ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

Α) 0 Βίος
0 Αριστοτέλης ο γιος του Νικόμαχου γεννήθηκε στα
Σ τ ά γ ι ρ α της Μακεδονίας το 384 π . Χ . και πέθανε στη
Χαλκίδα της Εύβοιας το 323 π . Χ . από στομαχικό νόση­
μα. Ο πατέρας του ήταν γιατρός του βασιλιά της Μακε­
δονίας Αμύντα Β', πατέρα του Φ ι λ ί π π ο υ . Η μητέρα του
Φαιστιάδα καταγόταν από τη Χαλκίδα και ανήκε κι αυτή,
όπως και ο πατέρας του, στο γένος των Ασκληπιαδών. Το
γένος της οικογένειας του Αριστοτέλη ήταν γνήσια ελλη­
νικό και η πόλη της κ α τ α γ ω γ ή ς του, τα Σ τ ά γ ι ρ α , είχε
πληθυσμό καθαρά ελληνικό, αφού ήταν αποικία των Αν­
δρείων.
Για τα π ρ ώ τ α έτη της ζωής του δεν γνωρίζουμε σχεδόν
τ ί π ο τ α , ούτε αν έμενε κοντά στον πατέρα του στην αυλή
του βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα. Φαίνεται ότι ο Α­
ριστοτέλης σε πολύ νεαρή ηλικία είχε την ατυχία να χάσει
τον πατέρα του, γεγονός που επέδρασε πολύ στον χαρα­
κτήρα του. Πολύ νωρίς επίσης πέθανε και η μητέρα του, με
αποτέλεσμα να αναλάβει τη φροντίδα του ο Πρόξενος από
τον Αταρνέα της Αιολίδας.
Πληροφορούμαστε ακόμα ότι ο Αριστοτέλης είχε και
αδελφό με το όνομα Αρίμνηστος και αδελφή Αριμνήστη.
Το 367 π . Χ . ο Αριστοτέλης απεστάλη από τον Πρόξενο, σε

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

ηλικία, 17 ετών, στην Αθήνα για να φοιτήσει στη Σ χ ο λ ή
1

που είχε ιδρύσει ο Π λ ά τ ω ν , την Ακαδημία. Εκεί ο Αριστο­
τέλης έμεινε επί είκοσι χρόνια, από το 367 μέχρι το 348
π.Χ. Το γεγονός αυτό της μακρόχρονης παραμονής του
Αριστοτέλη στην πλατωνική Ακαδημία θεωρείται π ρ ω τ ο ­
φανές για τα χρονικά της πνευματικής ιστορίας, δεδομένου
ότι ο Αριστοτέλης ήταν π ρ ο σ ω π ι κ ό τ η τ α με μεγάλη πνευ­
ματική οξυδέρκεια και δημιουργικότητα. Το 348 π . Χ . πέ­
θανε ο Π λ ά τ ω ν και στην Ακαδημία τον διαδέχθηκε ο γιος
της αδελφής του Π ο τ ώ ν η ς , Σ π ε ύ σ ι π π ο ς . Ο Αριστοτέλης
μαζί με τον Ξενοκράτη τον Χαλκηδόνιο έφυγαν από την
Αθήνα και εγκαταστάθηκαν στην Ασσο, η οποία βρισκόταν
στα νότια της τρωικής ακτής, απέναντι από τη Λέσβο.
Φαίνεται ότι το αίτιο της φυγής του Αριστοτέλη από την
Αθήνα δεν ήταν μόνο η διαδοχή του Π λ ά τ ω ν α , αλλά και η
όξυνση των σχέσεων των Αθηναίων με τον Φ ί λ ι π π ο , εξαι­
τίας της οποίας ήταν προβληματική η παραμονή του Α­
ριστοτέλη στην Αθήνα. Από εκεί ο Αριστοτέλης ήλθε σε
επαφή με τον Ε ρ μ ί α , τον κατοπινό τύραννο του Αταρνέα,
τον οποίο εμύησαν αυτός και ο Ξενοκράτης στην π λ α τ ω ­
νική φιλοσοφία. Μεταξύ των δυο ανδρών αναπτύχθηκε
βαθιά φιλία. Σ τ η ν Ασσο έμεινε ο Αριστοτέλης τρία χρόνια
(348-345 π . Χ . ) . Α π ό εκεί μετά από πρόσκληση του Θεο­
φράστου πέρασε απέναντι στη Λέσβο και ε γ κ α τ α σ τ ά θ η κ ε
στη Μυτιλήνη μέχρι το 342 π.Χ. Το έτος αυτό προσκλή­
θηκε από τον βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππο για να
αναλάβει τη δ ι α π α ι δ α γ ώ γ η σ η του νεαρού τότε Αλεξάν­
δρου, του μετέπειτα Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Σ τ η Μακεδονία έμεινε μέχρι το 335 π.Χ. Εκεί, εκτός
από τη δ ι α π α ι δ α γ ώ γ η σ η του Αλεξάνδρου, ο Αριστοτέλης
επιδόθηκε σε θεωρητικές μελέτες και ενασχολήσεις, τις
οποίες διέκοψε το 341 ο τραγικός θάνατος του φίλου του
Ερμία. Προς τιμήν του ο Αριστοτέλης έγραψε τον περίφη-

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Τούτο εξηγεί μέχρι ένα σημείο το ενδιαφέρον του για τον ελληνισμό και τους δεσμούς του με τους Μεκεδόνες βασιλείς. Χ . Υποχρε­ ω τ ι κ ά λοιπόν πρέπει να επικρατήσει το μέτρο. ό­ π ω ς και όλοι οι Ασκληπιάδες. σε τελευταία ανάλυση. Λαέρτιου. Ο Ν ι κ ό μ α χ ο ς . τα Σ τ ά γ ι ρ α . Εκεί προφανώς οφείλονται και οι παραλληλισμοί που πολ­ λές φορές παρατηρούνται στα Πολιτικά. όταν θα ερχόταν να . τον οποίο είχε υπόψη του ο Δ. Ο τόπος γέννησης του. στις δεδομένες συνθήκες. Ανεξάρτητα από τις καταβολές και τις π ρ ώ τ ε ς σχέσεις του νεαρού Αριστοτέλη. και τον έκανε να μελετήσει τους παλιότερους νόμους πριν διαμορφώσει τις π ρ ο σ ω π ι κ έ ς του απόψεις. είναι ισορροπία ορισμένων π α ρ α γ ό ­ ντων.ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Πιθανολογείται ότι αυτά τα έργα δεν βρίσκονταν στη βι­ βλιοθήκη της Αλεξάνδρειας στο τέλος του Γ' π . ανάμεσα στους πολιτικούς άρχοντες και τους καλούς γιατρούς. Λαέρτιος. βρισκόταν ανάμεσα σε δυο κόσμους: τον κόσμο τ ω ν πολιτισμένων Ελλήνων και τον κόσμο τ ω ν βαρβάρων. αιώνα. τον κατάλογο της οποίας συνέταξε ο Έ ρ μ ι π π ο ς . Περιλαμβάνει 197 τίτλους συγγραφών και ουσιαστικά σ υ μ π ί π τ ε ι με τον κατάλογο του Δ. σε δυο υπερβολές. 3) Ο κατάλογος του Ησυχίου (είναι προσαρτημένος στη Βιογραφία του Αριστοτέλη από τον Η σ ύ χ ι ο . Η εμπειρία αυτή επέδρασε στον τρόπο σκέψης του. Η υγεία. ανάμεσα σε δυο άκρα. που προ­ σανατολίστηκε πάντα στο πραγματικό. είχε την ευκαιρία να μυήσει τον γιο του στη σ υ μ π τ ω μ α τ ο λ ο γ ί α τ ω ν ασθενειών και στην ενδεικνυόμενη κατά π ε ρ ί π τ ω σ η θεραπευτική α γ ω γ ή . στη ζ ω ή του έμελλε να επιδράσουν σημαντικά κι άλλες συναναστροφές. ο π α τ έ ρ α ς του. Η καταγωγή στον τρόπο του Αριστοτέλη συντέλεσε σημαντικά θεώρησης και μελέτης εκ μέρους του τ ω ν πολιτικών ζ η τ η μ ά τ ω ν .

Χ. που τόσο σημαντική θέση κατέχουν στα Ηθικά και στα Πολιτικά. Το ολιγαρχικό πρότυπο της Σ π ά ρ τ η ς αργό­ σβηνε. Η έμφυτη περιέργεια της ιωνικής κ α τ α γ ω γ ή ς πρέπει να ικανοποιήθηκε από την εικόνα που παρουσίαζε η Αθήνα της εποχής. ξανακέρδιζε λίγο λίγο την ηγεμονία του Αιγαίου και θα τη διατηρούσε μέχρι το 322 π. Την εποχή εκείνη η πλατωνική Ακαδημία ήταν το σχο­ λείο τ ω ν μελλοντικών πολιτικών και νομοθετών. Ο Αριστοτέλης. ήρθε να απειλήσει η εισβολή των Θηβαίων με τον Επαμεινώνδα.ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ σπουδάσει στην πλατωνική Ακαδημία. και η επιστήμη δεν περιοριζόταν μόνο στη θεωρία. με την ε π α γ ω γ ι κ ή του σκέψη και την τάση να ταξινομεί τα γεγονότα. Και πιθανόν την ίδια εποχή εμβάθυνε στις ιδέες της δικαιοσύνης. που με τη σειρά τους θα διαμόρφωναν την επιθυμητή « Π ο λ ι τ ε ί α » . όπως οι Παροιμίες και τα Δικαιώματα. προσπαθούσε να διαμορφώσει πολιτικούς ικανούς να κυ­ βερνήσουν τις πόλεις-κράτη σύμφωνα με τις επιταγές της λογικής. Έ τ σ ι άρχισε από τότε να συγκεντρώνει άφθονο υλικό για τις μελλοντι­ κές προσωπικές του εργασίες. Το παλιό προπύργιο της αριστοκρατίας. της ισότητας και των νόμων. συντέλεσε σε μεγάλο βαθμό στις έρευνες και τις αναζητήσεις του Π λ ά τ ω ν α . με πρό­ τυπο τον Φ ω κ ί ω ν α τον Αθηναίο. τ α π ε ι ν ω ­ μένο στα Λεύκτρα το 371. αλλά επεκτεινόταν και σε πρακτικές εφαρμογές. Η λογική θα μεταφερόταν στους νόμους. Ο Π λ ά τ ω ν . Αντίθετα ο παλιός δημο­ κρατικός αντίπαλος. Εκεί συγκεντρώνο­ νταν νέοι από διάφορα σημεία του τότε γνωστού κόσμου. που θεωρούσε τη φιλοσοφία γνώμονα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. που ταυτόχρονα αποτελούσε κι ένα από τα σπουδαιότερα διαμετακομιστικά κέντρα της εποχής. ο Αριστοτέλης είχε την ευκαιρία να μελετήσει . Μέσα σε τέτοιο πολιτικό πλαίσιο. επικεφαλής της Δεύτερης Συμπολι­ τείας από το 377.

ο Αριστοτέλης ανέλαβε με τη σειρά του διδακτικό έργο. Μέσα από το δημιουργικό και μεθοδικό μυαλό του Σ τ α γ ι ρ ί τ η μαθητή του Π λ ά τ ω ν α . μια συνέχεια απόλυτα και καθαρά ελληνική. δουλεία. που σώθηκαν σε α π ο σ π ά σ μ α τ α . Χ . Και τα σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ α του είναι η π ρ ώ τ η συστηματοποίηση των βιολογικών φαι­ νομένων στην Ε υ ρ ώ π η . ξεπερνά τα ε π ι τ ε ύ γ μ α τ α της εποχής και προχωρεί σε π ρ ο σ ω π ι κ ή έρευνα. Κι αυτό ακριβώς είναι που δίνει την αυτοτέλεια και την αυθυπαρξία στο σύστημα του. τόκος. Ο Αριστοτέλης έζησε και έγραψε σε μια εποχή που το πρότυπο της πόλης-κράτους εμφανίζει έντονα στοιχεία παρακμής. Η περίοδος της ωριμό­ τ η τ α ς αρχίζει με τις βιολογικές έρευνες στην περιοχή της Τ ρ ω ά δ α ς και κυρίως στη Μυτιλήνη. Σ τ η διάρκεια της εικοσαετίας (367-347 π . Ό λ α τούτα. με αντικείμενο τη ρητορική τέχνη. Ωστόσο δεν ασχολείται με τη δημιουργία ιδα­ νικών μορφών πολιτεύματος. ) που έμεινε στην πλατωνική Ακαδημία. Μόνο τα π ρ ώ τ α έργα του Αριστοτέλη. Η π λ α τ ω ν ι κ ή κληρονομιά είναι ωστόσο διάχυτη στην αριστοτελική σκέψη.ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ορισμένα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα. σε πολλές π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς . Η έρευνα του Σ τ α γ ι ρ ί τη επεκτείνεται σε όλες της π τ υ χ έ ς της γνώσης και. Μπορεί ο φιλόσοφος να έκανε . έχουν μορφή διαλόγου. η φιλοσοφική σκέψη πήρε άλλες διαστάσεις και δημιούργησε ένα αδιάσπαστο σύνολο. Ο διάλογος χ α ρ α ­ κτήριζε την π λ α τ ω ν ι κ ή σκέψη και μέθοδο. θαλάσσιο εμπόριο. αντίθετα προσπαθεί να εντο­ πίσει τα αίτια της π α ρ α κ μ ή ς και να προτείνει λύσεις αν­ θρώπινα εφικτές. τα οποία π ρ α γ μ α τ ε ύ ε τ α ι στο π ρ ώ τ ο βιβλίο των Πολιτικών: συναλ­ λαγές. νόμισμα. σε συνδυασμό με τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματας. Ο Αριστοτέλης ήταν ιδιαίτερο φιλοσοφικό μυαλό. τον ώθησαν να ερευνήσει τους θεσμούς που προσδιορίζουν τις διάφορες μορφές πολιτεύματος.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ έρευνες και. τη γενέτειρα της μητέρας του. Ο Αριστοτέλης ήταν ξένος και επιπλέον διατηρούσε επαφές με μακεδόνικους . Σ τ η ν Αθήνα βρέθηκε να ζει την εποχή που η μακεδόνικη ηγε­ μονία επεκτεινόταν σε ολόκληρη την Ελλάδα. μέσα στα ανθρώπινα μέτρα. με επικεφαλής τον Δημοσθένη. Αναμφισβήτητα το πολιτικό πλαίσιο της εποχής του Αριστοτέλη επέδρασε στη σκέψη και στα έργα του. όπου και πέθανε. Δυο ήταν οι πολιτικές παρατάξεις που διαμορφώθηκαν στην Αθήνα εκείνο τον καιρό: οι κάτοχοι της πολιτικής εξουσίας.Χ. οπότε έφυγε για τη Χαλκίδα. οπότε έγινε δύσκολη η θέση του. Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου όμως άρχισαν πάλι να σιγοβράζουν τα πολιτικά π ά θ η . Ο Αριστοτέλης επέστρεψε στην Αθήνα μετά την καταστρο­ φή της Θήβας (335 π. ως δά­ σκαλος του Αλεξάνδρου ή στην αυλή του Φ ι λ ί π π ο υ . Οι οπαδοί όμως της ιδέας της ενωμένης Ελλά­ δας τηρούσαν φιλομακεδονική στάση.Χ. Έ μ ε ι ν ε στην Αθήνα μέχρι το 323 π. αλλά «άριστη πολιτεία».) κι έμεινε για δεκατρία χρόνια. κι όλα τούτα σε συνδυασμό με την κριτική έρευνα της πολι­ τικής εξέλιξης των ελληνικών πόλεων-κρατών. ό π ω ς και την εφαρμογή τους. ον. την εποχή που έμενε στη Μακεδονία. δίδαξε στο Αύκειο. Για τον Αριστοτέλη δεν υπάρχει «ιδανική». ηθική. Με τη συ­ στηματική και π ρ α κ τ ι κ ή σκέψη του καθόρισε μέχρι σήμερα τη δημιουργία και-την εξέλιξη των φιλοσοφικών συστημά­ των. οι οποίοι τάχθηκαν κατά του Φ ι λ ί π π ο υ . Ο Αριστοτέλης κάλυψε με το έργο του όλες τις φιλοσο­ φικές έννοιες και αναζητήσεις: φύση. Παιδεία και α γ ω γ ή είναι τα καλύτερα εφόδια για να επιβιώσει και να προοδεύσει ο άνθρωπος. Σ ύ μ φ ω ν α με τις μαρτυρίες των συγχρόνων του. γ ι α τ ί αρκετοί βρέθηκαν να τον συκοφαντήσουν εξαιτίας των σχέσεων του με τους Μακεδόνες. αρετή. Ε γ κ α τ α σ τ ά θ η κ ε μαζί με τον Θεόφραστο και συνέχισε να εργάζεται.

. Ο Θεόφραστος τον αναφέρει στη διαθήκη του.Χ. Τα έργα του τα έβρισκαν όλοι στις δημόσιες βιβλιοθήκες και οι εχθροί του ήταν ασήμαντοι. Η α ν τ ι μ ε τ ώ π ι σ η του Αριστοτέλη ως φιλοσόφου και δασκάλου στην Αθήνα ήταν τελείως διαφορετική από αυτή του Π λ ά τ ω ν α . Εκείνο τον καιρό ο φιλόσο­ φος δεν είχε αποκτήσει ακόμα μεγάλη φήμη και η πρό­ σκληση μάλλον οφειλόταν στους δεσμούς που διατηρούσε με την αυλή και τον Ε ρ μ ί α . τον Ν ι κ ό μ α χ ο . και μεγάλη μερίδα τον θεωρούσε εχθρικό στοιχείο. Φαίνεται π ω ς ο Ν ι κ ό μ α χ ο ς πέθανε σε νεαρή ηλικία. αδελφή ή ανιψιά του Ε ρ μ ί α .τι μπορούσαν για να συνεχίσουν το έργο του μετά τον θάνατο του. Σ τ η ν Αθήνα ήταν ξένος. Ο Π λ ά τ ω ν είχε καθιερωθεί. και οι μαθητές του έκαναν ό. Απέκτησαν μια κόρη. Κι από την προτροπή που απηύθυνε στον Αλέξανδρο να φέρεται στους Έ λ λ η ν ε ς ως αρχηγός και στους βαρβάρους ως αφέντης. Με τον Αριστοτέλη όμως η κατάσταση ήταν διαφορετική. ο Φ ί λ ι π π ο ς ανέθεσε την εκπαίδευση του Αλεξάνδρου στον Αριστοτέλη. φαίνεται καθα­ ρά η επιρροή που ασκούσε ο εθνικισμός στην πολιτική του σκέψη. Ο Αριστοτέλης παντρεύτηκε την Πυθιάδα. κι ένα γ ι ο . Ωστόσο η μετέπειτα πολιτική του Αλεξάνδρου δεν φαίνεται να επηρεάστηκε από τις απόψεις του δασκάλου του. έφυγε και π ή γ ε στον Αταρνέα. με τον οποίο α π έ κ τ η σ ε γιο που ονομάστη­ κε Αριστοτέλης. Οι διασυνδέσεις του με τη μακεδόνικη αυλή και τον Ερμία τον έκαναν εύκολο στόχο της συκο­ φαντίας και η θέση του ως δασκάλου ήταν επισφαλής. τελευταία με τον γ ι α ­ τρό Μητρόδωρο. Το 343/2 π. Για να μη διακινδυνεύσει λοιπόν τη ζ ω ή του. Η Πυθιάδα πέθανε πριν από τον Αριστοτέλη.ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ κύκλους. και η κόρη Πυθιάδα παντρεύτηκε τρεις φορές. που πήρε το όνομα της μητέρας της.

Από τον 19ο αιώνα και ύστερα. καμιά φιλοσοφική μελέτη. ο Κέπλερ κ. καμιά παιδεία δεν μπορούσε να θεωρηθεί ολοκληρωμένη.ά. επειδή δεν συμφωνούσαν με όσα δίδασκε. . συμβουλεύτηκαν τις μεθόδους του Σ τ α γ ι ρ ί τ η .ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ 4 Αλλοι πάλι τον μάχονταν. αλλά κι από κορυφαίους των άλλων επιστημών: ο Γαλιλαίος. ο Νεύτων. χωρίς αναφορά στον μεγάλο Σ τ α ­ γιρίτη φιλόσοφο. Σ τ α μεταγενέστερα χρόνια τα έργα του Αριστοτέλη διαδόθηκαν σε όλες τις χώρες της Ε υ ρ ώ π η ς και μελετήθη­ καν όχι μόνο από συστηματικούς φιλοσόφους ή φιλολό­ γους.

Θέση γυναικών και παιδιών στην κοινωνία. Αριστα πολιτεύματα. και περιλαμβάνουν στοιχεία που αναφέ­ ρονται σε διάφορες ίσως εποχές. πολιτικές.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ Με βάση τη δομή και τη σύνθεση τους. Οικιακή οικονομία.Ι π π ό δ α μ ο ς . Σ π ά ρ τ η .Κρή­ τη . των διαφορετικών περιοχών. Ταξινόμηση πολιτευμάτων: Δημοκρατία . ΒΙΒΛΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: Ιδανική Πολιτεία. Τα Πολιτικά του Αριστοτέλη χωρίζονται σε οκτώ βι­ βλία και αναφέρονται στα εξής επί μέρους θέματα: Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ρ Ω Τ Ο : Ορισμός και διάρθρωση της πόλης. Β Ι Β Λ Ι Ο Τ Ρ Ι Τ Ο : Έννοια του π ο λ ί τ η . κοι­ νωνικές και πολιτιστικές.Καρχηδόνα. στις οποίες έζησε κατά καιρούς ο φιλόσοφος. Ιδιοκτησία. . Έλληνες νομοθέτες. Πλάτων - Φαλέας . τα Πολιτικά είναι είδος κωδικοποίησης διαλογισμών και κρίσεων μιας ολόκληρης ζωής.Ολιγαρχία Βασιλεία. Είναι πολιτική σκέψη που εξελίσσεται και εμπλουτίζεται με τις εμπειρίες που της προσφέρουν οι μεταβαλλόμενες συνθήκες. Πολιτική αρετή. Δούλοι. Μορφές μοναρχίας.

Απεικόνιση της Άριστης Πολιτείας. Διάρθρωση του πολιτεύ­ ματος. του αγα­ θού. είναι ενταγμένη στο σύνολο της πολι­ τικής κοινωνίας. Β Ι Β Λ Ι Ο Ο Γ Δ Ο Ο : Η θέση της μουσικής και της γ υ ­ μναστικής στην παιδεία της Άριστης Πολιτείας. και τις εκφράζουν με τη λογική. ο Αριστοτέλης υποστηρίζει π ω ς είναι δημιούργημα της φύ­ σης. Η «πόλη» του Αριστοτέλη. Αντίθετα με τους Σοφιστές και τους Επικούρειους. οντολογικά προηγείται του ατόμου. π ά ν τ α αποτελεί αναπόσπα­ στο μέρος της πολιτικής κοινωνίας. Τρόποι απο­ φυγής των στάσεων και τρόπος εκδήλωσης στις διάφορες μορφές πολιτεύματος. του ωφέλιμου. και σε τούτο ακριβώς διαφέρουν από τις κοινωνίες των άλλων ζ ώ ω ν : αντιλαμβάνονται τις έννοιες του δικαίου.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΙΒΛΙΟ Τ Ε Τ Α Ρ Τ Ο : Παρεκβάσεις βασικών μορφών πολιτεύματος. Τα . που αποτελείται από περισσότερα άτομα. που έβλεπαν την πολιτική κοινωνία ως συμβατικό θεσμό. η πόλη-κράτος της επο­ χής εκείνης. Σ τ ό χ ο ι και π ρ ώ ­ ιμα στάδια. Άριστη πολιτεία. Ε κ π α ι ­ δευτικό σύστημα της Άριστης Πολιτείας. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για την οικογένεια. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΤΟ: Καλύτερος τρόπος οργάνωσης της δημοκρατίας και της ολιγαρχίας. Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ε Μ Π Τ Ο : Αίτια των στάσεων. Το άτομο ωστόσο δεν είναι μεμονωμένο. Η οικογένεια. Η πολιτική κοινωνία είναι σύνολο ατόμων που σκέπτονται και ενεργούν ως «πολιτικά όντα». Β Ι Β Λ Ι Ο Ε Β Δ Ο Μ Ο : Το Υπέρτατο Αγαθό για το άτομο και την π ό λ η .

Ο άνθρωπος. είναι π ρ ώ τ α ζώο πολιτικό και κατά δεύτερο λόγο κοινωνικό και οικονομικό. είναι το χειρότερο. η συζυγική. υποστηρίζει ο Αριστοτέλης. Ωστόσο η ύπαρξη της προηγείται. Η διαφορά λοιπόν ανάμεσα στην έκφραση του ανθρώπου και την έκ­ φραση του ζώου δεν είναι τα αισθήματα. χρειάζεται τους νόμους. Φτάνοντας την υπέρτατη τελειότητα. ο άνθρωπος όμως έχει τον νουν. ό. πολλές κ ώ μ ε ς την π ό λ η . ο άνθρωπος γίνεται το «άριστο» α π ' όλα τα ζ ώ α . Ο πυρήνας της πόλης είναι η οικογένεια. Η διαμόρφωση της πόλης είναι αποτέλε­ σμα εξέλιξης που περνά από διάφορα στάδια. που αφορά δηλαδή τη διαχείριση των περιουσιακών στοιχείων. το κράτος της εποχής εκείνης. πριν ακό­ μα διατυπωθούν. Μέσα στην οικογένεια δημιουργούνται οι τέσ­ σερις μορφές κοινωνικής σχέσης: η δεσποτική. σύμφωνα με τη φιλοσοφία του Αριστοτέλη. ενώ. υποστηρίζει ο Αρι­ στοτέλης. μοιάζει με θηρίο. την ιδιοκτησία. από τα παιδιά. Ανατρέπει έτσι. δηλαδή η εξουσία του κυρίου πάνω στον δούλο. με τον οποίο εκφράζει τις ιδέες που συνδέουν τα μέλη της πολιτικής κοινωνίας μεταξύ τους. Πολλές οικογένειες σ χ η μ α ­ τίζουν την κ ώ μ η .ΕΙΣΑΓΩΓΗ ζώα εκφράζουν μόνο συναισθήματα. αν χωριστεί από τον νόμο και τη δικαιοσύνη.τι έπεται κ α τ ά τη γένεση προηγείται . κι αυτή ακριβώς είναι η διαφορά ανάμεσα στη ζ ω ι κ ή και στην πολιτική κοινωνία. τις μεταγενέστερες θεωρίες του υλισμού και του μαρξισμού που τοποθετούσαν την κοινωνική ή την οικονομική φύση του ανθρώπου πριν από την π ο λ ι τ ι κ ή . Χωρίς αυτούς χάνει την αν­ θρώπινη οντότητα. Αλλά για να ζήσει ο άνθρωπος σύμφωνα με τη φύση του. τους δούλους και τα περιουσιακά στοιχεία. η π α τ ρ ι ­ κή και η χ ρ η μ α τ ι σ τ ι κ ή . αλλά η αντίληψη. ό π ω ς «θηρίο ή θεός» είναι ο άνθρωπος που δεν ενσωματώνεται στο περιβάλλον. γ ι α τ ί . Η ένοπλη αδικία είναι ολέθρια. Αυτή δημιουρ­ γείται από την ένωση του άντρα με τη γυναίκα.

στην παιδεία.ΕΙΣΑΓΩΓΗ κατά τη φύση. εξί­ σου πολλές ομως είναι και οι μορφές. Κι επειδή ο υπέρτατος ηθικός στό­ χος είναι η θεωρητική. δηλαδή η ενασχόληση με τη φιλο­ σοφία. όταν με την οργάνωση και τη λειτουργία της δίνει στον πολίτη τη δυνατότητα να αναπτύξει τις πνευματικές του δυνάμεις και να ζήσει με βάση τη θεωρητική. Αλλά υπάρχουν και μορφές δουλείας που. Αντίθετα ο Αριστοτέλης πιστεύει ακράδαντα π ω ς ο σκοπός της πόλης είναι ηθικοπλαστικός. Η αντίληψη του Αριστοτέλη για τη δουλεία δημιουργεί πρόβλημα σχε­ τικά με τη δικαιολόγηση του θεσμού. ό π ω ς είπαμε. Ο πυρήνας της οικογένειας. αν και δεν φέρουν τα χαρακτηριστικά της «δουλείας». με προορισμό την προστασία των πολιτών από τους διάφορους εχθρούς και τη δημιουργία όσο το δυνατόν ανετότερης ζωής για τους πολίτες. αλλά καθοδηγεί στον ενάρετο βίο με παιδεία που αρμόζει σε ανθρώπους ελεύθερους. Ο Αριστοτέλης διαφωνεί με τις τυραννίδες της αρχαιό­ τ η τ α ς και οραματίζεται μια πολιτεία που δεν διαστρεβλώ­ νει την ψυχή της*νεολαίας με ανελεύθερες μεθόδους και βία. με τις οποίες το φαινόμενο παρουσιάστηκε στις διάφορες εποχές. Σε ορι­ σμένες χώρες ο θεσμός της δουλείας καταργήθηκε μόλις πριν από μερικές δεκαετίες. ωστόσο . που είναι το μόνο μέσο που κάνει τον άνθρωπο ενάρετο. με την έννοια που της έδιναν στην αρχαιότητα. Κύριος σκοπός είναι να γίνουν οι πολίτες ενάρετοι. Οι Σοφιστές θεωρούσαν την πόλη αναγκαίο κακό. Και τα δυο στο­ χεύουν στην ανάπτυξη του ανώτερου ανθρώπινου στοι­ χείου. άρα ηθική και πολιτική έχουν στενή σχέση. όπου υπήρχε ακόμα στην κλασική του μορφή. Πολλοί είναι οι επικριτές της αντίληψης των αρχαίων περί δουλείας. η πόλη τότε μόνο έχει αξία. αποτελείται από τους γονείς. τα παιδιά και τους δούλους.

Και τούτο ακριβώς προσπαθεί να κάνει. αν για π α ρ ά δ ε ι γ μ α οι χορδές έπαιζαν μόνες τους μουσική. να κάνει από μόνο του τη δουλειά του. και στην ψυχή αναγνωρίζουμε το λογικό και το άλογο τ μ ή μ α . Η φύση έχει π ά ν τ α δυο στοιχεία. είτε με π ρ ο σ τ α γ ή είτε με τη δική του νοημοσύνη. δηλαδή έμψυχο εργα­ λείο που πρέπει να έχουμε στη διάθεση μας για να τεθούν σε λειτουργία τα άψυχα εργαλεία. μπορεί να θεωρηθεί είδος οργάνου που προηγείται από τα άλλα όργανα. το ανώτερο και το κα­ τ ώ τ ε ρ ο .ΕΙΣΑΓΩΓΗ υποδουλώνουν τον άνθρωπο και τον υποβιβάζουν σε ε π ί π ε ­ δο ζωής πολύ κατώτερο σε σύγκριση με των δούλων στις διάφορες πόλεις της αρχαίας Ελλάδας. Δεν δέχεται ότι η υποδούλωση α ν θ ρ ώ π ω ν . Στον άνθρωπο διακρίνουμε σώμα και ψυχή. Η διάκριση τ ω ν πολιτικά ελεύθερων και των δούλων αποτελεί είδος φυσικού νόμου που αποβλέπει στην εξυπηρέτηση του συμφέροντος και τ ω ν δυο. Τι είναι όμως «δούλος» σύμφωνα με την αριστοτελική άποψη. Ωστόσο ο Αριστοτέλης κρίνει την αντίληψη της ε π ο χ ή ς για τη δουλεία. Με την ίδια μέθοδο η φύση παράγει δυο είδη ανθρώπων. Γιατί αν μπορούσε κάθε εργαλείο. αλλά που δεν μπορούν να ενεργή­ σουν πολιτικά. τότε α υ τ ό μ α τ α ούτε οι αρχιτέκτονες θα χρειάζονταν εργάτες ούτε οι δεσπότες δούλους. Με άλλα λόγια ο Σ τ α γ ι ρ ί τ η ς φιλόσοφος κατάφερε να διαβλέψει ότι μόνο η τελειοποίηση της τεχνολογίας θα μπορούσε να καταργήσει τον θεσμό της δουλείας. Σ τ η ν εποχή του όμως ο θεσμός υπήρχε και έπρεπε να τον δικαιολογήσει. τότε και γ ι α τα δυο μέρη συμφέρον είναι να εξουσιάζει το ποιοτικά ανώτερο και να εξουσιάζεται το ποιοτικά κ α τ ώ τ ε ρ ο . Ό π ο υ η φύση δημιουργεί τις διαφορές. τα ικανά να ενεργούν πολιτικές πράξεις που δεν μπορούν όμως να εκτε­ λέσουν «βάναυσες» εργασίες" και τα ικανά να εκτελούν «βάναυσες» εργασίες. Κάθε δούλος που εκτελεί χρέη υπηρέτη. Δούλος είναι έμψυχο κ τ ή μ α .

είναι όποιος έχει το δικαίωμα να συμμετέχει στη βουλευτική ή δικαστική εξου­ σία. λέει ο Αριστοτέλης. η αριστοτελική άποψη είναι . Πολίτης.ΕΙΣΑΓΩΓΗ μετά από πολέμους μπορεί να κάνει δούλους ανθρώπους ελεύθερους. Και οι δούλοι χρειάζονται καθοδήγηση. Ωστόσο η εποχή δεν αγνοεί το αντιπροσωπευτικό σύστημα. Είναι δυνατόν δούλος να αποκτήσει την ελευθερία του. εκείνος που συμμετέχει στις πολιτικές αποφάσεις και ασκεί την εξου­ σία. όλοι οι πολίτες συμμετέχουν α­ πευθείας. η συμμετοχή στην άσκηση των οποίων συνιστά το κύριο πολιτικό δ ι κ α ί ω μ α . Αναφορικά με τη σύνθεση της πόλης-κράτους. Τούτο βέβαια μπορούσε να εφαρμοστεί σε πόλεις με μικρό αριθμό κατοίκων. Και γένος ελεύθερων ανθρώπων είναι οι Έλληνες. κι όχι ό π ω ς της Σ π ά ρ τ η ς ή της Κρήτης. Αυτό βέβαια ισχύει για πολιτεύματα δημοκρατικά. που διατάζει να απελευθερωθούν μετά τον θ ά ν α τ ο του όσοι δούλοι βρέθηκαν στην υπηρεσία του. Άτομα με ψυχή δούλου δεν μ π ο ­ ρούν να σχηματίσουν πόλη ελεύθερη. Εξαλλου η δουλεία δεν είναι κληρονομική. Η πόλη του Αριστοτέλη δεν εφαρμόζει αντιπροσωπευτικό σύστημα διακυβέρνησης. Ποιος είναι όμως ο ελεύθερος πολίτης. αφού γίνεται λόγος για «βου­ λευτικά» σ ώ μ α τ α και «βουλευτικούς» μισθούς. και πόλη είναι το πλήθος όλων τούτων των πολιτών που είναι ικανό να αντιμετωπίσει με δικά του μέσα τις βιοτικές ανάγκες. δεν γίνεται σαφής περιγραφή της εκτε­ λεστικής. Και τούτο γ ι α τ ί η επικράτηση με τη βία είναι περισσότερο αποτέλεσμα υλικής παρά ηθικής υπεροχής. όπου δεν είχαν όλοι οι πολίτες παρόμοια δ ι κ α ι ώ μ α τ α . Σ τ η ν εκτελεστική εξουσία συμμετέχουν όλοι οι πολίτες με τη σειρά. αφού μοναδικός της σκοπός είναι να εφαρμόζει τις αποφάσεις των δύο π ρ ώ τ ω ν . Απόδειξη της φιλελεύθερης τάσης του Αριστοτέλη είναι η διαθήκη του. Αντίθετα με τη νομοθετική και δικαστική εξουσία.

Το μέτρο είναι το άκος. Οι θεσμοί που καθορίζουν τη μορφή του πολιτεύματος διακρίνονται από τους υπόλοιπους νό­ μους. Έ τ σ ι ο φιλόσοφος προσπάθησε να αναλύσει και να περι­ γράψει τα π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α πολλών ελληνικών και βαρβαρικών πολιτειών. ενώ εκείνα που επιδιώκουν το ατομικό συμφέρον «παρεκ­ βάσεις». Πολίτευμα δεν είναι οι νόμοι. δηλαδή του " ξ ε σ τ ρ α τ ί σ μ α τ ο ς " προς τα δυο άκρα. Δεύτερη βάση είναι ο σκοπός που επιδιώκεται με την άσκηση της εξουσίας: η εξυπηρέτηση του ατομικού ή του κοινού συμφέροντος. Για να διαμορφωθεί και να διατηρηθεί μια πολιτεία.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ότι «άριστη πόλη» είναι εκείνη που αποτελείται από πολί­ τες μέσης οικονομικής κ α τ ά σ τ α σ η ς . Ωστόσο τα π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α δεν παραμένουν στα­ τικά. της αριστοκρατίας η ολιγαρχία και της πολιτείας η δημοκρατία. ο δήμος. Τα π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α που επιδιώκουν το κοινό συμφέρον είναι ορθαί πολιτεΓαι. η ολιγαρχία και η δημοκρατία. η αριστοκρατία και η πολιτεία. αλλά εξελίσσονται και παίρνουν αμέτρητες μορφές. Οι πλούσιοι γίνονται αλαζονικοί. πρέπει να έχει πολίτευμα με συγκεκριμένους στόχους. Έ τ σ ι γεννιέται η ανάγκη να οριστεί η έννοια του πολιτεύ­ ματος και ποια είναι η «άριστη» μορφή του. Σ τ η ν π ρ ώ τ η κατηγορία ανήκουν η βασιλεία. δηλαδή η οχλοκρατία του Αριστοτέλη. « Π α ρ έ κ β α σ η » της βασιλείας είναι η τυραννί­ δα. Ο Αριστοτέλης διακρίνει τα π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α ανάλογα με τον αριθμό των π ρ ο σ ώ π ω ν που ασκούν εξουσία: ένας. Αθηναίων Από την προσπάθεια αυτή σώθηκε μόνο η Πολιτεία. λίγοι ή ο λαός. Δεν θα ήταν λοιπόν άδικο να χαρακτηρίσουμε τον . ο τρόπος α π ο φ υ γ ή ς τ η ς «παρέκβασης». το είδος του πολιτεύματος καθορίζει το επίπεδο των νόμων. ενώ οι πένητες οδηγούνται στο έ γ κ λ η μ α και τον δόλο. Και η βαρύτερη μορφή «παρέκβασης» είναι η τυραννίδα. Σ τ η δεύτερη η τυραννίδα.

που έχουν «ορέξεις». ακριβώς για να μπαίνει φραγμός σ' αυτές. κ α τ ά την ίδια λογική. Οι άρχοντες κυβερνούν με βάση συγκεκριμένους νόμους. Η κοινοκτημοσύνη περιουσιών. και ισχυ­ ρίζεται ότι οι τυχόν παρεκβάσεις στην εφαρμογή δεν μειώ­ νουν την αξία τους. Θεσπίζεται από ανθρώπους. Σοβαρό πρόβλημα κρίνει ότι είναι οι κοινοί γάμοι. που καταλήγουν σε ανεπιθύμητες αιμομειξίες και άλλα δυσάρεστα επακό­ λουθα. Ο Αριστοτέλης είναι υπέρμαχος των θεσμών που ισχύουν για την ιδιοκτησία και την οικογένεια. αλλά δεν συμφωνεί. γυναικών και παιδιών δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντα της πολιτείας. αλλά ερευνά με κριτικό μάτι τις π ρ α γ ­ ματικές συνθήκες και προσπαθεί να προσδιορίσει το «ά­ ριστο πολίτευμα». Όλοι θα λένε «ας το φροντίσει ο άλλος». με βάση τους οποίους οι άρχοντες πρέπει να ασκούν την εξουσία και να τιμωρούν όσους τους παραβαίνουν». είναι και το έθιμο. «Υπάρχουν νόμοι ξεχωριστοί από εκεί­ νους που καθορίζουν το πολίτευμα. αφού από τη φύση της υπόκειται σε διαφοροποίηση. Με άλλα λόγια δεν αναζητά την «ιδανική πολιτεία». αφού. «Είναι προτιμότερο να ασκούν την εξουσία οι νόμοι. μοιραία κανένας δεν θα φροντίζει για τ ί π ο τ α . αν είναι προτιμότερο να ασκούν την εξουσία ορισμένα άτομα. και να λειτουργεί σωστά η πολιτεία. και. το εθιμικό δίκαιο. Η πολιτεία δεν αποτελεί ενιαίο σύνολο. όταν όλα ανήκουν σε όλους. υποστηρίζει ο Αριστοτέλης. παρά ένας μόνο πολίτης. αν όχι π ρ ώ τ ο ανάμεσα στους συ­ νταγματολόγους. τότε τα άτομα αυτά πρέπει να γίνονται θεματοφύλακες των νόμων (νομοφύλακες) και υπηρέτες τους». Τέλος «ο νόμος είναι νους χωρίς επιθυμίες (ορέξεις). Ο Αριστοτέλης μελετά την π λ α τ ω ν ι κ ή πολιτεία. που βρίσκεται πάνω από τον νόμο.ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αριστοτέλη πρόδρομο. Νόμος όμως δεν είναι μόνο ο γ ρ α π τ ό ς . δηλαδή το πολίτευμα που θα λειτουργή­ σει καλύτερα κ ά τ ω από τις συγκεκριμένες π ρ α γ μ α τ ι κ έ ς .

ΕΙΣΑΓΩΓΗ συνθήκες. Με βάση το πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο της εποχής του. ώστε να συμβα­ δίσουν με τους στόχους που επιδιώκει ο άνθρωπος ως «πολιτικό ον». αλλά και για λόγους ηθικούς. Οι ανθρώπινες επιθυμίες είναι από τη φύση τους ανικανοποίητες και υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που π ά ν ω α π ' όλα βάζουν την ικανοποίηση τους. Έ τ σ ι ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει στο αδίκημα όχι μόνο για λόγους οικονομικούς. Δεν είναι η ισότητα των περιουσιών εκείνη που εξασφα­ λίζει την ομαλή λειτουργία του πολιτεύματος. άρα η αβασάνιστη τροποποίηση της ισχύουσας νομοθεσίας με καινοτομίες είναι δυνατό να εξασθενίσει τη δύναμη του νομού». θέση των «Ο νόμος δεν έχει κανέναν άλλο τρόπο επιβολής εκτός από τη συνήθεια. δηλαδή το οδηγεί ούτε στον μέτρο: αλλά η κ α τ ο χ ή περιουσίας που αδικαιολόγητο πλουτισμό ούτε δεν όμως και στην ανέχεια. Ο Αριστοτέλης εξετάζει την νόμων σ' ένα πολιτειακό ισχύ και τη σύστημα. Αρα πρέπει να μελετήσουμε τα ισχύοντα πολι­ τ ε ύ μ α τ α και να τα τροποποιήσουμε έτσι. τις συγκεκριμένες συνθήκες. μεσάτης. ο Αριστοτέλης καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τα δυο πολιτεύματα. Μπορούμε να την αναζητήσουμε ανεξάρτητα από. Π ώ ς λοιπόν θα προσδιοριστεί η έννοια της άριστης πολιτείας. μπορούμε όμως να την αναζητήσουμε με βάση και τις συγκεκριμένες συνθήκες. Αβίαστα π ρ ο τ ι μ ά τη δη- . από τα οποία μπορεί κανείς να αντλήσει δ ι δ ά γ μ α τ α και να διαμορφώσει «άριστες πολιτείες». είναι η ολιγαρχία και η δημοκρατία. πολυνομία λοιπόν πολιτεύματος. και η συνήθεια έρχεται μόνο με τον χρόνο. εμποδίζει την ομαλή λειτουργία Η του Η άποψη του α π η χ ε ί την επικρατέστερη στην ελληνική αρχαιότητα αντίληψη. Τ ρ ί τ η λύση είναι να ξεκινήσουμε από τα δεδομένα (την υπόθεση).

