-Bolu syanlar, s.288 vd.) 3. Konya isyanndan birka sahne (zet): "Deliba Mehmet Aa, azmsanmayacak kuvvetiyle, 3 Ekim 1920 Pazar sabah Konya'ya girdi. Konya'da askeri birlik yoktu; birlikler Afyon'dayd. dareciler, Alaattin Tepesinde hazrlanan savunma hattnn gerisine ekilmilerdi. Mahallelerde tellallar dolatrarak, 'Halifesini, Padiahn, eriatn seven bizimle olsun!' ars ile Konya halkn kendisine katlmaya davet etti. Postaneyi basarak haberlemeyi kesti, hapisaneye boaltt, hkmet konan ele geirdi. imdi sra ibret-i alem iin ldrlecek Kuva-y Milliyecilere gelmiti. Listenin banda Konya Mdafaa-y Hukuk Dernei Bakan, nl Sivasl din bilgini Ali Kemali Efendi vard. Srada, milletvekili Rfat Efendi Hoca, Mft mer Vehbi Hoca, Tahir Efendi Hoca vard... Deliba, Ali Kemali Hocann evine silahl bir gruh yollad. Eve dolanlar, uyarlara ramen saklanmayan Ali Kemali Hocann zerine yryp srkler gibi gtrdler. Ali Kemali Hocay, yolda trl hakaret, darbe, itme kakma ii nde Abdrrahim Hanna getirdiler. Deliba, 'Haydi gelsin de M.Kemal Paa kurtarsn seni, Halife dman! Sarndan, sakalndan utan!' dedi. Ak sakal kan iinde kalm olan Hoca, sknetle ve sadece, 'Yarabbi! Sen bu cahil insanlara insaf hissi ihsan ve onlar affet...' diye cevap verdi. Hocay ikindi zeri Piri Mehmet Paa Camiine yine srkleyerek gtrp kapattlar. Hoca geceyi ibadetle geirdi. Sabah camiden alnarak sorguya ekilmek zere Arslanl Klaya gtrld. Asiler yolda Hocay mtemadiyen dipikliyor, 'Nutuk verirsin ha... Millicilere asker toplarsn ha... Halifeye kar gelirsin ha... Ankara'dakilerin burada ba olursun ha...' diyorlard. Yal Hocann bedeni, bu kadar zulme dayanamad, yolun yarsnda, son bir dipik darbesi ile yere serildi. 'Ben sizleri affettim. nk ne yaptnz bilmeyecek kadar cahilsiniz. Allah da sizi affetsin...' dedi ve son nefesini verdi. Hocann nan da rahat brakmadlar. Utanmadan soydular, bir araba ile getirip hkmet meydanna attlar." (Cemal Kutay, stiklal Savann Maneviyat Ordusu, s.99-102; Deliba'n Yunan ua olduunu, Drdnc Blmde, 'ngilizler-Yunanllar' paragrafnda greceiz.) Bu bilinsiz, zalim, kanl, haince davranlar, dini kayg ve duygulara bal amak, her eyden nce dine saygszlk, gerek dindarlara da hakarettir. Olaylarn iinde yaayan M.Akif Ersoy, 19 Kasm 1920 gn, Kastamonu Nasrullah Camiinde verdii va'azda, gerei aklyor: "Adapazar, Dzce, Yoz-

de

bi

an

_8

gat, Bozkr, Biga, Gnen, Konya isyanlar, hep o melun dmanlarn iidir. Artk kime hizmet ettiimizi, kimin hesabna birbirimizin grtlana sarldmz anlamak zaman, zannediyorum ki gelmitir!" (TC Kronolojisi, s.214) Sonu Halkn, ancak baz kesimlerde ve ok snrl olarak katld bu isyanlar, ord unun bu en zayf dneminde bile hzla bastrlm, btn elebalar, ya arpmalarda yok edilmi ya da yakalanarak hakkettikleri cezalara arptrlmlardr. Deliba Mehmet ise, kendi adamlar tarafndan ldrlecektir. 10/7. dam kararlar "M.Kemal stanbul hkmetince idama mahkm edilmiti. 11 Mays tarihli bu Divan- Harp karar, 24 Maysta Vahdettin tarafndan da tasdik edilecektir. Bylece artk stanbul, Ankara'ya kar ak bir mcadele iine girmekt edir." (A.Dilipak, CG Yol, s.70)460 Vahidettinciler, genellikle idam kararlar konusunda susmay tercih ediyorlar. Dilipak da yalnz M.Kemal'in idama mahkm olduunu belirtiyor. Oysa stanbul, Milli Mcadele'nin neredeyse btn nclerini ve pek ok subay idama mahkm etmitir. Bazlar: Ali Fuat Cebesoy, Dr.Adnan Advar, Fevzi akmak, smet nn, Refet B ele, Nurettin Paa, Bekir Sami Kunduk, Yusuf Kemal Tengirenk, smail Fazl Paa, Kara Vasf, Celalettin Arif, H.Suphi Tanrver, Alfret Rstem, Halide Edip Advar, Cami Bey, Alb.Selahattin Kseolu, Albay Fahrettin Altay, Albay Bekir Sami Gnsav, Y.zzet Met Paa, Yarbay Hseyin Hsn, Yarbay Seyfi Dzgren ve Ankara Mfts M.Rfat Breki461 ile Din leri Bakan Mustafa Fehmi Gereker! 10/8. Boleviklik sulamas ve Milli Mcadele kart dernekler Milliyetiler aleyhinde geni bir propaganda balatlr, mesela milliyetilerin 'bolevik olduklar' yaylr. Birka rnek: ngilizler halka, Ankara Meclisi'ne katlacak milletvekillerinin bolevik olduklar propagandasn yaparak, Meclisin almasn nlemeye alrlar.462 stanbul'un Bolu'ya mutasarrf olarak atad Osman Kadri de yaymlad bir bildiri ile milli direnii, bolevik hareketi olarak ilan eder ve der ki: "Padiahmz bunlar 'asn' diye ilan etmi, eriat fetvasn vermi.. Hkmet kuvvetleri bunlar Hakk'n yardm ile tepeleyecektir."463 Adana'da Fransz destei ile kan gazeteler de ayn temay ilerler: "Milli hareket bolevikliktir!"464 Milliyetilere kar yeni dernekler kurulur ve kurulu olanlar da milliyetilere kar kullanlr: Askeri Nigehban- Vatan Cemiyeti, Kzl Haner Cemiyeti, Mu-

de

bi

an

_8

hafaza-y Mukaddesat Cemiyeti, Teali-yi slam (slam Yceltme) Cemiyeti,465 Krt Teali Cemiyeti,466 ngiliz Muhipler Cemiyeti,467 Tarik-i Salah Cemiyeti, Siyasi Madurlar Cemiyeti, Anadolu Cemiyeti, Muhafaza-y Mukaddesat Cemiyeti, Muhafaza-y Saltanat Cemiyeti, Halas- Vatan Cemiyeti, lay Vatan Cemiyeti, Hayriye-yi slamiye Cemiyeti (Adana), Hilafet Cemiyeti (Mudurnu) vb. ..468 10/9. birliki basndan rnekler birliki basn, bu onursuz tutumu iddetle desteklemi ve halk milliyetilere kar kkrtmtr. Birka rnek [bir ksm zetlenmi ve baz kelimeler sadeletirilmitir]: 14 Temmuz 1919, Alemdar: "slam kilidinin anahtarn, ngiltere'nin gvenilir eline teslim etmekte, slam alemi iin hibir tehlike yoktur." 7 Austos 1919, Sabah: "ngiltere en byk slam devletidir!" 14 Austos 1919, Alemdar: "Dnyann en adil, en namuslu, en hametli devleti olan ngiltere..." (R.Cevat Ulunay) 31 Austos 1919, Alemdar: "stiklal diye baranlar, kt niyetlidir." (R.C.Ulunay) 28 Eyll 1919, Peyam: "Anadolu'nun yeni Celalileri [milliyetiler]..." (Ali Kemal)469 11 Ekim 1919, Renin (Adana): "M.Kemal Paa, Anadolu'da bir hare-ket-i milliye vcuda getirmeye alyor. Bu ne ocuka hayaldir! Btn cihann kuvvetine kar, harpten ezilmi olan zavall Anadolu'nun kuvveti ile kafa tutmasnn ne hkm olabilir?" (Jeschke, K.S.ile ilgili ngiliz Belgeleri, s.142) 29 Ekim 1919, Peyam: "Kurtuluumuza en sn darbe, bu [milli] harekettir." (A.Kemal) 14 Kasm 1919, Peyam: "M.Kemal ve Rauf Bey ikbal hrs iindedirler. Siyasetten habersizdirler. Milli kuvvetler, ate olsalar, cirimleri kadar yer yakarlar." (A.Kemal) 19 Kasm 1919, Alemdar: "arkl, mavzerli bir heyetin kuru sk tehd idi ile i yrr m?" (R.C.Ulunay) 8 Ocak 1920, Peyam- Sabah: "Anadolu'da ne yaptn bilmeyen M.Kemal ve arkadalarnn hareketine ncelikle son verilmesi gerekir..." (A.Kemal) 9 Ocak 1920, Alemdar: "Bizim iin tutulacak yegne kurtulu yolu, mtarekeden sonra hemen ngiltere devleti ile beraber yrmek iin siyasi teebbste bulunmakt." (R.H.Karay) ubat 1920, Alemdar: "Bir patrd, bir grlt... Beyannameler, telgraflar... Sanki bir eyler oluyor, bir eyler olacak. Ayol, urackta her iimiz, her kuvvetimiz meydanda. Drt tarafmz ak. Halkn gz nnde, bir kafese gi rmi, oturuyoruz. Dnya vaziyeti biliyor. Hlyann, blfn sras m? stedikleri kadar kafama vursunlar: Hangi tekilat, hangi kuvvet, hangi kahraman? Hlyann bu derecesine, uydurmasyonun bu ekline ben de dayanamayacam. Bari K avuklu gibi ben de soraym: 'Kuzum Mustafa, sen deli misin?'" (R.H.Karay)