που θα συνδυάζει τα πλεονεκτήματα τόσο της ολιγαρχίας όσο και της δημοκρατίας.ΕΙΣΑΓΩΓΗ μοκρατία. η πόλη να έχει τέτοια έκταση. της εξασφαλίζει αυτάρκεια και άμυνα κατά τ ω ν εχθρών (αναγκαία συνέπεια η ύπαρξη ναυτικής δύναμης) . Κατά συνέπεια η δομή της π ο ­ λιτείας πρέπει να βασίζεται στις εξής προϋποθέσεις: π ρ ώ ­ τον. Για να είναι το παιδί υγιές. Η πολιτεία στοχεύει στην άριστη ζ ω ή . Γι' αυτό ο Αριστοτέλης θέλει την «άριστη πολιτεία» του να φροντίζει για τη σωστή εποχή της τεκνογονίας. Αριστη όμως η ζ ω ή θα γίνει με τις ψυχικές αρετές κι όχι με την απόκτηση υλικών α γ α θ ώ ν . ενώ οι γεροντότεροι τα ιερατικά. οι μέσης ηλικίας παίρνουν τα δημόσια α ξ ι ώ μ α τ α . επειδή τη θεωρεί μετριότερη π α ρ έ κ β α σ η . Με τον όρο δημοκρατία όμως εννοεί την οχλοκρατία. το πλήθος των πολιτών να.τρίτον. να έχει ναούς και δημόσια κτίρια και να διαθέ­ τει οργανωμένη άμυνα. Και το σύστημα αυτό είναι η λεγόμενη «πολιτεία» του Αριστοτέλη. Έ τ σ ι αναπόφευκτα πρέπει να διαμορφωθεί τρίτο πολιτειακό σύστημα. Σ' αυτή διαφαίνονται τα π ρ ώ ­ τα ίχνη της καθολικής ψηφοφορίας. Βασική προϋπόθεση για όλα τούτα είναι η σωστή εκπαίδευση. ώστε να επιδιώξουν την π ρ α γ μ ά τ ω σ η της αρετής. με άλλα λόγια αποβλέπει στην ευγονία. ενώ γεωργοί και τεχνίτες δεν μετέχουν ε­ νεργά στις πολιτικές διαδικασίες. δεν είναι αυτο­ σκοπός. ώστε να μπορούν να επικοινωνούν οι πολίτες μεταξύ τους 1 δεύτερον. πολιτικά δ ι κ α ι ώ μ α τ α έχουν μόνο οι στρατεύσιμοι. την α­ κραία δηλαδή μορφή της δημοκρατίας. . Οι πολίτες λοιπόν πρέπει να πάρουν τέτοια α γ ω γ ή . αφού ο Σ τ α γ ι ρ ί τ η ς υποστηρίζει π ω ς η κρίση των πολλών είναι ανώτερη από την κρίση του ενός ή των λίγων. να βρίσκεται σε υγιεινή τοποθεσία. Α π ό τους γνήσιους π ο ­ λίτες οι νεότεροι στρατεύονται. Η πόλη πρέπει να είναι οχυρωμένη. Η παιδεία αρχίζει πριν ακόμα γεννηθεί το παιδί.

και η θηριωδία δεν είναι ταυτόσημη με την ανδρεία. γ ι α τ ί συμβάλλει στη διαμόρφωση του ήθους. που υποκινούν τη δρα­ στηριότητα. και σε περιβάλλον που να μην επιδρά δυσμενώς στο μυαλό και τη διάθεση. Τέλος η μουσική είναι πολλαπλά χρήσιμη παιδεία. Ενδιαφέροντα είναι τα οικονομικά στοιχεία που περι­ λαμβάνονται στην αριστοτελική πολιτική θεωρία. που επιδρούν στον χαρακτήρα. δεν πρέπει όμως οι ασκήσεις να είναι βάναυσες. ανάγνωση. η μητέρα να ζει σε ευχάριστο περιβάλ­ λον και να τρέφεται σ ω σ τ ά .πρακτικές. δηλαδή διέγερση. Η εκπαίδευση του παιδιού γίνεται στο σπίτι μέχρι τα ε π τ ά του χρόνια. Τα π α ι ­ διά διδάσκονται γ ρ α φ ή . Σ κ ο π ό ς της μάθησης δεν είναι η εξειδί­ κευση. που επιδρούν στην ψυχική κάθαρση όσων έχουν καταληφθεί από ενθου­ σιασμό. η δεύτερη τελειώνει στα εικοσιένα. δηλαδή στα αγαθά. γ ι α τ ί ο φιλόσοφος ερευνά την οικονομία σε συνάρτηση με την πολιτική και την ηθική. αλλά η μόρφωση της ψυχής. Ανάλογο με το είδος της μουσικής είναι και το είδος τ η ς επίδρασης που ασκεί: μελωδίες ηθικές. γ υ μ ν α σ τ ι κ ή . μουσική και ιχνογραφία. και μελωδίες ενθουσιαστικές. Τα όργανα διακρίνονται σε ποιητικά. Η ανταλλαγή αρχίζει . Η οικονομία δεν είναι αυτοσκο­ πός. μελωδίες . Είναι τρόπος να περνά ο άνθρωπος ευχάριστα τις ώρες της σχόλης τ ο υ . και σε κτήματα.ΕΙΣΑΓΩΓΗ σ ω μ α τ ι κ ά και ψυχικά. με παιχνίδια μέχρι τα πέντε. Έ τ σ ι αντιδιαστέλλονται οι έννοιες της κτήσης και της χρήσης. Η γυμναστική χρησι­ μεύει στη διάπλαση του σ ώ μ α τ ο ς . πρέπει να κυοφορηθεί κ ά τ ω από ευνοϊκές συνθήκες. γ ι α τ ί αλλιώς το άτομο θα γίνει «θηρίο». Ακολουθεί η ανταλλαγή. δηλαδή εκείνα που π α ­ ράγουν. τα μέσα π α ρ α γ ω γ ή ς . είναι μέσο για να γίνει εφικτός ο ενάρετος βίος. Η π ρ ώ τ η εκπαιδευ­ τική περίοδος αρχίζει στα ε π τ ά χρόνια και τελειώνει στα δεκατέσσερα.

επινοήθηκε το «νόμισμα». Ολόκληρη η πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη βασίζεται στην πολιτική δομή της εποχής του: στη λειτουργία τ η ς πόλης-κράτους. Αρα σκοπός της ζωής δεν είναι η κατασκευή. με α π α ­ ραίτητη συνέπεια τη διαμόρφωση ενός είδους ηγεμονίας. Ταυτόχρονα υπήρξε υποστηρικτής της συνεργα­ σίας όλων των Ελλήνων εναντίον των βαρβάρων. που εξυπηρετεί αλόγιστες επιθυμίες. Ο Αριστοτέλης α π ε χ θ ά ν ε τ α ι τη « χ ρ η μ α τ ι σ τ ι κ ή » : «η ζωή είναι ενέργεια. μέσω των υλικών αγαθών. δεύτερη η κατηγορία όβολοστατική και ανήκουν η η μισθαρνία. συνασπισμού με επικεφαλής συγκεκριμένη πόλη. Ο Αριστοτέλης διακρίνει δύο είδη οικονομίας: την «κατά φύσιν κ τ η τ ι κ ή » . χωρίς ισότητα δεν υπάρχει ανταλλαγή και χ ω ­ ρίς μέτρο δεν υπάρχει ισότητα. τόσο σε επίπεδο οικογένειας όσο και σε επίπεδο πόλης και τη « χ ρ η μ α τ ι ­ στική». Ε π ε ι δ ή λοιπόν η αξία ενός αγαθού δεν μπορεί να εκτιμηθεί ακριβώς σε σχέση με ένα άλλο. αλλά η επιδίωξη της ηθικής. και φτάνει μέχρι την ανταλλαγή με νόμισμα. τον α ν τ ι π ρ α γ μ α τ ι σ μ ό δηλαδή. Οβόλοστατική είναι η τοκογλυφία και μισθαρνία η σ ω μ α ­ τική εργασία με μισθό. δηλαδή το μέτρο που καθορίζει μόνο σχετικά την αξία του αγαθού που πουλιέται ή αγοράζεται.ΕΙΣΑΓΩΓΗ μέσα από την ίδια την οικογένεια. με την αμοιβαία προ­ σφορά υπηρεσιών. η π α ρ α γ ω γ ή α γ α θ ώ ν . προχωρεί στην ανταλλαγή α γ α θ ώ ν . Το νόμισμα. Δεν είναι σωστή η άποψη π ω ς ο Αριστοτέλης δεν διέβλεψε τη δια- . άρα είναι «παρά καπηλική. με τον περιορισμένο χ ώ ρ ο . Χωρίς ανταλλαγή δεν υπάρχει κοινωνία. που κ α ­ λύπτει τις λογικές ανάγκες του ανθρώπου. προέκυψε από την ανάγκη να διευκολυνθούν οι συναλλαγές σε ευρύτερη κλίμακα. όχι υλική δημιουρ­ γ ί α » . τον περιορισμέ­ νο αριθμό πολιτών και τα συγκεκριμένα διακριτικά στοι­ χεία της. ως π α ρ ά γ ω γ ο του ρήματος «νομίζω». η Στη εμπορία. φύσιν».

με αναπόφευκτη συνέπεια να υποστούν ριζικές μεταβολές και οι πολιτικές θεωρίες. Αμέτρητοι πολιτικοί φιλόσοφοι. που μοιραία θα οδηγούσαν στην κατάργηση τ η ς αρχαίας πόλης-κράτους. αναζήτησαν πολιτικές λύσεις μέσα από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη. διαφωτι­ στές. ο Έ ρ α σ μ ο ς . Εμφανίστηκαν πολλές μορφές π ο λ ι τ ε υ μ ά τ ω ν . η γ έ τ ε ς επαναστάσεων. μεγάλες πόλεις της Ανατο­ λής κατοικήθηκαν από Έλληνες και διακρίθηκαν ως πολι­ τικά κέντρα. κορυ­ φαίοι εκπρόσωποι της εκκλησίας. ό π ω ς για π α ρ ά δ ε ι γ μ α στην ελληνιστική. Άλλωστε και σε μεταγενέστερες εποχές. ο Σ π ι ν ό ζ α . ο Μακιαβέλι. ο Κοντορσέ. την αριστοκρατία της συγκλήτου και τη δημοκρατία των συνελεύσεων και των αρχόντων. Η χριστιανική θρησκεία κηρύσσει την ύπαρξη ενός ουράνιου βασιλείου. ο Χ ο μ π ς . μονάρχες. αναζητούν τις α π α ­ ντήσεις στα αιώνια προβλήματα τ ω ν «αρχόντων» και τ ω ν . θέτοντας έτσι τις βάσεις του σύγχρονου δημόσιου δικαίου. Ο απόστολος Παύλος είναι ίσως ο π ρ ώ ­ τος χριστιανός θεωρητικός του φυσικού δικαίου του κρά­ τους.ΕΙΣΑΓΩΓΗ μόρφωση νέων πολιτικοκοινωνικών συνθηκών. τη μοναρχία τ ω ν υ π ά ­ των. Αργότερα ο Πολύβιος. ο Λοκ. Ο Δάντης. ο Ρ ο υ σ ώ . Μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου. καθένας χ ω ρ ι σ τ ά στην ε π ο χ ή του και π ά ν τ α με βάση το δεδομένο πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο. και προτρέπει τους χριστιανούς να πειθαρχούν στους νό­ μους του κράτους. αποδεικνύεται οπαδός του Αριστοτέλη. από τη θεοκρατική και τη σ υ ν τ α γ μ α τ ι κ ή μοναρχία μέχρι τη σύγχρονη δημοκρατία και τα λαϊκιστι­ κά π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α . περιγράφοντας τη ρωμαϊκή κυριαρχία μέσα από έναν αρμονικό συνδυασμό διάφορων τ ύ π ω ν πολιτεύματος. δεν αρνιέται όμως την ύπαρξη και την ισχύ του γήινου. η δομή τ η ς κοινωνίας άλλαξε πολλές φορές. την επικράτηση τ ω ν Ρ ω μ α ί ω ν και την εμφάνιση του χριστια­ νισμού. ο Μοντεσκιέ.

Μια πολιτική θεωρία ό π ω ς αυτή μπορεί να βρει έρεισμα σε οποιαδήποτε πολιτειακή οργάνωση. πολιτικές και οικονομικές συνθήκες και διαμορφώνουν πολιτεύματα προορισμένα να εξυπηρετήσουν συγκεκριμένες ανάγκες. Π ώ ς μπόρεσε να λειτουργήσει εκείνο το συνονθύλευμα λαών. π ω ς βρέθηκαν να επιδρούν στη Δύση του Μεσαίωνα.ΕΙΣΑΓΩΓΗ «αρχομένων». ό π ω ς το θέλησε και το οραματίστηκε κ ά τ ω από τις π ρ α γ μ α τ ι κ έ ς συνθήκες της εποχής του ο Αριστοτέλης. των «ελεύθερων» και των «δούλων». του αντιπροσωπευτικού συ­ στήματος και της εκλογής μέσω εκλεκτόρων. τ ω ν «βασιλέων» και των «τυράννων». γιατί περιέχει στοι­ χεία αντικειμενικά και διαχρονικά που ξεπηδούν μεσα από τις εκάστοτε κοινωνικές. εθίμων. π ώ ς ενέπνευσαν τους Δ ι α φ ω τ ι σ τ έ ς . δηλαδή με βάση τις π ρ α γ μ α τ ι κ έ ς συνθήκες. Οι πόλεις επέζησαν και μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου και μετα τη διάσπαση της αυτοκρατορίας του. τούτο όμως δεν σημαί­ νει π ω ς η πολιτική θεωρία του ήταν μόνο τότε εφαρμόσιμη. Και ακόμα στα πολύπλοκα ζ η τ ή μ α τ α τ η ς καθολικής ψηφοφορίας. την ιδιοσυγκρασία του λαού της. Τ ό τ ε π ώ ς οργανώθηκαν και γ ι α τ ί άνθησαν οι πόλεις στην ελληνιστική περίοδο. Μπορεί λοιπόν η «πολιτεία» του Αριστοτέλη να είχε βάση την πόλη-κράτος της εποχής. την οικονομική κ α τ ά σ τ α σ η . που αναμφιβήτητα αντιμετωπίζονται σε άμεση συνάρτηση με τη συ­ γκεκριμένη χ ώ ρ α . των «αριστοκρατών» και του «δήμου». νόμων και αρχόντων. Κι αν τα Πολιτικά δεν περιείχαν ευέλικτες και διαχρονικές αρχές. Αναμφισβήτητη απόδειξη αποτελεί ο ίδιος ο κοσμοκράτορας μαθητής του: δ ι α τ υ π ώ θ η κ ε η άποψη π ω ς ο Μέγας Αλέξανδρος δεν ακο­ λούθησε τις πολιτικές θεωρίες του δασκάλου στο αχανές κράτος που δημιούργησε. αν δεν υπήρχαν κάποιες βασικές πολιτικές αρχές που το καθοδηγούσαν. αν όχι μέσα από . π ώ ς φτάσαμε σήμερα να μιλάμε για «μεσα π α ρ α γ ω γ ή ς » και για «οικονομικά α γ α θ ά » .

Το διαχρονικό στοιχείο στην πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη είναι ότι αναζητά τα άριστα στοιχεία της πολιτειακής π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α ς και προσπαθεί να τα οδηγήσει σε αρμο­ νικό συνδυασμό. με βάση τα π ρ α γ μ α τ ι κ ά δεδομένα της ε π ο χ ή ς που το διαμορφώνει. . Κι ό π ω ς είναι βέβαιο ότι κάθε φιλοσοφικό σύστημα περιέχει π ρ ο σ ω π ι κ ά στοιχεία του εκφραστή του. τους «θεοκρατι­ κούς μονάρχες» του Μεσαίωνα. ώστε να γίνουν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α . τους αυτοκράτορες του Βυζαντίου μέχρι τους νεότερους πολιτικούς η γ έ τ ε ς . Ο Π λ ά τ ω ν δίδαξε τον Αριστοτέλη και ο Αριστοτέλης \τον Αλέξανδρο. Τούτο ακριβώς συνέβη με τον Αλέξανδρο. τον απόστολο Παύλο. έτσι και η εφαρμογή κάθε φιλοσοφικής θε­ ωρίας αναγκαστικά θα περιλάβει ορισμένα π ρ ο σ ω π ι κ ά στοιχεία του εφαρμοστή τ η ς .ΕΙΣΑΓΩΓΗ τα «ποιητικά όργανα» και τα « κ τ ή μ α τ α » του Σ τ α γ ι ρ ί τ η .

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A .

εν μέρει άρχει και εν μέρει άρχεται" τούτα όμως δεν είναι αληθινά). αν την ασκεί σε περισσότερους οικογενειάρχης κι αν την ασκεί σε ακόμα περισσότερους πολιτικός ή βασιλιάς. Θα το . όταν ξεχωρίζουν τον πολιτικό από τον βασιλιά. Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη 1 αποτελεί κοινωνία κι ότι κάθε κοινωνία έχει δημιουργηθεί με σκοπό κάποιο αγαθό (όλοι προσπαθούν να πετύχουν εκείνο που θεωρούν αγαθό). Όσοι λοιπόν νομίζουν πως η εξουσία του πολιτικού 4 . του βασι­ λιά. ενώ ο πολι­ τικός. επειδή σύμ­ φωνα με τη γνώμη τους η μεγάλη οικογένεια 6 δεν διαφέρει καθόλου από τη μικρή πόλη" το ίδιο λάθος κάνουν. αν κάποιος ασκεί εξουσία πάνω σε λίγους είναι κύριος.ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΩΤΟ 1. πάνω στα οποία ασκείται η εξουσία. και όχι στο είδος της εξουσίας που ασκεί καθένας" έτσι νομίζουν ότι. είναι φανερό πως όλες ετούτες οι κοινωνίες2 στοχεύουν σε κάποιο συγκεκριμένο αγαθό. σύμφωνα με την πολιτική επιστήμη. υποστηρίζοντας ότι ο βασιλιάς ασκεί αυτοδικαίως την εξουσία. κι ότι το ουσιαστικότερο απ' όλα τα αγαθά 3 αποτελεί τον σκοπό της σημαντικότερης κοινωνίας που περιλαμβάνει και όλες τις άλλες" κι ετούτη είναι η αποκαλούμενη πόλη και πολιτική κοινωνία. του οικογενειάρχη και του κυρίου είναι ένα και το αυτό πράγμα δεν σκέπτονται σωστά 5 (νομίζουν βέβαια πως η διαφορά βρίσκεται στο αν είναι πολλά ή λίγα τα πρόσωπα ή τα πράγματα.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

όπως συμβαίνει και στα υπόλοιπα ζώα και τα φυτά 9 . κα­ θώς κι αν ενδέχεται να οδηγηθούμε σε ορισμένα επιστημο­ νικά συμπεράσματα για το καθένα. φτωχικά. είναι εξουσιαζόμενο και από τη φύση του υπόδουλο.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A 7 αποδείξουμε με τη γνωστή μέθοδο . 2. αφού . Η φύση λοιπόν έχει καθορίσει τον προορισμό της γυναίκας 10 και του δούλου.γι' αυτό συμπίπτουν τα συμφέροντα κυρίου και δούλου. αυτό που εξουσιάζει κι αυτό που εξουσιάζεται εκ φύσεως. αλλά για ένα μόνο έργο 12 . Στους βαρβάρους 13 όμως η γυναίκα και ο δούλος ανήκουν στην ίδια τάξη" κι αυτό επειδή δεν έχουν εκ φύσεως άρχοντες. αλλά κάθε πλάσμα για ένα και μόνο σκοπό" έτσι και το κάθε εργαλείο θα ήταν τέλειο. όπως για παράδειγμα το θηλυκό και το αρσενικό χάριν της τεκνοποίησης (κι ετούτο όχι επειδή το θέλουν. ενώ το άλλο. αλλά επει­ δή. Γι' αυτό οι ποιητές λένε πως «είναι φυσικό οι Έλληνες να κυβερνούν τους βαρβάρους». (επειδή η φύση δημιουργεί τα πλάσματα όχι όπως οι χαλκουργοί το δελφικό μαχαίρι". αλλά η κοινωνία τους προέρχεται από την ένωση δούλου με δούλη. Πρώτα πρέπει να συνδυάσουμε εκείνα8 που δεν μπορούν να υπάρξουν το ένα χωρίς το άλλο. Ό. είναι στη φύση τους να αφήνουν κάτι όμοιο τους). που μπορεί να εκτελεί με το σώμα. χάριν της κοινής σωτηρίας.τι μπορεί και προβλέπει με τη διάνοια είναι από τη φύση του κυρίαρχο και δεσπόζον. όπως στα άλλα ζητήματα έτσι κι εδώ θα εφαρμόζει τον καλύτερο τρόπο εξέτασης. αν χρησίμευε όχι για πολλά. Όπως λοιπόν στα άλλα ζητήματα πρέπει να διαιρούμε το σύνθετο μέχρι τα αδιαί­ ρετα μόρια του (δηλαδή μέχρι τα ελάχιστα μέρη του συνό­ λου) έτσι και για την πόλη θα εξετάσουμε ποια είναι τα συστατικά της μέρη και σε τι διαφέρουν μεταξύ τους. Αν κάποιος εξετάζει από την αρχή τα πράγματα και παρακολουθεί προσεκτικά την εξέλιξη τους.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

3. επειδή και οι άνθρωποι. όχι όμως η προσωρινή αλλά η μόνιμη. δημιουργήθηκε για να γίνει ευκολότερη η εξασφάλιση αναγκαίων 22 και διατηρείται για να ζουν καλύτερα οι πο­ λίτες. είναι η κώμη 1 7 . Και τούτο εννοεί ο Όμηρος όταν λέει «καθένας εξουσιάζει τα παιδιά και τις γυναίκες του» 20.γιατί ήταν διασπαρμένοι κι έτσι κατοικούσαν τα χρόνια τα παλιά. Έτσι η εκ φύσεως διαρκής κοινωνία είναι η οικογένεια και ο Χαρώνδας' 4 ονομάζει όσους την αποτελούν «ομόσιτους». τούτο λέμε ότι .η πόλη είναι ο τελικός σκο­ πός τους η δε φύση είναι τελικός σκοπός. Στους φτωχούς το βόδι έχει τη θέση του δούλου. Γι' αυτό όλοι λένε ότι και οι θεοί έχουν βασιλείς. επειδή δημιουργήθηκαν από κώμες που είχαν βασι­ λιά. ενώ ο Επιμενίδης' 5 ο Κρητικός «ομοτράπε­ ζους». Από τις δυο λοιπόν τούτες ενώσεις δημιουργήθηκε η πρώτη οικογένεια και σωστά ο Ησίοδος είπε στο ποίημα του ((πρώτο και κύριο η οικία. μετά η γυναίκα και μετά το βόδι με το άροτρο». επειδή είναι παιδιά 1 8 της οικογένειας και παιδιά των παιδιών της. και γι' αυτό ορισμένοι απο­ καλούν τους κατοίκους της «ομογάλακτους». όπως και οι αποικίες των οικογενειών εξαιτίας της συγγέ­ νειας. Γι' αυτό κάθε πόλη υπάρχει εκ φύσεως όπως ακρι­ βώς και οι πρώτες κοινωνίες.οι άνθρωποι εξομοιώνουν τους βίους των θεών με τους δικούς τους. όπως είναι κάθε τι όταν φτάσει στην τέλεια ανάπτυξη του. άλλοι ακόμα και τώρα. Η κώμη μοιά­ ζει με οικογενειακή αποικία 16 . Και γι' αυτό αρχικά οι πόλεις είχαν βασιλείς. όπως και τώρα τα έθνη 19 . Μία κοινωνία με περισσότερες κώμες σχηματίζει την τέλεια πόλη. που έφτασε να γίνει αυτάρκης 21 . άλλοι παλιότερα. Η ένωση περισσότερων οικογενειών.κάθε οικογένεια έχει βασιλιά της τον πιο ηλικιωμένο.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A εκ φύσεως είναι το ίδιο πράγμα βάρβαρος και δούλος. κυβερ­ νιόνταν από βασιλείς.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

δηλαδή ότι μόνο αυτός έχει το αίσθημα του καλού και του κακού και του δικαίου και του αδίκου και των άλλων συναφών αξιών η δε επικοινωνία ως προς αυτά δημιουργεί την οικογένεια και την πόλη.επειδή τίποτα.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A είναι η φύση του καθενός. αφού βρίσκεται έξω από οποιοδήποτε ζυγό. εκτός αν αποκαλέσουμε έτσι το πέτρινο χέρι (αν καταστραφεί. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η πολη υπάρχει εκ φύσεως κι οτι ο άνθρωπος είναι φύσει κοινωνικό ον κι οτι ο απολις εκ φύσεως και οχι εξαιτίας κάποιου τυχαίου περιστατικού είναι ή φαύλος ή ανώτερος από τον άνθρωπο. Και όλα τα πράγματα είναι φτιαγμένα ανάλογα . είτε πρόκειται για άνθρωπο είτε για άλογο είτε για οικογένεια. Ο λόγος που κάνει τον άνθρωπο κοινω­ νικότερο από τη μέλισσα ή τα άλλα ζώα που ζουν σε αγέλες είναι φανερός. χωρίς ε­ στία» 29.οι άναρθρες κραυγές είναι εκδηλώσεις του ευχάριστου και του δυσάρεστου. Η αιτία και ο σκοπός των 24 όντων είναι το σημαντικότερο αγαθό κι η αυτάρκεια είναι και σκοπός και μέγιστο αγαθό 2 5 .τούτο ακριβώς είναι και το αποκλει­ στικό γνώρισμα του ανθρώπου σε σύγκριση με τα υπόλοι­ πα ζώα. συνεπώς το δίκαιο 32 και το άδικο .επειδή ο τέτοιου είδους άνθρωπος είναι ταυτόχρο­ να εκ φύσεως και πολεμοχαρής. Η πόλη είναι φυσικό να βρίσκεται πάνω από την οικογένεια. θα κατασκευαστεί άλλο όμοιο). η φύση δεν κάνει χωρίς λόγο. Αναγκαστικά το σύνολο προηγείται 33 από το μέρος. γι' αυτό και υπάρχουν στα άλλα ζώα (μέχρι εκεί έφτασε η φύση τους.διότι δεν υπάρχει χέρι ή πόδι. χωρίς νόμους. όπως είπαμε. δηλαδή να αισθάνονται το ευχάριστο και το δυσάρεστο31 και να το εκφράζουν μεταξύ τους). αλλά και πάνω από τον καθένα μας. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο με το χάρισμα του λόγου 30. ο λόγος όμως υπάρχει για να εκφράζεται το συμφέρον και το βλαβερό. Είναι αυτός που ο Όμηρος αποκαλεί επιτιμητικά «χωρίς οικογένεια. αν νεκρωθεί34 όλο το σώμα.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Όπως ακριβώς ο άνθρωπος που φτάνει στην τελειότητα είναι το καλύτερο απ' όλα τα πλάσματα. έτσι κι όταν απομακρυνθεί από τον νόμο και την απονομή δικαιο­ σύνης γίνεται το χειρότερο απ' όλα. Αφού έγινε φανερό από ποια μέρη συγκροτήθηκε η πόλη. Η δικαιοσύνη μετέχει του πολιτικού φαινομέ­ νου. πρέπει να μιλήσουμε πρώτα για τη διοίκηση της οικογένειας39.αν κάποιος χωριστεί από το σύνολο παύει να είναι αυτάρκης. θα βρεθεί στην ίδια κατάσταση που βρίσκεται και κάθε μέρος του σώματος σε σχέση με το σύνολο" κι εκείνος που δεν μπορεί να ζήσει στην κοινωνία ή δεν χρειάζεται τίποτα επειδή είναι αυτάρκης δεν αποτελ πόλης. Αφού η έρευνα καθενός πράγματος πρέπει πριν απ' όλα να στραφεί στις μικρότερες μονάδες τους. Η παρόρμηση όλων προς μια τέτοια κοινωνία είναι φυσική" ο πρώτος που τη συγκρότησε είναι η αιτία μέγι­ στων αγαθών. Γι' αυτό ο άνθρωπος χωρίς αρετή είναι το πιο ανόσιο και το πιο άγριο πλάσμα και το χειρότερο στο θέμα των σαρκικών ηδονών και στη λαιμαργία. οταν διαθέτει όπλα. διότι η απονομή δικαιοσύνης είναι η τάξη της πολιτι­ κής κοινωνίας και εξακρίβωση του τι αποτελεί δίκαιο 38 . Ο άνθρωπος γεννιέται με όπλα τη φρόνηση και την αρετή. μπορεί όμως να τα χρησιμοποι­ ήσει και για αντίθετους σκοπούς 37 . Είναι λοιπόν φανερό ότι η πόλη προηγείται εκ φύσεως από τον καθένα 36. 4. και οι μικρότερες μονάδες της οικογένειας είναι ο . Τα μέρη της είναι εκείνα από τα οποία σύγκειται η οικογένεια. Η αδικία είναι ολέ­ θρια.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A με την εργασία που θα εκτελέσουν και που μπορούν να εκτελέσουν. μόλις όμως χαθεί τούτη η ικανότητα δεν πρέ­ πει να λέμε πως είναι τα ίδια αλλά κατ' όνομα ίδια 35 . αφού κάθε πόλη συγκροτείται από οικογέ­ νειες. και η τέλεια οικογένεια αποτελείται από δού­ λους και ελεύθερους. επομένως είναι ή θηρίο ή θεός.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

στις τέχνες ο υπηρέτης θεωρείται . ενώ ο πλοηγός έμψυχο . ο πατέρας και τα παιδιά. ενώ άλλοι τη θεωρούν σημαντικό μέρος της· θα εξετάσουμε πάντως πώς έχουν τα πράγματα. σημαίνει ότι και η τέχνη να αποκτά κανείς είναι μέρος της διοίκησης της οικογένειας (επειδή χωρίς τα αναγκαία δεν μπορεί κανείς ούτε να επιβιώσει. έτσι και στην τέχνη της διοίκησης του οίκου είναι απαραίτητα τα κατάλληλα μέσα . ενώ η φύση τους έπλασε χωρίς διαφορά)· γι' αυτό η δουλεία δεν στηρίζεται στο δίκαιο. Άλλοι όμως πιστεύουν ότι η εξουσία του κυρίου είναι παρά φύση (κι ότι μόνο ο νόμος κάνει τον έναν ελεύθερο και τον άλλο δούλο. ούτε να ζήσει καλά)" κι όπως για κάθε συγκεκριμένη τέχνη είναι απαραίτητο να υπάρχουν τα κατάλληλα μέσα για την ο­ λοκλήρωση του έργου. Ας πούμε ότι έχουμε αυτές τις τρεις εξουσίες. όπως είπαμε στην αρχή. Εννοώ τη σχέση που καλείται χρηματιστική. Τπάρχει όμως ακόμα μία. Πρώτα θα μιλήσουμε για τον κύ­ ριο και τον δούλο. επίσης χωρίς ιδιαίτερο όνομα. είναι το ίδιο πράγμα η διοίκηση του οίκου. του πολιτικού και του βασι­ λιά.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A κύριος και ο δούλος. η εξουσία του κυρίου.από τα μέσα ετούτα άλλα είναι άψυχα. επειδή είναι αποτέλεσμα βίας. Τα δυο πρώτα είναι η εξουσία του κυρίου και του συζύγου 40 (η ένωση άντρα και γυναίκας δεν έχει όνομα). άλλα έμψυχα (όπως για παράδειγμα για τον καπετάνιο το πηδάλιο είναι άψυχο. για να δούμε την πρακτική τους χρησι­ μότητα και μήπως μπορέσουμε να γνωρίσουμε καλύτερα το θέμα απ' ότι έως τώρα. που μερικοί πιστεύουν ότι είναι η διοίκηση του οίκου. Τρίτο είναι η τεκνοποιητική. θα ασχοληθούμε μ' αυτά τα τρία ζευγάρια για να δούμε τι είναι το καθένα και τι πρέπει να είναι. Άλλοι νομίζουν ότι η εξουσία του κυρίου είναι κάποιο είδος επιστήμης και ότι. ο σύζυγος και η σύζυγος. Αφού λοιπόν η κτήση είναι σημαντικό στοιχείο της οικογένειας.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Η ανθρώπινη ζωή είναι πράξη. ενώ το κτήμα είναι μέσο χρήσης. 5. Επιπλέ­ ον. τότε οι αρχιτεχνίτες 4 2 δεν θα χρειάζονταν εργάτες ούτε οι αφέντες δούλους. Η σαΐτα παράγει κάτι με τη χρήση της. όπως υποστηρίζουν για τα αυτόματα του Δαιδάλου 41 ή τους τρίποδες του Ηφαίστου.τι είναι εργαλείο. όχι παραγω­ γή.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A είδος μέσου). έχουν όμως και οι δυο ανάγκη από εργαλεία. αλλά και του ανήκει. 1 ο κτήμα νοείται οπως και το μέρος· όπως το μέρος δεν είναι μόνο τμήμα του συνόλου. έτσι και το κτήμα είναι μέσο ζωής. αν και οι σαΐτες του αργαλειού είχαν τη δύναμη να υφαίνουν οι ίδιες και οι χορδές να παίζουν μόνες τους κιθάρα. για τους οποίους ο ποιητής λέει οτι εκτελούσαν αυτόματα την εργασία τους στο εργαστήριο του θεού. Αργότερα θα εξετάσουμε αν κάποιος είναι από τη . χωρίς όμως να του ανήκει· ενώ ο δούλος όχι μόνο είναι δούλος του κυρίου του. και ξέχωρο από τον ιδιο­ κτήτη. ενώ το ρούχο και το κρεβάτι μόνο χρησιμοποιούνται 43 . η κτήση πλούτου είναι κτήση πλήθους από μέσα και ο δούλος είναι έμψυχο κτήμα. Ο κύριος του δούλου είναι μόνο κύριος του. επειδή παραγωγή και χρήση διαφέρουν. αλλά του ανήκει απόλυτα. έτσι και το κτήμα. Αν κάθε μέσο είχε τη δύναμη να ολοκλη­ ρώσει μόνο το έργο του μετά από διαταγή ή από μόνο του. Αυτά λοιπόν που λέγο­ νται εργαλεία είναι μέσα παραγωγής. Δούλος από τη φύση του είναι όποιος ανήκει σε άλλον άνθρωπο κι όχι στον εαυτό του και. έτσι. αν και είναι άνθρωπος είναι κτήμα πράξης 4 5 και κτήμα είναι ό. είναι αναπόφευκτο και αυτά να διαφέρουν. Απ' όλα τούτα καταδεικνύεται ποια είναι η φύση του δούλου και ποια η σημασία του. Αλλά ο υπηρέτης είναι το σημαντικότερο α π ' όλα τα μέσα. γι' αυτό και ο δούλος εξυπηρετεί τις ανάγκες πράξης του αφέντη του .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

και είναι καλύτερη η εξουσία του ανθρώπου από την εξουσία του θηρίου. μπορούμε να μελετήσουμε πρώτα στον άνθρωπο την εξουσία του αφέντη και του πολιτικού" γιατί η εξουσία της ψυχής πάνω στο σώμα είναι εξουσία κυρίου πάνω σε δούλο. και το στοιχείο αυτό εκ φύσεως ενυπάρχει σε όλα τα έμψυχα όντα.ό. Δεν είναι δύσκολο να δούμε τα πράγματα λογικά και να τα αντιληφθούμε με βάση τα όσα συμβαίνουν. και τι είναι δίκαιο και καλύτε­ ρο. Όπως είπαμε. Πρώ­ τα πρώτα κάθε ζωντανό πλάσμα αποτελείται από την ψυχη και το σώμα" η ψυχή εξουσιάζει. όπως κι αν η δουλεία είναι κάτι το αφύσικο. εκεί υπάρχει και έργο 47 . Εξετάζοντας τις έννοιες του «άρχειν» και του «άρχεσθαι». Όσα αποτελούνται από περισσότερα μέρη και συνιστούν ένα σύνολο. διαπιστώνουμε ότι και τα δυο είναι και αναγκαία και ωφέλιμα. Ορισμένα πλάσματα εκ γενετής διαχωρίστηκαν.τι κάνουν οι καλύτεροι είναι καλύτε­ ρο" κι όπου άλλος εξουσιάζει και άλλος εξουσιάζεται. η αρχή της αρμονίας. Στους μοχθηρούς ή όσους τείνουν προς τη μοχθηρία πολλές φορές μπορεί να φανεί πως το σώμα εξουσιάζει την ψυχή. άλλα για να εξουσιάζονται κι άλλα για να εξουσιάζουν. Τούτα όμως ίσως αποτελούν αντικείμενο γενικότερης μελέτης 48 . είτε συνεχή είτε διαχωρι­ σμένα.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A φύση του δούλος46 ή όχι. περιέχουν φανερά το στοιχείο που εξουσιάζει και το στοιχείο που εξουσιάζεται. Αλλά και στα άψυχα υπάρχει παρόμοια αρχή. Υπάρχουν πολλά είδη αρχόντων και αρχο­ μένων. επειδή είναι φαύλοι και όχι φυσιολογικοί. να είναι ή να μην είναι κανείς δούλος. ενώ το σώμα εξουσιάζε­ ται. επειδή σ' αυτόν γίνεται φανερό. ενώ η εξουσία του νου πάνω στις ορέξεις . Το φαινόμενο τούτο πρέπει να το εξετάσουμε στους φυσιολογικούς ανθρώπους και όχι στους διεφθαρμένους" γι' αυτό και πρέπει να εξετάσουμε τον άνθρωπο που βρίσκεται στην καλύτερη σωματική και ψυχική κατάσταση.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

τι κάνουν οι καλύτεροι είναι καλύτε­ ρο.κι όπου άλλος εξουσιάζει και άλλος εξουσιάζεται. Εξετάζοντας τις έννοιες του «άρχειν» και του «άρχεσθαι». Όσα αποτελούνται από περισσότερα μέρη και συνιστούν ένα σύνολο. να είναι ή να μην είναι κανείς δούλος. ενώ το σώμα εξουσιάζε­ ται. επειδή είναι φαύλοι και όχι φυσιολογικοί. Πρώ­ τα πρώτα κάθε ζωντανό πλάσμα αποτελείται από την ψυχή και το σώμα . διαπιστώνουμε ότι και τα δυο είναι και αναγκαία και ωφέλιμα. Το φαινόμενο τούτο πρέπει να το εξετάσουμε στους φυσιολογικούς ανθρώπους και όχι στους διεφθαρμένους γι' αυτό και πρέπει να εξετάσουμε τον άνθρωπο που βρίσκεται στην καλύτερη σωματική και ψυχική κατάσταση. και τι είναι δίκαιο και καλύτε­ ρο. άλλα για να εξουσιάζονται κι άλλα για να εξουσιάζουν. Αλλά και στα άψυχα υπάρχει παρόμοια αρχή. ενώ η εξουσία του νου πάνω στις ορέξεις . και το στοιχείο αυτό εκ φύσεως ενυπάρχει σε όλα τα έμψυχα όντα. Υπάρχουν πολλά είδη αρχόντων και αρχο­ μένων.γιατί η εξουσία της ψυχής πάνω στο σώμα είναι εξουσία κυρίου πάνω σε δούλο. Ορισμένα πλάσματα εκ γενετής διαχωρίστηκαν.ό. Όπως είπαμε. η αρχή της αρμονίας. μπορούμε να μελετήσουμε πρώτα στον άνθρωπο την εξουσία του αφέντη και του πολιτικού . εκεί υπάρχει και έργο 47 . είτε συνεχή είτε διαχωρι­ σμένα. Τούτα όμως ίσως αποτελούν αντικείμενο γενικότερης μελέτης 4 8 . όπως κι αν η δουλεία είναι κάτι το αφύσικο. Στους μοχθηρούς ή όσους τείνουν προς τη μοχθηρία πολλές φορές μπορεί να φανεί πως το σώμα εξουσιάζει την ψυχή. επειδή σ' αυτόν γίνεται φανερό. Δεν είναι δύσκολο να δούμε τα πράγματα λογικά και να τα αντιληφθούμε με βάση τα όσα συμβαίνουν. και είναι καλύτερη η εξουσία του ανθρώπου από την εξουσία του θηρίου.η ψυχή εξουσιάζει. περιέχουν φανερά το στοιχείο που εξουσιάζει και το στοιχείο που εξουσιάζεται.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A φύση του δούλος46 ή όχι.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Τα ήμερα είναι από τη φύση τους καλύτερα από τα άγρια. ενώ τα πρώτα να στέκονται όρθια και να είναι άχρηστα για τέτοιες εργασίες. δούλος να έχει σώμα ελεύθερου και ελεύθερος ψυχή δούλου 51 . αν οι άνθρωποι διέφεραν μεταξύ τους στο σώμα . Έτσι όμως γίνεται φανερό ότι είναι και φυσικό και ωφέλιμο το σώμα να εξουσιάζεται από την ψυχή. Άλλωστε η χρήση δούλων και ζώων δεν διαφέρει πολύ. οπότε είναι καλύτερα. όχι όμως και τη νόηση 5 0 . Εκ φύσεως δούλος είναι όποιος μπορεί να είναι κτήμα κάποιου άλλου (και γι' αυτό είναι κτήμα άλλου) και τέτοιος άνθρωπος είναι όποιος έχει όσο λογικό χρειά­ ζεται μόνο για να έχει την αίσθηση. Είναι όμως βέβαιο ότι. Το ίδιο συμβαίνει και μεταξύ του ανθρώπου και των άλλων ζώων. όπως είπαμε. ενώ η ισότητα ανάμεσα σε ψυχή και σώμα ή η κυριαρχία του σώματος πάνω στην ψυχή βλάπτει και τα δυο. Τα υπόλοιπα ζώα δεν αισθάνονται με τη λογική αλλά υπακούουν στα πάθη τους. ΙΙολλές φορές συμβαίνει και το αντίθετο. η επιθυμία από τον νου και τη λογική. και για τη σωτηρία τους είναι καλύτερα να εξουσιάζονται από τον άνθρωπο. και μόνο τούτη τη χρησιμότητα έχουν) είναι φύσει δούλοι.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A 49 είναι εξουσία πολιτικού ή βασιλιά . επειδή και τα ήμερα ζώα και οι δούλοι βοηθούν για την απόκτηση των αναγκαίων με το σώμα τους. το πρώτο εξουσιάζει και το δεύτερο υποτάσσεται. Και η φύση λοιπόν θέλει να κάνει τα σώματα των ελευθέρων διαφορετικά από των δούλων. Και το αρσενικό είναι από τη φύση του ανώτερο από το θηλυκό. Το ίδιο πρέπει να ισχύει και για όλους τους ανθρώπους. ώστε τα δεύτερα να είναι δυνατά για τις σωματικές εργασίες. Όσοι λοιπόν διαφέρουν από τους άλλους όσο διαφέρει η ψυχή από το σώμα και ο άνθρωπος από το θηρίο (και τούτη τη διαφορά την έχουν όσοι δεν μπορούν να προσφέρουν παρά σωματικές δυνά­ μεις. να υποτα­ χθούν. αλλά χρήσιμα για την πολιτική ζ ω ή .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