de

bi

an

_8

3 ubat 1920, Peyam- Sabah: "Fenaln kayna Kuva-y Milliye..." (A.Kemal) 10 ubat 1920, Alemdar: "Bu Meclis (son Osmanl Meclisi) milli iradeyi temsil edemez, tasfiyeye muhtatr." (R.C.Ulunay) 2 Mart 1920, Peyam- Sabah: "Kuva-y Milliye ancak etecilik yapar, vurur, krar, geirir." (A. Kemal) 5 Mart 1920, Alemdar: "Bilmiyorlar ki ngiltere tehdite gelmez ve biz bunu yapmakla kendimizi bsbtn mahvederiz." (Hafz smail) 7 Mart 1920, Peyam- Sabah: "Dost bir devletin (ngiltere'nin) aleyhinde bulunan M.Kemal cezalandrlmal..." (A.Kemal) 15 Mart 1920, Alemdar: "Birtakm sorumsuz ve durumu kavrayamam askerlerin, Milli Harekt ad altnda takndklar tutumlar, btn karlarmz mahv ve berbat etmektedir." (Asaf Muammer) 16 Mart 1920, Alemdar: "Hkmet, Kuva-y Milliye ad altna snan bu haydutlarn kafasna bir yumruk indiremiyor." (R.C.Ulunay; bugn stanbu l'un igal edildii gndr!) 17 Mart 1920, Alemdar: "Byle Meclis, byle tekilat, byle idarenin sonular byle olur!" (R.C.Ulunay) 22 Mart 1920, Alemdar: "Kuva-y Milliyecilerin kafalarna vurmak lazmdr!" (R.C.Ulunay) 23 Mart 1920, Alemdar: "Tek arenin galiplerle uyumak ve anlamak olaca bu kafaszlarca ne zaman anlalacak?" (R.C.Ulunay) 23 Mart 1920, Alemdar: "Yunanllar, bugnk galiplerimizin bir mttefikidir. Onlara kar yaplacak bir hareket, byk devletlerin krgnlna sebep olabilir." (mza: Ayn, elif, kaf) 4 Nisan 1920, Alemdar: "Milli tekilat yok etmek, millet iin var olma meselesidir. Dahildeki Mslmanlar bilmelidirler ki o alaklara kar kanlar, dine, Halifeye, millete, unutulmaz hizmetlerde bulunmu olacaklardr." (R.C.Ulunay) 6 Nisan 1920, Alemdar: "D.Ferit Paa hazretleri, her eyden nce ekiyaya (milliyetilere) haddini bildirecek[tir]." (R.C.Ulunay) 7 Nisan 1920, Alemdar: "Ahmet Anzavur Beyin, imdiye kadar gste rmi olduu gayret ve kahramanlk, ilerde grlecek kymetli hizmetlerine de bir delildir. Ahmet Anzavur Beyin bugn de bir resmini yaymlamak suretiyle sayfalarmz sslyoruz." 9 Nisan 1920, Peyam- Sabah: "Ciddi bir hkmet, Kuva-y Milliye denen o serserilerin hakkndan gelir!" (A.Kemal) 13 Nisan 1920, Alemdar: "Mebusan Meclisi, layk olduu akbete urad. Nihayet gittiler, uurlar olsun!" (R.C.Ulunay; Vahidettin'in Meclisi fesh etmesi zerine.) 23 Nisan 1920, Peyam- Sabah: "Dmanlar, tekilat- milliyeden bin kere daha iyidir!" (A.Kemal) 29 Nisan 1920, Alemdar: "Anadolu Kemalistlerden temizlenecektir!" 1 Mays 1920, Peyam- Sabah: "Milli hareket boa gitmeye mahkmdur." (Sait Molla'nn demeci)

de

bi

an

_8

28 Mays 1920, Peyam- Sabah: "Byk Millet Meclisi, kk heriflerin eseridir." (A.Kemal) 11 Temmuz 1920, Alemdar: "M.Kemal tarihe phesiz nam brakacak fakat siyasi deliler arasnda... Anadolu direnii bir blftr. Avrupa medeniyeti, Anadolu'yu bu zararl haarattan temizleyecektir." (Filozof R.Tevfik) 5 Austos 1920, Peyam- Sabah: "Anadolu'nun henz istilaya uramayan yerlerini, M.Kemallerden, Ali Fuatlardan, o ipsiz sapsz, aklsz fikirsiz zorbalardan, canilerden temizlemelidir. Kan, can, mal, ne pahasna olursa olsun, temizlenmelidir!" (A.Kemal) 7 Austos 1920, Peyam- Sabah: "(Ankara yneticilerinin] Yunanllara hl meydan okumalarna, lgnlktan baka bir sfat verilemez. Yunanllarla, aramzda aklca da, ilimce de, kuvvet bakmndan ve her adan bu derece fark varken, onlarla muharebelere giriilemez." (A.Kemal) 13 Austos 1920, Te'min (Edirne): "Dn leden sonra saat bete, [Yunanl] Genel Vali Beyefendi hazretleri, Yunanl generaller, askeri ve mlki ileri gelenler ve Metropolit Efendi hazretleri, Selimiye Camiini ereflendirmiler ve Mft Hilmi Efendi ve yanndakiler tarafndan karlanmlardr. Hrriyet ve adaletin saygdeer temsilcisi olan Bavekil Venizelos hazretlerinin sal iin Mft Efendi tarafndan gzel bir dua okumu ve hazr bulunanlar kran duyg ularn belirterek duaya katlmlardr." (Bu gazetenin sahibi olan Yunan ibirlikisi M.Neyir hakknda Birinci Blmde bilgi verilmiti) 4 Eyll 1920, rat (Balkesir): "M.Kemal, son devrin Kabak Mustafa'sdr..." (mer Fevzi)470 8 Eyll 1920, Alemdar: "...Yunanistan, ksa zamanda M.Kemal kuvveti denilen apulcular tamamen tenkil edecektir (tepeleyecektir)." (R.C.Ulunay) 17 Ekim 1920, Peyam- Sabah: "Demek ilemediimiz bir hata kalmt. Ermenistan'a taarruz ile onu da tamamladk." (A.Kemal; 11 Kasmda da yle yazacaktr: "Ankara yaran, nihayet meramlarna erdiler. Boleviklerle elele ver erek Ermenistan'a yrdler, Kars' igal ettiler." Yaz, 'Kars'n Sktu' baln tamaktadr (Kars'n dman eline gemesi!). Ali Kemal, bu yazdan sonra 'Artin Kemal' diye anlacaktr.) 18 Ekim 1920, Ferda (Adana): "Kahraman Deliban baars zerine Dzmece Mustafa'nn (M.Kemal'in) kamaya hazrland sylenmektedir."471 27 Ekim 1920, Peyam- Sabah: "Hkmet, [Ankara'dan] bar artlarnn (Sevres) aynen kabul edilmesini, Anadolu'daki idareye son verilmesini istemelidir." (A.Kemal) 5 Kasm 1920, Ferda: "Ayaklanmak iin sebep yoktur. Franszlar bizim iyiliimizi istiyorlar!" (Adana Vali V. Abdurrahman Beyin demeci) 20 Aralk 1920, Ferda: "Kuva-y Milliye ad altnda meydana atlm soyguncularda bir varlk hissedenlere diyorum ki: Millici ve eteci, soyguncu ve yamac demektir!" (ahap Azmi) 12 Ocak 1921, Peyam- Sabah: "Ankara Trkiye'yi felakete srklyor." (A.Kemal) 6 ubat 1921, Peyam- Sabah: "Avrupa ile baa kmay, asrlardan beri Asya'nn hangi kavmi baard ki, biz baarabilelim?" (A.Kemal)

de

bi

an

_8

7 ubat 1921, Alemdar: "stanbul, M.Kemal ile uzlaamaz!" (R.G.Ulunay) 8 ubat 1921, Alemdar: "Ne olurdu Yarabbi, Ankara Meclisindekiler, b iraz da memleketi dnseler." (R.C.Ulunay) 13 ubat 1921, Peyam- Sabah: "Bu idrakte, bu irfanda, bu kratta adamlar (Ankara yneticileri), bir hkmeti deil, ufak bir aireti bile idare edemezler." (A.Kemal) 4 Nisan 1921, Alemdar: "Ordu, Trk namusunu yine kurtard! Kemal o rdular, Avrupa'nn en asri usulne gre harp ediyorlar" (R.C.Ulunay, 2.inn zaferi zerine; oysa 8 Eyllde bu orduyu, 'apulcular' diye aalyordu!) 5 Nisan 1921, Peyam- Sabah: "Yunan ordusu bozgun halinde geri ekiliyor!" (A.Kemal) 3 Mays 1921, Peyam- Sabah: "Ankara, ordu tekilinde (kurmada) byk baar kazanmtr." (A.Kemal) 20 Mays 1921, Peyam- Sabah: "Bekir Sami arlara yenildi ve ekildi. O, hakkmzn topla tfekle alnaca gibi ham bir hayale kaplmamtr." (A.Kemal; Bekir Sami Beyin, ngiliz, Fransz ve italyanlarla imzalad, Milli And'a aykr anlamalar yznden istifa ettirilmesi zerine. Mahut yazarlarn tutumu yine deiiyor!) 13 Haziran 1921, Peyam- Sabah: "Ankara, devlet gemisini apa oturtmaya alyor." (A.Kemal) 16 Haziran 1921, Alemdar: "Ankara'nn istiklal-i tamclar (tam bamszlklar) kimi aldatyorlar... stiklal- tammn mmkn olmadn bu beylerin, paalarn bilmeleri lazm." (Hakk Halit [Refik Halit'in kardei]) 16 Haziran 1921, Peyam- Sabah: "Yunanistan' yensek bile Mttefiklere kl ekemeyiz. Ankara'dakiler bar istemiyor. Bu millete yazktr." (A.Kemal) 19 Haziran 1921, Peyam- Sabah: "Biz, Ankara'nn Tekilat- Esasiye'sinden Moskova ile ittifakna kadar, dahili ve harici hibir siyasetini tasvip edenlerden deiliz..." (A.Kemal) 26 Temmuz 1921, Peyam- Sabah: "stanbul, milli birlik bozulmasn diye Ankara'y artk rnek olarak alamaz. Baka bir bar ve uzlamac siyaset ile bu memleketi, u ukurdan kurtarmak mecburiyetindedir." (A.Kemal) 26 Temmuz 1921, Peyam- Sabah: "Bu macera (Milli Mcadele) artk devam edemez. Bu milletin kurtuluunu dnenler, faaliyete, icraata gemelidir." (A.Kemal) 2 Austos 1921, Peyam- Sabah: "Boleviklik ukuruna yuvarlanan Ankara'nn arkasndan ayrlmalyz. Byk devletlerle, zellikle ngiltere ile uzlamalyz." (A.Kemal) 19 Austos 1921, Peyam- Sabah: "M.Kemal, bu tredi, zaman mnasip buldu, hkmeti ele ald, gaddar bir idare kurdu... lk hamlede muvaffak oldu gibi grnd... Bu hayal ile kainata meydan okuduk. imdi Yunanllar Ankara kaplarna dayandlar... M.Kemal'e barnacak yer kalmayacak. O hibir yerde diki tutturamaz." (A.Kemal, Sakarya Sava dolaysyla. Sakarya zaferinden sonra, bir sre sessizlie gmlr, sonra yine bilinen trklerine balar.) 1 Ocak 1922, Peyam- Sabah: "Mukadderatmz Ankara'ya brakmama-

de

bi

an

_8

11. ehzade mer Faruk Efendi konusu K.Msrolu'nun bu konudaki iddiasn aktaryorum: " bu ekle girince [yani M.Kemal'in, H.Ertrk ve Albay Budiyenni ile yapt konumalar renince (!)] Sultan Vahidettin, milli hareketin bana hanedandan birinin gemesini arzu etmi ve bu maksatla ehzade mer Faruk Efendiyi Anadolu'ya gndermitir. Veyahut da mer Faruk Efendinin kendiliinden Anadolu'ya gitmi olduu kabul edilse bile (Bu keskin dnn sebebi u: nk .Faruk'u Vahidettin'in yollamadn Msrolu da biliyor!) Sultan Vahidettin'in, en azndan bu harekete muvafakat etmi (izin vermi) kabul edilmesi gerekir. (Ama .Faruk anlarnda, tam tersine sylyor!) nk M.Kemal Paa tarafndan geri evrilerek stanbul'a gnderilen mer Faruk Efendiyi huzuruna aran Sultan Vahidettin'in ona cevab u olmutur: 'Seni kabul etmeyeceini biliyordum olum. Fakat M.Kemal Paann saltanat ve hilafete kar kt emeller besledii bir kere daha belli oldu... ' demekle ye-

de

lyz." (A.Kemal) 4 Mays 1922, Peyam- Sabah: "Bu goygoycular da uursuz selefleri gibi (ttihatlar) memleketi tam bir kntye, bozguna srklyorlar." (A.Kemal) 29 Haziran 1922, Peyam- Sabah: "[Ankara ynetimine] Beyler, aalar! Yanlyorsunuz, bin kere, yz bin kere yanlyorsunuz ve yanl yoldan gidiyorsunuz. Sizler, bir serab hakikat sanyorsunuz." (A.Kemal) 26 Austos 1922, Peyam- Sabah: "...Mesela Edirne ve zmir kurtulur-sa, Trk olmak itibariyle seviniriz, sevincimizden ldrrz. Fakat aklca, irfanca bu derece yanldmz iin yalnz kalemimizi krmak deil, insanlmzdan bile istifa ederiz. Fakat esef ederim ki imdiye kadar olduu gibi imdiden sonra da olaylar gsterecektir ki biz yanlm olmayacaz!" (A.Kemal) 31 Austos 1922, Peyam- Sabah: "Her fert itihatnda serbesttir... yle olduu iin [Ankara'nn] itihatna muhalif kanaatta bulunanlara, hrmet edilm esini isteriz. Biz her ne sebebe dayanrsa dayansn, silaha sarlmann bu memleket iin bir selamet ve kurtulu yolu olduuna inanmamtk... Hi hata etmediimiz iddiasnda deiliz. Biz de itihatmzda yanlabiliriz." (A.Kemal, Byk Taarruz'un gelimesi zerine.) 2 Eyll 1922, Peyam- Sabah: "Bu anl mcadeleler, bir milletin ebedi baarlarna bir sayfa daha ilave eder, lakin siyaseten hibir fayda temin etmez... Bu mcadelelerimizden, hibir zaman bir fayda greceimizden emin deiliz." (A.Kemal) 9 Eyll 1922, Peyam- Sabah: "Trk'n bayram!" (A.Kemal) 10 Eyll 1922, Peyam- Sabah: "Kabul ediyoruz ki Anadolu'nun son zaferi, bizlerin kanaatinin yanlln ortaya koymu bulunuyor... Muhaliflere den vazife, hatalarn itiraf ederek arz- teslimiyet etmek[tir]."472 (A.Kemal)473 11 Eyll 1922 gn, Peyam- Sabah gazetesinde, Mihran Efendinin bir aklamas yaymlanr, Ali Kemal gazeteden uzaklatrlmtr. (V.M. Gayyasnda, s.433)474

bi

an

_8

Bu yutturmacalar deerlendirmeden nce, Vahidettin'in Kurtulu Sava'nn bana gemek zere Anadolu'ya gnderdii iddia edilen mer Faruk Efendiyi tanyalm. Son Halife Abdlmecit Efendinin oludur. 1898 doumlu. Avusturya'nn Trezyanum Askeri Kolejini bitirmi. 1919 Hazirannda, Trkiye drt bir yanndan igal altna alnrken, svire'nin Territet kasabasnda yaz tatili yapmaktadr.480 Almanca ve Franszca biliyor.481 Ama Trke tahsili ve edebiyat zayf.482 Anadolu'ya getii srada 23 yanda.483 Vahidettin'in kz Sabiha Sultanla bir yldan beri evli; 4 ubatta bir ocuklar olmu.484 Piyade yzbas.485 Kurmay Albay Asm Gndz'den zel ders alyor.486 Gs hibir hizmet karl olmayan nianlarla dolu, yakkl, ateli, toy bir ehzade. te Msrolu'nun, Vahidettin'in, Milli Mcadele'nin bana gemesi iin Anadolu'ya yolladn iddia ettii ehzade bu. mer Faruk Efendi, nasl geecekti acaba Milli Mcadele'nin bana? Hangi sfatla? Meclis Bakan m olacakt? Ya dolaysyla milletvekili seilmesine bile imkn yok ki Meclis Bakan olabilsin. Yoksa askeri kolej bilgisi ve sfr sava deneyimi ile Bakomutan olup sava m ynetecekti? M.Kemal, Fevzi akmak, K.Karabekir, A.F.Cebesoy, R.Bele, .nn, Nurettin Paa, Y. evki Suba gibi komutanlar, bu 23 yandaki operet askerinin emrine girecekler ve mer Faruk Efendi de onlara emir mi verecekti? ylesine lsz, yakksz, gln bir iddia ki insan, kahkaha ile glmeli mi, yoksa bu iddialar ciddiye alanlar dnp hznlenmeli mi, kestiremiyor. teki bilgilere gelince, yalnz M.Kemal'in telgrafnn tarihi doru, gerisi ba-

de

bi

an

tinmitir.475 zni veya muvafakati dnda gitmi olsayd, ona ceza vermesi icap etmez miydi? Byle buhranl bir zamanda, Padiahn damad ve hanedana mensup olan bir ehzadenin476 Anadolu'ya gitmesi, elbette birok yorum ve olaylara yol aabilirdi. Dnp tanmadan yaplacak bir i deildi. ehzade M.evket Efendi tarafndan (Tercman gazetesi yazar Murat Sertolu'na) verilen ikinci belge de (birincisi sahte hatt- hmayundu; ikincisi M.Kemal'in .Faruk'a yollad telgraftr) bu hususu aydnlatmaktadr.477 Sultan Vahidettin'in milli hareketin bana gemesi maksadyla Anadolu'ya gnderdii ehzade mer Faruk Efendi, nebolu'dan geri dnmt.478 Bunun sebebi de M.Kemal Paadan ald siyasi telgraft.479 Bu telgrafn tarihine dikkat edilirse, 27 Nisan 1921 (1337) olduu grlr. Yani henz hibir zafer kazanlm deildir; Meclis alal da henz drt gn olmutur. Bu telgraf M.Kemal hakkndaki pheleri kuvvetlendirmi ve Sultan Vahidettin'i asla tatmin etmemiti. Hatta TBMM'nde kinci Grup ad ile anlarak muhafazakrlklaryla tannm bulunan muhalif mebuslarn srar ve sktrmas zerine Meclis adna, M.Kemal imzas ile btn millete hitaben bir beyanname datlmt. (59. dipnotta bu bildirinin metnini de veriyor! yleyse, bild irinin yaymland tarihi de biliyor!) Dier birok tarihi belgelerde olduu gibi bunda da hilafet ve saltanata ballk aka belirtiliyor..." (S.Mcahitler, s.59-63; 61.sayfada, telgrafn kliesi var.)

_8

tan baa atmasyon: 1. ehzade mer Faruk Efendi, 1951 Ekim aynda, skenderiye'de, Resimli Tarih Mecmuas'nn yazar Mehmet Ataker'e, "stanbul'dan kaynpederi Vahidettin'den habersiz ayrlp nebolu'ya geldiini" aklam ve aklamasn da yle tamamlamtr: "nebolu'da eraftan birinin evinde, le yemeini yedik. Ben baheye inmitim. Bir kanun neferi (inzibat) geldi, selam vererek bir telgraf uzatt. Bu telgraf bizzat TBMM Reisi M.Kemal Paadan geliyordu. Bunun zerine derhal ikinci bir telgraf ekerek, ancak vazife-yi vataniye ve askeriye iin geldiimi, siyasi bir dncem olmadn, arzu ettikleri takdirde beni dosdoru cepheye sevk etmel erini ve bunu da muvafk (uygun) grmedikleri takdirde, beni diledikleri yerde enterne etmelerini (gz altnda tutmalarn) fakat stanbul'a dnemeyeceimi bildirerek, bunu da muvafk grmedikleri takdirde doru Avrupa'ya gnderilmeme msaade edilmesini rica ettimse de cevap verilmedi. Derin bir skt-u hayale uramtm. O zaman 23 yanda idim. Tecrbesizdim, teessrm pek derin oldu. stanbul'a dndm zaman ngilizler tarafndan yakalanacak, Kroker Oteline hapsedilecek veya Malta'ya srlecek, belki de ldrlecektim. Sarayn bana kar taknaca tavr, Vahidettin'in intikam almaya kalkmas... Birer birer gzmn nne geliyordu. stanbul'a yaklatka korku ve heyecandan titriyordum. Vapur Sirkeci'de rhtma yanat. Eyalarm bir hamala verdim. Doruca eim Sabiha Sultann evine gittim. Hamdolsun, korkularm bouna kt." (Resimli Tarih Mecmuas, say 30/ 1952, s.1557)487 Hani Vahidettin yollamt? Olayn kahraman tam tersini sylyor! Vahidettin'in intikam alacan dnerek tir tir titriyor zavall. Sakn o da ngiliz ajan, ya da Kemalist, ya da gizli bir resmi tarihi olmasn? mer Faruk'un bu aklamasn H.H.Ceylan da bilmektedir. nk ilk blmn, kaynak gstermeden aktaryor ama yukarda okuduunuz son blm saklyor. (Byk Oyun, 1.C., s.114,115) Kitabna neden 'Byk Oyun' adn koyduu anlalyor. Mustafa Mftolu, bu aklamann ba ksmn alm ama sonunu o da vermiyor. (Yalan Syleyen Tarih Utansn, 4.C., s.278) Oysa onun kitabnn ad da pek iddial: Yalan Syleyen Tarih Utansn! Hani amalar, gerei ortaya karmakt? Tarih gibi ciddi bir bilim daln bile mizaha dntryorlar. 2. Msrolu'na gre, mer Faruk'un nebolu'ya geldii srada, 'henz hibir zafer kazanlmamm.' 488 tiraf edeyim ki bilgisizliin bu derecesine ne dendiini bilmiyorum. O tarihe kadar, TBMM alm, Dou Cephesi birlikleri, 28 Eyll 1920'de Sarkam', 30 Ekim 1920'de Kars', 12 Kasm 1920'de Idr' kurtarm; 23 ubat 1920'de Ardahan ve Artvin geri alnm, Gmr Andlamas imzalanm, isyanlar bastrlm, Anzavur serserisi ile Kuva-y nzibatiye tepelenmi, batda da dzenli ordu kurulmu, 10/11 Ocak 1921'de 1.nn Sava, 1 Nisan 1921 gn 2.nn Sava-