επειδή κατά τη γνώμη τους είναι φοβερό κάποιος να υπο­ κύπτει στη βία και να εξουσιάζεται από κάποιον που επι­ βάλλεται με τη βία. Με δυο τρόπους καθορίζεται η δουλεία και ο δούλος. αν βρει τα μέσα. Πράγματι είναι δυνατόν να είναι κάποιος δούλος σύμφωνα με τον νόμο. Είναι λοιπόν φανερό ότι από τη φύση τους άλλοι είναι ελεύθεροι και άλλοι δούλοι. θα ισχυρίζονταν ότι όσοι μειονεκτούν θα άξιζε να είναι δούλοι τους. Ε π ε ι δ ή αυτές οι γνώμες διίστανται. όπως την ομορφιά του σ ώ μ α τ ο ς 5 4 . 6. και ότι η επικράτηση οφείλεται πάντα στην υπεροχή ως προς κάποια αξία . όπως θα κα­ ταδίκαζαν τον ρήτορα που προτείνει παράνομα μέτρα 5 5 . και τους συμφέρει και είναι δίκαιο οι τελευταίοι να παραμείνουν δούλοι. σύμφωνα με την οποία τα λάφυρα του πολέμου ανήκουν στους νικητές. πολύ περισσσότερο δικαιολογείται να ισχύει για την ψυχή όμως της ψυχής 53 - την ομορφιά δεν μπορούμε να τη δούμε το ίδιο εύκο­ λα. Ωστόσο πολλοί νομικοί καταδικάζουν αυτό τον νόμο. είτε από τη φύση είτε με τον νόμο. ενώ άλλοι οτι δίκαιο είναι το να εξουσιάζει ο ισχυρότερος). τ ό τ ε όλοι. αμφισβη­ τείται όμως αν η βία είναι δίκαιο πράγμα (γι' αυτό ακρι­ βώς άλλοι πιστεύουν 5 8 ότι δίκαιο είναι η ευμένεια προς τον ασθενέστερο.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A 52 όσο διαφέρουν από τα αγάλματα των θεών . Α ι τ ί α της αμφισβήτησης και της ανταλλαγής θεωριο')ν είναι η άποψη ότι κατά κά­ ποιο τρόπο η αρετή 5 7 έχει το δικαίωμα να μεταχειριστεί βία. Αλλά και οι σοφοί 5 6 δεν έχουν όλοι την ίδια γνώμη πάνω στο ζήτημα.έτσι δίνεται η εντύπωση ότι η βία εμπεριέχει ένα είδος αρετής. Κι αν τούτο αληθεύει για το σώμα. γιατί ο νόμος είναι είδος συνθήκης. δεν ση­ μαίνει ότι έχουν κάποιο ισχυρό ή πιθανό έρεισμα οι άλλες 67 . Ωστόσο δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσουμε ότι κατά κάποιο τρόπο κρίνουν σωστά και όσοι ισχυρίζονται τα αντίθετα.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Η παραπάνω αμφισβήτηση έχει λοιπόν κάποια δικαιο­ λογία. ενώ άλλοι όχι απόλυτα. θέλουν να διαχωρίσουν ελεύ­ θερους και δούλους.από την άλλη σε καμιά περίπτωση δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος π ω ς είναι δούλος ένας άνθρωπος που δεν του αξίζει η δουλεία. είναι φανερό . Έ χ ο υ ν την αξίωση από καλούς γονείς να γεννιούνται καλα παιδιά.» Κι όταν λένε κάτι τέτοιο. αν συμβεί να αιχμαλωτισθούν και να πουληθούν. γιατί αυτή καθαυτή η αιτία του πολέμου μπορεί να είναι άδικη . όπως είπαμε εξ αρχής. ποιος θα τολμούσε να με πει δούλη. αλλά δεν μπορεί 6 0 .κι ότι επίσης σε ορισμένες 69 . με βάση την αρετή και την κακία. ενώ άλλοι πουθενά. Π ά ν τ ω ς όταν το λένε. αλλά παντού. όπως ο άνθρω­ πος γεννά άνθρωπο και το θηρίο γεννά θηρίο. Αναπόφευκτα λοιπόν θα πουν κάποιοι ότι άλλοι είναι παντού δούλοι. ότι δηλαδή δεν πρέπει ο ανώτερος στην αρετή να κυριαρχεί και να διαφεντεύει. Και η φύση θέλει πολλές φορές να το κάνει. Γι' αυτό αποκαλούν δούλους μόνο τους βαρβάρους. δέχονται ως δίκαιη την υπ­ οδούλωση στον πόλεμο. δεν κάνουν άλλο τίποτα από το να αναζητούν τους εκ φύσεως δούλους. ενώ τους ευγενείς βαρβάρους τους θεωρούν ευγενείς μόνο στην πατρίδα τους. Ορισμένοι όμως ολοκληρω­ τικά αντίθετοι. ευγενική και ταπεινή κ α τ α γ ω γ ή . κι ότι δεν είναι πάντα εκ φύσεως άλλοι ελεύθεροι και άλλοι δούλοι 6 1 . Το ίδιο ισχύει και για την ευγένεια . Διαφορετικά θα συμβεί όσοι θεωρούνται ευγενέστεροι να θεωρηθούν δούλοι και ότι κα­ τάγονται από δούλους. που πιστεύουν στη δικαιοσύνη (πράγματι ο νόμος περιέχει κάποιο δίκαιο). Συγχρόνως όμως αντιφάσκουν.οι ευγενείς θεωρούν τους εαυτούς τους ευγενείς όχι μόνο στην πατρίδα τους. Υποθέτουν λοιπόν ότι άλλοι είναι απόλυτα ευγενείς και ελεύθεροι.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A απόψεις. όπως άλ­ λωστε λέει και η « Ε λ έ ν η » 5 9 του Θ ε ο δ έ κ τ η «αφού και από τους δυο γονείς έχω θεϊκή ρίζα.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

και το σώμα και η ψυχή. «υπάρχουν κύριοι και κύριοι. Άλλες από τις ασχολίες των δούλων είναι πιο τ ι μ η τ ι κ έ ς . ενώ η πολιτική είναι εξουσία ελεύθερων και ίσων ανθρώπων. σύμφωνα με την παροιμία. σαν έμψυχο μέρος του σ ώ μ α τ ο ς . Η δεύτερη αφορά τους εκ φύσεως ελεύθερους. Ο αφέντης 6 5 λέγεται αφέντης όχι επειδή κατέχει την αντί­ στοιχη επιστήμη. δούλοι και δούλοι». Γ ι ' αυτό και υπάρχει κάποιο συμφέρον 6 3 και φιλία ανάμεσα στους εκ φύσεως δούλους και τους κυρίους. ενώ όταν η σχέση βασίζεται στον νόμο και τη βία συμβαίνει το αντίθετο). όπως υποστηρίζουν ορι­ σμένοι. άρα και την εξουσία του κυρίου. αλλά γιατί είναι αφέντης. για την οποία γεννήθηκε. Μπορεί ό μ ω ς να υπάρξει επιστήμη και για τον αφέντη και για τον δούλο" και η μεν επιστήμη των δούλων είναι εκείνη που δίδασκε ο Συρακούσιος 6 6 . Όλες αυτές οι γνώσεις είναι γνώσεις δ ο ύ λ ω ν η γνώση του 71 . γιατί εκεί έπαιρνε μισθό και δίδασκε στους δούλους όλες τις καθημερινές φροντίδες. όταν άλλος έχει συμ­ φέρον να είναι δούλος και άλλος να εξουσιάζει" και είναι δίκαιο.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A περιπτώσεις έχει ξεκαθαριστεί αυτό. ενώ η π ρ ώ τ η τους εκ φύσεως δούλους" η διοίκηση του οίκου είναι μοναρχία (κάθε οικογένεια διοικείται από έναν). Και αυτή η γνώση μπορούσε να επεκταθεί και σε περισσότερα πράγματα. Αλλά η κακή χρήση της εξουσίας βλάπτει και τους δύο 6 2 (γιατί το ίδιο συμφέρον έχουν και το μέρος και το όλο. Από αυτά γίνεται φανερό 6 4 ότι η εξουσία του αφέντη δεν είναι ίδια με την εξουσία του πολιτικού. άλλος να υπακούει και άλλος να ασκεί την εξουσία. και ο δούλος είναι μέρος του κυρίου. άλλες πιο αναγκαίες. όπως για παράδειγμα στη μαγειρική και στις υπόλοιπες παρόμοιες φροντίδες. αλλά και πρέπει. ούτε γενικά η μία εξουσία είναι σαν την άλλη. 7. το ίδιο ισχύει και για τον δούλο και τον ελεύθερο. αλλά χωρισμένο.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Η γνώση της κτήσης διαφέρει κι από τις δύο παραπάνω. ή είναι μέρος της ή μόνο βοηθητική. μήπως είναι όπως η κατασκευή των σαϊτών στην υφα­ ντουργία ή όπως η χαλκουργία στην κατασκευή ανδριά­ ντων (αφού δεν λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο. Είναι λοιπόν φανερό ότι η τέχνη της διοίκησης του οίκου δεν είναι πανομοιότυπη με την τέχνη της απόκτησης (αφού η μία χρησιμοποιεί ό. ο κύριος πρέπει να ξέρει να τα διατάζει. αλλά η πρώτη δίνει τα εργαλεία. Γ ι α τ ί αν δουλειά εκείνου που αποκτά είναι να ξέρει π ώ ς αποκτώνται τα χρήματα και η 73 . Yπάρχει αμφισβήτηση αν η από­ κτηση των αγαθών είναι μέρος της διοίκησης της οικογέ­ νειας ή ξεχωριστή επιστήμη.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A αφέντη είναι η γνώση για τη χρησιμοποίηση των δούλων. γιατί ο αφέντης φαίνεται όχι στην απόκτηση των δούλων. Ποια άλλη εκτός από την τέχνη της διοίκησης του οίκου θα ήταν η τέχνη της χρήσης τ ω ν αγαθών της οικογένειας. η γνώση της δίκαιης 6 9 κτήσης είναι ένα είδος πολεμικής η θηρευτικής επιστήμης. 8. Ε ί π α μ ε όσα έπρεπε για τον δούλο και τον δεσπότη.τι η άλλη προμηθεύει). Η γνώση αυτή 67 ούτε μεγάλη είναι ούτε σπουδαία . Γ ι α να μην ταλαιπωρούνται λοιπόν με την εξου­ σία αυτή. ας μελετήσουμε με τη γνωστή μέθοδο κάθε είδος κτήσης και ' 70 Τ Τ ' ' Ck ' ' απόκτησης . κι αυτοί ασχολούνται με την πολιτική ή τη φιλοσοφία. ορισμένοι την αναθέτουν σε επιστάτη 6 8 . Αφού λοιπόν και ο δούλος είναι ένα είδος κ τ ή σ η ς . όπως το μαλλί για τον υφαντουργό και τον χαλκό για τον κατα­ σκευαστή του ανδριάντα). Η π ρ ώ τ η απορία αα μπορούσε να είναι αν η τέχνη της απόκτησης 7 1 είναι ίδια με τη διοίκηση του οίκου. επειδή όσα πρέπει να ξέρει να κάνει ο δούλος. η δεύτερη την ύλη· και ύλη αποκαλώ το υλικό κατασκευής κάποιου έργου. αλλά στον τρόπο χρησιμοποίησης τους. Κι αν είναι βοηθητική.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ο ληστρικός. αλλά καθένα με δια­ φορετικά. ανάλογα με το π ώ ς τρέφονται. Αλλοι ζουν από ληστείες 7 3 . άλλα μεμονωμένα. πρέπει πρώτα να δούμε αν η γε­ ωργία και γενικά η φροντίδα για την απόκτηση της τροφής είναι κλάδος της απόκτησης αγαθών ή διαφορετική α π ' αυτήν. Αυτοί είναι περίπου οι τρόποι διαβίωσης των ανθρώ­ πων. Αλλοι ζουν από το κυνήγι. Λλλα από τα θηρία ζουν σε αγέλες. αναγκάζονται να πάνε μαζί. Οι πιο τεμπέληδες είναι βοσκοί (γιατί παίρνουν την τροφή από τα ήμερα ζώα άνετα χ ω ρ ί ς να κοπιάζουν. όσοι έχουν την εργασία ως μέσο πορισμού της τροφής και όχι την ανταλλαγή ή το λιανικό εμπόριο 7 5 . έλη. Οι περισσότεροι άνθρωποι όμως ζουν από τη γη και τους ήμερους καρπούς. Κ ά τ ι ανάλογο συμβαίνει και στους αν­ θρώπους. συμπληρώνοντας τον ελλιπέ- 75 . Υπάρχουν πολλά είδη τροφής. ποτάμια ή θάλασσες" άλλοι από το κυνήγι των πουλιών ή των άγριων θηρίων 7 4 . αφού άλλα είναι σαρκοφά­ γα. ο αλιευτικός. συνεπώς και πολλοί τρόποι ζωής των ανθρώπων και των ζ ώ ω ν κανένας δεν μπορεί να ζήσει χωρίς τροφή. Άλλοι ζουν ευχάριστα συνδυάζοντας τους πα­ ραπάνω τρόπους διαβίωσης. καθώς η περιουσία και ο πλούτος 72 περιλαμβά­ νουν πολλά πράγματα. γι' αυτό διαφέρει η ζ ω ή των σαρκοφάγων από των φυτοφάγων. Ε π ε ι δ ή κάθε ζ ώ ο δεν ευχαριστιέται με τα ίδια πράγματα. όσοι κατοικούν κοντά σε λίμνες. δεν μοιάζουν όμως όλα τα κυνήγια. δηλαδή ο νομαδικός. ο θηρευτικός και ο γεωργικός. έτσι η διαφορά της τροφής κάνει και τους τρόπους ζωής των ζώων να διαφέρουν.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A περιουσία. σαν γεωργοί μιας ζ ω ­ ντανής γεωργίας). άλλοι από το ψάρεμα. άλλα φυτοφάγα και άλλα παμφάγα" άρα η φύση τους όρισε ιδιαίτερο τρόπο ζωής για να τα διευκολύνει να βρί­ σκουν την τροφή της αρεσκείας τους. διαφέρει κατά πολύ ο τρόπος ζωής τους. χρειάζεται να μετακινηθούν τα ζ ώ α για Όποτε ανεύρεση βο­ σκής.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

76 όλα τα ζ ώ α με τον αμέσως με τη γέννηση τους. Με τον ίδιο τρόπο λοιπόν είναι φανερό πως μπορούμε να θεωρήσουμε οτι ένεκα της τρο­ φής δημιουργήθηκαν τα φυτά για τα ζ ώ α . ώ σ τ ε να το θρέψει μέχρι να μπορεί να την προμηθευτεί μόνο του. για την τροφή και οποιαδήποτε άλλη χρήση. άλλοι τον γεωργικό και τον Οηρευτικό' το ίδιο γίνεται και με τους άλλους. κι από τα άγρια τα περισσότερα. αφού ζουν με τον τρόπο που τους υπαγορεύουν οι ανάγκες τους. το αποκαλούμενο γάλα. Ό σ α πάλι γεννούν ζ ώ α . Αν λοιπόν η φύση δεν πλάθει τίποτα ατελές ούτε χωρίς σκοπό. όπως για παράδειγμα τα ζώα που γεννούν αβγά ή σκου­ λήκια.τι είναι αναγκαίο να υπάρχει ή να αποκτιέται για να αποθηκεύεται. Γ ι ' αυτό και η τέχνη του πολέμου είναι κατά κάποιο τρόπο φύσει κ τ η τ ι κ ή (αφού και το κυνήγι είναι τμήμα της πολεμικής τέχνης). τα ήμερα και για χρήση και για διατροφή. έχουν μέσα τους φυσική τροφή για κάποιο χρονικό διάστημα για τα νεογέννητα.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A στερο για να γίνει αυτάρκης. οπότε ο πόλεμος αυτός είναι φυσικά δίκαιος. όπως άλλοι συνδυάζουν τον νομαδικό με τον ληστρικό. Φαίνεται ότι ο πραγμα­ τικός πλούτος 7 7 αποτελείται από αυτά τα στοιχεία. ό. Δ ι ό τ ι η . Άλλα ζώα γεννούν μαζί με το νεογέννητο αρκετή τ ρ ο φ ή . Έ ν α είδος λοιπόν φυσικής κτήσης ανήκει στην τέχνη της διοίκησης του οίκου. τ ό τ ε αναγκαστικά όλα αυτά η φύση τα έπλασε για χάρη των ανθρώπων. και τα άλλα ζώα για τους ανθρώπους. που πρέπει να χρησιμοποιείται εναντίον των θηρίων και εκείνων των ανθρώπων που δεν θέλουν να εξουσιάζονται. αλλά κι όταν ολοκληρωθεί η ανάπτυξη τους. είναι δηλαδή η απόκτηση πραγμάτων αναγκαίων για τη ζ ω ή και χρήσι­ μων στην πόλη ή την οικογένεια. Φ α ί ­ νεται ότι η ίδια η φύση εξοπλίζει τρόπο απόκτησης της τροφής. αν και η φύση τούς έπλασε γι' αυτό. αν όχι όλα. για τα ρούχα και άλλα εργαλεία.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

και ο πλούτος 7 9 είναι ένα πλήθος εργαλείων και του νοικο­ κυριού και της πολιτικής. Η χρήση κάθε κτήματος γίνεται με δυο τρόπους 8 0 . ή το φοράει κανείς ή το ανταλλάσσει με άλλο είδος" και οι δυο είναι τρόποι χρήσης του υποδήματος" γιατί εκείνος που δίνει το υπόδημα σε όποιον το χρειάζεται με αντάλλαγμα νόμισμα ή τροφή. ούτε στον αριθμό ούτε στο μέγεθος. χρησιμοποιεί το υπόδη­ μα.τι και σε όλες τις άλλες τέχνες· καμιάς τέχνης τα εργα­ λεία δεν είναι άπειρα. γιατί η ανταλλαγή γίνεται σε όλα και ξεκίνησε αρχικά από τις φυσικές ανάγκες εξαι­ τίας της αφθονίας κάποιου είδους απαραίτητου για τον άνθρωπο και της έλλειψης κάποιου άλλου. όχι όμως με τον ταιριαστό τρόπο. σύμφωνα υπάρχει περιορισμός με την οποία δεν φαίνεται να στον πλούτο και τα αποκτήματα. και πολύ σ ω σ τ ά . και για ποια αιτία. Υπάρχει όμως κι ένα άλλο είδος της τέχνης της απόκτησης που μάλιστα αποκαλείται. Πολλοί το θεωρούν ίδιο με το παραπάνω. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι το λιανικό εμπόριο δεν είναι από τη φύση του .και στους δυο χρησιμοποιείται το ίδιο πράγμα όχι όμως με τον ίδιο τρόπο . όπως λέει ο Σόλων <(δεν έχουν τεθεί όρια για τον πλούτο στους ανθρώπους». Το ένα είναι φυσικό. Συμβαίνει όμως ό.αλλά ούτε ίδιο είναι ούτε μακριά βρίσκεται. ο άλλος δεν ταιριάζει· για παράδειγμα το υπόδημα χρησιμοποιείται με δυο τρόπους.ο ένας ταιριάζει στη φύση του. γιατί το υπόδημα δεν κατασκευάστηκε για να ανταλλάσσεται. Είναι φανερό λοιπόν ότι οι οικο­ γενειάρχες και οι πολιτικοί έχουν από τη φύση τρόπους απόκτησης. χρηματιστική.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A f αυτάρκεια 1 ί 78 ' Υ ' σε πράγματα που κάνουν ευχάριστη τη ζ ω ή δεν είναι απεριόριστη. εξαιτίας της γειτνίασης . Ας αρχίσουμε έτσι τη μελέτη μας. Το ίδιο γίνεται και για τα υπόλοιπα κτήματα. 9. το άλλο όχι φυσικό. αλλά αποτέλε­ σμα εμπειρίας και τέχνης.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Πολλοί το θεωρούν ίδιο με το παραπάνω. Υπάρχει όμως κι ένα άλλο είδος της τέχνης της απόκτησης που μάλιστα αποκαλείται. Είναι φανερό λοιπόν ότι οι οικο­ γενειάρχες και οι πολιτικοί έχουν από τη φύση τρόπους απόκτησης.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A / αυτάρκεια 1 I 78 1 Υ 1 σε πράγματα που κάνουν ευχάριστη τη (. και ο πλούτος 7 9 είναι ένα πλήθος εργαλείων και του νοικο­ κυριού και της πολιτικής. γιατί το υπόδημα δεν κατασκευάστηκε για να ανταλλάσσεται. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι το λιανικό εμπόριο δεν είναι από τη φύση του . χρησιμοποιεί το υπόδη­ μα. ο άλλος δεν ταιριάζει - για παράδειγμα το υπόδημα χρησιμοποιείται με δυο τρόπους. όχι όμως με τον ταιριαστό τρόπο. εξαιτίας της γειτνίασης· αλλά ούτε ίδιο είναι ούτε μακριά βρίσκεται. αλλά αποτέλε­ σμα εμπειρίας και τέχνης.τι και σε όλες τις άλλες τέχνες· καμιάς τέχνης τα εργα­ λεία δεν είναι άπειρα. χρηματιστική. σύμφωνα υπάρχει περιορισμός με την οποία δεν φαίνεται να στον πλούτο και τα αποκτήματα. Ας αρχίσουμε έτσι τη μελέτη μας.ο ένας ταιριάζει στη φύση του.ωη δεν είναι απεριόριστη. Συμβαίνει όμως ό. Το ένα είναι φυσικό.και στους δυο χρησιμοποιείται το ίδιο πράγμα όχι όμως με τον ίδιο τρόπο . ούτε στον αριθμό ούτε στο μέγεθος. το άλλο όχι φυσικό. 9. Η χρήση κάθε κτήματος γίνεται με δυο τρόπους 8 0 . γιατί η ανταλλαγή γίνεται σε όλα και ξεκίνησε αρχικά από τις φυσικές ανάγκες εξαι­ τίας της αφθονίας κάποιου είδους απαραίτητου για τον άνθρωπο και της έλλειψης κάποιου άλλου. ή το φοράει κανείς ή το ανταλλάσσει με άλλο είδος" και οι δυο είναι τρόποι χρήσης του υποδήματος· γιατί εκείνος που δίνει το υπόδημα σε όποιον το χρειάζεται με αντάλλαγμα νόμισμα ή τροφή. Το ίδιο γίνεται και για τα υπόλοιπα κτήματα. και πολύ σ ω σ τ ά . και για ποια αιτία. όπως λέει ο Σόλων «δεν έχουν τεθεί όρια για τον πλούτο στους ανθρώπους».

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

που ίσως αρχικά να γινόταν απλά. Μια τέτοια ανταλλαγή 8 2 δεν είναι ούτε αφύσικη ούτε αποτελεί κλάδο της τέχνης της απόκτησης (αφού γινόταν μόνο για να καλυφθούν κενά της φυσικής αυτάρκειας) .απ' αυτή όμως προήλθε κ α τ ' αναλογία εκείνη. Ανταλλάσσουν μεταξύ τους τα απαραίτητα για τη ζ ω ή και τίποτα περισσότερο" για παράδειγμα δίνουν κρασί και παίρνουν σιτάρι και κα­ θετί από τα υπόλοιπα απαραίτητα πράγματα. όπως για παράδειγμα σίδερο ή ασήμι ή κάτι παρόμοιο. επειδή το ιδιαίτερο γνώρισμα ορίστηκε ως απόδειξη της αξίας τ ο υ 8 4 .τι είχαν άφθονο. γι' αυτό συμφώνησαν μεταξύ τους να δίνουν και να παίρνουν στις συναλλαγές κάτι χρήσιμο και ταυτόχρονα εύχρηστο για τις βιοτικές ανάγκες. ενώ οι άλλοι. Δεν ήταν εύκολο να μεταφερθούν όλα τα αναγκαία. οπότε για τις ανάγκες τους έκαναν ανταλλαγές. γιατί αν ήταν έτσι.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A είδος της τέχνης της απόκτησης. ανα­ γκαστικά θα αντάλλασσαν ό. Όταν επινοήθηκε το νόμισμα για τις ανάγκες των συν­ αλλαγών. ζώντας χ ω ρ ι σ τ ά . παρουσιάστηκε κι άλλο είδος της τέχνης από­ κτησης πλούτου. χρειάζονταν άλλοι άλλα. δεν είχε καμιά 81 θέση κι εμφανίζεται όταν η κοινωνία γίνεται μεγαλύτερη . αργότερα όμως έγινε πιο περίπλοκο εξαιτίας της εμπειρίας που υπαγόρευε π ώ ς θα αποκομιζόταν μεγα­ λύτερο κέρδος. Γιατί όσοι ανήκαν στην οικογένεια είχαν τα πάντα κοινά. το λιανικό εμπόριο 8 5 . Αναγκαστικά χρησιμοποι­ ήθηκαν τα νομίσματα 8 3 όταν οι κάτοικοι μιας χώρας εξαρτώνταν περισσότερο από μια άλλη χ ώ ρ α με το να εισάγουν όσα τους έλειπαν και να εξάγουν όσα τους περίσσευαν. όπως κά­ νουν ακόμα πολλά βαρβαρικά έθνη. Έ τ σ ι επικράτησε η άποψη ότι η χρηματι­ στική σχετίζεται κυρίως με το νόμισμα και έχει κύριο έργο . Στην αρχή καθόρισαν το μέγεθος και το βάρος κι έπειτα του έδωσαν κάποιο ιδιαίτερο γνώρισμα για να γλιτώσουν από συχνά μετρήματα. Στην π ρ ώ τ η κοινωνία λοιπόν (αυτή είναι η οικογένεια).

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A

της την εξασφάλιση μεγαλύτερου κέρδους, επειδή προσπο­
ρίζει πλούτο και χρήματα. Αλλοι υποστηρίζουν ότι πολλές
φορές πλούτος είναι το πλήθος των νομισμάτων, επειδή μ'
αυτό ασχολούνται η χρηματιστική και το λιανικό εμπόριο.
Λλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι το νόμισμα είναι χωρίς αντί­
κρυσμα και είδος απόλυτα συμβατικό, χωρίς καμιά φυσική
αξία, κι ότι, αν αλλάξουν οι συμφωνίες που το δημιούργη­
σαν, δεν θα έχει καμιά αξία και δεν θα είναι χρήσιμο για
την προμήθεια των αναγκαίων και ότι, έστω κι αν κάποιος
έχει πολλά νομίσματα, πολλές φορές δεν θα έχει ούτε την
απαραίτητη τροφή. Ωστόσο φαίνεται παράδοξο π ώ ς κά­
ποιος, ενώ είναι πλούσιος, κινδυνεύει να πεθάνει από την
πείνα, όπως εκείνος ο Μ ί δ α ς 8 6 , για τον οποίο μυθολογείται
πως εξαιτίας της άπληστης ευχής του προς τους θεούς, όλα
όσα υπήρχαν γύρω του γίνονταν χρυσάφι. Γ ι ' αυτό σκέ­
πτονται σωστά όσοι ζητούν κάποιον άλλο διαχωρισμό του
πλούτου από τη χ ρ η μ α τ ι σ τ ι κ ή . Άλλο είναι η χ ρ η μ α τ ι σ τ ι κ ή
και άλλο ο φυσικός πλούτος, κι αυτά είναι μέρη της διοί­
κησης του οίκου, ενώ το λιανικό εμπόριο προσπορίζει
πλούτο, όχι με κάθε τρόπο, αλλά μόνο με τη συναλλαγή.
Θεωρείται πως τούτη σχετίζεται με το νόμισμα, επειδή το
νόμισμα είναι στοιχείο και το όριο της συναλλαγής, και δεν
υπάρχει τέλος σε τούτο τον πλούτο που προέρχεται από
την τέχνη της απόκτησης περιουσίας. Ό π ω ς η ιατρική δεν
έχει όρια στην επιδίωξη της υγείας έτσι και κάθε τέχνη δεν
έχει όρια στις επιδιώξεις της (γιατί αυτό κυρίως θέλει να
κάνει, δηλαδή να μην έχει όρια στις επιδιώξεις τ η ς ) , τα
μέσα ό μ ω ς δεν είναι απεριόριστα (ο σκοπός είναι σε όλες
και το όριο), έτσι και η χρηματιστική δεν έχει όρια στους
σκοπούς της, που είναι ακριβώς ο πλούτος και η απόκτηση
χρημάτων. Η διαχείριση όμως του νοικοκυριού έχει όρια,
γιατί δεν έχει τον σκοπό της χρηματιστικής. Αν και, κατά
μια άποψη, φαίνεται αναγκαστικό να υπάρχει όριο σε όλα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A

τα πλούτη, στην πραγματικότητα όμως βλέπουμε ότι γ ί ­
νεται το αντίθετο, αφού όλοι όσοι συναλλάσσονται με το
νόμισμα πλουτίζουν απεριόριστα. Αιτία είναι η συγγένεια
τ ω ν δύο ειδών απόκτησης πλούτου. Διαφέρει η χρήση αν
και τα μέσα είναι ίδια και στα δύο είδη απόκτησης πλού­
του. Χρησιμοποιείται η ίδια περιουσία με διαφορετικό
τρόπο, γ ι α τ ί άλλος είναι ο σκοπός της μιας, ενώ της άλλης
είναι η αύξηση. Γι' αυτό μερικοί πιστεύουν ότι τούτο είναι
έργο της διαχείρισης του οίκου και επιμένουν ότι πρέπει
είτε να διατηρούν τα χρήματα είτε να τα αυξάνουν συνε­
χ ώ ς . Αιτία της επιμονής είναι ότι φροντίζουν μόνο γ ι α την
επιβίωση κι όχι γ ι α την καλή διαβίωση· κι επειδή η επι­
θυμία για ζ ω ή είναι απεριόριστη, γ ι ' αυτό θέλουν να είναι
απεριόριστα και τα μέσα διαβίωσης. Όσοι επιδιώκουν και
την καλή διαβίωση, επιζητούν τις σωματικές απολαύσεις,
ώ σ τ ε , επειδή αυτό φαίνεται να ενυπάρχει μέσα στην από­
κτηση, όλη η φροντίδα επικεντρώνεται στην απόκτηση
χρήματος - έτσι δημιουργήθηκε και το άλλο είδος της χρη­
ματιστικής. Κι επειδή την απόλαυση την επιζητούν υπερ­
βολικά, επιζητούν και τα μέσα που την ε ξ α σ φ α λ ί ζ ο υ ν κι
αν δεν μπορούν να τα εξασφαλίσουν με τη χρηματιστική,
το επιδιώκουν με άλλους τρόπους χρησιμοποιώντας τον
καθένα με τρόπο που αντίκειται στη φυση. Φυσικός προ­
ορισμός της ανδρείας δεν είναι να αποφέρει χρήματα, αλλά
να εμπνεύσει εμπιστοσύνη - ούτε της τέχνης του στρατηγού
ούτε της ιατρικής σκοπός είναι το κέρδος, αλλά της μιας η
νίκη και της άλλης η υγεία. Ωστόσο όλες αυτές τις τέχνες
τις κάνουν μέσα απόκτησης χρήματος, σαν να είναι ο
μοναδικός σκοπός προς τον οποίο πρέπει να κατευθύνο­
νται όλες οι ανθρώπινες ενέργειες.
Μιλήσαμε αρκετά για τη μη απαραίτητη χρηματιστική,
που σκοπεύει δηλαδή στην απόκτηση όχι τ ω ν α ν α γ κ α ί ω ν ,
αλλά τ ω ν π ε ρ ι τ τ ώ ν , και είπαμε τι είναι και γ ι α τ ί μας

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

αφού τους βρει έτοιμους από τη φύση.τα αγαθά πρέπει να προϋπάρχουν (όπως η πολιτική δεν δημιουργεί τους ανθρώ­ πους. αλλά να το χρησιμοποιεί και να ξέρει ποιο είναι καλό και κατάλληλο και ποιο είναι φθαρμένο και ακατάλληλο. έτσι και η φύση παρέχει τη γη ή τη θάλασσα ή κάτι άλλο παρόμοιο γ ι α την ανεύρεση τροφής) και ο αρχηγός της οικογένειας πρέπει να τα μοιράσει σ ω σ τ ά . όπως είπαμε και πριν. γ ι α τ ί έργο της φύσης είναι να παρέχει τροφή σ' ό.μιλήσαμε όμως και γ ι α την άλλη. δηλαδή αν η τέχνη της απόκτησης α γ α θ ώ ν είναι ή όχι αρμοδιότητα του οικογενειάρχη ή του πολιτικού . δηλαδή το λιανικό εμπόριο και τη διαχείριση του .τι γεννιέται. Κάθε γεννήτορας πρέ­ π ε ι να δώσει τροφή στο τέκνο του. 10. Πρέπει μάλιστα. . έτσι και γ ι α τα αγαθά της οικίας ενδιαφέρεται ο αρχηγός της οικογένειας. αφού τα μέλη της οικογένειας χρειάζονται την υγεία. όπως είπαμε και πριν. αλλά έχοντας κάποιο όριο. Κι επειδή κι αυτή έχει δύο είδη. και είδαμε ότι διαφέρουν μεταξύ τους και ότι είναι φυσικό κομμάτι της τέχνης της διαχείρισης του νοικοκυριού. όπως χρειά­ ζονται τη ζ ω ή ή κάτι άλλο απαραίτητο για την ε π ι β ί ω σ η . Όλα τούτα λύνουν και την αρχική απορία. αλλά φροντίζει ο υπηρέτης. που ασχολείται με την ανεύρεση τροφής . Θα απορούσε κανείς γ ι α τ ί η απόκτηση τ ω ν α γ α θ ώ ν είναι μέρος της διαχείρισης του οίκου ενώ η ιατρική δεν είναι. αλλά τους χρησιμοποιεί. Σκοπός της υφαντουργίας δεν είναι να φτιάχνει το μαλλί. αλλά τη φροντίζει ο γιατρός. Γ ι ' αυτό και η τέχνη της απόκτησης τροφών από φρούτα και ζ ώ α είναι κ ά τ ι το φυσικό. χωρίς να είναι α π ε ­ ριόριστη όπως η π ρ ώ τ η . την απαραί­ τητη. Ό π ω ς ενδιαφέρεται ο αρχηγός της οικογένειας και ο πο­ λιτικός άρχοντας γ ι α την υγεία όσων εξουσιάζει. που στοχεύει στην απόκτηση τ ω ν α ν α γ κ α ί ω ν . τα αγαθά να υπάρχουν στη φύση.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A χρειάζεται.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Τα χρήσιμα μέρη της χρηματιστικής είναι όσα βοηθούν τον άνθρωπο να αποκτήσει εμπειρία γύρω από τα φυσικά αγαθά. Τώρα που είπαμε αρκετά πράγματα για τη θεωρία. και το καθένα σε ποιους τόπους. 11. Επομένως α π ' όλους τους τρόπους απόκτησης πλούτου βασικά αυτός είναι ο πιο αφύσικος. επειδή το κέρδος προέρχεται από το ίδιο το νόμισμα κι όχι από τη χρήση.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A οίκου. 9 1 το χερσαίο. πρέπει να προχωρήσουμε στην εφαρμογή. Γι' αυτό πολύ εύλογα η τοκογλυφία 8 8 είναι μισητή. Το σπουδαιό­ τερο είδος της τέχνης της συναλλαγής είναι το εμπόριο 9 0 (έχει τρεις κλάδους. Αυτά είναι τα π ρ ώ τ α μέρη της κατάλληλης τέχνης της απόκτησης πλούτου. αφού άλλα ευνοούνται στον ένα τόπο και άλλα σε άλλους. αλλά ο ένας κερδίζει από τον άλλο. όπως για παράδειγμα αν είναι ωφέλιμη η απόκτηση αλόγων ή βοδιών ή π ρ ο β ά τ ω ν το ίδιο ισχύει και για τα υπόλοιπα ζ ώ α . δηλαδή αν είναι πιο αποδοτικό το όργωμα ή η δεντροφύτευση" το ίδιο ισχύει και για τη μελισσοκομία και την πτηνοτροφία και την αλιεία και για όλα γενικά που χρησιμεύουν στον άνθρωπο. αφού το κέρδος δεν είναι φυσικό. γ ι α τ ί πρέπει κανείς να έχει την πείρα να συγκρίνει ποια είναι τα πιο ω φ έ λ ι μ α . πού και με ποιο τρόπο. για την οποία προορίστηκε. Και η μεν θε' / / / 89 ' ι ' ωρητική έρευνα είναι προσιτή . είναι αναγκαία και αξιέπαινη. απαραίτητη ομως είναι και η πείρα. το θαλάσσιο. το νόμισμα πολλαπλασιάζεται από τον τόκο ( γ ι ' αυτό άλλωστε και ο τόκος ονομάστηκε έτσι" γ ι α τ ί όπως τα γεννήματα είναι όμοια με τους γεννήτορες τους. Πρέπει επίσης να είναι κανείς έμπειρος στη γ ε ω ρ γ ί α . τη μετα­ φορά τ ω ν α γ α θ ώ ν και την έκθεση τ ω ν α γ α θ ώ ν μέσα στα . Ενώ επινοήθηκε για χάρη της συναλλαγής. έτσι και ο τόκος είναι γέννημα χρημάτων από χρήματα). ενώ η τέχνη της συναλλαγής δίκαια κατακρίνεται. δηλαδή ποια είναι τα πιο ω φ έ λ ι μ α .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Από τα επαγγέλματα τα πιο τεχνικά είναι όσα εξαρτώνται ελάχι­ στα από την τύχη. Τρίτο είδος της τέχνης της απόκτησης πλούτου. Γιατί. όπως για παράδειγμα ο Χάρης ο Πάριος και ο Απολλόδωρος ο Αήμνιος για τη γ ε ω ρ γ ί α . αλλά μετέχει και στην ανταλλαγή). επειδή όλα τούτα είναι χρήσιμα σε όσους εκτιμούν την τέχνη της απόκτησης πλούτου. σε μας όμως θα ήταν βαρετή η συνέχιση της ενασχόλησης. ενώ τον περιγελούσαν για τη φ τ ώ χ ε ι α του λέγοντας π ω ς δεν τον ωφελούσε σε . τρίτο η έμμισθη εργασία (τούτης ένα είδος είναι η εργασία τ ω ν τ ε χ ν ι τ ώ ν και ένα άλλο η ανειδίκευτη σωματική εργασία). όπως γ ι α παράδειγμα το κόψιμο τ ω ν δέντρων και όλα τα μεταλλεύματα.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A κ α τ α σ τ ή μ α τ α ) .διότι πρόκειται γ ι α μια ιδέα πλουτισμού που ενώ του την αποδίδουν λόγω της σοφίας του. ενδιάμεσο σ' αυτήν και την π ρ ώ ­ τη (αφού κ α τ ά ένα μέρος είναι φυσική. είναι το είδος που εκμεταλλεύεται τη γη και όσα προέρχονται από τη γη που. Ταυτόχρονα όμως πρέπει να συγκεντρώνουν κι αυτά που λέγονται εδώ κι εκεί για το π ώ ς ορισμένοι πέτυχαν και πλούτι­ σαν. βαριά είναι όσα φθείρουν πολύ το σ ώ μ α . Κι επειδή ορισμένοι συγγραφείς έγραψαν σχετικά.η λεπτομε­ ρής θεώρηση είναι χρήσιμη στους επαγγελματίες.τα είδη διαφέρουν μεταξύ τους. Δεύτερο είδος είναι η τοκογλυφία. Ό π ω ς για παράδειγμα το σχετικό με τον Θαλή τον Μιλήσιο 9 4 . δουλικά όσα χρησιμοποιούν πάρα πολύ το σ ώ μ α και τ α ­ πεινά όσα απαιτούν ελάχιστες ικανότητες. την καλλιέργεια τ ω ν αγρών και τ ω ν δέντρων. επειδή αλλα είναι ασφαλέστερα και άλλα πιο επικερδή. Για όλα τούτα μιλήσαμε μέχρι τώρα γ ε ν ι κ ά 9 3 . έχει γενική αξία. είναι ωστόσο χρήσιμα. Η τέχνη της με­ τάλλευσης περιλαμβάνει πολλά παραπλήσια είδη κ α θ ώ ς είναι πολλά τα είδη μετάλλων που βγαίνουν από τη γ η 9 2 . άλλοι έγραψαν για άλλα πράγματα. χωρίς να είναι καρποί. όσοι ενδιαφέρονται μπορούν να τα μελετήσουν.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

αφού δεν υπήρχε κανένας άλλος ανταγωνιστής. ο Θαλής τα υπενοικίασε όσο ήθελε και. έδωσε προκαταβολή και νοίκιασε όλα τα ελαιοτριβεία στη Μίλητο και τη Χίο με ελάχιστο νοίκι. τους απέδειξε ότι είναι εύ­ κολο να πλουτίσουν οι σοφοί. Ό π ω ς είπαμε λοιπόν. αφού είχε απόθεμα χρημάτων. Αυτά πρέπει π ά ν τ ω ς να τα ξέρουν οι άρχοντες τ ω ν πόλεων. Και ο Θαλής λέγεται ότι απέδειξε με τούτο τον τρόπο τη σοφία του.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A τίποτα η σοφία του. Η επινόηση του Θαλή είναι ίδια με τούτη. Γ ι ' αυτό και μερικοί από τους πολιτικούς ασχολούνται μόνο μ' αυτό το θέμα 9 6 . αφού και οι δυο κατάφεραν να δημιουργή­ σουν μονοπώλιο προς όφελος τους. αφού συγκέντρωσε πολλά χρήματα. πωλούσε μόνο αυτός χωρίς όμως να ανεβάσει πολύ την τιμή. αν θέλουν. π ω ς θα επακολουθούσε καλή σοδειά λαδιού. κι αυτές πιο πολύ. Αυτή την τ α κ τ ι κ ή ακολουθούν ορισμένες πόλεις όταν δεν έχουν πόρους. Αφού προμηθεύτηκε λίγα χρήματα. λένε ότι εκείνος κατάλαβε από αστρο­ λογικές ενδείξεις. Έ ν α τέτοιο μονοπώλιο εφάρμοσε στη Σικε­ λία κάποιος που. . έτσι και οι πόλεις. δεν είναι όμως αυτή η επιδίωξη τους. επιβάλουν δηλαδή μονοπώ­ λια τροφίμων. η ιδέα αυτή έχει γενική αξία αν κάποιος μπορεί να δημιουρ­ γεί μονοπώλια 9 5 . αν και ήταν ακόμα χειμώνας. Όταν ήρθε η ώρα και πολλοί ζητούσαν ταυτόχρονα και ξαφνικά ελαιο­ τριβεία. επειδή θεώρησε ασύμφορες αυτές τις μεθό­ δους για τα συμφέροντα του. Πάντως στα πενήντα τάλαντα κέρδισε εκατό. Ό τ α ν το πληροφορήθηκε όμως ο Διονύσιος έδωσε εντολή να πάρει τα χρήματα του. χρειάζονται χρήματα και παρόμοια μέσα συναλλαγής. δεν τον άφησε όμως να μείνει στις Συρακούσες. όπως οι οικογέ­ νειες. αγόρασε όλο το σίδερο από τα μεταλλεία σιδήρου και στη συνέχεια. μόλις έφτασαν οι έμποροι από τα άλλα εμπορικά κέντρα. Διότι.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