de

bi

an

_8

kazanlm, Sovyetler Birlii ve Afganistan ile dostluk andlamalar yaplm, Mttefikler Ankara'y da Londra Konferans'na armak zorunda kalmlardr. Onca ksteklemeye, yoksullua ve gle ramen bir yl iinde daha ne olsun? 3. Msrolu ayrca, "Meclis alal drt gn olmutur" diye yazyor. Meclis'in 23 Nisan 1921'de deil, 23 Nisan 1920'de aldn ilk okul ocuklar bile bilir. .Faruk nebolu'ya geldii gn, Meclis alal drt gn deil, bir yl drt gn olmutur! (369 gn!) Ya sahiden bilmiyor, ya da bildii halde okuyucularn aldatmak iin doruyu yazmyor. Sizce hangisi daha ayp? 4. Msrolu diyor ki: "Bu telgraf M.Kemal hakkndaki ph eleri kuvvetlendirmi ve Sultan Vahidettin'i asla tatmin etmemiti. Hatta TBMM'nde kinci Grup ad ile anlarak muhafazakarlklaryla (tutuculuklaryla) temayz etmi (tannm) bulunan muhalif mebuslarn srar ve sktrmas zerine Meclis adna, M.Kemal imzas ile btn millete hitaben bir beyanname (bildiri) datlmt. Dier birok tarihi vesikalarda olduu gibi bunda da hilafet ve saltanata ballk aka belirtiliyordu.]" Bu da yeni bir Zati Sungurluk! nk sz konusu TBMM beyannamesinin, mer Faruk'un nebolu'ya gelii ile hibir ilgisi yok; onun geliinden tam bir yl nce ve Meclisin alndan iki gn sonra, 25 Nisan 1920'de yaymlanmtr. (1.Dnem Zabt Ceridesi, 1.C., s. 50) 489 Msrolu, beyannamenin metnini ve tarihini biliyor ve yayn tarihini, bile bile bir yl sonraya kaydryor. Bu davrana ne ad verilir? stelik 25 Nisan 1920'de, ne 'kinci Grup' vardr, ne de bu bildirinin yay mlanmas iin birilerinin bask yapmasn gerektirecek bir durum. Hazret-i Muhammet diyor ki: "Aldatan, bizden deildir!" 11/1. Veliaht Abdlmecit Efendi konusu Baz yazarlar, mer Faruk'un yan-ban dnerek, Milli Mcadele'nin bana geemeyeceini dikkate alp ii daha ciddiletirmek gereini duyuyor ve Veliaht Abdlmecit Efendinin de Anadolu'ya gemek istediini, hatta getiini fakat M.Kemal'in buna da engel olduunu yazyorlar. N.F.Ksakrek: "Anadolu'ya gemek isteyen Veliaht Abdlmecit Efendinin karsna kardklar engel... milli hareket gelimeye balar balamaz, saraya ne gzle bakldnn amaz delilidir." (Vahidddin, s. 146) V.Vakkasolu: "Anadolu'ya geip Milli Mcadele'ye katlmak isteyen ehzadelere490 bile Ankara hkmetince msaade olunmam, Abdlmecit ve mer Faruk Efendiler, geriye dndrlmt." (Bu Vatan Terk Edenler, s.50)491

de

bi

an

_8

1. Oysa Abdlmecit Efendinin olu mer Faruk Efendi bile, M.Kemal'in babasn davet ettiini fakat babasnn daveti reddettiini doruluyor, buyrun: "Bir akam Niantanda evimde oturuyorduk.492 Vakit gece yarsna geliyordu. Kap vuruldu, 'sizi bir asker grmek istiyor' dediler. Aaya indim. Kendi yaverim topu binbas Faik Bey, gayet mhim bir mevzuu grmek zere Anadolu'dan gelen bir zatla birlikte bu gece ne olursa olsun bizi grmek istedi ini yaz ile bildirmiti. Gece saat te, arka kapdan gelmeleri iin haber gnderdim. Tam vaktinde geldiler. Onlar gizlice ieri aldk. Anadolu'dan gelen zat, babamn eski yaveri Ymn (General resin) Beydi.493 'Ben M.Kemal'den geliyorum,' dedi ve bir zarf uzatt. Babam (Veliaht Abdlmecit) zarf at. inden kan bir mektupta unlar yazlyd: 'stiklal iin mcadele eyleyen milletimizin bana gemek zere Anadolu'ya gemeniz mtemennadr (diliyoruz) efendim. TBMM .Reisi M.Kemal' kinci mektup Hamdullah Suphi Beyden, ncs ise (Roma Sefiri) Cami Beydendi. Hepsi de ayn mealde (anlamda) idiler. Babam bunlar okuyunca ard. Ymn Bey, 'Bugn gidiyoruz derseniz her ey hazr, sizi Anadolu'ya geirmek iin btn tertibat alnmtr' dedi.494 Memleket igal altndayd, nasl gidebilirdi, anlayamyordum. Yaver ilave etti: 'Siz gidiyorum deyiniz, o kadar.' Babam hl dnyordu. Ona, 'Hi tereddt etmeyiniz...' dedim, 'Muvaffak olduunuz takdirde, memleketinizi, ailenizi ve saltanatnz kurtarm olursunuz. Vahdettin tahtnda oturuyor, hibir ey deimez. Gitseniz iyi olur.' Yaver de ayn fikirdeydi. [Babam] nihayet Ymn Beye, 'M.Kemal her eyi yapacamdan phe etmesin. Oraya gelirdim. Lakin benim de hilafetim ilan edilecek, ben ikilik yapamam, bunu benden beklemesin!' dedi.495 'O halde, ben giderim!' dedim. Fakat kzm Nesliah o sralarda domak zereydi. Ailemi doum esnasnda yalnz brakamayacam anladm. Bu yzden ay kaybettim. O esnada vaziyetler deimi, bize artk ihtiya kalmamt. Fakat ben bunu tabiidir ki bilemezdim ama kararm vermitim..." (Resimli Tarih Mecmuas, say 29 /Mays 1952, s. 1499 dv.) Olu, babas Abdlmecit'in, M.Kemal tarafndan "stiklal mcadelesi yapan milletin bana gemek zere" davet edildiini ama babasnn kabul etmediini ite byle anlatyor.496 N.F.Ksakrek'in yanln dzeltmesine artk imkn yok. Ama teki yazclar ne yapacaklar? mer Faruk'u da, 'Kemalist, dalkavuk, devrimbaz kalemor, para karl gerekleri rten resmi tarihi' diye tahkir mi edecekler, yoksa tarihten ve tarihilerden zr dileyerek, gerekleri kabullenip yanllarn m dzeltecekler? Greceiz! H.H.Ceylan da yle yazyor: "Yetmi yldr Trkiye'de tarih adna retilenler ise, aynen Sultan Vahidettin olaynda olduu gibi, Veliaht Abdlmecit olaynda da olmu ve Veliah-tn Anadolu'ya bizzat M.Kemal tarafndan arldn ve Abdlmecit Efendinin de bu davetten kaarak Milli Mcadele'ye katlmadn hep bir masal gibi

de

bi

an

_8

anlatagelmilerdir. Abdlmecit Efendinin eski yaveri Ymn Gresin (dorusu: resin497) Paann hatralarnda bu konuyla ilgili anlatlan uzun bir hatrattan bile, Abdlmecit Efendinin ve olu ehzade mer Faruk Efendinin Milli Mcadele'ye kendi arzular ile katlmak istediklerini ve fakat asl M.Kemal'in bu teebbsleri zenle engellediini grrz." (Byk Oyun, 1.C., s.57; bu iddialarna dayanak olarak, Ymni resin ve H. Ertrk'n anlarn gstermi.) 1. M.Kemal'in Abdlmecit'i davet ettiini, fakat Abdlmecit'in bu daveti k abul etmediini, olayn tan olundan dinledik.498 2. Ymn resin'in anlarnda da, H.Ertrk'n anlarnda da, Abdlmecit'in Milli Mcadele'ye katlmasn M.Kemal'in 'zenle engelledii' yolunda hibir ifade yok. kisinde de tersi anlatlyor! 3. Yani asl masal, H.H.Ceylan'n syledikleridir. 4. mer Faruk'un geri evrildii ise, dorudur. Ama kendi de i iten getikten sonra Anadolu'ya geldiini itiraf ediyor. Zaten bir gece ambarda yolculuk yapt iin yryemeyecek kadar hastalanan bu nazik delikanldan, cephede de yararlanlamayaca aktr. (A.Gndz, Hatralarm, s.42) 5. Abdlmecit'in gelmeyi reddetmesine ok kzan Dr.Rza Nur yle yazar: "Hanedann tereddi etmi (yoz/dejenere) bir aile olduunu bilirdim. Fakat Mecit'e itimat ve hrmetim vard. Bu hareketi beni kendisinden irendirdi. Demek bu ailede bir fert bile kalmam. Bunlar yalnz keyif ve rahat dnyorlar. te bu vakadr ki o gn beni Osmanl hanedann bu milletin bandan atmak lzumuna kani etmiti. Saraydan baka yerlerde yaayamyorlard. Kadnlam eylerdi. Gelip de millet iin alr m? Grld ki artk bu aileden hayr yok. Bu ailenin mahvna birinci sebep Vahidettin, ikinci sebep Mecit'tir." (Hayat ve Hatratm, s.674 vd.) 12. Sevres Andlamas 499

K.Msrolu: "Sultan Vahidettin, Sevres Andlamasn onaylamaktan kanm... onayl amamak iin direnmitir." (S.Mcahitler, s.42) Osmanl anayasasnn 7.maddesine gre, andlamalar onaylama yetkisi, Ayan ve Mebusan Meclislerinindir.500 Bu bakmdan, Vahidettin onaylasa bile bu ilem, hukuki bir deer tamayacak, andlama yine proje olarak kalacakt. (Prof.Dr.Ylmaz Altu, Sevres, BTTD, say 32/ 1970) Balangta Mttefikler, D.Ferit'in de verdii cesaretle, andlamann Vahidettin tarafndan onaylanmas iin srar etmilerse de Vahidettin, andlamay onaylamay savsaklamtr. Msrolu bunun sebebinin, "Milli Mcadele iin zaman kazanmak" olduunu ileri sryor. (Lozan, 1.C., s.111) Oysa Vahidettin, tam tersine, andlamay, Ankara'nn iine yarar diye "hemen onaylamak istemediini" sylemitir: "Sultan, andlamanm hemen onaylanmasnn, Anadolu'daki milliyeti atei krkleyeceini syledi..." (Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a 'ok gizli' i aretli yaz, 14 Ekim 1920, B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.C/361)

de

bi

an

_8

Vahidettin'in daha sonraki davran ve aklamalarnn da, K.Msrolu'nu d efalarca yalanladn belgeleriyle greceiz. Bu arada artlar deiir: D.Ferit istifa eder; Yunanistan'da da seimi kaybeden Venizelos iktidardan der, zellikle Fransa'nn kar olduu Konstantin tahtna dner; Ankara'nn kabul etmeyecei bir andlamann onaylanmasnn bir anlam olmayaca da iyice anlalmtr. ngiliz ve Franszlar, andlamann onaylanmas iin srar etmeyi durdururlar.501 (Jeschke, ng.Belgeleri, s.204-206; S.R.Sonyel, D Politika, 2.C., s.109; B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.XCVII vd.) stanbul hkmetine bask yapmak yerine,502 Sevres'e btnyle kar koyan Ankara'nn silahla zorlanmas yolunu seecek ve bu amala Yunan Ordusunu kullanacaklardr. (General Stratigos, Yunanistan Kk Asya'da, 1.C., s.117; P.C.Helmreich, Sevr Entrikalar, s.238 vd.; D.Walder, anakkale Olay, s.107; M.L Smith, Anadolu zerindeki Gz, s.132) "Sultan Vahidettin, ttihat hkmet erkannn bask ve srarna ramen, onaylamamakta srar etmitir. Reit (Rey) Bey, anlarnda, yetkili bir tank olarak Sultan Vahidettin'in Sevres Andlamasn imza etmemek iin hkmete ramen direndiini belirtmitir." (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.44) Msrolu, ttihat Nazrlarn (!) bask yapt iddiasn, Dahiliye Nazr A.Reit Rey'in anlarna dayandryor. Oysa A.Reit Rey anlarnda, Nazrlarn deil, Damat Ferit'in bask yaptn aklamaktadr; diyor ki: "Zat- ahanenin bu andlamay, Sadrazamn (D.Ferit'in) basksna ramen onaylamaktan kesinlikle kand, kukusuzdur." (Grdklerim, ittiklerim, s.299503) "Sevres'in imzalanmas, M.Kemal Paa ile yaplan muhabere (haberleme) ve salanan mutabakat (uyuma) zerine gereklemitir." (K.Msrolu, Lozan, 1.C., s.110) stanbul ynetimi, Sevres Andlamasn, meerse M.Kemal ile uyuarak i mzalam! Msrolu, bu iddiasn kantlamak amacyla, baknz ne ho masallar anlatyor: "Milli Mcadele iin zaman kazanmak bakmndan zaruri olan bu hareketin,504 M.Kemal Paann muvafakatiyle (uygun grmesiyle) gerekletii, Sevres'i imza eden heyetten Filozof Rza Tevfik tarafndan, yurda dnn mteakip aka ifade edilmi bulunduu gibi, miraslarnn ifade ettiklerine gre, halen ellerinde bulunan 'Edebi ve Siyasi Hatralarm' adl baslmam eserde de geni olarak anlatlmakta ve bu hususta M.Kemal Paa ile aralarnda geen yazmalar ispatlayan birka mektup da ad geen eserde yer alm bulunmaktadr." (Lozan, 1.C.,s.111 vd.) Sevres Andlamas, Damat Ferit hkmeti ile Saltanat rasnn karar zerine, Hadi Paa, Rza Tevfik ve Reat Halis Beyler tarafndan 10 Austos 1920 gn, Paris'te imzalanmtr.505 Vahidettin'in rzas olmadan imzalanamayaca da tartlmaz bir gerektir,506 TBMM ise, 19.8.1920'de, bu andlamann imza edilmesine karar ve oy verenler ile imza edenleri hain ilan eder (TBMM 1.Dnem ZC., 3.C., s.333507), Ankara stiklal Mahkemesi de 7 Ekim 1920'de,

de

bi

an

_8

Ferit Paa ile Hadi Paa, Rza Tevfik ve Reat Halis Beyler hakknda idam cezas verir. (E.Aybars, 1.C., s.83, 251) Ama K.Msrolu, tarihi hie sayarak, Sevres'in imzalanmas sorumluluunu bile, birtakm uydurma sebepler ileri srerek, M.Kemal'in zerine ykmaya yelteniyor. Neredeyse, o tarihlerdeki doal afetle rden bile M.Kemal'i sorumlu tutacak. Dorular: 1. Rza Tevfik, Msrolu'nun iddia ettii gibi bir aklama yapmamtr! 2. M.Kemal'in, Sevres Andlamasnn imzalanmasn uygun grd ve bu konuda yazmalar yapld, telif hakk tamamen Msrolu'na ait bir masal! O kabinenin yesi olan Reit Rey ile Dr.Cemil Paann (Topuzlu) anlar yaymland; byle bir eyin szn bile etmiyorlar. Vahidettin bile son beyannamesinde, byle bir iddiada bulunmuyor. 3. Rza Tevfik'in 1948 ylnda Yeni Sabah gazetesinde tefrika edilen, kafas kadar dank anlar ile baz mektuplar derlenerek, 1993 ylnda kitap olarak yaymland. 'Biraz da Ben Konuaym' adn tayan kitabn 27-29, 64-77, 88-94, 110-139, 142-143. sayfalar, Sevres Andlamas ile ilgili. Fakat Msrolu'nun iddiasn dorulayan bir tek kelime bile yok. Piman filan da deil, hararetle Sevres'in imzalanmas gerektiini savunuyor!508 Baka bir hatrat olmadn da ideal ve srgn arkada R.H.Karay aklamtr. (Bir mr Boyunca, s.147) "Sevres Andlamasn [onaylamayarak] Vahidettin geersiz klmtr." (K.Msrolu, S.Mcahitler, s.42) Dorular:

1. Sevres Andlamas, Osmanl Ayan ve Mebusan Meclisleri toplanamadklar iin onaylanmam, bu yzden de kesinlemeyerek proje halinde kalmtr. in tuhaf, Sevres Andlamasn, imza koyan teki devletler de onaylamam. (Jeschke, ng. Belgeleri, s.204-205) ama yok saymamlardr. nk Lozan Andlamasna kadar btn siyasi iliki ve grmelerde, rnek metin niteliini koruyacaktr. Gerek Londra Konferasnda (ubat 1921), gerekse 22 Mart 1922 gnl bar teklifinde, Sevres esas alnm, sadece baz maddelerinin yumuatlmas ya da deitirilmesi dnlmtr.509 Yrrle girmedii halde baz maddeleri, uygulanmaya balanmtr.510 Hatta Ankara'da TrkFransz grmeleri balad zaman (13 Haziran 1921) F.Bouillon bile, Sevres Andlamasnn bir olgu olduunu ileri srecektir.511 2. Sevres Andlamasn btnyle geersiz klan, TBMM Ordusunun kesin zaferi ve Lozan Andlamasdr!512

de

bi

an

_8

13. Vahidettin, Damat Ferit ve stanbul hkmetleri ile ilgili belgeler, bilgiler ve notlar Baz belge ve bilgilere gerektike yer verilmiti. imdi, teki belge ve bilgilerin balcalarn, tarih srasna gre aktaryorum. 1918: Vahidettin, 24 Kasm 1918'de, The Daily Mail muhabiri G.Ward Pri -ce'a yle der: "ngiliz milletine kuvvetli sevgi ve hayranlk duygularm, babam Sultan Abdlmecit'ten miras aldm. Ermenilerin ldrlmeleri.. kalbimi yaralamtr. Adalet ok gemeden yerini bulacaktr." (Jeschke, ng.Belgeleri,s. 4)513 ngiliz Yksek Komiseri (Bykelisi) Amiral Calthorpe'un 4 Aralk 1918 gnl raporu: "Sultan, Britanya'ya tam bir sempati besliyor..." (Jeschke, ng.Belgeleri, s.4) Karadeniz Ordusu Bakomutan General Milne'in 16 Aralk 1918 gnl raporu: "Padiah, Sami Beyi514 Ordu Kararghna gndererek, Trkiye'nin idaresini mmkn olduu kadar abuk ele almas iin Britanya Hkmetinden istirhamda bulundu, barn beklenilmesi halinde ge kalnm olacan syledi, Britanya memurlarnn kontrol maksadyla memleket dahiline gnderilmesini ve... Britanya subaylarnn idareye yardmda bulunmalarn rica etti." (Jeschke, ng.Belgeleri, s.4; S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.144) Y.Komiser Yardmcs Amiral Webb'in 30 Aralk 1918 gnl raporu: "Hariciye Nazr [M.Reit Paa], 'kendim, kabinedeki arkadalarm, Sultan ve geni bir halk kitlesi adna katiyet ve ciddiyetle temin ederim ki umumun arzusu, ngiltere tarafndan idare edilmekliimizdir' dedi." (Jeschke, ng.Belgeleri, s.8) 1919: Y.Komiser Calthorpe'un ngiltere Dileri Bakanna yollad 10 Ocak 1919 gnl mektubun zeti: "Padiahla uzun bir grme yapan bir ngiliz ahsiyetinin515 verdii bilgiye gre, Padiah, 'daima ngiliz dostu olduunu, imdi btn midini ngiltere'ye baladn' ngilizlerin istedii her bir kiinin tutuklanp cezalandrlmasn salamaya hazr olduunu' sylemi, 'iddetle harekete getii takdirde bir ihtilal karsa, Mttefiklerin desteine gvenip gvenemeyeceini' sormu, ngiliz Yksek Komiserliinden gelecek herhangi bir iarete gre davranmaya hazr olduunu' bildirmi, ngiliz hkmetinin, kendisini Halifelik makamnda desteklemeye niyeti olup olmadn' renmek istemi ve bu meseleye ok byk nem verdiini belirtmi ve..." (S.Akin, st.Hkmetleri, s.145-147, ilgili belge: 371/ 4172-13592;516 Jeschke, ng.Belgeleri, s.4, mektubun orijinali: s.261 ve 274) Y.Komiser Yardmcs Amiral Webb'in, Dileri Bakanlndan R.Graham'a gnderdii 19 Ocak 1919 gnl mektuptan: "Grnrde memleketi igal etmed iimiz halde, imdi valileri tayin ediyor veya grevlerinden uzaklatryoruz; polisleri ynetiyor, basnlarn denetliyor, zindanlarna girerek Rum ve Ermeni tutuklular, iledikleri sulara aldrmakszn serbest brakyoruz. 517 Demiryollarn skca murakabemizde bulunduruyoruz ve istediimiz her eyi msadere ediyo-

de

bi

an

_8

ruz... Politikamz sngnn keskin ucuna dayanyor... Halife elimiz altnda bulunduka, slam dnyas zerinde ek bir denetleme aracna sahibiz... Bildiiniz gibi Padiah bizi buraya yerletirmek istiyor." (S.R.Sonyel, D Politika, 1.C., s.44; ilgili belge: FO 4164-19127) Amiral Calthorpe'un 19 Ocak 1919 gnl yazs: "Padiah, Trkiye'de yerlememiz iin pek arzulu." (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s. 168) Vahidettin, henz sadrazamla getirmedii Damat Ferit'i, 21 Ocak 1919'da, ngiliz Y.Komiserliine gnderir ve tutuklamalar dolaysyla gsterilebilecek tepkilerden ekindiini bildirerek, byle bir durumda ngilizlerin tutumunun ne olacan bir daha renmek ister; ksacas gvence talep.eder.518 Calthorpe, Padiaha bu gvenceyi vermek iin Londra'dan yetki talep eder. Yetki 5 ubat 1919'da verilecektir. (S.Akin, stanbul Hkmetleri,s.150, ilgili belge: 371/4172-13694)519 Dahiliye Nazr A.Reit (Rey) Bey, 28 ubat 1919'da Paris'te Lord Harding'i, Beyrut eski Valisi Halil Paa ise 6 Mart 1919'da ngiltere'nin stanbul eski elisi Mallet'yi ziyaret ederek, ngiltere'nin Osmanl Devleti'ni himayesine almas iin grmelerde bulunurlar. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s. 167)520 D.Ferit, Y.Komiserlik danmanlarndan Hohler'e, 5 Mart 1919'da,"Btn umudunun Allah'ta ve ngiltere'de olduunu.. stedikleri herhangi bir kimseyi tutuklamaya hazr olduunu" bildirir. (S.Akin, stanbul Hkmetleri,s.229) Damat Ferit, 9 Mart 1919'da da Amiral Webb'i ziyaret eder. Amiral ayn gnl raporunda bu grme hakknda unlar bildiriyor: "...Kendisinin ve Padiah efendisinin mitlerinin Allah'tan sonra ngiltere Krallk Hkmetinde toplandn beyan etti ve bunun Londra'ya bildirilmesini istedi." (Jeschke, ng. belgeleri, s.9; S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.229) Amiral Webb'in 11 Mart 1919 gnl yazs: "D.Ferit kabinesi, dnlmesi mmkn olan en ngiliz yanls kabinedir." (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.230) 15 Mart 1919, Dahiliye Nazr Artin Cemal'in, Moniteur Oriental gazetesine demeci: "ttihat ve Terakki 800.000 Ermeniyi ldrtt..." (Aktaran S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.198) 521 Damat Ferit, 30 Mart 1919'da, ngiliz Yksek Komiseri Amiral de Ro-beck'i ziyaret ederek, "Babas Abdlmecit'in onu [Vahidettin'i] ngiliz devletine ve ngilizlere dostluk duygular ile yetitirdiini,522 bugn takip ettii gayenin Osmanl Hkmetini, ngiltere Devletine mutlak bir teslimiyetle balamak olduunu" syler ve Sultanla birlikte hazrladn belirttii gizli bir proje verir. Osmanl Devletini bir ngiliz smrgesi yapmay amalayan bu projenin balca hkmleri, zet olarak, yledir: "1. Ermenistan, [Dou Anadolu'dan verilecek topraklarla]523 bamsz veya zerk bir Ermeni cumhuriyeti haline getirilecektir. 2. ngiltere Trkiye'nin da kar bamszln korumak ve i asayii salamak iin gerekli grd yerleri 15 yl sreyle igal edecektir. 3. ngiltere, Osmanl Nezaretlerinde (bakanlklarnda) gerekli grlen yerlere ngiliz Mstearlar tayin edilmesini kabul edecektir.