τα ο- . 13. αφού είναι βασιλιάς όλων α υ τ ώ ν . η πατρική και η συζυγική (η εξουσία π ά ν ω στα παιδιά και τη γ υ ν α ί κ α ασκείται βέβαια ως εξουσία π ά ν ω σε ανθρώπους ελεύθε­ ρους.η εξουσία του αφέντη π ά ν ω στους δούλους. Τούτη ακριβώς τη σχέση έχει ο πρεσβύτερος προς τον νεότερο και ο γεννήτορας προς το παιδί. Είναι λοιπόν φανερό ότι η διαχείριση του νοικοκυ­ ριού φροντίζει περισσότερο για τους ανθρώπους 1 0 1 παρά για την απόκτηση ά ψ υ χ ω ν αντικειμένων. όπως και ο μεγαλύτερος και πλήρως αναπτυγμένος εξουσιάζει τον νεότερο και ελλι­ π ώ ς αναπτυγμένο). (επειδή η ιδέα είναι π ω ς οι πολίτες είναι εκ φύσεως ίσοι και δεν διαφέ­ ρουν σε τ ί π ο τ α ) . στα παιδιά βασιλικά. Διότι ο βασιλιάς πρέπει από τη φύση του να είναι ανώτερος από τους υπηκόους του. διότι ο γεννήτορας ασκεί εξουσία στο όνομα της αγάπης όσο και του σεβασμού προς την ηλικία.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A 12. για την οποία μιλήσαμε προηγουμένως. αλλά να ανήκει στο ίδιο γένος. Η εξουσία όμως π ά ν ω στα παίδια είναι βασιλική. Είπαμε ότι τρεις είναι οι εξουσίες του αρχηγού της οικογένειας . πράγμα που είναι είδος βασιλικής εξουσίας. θέλουν να υπογραμμίζεται η διαφορά και στην εμφάνιση και στους λόγους και στις τιμές 9 7 . οχι όμως με τον ίδιο τρόπο' στη γυναίκα ασκείται πολιτικά. Το αρσενικό είναι από τη φύση του πιο εξουσιαστικό από το θηλυκό.όταν όμως άλλοι εξουσιάζουν κι άλλοι εξουσιάζονται. όπως είπε και ο Άμασης 9 8 για τον ποδονιπτήρα. Γι' αυτό σ ω σ τ ά ο Όμηρος ονομάζει τον Δία 1 0 0 «πατέρα τ ω ν ανθρώπων και τ ω ν θ ε ώ ν » . Και η σχέση του αρσενικού με το θηλυκό είναι αυτού του είδους 9 9 . παρόλο που μπορεί να υπάρχουν εξαιρέσεις. περισσότερο για τη βελτίωση τ ω ν ανθρώπων παρά τ ω ν α π ο κ τ η μ ά τ ω ν . Στα περισσότερα α ξ ι ώ μ α τ α της πόλης εναλλάσσονται άρχοντες και αρχόμενοι.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

τ ό τ ε σε τι διαφέρουν οι δούλοι από τους ελεύθερους. και το παιδί μπορεί να είναι ή α κ ό λ α σ τ ο ή συνετό. Είναι λοιπόν φανερό ότι και οι δυο πρέπει να διαθέτουν αρετές. αυτο θα ηταν ά τ ο π ο . α φ ο ύ άρχειν και άρχεσθάι είναι δ ι α φ ο ρ ά είδους. Αν όχι.η φύση της έ δ ω σ ε ό μ ω ς δυο διαφορετικά μέρη. αλλά οι αρετές τούτες διαφέρουν. αν έχει τις ίδιες αρετές ή διαφορετικές. σημαντικότερη αρετή α π ό τη συνηθισμένη αρετή του ο ρ γ ά ­ νου και του υπηρέτη. Γιατί. Αν ναι. Γιατί π ώ ς θα ασκήσει ορθά την εξουσία ο ά ρ χ ο ­ ντας. θα μ π ο ρ ο ύ σ ε κάποιος να απορήσει αν έχουν άλλη. Η σ ύ σ τ α σ η της ψυχής μ α ς το δείχνει α υ τ ό . Και η δ ι α φ ο ρ ά τους δεν είναι δ ι α φ ο ρ ά β α θ μ ο ύ . δεν θα εκτελέσει κανένα καθήκον.ποιες είναι οι αρετές τους και μπορεί μια γυναίκα να είναι συνετή. Και π ώ ς θα υπο­ μείνει σ ω σ τ ά την εξουσία ο α ρ χ ό μ ε ν ο ς . Α π ο ρ ο ύ μ ε λοιπόν αν ο ένας πρέπει και ο άλλος δεν πρέπει να έχουν αρετές. ό π ω ς διαφέρουν 1 0 4 τα είδη που από τη φύση είναι προορισμένα να ε ξ ο υ σ ι ά ­ ζουν.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A ποία ο ν ο μ ά ζ ο υ μ ε π λ ο ύ τ ο .Γιατί αν πρέπει και ο άρχοντας και ο αρχόμενος να είναι ε ξ ί σ ο υ τέλειοι τ ο τ ε για ποιο λογο ο ενας πρέπει π ά ν τ α να είναι άρχοντας. ή δεν υ π ά ρ ­ χει καμία άλλη εκτός α π ό τη σ ω μ α τ ι κ ή ε ρ γ α σ ί α (η α π ο ρ ί α γεννιέται αναφορικά και με τις δυο εκδοχές. όταν είναι α κ ό λ α σ τ ο ς και δειλός. . Το ίδιο σχεδόν συμβαίνει και με τις γυναίκες και τα παιδιά . ανδρεία και δίκαιη. ένα να π ρ ο σ τ ά ζ ε ι . ενώ ο άλλος π ά ν τ ο τ ε α ρ χ ό μ ε ν ο ς . Και πιστεύουμε π ω ς οι αρετές . το άλλο να ε ξ ο υ σ ι ά ζ ε τ α ι . και π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο για τη β ε λ τ ί ω σ η τ ω ν ελεύθερων π α ρ ά τ ω ν δούλων. α φ ο ύ και ά ν θ ρ ω π ο ι είναι και λογικό διαθέτουν). ό π ω ς για π α ρ ά δ ε ι γ μ α σ ω φ ρ ο σ ύ ν η και ανδρεία και δικαιοσύνη και άλλες π α ρ ό μ ο ι ε ς 1 0 2 . Π ρ ώ τ α λοιπόν για τους δούλους. Ναι ή όχι. Γενικά πρέπει να ε ξ ε τ ά σ ο υ μ ε τη φύση τ ο υ άρχοντα και τ ο υ α ρ χ ό ­ μενου. αν δεν είναι συνετός και δίκαιος. π ρ ά γ μ α π ο υ δεν ισχύει π ο τ έ στη διάφορα του π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο υ και τ ο υ λιγότερου.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

αλλά είναι ανίσχυρη. ενώ το άλλο όχι. ό π ω ς ο ποιητής λέει για τη γυναίκα. η σ ω φ ρ ο σ ύ ν η ό μ ω ς τ ο υ άντρα και της γυναίκας δεν είναι ίδια και σ τ ο υ ς δ υ ο . Ε π ο μ έ ν ω ς είναι φανερό ότι όλοι όσοι ανα­ φ έ ρ α μ ε διαθέτουν ηθική αρετή.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A τους είναι διαφορετικές. ούτε η ανδρεία και η δικαιοσύνη. ό π ω ς υ π ο σ τ ή ρ ι ζ ε ο Σ ω κ ρ ά τ η ς · η μία είναι εξουσιαστική ανδρεία. Το ίδιο ισχύει και για τα υπόλοι­ π α π λ ά σ μ α τ α . Με πολύ διαφορετικό ό μ ω ς τ ρ ό π ο εξουσιάζει ο ελεύθερος τον δούλο. όχι ό μ ω ς με τον ίδιο τ ρ ό π ο . ενώ η αλλη υ π ο τ α κ τ ι κ ή . Έ τ σ ι . Έ τ σ ι ο άρχοντας πρέπει να διαθέτει τέλεια ηθική αρετή (διότι το έργο ανήκει γενικά του αρχιτέκτονα και ο λόγος είναι α ρ χ ι τ έ κ τ ο ν α ς ) . Α ρ α α π ό τ η φύση τ α π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α ε ξ ο υ σ ι ά ­ ζουν και ε ξ ο υ σ ι ά ζ ο ν τ α ι . πρέπει να πιστέψουμε το ίδιο για όλες τις αρετές: «η σ ι ω π ή είναι στολίδι της γυναί­ κ α ς » . αλλά ό σ ο χρειάζεται για καθενός τον π ρ ο ο ρ ι σ μ ό . ενώ το παιδί την έχει. αλλά δεν έχει α κ ό μ α αναπτυχθεί. είναι φανερό ότι και η αρετή του δεν θα κριθεί σε σχέση με το παιδί. ενώ για τον άντρα δεν είναι καθόλου στολίδι η σ ι ω ­ πή. ό π ω ς φαίνεται αν τις ε ξ ε τ ά σ ο υ μ ε χ ω ρ ι σ τ ά . ότι δηλαδή τις διαθέ­ τουν όλοι. α φ ο ύ το ένα είναι προικισμένο με λογικό. Ο δούλος στερείται τ ε λ ε ί ω ς την αρετή της θέλησης. το αρσενικό το θηλυκό και ο άντρας το παιδί" και σε όλους υπάρχουν τα στοιχεία της ψυχής. Επειδή το παιδί είναι α ν ο λ ο κ λ ή ρ ω τ ο . και το ίδιο ισχύει και για τις άλλες αρετές. αλλά σε σχέση με τον ο λ ο κ λ η ρ ω μ έ ν ο άντρα και κ α θ ο δ η γ η τ ή του" .α π ό τους άλλους καθένας πρέπει να διαθέτει τ ό σ η ηθική αρετή όση του χρειάζεται. Ό σ ο ι ισχυρίζονται ότι η καλή κ α τ ά σ τ α σ η της ψυχής κι οι σ ω σ τ έ ς πράξεις ή άλλο π α ρ ό μ ο ι ο είναι αρετές της ψυχής. αλλά σε διαφορετικούς βαθμούς. Αναγκατικά το ίδιο πρέπει να δεχθούμε και για τις ηθικές α ρ ε τ έ ς . το θηλυκό την έχει. ε ξ α π α τ ο ύ ν τον εαυτό τους" πολύ πιο σ ω σ τ ά μιλούν όσοι απαριθμούν τις α ρ ε τ έ ς . ό π ω ς ο Γ ο ρ γ ί α ς .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Α ν α φ ο ρ ι κ ά τ ώ ρ α μ ε τον άντρα και τη γυναίκα. Ο δούλος συμμετέχει στη ζ ω ή του αφέντη. αλλά ως κύριος π ο υ νουθετεί. ά ρ α είναι φανερό ότι χρειάζεται και λίγη αρετή. όχι ό μ ω ς ω ς δ ά σ κ α λ ο ς για τ ο π ώ ς θ α υπη­ ρετεί καλύτερα ως δούλος. και τα π α ρ α π ά ν ω π ρ ό σ ω π α ανήκουν στον οίκο. π ω ς πρέπει να επιδιώκεται το ένα και π ώ ς να α π ο φ ε ύ γ ε τ α ι το άλλο. Δ ι ό τ ι .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ A με τον ίδιο τ ρ ό π ο σχετίζεται η αρετή του δούλου π ρ ο ς την αρετή του αφέντη. ενώ ο τεχνίτης είναι πιο μακριά και πρέπει να διαθέτει τόση αρετή. α φ ο ύ ο χ ε ι ρ ώ ν α κ τ α ς έχει και κ ά π ο ι α σ υ μ μ ε τ ο χ ή στην δουλεία. γιατί οι δ ο ύ ­ λοι έχουν περισσότερη ανάγκη α π ό νουθεσία α π ' ό. Α ρ κ ε τ ά ό μ ω ς είπαμε για τ ο θ έ μ α . πρέπει να εκπαιδεύουμε και τις γυναί- . όση είναι και η δουλεία τ ο υ . για τα παιδιά και τον π α τ έ ρ α . Ε ί π α μ ε ήδη ότι ο δούλος είναι χ ρ ή σ ι μ ο ς για τις βιοτικές ανάγκες. τόση δουλειά του ούτε η όση να ακολασία μην τον α π ο σ π ά α π ό τη ούτε η δειλία. α φ ο ύ κάθε οίκος είναι μέρος της πόλης. Αποδεικνύεται λοιπόν ότι την αρετή στον δούλο πρέπει να τη διδάξει ο αφέντης τ ο υ . Κι ενώ ο δούλος β έ β α ι α είναι από τη φύση τ ο υ δούλος.τι τα παιδιά 105 . θα μ π ο ρ ο ύ σ ε κάποιος να ρ ω τ ή σ ε ι αν πρέπει να διαθέτουν αρετή και οι τεχνίτες. για όλα α υ τ ά πρέπει να μιλήσουμε σ τ ο κεφάλαιο για τα π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α . και πρέπει να ε ξ ε τ ά σ ο υ μ ε την αρετή τ ο υ μέρους σε σχέση π ρ ο ς εκείνη τ ο υ συνόλου. ποιο είναι καλό και ποιο όχι. ό π ω ς και με το ποια αρετή ταιριάζει στον καθένα και για τις σχέσεις μ ε τ α ξ ύ τους. Γι' αυτό λένε ότι κάνουν πολύ ά σ χ η μ α όσοι απαγορεύουν στους δούλους να σκέφτονται και υποστηρίζουν π ω ς μονο με διαταγές πρέπει να τους αντιμετωπίζουν. κανείς ό μ ω ς υ π ο δ η μ α τ ο π ο ι ό ς ούτε κανένας άλλος τεχνίτης είναι από τη φύση τ ο υ τεχνίτης. Αν τ ο ύ τ ο αληθεύει. Πολλές φορές οι τεχνίτες ρέπουν προς την ακολασία και παραμελούν τη δουλεία τους" ή μ ή π ω ς διαφέρουν πολύ.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Κι α υ τ ό πρέπει να μας ενδιαφέρει. θα π ρ ο χ ω ρ ή σ ο υ μ ε σε άλλο ζ ή τ η μ α και θα ε ξ ε τ ά σ ο υ μ ε π ρ ώ τ α τις απόψεις σχετικά με το ά ρ ι σ τ ο πολίτευμα. α φ ο ύ οι γυναίκες είναι ο μισός αριθμός τ ω ν ελεύθερων. για τ α υ π ό ­ λοιπα θα μιλήσουμε αλλού" όταν ο λ ο κ λ η ρ ώ σ ο υ μ ε την έρευ­ να. . πρέπει και τα παιδιά να είναι σ π ο υ δ α ί α και οι γυναίκες σ π ο υ δ α ί ε ς .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ κες και τα παιδιά με γνώμονα A το πολίτευμα. Α φ ο ύ κ α θ ο ρ ί σ α μ ε λοιπόν όλα τ ο ύ τ α . ενώ α π ό τα παιδιά προέρχονται οι πολίτες. Αν μας ενδιαφέρει να είναι σ π ο υ δ α ί α η πόλη.

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β .

ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΒΙΒΛΙΟ Δ Ε Υ Τ Ε Ρ Ο 1. Θα πρέπει εν π ρ ώ τ ο ι ς ν' α ρ χ ί σ ο υ μ ε α π ' αυτό π ο υ υπήρξε η α φ ε τ η ρ ί α 5 τούτης της σκέψης. ή δεν έχουν τ ί π ο τ α κοινό. περιέχουν 3 . και οι πολίτες είναι μέτοχοι της ίδιας π ό λ η ς ) . ο τ ό π ο ς είναι ένας. κ α θ ώ ς και ό σ α άλλα έχουν περιγραφεί και θε­ ωρούνται επιτυχημένα 2 . ο τ ό π ο ς της πόλης. θα πρέπει να ερευνήσουμε και τα άλλα π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α π ο υ ε­ φ α ρ μ ό ζ ο υ ν κάποιες α π ό τις πόλεις π ο υ θεωρούνται ευνο­ μούμενες. Ποιο α π ό τα δύο είναι ό μ ω ς καλύτερο να ε φ α ρ μ ό ­ σει η πολη που πρόκειται να κυβερνηθεί σ ω σ τ ά και ποιο χειρότερο: να υπάρχει κοινοκτημοσύνη ή άλλα να είναι . εκτός από Επιπλέον τα όμως υφιστάμενα θέλουμε να πολιτεύματα. οι πολίτες ή μοιράζονται τα π ά ν τ α . ή άλλα μοιράζονται και άλλα όχι. αλλά επειδή τα π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α που υπάρχουν δεν λειτουρ­ γούν σ ω σ τ ά . Επειδή είναι στις προθέσεις μ α ς να ε ξ ε τ ά σ ο υ μ ε την πολιτική κοινωνία που είναι η καλύτερη α π ' όλες για ό σ ο υ ς μπορούν να ζουν με τον ιδανικότερο δυνατό τ ρ ό π ο 1 . για να αποκαλυφθεί τι το σ ω σ τ ό και το χρήσιμο περιγράψουμε. όχι για να π α ρ α σ τ ή σ ο υ μ ε τους σ ο φ ο ύ ς . Είναι ό μ ω ς φανε­ ρό ότι είναι αδύνατο να μη μοιράζονται τ ί π ο τ α (γιατί η 6 πολιτεία είναι ένα είδος σ υ μ μ ε τ ο χ ή ς και π ρ ώ τ α υπάρχει η ανάγκη της σ υ μ μ ε τ ο χ ή ς στον τ ό π ο 7 . και άλλα και νομίζουμε π ω ς πρέπει να π ρ ο β ο ύ μ ε στην ε ξ έ τ α σ η 4 τούτη. Α ν α γ κ α σ τ ι κ ά .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ό π ω ς αναφέρεται στην « Π ο λ ι τ ε ί α » τ ο υ Π λ ά ­ τωνα. Η γ ν ώ μ η μου είναι π ω ς το καλύτερο είναι ολόκληρη η πόλη να είναι ενωμένη επειδή τ ο ύ τ ο θέτει ως β ά σ η κι ο Σ ω κ ρ ά τ η ς για το επιχείρημα τ ο υ . οι γυναίκες και τα α π ο κ τ ή μ α τ α πρέπει να είναι κοινά. γιατί η χ ρ η σ ι μ ό τ η τ α της σ υ μ μ α χ ί α ς έγκειται στον αριθμό τ ω ν μ ε λ ώ ν της. Η πόλη δεν α π α ρ τ ί ζ ε τ α ι μόνο α π ό πολλούς α ν θ ρ ώ π ο υ ς . και μοιάζει με τη ζ υ γ α ρ ι ά π ο υ κλίνει π ρ ο ς τη β α ­ ρύτερη πλευρά ( κ α τ ά τ ο ύ τ ο διαφέρει και η πόλη α π ό το . 2. Επιπλέον η ρύθμιση. Α υ τ ό που ισχύει τ ώ ρ α ή το σ ύ μ φ ω ν ο με το α ν α γ ρ α φ ό μ ε ν ο στην Πολιτεία. τ ό τ ε γίνεται α π ό πόλη οίκος κι α π ό οίκος ά τ ο μ ο " μ π ο ρ ο ύ μ ε να χ α ρ α κ τ η ρ ί σ ο υ μ ε έναν τον οίκο και όχι μία την πόλη. τόσο παύει να είναι π ό λ η . κι αν α κ ό μ α κάποιος μπορεί να καταφέρει να ενοποιήσει την πόλη. Ό τ α ν επιδιώκει η πόλη να ενοποιηθεί. Ά λ λ ο είναι η πόλη κι άλλο η σ υ μ μ α χ ί α . και με τον ίδιο τ ρ ό π ο ένα το ά τ ο μ ο και όχι έναν τον οίκο" έτσι. Π ο ι ο είναι λοιπόν π ρ ο τ ι μ ό τ ε ρ ο . Είναι ενδεχόμενο οι πολίτες να μ ο ι ρ ά ­ ζονται μ ε τ α ξ ύ τους και τα παιδιά και τις γυναίκες και τα α π ο κ τ ή μ α τ α . ό π ω ς είναι δ ι α τ υ π ω μ έ ν η . Π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε ι πολλές δυσκολίες το να είναι οι γυναί­ κες κοινές για όλους" ά λ λ ω σ τ ε και το για ποιαν αιτία ο Σ ω κ ρ ά τ η ς 9 ισχυρίζεται ότι πρέπει να νομοθετηθεί αυτή η ρύθμιση δεν φαίνεται να προκύπτει α π ό τα λ ε γ ό μ ε ν α 1 0 τ ο υ .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β κοινά 8 κι άλλα όχι. αλλά κι α π ό διαφορετικούς. α φ ο ύ α π ό τη φύση της η πόλη είναι οι πολλοί 1 1 . δεν πρέπει να το κάνει. Εκεί ο Σ ω κ ρ ά τ η ς υποστηρίζει ότι τα παιδιά. γιατί θα καταλύσει την πόλη. Είναι ω σ τ ό σ ο φανερό π ω ς ό σ ο η πόλη εξελίσσεται και ενοποιείται. έ σ τ ω κι αν τα μέλη είναι όμοια (η συμμαχία δημιουργείται για λόγους προστα­ σ ί α ς ) . είναι α δ ύ ­ νατο να σ υ μ β ι β α σ τ ε ί και με τον σ κ ο π ό της πόλης" ούτε διευκρινίζεται π ώ ς πρέπει να φ τ ά σ ο υ μ ε ως εκεί.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Έ τ σ ι με τη σειρά τους άλλοι γίνονται άρχοντες και άλλοι α ρ χ ό ­ μενοι. είτε η εξουσία είναι καλό π ρ ά γ μ α είτε όχι. Κι επειδή θα ήταν καλύτερα να γίνεται το ίδιο και στην πολιτική κοινωνία. Ο οίκος έχει μεγαλύτερη αυτάρκεια από το ά τ ο μ ο . όταν η κοινωνία λ ό γ ω τ ο υ κατάλληλου αριθμητικού μεγέθους α ­ . αλλά ό π ω ς οι Α ρ κ ά δ ε ς 1 2 ) . γι' αυτό και η α μ ο ι β α ί α ι σ ό τ η τ α σ ώ ζ ε ι τις π ό ­ λεις. ό π ω ς ειπώθηκε σ τ α Ηθικά13. άλλοι παίρνουν άλλοι δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ά 1 6 . διότι δεν μ π ο ­ ρεί όλοι να είναι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α άρχοντες.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β έθνος. αλλά εναλλάσσονται κάθε χρόνο ή με β ά σ η άλλο χρονικό δ ι ά σ τ η μ α . όταν οι άνθρωποι τ ο υ έθνους δεν ζουν χ ω ρ ι σ μ έ ν ο ι κατά κώμες. Έ τ σ ι κ α ­ ταφέρνουν να παίρνουν α ξ ι ώ μ α τ α όλοι. ορισμένα α ξ ι ώ μ α τ α και Κ α τ α λ ή γ ο υ μ ε λοιπόν σ τ ο συμπέρα­ σ μ α ότι η πόλη δεν μπορεί να είναι α π ό τη φύση της μία. Και πρέπει να διαφέρουν σε είδος τα στοιχεία που θα σχηματίσουν το σύνολο. ό π ω ς θα συνέβαινε αν οι π α π ο υ τ σ ή δ ε ς και οι τεχνίτες άλλαζαν ε π ά γ γ ε λ μ α και δεν παρέμεναν τα ίδια ά τ ο μ α π α π ο υ τ σ ή δ ε ς και τεχνίτες 1 5 . Το ότι ό μ ω ς η α ν α ζ ή τ η σ η της πλήρους ενότητας δεν είναι το καλύτερο για την πόλη αποδεικνύεται και δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ά . και η εναλλαγή ισό­ τ ι μ ω ν π ρ ο σ ώ π ω ν στην εξουσία δημιουργεί μια κ α τ ά σ τ α σ η σ ύ μ φ ω ν α με την οποία ισότιμοι πολίτες πρέπει να αντιμε­ τ ω π ί ζ ο ν τ α ι όμοια όταν βρίσκονται εκτός ε ξ ο υ σ ί α ς . ό π ω ς υποστηρίζεται. ενώ εκεί­ νο που ανήκει στον καθένα χ ω ρ ι σ τ ά σ ώ ζ ε ι τον καθένα. είναι προφανές ότι καλύτερα θα ήταν να κυβερνούν π ά ν τ α οι ίδιοι. Με τον ίδιο τ ρ ό π ο . σαν να επρόκειτο για διαφορετικούς α ν θ ρ ώ π ο υ ς . Α λ λ ω σ τ ε τούτο είναι αναγκαίο και μ ε τ α ξ ύ ελεύθερων και ί σ ω ν 1 4 . και η πόλη από τον οίκο. διότι όλοι είναι εκ φ ύ σ ε ω ς ίσοι και τ α υ τ ό χ ρ ο ν α ε·να' και δίκαιο να συμμετέχουν όλοι στα «ξιώματα. εάν είναι δ υ ν α τ ό ν κι ο π ο υ δεν είναι. κι ότι εκείνο που λέγεται ότι είναι μέγιστο α γ α θ ό για τις πόλεις τις καταλύει. και τ ό τ ε η πόλη α π ο κ τ ά ύ π α ρ ξ η .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

τ ό τ ε ο μικρότερος β α θ μ ό ς ενότητας είναι προτι­ μότερος α π ό τον μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο 1 7 . Το να λένε όλοι το ίδιο π ρ ά γ μ α με ετούτο τον τ ρ ό π ο μπορεί να είναι καλό αλλά αδύνατο να γίνει .κι αν όλοι λένε το ίδιο π ρ ά γ μ α με άλλον τ ρ ό π ο σε καμιάν πε­ ρ ί π τ ω σ η δεν οδηγεί σε ο μ ό ν ο ι α ) . Η π ρ ό τ α σ η έχει κι άλλη βλαβερή συνέπεια . π α ρ ο μ ο ί ω ς για την περιουσία και όλα τα άλλα π ο υ ανήκουν στη μερίδα τ ο υ ) . Αν λοιπόν είναι π ρ ο τ ι μ ό τ ε ρ ο το α υ τ α ρ κ έ σ τ ε ρ ο . τ ό τ ε θα π ρ α γ μ α τ ο π ο ι ό τ α ν σε κάποιο β α θ μ ό αυτό που επιδιώκει ο Σ ω κ ρ ά τ η ς (διότι κάθε πολίτης θα α π ο κ α λ ο ύ σ ε γιο τ ο υ το ίδιο π ρ ό σ ω π ο και γυναίκα τ ο υ το ίδιο π ρ ό σ ω π ο . θα έλεγαν « ό λ ο ι » .τι είναι κοινό σε πολλούς φ ρ ο ν τ ί ζ ε τ α ι 2 0 λιγότερο. επειδή νομίζουν ότι τ ά χ α θα τα φροντίσει ο άλλος. ό π ω ς και η περιουσία θα ανήκε όχι σε καθένα χ ω ρ ι σ τ ά . τούτο δεν αποδεικνύεται ακόμη κι όταν όλοι οι πολίτες τ α υ τ ό χ ρ ο ν α λένε το δικό μου και το όχι δικό μ ο υ .ό. Ά ρ α είναι π α ρ α λ ο γ ι σ μ ό ς 1 8 να λένε «όλοι» (διότι το «όλοι». Αν υ π ο θ έ σ ο υ ­ με ότι το « ό λ ο ι » σημαίνει τον καθένα χ ω ρ ι σ τ ά . ό π ω ς α κ ρ ι β ώ ς γίνεται με τις υπηρεσίες τ ο υ σπιτιού. Κι αν α κ ό μ α ό μ ω ς τ ο ύ τ ο το θ ε ω ρ ή σ ο υ μ ε το καλύτε­ ρ ο . το «και οι δύο πλευρές». Σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α ό μ ω ς δεν θα χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ο ύ σ α ν την έκφραση ετούτη όσοι θα είχαν κοινές τις γυναίκες και τα παιδιά. 3. όπου οι πολλοί υπηρέτες κάνουν τη δουλειά . αλλά σε όλους μ α ζ ί .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β π ο κ τ ά αυτάρκεια. Η έννοια τ ο υ « ό λ ο ι » είναι διττή. Τα παραμελούν κυρίως. γιατί ο καθένας φροντίζει κυρίως τα δικά τ ο υ . δηλαδή το να είναι α π ο λ ύ τ ω ς ενοποιημένη η κοινωνία. το « π ε ρ ι τ τ ά » και το « ά ρ τ ι α » έχουν διφορούμενη έννοια και όταν χρησιμοποιούνται στους συλλογισμούς προκαλούν σύγχυση 1 9 . αλλά όχι ο καθένας χ ω ρ ι σ τ ά .διότι αυτό θεωρεί ο Σ ω κ ρ ά τ η ς απόδειξη της τέλειας ενότητας της πόλης. τα κοινά τα φροντίζει πολύ λιγότερο α π ' ό σ ο πρέπει. ενώ.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Αναρωτιόμαστε λοιπόν ποιο είναι καλύτερο. Κι αυτό το δέχονται και όσοι έγραψαν για δ ι ά φ ο ρ α 26 μέρη της γ η ς . π ο υ . Ανεξάρτητα λοιπόν με το ποσοστό συμμετοχής του καθενός στον συνολικό αριθμό π ο λ ι τ ώ ν . να αποκαλεί κάποιος δικό τ ο υ ένα παιδί και το ίδιο να κάνουν δύο ή δέκα χιλιάδες πολίτες ή ό π ω ς γίνεται τ ώ ρ α στις πόλεις. αλλά με δ ι σ τ α γ μ ό . κάθε πολίτης θα α π ο κ α λ ο ύ σ ε δικό του ένα επιτυχημένο παιδί. π α ρ ά γιος 2 5 σ ύ μ φ ω ν α με την άλλη μ έ θ ο δ ο .και τ ο ύ τ ο θα το έλεγε ο καθένας α π ό τους χίλιους 2 1 ή όσους έχει η πόλη. ό π ω ς για π α ρ ά δ ε ι γ μ α ά λ ο γ α και β ό δ ι α .διότι α π ό τα όμοια χ α ­ ρακτηριστικά γονιών και π α ι δ ι ώ ν . Δεν είναι ό μ ω ς δυνατό να αποφευχθεί να αναγνωρίσουν τα αδέλφια και τα παιδιά και οι π α τ έ ρ ε ς και οι μητέρες ο ένας τον άλλο . τ ό τ ε όλοι οι πολίτες θα αδιαφορήσουν το ίδιο. κι όχι κάποιο α π ο τ υ χ η μ έ ν ο . αλλά επειδή το κάθε παιδί ανήκει τ α υ τ ό χ ρ ο ν α σε κάθε πολίτη. Γ ι α τ ί είναι π ρ ο τ ι μ ό τ ε ρ ο να είναι κανείς γνήσιος ανιψιός κ ά π ο ι ο υ . λ α μ β ά ν ο ν τ α ι οι ενδείξεις για τη μ ε τ α ξ ύ τους σ χ έ σ η . π ρ ώ τ α του δικού του και ύ σ τ ε ρ α και τ ω ν σ υ γ γ ε ν ώ ν τ ο υ επίσης άλλος τ ο υ απευθύνεται σαν ά τ ο μ ο π ο υ ανήκει στην ίδια φυλή ή στην ίδια φ ρ α τ ρ ί α 2 4 . τα παιδιά ό μ ω ς μοιράζονται σ τ ο υ ς πολίτες α ν ά λ ο γ α με την ο μ ο ι ό τ η τ α τ ο υ ς 27 προς αυτούς .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β πολύ χειρότερα α π ό τους λίγους. ή ανιψιό ή σ ύ μ φ ω ν α με ο π ο ι α δ ή π ο τ ε άλλη συγγένεια α ί μ α τ ο ς ή σχέση γ ά μ ο υ . όχι ό μ ω ς επειδή τα γέννησε ο ίδιος. Λ έ ν ε για π α ρ ά δ ε ι γ μ α ότι σε ορισμένες περιοχές της ά ν ω Λ ι β ύ η ς οι γυναίκες ανήκουν α π ό κοινού σε όλους τους άντρες. π ο υ έχουν το φυσικό χαρακτηριστικό να γεννούν παιδιά α π ό λ υ τ α όμοια με τ ο υ ς γονείς τους. Τ ώ ρ α ο καθένας αποκαλεί παιδί του το π ρ ό σ ω π ο που άλλος αποκαλεί α δ ε λ φ ό . Αν υ π ο θ έ σ ο υ μ ε ότι κάθε πολίτης έχει χίλια παιδιά. α φ ο ύ θα ήταν αδύνατο να ξέρει σε ποιον έτυχε να αποκτήσει παιδί 2 2 και έχει επιβιώσει23. Υπάρχουν ό μ ω ς κ ι άλλα θηλυκά ζ ώ α . ό π ω ς είναι η φ ο ρ ά δ α τ ω ν Φ α ρ σ ά λ ω ν .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

και α π ό τους λόγους α κ ρ ι β ώ ς για τους οποίους ο Σ ω κ ρ ά τ η ς πιστεύει ότι πρέπει να ισχύσουν τα σ χ ε τ ι κ ά με τις γυναίκες και τα παιδιά. χ ω ρ ί ς τ α υ τ ό χ ρ ο ν α να α π α ­ γορεύσει τ α χάδια. αν είχαν κοινές τις γυναίκες και τα παιδιά. α φ ο ύ έκανε κοινά τα παιδιά. όχι ό μ ω ς τ ό σ ο ανόσιες όταν δεν υπάρχει συγγένεια. χ ω ρ ί ς να δίνει σ η μ α σ ί α σ τ ο ότι πρόκειται για π α τ έ ρ α και παιδί ή α δ έ λ φ ι α . Το ίδιο ά τ ο π ο είναι να απαγορεύει τη συνουσία όχι για άλλο λόγο. Και μ ε τ ά την π ρ ά ξ η . αλλά γιατί η ηδονή είναι πολύ έντονη. αλλά και τους στενούς συγγενείς. ενώ μ ε τ α ξ ύ α γ ν ώ σ τ ω ν όχι. για να υπακούουν και να μην εξεγείρονται.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β επονομάσθηκε Δ ι κ α ί α . π ο υ είναι πράξεις ανόσιες όταν δ ι α π ρ ά τ τ ο ν τ α ι ενάντια σ τ ο υ ς π α τ έ ­ ρες. Α λ λ ά ο θεσμός της κοινοκτημοσύνης τ ω ν γυναικών α ν α γ κ α σ τ ι κ ά θα π ρ ο κ α λ ο ύ σ ε συνέπειες τ ε λ ε ί ω ς αντίθετες με εκείνες π ο υ θα περίμενε κανείς από τους σ ω σ τ ά κείμενους νόμους. συμπλοκές και εξευτελισμούς. επέτρεψε α ν ε μ π ό δ ι σ τ α τον έ ρ ω τ α . Φαίνεται ό μ ω ς ότι θα ήταν χρήσιμο σ τ ο υ ς γ ε ω ρ γ ο ύ ς να έχουν κοινές τις γυναίκες στους φύλακες. α π α γ ο ρ ε ύ ο ν τ α ς μόνο τη μ ε τ α ξ ύ τους συνουσία. όπως τραυματισμούς και φόνους (ηθελημένους και α θ έ λ η τ ο υ ς ) . α δ ε λ φ ό και αδελφή. κι έτσι πρέπει να είναι οι α ρ χ ό μ ε ­ νοι. και τα Και τ ο ύ τ ο επειδή παιδιά. Ά τ ο π ο είναι επίσης και το ότι. α ν ά ρ μ ο σ τ α σ ε π α τ έ ρ α και παιδί. 4. Δ ι ό τ ι θ ε ω ρ ο ύ μ ε τη φιλία ένα α π ό τα σ η ­ μαντικότερα α γ α θ ά τ ω ν πολιτειών ( α φ ο ύ χάρη στη φιλία . τότε η όχι όμως φιλία και μεταξύ τ ω ν τελευταίων θα ήταν πιο αδύναμη. επειδή τ ά χ α πρόκειται μόνο για έ ρ ω τ α 2 9 . μ ε τ α ξ ύ γ ν ω σ τ ώ ν είναι δυνατή η ε ξ ι λ έ ω σ η 2 8 . Ω σ τ ό σ ο τ ο ύ τ α συμβαίνουν α ν α γ κ α σ τ ι κ ά συχνότερα μ ε τ α ξ ύ α γ ν ώ ­ σ τ ω ν π α ρ ά μ ε τ α ξ ύ γ ν ω σ τ ώ ν . τις μητέρες. Αλλά όσοι συγγραφείς π α ρ ο υ σ ι ά ζ ο υ ν έτσι την κ ο ι ν ω ­ νία δεν είναι εύκολο να την προφυλάξουν α π ό τέτοιες δ υ ­ σχέρειες.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

το να έχεις κάτι δικό σ ο υ και το να σ ο υ είναι κάτι α γ α π η τ ό . θα συμβαίνουν π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α ν ά μ ε σ α σ' αυτούς" διότι δεν θα αποκαλούν πια τα μέλη της τ ά ξ η ς π ο υ ά φ η ­ σαν αδελφούς. και των τελευταίων α υ τ ώ ν στους π ρ ώ τ ο υ ς δεν είναι καθόλου ξεκαθαρισμένο" α ν α π ό φ ε υ κ τ α αυτοί π ο υ δίνουν και μεταφέρουν ξέρουν σε ποιους έ δ ω σ α ν ποιους 3 1 . Τ ο ύ τ α λοιπόν είναι α ρ κ ε τ ά . Ό π ω ς και στη σ υ ζ ή τ η σ η σχετικά μ ε τον έ ρ ω τ α γ ν ω ­ ρίζουμε π ω ς ο Α ρ ι σ τ ο φ ά ν η ς ισχυρίζεται ότι οι ε ρ α σ τ έ ς νιώθουν τ ό σ η α γ ά π η . ότι η πιστεύοντας και ο ενότητα είναι έργο της φι­ λίας. Α λ λ ά τ ο π ώ ς μεταφέρονται τ α παιδιά τ ω ν γ ε ω ρ γ ώ ν και των τεχνιτών στους φύλακες. οι σ τ ά σ ε ι ς ) . π α τ έ ρ ε ς και μητέρες τα παιδιά τ ω ν φυλάκων που μεταφέρθηκαν στους άλλους πολίτες. Ε π ο μ έ ν ω ς . ή ο ένας. παιδιά. ό π ω ς και όλοι. Α ν α γ κ α σ τ ι κ ά λοιπόν θα φθαρούν και οι δύο. ώ σ τ ε θέλουν να κολλήσουν και να γίνουν α π ό δυο όντα ένα. ενώ η α γ ά π η στην πόλη θα γίνει ρευστή από μια τέτοια ε π α φ ή . Ό π ω ς όταν ανακατευτεί πολύ νερό με λίγο γλυκό κρασί το μείγμα δεν γίνεται α ι σ θ η τ ό . Α λ λ ά και ό σ α ειπώθηκαν 3 2 πριν σχετικά με τους τραυματισμούς. έτσι και η α μ ο ι β α ί α σχέση π ο υ β α σ ί ­ ζεται σε τούτες τις λέξεις θα εξασθενήσει. Ω σ τ ό σ ο κανένα δεν μπορεί να υπάρξει σε μια τέτοια πολι­ τεία. ή όσοι α π ό τους άλλους πολίτες μεταφέρθηκαν στους φύλακες. δεν θα διστάζουν λ ό γ ω της συγγένειας να δια­ πράξουν έ γ κ λ η μ α και τ ί π ο τ α δεν θα γίνεται από σ ε β α σ μ ό προς τη συγγένεια. με συνέπεια ο γιος να μην αποκαλεί δικό του τον π α τ έ ρ α ή ο π α τ έ ρ α ς το γιο 3 0 . Δ ύ ο είναι κυρίως τα π ρ ά γ μ α τ α π ο υ εμπνέουν στους α ν θ ρ ώ π ο υ ς φροντίδα και α γ ά π η . τους έ ρ ω τ ε ς και τους φόνους. και την ενότητα της πόλης ο Σωκράτης ιδιαίτερα την εγκωμιάζει ίδιος. ο γιος για τον π α τ έ ρ α ή τα αδέλ­ φια το ένα το άλλο. αφού θα είναι τελείως περιττό σε μια τέτοια πολιτεία να φροντίζει ο π α τ έ ρ α ς για τα παιδιά. σχετικά με .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β αποφεύγονται.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β

την κοινοκτημοσύνη σ τ α παιδιά και τις γυναίκες 3 3 .
5.

Σ χ ε τ ι κ ό με τα π α ρ α π ά ν ω είναι και το να σ κ ε φ θ ο ύ μ ε

για την περιουσία - με ποιο τ ρ ό π ο πρέπει να διευθετηθεί το
θέμα για τους μελλοντικούς πολίτες της άριστης πολιτείας να υπάρχει κοινοκτημοσύνη ή ιδιοκτησία; Τ ο ύ τ ο ά λ λ ω σ τ ε
μ π ο ρ ο ύ μ ε να το ε ξ ε τ ά σ ο υ μ ε και α ν ε ξ ά ρ τ η τ α α π ' ό σ α ήδη
ισχύουν για τις γυναίκες και τα παιδιά 3 4 . Ποιο είναι λοιπόν
το καλύτερο σ ύ σ τ η μ α για την περιουσία; Πρέπει, έ σ τ ω κι
αν γυναίκες και παιδιά δεν είναι κοινά σ ύ μ φ ω ν α με τους
ισχύοντες νόμους, να θεσπιστεί κοινοκτημοσύνη

μόνο για

τα περιουσιακά στοιχεία; Δ η λ α δ ή τα κ τ ή μ α τ α να είναι μεν
ιδιοκτησία καθενός χ ω ρ ι σ τ ά , ενώ η σοδειά να κ α τ α ν α λ ώ ­
νεται από κοινού ( ό π ω ς γίνεται σε ορισμένα έθνη), ή αντί­
θετα η γη να είναι κοινή και να καλλιεργείται α π ό κοινού,
αλλά η σοδειά να μοιράζεται σε καθένα χ ω ρ ι σ τ ά σ ύ μ φ ω ν α
με τις ανάγκες του (επειδή λένε π ω ς ορισμένοι β ά ρ β α ρ ο ι
λαοί ε φ α ρ μ ό ζ ο υ ν τέτοιο σ ύ σ τ η μ α κοινοκτημοσύνης), ή π ά ­
λι μ ή π ω ς είναι καλύτερα τ ό σ ο η γη ό σ ο και η σ ο δ ε ι ά να
είναι κοινά 3 5 ; Αν άλλοι είναι οι καλλιεργητές 3 6 και άλλοι οι
ιδιοκτήτες τ ό τ ε το θέμα είναι διαφορετικό και ευκολότερο,
ενώ αν καλλιεργούν οι ίδιοι, τ ό τ ε το θέμα της ιδιοκτησίας
δημιουργεί π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ε ς

δυσκολίες.

Αν

δεν

μοιράζονται

ίσα την ε ρ γ α σ ί α και την α π ό λ α υ σ η , αλλά άνισα, τ ό τ ε α­
ν α γ κ α σ τ ι κ ά όσοι κοπιάζουν π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο και παίρνουν λι­
γ ό τ ε ρ α θα διαμαρτυρηθούν εναντίον ό σ ω ν κοπιάζουν λιγό­
37

τερο και απολαμβάνουν π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α . Γενικά είναι δ ύ σ κ ο ­
λη η σ υ μ β ί ω σ η και η συνύπαρξη σε όλες γενικά τις α ν θ ρ ώ ­
πινες σχέσεις και ιδιαίτερα αυτού του είδους. Το αποδει­
κνύουν οι ομαδικές αποδημίες - οι περισσότεροι φιλονικούν
για

ασήμαντες

αιτίες

και συγκρούονται για

καθημερινά

ζ η τ ή μ α τ α μ ε τ α ξ ύ τους. Σ υ γ κ ρ ο υ ό μ α σ τ ε α κ ό μ α και μ' ε­
κείνους κυρίως τους υπηρέτες,

που χρησιμοποιούμε

στις

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β

συνηθισμένες δουλειές του σπιτιού.
Η κοινοκτημοσύνη παρουσιάζει λοιπόν διάφορες δυσκο·*
λίες. Το ισχύον σ ύ σ τ η μ α ό μ ω ς , αν μ ά λ ι σ τ α βελτιωθεί με
χ ρ η σ τ ά ήθη και σ ω σ τ ο ύ ς νόμους, θα γίνει πολύ καλύτερο"
διότι θα σ υ γ κ ε ν τ ρ ώ σ ε ι ό,τι καλό έχουν και τα δυο σ υ σ τ ή ­
μ α τ α , δηλαδή και της κοινοκτημοσύνης και της ατομικής
ιδιοκτησίας. Μέχρι ένα β α θ μ ό πρέπει να υπάρχει κοινοκτη­
μοσύνη, γενικώς ό μ ω ς ισχύει 3 8 η ατομική ιδιοκτησία. Τις
συγκρούσεις δεν τις προκαλεί το ιδιαίτερο ενδιαφέρον κάθε
ιδιοκτήτη, μάλλον θα μειωθούν όταν καθένας προσέχει τη
δουλειά τ ο υ . Μόνο για λόγους καλοσύνης 3 9 υπάρχει κοινή
χρήση,

σύμφωνα

μ ε την

φ ί λ ω ν 4 0 είναι κ ο ι ν ά » .

παροιμία

Τούτο

το

«τα

πράγματα

σύστημα

των

βρίσκουμε να

ισχύει σε ορισμένες πόλεις, α φ ο ύ δεν είναι αδύνατο, ιδιαί­
τερα

στις

ευνομούμενες πολιτείες

ισχύει

ως

ένα

βαθμό

αλλά θα μ π ο ρ ο ύ σ ε και να επεκταθεί. Ό τ α ν καθένας έχει
την περιουσία του δίνει ένα μέρος σ τ ο υ ς φίλους του και
άλλα τα μ ο ι ρ ά ζ ε τ α ι α π ό κοινού, ό π ω ς για π α ρ ά δ ε ι γ μ α οι
Λακεδαιμόνιοι

χρησιμοποιούν

ο

ένας

τους

δούλους

του

άλλου σαν δικούς τ ο υ , αλλά και τα ά λ ο γ α και τα σκυλιά
και αν τους λείψουν εφόδια σε ένα ταξίδι ικανοποιούνται με
ότι βρίκουν σ τ α χ ω ρ ά φ ι α στην εξοχή. Είναι λοιπόν φανερό
π ω ς είναι καλύτερα η περιουσία να είναι ιδιόκτητη αλλά η
χρήση να είναι κοινή. Το π ώ ς θα γίνει αυτό είναι έργο
41

αποκλειστικά του νομοθέτη . Είναι α π ε ρ ί γ ρ α π τ ο το π ό σ η
ευχαρίστηση προκαλεί σε κάποιον η σκέψη ότι κάτι. τ ο υ
ανήκει. Είναι φυσικό ν' α γ α π ά ε ι κανείς τον εαυτό τ ο υ , 'δεν
είναι μ ά τ α ι ο 4 2 . Δ ί κ α ι α ό μ ω ς κατακρίνεται και η φιλαυτία"
και φιλαυτία δεν είναι να α γ α π ά μ ε τον εαυτό μας, αλλά να
τον α γ α π ά μ ε πολύ π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α π ό ό σ ο πρέπει. Το ίδιο
ισχύει και για τον φ ι λ ο χ ρ ή μ α τ ο , μιας και όλοι οι ά ν θ ρ ω π ο ι
αγαπούν τα χ ρ ή μ α τ α . Είναι ό μ ω ς η γλυκύτερη α π ό λ α υ σ η η
καλοσύνη και η βοήθεια προς τους φίλους ή τους φιλοξεΊ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

επειδή π ι σ τ ε ύ ε ι ότι θα δημιουργήσει αξιοθαύμαστη φ ι λ ί α α ν ά μ ε σ α σ ε όλους· π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο μ ά λ ι σ τ α ό τ α ν α κ ο ύ ε ι ν α κ α τ α κ ρ ί ν ο υ ν όσα κ α κ ά π ρ ο κ α λ ε ί τ ο ισχύον σ ύ σ τ η μ α . κοινοκτημοσύνη. αλλά και για τα καλά που θα τους στερήσει. α π ό τ α ο π ο ί α θ α τ ο υ ς α π α λ ­ λάξει η κοινοκτημοσύνη. Σ τ η ν κ ο ι ν ο κ τ η μ ο σ ύ ν η δεν μ π ο ρ ε ί κ α ν ε ί ς να δείξει γενναιοδωρία. Δ ε ν γ ί ν ε τ α ι ό τ α ν η π ό λ η θ ε ω ρ ή ται πάρα πολύ ένα πράγμα. Μια τέτοια νομοθεσία θα φαινόταν κ α ι ε λ κ υ σ τ ι κ ή κ α ι φ ι λ ά ν θ ρ ω π η ' μόλις τ η ν α κ ο ύ σ ε ι κ α ν ε ί ς τ η δ έ χ ε τ α ι ε υ χ ά ρ ι ­ στα. Και α ι τ ί α του λάθους του Σ ω κ ρ ά τ η είναι ότι στήριξε το σύστημα του σε λανθασμένη βάση. η σ ω φ ρ ο σ ύ ­ ν η προς τ ι ς γ υ ν α ί κ ε ς ( δ ι ό τ ι κ α λ ό ε ί ν α ι ν α μ η ν π λ η σ ι ά ζ ε ι κανείς τη γ υ ν α ί κ α τού άλλου). Α ν κ α ι δ ι α π ι σ τ ώ ν ο υ μ ε ότι ε ί ν α ι λ ί γ ο ι α υ τ ο ί ό τ α ν σ υ γ κ ρ ι θ ο ύ ν μ ε τ ο μ ε γ ά λ ο αριθμό ό σ ω ν έ χ ο υ ν ιδιωτική περιουσία. ε π ε ι δ ή τ ά χ α δεν υ π ά ρ χ ε ι κ ο ι ν ο κ τ η μ ο σ ύ ν η " κ α ι ε ν ν ο ώ τ ι ς δίκες γ ι α σ υ μ φ ω ν η τ ι κ ά . Η ζωή με το σύστημα της κοινοκτημοσύνης44 φαίνεται εντελώς αδύνατη 5. κ α ι να . αφού αλλά στη μοχθηρία των ανθρώ­ διαπιστώνουμε περισσότερες συγκρούσεις με­ τ α ξ ύ σ υ ν ι δ ι ο κ τ η τ ώ ν παρά μ ε τ α ξ ύ ε κ ε ί ν ω ν που έχουν χ ω ­ ριστές περιουσίες. ψευδομαρτυρία κ α ι κ ο λ α κ ε ί α προς τ ο υ ς π λ ο ύ σ ι ο υ ς . γενναιόδωρες πράξεις. Τ ο ύ τ ο ό μ ω ς σ υ μ β α ί ν ε ι μόνο ό τ α ν υπάρχει. ούτε μπορεί να προχωρήσει σε Η γ ε ν ν α ι ο δ ω ρ ί α ε κ δ η λ ώ ν ε τ α ι μόνο σ τ η χρήση τ η ς π ε ρ ι ο υ σ ί α ς 4 3 . Τ ο ύ τ α ό μ ω ς δεν ο φ ε ί λ ο ν τ α ι στο ό τ ι δεν ισχύει πων. όχι ό μ ω ς α π ό λ υ τ η .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β ν ο ύ μ ε ν ο υ ς ή τ ο υ ς σ υ ν τ ρ ό φ ο υ ς . τότε μάλιστα δεν υπάρχει δ υ ν α τ ό τ η τ α ν α ε κ δ η λ ω θ ο ύ ν δυο ά λ λ ε ς α ρ ε τ έ ς . και η γενναιοδωρία σε σχέση μ ε τ η ν π ε ρ ι ο υ σ ί α . Στην οικογένεια κ α ι σ τ η ν π ό λ η π ρ έ π ε ι ν α υ π ά ρ χ ε ι ε ν ό τ η τ α μέχρι έ ν α β α θ μ ό . Είναι δίκαιο να μην πληροφορήσουμε τ ο ν κ ό σ μ ο μόνο γ ι α τ α κ α κ ά . ι δ ι ο κ τ η σ ί α . Η πόλη με μια τέτοια ενότητα έχει π ι θ α ν α τ ό τ η τ ε ς ή να κ α τ α λ υ θ ε ί ή να δ ι α τ η ρ η θ ε ί .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

π λ η σ ι ά ζ ο ν τ α ς προς τ η ν κ α τ ά λ υ σ η . άλλα για τα συσσίτια. γ ι α τ ί . ό π ω ς α ν κάποιος επιχειρεί να συνθέσει σ υ μ φ ω ν ί α χρησιμοποιώντας μόνο έ ν α μ ο υ σ ι κ ό φ θ ό γ γ ο ή έ ν α ρυθμό με έ ν α μόνο μ έ τ ρ ο .. Αλλά ποια θα είναι η στάση του πολιτεύματος απέναντι στους π ο λ ί τ ε ς . Τούτο θα αποδεικνυόταν κ α λ ύ τ ε ρ α . Ό π ω ς είπαμε όμως και πριν. αν κανείς παρακολουθούσε την εξέλιξη του πολιτεύματος μέσα απο τα έργα του. Κανείς δεν μπορεί να δημιουργήσει πόλη χωρίς να δια/ωρίσει αυτά τα έργα κ α ι να τα διαμοιράσει. ο π ω ς προώθησε την κοινοκτημοσύνη ο νομοθέτης θεσπίζοντας τα συσσίτια στη Λακεδαίμονα και στην Κρήτη. ούτε μας ε ί π ε ο Σ ω κ ρ ά τ η ς ούτε είναι εύκολο να μας το π ε ί ' ωστόσο τ η ν πόλη σ υ ν ή θ ω ς α π α ρ τ ί ζ ο υ ν οι π ο λ ί τ ε ς . τη φιλοσοφία ' 46 ' κ α ι τους άριστους νομούς . επειδή την πόλη συνθέτει πλήθος α ν θ ρ ώ π ω ν με βάση την παιδεία π ρ έ π ε ι να α π ο κ τ ά ε ν ό τ η τ α . α ν όλα ε ί ν α ι μ ε τ ο ν ίδιο τρόπο κ ο ι ν ά 5 1 σ ε τ ι δ ι α φ έ ρ ο υ ν 5 2 ο ι γ ε ω ρ γ ο ί α π ό τ ο υ ς φ υ λ α - . Επίσης οι γ υ ν α ί κ ε ς κ α ι τα παίδια θα ε ί ν α ι α τ ο μ ι κ ά ή κ ο ι ν ά 5 0 . άλλα για τις φρατρίες και τις φυλές. ν α ν ο μ ί ζ ε ι ό τ ι θ α β ε λ τ ι ώ σ ε ι τ ο υ ς π ο λ ί τ ε ς μ ε τ έ τ ο ι ε ς ρ υ θ μ ί σ ε ι ς κ α ι όχι μ ε ' .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β χειροτερεύει. ' 4 7 /Α τα ήθη. Δ ι ό τ ι σ χ ε δ ό ν όλα τ α π ο λ ι τ ι κ ά σ υ σ τ ή μ α τ α ε ί ν α ι ήδη γ ν ω σ τ ά π λ ή ν ό μ ω ς ά λ λ α δεν τ α ξ ι ν ο μ ή θ η κ α ν κ α ι ά λ λ α δεν ε φ α ρ μ ό σ τ η κ α ν . Δεν πρέ­ π ε ι ακόμα να π α ρ α β λ έ ψ ο υ μ ε ότι το σ ύ σ τ η μ α της κοινοκτη­ μοσύνης δεν θα έμενε ανεφάρμοστο αν είχε αποδειχτεί σ ω σ τ ό μ ε τ ά α π ό μ α κ ρ ό χ ρ ο ν η π ε ί ρ α . Σ υ ν ε π ώ ς η ν ο μ ο θ ε σ ί α δεν θ α κ α τ α λ ή ξ ε ι π α ρ ά σ τ η ν α π α λ ­ λαγή τ ω ν φ υ λ ά κ ω ν από την καλλιέργεια της γ η ς ' κ α ι τούτο ακριβώς προσπαθούν να εφαρμόσουν οι Λακεδαιμόνιοι48. Και π ι σ τ ε ύ ω π ω ς ε ί ν α ι ά τ ο π ο όποιος θέλει ν α θεσπίσει εκπαιδευτικό σύστημα και πιστεύει π ω ς με τη βοήθεια τ ο υ θ α κ ά ν ε ι σ π ο υ δ α ί α τ η ν π ό λ η . Δ η ­ λαδή γ ι α τ ο υ ς γ ε ω ρ γ ο ύ ς τ α κ τ ή μ α τ α π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι ή κοινά ή ατομικά. γ ι α τ ο υ ς ο π ο ί ο υ ς δεν ν ο μ ο θ ε τ ε ί τ α ι τ ί π ο τ α 4 . α ν κ α ι ε ί ν α ι γνωστά.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

αφού ο Σ ω κ ρ ά τ η ς κ ά ν ε ι τους φ ύ λ α κ ε ς φρουρούς κ α ι τους γεωργούς και τους τεχνίτες και τους υπόλοιπους π ο λ ί τ ε ς 5 3 . εκτός αν επινοήσουν κ ά τ ι παρόμοιο μ' αυτό που ε π ι ν ό η σ α ν οι Κρήτες. α λ λ ά τ ο υ ς υ π ο χ ρ ε ώ ν ε ι ν α δ ί ν ο υ ν έ ν α είδος φ ό ρ ο υ . δηλαδή ποιο θα είναι το π ο ­ λ ί τ ε υ μ α . ό π ω ς φροντίζουν οι άντρες τα κ τ ή μ α τ α . Τ α υ τ ό ­ χρονα κάνει ιδιοκτήτες των κτημάτων τους γεωργούς. Αν και ο Σ ω κ ρ ά τ η ς υ π ο σ τ η ρ ί ζ ε ι ότι σ' α υ τ ο ύ ς . ο ι π ε ν έ σ τ ε ς κ α ι ο ι δούλοι. κ α ι ούτε είναι μικρής σ η μ α σ ί α ς το αν διατηρηθεί η κ ο ι ν ω ν ί α τ ω ν φ υ λ ά κ ω ν . ό π ω ς δ η λ α δ ή νόμοι αστυνομικοί ή αγορανομικοί και άλλοι παρόμοιοι. Ή π ώ ς θα τους διδάξουν να ανέχονται την εξουσία τους. Τ ο ύ τ α όμως μπορεί να κάνει τους γ ε ω ρ γ ο ύ ς δύστροπους κ α ι α­ ν τ ι δ ρ α σ τ ι κ ο ύ ς . δεν θ α χ ρ ε ι α σ τ ο ύ ν π ο λ λ ο ί ν ό μ ο ι . τ η ν ε κ γ ύ μ ν α σ η κ α ι τ η ν κ α τ ο χ ή ό π λ ω ν . χάρη σ τ η ν π α ι δ ε ί α τ ο υ ς . Κι αν ο μ ω ς ο νομοθέτης ορίσει κ ο ι ν έ ς τις γυναίκες και ιδιωτική την περιουσία. κι όμως τ η ν π α ι δ ε ί α τ η ν π ρ ο ο ρ ί ζ ε ι μόνο γ ι α τ ο υ ς φ ύ λ α κ ε ς . Δ ε ν είναι εύκολο να τους βρούμε. ε ί ν α ι βέβαιο ό τ ι δεν θ ε σ π ί σ τ η κ ε τ ί π ο τ α σ χ ε τ ι κ ά . Οι Κρήτες ε π έ τ ρ ε ψ α ν ε λ ε ύ θ ε ρ α σ τ ο υ ς δούλους τ α π ά ν τ α . Ή τ ι θ α έ π α ι ρ ν α ν γ ι α α ν τ ά λ λ α γ μ α όσοι θ α υ π έ μ ε ν α ν την εξουσία τ ω ν φ υ λ ά κ ω ν . Α ν ε ξ ά ρ τ η τ α ό μ ω ς α π ό τ ο α ν όλα τ ο ύ τ α π ρ έ π ε ι ή δεν π ρ έ π ε ι ν α ρ υ θ μ ι σ τ ο ύ ν μ ε τ ο ν ίδιο τ ρ ό π ο γ ι α όλους τ ο υ ς π ο λ ί τ ε ς .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β κ ε ς . ποιος θα τον φροντίσει αν οι γ ε ω ρ γ ο ί έχουν τις γ υ ν α ί κ ε ς τους κ α ι τα κ τ ή μ α τ α τους .τι ι σ χ ύ ε ι κ α ι σ τ ι ς υ π ό λ ο ι π ε ς π ό λ ε ι ς . Α ν τ ε γ κ λ ή σ ε ι ς . ε κ τ ό ς α π ό δυο π ρ ά γ μ α τ α . Γιατί τότε α ν α γ κ α σ τ ι κ ά μέσα σ τ η ν ίδια π ό λ η θ α υ π ά ρ χ ο υ ν δυο π ό λ ε ι ς κ α ι μ ά λ ι σ τ α α ν τ ί ­ π α λ ε ς . ποια η παιδεία κ α ι ποιοι οι νόμοι. π ο λ ύ π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α π ' όσο ε ί ν α ι α λ λ ο ύ ο ι ε ί λ ω τ ε ς . τ ό τ ε π ώ ς θα ισχύσει κοινοκτημοσύνη. Α ν λοιπόν εκείνοι οι υποστηρικτές της πολιτείας του Σ ω κ ρ ά τ η θ ε σ π ί σ ο υ ν ό. ποια γ υ ν α ί κ α θα φροντίσει γ ι α τον οίκο. δ ί κ ε ς κ α ι όσα ά λ λ α κ α κ ά τ α λ α ι ­ πωρούν τις πόλεις θα υπάρξουν και μεταξύ α υ τ ώ ν .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Κ α ι ε ί ν α ι φ α ν ε ρ ό ότι ο Σ ω κ ρ ά ­ τ η ς κ ά ν ε ι ά ρ χ ο ν τ ε ς π ά ν τ α τ α ίδια π ρ ό σ ω π α . που αργότερα έγραψε ο Π λ ά τ ω ν . Α ν . αλλά π ά ν τ α μ ε τ ω ν ί δ ι ω ν .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β κοινά.ά ρ τ ι ο ς μ π ο ρ ε ί να ε ί ν α ι ο α ρ ι θ μ ό ς σ τ ο σύνολο τ ο υ . κ α ι ενώ αφαιρεί από τους φ ύ λ α κ ε ς την ευδαιμονία. για τούτο καλύτερα είναι . Κ α ι υ π ο σ τ η ρ ί ζ ε ι ό τ ι . Ε ί ν α ι α δ ύ ν α τ ο ν α ε υ τ υ χ ή σ ε ι ο λ ό κ λ η ρ η η π ό λ η . Ο Σωκράτης προτείνει τη θέσπιση τ ω ν α ξ ι ω μ ά τ ω ν με τρόπο ε π ι κ ί ν δ υ ν ο 5 4 γ ι α τ ί προτείνει ω ς άρχοντες π ά ν τ α τ α ίδια π ρ ό σ ω π α " α ν ό μ ω ς τ ο σ ύ σ τ η μ α γ ί ν ε τ α ι α ι τ ί α ν α σ τ α ­ σ ι ά ζ ο υ ν κ α ι όσοι δεν δ ι κ α ι ο ύ ν τ α ι ν α α ν έ λ θ ο υ ν σ ε κ α ν έ ν α α ξ ί ω μ α . Η ε υ τ υ χ ί α δεν α π ο τ ε λ ε ί τ α ι α π ό μέρη ό π ω ς ο ά ρ τ ι ο ς α ρ ι θ ­ μός . α ν δεν ε υ ­ τ υ χ ο ύ ν όλα ή τα π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α ή ορισμένα μέρη της. Τ ο ύ τ ε ς τ ι ς απορίες λοιπόν δη­ μιουργεί η πολιτεία που επινόησε ο Σ ω κ ρ ά τ η ς . Όχι α σ φ α λ ώ ς οι τεχνίτες και το πλήθος όσων απασχολούνται σ τ α βαρέα ε π α γ γ έ λ μ α τ α . ά λ λ ω ν με ασήμι. ενώ εκείνων που προορίζονται γ ι α τ ε χ ν ί τ ε ς κ α ι γ ε ω ρ γ ο ί μ ε χαλκό κ α ι σίδερο55. 5 Π α ρ α π λ ή σ ι α ε ί ν α ι κ α ι τ α σ χ ε τ ι κ ά μ ε τ ο υ ς Νόμους *. όχι 6. γ ι α τ ί τ α ζ ώ α δεν έ χ ο υ ν ν α δ ι α χ ε ι ρ ι σ τ ο ύ ν ν ο ι κ ο κ υ ρ ι ό . Α ν ό μ ω ς δεν είναι ευτυχισμένοι οι φ ύ λ α κ ε ς . μόλις γ ε ν ν η θ ο ύ ν ο ι ά ν θ ρ ω π ο ι . ο ι θεοί α ν α κ α τ ε ύ ο υ ν τ ι ς ψ υ χ έ ς ά λ λ ω ν μ ε χρυσάφι. ότι δηλαδή άντρες κ α ι γ υ ν α ί κ ε ς . Σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η θ ε ω ρ ί α τ ο υ τ ο χ ρ υ σ ά φ ι π ο υ δ ί ν ε ι ο θεός δεν α ν α κ α τ ε ύ ­ ε τ α ι κάθε φορά κ α ι με τις ψ υ χ έ ς ά λ λ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν . πόσο μάλλον [γίνεται α ι τ ί α να σ τ α σ ι ά ζ ο υ ν ] οι γ ε ν ν α ι ό κ α ρ δ ο ι π ο λ ε μ ι σ τ έ ς . ποιοι άλλοι θα είναι. έ τ σ ι ό μ ω ς ε ί ν α ι α δ ύ ν α τ η η ε υ τ υ χ ί α τ η ς π ό λ η ς . υποστηρίζει ό τ ι ο ν ο μ ο θ έ τ η ς π ρ έ π ε ι ν α κ ά ν ε ι ε υ τ υ χ ι σ μ έ ν η όλη τ η ν π ό λ η . π ρ έ π ε ι ν α κ ά ν ο υ ν τ ι ς ίδιες δ ο υ λ ε ι έ ς . Ταυτόχρονα είναι λάθος να παίρνουν τα ζ ώ α ως π α ρ ά δ ε ι γ μ α γ ι α τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς . και άλλες μικρότερες57. α λ λ ά τ α μέρη τ ο υ δεν ε ί ν α ι α π α ρ α ί τ η τ α ά ρ τ ι ο ι α ρ ι θ μ ο ί 5 6 .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

είναι ό μ ω ς δύσκολο να περιέχουν όλοι α λ ή θ ε ι ε ς . Ό μ ο ι ε ς ε ί ν α ι ο ι δ ι α τ ά ξ ε ι ς γ ι α τ η ν ε κ π α ί ­ δευση κ α ι γ ι α τ η ν α π α λ λ α γ ή από δουλικές ασχολίες. Δ ε ν π ρ έ π ε ι ν α μ α ς δ ι α φ ε ύ γ ε ι ό τ ι ο π ρ ο α ν α ­ φερόμενος αριθμός πολιτών μ ε γ ά λ η όσο η Β α β υ λ ώ ν α 62 θα απαιτήσει περιοχή τόσο ή κάποια άλλη απέραντη. σχετικά όμως με τα άλλα θέματα σ υ μ π λ ή ρ ω σ ε τον διάλο­ γο με άσχετα π ρ ά γ μ α τ α και με απόψεις για το ποια πρέπει ν α ε ί ν α ι η μ ό ρ φ ω σ η τ ω ν φ υ λ ά κ ω ν . π ρ ω ­ τ ό τ υ π ο ι κ α ι ερευνητικοί. ενώ στην π ο λ ι τ ε ί α μόνο χίλιους61. που . Α λ λ ά σ τ ο υ ς Νόμους υ π ο σ τ η ρ ί ζ ε ι ό τ ι τα συσσίτια πρέπει να ισχύουν κ α ι γ ι α τις γυναίκες" κ α ι αριθμεί π έ ν τ ε χιλιάδες κατόχους ό π λ ω ν . Ω σ τ ό σ ο ο ι Νόμοι π ε ­ ριέχουν ω ς ε π ί τ ο π λ ε ί σ τ ο ν ν ο μ ο θ ε τ ή μ α τ α . γ ι α τ ο π ο λ ί τ ε υ ­ μα όμως αναφέρονται λίγα π ρ ά γ μ α τ α . Αν και θέλει να το κάνει να μοιάζει περισσότερο με τ ω ν ά λ λ ω ν π ό λ ε ω ν . Α λ λ ά ο Σ ω κ ρ ά τ η ς 6 0 δεν π ρ ο σ ­ διόρισε α ν δ ι κ α ι ο ύ ν τ α ι ν α α ν έ ρ χ ο ν τ α ι σ τ α α ξ ι ώ μ α τ α ο ι γ ε ω ρ γ ο ί κ α ι ο ι τ ε χ ν ί τ ε ς . Γιατί. αν εξαιρέσω την κοινοκτημοσύνη τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν και της περιουσίας. ό π ω ς κ α ι γ ι α τ α σ υ σ σ ί τ ι α . βαθ­ μιαία το προσαρμόζει προς το άλλο. όπως και την οργάνωση του πολιτεύματος (γιατί ο π λ η ­ θ υ σ μ ό ς δ ι α ι ρ ε ί τ α ι σ ε δυο τ ά ξ ε ι ς . τ η ν τ ά ξ η τ ω ν γ ε ω ρ γ ώ ν κ ι εκείνων που πολεμούν γ ι α την πόλη" κι από τους δεύτερους προέρχονται εκείνοι που φροντίζουν γ ι α τα συμφέροντα της π ό λ η ς κ α ι τ η ν κ υ β ε ρ ν ο ύ ν 5 9 ) .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β να ασχοληθούμε λίγο με τα π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α που π ε ρ ι γ ρ ά φ ο υ ν . ό π ω ς κ α ι α ν έχουν δ ι κ α ί ω μ α ν α κ α τ έ χ ο υ ν ό π λ α κ α ι ν α π ο λ ε μ ο ύ ν γ ι α τ η ν π ό λ η ή όχι" γ ι α τ ι ς γ υ ν α ί κ ε ς ε κ φ ρ ά ζ ε ι την ά π ο ψ η ότι π ρ έ π ε ι να πολεμούν μ α ζ ί με τους φύλακες και να μοιράζονται την ίδια π α ι δ ε ί α . το ιδεώδες π ο λ ί τ ε υ μ α . Σ τ η ν Πολιτεία ε λ ά χ ι σ τ α π ρ ά γ μ α τ α κ α θ ό ρ ι σ ε ο Σωκράτης" την κοινοκτημοσύνη γ υ ν α ι κ ώ ν και π α ι δ ι ώ ν και περιουσίας. Ο ι δ ι ά λ ο γ ο ι τ ο υ Σ ω κ ρ ά τ η ε ί ν α ι όλοι π ε ρ ί τ ε χ ν ο ι . τα υπόλοιπα τα εμφανίζει κοινά και στα δυο π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

έτσι ώ σ τ ε αυτές είναι αρετές γ ι α τη χρησιμοποί­ ηση της περιουσίας. Κι αν ακόμα νομίσει κάποιος οτι ουτε τ ω ν π ο λ ι τ ώ ν η ζ ω ή ουτε τ η ς π ό λ η ς π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι τ έ τ ο ι α .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β θ α π α ρ ά γ ε ι τ ό σ α . τ η χ ώ ρ α κ α ι τ ο υ ς κ α τ ο ί κ ο υ ς . γ ι α τ ί θα εξι- . ε ν ώ τ η σ ω φ ρ ο σ ύ ν η η δ υ σ π ρ α γ ί α ) . α λ λ ά μονο μ ε γ ε ν ν α ι ο δ ω ρ ί α κ α ι ε ­ γ κ ρ ά τ ε ι α . αλλά κι όταν αποχωρούν64. Κ α ι π ο λ ύ σ ω σ τ ά π ρ ό σ θ ε σ ε ότι π ρ έ π ε ι ν α έ χ ε ι υ π ό ψ η τ ο υ κ α ι τ ι ς γ ε ι τ ο ν ι κ έ ς χ ώ ρ ε ς . όση ε π ι τ ρ έ ­ π ε ι να ζει κάποιος με εγκράτεια. Ο π ω σ δ ή π ο τ ε οι υποθέσεις μας π ρ έ π ε ι να στηρίζονται στις ι t ι / ι ε υ χ έ ς οχι ο μ ω ς κ α ι ν α ε ί ν α ι α π ρ α γ μ α τ ο π ο ί η τ ε ς 63 A I . τότε τη γενναιοδωρία θα ακολουθήσει η τ ρ υ φ η λ ό τ η τ α . Είναι παράδοξο να εξισώνει τις π ε ­ ρ ι ο υ σ ί ε ς . α φ ο ύ μόνο τ ο ύ τ ε ς ο ι σ υ ν ή ­ θειες υ π ά ρ χ ο υ ν γ ι α τ η ν κ α λ ή χρήση τ η ς περιουσίας. ω σ τ ό σ ο κ α ν ε ί ς δεν μ π ο ­ ρεί ν α α ρ ν η θ ε ί ό τ ι ο ι π ο λ ί τ ε ς π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι ε π ί φ ο β ο ι γ ι α τ ο υ ς ε χ θ ρ ο ύ ς . Ας εξετάσουμε όμως μ ή π ω ς πρέπει να προσδιοριστεί με περισσότερη ακρίβεια65 το μέγεθος της περιουσίας. Ό π ω ς θα έλεγε κάποιος. χ ω ρ ί ς ν α π ρ ο σ δ ι ο ρ ί ζ ε ι τ ο ν αριθμό τ ω ν π ο λ ι τ ώ ν . α λ λ ά σ τ ε ν ό χ ω ρ α . όσα γ ι α ν α θ ρ έ ψ ε ι π έ ν τ ε χ ι λ ι ά δ ε ς α ν έ ρ ­ γ ο υ ς κ ι έ ν α π ο λ λ α π λ ά σ ι ο αριθμό γ υ ν α ι κ ώ ν κ α ι υ π η ρ ε τ ώ ν . αλλά και στους εξωτερικούς κινδύνους). Δ ε ν μπορεί κάποιος να χρησιμοποιήσει την περιουσία του με π ρ α ό τ η τ α ή α ν δ ρ ε ί α . Λέγεται ότι ο νομοθέτης οφείλει να σ υ ν τ ά ξ ε ι τους νόμους έχοντας υ π ό ψ η δυο π α ρ ά γ ο ν τ ε ς . Ο Σ ω ­ κ ρ ά τ η ς υ π ο σ τ η ρ ί ζ ε ι ό τ ι π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι τ ό σ η . Σ ω σ τ ό τ ε ρ ο ό μ ω ς ε ί ν α ι τ ο [να ζ ε ι ] μ ε σ ω φ ρ ο ­ σύνη κ α ι γενναιοδωρία (αν πάρουμε χ ω ρ ι σ τ ά το καθένα. α ν β έ β α ι α η π ό λ η δεν π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι πολιτικά απομονωμένη (γιατί η πολεμική της προπαρα­ σ κ ε υ ή π ρ έ π ε ι ν α α π ο σ κ ο π ε ί όχι μόνο σ τ η ν ε σ ω τ ε ρ ι κ ή α ­ σφάλεια. Ωστόσο είναι δυνατόν κάποιος να ζει με ε γ κ ρ ά τ ε ι α . αυτό όμως είναι πολύ γενικό. κ α ι να αφήνει απεριόριστη την τεκνοποιία. όχι μόνον ό τ α ν ο ι τ ε λ ε υ τ α ί ο ι ε π ι τ ί θ ε ν τ α ι . τόση ώ σ τ ε να ζει καλά.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

α φ ο ύ γ ί ν ε τ α ι δ ι α ν ο μ ή π ε ρ ι ο υ σ ι ώ ν όποιο κ ι α ν ε ί ν α ι τ ο π λ ή θ ο ς τ ω ν π ο λ ι ­ τ ώ ν ενώ με το σύστημα του Σ ω κ ρ ά τ η . έτσι. ώ σ τ ε κ α ν ε ί ς ν α μ η γ ε ν ν ά π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α α π ό ορι­ σ μ έ ν ο α ρ ι θ μ ό .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β σορροπηθεί τ ά χ α ικανοποιητικά ο πληθυσμός από έναν αριθμό ά κ α ρ π ω ν γ ά μ ω ν . ό π ω ς π ι σ τ ε ύ ε ι ό τ ι γ ί ν ε τ α ι τ ώ ρ α σ τ ι ς πόλεις. Α π ό τους Νόμους λ ε ί π ο υ ν κ α ι δ ι α τ ά ξ ε ι ς σ χ ε τ ι κ ά μ ε τ ο π ώ ς δ ι α φ έ ρ ο υ ν άρχο­ ντες κ α ι αρχόμενοι. έστω κι αν α ρ χ ι κ ά όλες ο ι π ε ρ ι ο υ σ ί ε ς ή τ α ν ά ν ι σ ε ς ω ς π ρ ο ς τ ο μ έ γ ε θ ο ς . Θ α ή τ α ν κ α λ ύ τ ε ρ α — θ α έ λ ε γ ε κ α ν ε ί ς — α ν τ ί γ ι α τ ο ν προσδιορισμό της περιουσίας να καθοριστεί ο αριθμός τ ω ν π α ι δ ι ώ ν . α ν α γ κ α σ τ ι κ ά όσοι π ε ρ ι σ σ ε ύ ο υ ν δεν θ α πάρουν τ ί π ο τ α είτε είναι λιγότεροι είτε είναι περισσότε­ ροι. τ ο έ ν α . Η απόλυτη ελευθερία στις γεννήσεις. επειδή οι περιουσίες δεν μ ο ι ρ ά ζ ο ν τ α ι . γ ι α τ ί να μην α υ ξ ά ν ε ­ τ α ι κ α ι η γ η τ ο υ μ έ χ ρ ι ενός σ η μ ε ί ο υ . Ό π ω ς από διαφορετικό μαλλί φ τ ι ά χ ν ε ­ ται το στημόνι κι από διαφορετικό το υφάδι. όσο κ α ι τ ω ν ά τ ε κνων οικογενειών. π ρ έ π ε ι να σ χ ε τ ί ζ ο ν τ α ι κ α ι οι άρχοντες με τους αρχό­ μενους. Στους Νόμους όμως ορίζεται το α ν τ ί θ ε τ ο . όπως ισχύει στις περισσότερες πόλεις. Εφόσον ε π ι τ ρ έ π ε ι μέχρι κ α ι τον π ε ν τ α π λ α σ ι α σ μ ό της αρχικής περιουσίας κάθε πολίτη. α ν α γ κ α σ τ ι κ ά προ­ κ α λ ε ί π ε ν ί α . Ο Φ ε ί δ ω ν 6 6 ο Κορίνθιος. ώ σ τ ε να μην είναι ασύμφορη γ ι α την διαχείριση τ ο υ οίκου α π έ ν ε ι μ ε σ ε κ ά θ ε π ο λ ί τ η δύο ο ι κ ό π ε δ α . έ ν α ς α π ό τ ο υ ς α ρ χ α ι ό ­ τερους νομοθέτες. Πρέπει να μι­ λήσουμε πιο κ ά τ ω γ ι α τ ο π ώ ς θεωρούμε ότι θ α ή τ α ν κ α ­ λ ύ τ ε ρ α ν α π ρ ο σ δ ι ο ρ ι σ τ ο ύ ν όλα τ ο ύ τ α . υ π ο σ τ η ­ ρίζει. υποστήριζε ότι ο αριθμός ο ι κ ο γ ε ν ε ι ώ ν και πολιτών έπρεπε να παραμένει αμετάβλητος. που με τη σειρά της προκαλεί εξεγέρσεις κ α ι ε γ κ λ ή μ α τ α . Δεν ν ο μ ί ζ ω ότι τ ώ ρ α σ υ μ β α ί ν ε ι κ ά τ ι τέτοιο σ τ ι ς π ό λ ε ι ς . Τ α υ τ ό χ ρ ο ν α ό μ ω ς π ρ έ π ε ι ν α ε ξ ε τ ά σ ο υ μ ε κ α ι τ ο θ έ μ α τ η ς δ ι α ί ρ ε σ η ς τ ω ν οι­ κ ο π έ δ ω ν . Ο α ρ ι θ μ ό ς θα π ρ ο σ δ ι ο ρ ι ζ ό τ α ν με β ά σ η τ ό σ ο τ ο π ο σ ο σ τ ό τ η ς π α ι δ ι κ ή ς θ ν η σ ι μ ό τ η τ α ς . Τ ώ ρ α κ α ν έ ν α ς δεν φ τ ω χ α ί ν ε ι .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

δ η λ α δ ή π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α π ο υ ή δεν πρέπει να τα εκλάβουμε καθόλου ως π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α ή να τα κρίνουμε ως τα χειρότερα70.εννοούν δ η λ α δ ή ό τ ι α π ό τη μοναρχία πήρε το πολίτευμα τον βασιλικό θεσμό. ε π ε ι δ ή ο ι έ φ ο ρ ο ι προέρχο­ ν τ α ι α π ό τ ο ν λ α ό 6 9 . ενώ σ τ α σ υ σ σ ί τ ι α κ α ι στην καθημερινή ζ ω ή το στοιχείο της δημοκρατίας). Ο ρ ι σ μ έ ν ο ι υ π ο σ τ η ρ ί ζ ο υ ν ότι τ ο κ α λ ύ τ ε ρ ο π ο λ ί τ ε υ μ α π ρ έ π ε ι να είναι συνδυασμός όλων τ ω ν π ο λ ι τ ε υ μ ά τ ω ν που υπάρ­ χουν* γ ι ' α υ τ ό κ α ι ε π α ι ν ο ύ ν τ ο σ π α ρ τ ι α τ ι κ ό π ο λ ί τ ε υ μ α (διότι ισχυρίζονται ορισμένοι ότι είναι συνδυασμός. ολιγαρ­ χ ί α ς . Ί σ ω ς κάποιος να επαινούσε περισσότερο το πο­ λ ί τ ε υ μ α τ ω ν Λ α κ ώ ν ω ν ή κάποιο άλλο πιο αριστοκρατικό. Τ ο σ ύ σ τ η μ α της κ λ ή ρ ω σ η ς τ ω ν α ρ χ ό ν τ ω ν από υ π ο ψ ή φ ι ο υ ς που έχουν . Γ ε ν ι κ ά η όλη ο ρ γ ά ν ω σ η δεν α π ο τ ε λ ε ί ο ύ τ ε δ η μ ο κ ρ α τ ί α ο ύ τ ε ο λ ι γ α ρ χ ί α . α λ λ ά κ ά τ ι α ν ά μ ε σ α σ τ α δυο κ ά τ ι π ο υ ονομάζεται πολιτεία 68 και απαρτίζεται από τους οπλίτες. γιατί είναι καλύτερο το πολίτευμα που προκύπτει από περισ­ σότερα71 πολιτεύματα. Ε π ο μ έ ν ω ς σωστότερη είναι η γ ν ώ μ η όσων συνδυάζουν περισσότερα πολιτεύματα.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β μακριά από το άλλο. Α ν β έ β α ι α θ ε ω ρ ε ί τ ο π ο λ ί τ ε υ μ α τ ο ύ τ ο ω ς κοινό π α ρ ο ν ο ­ μαστή όλων τ ω ν ά λ λ ω ν . μ ο ν α ρ χ ί α ς κ α ι δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς . ε ν ώ είναι δύσκολο να μένει κ α ν ε ί ς 67 τ α υ τ ό χ ρ ο ν α σ ε δυο σ π ί τ ι α . Όχι όμως αν κρίνει π ω ς είναι το α μ έ σ ω ς καλύτερο μετά το πρώτο πο­ λίτευμα. Στους Νόμους α ν α φ έ ρ ε τ α ι ως άριστο το π ο λ ί τ ε υ μ α π ο υ σ υ ν δ υ ά ζ ε ι δ η μ ο κ ρ α τ ί α κ α ι τ υ ρ α ν ν ί α . α λ λ ά μόνο από την ολιγαρχία και τη δημοκρατία. Α λ λ ω σ τ ε το πολίτευμα τ ω ν Νόμων δεν έ χ ε ι π ά ρ ε ι κ α ν έ ν α σ τ ο ι χ ε ί ο α π ό τ η μ ο ν α ρ χ ί α .μάλλον όμως θέλει να π λ η σ ι ά σ ε ι περισσότερο την ολιγαρχία72. από τ η ν ο λ ι γ α ρ χ ί α τ ο ν θ ε σ μ ό τ ω ν γ ε ρ ό ν τ ω ν κ ι α π ό τ η δημο­ κ ρ α τ ί α τ ο ν θ ε σ μ ό τ ω ν ε φ ό ρ ω ν . ό π ω ς φ α ί ν ε τ α ι από τ ο ν τρόπο ε γ κ α τ ά σ τ α σ η ς τ ω ν α ρ χ ό ν τ ω ν . τότε έχει κ α λ ώ ς .κ α τ ' ά λ λ ο υ ς π ά λ ι σ τ ο υ ς ε φ ό ρ ο υ ς βρί­ σ κ ε τ α ι το στοιχείο της τυραννίας.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