de

bi

an

_8

4. ngiltere, her ile bir Bakonsolos tayin edecek ve bunlar, 15 yl mddetle Valinin Maviri olarak grev greceklerdir. 5. Belediye ve parlamento seimleri, ngiliz konsoloslarnn kontrolleri altnda yaplacaktr. 6. ngiltere, devlet merkezinde ve illerde, maliyeyi sk bir kontrole tabi tutmak hakkna sahip olacaktr."524 (Amiral de Robeck'in 3 Nisan gnl raporuna dayanarak, Jeschke, ng.Belgeleri, s.5 ve 38 ve S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.233; H.Bayur, Hayat ve Eseri, s.270 vd.; S.R.Sonyel, D Politika, 1.C., s.50; ilgili belge: FO 371/4156, Br.IV, s.754; D.Ferit bu konuyu, 8 Eyll 1919'da Amiral Webb'e bir daha aacaktr: Jeschke, ng.Belgeleri, s.5, dipnot 13)525 Y.Komiser Amiral Calthorpe'un 5 Nisan 1919 gnl raporunda Damat Ferit iin yle yazyor: "ahsna iyice gveneceimiz bir kimse..."(Jeschke, ng.Belgeleri, s.9) Y.Komiser Amiral Calthorpe, D.Ferit'in Paris'e gitmeden nce (29 Mays 1919) kendisinden, "Delegeler heyetindeki meslekdalarna bile ifa edilemeyecek baz hususlarn [ngilizlere] bildirilmesine araclk etmek zere bir ngiliz memur tutup tutamayacan" sorduunu Londra'ya rapor eder. (Jeschke, ng.Belgeleri, s. 10) 6 Mays 1919'da Sait Molla, ngiliz askeri ATASEsine, "ngiltere Osmanl Devletinin ynetimine el koyarsa, saltanat ve hilafetin ngilizler elinde bulunduunu gren Msr ve Hindistan Mslmanlarnn da ngiltere'ye dost olmann gereine inanacaklarn" syler. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.238) D.Ferit, Amiral Calthorpe'u 3 Haziran 1919'da ziyaret eder ve "Yokluu srasnda Padiahn kiisel gvenlii bakmndan kaygl olduunu" syler; Calthorpe da, "steine uygun olarak Yldz Sarayna yakn klalara ngiliz askerleri yerletirilmi bulunduunu, bu ricasn gz nnde tutacan" bildirir. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.371, ilgili belge: FO 371/4229-83495) Amiral Calthrpe'un 6 Haziran 1919 gnl raporuna gre, Tevfik Paa da, "ngiltere ile gizli bir anlamaya varlarak, Osmanl Devletinin kalan lkesinin birliinin ve ngiltere'ye ballnn salanmasn" ister. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.571; ilgili belge: FO 371/4229-92736) Calthorpe, ayn raporunda yle demektedir: "Padiahn yalnz kendi kiisel gvenliini dnd..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.XII/6) 8 Haziran 1919, eyhlislam M.Sabri Efendi, "M.Kemal'i geri ardklar iin" General Deedes'e teekkr eder. (B.N.imir, ng. Belgelerinde,1.C., s.XXIII/11) D.Ferit, 17 Haziran 1919'da, Paris'te Bar Konseyi nnde muhtrasn okur. Bu muhtrada, "Trkenin -dolaysyla Trkiye'nin- gney snrnn Toroslar olduunu" ileri srer. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.398, 409; bu ifade, Trkiye'de ok byk tepkilere yol aacaktr.526) Vahidettin, 15 Temmuz 1919'da The Morning Post gazetesi muhabirine der ki: "Ben daima ngiltere'ye hayranlk besledim ve daima ngiltere'ye dost bir siyasetin destekleyicisi oldum." (Jeschke, ng.Belgeleri, s.5) 1919 Temmuz ortalarnda, R.Mmtaz Paa ve saray mabeyncilerinden

de

bi

an

_8

1. ngiltere, Trkiye'nin btnln ve bamszln tanyacak, 2. Boazlar ve stanbul, ngiltere'nin denetimi altnda olacak, 3. Trkiye bamsz bir Krdistan'n kurulmasna kar kmayacak, 4. Trkiye, ngiltere'nin Suriye ve Elcezire (Kuzey Mezopotamya) zerindeki egemenliini, gerekirse fiili olarak salamasna yardmc olacak ve hilafet gcn, Mslmanlarn bulunduu ngiliz smrgelerinde, ngiltere'den yana kullanacak, 5. Milliyeti akmlar nlemek ve ynetimi korumak iin ngiltere bir zabta kuvveti rgtleyecek, 6. Trkiye, Msr ve Kbrs zerindeki btn haklarndan vazgeecek, 7. Bu. anlama gayr-i resmi nitelikte olup ngiltere, Osmanl delegelerinin bu esaslara uygun taleplerini desteklemeyi kabul eder, 8. Bar koullarna dnldkten sonra Padiah, ngiliz hkmeti ile 4. maddedeki esaslar geniletip genelletirecek gizli bir anlama yapacak. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.572 vd.; ilgili belge: FO 371/5117-E 260/83/44) ABD Y.Komiseri, 26 Austos'ta, ngiltere ile Osmanl Devleti arasnda, n-

de

bi

Emin Bey, Vahidettin'in talimat ile svire'deki ngiliz Elisine de, "ngiliz himayesi isteyen bir muhtra" verirler. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.407) 22 Temmuz 1919'da ngiliz ve Fransz Y.Komiserleri u karara varrlar: "Padiahn desteklenmesi ve her eit ihtilale kar konulmas." (B.N. imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.XXXIII/48; ayrca S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.484, 555) 30 Temmuz 1919'da D.Ferit, ngiliz Y.Komiserliinden Hohler'e,"Yalnz Allah'a ve ngiltere'ye gvendiini" tekrarlar. (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.XXXVIII/66) 5 Austos 1919, Amiral Calthorpe'den Lord Curzon'a: "Bugnk Osmanl hkmetinin desteklenmesine karar verildii..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.XXXIX/69) D.Ferit Hkmeti, 8 Austos 1919'da, Dahiliye Nezareti kanalyla btn illere, Kuva-y Milliye'nin datlmas iin emir verir. (.Akin, stanbul Hkmetleri, s.488 vd.)527 D.Ferit hkmetinin 9 Austos 1919 gnl kararyla, M.Kemal askerlikten karlr, nianlar geri alnr ve fahri yaverlii kaldrlr. (Jeschke,TKS Kronolojisi I. s.56528) 9 Austos 1919, Y.Komiser Yardmcs Amiral Webb'ten Lord Curzon'a: "Bugnk hkmetin (D.Ferit) galip devletler bakmndan makbul fakat pek zayf olduu..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.XLI/73) D.Ferit, 4 Eyll 1919'da, Temps gazetesi muhabiri Psalty'ye yle der:"Milliyeti hareket, ttihatlarn byk paralarla (!) krkleyip ynettikleri ve sava srasnda subay olmu genlerin yrtt bir harekettir." (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.509; S.R.Sonyel, D Politika, 1.C., s.69) 12 Eyll 1919'da, D.Ferit ile ngiliz temsilcisi arasnda, Osmanl-ngiliz gizli anlamas imzalanr. Maddeleri [zet]:

an

_8

giltere-ran arasndakine benzer bir anlama imzalanacana dair yaygn sylent iler olduunu bildirmitir. (S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.571, 356. dipnot) Ele geirilen anlama suretini M.Kemal, 12 Aralkta K.Karabekir'e teller. M.Kemal yle yazyor: "Dorulanmas ve kantlanmas iin aslnn ele gemesine allmaktadr. "529 Anlama metni 22 Ocak 1920'de The New York Herald Tribune gazetesinde yaymlanr. H.Bayur yle yazyor: "F.Bouillon, bu belgeyi kendisinin elde etmi olduunu, ancak bir Amerikan gazetesinde yaymlanmasnn daha tesirli olacan dndnden, onu anlan gazeteye verdiini bizlere sylemitir ve olayn kesin olarak doruluu zerinde direnmitir." (Hayat ve Eseri, s.205) Birok Trk ve yabanc yazar, anlamann doru olduunu kabul ediyor. Yalnz S.R.Sonyel, anlamann varln kuku ile karlamaktadr. (1919 ngilizOsmanl Gizli Antlamas, s.437-449, Belleten, say 135/1970 Temmuz)530 D.Ferit, 13 Eyll 1919'da, yeni Y.Komiser de Robeck'i ziyaret ederek,"milli hareketi ezmek iin ya bir Trk kuvvetinin gnderilmesine izin verilmesini ya da Mttefiklerin stratejik noktalar igal etmelerini " nerir. [S.Akin, stanbul Hkmetleri, s.578; ilgili belge: FO 371/4158-129060; E.Ulubelen, s.198; T.Baytok, ngiliz kaynaklarndan Trk Kurtulu Sava, s.39; D.Ferit, ayn grmede milli hareketin, 'saylar 500' gemeyen bir avu subay tarafndan balatldn' syler. (S.R.Sonyel, D Politika, 1.C., s.141); B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.XLVII/102] Amiral de Robeck'in 19 Eyll 1919 gnl raporu: "imdiki Osmanl hkmetinin desteklenmesi, hkmet deiikliinin arzu edilmeyecei..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde,1.C, s.XLIX/107) 30 Eyll 1919'da, Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Sultan, ngiliz otoritelerinden, kuvvet kullanarak milliyetileri durdurmalarn istedi." (E.Ulubelen, s.201, belge no. 530) D.Ferit'in yaveri Kemal Bey'in, 30 Eyll 1919'da, ngiliz ATASEmiliteri Yb.J.I.Smith'e syledikleri: "Sadrazam Ferit Paa, ngilizlerin her isteini kabul edebilecek kadar zayftr. Milli hareketin nemini kavrayamamaktadr." (B.N. imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.LVH/132) Amiral Webb'in 8 Ekim 1919 gnl raporu: "Eski Sadrazam (D.Ferit), Padiahn tahtndan indirileceinden kayg duyduunu syledi." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C., s.LVIII/133) ngiliz Y.Komiserliinden Hohler'in hazrlad muhtra: "Osmanl hanedannn artk tkenmi grnd..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 1.C.,s.LXVIII/185) Seyid Abdlkadir, 9 Aralk 1919'da, ngiliz Y.Komiserliinden Hohler'e u bilgiyi verir: "Damat Ferit bana, eer [yeniden] Sadrazam olursa, Krtlere zerklik verecei vaadinde bulundu..." (T.Baytok, ngiliz Kaynaklarndan Trk Kurtulu Sava, s.32 vd.) 15 Aralk 1919, Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Geende Sultan benimle grmek istedi, reddettim." (24 Aralk 1919'da Dilerinin cevab: "yi yaptnz!" Robeck devam ediyor:) "Sultan kendisini bize teslim etti. nk tek dayana ngiltere hkmetidir." (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.80; KSGnl,