. αφού ο­ ρισμένοι από αυτούς τ ω ν δύο τελευταίων εισοδημάτων μπορεί να μην π α ρ α σ τ ο ύ ν σ τ η ν ε κ λ ο γ ή . Γιατί είναι επικίνδυνο και το σύστημα εκλογής τ ω ν αρχόντων εκλογή.και στην εκλογή τ ω ν βουλευτών τ η ς τ έ τ α ρ τ η ς τ ά ξ η ς υ π ο χ ρ ε ο ύ ν τ α ι ν α π α ρ α σ τ ο ύ ν μόνο ο ι π ο λ ί ­ τες της π ρ ώ τ η ς κ α ι δεύτερης τ ά ξ η ς 7 4 .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β ε π ι λ ε χ θ ε ί ε ί ν α ι κοινό τ ό σ ο σ τ ο ο λ ι γ α ρ χ ι κ ό . τότε βουλευτές θα εκλέγονται π ά ν τ α εκείνοι π ο υ θα θέλει η έ ν ω σ η . μη έχοντας τ έ τ ο ι α υ π ο χ ρ έ ω σ η 7 5 . Τούτο είναι λοιπόν το π ο λ ί τ ε υ μ α τ ω ν Νόμων. Υ π ο χ ρ ε ω μ έ ν ο ι ν α ψ η φ ί σ ο υ ν ε ί ν α ι όλοι ο ι π ο ­ λίτες. να υποδεικνύουν τους άρχοντες κ α ι να ε κ π λ η ρ ώ ν ο υ ν άλλα π ο λ ι τ ι κ ά κ α θ ή κ ο ν τ α . όσο κ α ι σ τ ο πολίτευμα τ ω ν Νόμων. έ σ τ ω κ α ι λίγοι. όσους έχουν τα μεγαλύτερα εισοδήματα Ολιγαρχική73 επίσης κάνει και την εκλογή τ η ς Β ο υ λ ή ς . δημιουργή­ σουν έ ν ω σ η . Σ υ ν ε π ώ ς οι περισσότεροι θα προέρχονται από τους καλύτερους με τα μεγαλύτερα εισοδήματα.δεν είναι υποχρεωτική η παρουσία τ ω ν π ο λ ι τ ώ ν της τρίτης ή τέταρτης τάξης στην εκλογή τ ω ν βουλευτών της πρώτης κ α ι της δεύτερης. έναν ίσο α ρ ι θ μ ό α π ό τ η δ ε ύ τ ε ρ η κ α ι α π ό τ η ν τ ρ ί τ η τ ά ξ η . αλλά εκλέγουν βουλευτές από την π ρ ώ τ η τ ά ξ η . από κατάλογο προσώπων που ορίστηκαν με Γ ι α τ ί αν ορισμένοι. ε ν ώ ο ι ά λ λ ο ι δεν έ χ ο υ ν υ π ο χ ρ έ ω σ η για παρόμοια καθήκοντα. Στη συνέχεια υ π ο ­ σ τ η ρ ί ζ ε ι ό τ ι α π ό κ ά θ ε τ ά ξ η π ρ έ π ε ι ν α ε κ λ ε γ ε ί ίσος α ρ ι θ μ ό ς βουλευτών. ενώ το σύστημα που υποχρεώνει τους πιο εύπορους να π η γ α ί ν ο υ ν σ τ η ν ε κ κ λ η σ ί α του δήμου. ό τ α ν θ α μ ι λ ή σ ο υ μ ε γ ι α τ ο είδος τ ο ύ τ ο τ ο υ π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς 7 6 . είναι ολιγαρχικό - ολιγαρχικό επίσης είναι και το σ ύ σ τ η μ α που θέλει τους άρχοντες να προέρχονται από τις εύπορες τ ά ξ ε ι ς κ α ι δίνει τα α ν ώ τ α τ α αξιώματα σε (τιμήματα). Α π ' όσα ε ί π α μ ε λ ο ι π ό ν κ ι α π ' ό σ α θ α π ο ύ μ ε σ τ η σ υ ν έ χ ε ι α . είναι φανερό ότι το καλύτερο π ο λ ί τ ε υ μ α δεν π ρ έ π ε ι ν α σ υ ν δ υ ά ζ ε ι δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ά κ α ι ο λ ι γ α ρ χ ι κ ά σ τ ο ι ­ χεία.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Ο Φαλέας μπορεί να π ε ι ότι κ ά τ ι τέτοιο λέει κι εκείνος. αλλά και άλλες νομοθεσίες εμποδίζουν να α π ο κ τ ά κανείς όση γ η θ έ λ ε ι ό π ω ς α ν τ ί σ τ ο ι χ α υ π ά ρ χ ο υ ν κ α ι ά λ λ ε ς π ο υ εμποδίζουν την πώληση της περιουσίας. . είτε γ ι α διακρί­ σ ε ι ς ε ί τ ε κ α ι γ ι α τ α δυο μ α ζ ί . ό π ω ς στη Λ ε υ κ ά δ α 8 1 . Τ π ά ρ χ ε ι ό μ ω ς κ α ι νόμος π ο υ ε π ι β ά λ λ ε ι τ η διατήρηση τ ω ν π α λ ι ώ ν κ λ ή ρ ω ν η κ α τ ά ρ γ η σ η του. αλλά και στην ανισότητα τ ω ν τ ι μ ώ ν η αφορμή της στάσης είναι όμως αντίθετη σε κάθε π ε ρ ί π τ ω σ η . Δεν ω φ ε λ ε ί όμως να πούμε μόνο ό τ ι η π α ι δ ε ί α π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι ίδια γ ι α όλους. αλλά να είναι τέτοια που να προκαλεί πλεονεξία είτε γ ι α χρήμα. Ο ι ε ξ ε γ έ ρ σ ε ι ς δεν ο φ ε ί λ ο ν τ α ι μόνο σ τ η ν α ν ι σ ό τ η τ α τ ω ν περιουσιών. με συνέπεια τούτος να ζει τρυφηλά ή αντίθετα να είναι πολύ μικρή. α φ ο ύ έ π α ψ α ν π ι α ν α π α ί ρ ν ο υ ν α ξ ι ώ μ α τ α όσοι είχαν καθορισμένα εισοδήματα82.γ ι α τ ί π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο πρέπει να εξισώσει τις επιθυμίες παρά τις περιουσίες. π ά λ ι δεν ω φ ε λ ε ί . Μπορεί ωστόσο. που απαγορεύει να πουλήσει κάποιος την περιουσία του εκτός εάν αποδείξει ολοφάνερα π ω ς τον β ρ ή κ ε α τ υ χ ί α . έκανε το π ο λ ί τ ε υ μ α π έ ρ α γ ι α πέρα δημο­ κ ρ α τ ι κ ό . τ η ς περιουσίας και της παιδείας.γ ι α τ ί υ π ο σ τ η ­ ρ ί ζ ε ι ό τ ι σ τ ι ς π ό λ ε ι ς π ρ έ π ε ι ν α ι σ χ ύ ο υ ν δύο ι σ ό τ η τ ε ς . με συνέπεια να ζ ε ι σ τ ε ν ό χ ω ρ α . π ρ έ π ε ι κ α ι να ε π ι ­ δ ι ώ κ ε ι τ ο ν μ ε τ ρ ι α σ μ ό . Α κ ό μ α ό μ ω ς κ ι α ν ορίσει γ ι α τ ο ν κ α θ έ ν α έ ν α ν μ έ σ ο ν όρο. π ρ έ π ε ι ταυτόχρονα να προσδιορίσουμε ποια θα είναι η π α ι δ ε ί α γ ι α τ ί μπορεί βέβαια να είναι η ίδια. Α π ο δ ε ι κ ν ύ ε τ α ι λ ο ι π ό ν ό τ ι δεν φ τ ά ν ε ι ν α κ ά ν ε ι ο νομοθέτης ίσες τις περιουσίες. η περιουσία να είναι υπέρ­ μετρη γ ι α τον κάτοχο της. κ α ι τ ο ύ τ ο δεν μ π ο ρ ε ί ν α γ ί ν ε ι π α ρ ά μόνο ε φ ό σ ο ν ο ι π ο λ ί τ ε ς δ ι α π α ι δ α γ ω γ ο ύ ν τ α ι σ ω σ τ ά με καλούς νόμους83. γ ι α τ ί ο λαός σ τ α σ ι ά ζ ε ι ε ξ α ι τ ί α ς τ η ς α ν ι σ ό τ η τ α ς τ ω ν π ε ρ ι ο υ σ ι ώ ν . παρά την όποια ισότητα περιουσίας.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β τική κοινωνία - ό π ω ς ο Σ ό λ ω ν π ο υ θ έ σ π ι σ ε σ χ ε τ ι κ ό νόμο. όπως ο νόμος 80 τ ω ν Λοκρών .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

δεν θ α μ π ο ρ ο ύ ν ν α α μ υ ν θ ο ύ ν σ τ ο υ ς ε ι σ β ο λ ε ί ς . Οι περισσότερες διατάξεις του πολιτεύματος του Φαλέα καθορίζουν την εσωτερική ευημερία. αν θέλουν περισ­ σ ό τ ε ρ α α π ' όσα χ ρ ε ι ά ζ ο ν τ α ι . α λ λ ά κ α ι τους ε ξ ω τ ε ρ ι κ ο ύ ς κινδύνους.γ ι α τ ο υ ς δ ε μ ε σ ω φ ρ ο σ ύ ν η . Οι άνθρωποι όμως δεν 84- «εξίσου ό π ω ς λέει κ α ι ο αδικούν μόνο εξαιτίας τ ω ν α ν α γ κ ώ ν της ζωής. γ ι α τ η ν ο π ο ί α δεν κ ά ν ε ι κ α μ ι ά α ν α φ ο ­ ρά. Γ ι α τ ί . ο ύ τ ε . Γ ι α τ ί η π ε ρ ι ο υ σ ί α δεν π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι α ρ κ ε τ ή . όταν κρυώνουν ή π ε ι ν ο ύ ν α δ ι κ ο ύ ν ό μ ω ς κ α ι γ ι α ν α ε υ χ α ρ ι σ τ η θ ο ύ ν κ α ι ν α μ η ν βρί­ σκονται σε κ α τ ά σ τ α σ η επιθυμίας. θ α α δ ι κ ή σ ο υ ν γ ι α ν α ι κ α ν ο ­ π ο ι η θ ο ύ ν .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β ενώ οι ευγενείς εξαιτίας της ισότητας τ ω ν τ ι μ ώ ν 85 τιμούν κ α ι τον καλό κ α ι τον κ α κ ό » . Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι ο ι θ ε σ μ ο ί τ ο υ π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς τ ο υ Φ α λ έ α β ο η θ ά ν ε μόνο στην περίπτωση τ ω ν μικρών αδικημάτων. α λ λ ά κ α ι γ ι α ν α α π ο ­ λαύσουν άκοπες ηδονές. τρία Για Π ώ ς θεραπεύονται λοιπόν τ ο ύ τ α τους μεν με μικρή περιουσία και ε ρ γ α σ ί α . ποιητής. α ν κ ά π ο ι ο ς σ κ ο τ ώ σ ε ι όχι τον κ λ έ φ τ η . αλλά τον τύραννο ).κ α ι τ ρ ί τ ο ν όσοι ε π ι ­ ζητούν την εσωτερική ευτυχία θα την αναζητήσουν στη φιλοσοφία κ α ι π ο υ θ ε ν ά αλλού. γ ι α τ ί οι άλλες ηδονές χρειά­ ζονται τ η ν α ν θ ρ ώ π ι ν η βοήθεια. οπότε η ισότητα της περιουσίας τους αποτρέπει από την κλοπή. Τ ο ίδιο ι σ χ ύ ε ι κ α ι μ ε τ η ν π ε ρ ι ο υ σ ί α . ν α κ α λ ύ π τ ε ι μόνο τ ι ς ε σ ω τ ε ­ ρικές α ν ά γ κ ε ς . Έ τ σ ι τ α μ ε γ α λ ύ τ ε ρ α αδι­ κήματα διαπράττονται εξαιτίας υπερβολικών ε π ι θ υ μ ι ώ ν κ α ι όχι γ ι α ν α ι κ α ν ο π ο ι ή σ ο υ ν β α σ ι κ έ ς α ν ά γ κ ε ς ( γ ι α π α ρ ά ­ δ ε ι γ μ α δεν γ ί ν ο ν τ α ι τ ύ ρ α ν ν ο ι γ ι α ν α μ η ν κ ρ υ ώ ν ο υ ν γ ι α τ ο ύ τ ο κ α ι ε ί ν α ι μ ε γ ά λ η η τ ι μ ή . τα κακά86. ώ σ τ ε ν α την εποφθαλμιούν οι πιο δυνατοί γείτονες ενώ οι κάτοχοι τ η ς . Γ ι α τ ο ν λόγο τ ο ύ τ ο δεν π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι τ ό σ ο μ ε γ ά λ η . Πρέπει το πολίτευμα να αποβλέπει και στην πολεμική δ ύ ν α μ η τ η ς π ό λ η ς . ταυτόχρονα όμως θα έπρεπε να προ­ νοεί κ α ι γ ι α τ ι ς σ χ έ σ ε ι ς μ ε τ ο υ ς γ ε ί τ ο ν ε ς κ α ι τ ο υ ς ξ έ ν ο υ ς 8 8 . όχι ό μ ω ς μόνο γ ι ' α υ τ ό .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

δεν ε ί ν α ι ό μ ω ς κ α ι τόσο μ ε γ ά λ ο τ ο εμπόδιο' γ ι α τ ί μπορεί και οι ευγενείς να α γ α ν α κ τ ή σ ο υ ν . όταν ο Αυτοφραδάτης σκόπευε να πολιορκήσει τον Αταρνέα89. Για παράδειγμα. ώ σ τ ε ν α μ η ν μ π ο ρ ο ύ ν ν α π ο λ ε μ ή σ ο υ ν ι σ ο δ ύ ν α μ ο κ α ι όμοιο εχθρό. επειδή θεωρούν π ω ς αξίζουν περισότερα από μια ισότιμη κατανομή τ ι μ ώ ν . κ α ι η ικανοποίηση της επιθυμίας είναι σκοπός ζ ω ή ς γ ι α πολλούς. να διαμόρφωναν91 έτσι τους ανθρώπους. Επίσης ο Φ α λ έ α ς δεν π ρ ο σ δ ι ο ρ ί ζ ε ι σ ω σ τ ά ούτε την ισότητα της περιουσίας. ν α μ η γ ν ω ρ ί ζ ε ι όρια. ώ σ τ ε έλυσε την π ο ­ λιορκία. Δεν πρέπει όμως να μας διαφεύγει ότι συμφέρει την πόλη η άφθονη κρατική περιουσία. Ο Φ α λ έ α ς δεν ρ ύ θ μ ι σ ε τ έ τ ο ι α θέματα. Τούτο θα γίνει όταν κ α ι πιο αδύναμοι είναι κ α ι δεν α δ ι κ ο ύ ν τ α ι . α φ ο ύ ό μ ω ς σ υ ν ή θ ι σ α ν α υ τ ό τ ο π ο σ ό σ υ ν έ χ ε ι α ζητούν περισσότερα. γ ι α τ ί διανέμει μόνο τ η γ η σ ε ί σ α μέρη" ο π λ ο ύ τ ο ς ό μ ω ς α π ο τ ε λ ε ί τ α ι κ α ι . αντί να εξισώνουν περιουσίες. ώ σ τ ε οι εκ φ ύ σ ε ω ς μετριοπαθείς να μην θέλουν να είναι πλεονέκτες κ α ι οι φ α ύ λ ο ι να μην μπορούν [να είναι πλεονέκτες]. Πιθανόν το κ α λ ύ ­ τερο όριο τ ο υ π λ ο ύ τ ο υ θ α ή τ α ν ε κ ε ί ν ο π ο υ θ α κ ά ν ε ι ν α μ η ν συμφέρει τους ισχυρούς γείτονες να ε μ π λ α κ ο ύ ν σε πόλεμο ε ξ α ι τ ί α ς τ η ς υ π ε ρ β ο λ ή ς τ ο υ α λ λ ά ν α ε ί ν α ι τ ό σ ο ς π ο υ δεν υπάρχει ω φ έ λ ε ι α . ο Εύβουλος του είπε να σ κ ε φ τ ε ί πόσος καιρός θα του χρειαζόταν κ α ι π ό σ α χρήματα θ α -δαπανούσε· α μ έ σ ω ς τον γ ι α τ ί δεχόταν να ε γ κ α τ α λ ε ί ψ ε ι Αταρνέα παίρνοντας μικρότερο π ο σ ό .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β ό μ ω ς κ α ι τόσο λ ί γ η . από τον Αυτοφραδάτη Ό τ α ν ειδοποίησε σχετικά τον Αυτοφρα­ δάτη. εκείνος ε ν τ υ π ω σ ι ά σ τ η κ ε τόσο. μέχρι να φ τ ά σ ο υ ν στο άπειρο. Στο ξεκίνημα της α ν α ν έ ω σ η ς κ α λ ύ τ ε ρ α θα ή τ α ν λοιπόν. Η ισότητα τ ω ν περιουσιών αποτρέπει βέβαια τους πο­ λ ί τ ε ς α π ό δ ι α μ ά χ ε ς . οπότε εξεγείρονται.σ τ η ν α ρ χ ή έ φ τ α ν α ν ο ι δυο οβολοί 9 0 . Ταυτόχρονα η αν­ θ ρ ώ π ι ν η α π λ η σ τ ί α δεν έ χ ε ι ό ρ ι α .τ έ τ ο ι α ε ί ν α ι η φ ύ σ η τ η ς ε π ι θ υ μ ί α ς .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

τι κ α ι γ ι α τ ο υ ς Ε π ι δ ά μ ν ι ο υ ς 9 3 ή ό.επειδή στη ζ ω ή του επιδίωξε υπερ­ βολικά τις τιμές. η βλάβη κ α ι ο φόνος. π ρ ο σ π ά θ η σ ε ν α γ ρ ά ψ ε ι γ ι α το άριστο π ο λ ί τ ε υ μ α .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β α π ό δούλους κ α ι α π ό κ ο π ά δ ι α κ α ι α π ό ν ο μ ί σ μ α τ α κ α ι α π ό κινητή περιουσία. Πίστευε α κ ό μ α ό τ ι μόνο τ ρ ί α είδη ν ό μ ω ν υ π ά ρ χ ο υ ν . α φ ο ύ όλοι ο ι τ ε χ ν ί τ ε ς ε ί ν α ι δ η μ ό σ ι ο ι δ ο ύ λ ο ι 9 2 κ α ι δεν α π ο τ ε λ ο ύ ν μέρος τ η ς π ό λ η ς . π ρ ώ τ ο ς α υ τ ό ς α π ' όσους δεν α σ χ ο λ ή θ η κ α ν π ο τ έ μ ε τ η ν π ο λ ι τ ι κ ή . Η ισότητα πρέπει λοιπόν να τα περιλά­ βει όλα τ ο ύ τ α ή να κ α θ ο ρ ι σ τ ε ί ένα λ ο γ ι κ ό όριο α π ό κ τ η σ η ς τους ή να μείνουν ελεύθερα. ενώ η τρίτη ήταν ιδιοκτησία τ ω ν γ ε ω ρ γ ώ ν . Και τη γ η σ ε τ ρ ί α μέρη τ η δ ι α ί ρ ε σ ε . . γ ι α τ ί τ ρ ε ι ς ε ί ν α ι κ α ι οι αιτίες τ ω ν δ ι κ ώ ν η εξύβριση. Ο Ι π π ό δ α μ ο ς 9 5 ο γ ι ο ς τ ο υ Ε υ ρ υ φ ώ ν τ α α π ό τη Μ ί λ η τ ο (που πρώτος βρήκε τ η ν τ έ χ ν η να σχεδιάζει πόλεις κ α ι σχεδίασε τον Πειραιά. φ α ι ν ό τ α ν εκκεντρικός έτσι ώ σ τ ε να νομί­ σ ο υ ν μ ε ρ ι κ ο ί π ω ς δεν είχε ά λ λ η α σ χ ο λ ί α α π ό τ ο χ τ έ ν ι σ μ α των μαλλιών του και τα πολυτελή στολίδια που έβαζε π ά ν ω σ ε έ ν δ υ μ α φ θ η ν ό α λ λ ά ζ ε σ τ ό π ο υ φ ο ρ ο ύ σ ε όχι μόνο το χ ε ι μ ώ ν α αλλά κ α ι το καλοκαίρι.τ ο ένα τ μ ή μ α ε θ ε ω ρ ε ί τ ο ιερό τ ο ά λ λ ο ή τ α ν δημόσιο κ α ι τ ο τ ρ ί τ ο ι δ ι ω τ ι κ ό .τι θ έ σ π ι σ ε ο Δ ι ό φ α ν τ ο ς 9 4 γ ι α τ η ν Α θ ή ν α . Α π ό τη νομοθεσία του φ α ί ν ε τ α ι ό τ ι ε ν ν ο ε ί π ό λ η μ ι κ ρ ή . Τούτος λοιπόν ο Ιππόδαμος κ α θ ό ρ ι σ ε τ ο ν π λ η θ υ σ μ ό τ η ς π ό λ η ς σ ε δ έ κ α χ ι λ ι ά δ ε ς κ α ι τ ο ν δ ι α ί ρ ε σ ε σε τ ρ ε ι ς κ α τ η γ ο ρ ί ε ς . Ιερή ή τ α ν η γη στην οποία εκτελούσαν τα κ α θ ι ε ρ ω μ έ ν α θρησκευτικά καθήκοντα. η άλλοι οι γ ε ω ρ γ ο ί κ α ι η τρίτη οι ένοπλοι π ο λ ε μ ι σ τ έ ς . Ό σ α είπαμε για το πολίτευμα του Φαλέα αρκούν για να κρίνει κάποιος τι ρυθμίζει σ ω σ τ ά και τι λανθασμένα. δημόσια εκείνη που συντηρούσε τους πολεμι­ στές. τ ό τ ε π ρ έ π ε ι τ α υ ­ τ ό χ ρ ο ν α ν α ι σ χ ύ σ ε ι γ ι ' α υ τ ο ύ ς ό. 8.κ α ι που ήθελε να γ ν ω ­ ρ ί ζ ε ι όλα τ α φ υ σ ι κ ά φ α ι ν ό μ ε ν α ) . Α ν ό μ ω ς ο ι τ ε χ ν ί τ ε ς π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι δημόσιοι δούλοι.η μ ί α ή τ α ν οι τ ε χ ν ί τ ε ς .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

αφού α ν α γ κ ά ζ ο υ ν τους δικαστές να γίνονται επίορκοι. Τ α υ τ ό χ ρ ο ν α π ί σ τ ε υ ε ό τ ι ο ι α π ο φ ά σ ε ι ς δεν έ π ρ ε ­ πε να λαμβάνονται με ψηφοφορία. ε ν ώ οι γ ε ω ρ ­ γ ο ί δεν έ χ ο υ ν ό π λ α . μ ε σ υ ν έ π ε ι α ν α γ ί ν ο ν τ α ι σχεδόν δούλοι ε κ ε ί ν ω ν που κατέχουν όπλα97. ό π ω ς κ α ι σ ε ά λ λ ε ς π ό λ ε ι ς ) . Γ ι α τ ί π ί σ τ ε υ ε ό τ ι όσα ι σ χ ύ ο υ ν δεν έχουν νομοθετηθεί σ ω σ τ ά . ο ι φρουροί . Από την αρχή γ ε ν ν ι έ τ α ι εύλογη απορία γ ι α τη διαίρεση τ ω ν πολι­ τ ώ ν γ ι α τ ί τ ό σ ο ο ι τ ε χ ν ί τ ε ς όσο κ α ι ο ι γ ε ω ρ γ ο ί κ α ι ο ι π ο λ ε μ ι σ τ έ ς έχουν ίσα π ο λ ι τ ι κ ά δ ι κ α ι ώ μ α τ α . αλλ' ότι κάθε δικαστής έπρεπε να έχει ξύλινο πινακίδιο όπου να γ ρ ά φ ε ι . αν κ α τ α ­ δίκαζε απόλυτα την ποινή ενώ θα τον άφηνε λευκό. απόλυτη όταν τους υποχρεώνουν να εκδόσουν ετυμηγορία. τότε έπρεπε να γράφει με ακρίβεια την ετυ­ μηγορία του. Α ν ό μ ω ς ε ν μέρει α θ ώ ω ν ε κ α ι ε ν μ έ ρ ε ι καταδίκαζε. τις εξωτερικές υποθέσεις και τα ορφανά. με τ ο ν οποίο τ ι μ ο ύ σ α ν όποιον υ π ο δ ε ί κ ν υ ε κ ά τ ι π ο υ σ υ ν έ φ ε ρ ε τ η ν πόλη ό π ω ς κ α ι θέσπισε υποχρεωτική διατροφή από την πόλη τ ω ν π α ι δ ι ώ ν όσων σ κ ο τ ώ ν ο ν τ α ν στον πόλεμο. αν α θ ώ ω ν ε α π ό λ υ τ α . Είναι βέβαια αδύνατον να συμμετέ­ χ ο υ ν σ ε όλα τ α α ξ ι ώ μ α τ α ( γ ι α τ ί α π ό τ ι ς τ ά ξ ε ι ς τ ω ν ενό-i ' ι '98 ' π λ ω ν α ν α γ κ α σ τ ι κ ά π ρ ο έ ρ χ ο ν τ α ι ο ι σ τ ρ α τ η γ ο ί . κ α ι ο ι τ ε χ ν ί τ ε ς δεν έ χ ο υ ν ο ύ τ ε ό π λ α ο ύ τ ε γ η . Το δικαστήριο τούτο το αποτελούσαν λίγοι αιρετοί γ έ ρ ο ν τ ε ς .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β Θέσπισε κ α ι α ν ώ τ α τ ο δικαστήριο. Ε π ι π λ έ ο ν ε ί χ ε ν ο μ ο θ ε τ ή σ ε ι όλοι ο ι ά ρ χ ο ­ ντες να ε κ λ έ γ ο ν τ α ι από τον λαό που α π ο τ ε λ ε ί τ ο από τ ι ς τρεις κατηγορίες π ο λ ι τ ώ ν . γ ι α τ ί δεν ε ί χ ε θ ε σ π ι σ τ ε ί α κ ό μ α τ ο ύ τ ο ς ο νόμος σ ε ά λ λ ε ς π ό λ ε ι ς · ( τ ώ ρ α όμως σ τ η ν Α θ ή ν α 9 6 υ π ά ρ χ ε ι τέτοιος νόμος. Οι άρχοντες είχαν υποχρέωση να επιμελούνται τα κοινά. Τούτα είναι τα περισσότερα και τα πιο αξιόλογα από τα θεπίσματα του πολιτεύματος του Ιπποδάμου. Επιπλέον είχε θεσπίσει νόμο. όπου π α ρ α π έ μ π ο ν τ α ν όλες ο ι υ π ο θ έ σ ε ι ς π ο υ ε θ ε ω ρ ε ί τ ο ό τ ι δεν ε ί χ α ν κ ρ ι θ ε ί σ ω ­ σ τ ά .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

γ ι α τ ί είναι βέβαια πολλοί οι διαιτητές. ό τ α ν δεν σ υ μ μ ε τ έ ­ χ ο υ ν π ο τ έ . δεν θα δ ι α φ έ ρ ο υ ν οι έ ν ο π λ ο ι α π ό τους γ ε ω ρ γ ο ύ ς . που θα θρέψει τους ενόπλους. να διαιρεί τ η ν κρίση του. χωρίς π ο λ ι τ ι κ ά δ ι κ α ι ώ μ α τ α κ α ι ξένο π ρ ο ς τ η ν π ο λ ι τ ε ί α . α ν π ρ ο μ ή θ ε υ α ν σ τ ο υ ς ενόπλους τ η ν τροφή. Α λ λ ά ο νομοθέτης τους θέλει να ανήκουν σε χωριστές τάξεις. όπως γίνεται και στις άλλες πόλεις· οι γεωργοί όμως τότε μόνο θα αποτελούσαν δ ι κ α ι ο λ ο γ η μ έ ν α " μέρος τ η ς π ό λ η ς . Δ ε ν ε ί ν α ι ό μ ω ς ε ύ κ ο λ ο . να εφαρμοστεί στη διαιτησία. όταν υπάρχει μια α π λ ή υπόθεση. (κάθε πόλη τους χρειάζεται). μετατρέποντας τον Παρόμοια δικαστική κρίση μπορεί έτσι σε διαιτητή100. Ό λ α τ ο ύ τ α π ρ ο κ α λ ο ύ ν μ ε γ ά λ η σ ύ γ χ υ σ η . θα αποτελέσουν το τέταρτο τ μ ή μ α της πόλης. Α ν κ ά π ο ι ο ς π ά λ ι β ά λ ε ι τ ο υ ς ίδιους ν α κ α λ λ ι ε ρ γ ο ύ ν τ ό σ ο τ η δ ι κ ή τ ο υ ς γ η όσο κ α ι τ η δ η μ ό σ ι α . Α λ λ ά κ α ι ω ς προς τη δημόσια γ η . αφού ζητά από τον δικαστή. Θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε κ ά π ο ι ο ς ν α ι χ υ ρ ι σ τ ε ί ό τ ι ο ι ένο­ π λ ο ι π ρ έ π ε ι ν α ε ί ν α ι α ν ώ τ ε ρ ο ι α π ό τ ι ς ά λ λ ε ς δυο κ α τ η γ ο ­ ρίες. τ ό τ ε κ ι ε κ ε ί ν ο ι δεν θ α ξ έ ρ ο υ ν π ό σ η σ ο δ ε ι ά θ α ε ί ν α ι α ρ κ ε τ ή γ ι α ν α θ ρ έ ψ ο υ ν δυο σ π ί τ ι α 1 κ α ι γ ι α τ ί ε ξ αρχής ν α μ η ν π α ί ρ ν ο υ ν τ η ν τ ρ ο φ ή τ ο υ ς κ α ι ν α δίνουν τ ρ ο φ ή κ α ι σ τ ο υ ς μ ά χ ι μ ο υ ς α π ό τ η ν ίδια γ η κ α ι τ ο υ ς ίδιους κ λ ή ρ ο υ ς . γ ι α τ ί πρέπει οι άλλες τάξεις να συμμετέχουν στην πολιτεία και να κ α ­ θορίζουν τ η ν εκλογή τ ω ν αρχόντων. αν τ η ν κ α λ λ ι ε ρ γ ή σ ο υ ν οι ίδιοι. Π ώ ς ό μ ω ς θ α α γ α π ο ύ ν τ ο π ο λ ί τ ε υ μ α . Αν όμως τούτο συμβαίνει α ν α γ κ α σ τ ι κ ά . Και οι μεν τ ε χ ν ί τ ε ς χρειάζονται. Σε τι χρησιμεύουν στην πόλη οι γ ε ω ρ γ ο ί . α φ ο ύ δεν α π ο τ ε λ ο ύ ν π λ ε ι ο ψ η ­ φ ί α . και κερδίζουν τη ζ ω ή τους καθένας με την τέχνη του. Κι αν άλλοι καλλιεργήσουν κ α ι τη δική τους γη και τ ω ν ενόπλων. μπορούν .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β τ ω ν π ο λ ι τ ώ ν κ α ι τ α σπουδαιότερα δημόσια α ξ ι ώ μ α τ α ) . τ ώ ρ α όμως κ α ι η γη είναι δική τους κ α ι την καλλιεργούν γ ι α δική τους ω φ έ λ ε ι α . Α λ λ ά ο ύ τ ε ο νόμος γ ι α τις δικαστικές ετυμηγορίες είναι σωστός.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

σε όσους επινοούν ο νόμος είναι συμφέροντα λίγο πράγματα επικίνδυνος και η για την ευχάριστη ε ν τ ύ π ω σ η π ε ρ ι ο ρ ί ζ ε τ α ι μόνο σ ε όποιον τ ο ν α κ ο ύ ε ι . αν κ α ι π ι σ τ ε ύ ε ι ότι ο εναγόμε­ νος δεν ο φ ε ί λ ε ι τ ι ς ε ί κ ο σ ι μ ν ε ς .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β όμως να συνεννοηθούν μ ε τ α ξ ύ τους πριν από την ετυμηγο­ ρία - είναι όμως ανεφάρμοστη περισσότεροι νομοθέτες.κ α ι σ ω ­ σ τ ά . ο ένας ζ η τ ά είκοσι μνες. άλλος τέσσερις (επιμερίζουν δηλαδή την α π α ί τ η σ η του ε ν ά γ ο ν τ α ) . Επιπλέον. μπορεί να μην προκαλεί σύγχυση η απόφαση. α λ λ ' ό τ ι δεν ο φ ε ί λ ε ι τ ι ς είκοσι μνες. Για παράδειγμα. Έ τ σ ι δεν σ υ μ φ ω ν ο ύ μ ε ε ύ κ ο λ α μ ε τη γ ν ώ μ η τ ο ύ τ η . Π ώ ς θα γ ί ν ε ι λοιπόν η διαλο­ γή τ ω ν ψ ή φ ω ν 1 0 2 . ο δικαστής που κ α τ α δ ι κ ά ζ ε ι ή α θ ω ώ ν ε ι α π ό λ υ τ α δεν α ν α γ κ ά ζ ε τ α ι ν α ε π ι ο ρ κ ί σ ε ι . α λ λ ά όχι όσα ζ η τ ά ο ε ν ά γ ω ν . άλλος δικαστής πέντε μνες. με τούτο. α φ ο ύ η α θ ω ω τ ι κ ή ε τ υ μ η γ ο ρ ί α δεν α π ο φ α ί ν ε τ α ι ό τ ι ο ε ν α γ ό μ ε ν ο ς δεν ο φ ε ί λ ε ι τ ί π ο τ α . ώστε συνεννοούνται να μη Και π ώ ς στα αντίθετα 101 δικαστήρια. μεταξύ τους γιατί οι φροντίζουν οι δικαστές. ο ά λ λ ο ς ε π ι τ ρ έ π ε ι λιγότερα). γιατί π ρ ο κ ύ π τ ε ι το ζ ή τ η μ α αν είναι ω φ έ λ ι μ η ή βλαβερή η μ ε τ α ­ βολή τ ω ν π α τ ρ ί ω ν ν ό μ ω ν σ τ η ν π ε ρ ί π τ ω σ η π ο υ ε ί ν α ι κ α λ ύ ­ τερος έ ν α ς ά λ λ ο ς νόμος. Γιατί μπορεί να προκαλέσει συκοφαντίες κ α ι α ν α τ ρ ε π τ ι κ ά κ ι ν ή ­ ματα- δημιουργούνται όμως απορίες κ α ι σκέψεις. ε ν ώ ο δικαστής κρίνει ότι του οφείλονται μόνο δ έ κ α (ο έ ν α ς ζ η τ ά π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α . ενώ άλλοι θα α π α λ λ ά ξ ο υ ν τον εναγόμενο. Αναφορικά τ ώ ρ α με τις τιμές που π ρ έ π ε ι να αποδίδο­ νται πόλη. εάν βέβαια οι α λ λ α γ έ ς είναι ασύμφορες. ε ά ν βέ­ βαια κ α ι η έγκληση είναι δ ι α τ υ π ω μ έ ν η α π ό λ υ τ α .άλλοι πάλι θα επιδικάσουν όλη την απαίτηση.είναι όμως επίορκος ο δικαστής που εκδίδει κ α τ α δ ι κ α σ τ ι κ ή ετυμηγορία. Γ ι α τ ί θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι η κ α τ ά ρ γ η σ η κ ά π ο ι ω ν ν ό μ ω ν ή τ ο υ π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς ε ί ν α ι δημόσιο σ υ μ φ έ - . όταν π ι σ τ ε ύ ε ι ο δικαστής ότι ο εναγόμενος οφείλει μεν.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ενώ οι πράξεις επικεντρώνονται στα επιμέρους. έτσι κ α ι για τα ζητή­ μ α τ α τ η ς π ο λ ι τ ε ί α ς . όπως γ ι α παράδειγμα την ιατρική. υ π ά ρ χ ε ι νομός γ ι α τ ο ν φ ο ν ο . Στην / . ό π ω ς αναφέρει κ α ι η παράδοση για τους γηγενείς. που εξελίχθηκε όταν ξ έ φ υ γ ε από τις παραδο­ σιακές απόψεις. Ό λ ο ι γ ε ν ι κ ά ό μ ω ς σ τ ο χ ε ύ ο υ ν σ τ ο α γ α θ ό κ α ι όχι σ τ η δ ι α τ ή ρ η σ η τ η ς π α ρ ά δ ο σ η ς . Ά λ λ ε ς επιστήμες τις ωφέλησε η αλλαγή. η ε ύ κ ο λ η κ α τ ά ρ γ η σ η τ ω ν ν ό μ ω ν ε ί ν α ι . Ε ί ν α ι ε π ι π λ έ ο ν κ α λ ύ τ ε ρ α να μη μένουν α π α ρ ά λ λ α κ τ ο ι οι γ ρ α π τ ο ί νόμοι106. Ο ι π ρ ώ τ ο ι ά ν θ ρ ω ­ π ο ι ο ι οποίοι γ ε ν ν ή θ η κ α ν α π ό τ η γ η ή σ ώ θ η κ α ν α π ό κ ά π ο ι α καταστροφή της105. όπως και στις άλλες τέχνες. σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο ν οποίο. Επομένως είναι π α ­ ράδοξο ν α ε π ι μ έ ν ο υ μ ε σ τ ι ς α π ό ψ ε ι ς τ ο υ ς . άρα κ α ι σ τ η ν π ο λ ι τ ι κ ή τ ο ίδιο ι σ χ ύ ε ι . Καλό ε ί ν α ι ν α π ο ύ μ ε κ ά τ ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο γ ι α τ ο ζ ή τ η μ α . Τότε οι Έ λ λ η ν ε ς είχαν όπλα κ α ι αγόραζαν τις γ υ ν α ί κ ε ς ο / / ' ι ι 103 ενας απο τον αλλο έχουν Κυμη ι απομείνει. ε ί ν α ι α δ ύ ν α τ ο ν α γ ρ α φ τ ο ύ ν όλες ο ι λ ε π τ ο μ έ ρ ε ι ε ς . Ε ί π α μ ε ότι υ π ά ρ χ ε ι α μ φ ι σ β ή τ η σ η κι ότι ί σ ω ς θα είναι κ α λ ύ τ ε ρ α να α λ λ ά ξ ο υ ν οι νόμοι. Ο ι α ρ χ α ί ο ι νόμοι ή τ α ν π ο λ ύ α π λ ο ί κ α ι έ μ ο ι α ζ α ν μ ε τ ω ν β ά ρ β α ρ ω ν . πιθανότατα ήταν το ίδιο κ ο ι ν ο ί κ α ι ανόητοι με τους αντίστοιχους σημερινούς. γ ι α π α ρ α ο ε ι γ μ α . μια κ α ι το α ν α φ έ ρ α μ ε . ο κατηγορούμενος κ η ­ ρ ύ σ σ ε τ α ι ένοχος. Από τ ο ύ τ α λοιπόν α π ο δ ε ι κ ν ύ ε τ α ι ότι κ ά π ο ι ο ι νόμοι πρέ­ πει κάποτε να αλλάξουν. α ν ο μ υ ν η τ ή ς π ρ ο σ κ ο μ ί σ ε ι π ο λ λ ο ύ ς μάρτυρες από τους συγγενείς του. από άλλη νόμου ά π ο ψ η θα σ υ μ π ε ρ α ί ν α μ ε ότι η απαιτεί μεγάλη προσοχή· μεταβολή του γ ι α τ ί όταν η βελτίωση δεν ε ί ν α ι σ η μ α ν τ ι κ ή . όπως και τη γ υ μ ν α σ τ ι κ ή κ α ι όλες τ ι ς τέχνες και τις δεξιότητες· επειδή λοιπόν σ' αυτές σ υ γ κ α ­ τ α λ έ γ ε τ α ι κ α ι η π ο λ ι τ ι κ ή . γ ι α τ ί . Αλλά αν μελετήσουμε το θέμα. 104 ' 1 ' 1 κ ι οσα α π ο μ ε ι ν ά ρ ι α α ρ χ α ί ω ν ν ο μ ώ ν είναι ' ^ πέρα ' για πέρα / ανόητα. Τ ο α π ο δ ε ι κ ν ύ ο υ ν τ α ίδια τ α γ ε γ ο ν ό τ α .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β ρον. α φ ο ύ ο ι νόμοι δ ι α τ υ π ώ ν ο ν τ α ι κ α τ ' α ν ά γ κ η ν γενικά.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Πρώτα αν έχει νομοθετηθεί καλά ή κακά σε σύγκριση με το άριστο πολί­ τευμα. πολλές φορές οι πενέστες 109 επαναστάτησαν κατά των Θεσσαλών. Ίσως το φαινό­ μενο να οφείλεται στο ότι από τις γειτονικές πόλεις. Για παράδειγμα στη Θεσσαλία. Ας αφήσουμε λοιπόν το θέμα για άλλη περίσταση. αφού μοναδικός τρόπος να μάθει κανείς να πειθαρχεί στον νόμο είναι η συνήθεια και η συνήθεια αποκτιέται μετά από πολλά χρόνια. Είναι τούτο δουλειά του πρώτου τυχόντα ή συγκεκριμένων προσώπων. αν και . Γιατί όλα τούτα διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. κι αν ακόμα πρέπει να τροποποιηθούν. Όλοι δέχονται ότι σε μια πόλη που πρόκειται να κυβερνηθεί καλά πρέπει οι κάτοικοι να απαλλάσσονται από τη φροντίδα των απαραίτητων βιοτικών αγαθών. πρέπει να καταλυθούν όλοι ή όχι και σε ποια μορφή πολιτεύματος. Πώς όμως θα γίνει αυτό.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β κακή συνήθεια" γίνεται φανερό πως πρέπει να αφήνονται κατά μέρος ορισμένες ελλείψεις τόσο των νομοθετών όσο και των αρχόντων γιατί ο πολίτης δεν θα ωφεληθεί τόσο από την αλλαγή όσο θα ζημιωθεί από τη συνήθεια της απείθειας προς τους άρχοντες. Κι αν εύκο­ λα καταργούμε τους ισχύοντες νόμους και θεσμοθετούμε νέους. Γιατί η αλλαγή στις μεθόδους μιας τέχνης δεν μοιάζει με την τροποποίηση του νόμου. όπως κατά των Σπαρτιατών οι είλωτες (που καραδοκούν την ευκαιρία να γίνει κάποιο ατύχημα στην πόλη). Και δεν είναι επιτυχημένη η σύγκριση της πολιτικής με τις άλλες τέχνες. Στους Κρη­ τικούς δεν συνέβη ακόμα κάτι παρόμοιο. αν υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στις βασικές αρχές και στον τρόπο διακυβέρνησης που προτεί­ νεται. και δεύτερο. τότε εξασθενίζουμε ακόμα περισσότερο τον νόμο. Δυο 108 πράγματα πρέπει λοιπόν να ερευνηθούν σχετικά με το πολίτευμα της Σπάρτης 107 και της Κρήτης και για όλα σχεδόν τα υπόλοιπα πολιτεύματα. Άλλωστε. δεν είναι εύκολο να το προσδιορίσου­ με.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β

ους, με εξαίρεση τους Κέλτες και μερικούς άλλους, που
προτιμούν φανερά τη συνουσία με τους άντρες. Προφανώς
πολύ λογικά ο πρώτος μυθοποιός έσμιξε τον Αρη με την
Αφροδίτη, γιατί όλοι οι πολεμικοί και στρατιωτικοί λαοί
ρέπουν προς τη συνουσία με άντρες παρά με γυναίκες. Για
τούτο οι Λάκωνες είχαν γυναικοκρατία και πολλά ζητήμα­
τα ρυθμίζονταν όπως ήθελαν οι γυναίκες. Αλλά έχει καμιά
διαφορά το αν κυβερνούν οι γυναίκες από το αν οι άρχοντες
κυβερνιώται από τις γυναίκες; Το ίδιο πράγμα είναι. Ενώ
η τόλμη δεν χρησιμεύει σε καμιά από τις καθημερινές
ασχολίες, αλλά μόνο στον πόλεμο, οι γυναίκες των Λακώνων και σ' αυτό προκάλεσαν ζημιά. Και το απέδειξαν στη
διάρκεια της εισβολής των Θηβαίων, γιατί, ενώ δεν βοη­
θούσαν σε τίποτα, όπως συμβαίνει και στις άλλες πόλεις,
προκάλεσαν μεγαλύτερη αναταραχή κι από τους ίδιους
τους εχθρούς. Αρχικά η ελευθερία των γυναικών στη
Σπάρτη φαινόταν δικαιολογημένη" 2 . Οι Σπαρτιάτες βρί­
σκονταν μακριά από την πατρίδα τους για πολύ χρόνο
λόγω των εκστρατειών πρώτα με τους Αργείους και μετά
με τους Αρκάδες και τους Μεσσήνιους. Μετά τον πόλεμο,
έθεταν τον εαυτό τους στη διάθεση του νομοθέτη προετοι­
μασμένοι από τη στρατιωτική ζωή (γιατί η στρατιωτική
ζωή έχει στοιχεία αρετής)" λένε όμως ότι, όταν ο Λυκούρ­
γος επιχείρησε να εφαρμόσει τους νόμους στις γυναίκες,
εκείνες αντιστάθηκαν, κι έτσι αναγκάστηκε να υποχωρή­
σει. Αυτές λοιπόν είναι οι αιτίες" 3 των όσων συμβαίνουν
στη Σπάρτη, άρα και τούτης της ατέλειας του πολιτεύμα­
τος. Εμείς όμως δεν εξετάζουμε ποιον θα συγχωρήσουμε
και ποιον όχι, αλλά ποιο είναι το σωστό και ποιο το λάθος.
Όσα αφορούν στις γυναίκες δεν φαίνονται σωτά, όπως
είπαμε και πριν, κι όχι μόνο περιέχουν κάτι το ανάρμοστο
για το πολίτευμα αλλά συντελούν και στην ανάπτυξη της
φιλοχρηματίας. Απ' όσα είπαμε για την ανισότητα της

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β

ιδιοκτησίας, μπορεί κάποιος να την κατακρίνει" γιατί άλλοι
έτυχε να έχουν πολύ μεγάλη περιουσία, άλλοι πολύ μικρή
και για τούτο η χώρα βρίσκεται στα χέρια των λίγων.
Υπεύθυνοι είναι οι νόμοι" 4 . Σωστά ο νόμος απαγόρευε
την αγοραπωλησία των υπαρχόντων περιουσιακών στοι­
χείων, επέτρεψε όμως ελεύθερα τη δωρεά και την κληρο­
δοσία τους. Ωστόσο, ειτε με τον ένα τρόπο αλλάξει χέρια η
περιουσία είτε με τον άλλο, στο ίδιο αποτέλεσμα καταλή­
γουμε αναγκαστικά. Τα δύο πέμπτα της γης ανήκουν στις
γυναίκες, γιατί και κληρονομούν115 και μεγάλες προίκες
παίρνουν. Θα ήταν όμως καλύτερα αν καταργούσαν τε­
λείως την προίκα ή να όριζαν να δίνεται μέτρια ή πολύ
μικρή. Στη Σπάρτη επιτρέπεται τώρα να δώσει ο πατέρας
την κληρονόμο του σε όποιον θέλει" κι αν πεθάνει χωρίς
διαθήκη, τότε ο επίτροπος της κληρονόμου"6 την δίνει σε
όποιον εκείνος θέλει. Έτσι η χώρα" 7 έχει λιγότερους από
χίλιους πολεμιστές, αν και μπορεί να θρέψει χίλιους πεντα­
κόσιους ιππείς και τριάντα χιλιάδες οπλίτες. Αποδεικνύ­
εται λοιπόν ότι οι σχετικοί νόμοι δεν ήταν σωστοί" 8 . Και
γι' αυτό δεν άντεξε το πλήγμα η πόλη και καταστράφηκε,
έχοντας μόνο τόσο λίγους στρατιώτες. Λένε" 9 ότι την
εποχή των προηγούμενων βασιλιάδων επέτρεπαν στους
ξένους να πολιτογραφούνται, ώστε να μη γίνει η πόλη
ολιγάνθρωπη εξαιτίας των μακρόχρονων πολέμων. Υπήρ­
ξε μάλιστα εποχή, όπως λένε, που οι πολίτες στη Σπάρτη
ήταν δέκα χιλιάδες" ανεξάρτητα με το αν τούτα αληθεύουν
ή όχι, θα ήταν καλύτερα να διατηρείτο ο αριθμός των
μαχίμων με την ισότητα της περιουσίας. Αντίθετη όμως
στη μεταβολή της ανισότητας της περιουσίας είναι και η
νομοθεσία περί τεκνοποιίας. Επειδή ο νομοθέτης θέλει να
υπάρχουν όσο το δυνατόν περισσότεροι Σπαρτιάτες ενθαρ­
ρύνει την πολυτεκνία. Ισχύει εκεί νόμος που απαλλάσει
από τις στρατιωτικές υποχρεώσεις όποιον έχει τρεις

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ωστόσο προ­ έρχονται από όλο τον λαό. Κι επειδή η εξουσία τους είναι τόσο μεγάλη και τυραννική. Ορισμένοι εξαγοράστηκαν και έκαναν ό. Τούτο έχει αποδειχθεί πολλές φορές και πριν. Παρά το ότι είναι η σημαντικότερη εξουσία. Ούτε όμως η ζωή τους συμβαδίζει με τους νόμους.τι μπορούσαν για να καταστρέψουν την πόλη. Αναγκαστικά πολλοί θα φτώχαιναν. αναγκάστηκαν και οι βασιλιά­ δες να τους κολακέψουν με αποτέλεσμα να βλάψουν το πολίτευμα και μ' αυτό τον τρόπο. αφού από αριστοκρατι­ κό έγινε δημοκρατικό. εξαιτίας της εκλογής του στο αξίωμα των εφόρων (αφού οι έφοροι προέρχονται από τον λαό). Λανθασμένες είναι και οι ρυθμίσεις για τους εφόρους120. . Η εξουσία τούτη πράγματι εξασφα­ λίζει τη συνοχή του πολιτεύματος (ο λαός παραμένει ήρε­ μος. επειδή παίρνουν σοβαρές απο­ φάσεις. αν γεννιώνταν πολλά παιδιά και η γη ήταν έτσι μοιρασμένη. Άλλωστε δεν είναι διακεκριμένοι πολίτες και. και πολλές φορές συμβαίνει να παίρνουν το αξίωμα πολύ φτωχοί άνθρωποι. τώρα όμως και με τους Ανδρίους. Ο τρόπος απονομής του αξιώ­ ματος είναι παιδαριώδης 122 .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β γιους. έπρεπε να εκλέγονται απ' όλο τον λαό. Οι έφοροι ζουν με άνεση. ενώ όποιον έχει τέσσερις τον απαλλάσσει απ' όλους τους φόρους. θα ήταν καλύτερα να κρίνουν με βάση γραπτή νομοθεσία και όχι αυθαίρετα 123 . που χρηματί­ ζονται εξαιτίας της φτώχειας τους. γιατί συμμετέχει στο σημαντικότερο αξίωμα" και το αποτέλεσμα συμφέρει ανεξάρτητα από το αν οφείλεται στον νομοθέτη ή σε τυχαία περιστατικά). Γιατί για να διατηρηθεί η πόλη πρέπει όλα τα τμήματα της να θέλουν την ύπαρξη και τη διατήρηση της 121 " κι αυτό γίνεται με τους βασιλιάδες εξαιτίας των τιμών που τους αποδίδουν με τους διακεκριμένους πολίτες εξαιτίας της παρουσίας τους στη γερουσία (αφού το αξίωμα αποδίδεται ως επιβρά­ βευση για την αρετή τους) και με τον λαό. και όχι όπως γίνεται τώρα.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

Αναφορικά τώρα με τη βασιλεία. Φ α ί ν ε τ α ι όμως ότι ο νομοθέτης κάνει εδώ ό. Δ η λ α δ ή π ρ ο δ ι α θ έ τ ε ι τους π ο λ ί τ ε ς έτσι ώστε να χρησιμοποιεί ρέπουν στην προς εκλογή τα της αξιώματα και γερουσίας. να μην αντέχουν τ η με αποτέλεσμα ζ ω ή τους κ α ι να καταπατούν τους ν ό μ ο υ ς . κ α ι δεν ε ί ν α ι σ ω σ τ ό ε κ ε ί ν ο ς που θ α ε κ λ ε γ ε ί ν α ζ η τ ε ί τ ο α ξ ί ω μ α . Α λ λ ά κ α ι μ ε τ η γ ε ρ ο υ σ ί α δεν ε ί ν α ι κ α λ ύ τ ε ρ α τ α π ρ ά γ ­ μ α τ α . Π ρ έ π ε ι να ε κ λ έ γ ε τ α ι όποιος ε ί ν α ι ά ξ ι ο ς . . θα εξετάσουμε σε άλλο σ η μ ε ί ο αν ω φ ε λ ε ί ή ό χ ι τ η ν π ό λ η . Τ α π ε ρ ι σ ­ σότερα εκ προθέσεως α δ ι κ ή μ α τ α οφείλονται ή σε φιλοδοξία ή σε φ ι λ ο χ ρ η μ α τ ί α . ε ί ν α ι ε π ι κ ί ν δ υ ν ο . κ α ι δεν ε ί ν α ι αυτός ο τ ρ ό π ο ς π ο υ π ρ ο τ ε ί ν ο υ ­ με για τη λογοδοσία. παρόλο π ο υ α μ φ ι σ β η τ ε ί τ α ι τ ο να παίρνουν σ ο β α ρ έ ς α π ο φ ά σ ε ι ς μ έ χ ρ ι να πεθάνουν ( γ ι α τ ί ε κ τ ό ς από τ ο σ ω μ α τ ι κ ό υ π ά ρ χ ε ι κ α ι π ν ε υ μ α τ ι κ ό γ ή ρ α ς ) . μ ε ή χ ω ρ ί ς τ η θ έ λ η σ η τ ο υ . Θ α ή τ α ν ό μ ω ς μ ε γ ά λ ο τ ο δώρο π ρ ο ς τ ο υ ς εφόρους.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β ενώ ο ι ά λ λ ο ι μ ε σ κ λ η ρ ο ύ ς π ε ρ ι ο ρ ι σ μ ο ύ ς . ό π ω ς ε ί ν α ι τ ώ ρ α . Π α ι δ α ρ ι ώ δ η ς είναι και ο τρόπος που κρίνουν τ η ν ε κ λ ο γ ή τ η ς γ ε ρ ο υ σ ί α ς . γ ι α ν α απολαύσουν κρυφά τ ι ς σ ω μ α τ ι κ έ ς η δ ο ν έ ς .τι κάνει και με το υπόλοιπο π ο λ ί τ ε υ μ α . α ν δεν ε ί ν α ι φ ι λ ό δ ο ξ ο ς . Ε π ε ι δ ή τ α μ έ λ η τ η ς έχουν π ρ ο σ ό ν τ α κ α ι ε ί ν α ι κ α λ ά εκπαιδευμένοι στην αρετή τ η ς ανδρείας. Φ α ί ν ε τ α ι ό τ ι όσοι κ α τ έ χ ο υ ν τ ο α ξ ί ω μ α τ ο ύ τ ο π ο λ λ έ ς φορές χ ρ η μ α τ ί ζ ο ν τ α ι κ α ι ζ η μ ι ώ ν ο υ ν τ η ν π ό ­ λ η . Κ α ι είναι προφανές ότι ούτε ο νομοθέτης π ι σ τ ε ύ ε ι πως μπορεί να τους κάνει καλούς και αγαθούς. Κ α λ ύ τ ε ρ α ε ί ν α ι λοιπόν ν α μ η ν ε ί ν α ι ανεύθυνοι. Θ α ν ό μ ι ζ ε κ α ν ε ί ς ό τ ι όλοι ο ι ά ρ χ ο ν τ ε ς λ ο γ ο δ ο ­ τούν σ τ ο υ ς εφόρους. Κ α ι όταν ε ί ν α ι ε κ π α ι δ ε υ μ έ ν ο ι μ ε τ έ τ ο ι ο τ ρ ό π ο ώ σ τ ε κ α ι ο ίδιος ο ν ο μ ο θ έ τ η ς να α μ φ ι σ β η τ ε ί το αν ε ί ν α ι ή ό χ ι α γ α θ ο ί . μπορεί κανείς να π ε ι ό τ ι ωφελούν τ η ν π ό λ η . τούτο γιατί το κανείς δεν ε π ι ζ η τ ε ί ν α ε κ λ ε γ ε ί . Θα ή τ α ν κ α λ ύ τ ε ρ α όμως καθε βασιλιάς να κρίνεται με βάση τη ζωή του και όχι όπως τώρα.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β
γ ι α τ ί α μ φ ι β ά λ λ ε ι α ν ε ί ν α ι α ρ κ ε τ ά α γ α θ ο ί . Γ ι ' αυτό έ σ τ ε λ ­
ναν μ α ζ ί τ ο υ ς σ υ μ π ρ ε σ β ε υ τ έ ς τ ο υ ς ε χ θ ρ ο ύ ς τ ο υ ς κ α ι π ί ­
στευαν πως η διαφωνία των βασιλέων ήταν εξασφάλιση γ ι α
την πόλη.

Κ α ι ο π ρ ώ τ ο ς που ε ι σ ή γ α γ ε τ α σ υ σ σ ί τ ι α , τ α

αποκαλούμενα

φιδίτια,

δεν τ α κ α ν ό ν ι σ ε

σωστά,

γιατί η

δαπάνη θα έ π ρ ε π ε να βαρύνει το δημόσιο, όπως γ ί ν ε τ α ι
στην Κ ρ ή τ η .

Σ τ ο υ ς Λάκωνες όμως, καθένας υποχρεώνε­

τ α ι ν α σ υ ν ε ι σ φ έ ρ ε ι τ α δ ι κ ά τ ο υ , ο π ό τ ε μ ε ρ ι κ ο ί δεν μ π ο ρ ο ύ ν
να πληρώσουν

εξαιτίας

της

μεγάλης

φτώχειας τους,

με

α π ο τ έ λ ε σ μ α να π α ρ α β ι ά ζ ε τ α ι η θ έ λ η σ η τ ο υ ν ο μ ο θ έ τ η . Ο
νόμος θ έ λ ε ι τ ο σ ύ σ τ η μ α τ ω ν σ υ σ σ ι τ ί ω ν δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ό , ό π ω ς
όμως

εφαρμόζεται

κάθε

άλλο

παρά

δημοκρατικό

είναι.

Γ ι α τ ί δεν ε ί ν α ι ε ύ κ ο λ η η σ υ μ μ ε τ ο χ ή γ ι α τ ο υ ς φ τ ω χ ο ύ ς ,
κ α ι τ ο π α τ ρ ο γ ο ν ι κ ό έ θ ι μ ο λ έ ε ι ό τ ι όποιος δεν μ π ο ρ ε ί ν α
σ υ ν ε ι σ φ έ ρ ε ι στο σ υ σ σ ί τ ι ο δεν έ χ ε ι π ο λ ι τ ι κ ά δ ι κ α ι ώ μ α τ α .
Τ ο ν ν ό μ ο γ ι α τ ο υ ς ναυάρχους σ ω σ τ ά τον έχουν κ α τ α κ ρ ί ν ε ι
κ α ι ά λ λ ο ι , εφόσον γ ί ν ε τ α ι α φ ο ρ μ ή ε ξ ε γ έ ρ σ ε ω ν . Ε κ τ ό ς από
τ ο υ ς β α σ ι λ ε ί ς , που ε ί ν α ι ι σ ό β ι ο ι σ τ ρ α τ η γ ο ί , θ ε σ π ί σ τ η κ ε η
ναυαρχία σχεδόν σαν δ ε ύ τ ε ρ η
τρόπο
αρχή

θα
του

β α σ ι λ ε ί α . Κ α ι μ ε τον ίδιο

μπορούσε κανείς να
νομοθέτη,

όπως

ήδη

επικρίνει τη
έκανε

ο

θεμελιώδη

Πλάτων

στους

Ν ό μ ο υ ς " γ ι α τ ί τ ο σύνολο τ η ς ν ο μ ο θ ε σ ί α ς ε ν ι χ ύ ε ι μόνο τ η ν
π ο λ ε μ ι κ ή αρετή· γ ι α τ ί αυτή βοηθά την πόλη να νικήσει
τους εχθρούς τ η ς .

Διατηρήθηκαν

λοιπόν ο ι

Σπαρτιάτες

όσο δ ι α ρ κ ο ύ σ α ν ο ι π ό λ ε μ ο ι . Ό τ α ν ν ί κ η σ α ν τ ο υ ς ε χ θ ρ ο ύ ς ,
κ α τ α σ τ ρ ά φ η κ α ν , αφού δεν ή ξ ε ρ α ν π ω ς να ζήσουν ε ι ρ η ν ι κ ή
ζωή

και

δεν

ασχολήθηκαν

με

καμιά

άλλη

ασχολία

πιο

σ η μ α ν τ ι κ ή από τον π ό λ ε μ ο . Κ ά ν ο υ ν ό μ ω ς κ ι ά λ λ ο λ ά θ ο ς ,
τ ο ί δ ι ο σοβαρό" π ι σ τ ε ύ ο υ ν

β έ β α ι α ότι τα αγαθά γ ι α τα

οποία π α λ ε ύ ο υ ν ο ι ά ν θ ρ ω π ο ι α π ο κ τ ι ώ ν τ α ι μ ε τ η ν ανδρεία
κ α ι ό χ ι μ ε τ η ν ανανδρία, κ α ι σ ω σ τ ά , δεν ε ί ν α ι σ ω σ τ ό ό μ ω ς
να θεωρούν τα α γ α θ ά ε τ ο ύ τ α α ν ώ τ ε ρ α από τ η ν α ν δ ρ ε ί α .
Εξίσου λανθασμένη

είναι και η νομοθεσία τους σ χ ε τ ι κ ά

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β

με τα δημόσια χρήματα.

Ενώ αναγκάζονται να διεξαγά­

γουν μ ε γ ά λ ο υ ς π ο λ έ μ ο υ ς , τ ο δ η μ ό σ ι ο τ α μ ε ί ο ε ί ν α ι ά δ ε ι ο ,
κ α ι ε λ ά χ ι σ τ ο υ ς φόρους π λ η ρ ώ ν ο υ ν . Ε π ε ι δ ή τ ο υ ς α ν ή κ ε ι τ ο
μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο μ έ ρ ο ς τ η ς γ η ς , δεν ε ξ ε τ ά ζ ο υ ν τ ι σ υ ν ε ι σ φ έ ρ ε ι ο
καθένας. Κ α ι τούτη η ρύθμιση του ν ο μ ο θ έ τ η , στράφηκε
ενάντια στο σ υ μ φ έ ρ ο ν τ η ς π ό λ η ς , έ γ ι ν α ν ο ι π ο λ ί τ ε ς φ ι λ ο ­
χ ρ ή μ α τ ο ι , ενώ η π ό λ η δεν έ χ ε ι χ ρ ή μ α τ α . Α ρ κ ε τ ά ε ι π ώ θ η ­
καν γ ι α τ ο π ο λ ί τ ε υ μ α τ ω ν Λ α κ ε δ α ι μ ο ν ί ω ν , κ ι ε τ ο ύ τ ε ς ε ί ν α ι
οι σημαντικότερες αντιρρήσεις μας.

10.

Παρεμφερές

είναι και το

κρητικό πολίτευμα,

σε

ο ρ ι σ μ έ ν α σ η μ ε ί α τ ο υ δεν ε ί ν α ι χ ε ι ρ ό τ ε ρ ο , στα π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α
όμως είναι λιγότερο κ ο μ ψ ό . Κ α ι φαίνεται και λ έ γ ε τ α ι ότι οι
Λ ά κ ω ν ε ς μ ι μ ή θ η κ α ν τ ο κ ρ η τ ι κ ό π ο λ ί τ ε υ μ α στα π ε ρ ι σ σ ό ­
τ ε ρ α σ η μ ε ί α . Τ α π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α από τ α π α λ ι ό τ ε ρ α π ο λ ι τ ε ύ ­
μ α τ α είχαν χ ε ι ρ ό τ ε ρ η δ ι ά ρ θ ρ ω σ η από τ α ν ε ό τ ε ρ α . Σ ύ μ φ ω ­
να με τ η ν π α ρ ά δ ο σ η , όταν ο Λ υ κ ο ύ ρ γ ο ς ά φ η σ ε τ η ν ε π ι τ ρ ο ­
πεία του βασιλιά Χ α ρ ί λ λ ο υ κ α ι έ φ υ γ ε , έ μ ε ι ν ε το μ ε γ α λ ύ ­
τερο δ ι ά σ τ η μ α σ τ η ν Κ ρ ή τ η λ ό γ ω τ η ς μ ε τ α ξ ύ τ ο υ ς σ υ γ κ ε ν ι κ ό τ η τ α ς · γ ι α τ ί ο ι Λ ύ κ τ ι ο ι ή τ α ν Λ ά κ ω ν ε ς ά π ο ι κ ο ι , κ ι όταν
π ή γ α ν σ τ η ν Λ ύ κ τ ο κ α ι τ η ν έκαναν α π ο ι κ ί α , δ ι α τ ή ρ η σ α ν τ η
ν ο μ ο θ ε σ ί α τ ω ν κ α τ ο ί κ ω ν τ η ς π ό λ η ς . Γ ι ' αυτό κ α ι τ ώ ρ α ο ι
π ε ρ ί ο ι κ ο ι έχουν τ ο υ ς ίδιους ν ό μ ο υ ς , ε π ε ι δ ή π ρ ώ τ ο ς θ έ σ π ι σ ε
τη νομοθεσία ο Μ ί ν ω ς . Φ α ί ν ε τ α ι ότι η Κ ρ ή τ η ήταν προ­
ο ρ ι σ μ έ ν η ν α κ υ ρ ι α ρ χ ή σ ε ι στους Έ λ λ η ν ε ς χ ά ρ η σ τ η ν ε υ ν ο ϊ κ ή
τ η ς θ έ σ η ' γ ι α τ ί β ρ ί σ κ ε τ α ι σ ε θάλασσα που στα π α ρ ά λ ι α τ η ς
έχουν ε γ κ α τ α σ τ α θ ε ί σχεδόν όλοι οι Έ λ λ η ν ε ς . Η α π ό σ τ α σ η
από τ η ν Π ε λ ο π ό ν ν η σ ο ε ί ν α ι μ ι κ ρ ή , ό π ω ς κ ι από τ η ν ασια­
τ ι κ ή π α ρ α λ ί α γ ύ ρ ω από τ ο Τ ρ ι ο π ι ο κ α ι τ η Ρ ο δ ο . Έ τ σ ι ο
Μ ί ν ω ς έ γ ι ν ε θ α λ α σ σ ο κ ρ ά τ ο ρ α ς , άλλα νησιά τ α κ α τ έ κ τ η σ ε
κ α ι σ ε άλλα ε γ κ α τ έ σ τ η σ ε α π ο ί κ ο υ ς από τ η ν Κ ρ ή τ η - τ έ λ ο ς ,
αφού ε ξ ε σ τ ρ ά τ ε υ σ ε σ τ η Σ ι κ ε λ ί α π έ θ α ν ε ε κ ε ί κοντά σ τ η ν
Καμικό.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ν α σ υ ν τ η ρ ο ύ ν τ α ι από τ ο δ η μ ό σ ι ο . συμπεραίνουμε Οι έφοροι ότι έχουν την από ίδια εκεί προέρχεται εξουσία με το αυτούς που στην Κ ρ ή τ η ο ν ο μ ά ζ ο ν τ α ι κ ό σ μ ο ι .τ α μ έ λ η τ η ς σ π α ρ τ ι α τ ι κ ή ς γ ε ρ ο υ σ ί α ς ε ί ν α ι όσα κ α ι τ η ς κ ρ η τ ι κ ή ς . Σ τ η ν Κ ρ ή τ η πα­ λιότερα ίσχυε η βασιλεία. έ τ σ ι ώ σ τ ε όλοι. ό π ω ς ο ι Κ ρ ή τ ε ς ' από τούτο σύστημα.σ τ η δ ε ύ τ ε ρ η κ α θ έ ν α ς σ υ ν ε ι σ φ έ ρ ε ι ένα κ α θ ο ρ ι σ μ έ ­ νο π ο σ ό . κ α τ ά κ ε φ α λ ή ν . σ τ η ν Κ ρ ή τ η ό μ ω ς η γ ε ρ ο υ σ ί α λ έ γ ε τ α ι β ο υ λ ή . μ ε τ η διαφορά ό τ ι ο ι έφοροι ε ί ν α ι π έ ν τ ε . Α π ό τους καρπούς τ η ς γ η ς κ α ι τ α κ ρ α τ ι κ ά κ ο π ά δ ι α κ ι από τ ο υ ς φόρους τ ω ν π ε ρ ί ο ι κ ω ν ένα μ έ ρ ο ς έ χ ε ι κ α θ ο ρ ι σ τ ε ί γ ι α τ η λ α τ ρ ε ί α τ ω ν θ ε ώ ν κ α ι τ ι ς δ η μ ό σ ι ε ς α ν ά γ κ ε ς . Ε ί ν α ι φανερό ό τ ι οι ρυθμίσεις για τα συσσίτια είναι καλύτερες στην Κ ρ ή τ η απ' . στην Κ ρ ή τ η όμως το σύστημα έ χ ε ι π ε ­ ρισσότερο λαϊκό χαρακτήρα. κ α ι σ τ ι ς δυο χ ώ ρ ε ς ό μ ω ς ε φ α ρ ­ μόζονται τα συσσίτια. για χάρη τ η ς οποίας μάλιστα θ ε σ μ ο θ ε τ ε ί τ η συνουσία μ ε τ ο υ ς άντρες" θ α ε ξ ε τ ά σ ο υ μ ε σ ε άλλο σ η μ ε ί ο αν η ρ ύ θ μ ι σ η α υ τ ή ε ί ν α ι κ α λ ή ή κ α κ ή . Πολύ φιλοσοφημένες είναι οι διατάξεις σ χ ε τ ι κ ά μ ε τ η ν ω φ έ λ ε ι α τ η ς ο λ ι γ ο φ α γ ί α ς κ α ι μ ε τον α π ο ­ χ ω ρ ι σ μ ό τ ω ν αντρών από τ ι ς γ υ ν α ί κ ε ς γ ι α τ η ν α π ο φ υ γ ή της πολυτεκνίας. και παλιά οι Λάκωνες τα αποκα­ λούσαν όχι « φ ι δ ί τ ι α » . αλλά « α ν δ ρ ε ί α » . ενώ τ ο άλλο π ά ε ι στα σ υ σ σ ί τ ι α . Τα συσσίτια είναι καλύτερα στην Κρήτη παρά στη Σ π ά ρ τ η .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β Η κρητική νομοθεσία έχει πολλές ομοιότητες με τη σπαρτιατική. Σ τ η ν ε κ κ λ η ­ σία τ ο υ δ ή μ ο υ σ υ μ μ ε τ έ χ ο υ ν όλοι ο ι π ο λ ί τ ε ς . στην Κ ρ ή τ η ο ι π ε ρ ί ο ι κ ο ι . μ ο ν α δ ι κ ή ό μ ω ς α ρ μ ο δ ι ό τ η τ α έχουν μόνο τ η ν έ γ κ ρ ι σ η τ ω ν α π ο φ ά σ ε ω ν τ η ς γερουσίας και των κόσμων. γ υ ν α ί κ ε ς κ α ι π α ι δ ι ά . κι αν δεν το σ υ ν ε ι σ φ έ ρ ε ι ο ν ό μ ο ς τον ε μ π ο δ ί ζ ε ι ν α α σ κ ε ί τ α π ο λ ι τ ι κ ά τ ο υ δ ι κ α ι ώ μ α τ α ό π ω ς έ χ ε ι ήδη ε ι π ω θ ε ί . ύστερα όμως κ α τ α ρ γ ή θ η κ ε και τ η ν α ρ χ η γ ί α τ ω ν π ο λ έ μ ω ν ασκούν ο ι κ ό σ μ ο ι . Σ τ η Σ π ά ρ τ η τη γη καλλιεργούν οι είλωτες. ενώ ο ι κ ό σ μ ο ι δ έ κ α . ά ν τ ρ ε ς .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

τι σ τ η Σ π ά ρ τ η . Θ α ή τ α ν ό μ ω ς π ι ο σ ω σ τ ό όλα τ ο ύ τ α να γίνονταν με βάση το νόμο κ α ι όχι με τη β ο ύ λ η σ η τ ω ν ανθρώπων διότι χειρότερο απ' αυτή όλα δεν είναι η είναι ασφαλές κ ρ ι τ ή ρ ι ο . μ α κ ρ ι ά από όσους θέλουν να τ ο υ ς δωροδοκήσουν. ό π ω ς κ α ι τ ο ό τ ι ασκούν τ η ν ε ξ ο υ σ ί α ό χ ι μ έ β ά σ η γραπτή νομοθεσία.ό . ο ι δ ι α τ ά ξ ε ι ς ό μ ω ς γ ι α τ ο υ ς κ ό σ μ ο υ ς ε ί ν α ι ακόμα χειρότερες από τις διατάξεις για τους εφόρους. Κ α ι δεν α π ο δ ε ι κ ν ύ ε τ α ι ό τ ι κ α λ ώ ς έ χ ε ι ο θ ε σ μ ό ς . δεν π ρ ό κ ε ι τ α ι ό μ ω ς γ ι α γ ν ή σ ι α π ο λ ι τ ε ί α . καθόλου δημοκρα­ τ ι κ ό ς κ α ι τ υ ρ α ν ν ι κ ό ς . τ ι ό μ ω ς σ υ μ φ έ ρ ε ι τ η ν π ο λ ι τ ε ί α ε κ ε ί . αλλά αυτόβουλα.γ ι α τ α μ έ λ η τ η ς γ ε ρ ο υ σ ί α ς μ π ο ρ ο ύ μ ε ν α π ο ύ μ ε τ α ίδια ό π ω ς κ α ι γ ι α τους Λ α κ ε δ α ι μ ο ν ί ο υ ς (αφού κ α ι η α ν ε υ θ υ ν ό τ η τ α κ α ι η ι σ ο β ι ό τ η τ α ε ί ν α ι ε π ι β ρ ά β ε υ σ η μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η από τ η ν α ξ ί α τ ο υ ς . κάτι επικίνδυνο). Π ο λ ύ συχνά ο ι κ ό σ μ ο ι κ α θ α ι ρ ο ύ ν τ α ι με συνωμοσίες κόσμοι έχουν ή των όμως συναδέλφων και δικαίωμα τους να ή ιδιωτών. ό π ω ς ο ι έ φ ο ρ ο ι . ε π ε ι δ ή ε κ λ έ γ ο ν τ α ι όλοι ο ι π ο λ ί τ ε ς . Γ ι α τ ί ε κ ε ί [ σ τ η Σ π ά ρ τ η ] . είναι ό μ ω ς άτοπος.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β ό. δεν υ π ά ρ χ ε ι ε δ ώ . παραιτηθούν Οι πριν λ ή ξ ε ι η θ η τ ε ί α τ ο υ ς . σ υ μ μ ε τ έ χ ο ν τ α ς ο λαός στο α ν ώ τ α τ ο α ξ ί ω μ α θ έ λ ε ι ν α δ ι α τ η ρ η θ ε ί τ ο π ο λ ί τ ε υ μ α · εδώ ό μ ω ς [στην Κ ρ ή τ η ] τ ο υ ς κ ό σ μ ο υ ς ε κ λ έ γ ο υ ν μ ε ρ ι κ έ ς ο ι κ ο γ έ ν ε ι ε ς κ α ι ό χ ι όλοι ο ι π ο λ ί τ ε ς . . Και που π ο λ λ έ ς φορές γ ί ν ε τ α ι α π ' όσους ι σ χ υ ρ ο ύ ς θέλουν ν α α π ο ­ φύγουν ν α λ ο γ ο δ ο τ ή σ ο υ ν γ ι α τ ι ς π α ρ α ν ο μ ί ε ς τ ο υ ς . κ α ι τ α μ έ λ η τ η ς γ ε ­ ρουσίας ε κ λ έ γ ο ν τ α ι α π ' όσους θ ή τ ε υ σ α ν ω ς κ ό σ μ ο ι . καθαίρεση των κόσμων. κ α ι κ α ­ τοικούν σ' ένα ν η σ ί . Γ ι α τ ί τ α μ ε ι ο ν ε κ τ ή μ α τ α τ ω ν ε φ ό ρ ω ν υπάρχουν κ α ι σ τ ο υ ς κ ό σ μ ο υ ς ( ε κ λ έ γ ε τ α ι όποιος τ ύ χ ε ι ) . Κ α τ α ­ λ ή γ ο υ μ ε λοιπόν στο σ υ μ π έ ρ α σ μ α ό τ ι ι σ χ ύ ε ι ένα ε ί δ ο ς π ο ­ λ ι τ ε ι α κ ή ς τ ά ξ η ς . ε π ε ι δ ή ο λαός τον α ν έ χ ε τ α ι . κ ι α ς τον α π ο κ λ ε ί ε ι από τ η ν ε κ λ ο γ ή . Γ ι α τ ί ο ι κ ό σ μ ο ι δεν α μ ε ί β ο ν τ α ι . [ Ο ι Κ ρ ή τ ε ς ] ε π ι ν ό η σ α ν έναν τ ρ ό π ο α ν τ ι μ ε τ ώ π ι σ η ς α υ τ ο ύ του μ ε ι ο ν ε κ τ ή μ α τ ο ς .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

κ α ι σ ε μ ε ρ ι κ ά σ η μ ε ί α μ ο ι ά ζ ε ι μ ε τ ω ν Λ α κ ώ ν ω ν .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β αλλά γ ι α δ υ ν α σ τ ι κ ή εξουσία μ ά λ λ ο ν . το αξίωμα των εκατόν τεσσάρων αντρών με των εφόρων ( μ ε κ α λ ύ τ ε ρ ε ς π ρ ο ϋ π ο θ έ σ ε ι ς ό μ ω ς " ο ι έ φ ο ρ ο ι ε κ λ έ ­ γονται από τους τυχόντες. να σ τ α σ ι ά ζ ο υ ν κ α ι να π ο λ ε μ ο ύ ν μ ε τ α ξ ύ τους" τι διαφορά έ χ ε ι τ ο σ ύ σ τ η μ α τ ο ύ τ ο από τ η ν π ρ ο σ ω ρ ι ν ή κ α τ ά λ υ σ η τ η ς πόλης και της π ο λ ι τ ι κ ή ς κοινωνίας. ενώ ο ι ε ί λ ω τ ε ς συχνά ε ξ ε γ ε ί ρ ο ν τ α ι . κ ι ν δ υ ν ε ύ ε ι α π ' όσους θέλουν κ α ι μ π ο ­ ρούν ν α τ η ς ε π ι τ ε θ ο ύ ν . ενώ ξ ε ν ι κ ή ε ι σ β ο λ ή μ ό ν ο π ρ ό σ φ α τ α σ υ ν έ β η στο ν η σ ί . Όταν η πόλη β ρ ε θ ε ί σε τ έ τ ο ι α κ α τ ά σ τ α σ η . Έ τ σ ι ο ι π ε ρ ί ο ι κ ο ι υ π ο μ έ ν ο υ ν . Φ α ί ν ε τ α ι ό τ ι κ α ι ο ι Κ α ρ χ η δ ό ν ι ο ι 1 2 4 έχουν κ α λ ά ο ρ ­ γανωμένο πολίτευμα. Ας σταματήσουμε εδώ την περιγραφή του πολιτεύματος τούτου. αφού οι δυο β α σ ι λ ε ί ς δεν ανήκουν σ τ η ν ίδια . μ ο ι ά ζ ο υ ν πολύ μ ε τ α ξ ύ τ ο υ ς κ α ι διαφέρουν π ο λ ύ από τ α υ π ό λ ο ι π α . Τα τρία πολιτεύματα. ο τ ό π ο ς σ ώ ζ ε τ α ι χ ά ρ η σ τ η θ έ σ η του" η ξ ε ν η λ α σ ί α τ ω ν Λ α κ ε δ α ι μ ο ­ νίων ι σ ο δ υ ν α μ ε ί ε δ ώ μ ε τ η ν α π ό σ τ α σ η . με αρκετές διαφορές σε σύγκριση με τ α άλλα. το κ ρ η τ ι κ ό . οι εκατόν τέσσερις από τις αριστοκρατικές οικογένειες)" οι βασιλείς πάλι κ α ι η γερου­ σία μ ο ι ά ζ ο υ ν μ ε τ ο υ ς β α σ ι λ ε ί ς κ α ι τ η γ ε ρ ο υ σ ί α τ η ς Σ π ά ρ ­ της. Ο ι Κ ρ ή τ ε ς δεν έχουν εξουσία στο ε ξ ω τ ε ρ ι κ ό . Ό π ω ς ό μ ω ς ε ι π ώ θ η κ ε ή δ η . κ α ι π ο λ λ έ ς δ ι α τ ά ξ ε ι ς τ ω ν Κ α ρ χ η δ ο ν ί ω ν είναι καλές. α π ο κ α λ ύ π τ ο ν τ α ς τ η ν α δ υ ν α μ ί α των νόμων. είναι όμως πιο σωστός ο θεσμός των βασιλέων στην Κ α ρ χ η δ ό ν α . Ο ι ι σ χ υ ρ ο ί σ υ ν η θ ί ζ ο υ ν ν α παίρνουν μ ε τ ο μ έ ρ ο ς τ ο υ ς τον λαό κ α ι τ ο υ ς φ ί λ ο υ ς τ ο υ ς . Η καλή λειτουργία του π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς αποδει­ κ ν ύ ε τ α ι από τ ο ό τ ι ο λαός υ π α κ ο ύ ε ι μ ε τ η θ έ λ η σ η τ ο υ σ τ η ν έ ν ν ο μ η τ ά ξ η κ α ι δεν κ ά ν ε ι ε ξ ε γ έ ρ σ ε ι ς ά ξ ι ε ς λ ό γ ο υ . Μ ο ι ά ζ ε ι μ ε τ ο λ α κ ω ν ι κ ό πολίτευμα" τα συσσίτια των εταιριών μοιάζουν με τα φιδίτια. ο ύ τ ε έχουν κ υ β ε ρ ν η θ ε ί από τύραννο. 11. το σπαρτιατικό και το κ ρ η τ ι κ ό .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ενώ τ α μ έ λ η της γ ε ρ ο υ σ ί α ς ε κ λ έ γ ο ν τ α ι κ α ι δεν ο ρ ί ζ ο ν τ α ι μ ε β ά σ η τ η ν η λ ι ­ κ ί α τ ο υ ς κ ι αυτό ε ί ν α ι β ε λ τ ί ω σ η . αλλά κ α ι να α π ο φ α σ ί σ ε ι κ υ ρ ι α ρ χ ι κ ά " κ α ι ο π ο λ ί ­ τ η ς ό μ ω ς που θ έ λ ε ι ν α φ έ ρ ε ι α ν τ ί ρ ρ η σ η στην ά π ο ψ η μ π ο ρ ε ί να το κ ά ν ε ι . ο λαός όχι μόνο δικαιούται να ακούσει τις απόψεις των αρχόνων. ό π ω ς ε π ί σ η ς η ρ ύ θ μ ι σ η σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η ν οποία ο ι δ ί κ ε ς ε κ δ ι κ ά ζ ο ν τ α ι α π ' όλους τ ο υ ς ά ρ χ ο ν τ ε ς μ α ζ ί ( ό χ ι ό π ω ς σ τ η Σ π ά ρ τ η 1 2 7 . ε κ λ έ γ ε ι τους ε κ α τ ό α ν ώ τ α τ ο υ ς ά ρ χ ο ν τ ε ς . Ο ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ε ς λοιπόν α τ έ λ ε ι ε ς κ α ι π α ρ ε κ β ά σ ε ι ς από τ ο τ έ λ ε ι ο π ο λ ί τ ε υ μ α ε ί ν α ι κ ο ι ν έ ς σ ε όλα τ α π ρ ο α ν α φ ε ρ θ έ ν τ α πολιτεύματα125. και τις αναλύσαμε. αν ρυθμίζουν είναι Γ ι α τ ί το αξίωμα τους σημαντικά μικροπρεπείς.. μπορούν τόσο να θέσουν όσο κ α ι να μη θέσουν π ο λ ι ­ τ ι κ ά θ έ μ α τ α στην κ ρ ί σ η του λαού. όπου δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ο ί ά ρ χ ο ν τ ε ς δ ί κ α ζ α ν διάφορες δ ί κ ε ς ) . Από τις βασικές τώρα αρχές του αριστοκρατικού π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς της Καρχηδόνας. ο ύ τ ε κ α ι σ ε ο π ο ι α δ ή π ο τ ε . ά λ λ ε ς προς τ η ν ο λ ι γ α ρ ­ χία. Α ρ ι σ τ ο κ ρ α τ ι κ ό ς 1 2 6 ε ί ν α ι ο θ ε ­ σ μ ό ς τ ω ν ά μ ι σ θ ω ν κ α ι όχι κ α τ ' ε κ λ ο γ ή ν α ξ ι ω μ ά τ ω ν κ α ι ο ι π α ρ ό μ ο ι ο ι . και η εξουσία τους διαρκεί περισσότερο από τις άλλες (αφού κ α ι μ ε τ ά τ η λ ή ξ η τ η ς θ η τ ε ί α ς τ ο υ ς κ α ι όντας μόνο υ π ο ψ ή φ ι ο ι ασκούν ε ξ ο υ σ ί α ) . Ό τ α ν δ ι α φ ω ν ή ­ σουν κ α ι θέσουν υ π ο χ ρ ε ω τ ι κ ά τ ο ζ ή τ η μ α στην κ ρ ί σ η τ ο υ . Α ι τ ί α τ η ς μ ε ρ ι κ ή ς π α ρ έ κ β α σ η ς του αρι­ στοκρατικού καρχηδονιακού π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς προς τ η ν ολι- . ά λ λ ε ς κλίνουν προς τ η δ η μ ο κ ρ α τ ί α . Όταν για παράδειγμα βασιλείς και γερουσία συμφω­ νούν. συμφέροντα- βλάπτουν πολύ. ενώ στα άλλα δυο π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α δεν υ π ά ρ χ ε ι παρόμοιο δ ι κ α ί ω μ α . τ α μ έ λ η τ η ς ε κ λ έ γ ο ν τ α ι από τ α ίδια τ α μ έ λ η . ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β ο ι κ ο γ έ ν ε ι α . Ο λ ι γ α ρ χ ι κ ή κ λ ί σ η του π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς α π ο τ ε λ ε ί ο θ ε σ μ ό ς τ η ς π ε ν τ α ρ χ ί α ς . όπως έ β λ α ψ α ν κ α ι τ η Σ π ά ρ τ η . που ρ υ θ μ ί ζ ε ι κ υ ρ ι α ρ χ ι ­ κ ά π ο λ λ ά μ ε γ ά λ α σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α . που ο τ ε λ ε υ τ α ί ο ς ρυθμί­ ζ ε ι όταν διαφωνούν β α σ ι λ ε ί ς κ α ι γ ε ρ ο υ σ ί α . δίνει το δ ι κ α ί ω μ α να τ η ς πόλης και.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ώ σ τ ε ο ι ε υ γ ε ν ε ί ς να ζουν με άνεση κ α ι να μη σ υ μ π ε ρ ι φ έ ρ ο ν τ α ι α π ρ ε π ώ ς . Αν λοιπόν η εκλογή πλουσίων είναι ολιγαρχική και η εκλογή των ενάρετων πολιτών αριστοκρατική. Θα ήταν παρά­ δοξο αν κ ά π ο ι ο ς φ τ ω χ ό ς αλλά έ ν τ ι μ ο ς ε π ι δ ί ω κ ε να π λ ο υ ­ τ ί σ ε ι από τ ο α ξ ί ω μ α τ ο υ . ι δ ι α ί τ ε ρ α στα α ν ώ τ ε ρ α α ξ ι ώ μ α τ α . Ό . τ ι θεω­ ρούν α ξ ι έ π α ι ν ο οι ά ρ χ ο ν τ ε ς . Ε ύ λ ο γ α συνηθίζουν ν α ε κ μ ε τ α λ λ ε ύ ο ­ ν τ α ι τ ο α ξ ί ω μ α τ ο υ ς όσοι τ ο ε ξ α γ ο ρ ά ζ ο υ ν . τόσο όσο β ρ ί σ κ ο ν τ α ι σ τ η ν ε ξ ο υ σ ί α . τ ω ν β α σ ι λ έ ω ν και των στρατηγών. κ ι ένας φαύλος ό χ ι . Γ ι α τ ί ο νομοθέτης είναι α­ ν α γ κ α ί ο ν α π ρ ο ν ο ή σ ε ι από τ η ν α ρ χ ή έ τ σ ι . γ ι α τ η ν ε ξ α σ φ ά λ ι σ η τ η ς ά ν ε σ η ς . αν ό χ ι γ ι α τ η ν π ρ ο σ τ α σ ί α τ ω ν ε π ι φ α ν ώ ν από τ η φ τ ώ χ ι α τ ο υ λ ά χ ι σ τ ο ν γ ι α ν α μ η χ ρ ε ι ά ζ ε - . π ρ έ π ε ι να το θ ε ω ρ ο ύ ν κ α ι οι άλλοι π ο λ ί τ ε ς .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β γ α ρ χ ί α ε ί ν α ι η ε π ι κ ρ α τ ο ύ σ α σε π ο λ λ ο ύ ς ά π ο ψ η ό τ ι οι άρ­ χ ο ν τ ε ς δεν π ρ έ π ε ι ν α ε κ λ έ γ ο ν τ α ι από μόνο τ ι ς α ρ ι σ τ ο κ ρ α ­ τ ι κ έ ς ο ι κ ο γ έ ν ε ι ε ς . αφού α ν έ ρ χ ο ­ νται στα α ξ ι ώ μ α τ α ξοδεύοντας χ ρ ή μ α τ α . α ν κ α ι ξ ό δ ε ψ ε γ ι α ν α ε κ λ ε γ ε ί . Τ η ν π α ρ έ κ β α σ η από τ η ν α ρ ι σ τ ο κ ρ α τ ι κ ή β ά σ η τ η θ ε ω ­ ρούμε σφάλμα του ν ο μ ο θ έ τ η . ε κ ε ί τ ο π ο λ ί τ ε υ μ α δεν μ π ο ρ ε ί α σ φ α λ ώ ς ν α β α σ ί ζ ε τ α ι σ τ α θ ε ρ ά σ τ η ν α ρ ι σ τ ο κ ρ α τ ί α . Κ ι όπου δεν ε π α ι ν ε ί τ α ι κ υ ρ ί ω ς η α ρ ε τ ή . όπως για παράδειγμα η βασιλεία και η στρατηγία. Γ ι α τ ί ε ί ν α ι αδύνατον ο άπορος να κ υ β ε ρ ν ή σ ε ι κ α λ ά κ α ι να ζ ε ι με ά ν ε σ η . Κ α λ ύ τ ε ρ α θα ή τ α ν ο ν ο μ ο θ έ τ η ς να π ρ ο ν ο ή σ ε ι . ε ί ν α ι ανήθικο ν α ε ξ α γ ο ρ ά ζ ο ν τ α ι τ α α ν ώ τ α τ α α ξ ι ώ μ α τ α . όσο κι όταν ε π α ν έ λ ­ θουν σ τ η ν ι δ ι ω τ ι κ ή ζ ω ή . τ ό τ ε η διάρ­ θρωση του καρχηδονιακού π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς έ γ ι ν ε κάποιο τ ρ ί ­ τ ο σ ύ σ τ η μ α " γ ι α τ ί ε κ λ έ γ ο υ ν μ ε γ ν ώ μ ο ν α κ α ι τ α δυο τ ο ύ τ α προσόντα. Γ ι α τ ί έτσι ο νόμος ε π ι β ρ α β ε ύ ε ι περισσότερο τον π λ ο ύ τ ο παρά τ η ν αρετή και κάνει τους πολίτες φιλοχρήματους. Α ν ό μ ω ς π ρ έ π ε ι ν α π ρ ο ν ο ή σ ε ι κ α ι γ ι α τον π λ ο ύ τ ο . Γ ι ' αυτό π ρ έ π ε ι ν α κ υ β ε ρ ν ο ύ ν όσοι μ π ο ρ ο ύ ν να κ υ β ε ρ ν ή σ ο υ ν με τον κ α λ ύ τ ε ρ ο τ ρ ό π ο . αλλά κ ι από τ ι ς π λ ο ύ σ ι ε ς .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