de

bi

an

_8

2.C., s.250) 1920: 25 Mart 1920 gnl ngiliz askeri istihbarat raporu: "stanbul'da milliyeti liderlerin tevkiflerinin Padiah rahatlatt..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.XXI/3) 11 Nisan 1920, Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "ngiliz Yksek Komiserliinin, milliyetilere kar kuvvetlerin silahlandrlmasna msaade edecei... Galip devletlerin [D.Ferit] hkmetini tamamen destekleyecekleri..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.XXVII/29) 20 Nisan 1920, Lord Curzon'dan Amiral de Robeck'e: "Milliyetilere kar kuvvet kutlamasnda stanbul hkmetinin desteklenmesinin uygun olduu..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.XXXI/44) 23 Nisan 1920, Y.Komiser V.Amiral Webb'ten Lord Curzon'a: "Anzavur'a ulatrlmak zere Karabiga'ya cephane vs. gnderilecei..." (B.N. imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.XXXIV/65 vd.) 30 Nisan 1920, ngiliz istihbarat raporu: "stanbul hkmetinin... Anadolu halkn [milliyetilere kar] ayaklandrma konusunda bir komite kurduu..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.XXXVI/81) 27 Mays 1920, Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "D.Ferit'in, Anadolu asilerini bastrmak iin 10.000 kiilik bir kuvvet kurup silahlandrmak istedii... Bar andlamasndan ikyet eden Sadrazama, antlamann ok sert olacann mtarekeden beri sylendiini hatrlatt...' (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.XLVI/117531) 30 Mays 1920, Albay Lawrens'in demeci: "Trkiye'deki tek mttefikimiz.. Sultandr." (The Sunday Times, KS Gnl, 3.C., s.67) 6 Haziran 1920, Amiral de Robeck'ten Curzon'a: "Damat Ferit yerinde kalabilirse, ok faydal olabilir." (E.Ulubelen, s.278) 10 Haziran 1920, Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Sadrazam D.Ferit, istikbaldeki Trk devleti iin ngiliz himayesi istedi ve yeni Prensin (yeni veliahtn) tamamen ngiliz dostu olarak yetitirileceini syledi." (E Ulubelen, s.262, belge no.80; anlalan Veliaht Abdlmecit'i gzden karmlar: S.R.Sonyel, D Politika, 2.C., s.99) D.Ferit'in Nazrlar Reit Rey ve Cemil (Topuzlu) Paa, 23 Haziran 1920'de, ngiliz Y.Komiserini ziyarete ederek, "Trkiye'yi... ngiltere'nin idaresine vermek suretiyle bu memleketi adil bir bara ve skna kavuturmak isteinde srar ederler." (Jeschke, ng.Belgeleri, s.11) 15 Temmuz 1920, ngiliz istihbarat raporu: "Yunan Bakomutan ile Anzavur'un adamlarndan] ah smail'in, Bandrma'da bir anlama imzalad..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.LXIX/226) 16 Temmuz 1920 gn D.Ferit, Amiral de Robeck'i ziyaret eder. O gn sylediklerinden baz blmler: "Milliyetiler yalnz Trk hkmetinin deil, ayn zamanda ngiltere'nin de dmandr... Trk kyls, nereden gelirse gelsin, yaplacak bir bar teklifini kabule hazrdr... Eer Yunanllara Ankara'ya, hatta Sivas'a kadar gitmeleri emredilse, ilerleyileri askeri bir yry niteliinde olur,

de

bi

an

_8

Erzurum'a kadar hibir direnme ile karlamazlar...532 ngiltere'nin, Trkiye'de dzenin yeniden salanmasna yardmc olmay kabul etmesi art ile Padiahtan aaya doru herkes, Sevres Andlamasnn imzalanmasna taraftar bulunmaktadr..." (T.Baytok, ngiliz Kaynaklarndan Trk Kurtulu Sava, s.123; B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.LXVIII/222) 28 Temmuz 1920, Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "D.Ferit bana geldi, dedi ki: 'Krt liderleri M.Kemal'i sevmezler, nk o boleviklii getirmek istiyor. Siz M.Kemal'den nefret ediyorsunuz, nk o sizin yaptnz anlamay (Sevres'i) kabul etmiyor. O halde Krtleri, M.Kemal'e kar birlikte kullanalm.' " (E.Ulubelen, s.264, belge no. 103; S.R.Sonyel, D Politika, 2.C.,s.85; B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.LXX/233) 1 Austos 1920, Amiral de Robeck'ten Lord Curson'a: "D.Ferit bir sre ibanda kalrsa, karlarmz asndan iyi olacak, nk antlamay (Sevres'i) yalnz imzalamakla yetinmeyip onaylanmasn da salayacak, gvenebileceimiz tek sadrazamdr." (S.R.Sonyel, D Politika, 2.C., s.85) Veliaht Abdlmecit, 8 Austos 1920'de, A.Ryan'a u aklamay yapar: "Anadolu'daki hareket haince, cahilce ve canavarcadr." (Jeschke, TKS Kronolojisi I, s.56) Y.Komiserler, Vahidettin'i, ancak Sevres Andlamasnn Osmanl temsilcileri tarafndan imzalanmasndan sonra 21 Austos 1920 gn ziyaret etmilerdir. O gne kadar ilikiler, araclar yardmyla yrtlyordu. Amiral de Robeck'in, o gnk grme hakkndaki raporundan baz paralar: "Sultan, iinde bulunduu n, mesut geleceklerin kl bir balangc olarak kabul ettiini syledi. Macera dkn bir avu insan tarafndan memleketin felakete srklendiini ac bir dille tenkit etti... Geleneksel ngiliz dostluunu da inemilerdi...533 Trkiye, yaayabilmek iin bir dostun yardmna muhtat. Bu yardm ngiltere'nin destei eklinde olmalyd." (T.Baytok, ngiliz Kaynaklarndan Trk Kurtulu Sava, s. 124) Y.Komiser de Robeck'in 11 Eyll 1920 gnl raporuna, Lord Curzon'un dt not: "D.Ferit'i, cesaretlendirmeliyiz." (Jeschke, ng. Belgeleri, s. 142) 23 Eyll 1920, Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "D.Ferit'in, milli hareketi bastrmak iin 15.000 kiilik asker ve 25.000 kiilik jandarma kuvveti kurmak iin izin, asker tamak iin gemi, yabanc subaylar ve 25 milyon bor istedii..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.LXXXVII/314) 23 Eyll 1920, Lord Curzon'dan Amiral de Robeck'e: "Sadrazamn 15000 kiilik ordu kurmasna ngiltere'nin bir itiraz olmad..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.LXXXVI/314) 24 Eyll 1920, D.Ferit Paann ngiliz Y.Komiserine yazd mektuptan: "Osmanl hkmetinin Sevres andlamasm imzalamakla yklendii grevleri yerine getirecei... Osmanl Genelkurmay'nn Anadolu hareketini bastrmak iin planlar hazrlad... ki aydr hazrlanmakta olan askeri projenin uygulanabilmesi iin krk bin kiilik bir ordu kurulmas gerektii..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.LXXXVIII/317 vd.) D.Ferit, gizlice Yunan Babakan Venizelos'la da iliki kurmaya alr. (9 ve 30 Eyll 1920 gnl ngiliz istihbarat raporlarna dayanarak, S.R.Sonyel,

de

bi

an

_8

Dpolitika, 2.G., s. 100; 126.dipnotta belge knyeleri var.) 11 Ekim 1920 gn, teki Y.Komiserlerle birlikte Vahidettin ile gr-en Amiral de Robeck'in, 14 Ekim 1920 gnl raporu: "Sultann, milliyetiler aleyhinde konutuu... Milliyetilerin iktidara gelmesinden ve kendi kiisel gvenliinden kayg duyduu..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.C/361) 22 Ekim 1920, Amiral de Robeck'ten Lord Curzon'a: "Son zamanlarda Ferit Paay Padiahtan baka destekleyen kalmad, Padiahn ise zayf karakterli olduu..." (B.N.imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.CIII/372) 23 Ekim 1920, Lord Curzon'dan Amiral de Robeck'e: "Sevres Andlamasnn hemen onaylanmas konusunda, ngiltere ve Fransa'nn, Padiah tahtndan ayrlmak zorunda brakacak kadar srar etmek istemedikleri." (B.N. imir, ngiliz Belgelerinde, 2.C., s.CIV/381) Vahidettin'in enitesi D.Ferit, 20 Ekim 1920'de istifa eder ve yurt dna kaar, yerini Vahidettin'in dnr Tevfik Paa alr. 20 Ekim 1920'den sonraki dnemle ilgili belgeleri grmeden nce, Vahidettin'i dinleyelim.

14/1. Anlar

Vahidettin'in son sz niteliindeki ve arlndaki beyannamesini sonraya brakarak, nce anlarn sunmak istiyorum. 12 Mays 1996 gnl Hrriyet gazetesinde, Murat Bardak'nn bir yazs kt.534 Vahidettin'in torunlar, dedelerinin yarm kalm anlar ile birlikte mektu plarn ve belgelerini, yaymlamas iin kendisine teslim etmiler. Bardak'nn verdii bilgiye gre, anlarn bir ksmn Vahidettin yazm, bir ksmn da eski Bayaver Avni Paaya dikte ettirmi.535 Yaknda yaymlayacan aklyor. Anlarn, zellikle Kurtulu Sava'nn bilmediimiz baz gereklerini aydnla karacan dnerek heyecanlandm ama Bardak, anlardan baz blmler aktarm, onlar okuyunca heyecanm snd. nk bu rnekler gsteriyor ki eski Padiahn, anlarnn btnnde de, genel olarak ngiliz ve Fransz Yksek Komiserlerine syledikleri ile az sonra sunacam beyannamesinde aklad dnceleri koruyaca anlalyor. Keke yanlyor olsam. Bardak'nn, Vahidettin'in anlarndan aktard rnekler unlar: "Yazdklarm okunduunda da grlecei gibi mtareke senelerinde, Dnya Sava'nn sorumlularndan bana kalan musibetlere kar ahsm siper ettim... Ortaya kan facialara ve olaylara kar, geri kalkan olamadm ise de, paratoner vazifesi grdm ve yle zannediyorum ki btn musibetleri zerime

de

bi

an

14. Vahidettin'in anlar ve beyannamesi

_8

ektim, kendimi feda ederek, vatan kurtarmaya altm." "Drt sene sren Dnya Sava'ndan sonra, btn musibetlere gs germek zorunda kaldm. Devlet tehlikede ve stanbul sallantda idi. ahsen m stakil bir siyasetim yoktu ama. kurtuluumuz iin babam Abdlmecit Han'dan miras aldm tilaf devletlerine [galiplere] yaknlk politikasn, ngilizlerin zddna hareket etmemek ve Franszlarla ngilizleri gcendirmemek eklinde, uyumac bir siyaseti semitim. Bylelikle anlama olmasa bile hi olmazsa husumetlerini (dmanlklarn), iddet ve nefretlerini azaltmaya alyo rdum." "Ben de insanm. Hataszlk iddia edemem. Balca hatam oldu. Birincisi, rahmetli biraderim Sultan Reat'tan sonra, saltanat makamn kabul etmem. kincisi, mtareke hkmetlerine, bata Ferit Paa olmak zere, Tevfik, zzet, Ali Rza ve Salih Paalar gibi devletin ve milletin kalburst isimlerine talihimi balayarak, aldanmam. ncs, halis muhlis Trk olan Osman-oullar'nn memleketten srgn edilip, Hilafetin ortadan kaldrlacana asla inanmak istememem." "Talih ve kader bizi vatanmzdan ayrd, nihayet gurbetlere att. Alla-hn takdiri ve ksmetimiz byle imi. Gere malum sebepler yznden, dinime, vat anma ve milletime, arzu ettiim kadar hizmete vakit ve imkn bulamadm ise de, asla ihanet etmedim. imdi burada, zelil ve sefil bir halde kalmaktansa, Anad olu'da at srtnda olmalydk. Ecdadmn sarklar ayn zamanda kefenleri idi. Ama Anadolu'ya gitme konusunu etrafmdakilere atm zaman, muhalefete uradm: 'Byle bir maceraya giremezsiniz. M.Kemal Paa ile haberleiyoruz. Zaferden sonra gelip size balln bildirecek. Onun istemedii, sadece D.Ferit Paadr. Allah gstermesin, Anadolu'da yenilirseniz, vaziyeti kim kurtarr?' dediler. Hayli mcadele ettim ama malup oldum." "Her taraf istila eden inklap ve ihtiras iinde bunaldm. Bana teklif ed ilen ekildeki [saltanatsz] Hilafete, ne kar koymak, ne ba emek imkn grmeyerek, kamuoyunda skn ve durumda aklk belirinceye kadar, geici olarak tehlikeli blgeden ayrlmaya karar verdim.", "Gitmekle, vekili olduum an yce Peygamberin yaptn yaptm, kamadm, hicret (g) ettim. Ama ecdadmdan miras kalan saltanat hakkmdan ve Hilafetten hibir vakit ve asla feragat etmedim ve etmeyeceim." Yoruma gerek var m? 14/2. Beyannamesi 536 K.Msrolu diyor ki: "Artk bundan byle Sultan Vahideddin devri iin yazp konuacak olanlar... bu mdafaanamedeki (yazl savunmadaki) fikirleri kaale (dikkate) almamazlk edemezler. Elverir ki tarafgir olmasnlar (taraf tutmasnlar)!" (Hilafet, s.184vd.537) Hakl.

de

bi

an

_8

nk Vahidettincilerin iddialarnn doru olup olmadn anlamak iin bavurulacak en salam belge, Vahidettin'in beyannamesi. Beyannamenin asl, orta boy 10 sayfa. Halka anlalmas zor, adal bir dili var. slubu da zaman zaman kabalayor. Kurtulu Sava hakknda verdii bilgilerin byk ounluu da, gereklere uymuyor. Vahidettin, beyannamesine Birinci Dnya Sava'na giriimizle balyor. "Savaa katlmamza kesinlikle raz olmadn, elindeki btn vastalarla savan tahribatn ve sakncalarn snrlamaya altn" ileri sryor. Savan balangcnda Veliaht bile olmamas, iktidarda da Padiaha dahi sz hakk tanmayan ve hele Vahidettin'e hi yaknlk duymayan ttihat ve Terakki Partisinin bulunmas, bu iddiaya inanmay gletirmektedir. Hibir kaynakta da, bu iddiay uzaktan olsun destekleyen bir kayt yer almyor. Sonra yle diyor: "O gnler gz nne getirilirse, bu greve geldiim zaman, beni karlayan zorluklarn nem derecesi ve bykl takdir olunur." Bunda hakl. Kara gnlerin eiinde tahta kmtr. Daha sonra, iddetle ttihat ve Terakki iktidarn eletiriyor ve "memlekette anlalmaz maksatlarla yer yer yangnlar kartmakla" (Ermeni olaylar) suluyor. Drt yl hkmdarlk yapt halde, Ermenileri zorla g ettirme kararnn sebeplerini, hi incelemedii, nyargsn artc bir srarla koruduu anlalyor. Ayr bir bar iin eitli giriimlerde bulunduunu aklyor ki bunu, Jeschke de dorulamaktadr, (ng. Belgeleri, s.1) Mondros anlamas dolaysyla da sz, Rauf, Fethi (Okyar) ve M.Kemal'e getiriyor. Bu anlamadan dolay Rauf Orbay'n gafletini eletirmesine bir ey denemez. Ama Fethi Okyar'n "anlamann yaplmasna bilfiil katldn" yazyor ki bu iddia, geree aykrdr. Fethi Okyar, mtareke grmelerine katlmamtr. (A.Trkgeldi, Mondros ve Mudanya Mtarekeleri Tarihi, s.31538) M.Kemal iin de yle yazyor: "... Devletin belli bal kuvvetinin byk ksmn esir vererek, zilletle Toros eteklerine snmas yznden, mtareke yaplmasn kanlmaz hale getiren M.Kemal iin kabul edilebilir hibir mazeret yo ktur..." Bu konu kinci Blmde tartlmt. Onun iin bu yanl ve haksz iddiann zerinde yeniden durmayacam. Ama bir zamanlar "namalup kumandanm" diye vd M.Kemal'i, sonradan byle kaba bir slupla sulamas, in san kukuya dryor: Ya o zaman doru konumam, ya imdi doru sylemiyor! Vahidettincilerin, Milli Mcadele'yi desteklediini yana yana kantlamaya altklar Vahidettin, Kuva-y Milliyecileri de, beyannamesinde yle nitelendiriyor: ".. Dini, milleti, vatan pheli ve kark askerlerle teki snflardan olumu kk bir aznlk, (asl: irzime-yi kalile539)" 540 Artk beyannamenin Milli Mcadele'yle ilgili, daha nce aktarm olduklarmn dnda kalan belli bal blmlerini inceleyebiliriz. Yine sadeletirerek s unuyorum: "Mtarekeden sonra izlediim yol, geri alnmas mmkn olmayan bir adm atmaktan ekinmek, bu arada bir yandan memlekette makul ve ll bir slahata ve icraata hz vermek, bir yandan da darya kar siyasi giriimlere d evam etmek, bylece aleyhimizdeki genel hncn geecei uygun zaman bekle-

de

bi

an

_8

mek iin vakit kazanmaktan ibaretti." Oysa stanbul ynetimi, kararl ve srekli olarak, bu aklamann tam tersi giriim ve etkinliklerde bulunmutur. Bazlarn hatrlataym: ngiltere'nin sm rgesi olmak iin neride bulunmak, Hilafeti ngilizlerin hizmetine sunmak, galiplerin houna gitmek iin sulular yaratmak ve idam kararlarn uygulamak,541 Meclisleri kapatmak, saraya bal hsm-akraba hkmetleri kurmak, Kuva-y Milliye'yi yok etmeye almak vb... Vahidettin bunlardan hi sz etmiyor. "zmir igali olay karsnda izlediim yol ve ama da, bundan baka bir ey deildir. nk bu igal, byk devletin kesin ve ani bir kararna d ayand gibi mesele de, byk devletler meselesi olarak grnmekteydi." u teslimiyetilie baknz: bykler Yunanllarn zmir'i igal etmesine karar vermi, yleyse yaplacak bir ey yok; yanl bir adm atmaktan ekinilecek, yalnz siyasi giriimlerle yetinilecek ve hakkmzdaki genel hncn geecei ve byklerin insafa gelecei zamana kadar(?) el pene divan beklenecek. Bu arada birok Trkn can yanacak, hayat snecek, anas alayacakm, ne yapalm, emir byk yerden. Byklere kar durulmaz! "galin geici nitelikte olmas..." galin geici olmad, hi deilse, Sevres Andlamas taslann Osmanl Temsilcilerine tebli edildii 11 Mays 1920'den beri, kesin olarak bilinmekteydi.542 "Olayn Yunan meselesi haline dnmesi, Yunanistan'daki siyasi durumun deimesi ve byklerin aralarnn almasndan sonra ortaya kt. Ondan nce bu mesele, byk ve galip devletlerin ortaklaa verdikleri kesin bir kararn teblii niteliinde olduu iin hakkmzdaki genel hncn geecei zamana kadar beklemek ve siyasi giriimlerle yetinmek, doru bir yol olarak grnyordu. Mesele, Yunan meselesi halini aldktan sonra, harpte malup olmamak art ile direnme gsterilmesine bende taraftar idim" 1. Yunanistan'daki siyasi durumun deimesi, yani Venizelos'un iktidardan ayrlmas ve Konstantin'in tahtna geri dnmesinin tarihi, Kasm/Aralk 1920'dir.543 2. Fransa'nn Ankara Anlamasn imzalamas zerine ngiltere ile Fransa arasnda ksa sren bir gerginlik olduu dorudur. Bu anlamann tarihi de, 20 Ekim 1921'dir.544 3. ki olay arasnda bir yl fark var. 4. Ayrca, Drdnc Blmde greceiz, Milli Mcadele, hibir zaman, bir Trk-Yunan mcadelesine dnmemitir ama eski Padiaha zorluk karmamak iin olayn, Ekim 1921'de Trk-Yunan meselesine dntn kabul edelim ve Ekim 1921 tarihine kadar Trkiye'de neler olduuna bir bakalm: Bu tarihe kadar Yunanllar, zmir, Manisa, Aydn, Uak, Balkesir, Bursa, Ktahya, Afyon, Eskiehir ile Tekirda ve Edirne'yi; Franszlar da, ukurova'dan sonra, Antep, Urfa ve Mara' igal etmiler.545 Anadolu'nun te biri yanm, yklm, yz binlerce insan g yoluna dm... Binlerce ehit ve kurban, on binlerce gazi ve mazlum... Halk, nesi varsa % 40'n vererek orduyu desteklemi, Sakarya zaferi kazanlm ve stnlk Trklere gemi. (13 Eyll 1921) Artk sra son savaa ge l-

de

bi

an

_8