ο ρ ι σ μ έ ν ο ι δεν έ λ α β α ν π ο τ έ μέρος σ τ α κ ο ι ν ά . Και τούτο φ α ί ν ε τ α ι καθαρά στις πολεμικές κ α ι ν α υ τ ι κ έ ς επιχειρήσεις· θα μπορούσε κανείς να π ε ι ότι κ α ι σ τ ι ς δυο π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς τ ο κ α θ ή κ ο ν τ η ς δ ι α τ α γ ή ς κ α ι τ η ς υ π α κ ο ή ς ε π ε κ τ ε ί ν ε τ α ι σε όλους128. όσες ή τ α ν α ξ ι ό λ ο γ ε ς · ο ρ ι σ μ έ ν ο ι ό μ ω ς έγιναν νομοθέτες στις πόλεις τους. Α π ' ό λ ο υ ς 1 2 9 όσοι δ ι α τ ύ π ω σ α ν γ ν ώ μ η γ ι α τ α π ο λ ι ­ τ ε ύ μ α τ α . Τούτο ομως οφείλεται στην τ ύ χ η . τ ω ν Κρητών και τ ω ν Καρχηδονίων. Α π ' α υ τ ο ύ ς ά λ λ ο ι θ έ σ π ι σ α ν μόνο νόμους. ό π ω ς ο Λυκούργος κ α ι . δεν υ π ά ρ χ ε ι κ α μ ι ά π ι θ α ν ό τ η τ α ε π α ν α φ ο ρ ά ς τ η ς ειρήνης μ έ σ ω τ ω ν νόμων. άλλοι σε ξένες πόλεις. ό π ο υ π ο λ ι τ ο γ ρ α φ ή θ η κ α ν . ε π ε ι δ ή έ ν α μέρος τ ο υ λ α ο ύ σ τ έ λ ­ ν ε τ α ι στις αποικίες κι α π ο κ τ ά π λ ο ύ τ ο . α λ λ ά έ ζ η σ α ν όλη τ ο υ ς τ η ς ζ ω ή ω ς ι δ ι ώ τ ε ς " α ν α φ έ ρ α μ ε ό λ ω ν σ χ ε δ ό ν τ ι ς α π ό ψ ε ι ς . ενώ έπρεπε ο νομοθέτης να προλαμβάνει τις στάσεις.ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β τ α ι ν α δ ο υ λ ε ύ ο υ ν όσο β ρ ί σ κ ο ν τ α ι σ τ ο α ξ ί ω μ α . γ ι α τ ί ένα π ρ ό σ ω π ο εκτελεί κ α λ ύ τ ε ρ α ένα καθήκον. Η κατοχή περισσότερων α ξ ι ω μ ά τ ω ν από ένα πρόσωπο φ α ί ν ε τ α ι ανή­ θικη· αυτό το υ π ο λ ο γ ί ζ ο υ ν πολύ οι Καρχηδόνιοι. είναι ολιγαρχικό. Α υ τ ή είναι η θερα­ πεία τ ω ν στάσεων και έτσι σταθεροποιείται το πολίτευμα. άλλοι όμως κ α ι π ο λ ί τ ε υ μ α . Τώρα όμως. που δίκαια έχουν επαινεθεί. Έ τ σ ι είναι διαρθρωμένα τ α π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α τ ω ν Λακεδαιμονίων. αν συμβεί κάποια α τ υ χ ί α κ α ι ε π α ν α σ τ α τ ή σ ε ι τ ο π λ ή θ ο ς τ ω ν α ρ χ ο μ έ ν ω ν . Σ υ ν ε π ώ ς στις μεγαλύτερες πόλεις η άνοδος π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ω ν π ρ ο σ ώ π ω ν σ τ α α ξ ι ώ μ α τ α σ υ μ φ ω ν ε ί περισσότερο με τις πολιτειακές κ α ι τις δημοκρατικές από­ ψεις γ ι α τ ί έτσι τα α ξ ι ώ μ α τ α γίνονται κοινά σε περισσότε­ ρους κ α ι η δ ο υ λ ε ι ά γ ί ν ε τ α ι κ α ι κ α λ ύ τ ε ρ α κ α ι γ ρ η γ ο ρ ό τ ε ρ α από έναν. 12. ωστόσο Αν και το πολίτευμα επιτυχημένα αποφεύγουν τις ε ξ ε γ έ ρ σ ε ι ς τ ω ν φ τ ω χ ώ ν . Πρέπει όμως ο ν ο μ ο θ έ τ η ς ν α π ρ ο σ έ ξ ε ι ώ σ τ ε ν α μ η ν κ ά ν ε ι τ ο ίδιο ά τ ο μ ο κ α ι αυλητή και π α π ο υ τ σ ή .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

αν και ήταν κληρωτά132. πολίτευμα τ ω ν Σπαρτιατών μιλήσαμε. Τ η ν εξουσία της Βου­ λής του Αρείου Π ά γ ο υ περιόρισαν ο Ε φ ι ά λ τ η ς κ α ι ο Πε­ ρ ι κ λ ή ς . ενώ η ανάδειξη σ τ α α ξ ι ώ μ α τ α με ψήφο ή τ α ν θεσμός αριστοκρατικός κ α ι τ ω ν δ ι κ α σ τ η ρ ί ω ν δημο­ κ ρ α τ ι κ ό ς . που είχε φ τ ά σ ε ι σ τ α ά κ ρ α . γ ι α τ ί κ α τ ά ρ γ η σ ε τ η ν αθηναϊκή ολιγαρχία. τ ο π ο λ ί τ ε υ μ α κ α τ ά λ η ξ ε στη σημερινή δημοκρατία. Μάλλον όμως α υ τ ό δεν έ γ ι ν ε σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η θ έ λ η σ η τ ο υ Σ ό λ ω ν α . Όταν εφαρμόστηκε τούτο. οι π ε ν τ α κ ο σ ι ο μ έ δ ι μ ν ο ι . παρά τις αντιδράσεις τ ω ν μ ε τ ρ ι ο π α θ έ σ τ ε ρ ω ν ) . θέσπισε όμως τη λ α ϊ κ ή π α ρ ο υ σ ί α α ν α θ έ τ ο ν τ α ς σ τ ο ν λαό τ η δ ι κ α σ τ ι κ ή ε ξ ο υ ­ σ ί α . με αποτέλεσμα να γίνει αλαζονικός και να π α ­ ρασυρθεί από φαύλους δ η μ α γ ω γ ο ύ ς . κ ι έ τ σ ι κ ά θ ε δ η μ α γ ω γ ό ς σ υ ν τ ε λ ο ύ σ ε όλο κ α ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο σ τ η διαμόρφωση της σημερινής δημοκρατίας. δ η λ α δ ή τ η Βουλή και την εκλογή τ ω ν αρχόντων. Μερικοί θεωρούν τον Σ ό λ ω ν α σπουδαίο νομοθέτη. γ λ ί ­ τ ω σ ε τ ο ν λαό α π ό τ η δ ο υ λ ε ί α κ α ι ε π α ν έ φ ε ρ ε τ η ν π α τ ρ ο π α ­ ράδοτη δημοκρατία131 συνδυάζοντας σ ω σ τ ά τα αντίθετα σ υ σ τ ή μ α τ α · γ ι α τ ί ο θεσμός της Βουλής του Αρείου Π ά γ ο υ ήταν ολιγαρχικός. π ο υ π ρ ο ϋ π ή ρ χ α ν . α λ λ ά τ υ χ α ί α ( γ ι α τ ί ο λαός ή τ α ν ο κύριος αίτιος της ν ί κ η ς στη Σαλαμίνα. Γ ι ' α υ τ ό κ α ι κ α τ η γ ο ρ ή θ η κ ε ό τ ι έ δ ω σ ε όλη τ η ν ε ξ ο υ σ ί α στα δικαστήρια. ο οποίος ό μ ω ς όρισε γ ι α τ ο υ ς δ ι κ α σ τ έ ς μ ι σ θ ό .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β ο Σόλων Για το 130 . Τούτοι θ έ σ π ι σ α ν κ α ι νόμους κ α ι π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α . οι ζ ε υ γ ί τ ε ς κ α ι οι ι π π ε ί ς . η . καταλύοντας τις δυο άλλες εξουσίες. Θ ε ω ρ ε ί τ α ι βέβαιο ό τ ι ο Σ ό λ ω ν δεν κ α τ ά ρ γ η σ ε τ ο υ ς δυο π ρ ώ τ ο υ ς θ ε σ μ ο ύ ς . Φαίνεται ότι ο Σ ό λ ω ν έ δ ω σ ε στον λαό όση δ ύ ν α μ η ή τ α ν α π ό λ υ τ α α π α ρ α ί τ η τ η γ ι α ν α ε κ λ έ γ ε ι τους άρχοντες του κ α ι να τους ζ η τ ε ί να λογοδοτούν γ ι α τις π ρ ά ξ ε ι ς τ ο υ ς ( γ ι α τ ί α ν δεν ε ί χ ε τ ο ύ τ η τ η ν ε ξ ο υ σ ί α ο λ α ό ς θ α π α ρ έ μ ε ν ε δούλος κ α ι εχθρός τ η ς π ό λ η ς ) · όρισε ό μ ω ς ν α ε κ λ έ γ ο ν τ α ι σ ε όλα τ α α ξ ι ώ μ α τ α ο ι ε υ γ ε ν ε ί ς κ α ι ο ι ε ύ π ο ρ ο ι π ο λ ί τ ε ς . για να ε υ χ α ρ ι σ τ η θ ε ί ο λαός σ α ν ν α ή τ α ν τ ύ ρ α ν ν ο ς 1 3 3 .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

εκπαιδεύτηκε στην Κρήτη όπου π ή γ ε γ ι α ν α σ π ο υ δ ά σ ε ι μ α ν τ ι κ ή . κ α θ ώ ς κ α ι γ ι α τ η ν α π ό κ τ η σ η π α ι δ ι ώ ν . Α ν ή κ ε σ τ η ν ο ι κ ο γ έ ν ε ι α τ ω ν Β α κ χ ι ά ­ δων. Ο Χαρώνδας δεν ν ο μ ο θ έ τ η σ ε κ ά τ ι α ξ ι ό λ ο γ ο ε κ τ ό ς α π ό τ η ν τ ι μ ω ρ ί α γ ι α την ψευδομαρτυρία (πρώτος αυτός ασχολήθηκε με την κ α τ α γ γ ε λ ί α της ψευδομαρτυρίας) αλλά η ακρίβεια κ α ι η . αν και κ α τ α γ ό τ α ν από τη Λοκρίδα. Άλλοι νομοθέτες ή τ α ν ο Ζάλευκος π ο υ νομοθέτησε γ ι α τους Επιζεφυρίους Λοκρούς κ α ι ο Χ α ρ ώ ν δ α ς από την Κατάνη γ ι α τους συμπολίτες του και στις άλλες πόλεις της Ιταλίας κ α ι της Σ ι κ ε λ ί α ς . Νομοθέτης τ ω ν Θηβαίων ήταν ο Φιλόλαος ο Κορίνθιος. Ο μ ύ θ ο ς λ έ ε ι ό τ ι οι ίδιοι ζ ή τ η σ α ν ν α τ ο υ ς θ ά ψ ο υ ν έ τ σ ι . και μαθητής του Ζαλεύκου ήταν ο Χαρώνδας. Ορισμέ­ νοι π ρ ο σ π α θ ο ύ ν ν α α π ο δ ε ί ξ ο υ ν ό τ ι ο π ρ ώ τ ο ς ά ν θ ρ ω π ο ς μ ε φοβερές ι κ α ν ό τ η τ ε ς στη νομοθέτηση ή τ α ν ο Ονομάκριτος. δεν σ υ μ μ ε τ ε ί χ α ν σε καμιά εξουσία. Γ ι ' α υ τ ό τ ο ν λ ό γ ο κ α ι ο ι δυο π ή γ α ν ν α μ ε ί ν ο υ ν σ τ η Θήβα κ ι ε κ ε ί ο Φ ι λ ό λ α ο ς έ γ ι ν ε ν ο μ ο θ έ τ η ς κ α ι θ έ σ π ι σ ε νόμους κ α ι γ ι α ορισμένα ά λ λ α θ έ μ α τ α . Ή τ α ν φίλος του Θάλητα που είχε μ α θ η τ έ ς τον Λυκούργο κ α ι τον Ζάλευκο. ε ν ώ τ ο υ ά λ λ ο υ όχι. ο Δ ι ο κ λ ή ς ε π ε ι δ ή δεν ή θ ε λ ε ούτε από τον τ ά φ ο του να φ α ί ν ε τ α ι η Κορινθία. ε ν ώ ο Φιλόλαος ήθελε ν α φ α ί ν ε τ α ι . α π ο ι κ ί ε ς τ η ς Χ α λ κ ί δ α ς . Α κ ό μ α κ α ι σ ή μ ε ρ α δ ε ί χ ν ο υ ν τ ο υ ς τ ά φ ο υ ς τ ο υ ς . Η τέταρτη. οι θήτες. Οι Θηβαίοι τους ονόμασαν νόμους περί υιοθεσίας" κ α ι θ έ σ π ι σ ε αυτός α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς νόμους κ υ ρ ί ω ς γ ι α τη διατήρηση του αριθμού τ ω ν κ λ ή ρ ω ν . Ε κ ε ί π έ θ α ν α ν κ α ι ο ι δυο. ε ξ α ι τ ί α ς του άνομου π ά θ ο υ ς τ η ς μητέρας τ ο υ .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β τρίτη τάξη. κ ι έ γ ι ν ε ε ρ α σ τ ή ς τ ο υ Ο λ υ μ π ι ο ν ί κ η Δ ι ο κ λ ή . Τούτα όμως τα υποστηρίζουν χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους τις χρονολογίες. ό τ α ν ε κ ε ί ­ νος έ φ υ γ ε α π ό τ η ν Κόρινθο γ ι α ν α α π ο φ ύ γ ε ι τ ο ν έ ρ ω τ α τ η ς μ η τ έ ρ α ς τ ο υ Α λ κ υ ό ν η ς κ α ι ήρθε σ τ η Θ ή β α . που. α λ λ ά ο τ ά φ ο ς τ ο ύ ενός β λ έ π ε ι π ρ ο ς τ η ν Κ ο ρ ι ν θ ί α . π ο υ κ ε ί ν τ α ι α ν τ ι κ ρ υ σ τ ά .

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ .

τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν κ α ι τ ω ν π ε ρ ι ο υ σ ι ώ ν . Κ α ι ο Δ ρ ά κ ο ν τ α ς θ έ σ π ι σ ε πολλούς νόμους. Χαρακτηριστικό της νομοθεσίας του Φαλέα είναι η εξί­ σωση τ ω ν περιουσιών. όσο κ ι ε κ ε ί ν α που απλά διατυπώθηκαν. ό π ω ς κ ι εκείνος που ορίζει ότι η εκπαίδευση τ ω ν σ τ ρ α τ ι ω τ ώ ν α π α ι τ ε ί να χρησιμοποιού­ ν τ α ι ε π ι δ έ ξ ι α κ α ι τ α δυο χ έ ρ ι α . ώ σ τ ε ν α μ η ν ε ί ν α ι χ ρ ή σ ι μ ο τ ο ένα κ α ι ά χ ρ η σ τ ο τ ο ά λ λ ο . σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο ν οποίο μόνο ο ι ν η φ ά λ ι ο ι γ ί ν ο ν τ α ι ε π ι κ ε φ α λ ή ς τ ω ν σ υ μ π ο σ ί ω ν . τόσο ε κ ε ί ν α π ο υ ε φ α ρ μ ό ζ ο ν τ α ι . Κ α ι η ν ο μ ο θ ε σ ί α τ ο υ δεν π ε ρ ι έ χ ε ι ά λ λ ο ι δ ι α ί τ ε ­ ρο και αξιομνημόνευτο χαρακτηριστικό από τ ι ς αυστηρές π ο ι ν έ ς . τους εφάρμοσε όμως σε ήδη υπάρχον π ο λ ί τ ε υ μ α . α λ λ ά στο γ ε ν ι κ ό τ ε ρ ο σ υ μ φ έ ρ ο ν . κ α ι ο νόμος π ε ρ ί μ έ θ η ς .ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ Β γλαφυρότητα του είναι μεγαλύτερη κι από τ ω ν σημερινών νομοθετών. Επειδή συχνότερα διαπράττουν αδικήματα οι μεθυσμένοι παρά οι νηφάλιοι. ό π ω ς κ α ι τ α σ υ σ σ ί τ ι α τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν . Ο Ανδροδάμας α π ό τ ο Ρ ή γ ι ο 1 3 5 έ γ ι ν ε ν ο μ ο θ έ τ η ς σ τ ο υ ς Χ α λ κ ι δείς τ η ς Θ ρ ά κ η ς κ α ι ο ι νόμοι τ ο υ ρ υ θ μ ί ζ ο υ ν κ υ ρ ί ω ς θ έ μ α τ α φ ό ν ω ν κ α ι ε π ι κ λ ή ρ ω ν κ α ν έ ν α ς ά λ λ ο ς νόμος δεν θ ε ω ρ ε ί τ α ι δικός τ ο υ . Του Π λ ά τ ω ν α είναι η κοινοκτημο­ σύνη τ ω ν π α ι δ ι ώ ν . δεν α π έ β λ ε ψ ε σ τ η ν ε π ι ε ι κ έ σ τ ε ρ η μ ε τ α χ ε ί ρ ι σ η τ ο υ ς . μ ε τ ο ε λ α φ ρ υ ν τ ι κ ό τ η ς μ έ θ η ς . Α υ τ έ ς τ ι ς π α ρ α τ η ρ ή σ ε ι ς έ χ ω ν α κ ά ν ω γ ι α τ α π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α . Κ α ι ο Π ι τ τ α κ ό ς 1 3 4 ν ο μ ο θ έ τ η σ ε . α λ λ ά δεν π ρ ό τ ε ι ν ε πολίτευμα- συγκεκριμένα νομοθέτησε αυστηρότερη ποινή γ ι α όποιους δ ι έ π ρ α τ τ α ν α δ ι κ ή μ α τ α σ ε κ α τ ά σ τ α σ η μ έ θ η ς απ' ότι αν τα διέπρατταν νηφάλιοι. .

σ κ ο π ο ύ . από τα οποία άλλα άρχουν κ α ι άλλα άρχονται. 4) Καμιά Κάθε κοινότητα προϋποθέτει φορά στα Ηθικά Νικομάχεια φαί­ ν ε τ α ι ν α ε μ φ α ν ί ζ ε τ α ι έ ν α είδος σ υ μ β ο λ α ί ο υ α ν ά μ ε σ α σ τ α μέρη της κοινότητας. και στα Από τις Πολιτικά αναφορές στα συγκεντρώνονται τα ακόλουθα στοιχεία: 1) Η κοινότητα α π ο τ ε λ ε ί τ α ι τουλά­ χ ι σ τ ο ν α π ό δυο α ν θ ρ ώ π ι ν α π λ ά σ μ α τ α π ο υ σ ε γ ε ν ι κ έ ς γ ρ α μ ­ μές δεν έ χ ο υ ν τ η σ χ έ σ η μ έ σ ο υ . Τ α α γ α θ ά μ π ο ­ ρούν να ε κ τ ι μ η θ ο ύ ν χάρη στο ν ό μ ι σ μ α . Ηθικά ευρύτατη Νικομάχεια έννοια. Η ελληνική πόλη. επέδρασε έ ν τ ο ν α σ τ η θ ε ώ ρ η σ η τ ω ν π ο λ ι τ ι κ ώ ν π ρ α γ μ ά τ ω ν σ τ η ν Ελ­ λ ά δ α . 2. ό π ω ς η . ενώνονται με μια κοινή ενέργεια ( π ρ ά ξ η ) 3) Τα δυο - μέρη για παράδειγμα τ α μέρη τ ο υ κ ρ ά τ ο υ ς ε ν ώ ν ο ν τ α ι σ τ η ν κ ο ι ν ή ε π ι δ ί ω ξ η τ η ς ευδαιμονίας. Ο όρος κ ο ι ν ό τ η τ α . κοινό σκοπό. ενώ στα Πολιτικά δεν εμφανίζεται τ ί π ο τ α παρόμοιο.χ ω ρ ί ς α μ ο ι ­ β α ί ε ς α ν τ α λ λ α γ έ ς δεν υ π ά ρ χ ε ι κ ο ι ν ό τ η τ α . π ο υ ε π α ν έ ρ χ ε τ α ι σ υ χ ν ό τ α τ α σ τ α έχει Πολιτικά. Η ά π ο ψ η π ω ς η π ό λ η α π ο τ ε λ ε ί κ ο ι ν ό τ η τ α . Τα στοιχεία τ ο ύ τ α .ΒΙΒΛΙΟ Π Ρ Ω Τ Ο 1. 2 ) Τ α ά τ ο μ α α υ τ ά έχουν σ τ η ν κ α τ ο χ ή τ ο υ ς α ν τ α λ λ ά ξ ι μ α α γ α θ ά . αντιστοιχεί πόλις στη σημερινή έννοια τ ο υ κ ρ ά τ ο υ ς .κ ο ι ν ω ν ί α . Τα άτομα της ιδανικής πολιτείας ενώνονται στην εφαρμογή της αρετής. Α π ο τ ε λ ε ί ενιαίο σύνολο α ν ο μ ο ι ο γ ε ν ώ ν σ τ ο ι χ ε ί ω ν . Το κράτος είναι φυσικό γεγονός. σ υ ν δ έ ο ν τ α ι μ ε τ η ν π ό λ η μ ε τ η ν ίδια σ χ έ σ η π ο υ σ υ ν δ έ ο ν τ α ι τ α μέρη ο π ο ι ο υ δ ή π ο τ ε σ υ ν ό λ ο υ μ ε τ ο σ ύ ν ο λ ο . δηλαδή τα άτομα που τη συνθέτουν. επιβεβαιωμένη σ ι ω π η ρ ά κ α ι από τον Π λ ά τ ω ν α .

π ο υ στο έργο τ ο υ Πολιτικός (258 ε . τ ο ν οικοδεσπότη κ α ι τον α φ έ ν τ η δούλων.ΣΧΟΛΙΑ οικογένεια κ α ι η πολιτική κοινωνία μια σ υ ν έ ν ω σ η ί σ ω ν και όμοιων στοιχείων. Κατά συνέπεια ο πολιτικός που ασχο­ λ ε ί τ α ι μ ε τ ι ς υ π ο θ έ σ ε ι ς τ η ς π ό λ η ς δεν ε ί ν α ι π α ρ ά έ ν α ς πρώτος μεταξύ ίσων. Η λέξη συνδέεται επίσης και με τον όρο νομοθέτης. Δ υ ο χωρία από τα Ηθικά δ ε ί χ ν ο υ ν σε ποιο αγαθό α ν α φ έ ρ ε τ α ι ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς . τ ο υ π η ρ ε τ ι κ ό π ρ ο σ ω π ι κ ό κ α ι κ ά θ ε άλλο υ λ ι κ ό α γ α θ ό της οικογένειας. ο άρχοντας μ ι α ς π ό λ η ς ε λ ε ύ θ ε ρ η ς . Η π ο λ ι τ ι κ ή σ χ έ σ η . τις υποθέσεις της πόλης. Η λέξη οικία στους αρχαίους κι ειδικότερα στον Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ε ί ν α ι π ε ρ ι λ η π τ ι κ ή κ α ι δεν σ η μ α ί ν ε ι μόνο τ α μέλη της οικογένειας αλλά κ α ι τ η ν κ α τ ο ι κ ί α . Κ α ι τ α δυο α ν α φ έ ρ ο ν τ α ι σ τ η φύση της φιλίας ή σ' αυτό που μπορούμε ν' αποκαλέσουμε «κοινωνική συμπάθεια». γ ι α τ ί ο Αριστοτέλης α π α ι τ ε ί από τον π ρ α γ μ α ­ τικό πολιτικό να ξέρει ψυχολογία. 5. Ο πολιτικός είναι εκείνος που ασχολείται με τις πολιτικές υποθέσεις. τ ο ν σο­ φό της πολιτικής. Ε ί ν α ι η μέθοδος τ η ς δ ι α ί ρ ε σ η ς τ ο υ σ υ ν ό λ ο υ σ τ α ε π ί . Με το « ό σ ο ι » ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς ε ν ν ο ε ί τ ο ν Πλάτωνα. 4. δεν θ α ε ί ν α ι π α ρ ά « π ρ ώ τ ο ς μ ε τ α ξ ύ ί σ ω ν » κ α ι γ ι ' α υ τ ό τ ο ν λόγο δ ι α φ έ ρ ε ι ο υ σ ι α σ τ ι κ ά α π ο τ ο ν β α σ ι λ ι ά . 6. ό π ω ς ε μ φ α ν ί ζ ε τ α ι π α ρ α κ ά τ ω στο Βιβλίο Γ. Γ ι ' αυτό κ α ι διαφέρει ουσιαστικά τον αρχηγό της οικογένειας και τον αφέντη.259 δ) χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ε ί τ ι ς ίδιες α κ ρ ι β ώ ς ε κ φ ρ ά σ ε ι ς . από τον βασιλιά. 7 . μοιους» κι αποτελεί ο σχέση «πολιτικός» ανάμεσα που σε ((ίσους χειρίζεται τις και ό­ υποθέσεις τ ο υ ς . νομοθεσία κ α ι άλλες επιστήμες. 3. Κ ά π ο τ ε ο όρος σ η μ α ί ν ε ι π ο λ ύ π ε ­ ρισσότερα. τ η ν ιδιοκτη­ σ ί α . π ο υ σ η μ α ί ν ε ι τ ο ν θ ε ω ρ η τ ι κ ό π ο λ ι τ ι κ ό .

3) Α π ό τη φύση του ο ά ν θ ρ ω π ο ς έχει τη γ λ ώ σ σ α κ α ι τη γ ν ώ σ η του καλού κ α ι του κακού που τον ωθούν προς την ε ξ ω τ ε ρ ι κ ή επικοινωνία. Α π ' αυτό το χωρίο θα μπορούσαμε να σ κ ε φ τ ο ύ μ ε ότι γ ν ώ ρ ι ζ ε ο Αριστοτέλης π ω ς κ α ι τα φ υ τ ά έχουν φ ύ λ ο . το χωριό. ο Π λ ά τ ω ν δεν α ν ά γ ε ι τ η ν ο ι κ ο γ έ ν ε ι α σ τ α σ υ σ τ α τ ι κ ά στοιχεία της. σχηματίζουν οικογένειες και πόλεις. χωρίς όμως να Για τον Π λ ά τ ω ν α η προέλευση της πόλης φαίνεται να ανάγεται στην αμοιβαία ανταλλαγή προϊόντων ανάμεσα στους πολίτες. συνέπεια για το ανάμεσα στον α φ έ ν τ η 2) Την επιθυμία για το ευ ζ-fjv. Για την Cfjv κ α ι κ α τ ά επίτευξη τούτου του σκοπού οι άνθρωποι πρέπει να αλληλοβοηθούνται. δ η λ α δ ή σ τ η φ ύ σ η κ α ι σ τ ι ς βιο­ τικές ανάγκες. 9. ό π ω ς ο Αριστοτέλης. που απο­ τελείται από χωριά και οικογένειες. είναι φαινόμενο φ υ σ ι ­ κό. ό π ο υ η οικογένεια θ ε ω ρ ε ί τ α ι ο σπόρος τ η ς π ό λ η ς . Ο Αριστοτέλης επιμένει σε τ ο ύ τ η τ η ν α ν α γ κ α ι ό τ η τ α . Κ α τ ά τον Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η η κ ο ι ν ω ν ί α έχει τ ρ ι π λ ή προ­ έ λ ε υ σ η : 1 ) Τ η ν α ν α γ κ α ι ό τ η τ α τ η ς έ ν ω σ η ς δυο π λ α σ μ ά τ ω ν α π α ρ α ί τ η τ ω ν το ένα στο άλλο. Ακόμα και σ τ ο υ ς Νόμους. Χ ω ρ ί ς τ α π α ρ α π ά ν ω π ρ ο σ ό ν τ α μόνο τ α έ ν σ τ ι κ τ α τ η ς α ν α ­ π α ρ α γ ω γ ή ς κ α ι τ η ς α υ τ ο σ υ ν τ ή ρ η σ η ς δεν θ α μ π ο ρ ο ύ σ α ν ν α δημιουργήσουν οικογένειες και πόλεις. δηλαδή κοινωνικό. Για τον τελευταίο.ΣΧΟΛΙΑ μέρους α π λ ά σ τ ο ι χ ε ί α τ ο υ κ α ι η χ ω ρ ι σ τ ή έ ρ ε υ ν α τ ο υ ς . ενώ η κ ο ι ν ω ν ί α έχει την απαρχή της στις σχέσεις α ν ά μ ε σ α σ τ ο υ ς σ υ ζ ύ γ ο υ ς κ α ι τ ο ν κ ύ ρ ι ο μ ε τ ο ν δούλο. 8. οι σχέσεις ανταλλαγής αρχίζουν από την κ ώ μ η . . γ ι α τ ί τα έ ν σ τ ι κ τ α αυτά τα έχουν κ α ι τ α κ α τ ώ τ ε ρ α όντα. ώ σ τ ε να αποδείξει π ω ς η πόλη. Δυο είναι τα ισχυρά έ ν σ τ ι κ τ α που βρίσκονται στη βάση της διεργασίας γ ι α τη δημιουργία της πόλης: το φαινόμενο της α ν α π α ρ α γ ω γ ή ς που ωθεί το αρσενικό κ α ι το θηλυκό στην ένωση κ α ι το ένστικτο της αυτοσυντήρησης που δη­ μιουργεί τους αμοιβαίους δεσμούς κ α ι σ τ ο ν δούλο. Είναι ζωον πολιτικόν.

τ ω ν ο π ο ί ω ν τ ό σ ο η γ λ ώ σ σ α όσο κ ι η πολιτιστική ανάπτυξη ήταν κατώτερη.ΣΧΟΛΙΑ 10. επειδή . 13. α ν ά φ ε ρ α ν γ ι α π ρ ώ τ η φορά τ η ν ά π ο ψ η γ ι α τον κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό τ ω ν ε ρ γ α σ ι ώ ν . ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς θ έ λ ε ι ν α τ ο ν ί σ ε ι π ω ς η φ ύ σ η τ η ς γ υ ν α ί κ α ς κ α ι τ ο υ δούλου ε ί ν α ι διαφορετική. 11. γ ι α τ ί δεν υ π ά ρ χ ε ι φυσικός αρχηγός. Δεν σ υ μ β α ί ν ε ι τ ο ίδιο μ ε τ ο υ ς β α ρ β ά ρ ο υ ς . Μετά τους Περσικούς πολέμους. Α ν α φ έ ρ ο ν τ α ς τ ι ς δυο μορφές σ χ έ σ η ς ( σ υ ζ ύ γ ο υ π ρ ο ς σ ύ ζ υ γ ο κ α ι α φ έ ν τ η προς δ ο ύ λ ο ) . στο σιδηρουργείο του μαντείου τ ω ν Δ ε λ φ ώ ν . Επειδή η διαφορά στη γ λ ώ σ σ α σημαίνει ταυτόχρονα κ α ι διαφορά π ο λ ι τ ι σ τ ι ­ κή. είχε σχήμα μα­ χαιριού κ α ι τη χρησιμοποιούσαν σαν μαχαίρι αλλά τ α υ τ ό ­ χρονα σ α ν π ρ ι ό ν ι κ α ι σ α ν σ φ υ ρ ί . η λέξη «βάρβαρος» απόκτησε σταδιακά στους Έ λ λ η ν ε ς τη σημερινή της σημασία. εκεί η υποδούλωση της γ υ ν α ί κ α ς είναι κ α τ ά σ τ α σ η . Σ ύ μ φ ω ν α με τη μαρ­ τυρία αρχαίου σχολιαστή τ ω ν Π ο λ ι τ ι κ ώ ν . έρχονταν σ' ε π α φ ή με τ ο υ ς ά λ λ ο υ ς λ α ο ύ ς . με αποτέλεσμα οι Έ λ λ η ν ε ς ν α τ ο υ ς θ ε ω ρ ή σ ο υ ν τ ο ίδιο κ α τ ώ τ ε ρ ο υ ς κ α ι σ ε ψυχικές δυνάμεις. Αργότερα ο Ξ ε ν ο φ ώ ν α ν α φ έ ρ ε τ α ι κ α ι διδά­ σκει τον καταμερισμό εργασίας στο έργο του Κνρου Παιδεία. Ο Π λ ά τ ω ν π ρ ώ τ α κ ι ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς σ τ η σ υ ν έ χ ε ι α . λέει ο Ευριπίδης στην Ελένη. γ ι α π ρ ο φ α ν ε ί ς λ ό γ ο υ ς ο ι κ ο ν ο μ ί α ς . Τ η ν κ α τ α σ κ ε ύ α ζ α ν γ ι α ν α έ χ ε ι τ ρ ι π λ ή χ ρ ή σ η . Η θ έ σ η τ η ς ό μ ω ς δεν ε ί ν α ι χ ε ι ρ ό τ ε ρ η α π ό τ ο υ σ υ ζ ύ γ ο υ τ η ς : « Ο ι βάρβαροι ε ί ν α ι όλοι σ κ λ ά β ο ι ε κ τ ό ς α π ό έναν μόνο». Ο Π λ ά τ ω ν ε ί χ ε ήδη π α ρ α τ η ρ ή σ ε ι τ η ν α ν τ ι μ ε τ ώ π ι σ η τ η ς γ υ ν α ί κ α ς ω ς δού­ λης « σ τ ο υ ς Θράκες κ α ι π ο λ λ ά άλλα έ θ ν η » . Η Δ ε λ φ ι κ ή μ ά χ α ι ρ α δεν α π α ν τ ά τ α ι π ο υ θ ε ν ά α λ λ ο ύ στην αρχαία Ελληνική γ ρ α μ μ α τ ε ί α . Η λ έ ξ η « β ά ρ β α ρ ο ς » ε ί ν α ι Σ α ν σ κ ρ ι τ ι κ ή κ α ι σ η μ α ί ν ε ι εκείνον που μιλάει α κ α τ ά λ η π τ η γ λ ώ σ σ α . η καθεμιά έχει ιδιαίτερο προορισμό. Κ α θ ώ ς οι Έ λ λ η ν ε ς α ν α π τ ύ σ σ ο ­ ν τ α ν κι ε ξ α π λ ώ ν ο ν τ α ν στις αποικίες. 12.

που με πρόσχημα τα π α ρ α π ά ν ω επιβάλουν αυθαίρετα την εξουσία . ε π ι ­ κράτησε κι η γ ν ω σ τ ή έκφραση « Π α ς μη 'Ελλην βάρβα­ ρος». Με το φύσει άρχον ε ν ν ο ε ί ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς τ ο υ ς κ υ β ε ρ ν ή ­ τ ε ς τ ω ν μ ι κ ρ ώ ν κ ο ι ν ω ν ι κ ώ ν μ ο ν ά δ ω ν . ε ί ν α ι α δ ύ ν α τ η . άνάλκιδες. εικός» είναι Ιφιγένεια εν Αυλίδι. πραγματικού είναι θεσμού δούλοι κ ι γάμου. την π α μ β α σ ι λ ε ί α . σ τ . Η δήλωση από τον Αριστοτέλη. Τούτη η άπο­ ψη ε μ φ α ν ί ζ ε τ α ι κ α ι στον Ιπποκράτη που χαρακτηρίζει τους κατοίκους της Ασίας δηλ. υδάτων. «βαρβάρων δ' τόπων Έλληνας π α ρ μ έ ν η α π ό τ ο έργο τ ο υ Ε υ ρ ι π ί δ η 1. Η φράση (Περί αέρων. ι σ χ ύ ε ι κ α ι σ ή μ ε ρ α στα «πολιτισμένα» κράτη. υπήρχαν μόνο μ ά ζ ε ς α ν θ ρ ώ π ω ν π ο υ υ π ο τ ά σ σ ο ν τ α ν δ ο υ λ ι κ ά σ ε μ ι α α ν ώ τ α τ η δεσποτική αρχή. άρχειν 16). «ασθενικούς. Ευρώπης κι Αμερικής. 1400. χωρίς α λ κ ή » κ α ι τ ο α π ο δ ί δ ε ι α π ' τ η μ ι α στο κ λ ί μ α . δεν υ π ή ρ χ α ν διαμορφωμένες αυτοτελείς κ ο ι ν ω ν ι κ έ ς μονάδες κ α ι κ ο ι ν ω ­ νικά γένη λόγω έλλειψης « φ υ σ ι κ ώ ν αρχηγών». Η ίδια ό μ ω ς . ο ι οποίοι ε κ φ ύ σ ε ω ς είχαν την τάση να «άρχουν». π ο υ τ ο υ ς κ ά ν ε ι άθύμονς κ ι α π ' τ η ν ά λ λ η σ τ η ν έ λ λ ε ι ψ η α υ τ ε ξ ο υ σ ι ό τ η τ α ς κ α ι αυτονομίας. ως εκ τούτου ξεχωριστού απ' η ύπαρξη αυτόν της δ ο υ λ ε ί α ς . Τ ο ύ τ η η ά π ο ψ η ό π ω ς ε ί π α μ ε ε ί χ ε κ α θ ο λ ι κ ό σ χ ε ­ δόν κ ύ ρ ο ς σ τ η ν Ε λ λ ά δ α . β α σ ί ζ ε τ α ι στο α π λ ό γ ε γ ο ν ό ς ό τ ι όλοι ο ι β ά ρ β α ρ ο ι . Τέτοιοι άνθρωποι υπήρχαν πολυάριθμοι παντού στην Ελλάδα κ α ι τούτοι διαμόρφωσαν την οργανωμένη κοινωνική ζ ω ή . π ω ς στους βαρβάρους η γ υ ν α ί κ α ε ί ν α ι δούλη κ α ι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α ε ρ ω τ ι κ ή σ ύ ν τ ρ ο φ ο ς . Επειδή στις βαρβαρικές χ ώ ρ ε ς . ά ν τ ρ ε ς και γυναίκες. Τ ο ύ τ η η κ α θ ο λ ι κ ό τ η τ α τ η ς δου­ λείας στους βαρβάρους π ρ ο κ ύ π τ ε ι α π ' τ η ν α π ο υ σ ί α μιας τάξης ελευθέρων. ό π ω ς ε ί χ α ν π α ρ α τ η ρ ή σ ε ι ο ι α ρ χ α ί ο ι .ΣΧΟΛΙΑ το εθνικό φρόνημα τ ω ν Ε λ λ ή ν ω ν είχε α ν α π τ ε ρ ω θ ε ί . με την ικανότητα να «άρχει» και να «άρχεται».

έκφραση Οι οροι Ολόκληρο έζησε π ά ν ω από 150 χ ρ ό ν ι α . να την ε π ε κ τ ε ί ν ο υ ν κ α ι σ ε λ α ο ύ ς προ π ο λ λ ο ύ π ο λ ι τ ι σ μ έ ν ο υ ς . προέλευση. Οι αυξημένες ανάγκες της. 18. π ο υ γ ε ν ν ή θ η κ ε σ τ α τ έ λ η τ ο υ έβδομου π . τότε η πόλη θα αποδειχτεί κι αυτή φ υ σ ι κ ή . γ ι α να εξυγιάνει την πόλη. γ ι α παράδειγμα της θρησκείας και της δικαιοσύνης. καταγόμενος από μια εξ α υ τ ώ ν . α ρ κ ε ί να το α π α ι τ ε ί το συμφέρον τους. . π ω ς τον κ ά λ ε σ α ν στην Αθήνα στη διάρκεια του Κυλ ώ ν ε ι ο υ Ά γ ο υ ς κ α ι π ρ ι ν τ η ν ο μ ο θ ε σ ί α τ ο υ Δ ρ ά κ ο ν τ α τ ο 621 π. ι κ α ν ο π ο ι ο ύ ν τ α ι μ ε τ ι ς ι ε ρ ο τ ε λ ε σ τ ί ε ς π ρ ο ς τ ο υ ς θεούς κ α ι τ ο τοπικό δικαστήριο. μ ε τ α ξ ύ τ ω ν ο π ο ί ω ν κ α ι τ ο ' Εν Κρήτη πολιτεία κ α ι π ω ς 16. αν αποδείξει ο Αριστοτέλης ότι η κ ώ μ η είναι επέκταση της οικογένεας και η πόλη επέκταση της κ ώ μ η ς .. Χ . Σ ο φ ό ς .ΣΧΟΛΙΑ τους σε λαούς « α π ο λ ί τ ι σ τ ο υ ς » . ό π ω ς γ ι α π α ρ ά δ ε ι γ μ α . Λ έ γ ε τ α ι π ω ς ο Επιμενίδης έ γ ρ α ψ ε π ο λ λ ά π ο ι ή μ α τ α . 15.Χ. Αφού η οικογένεια είναι α ν α γ κ α ί α κ α ι φ υ σ ι κ ή . 17. Η κ ώ μ η ε ί ν α ι έ ν α σύνολο ο ι κ ι σ μ ώ ν π ο υ σ υ γ κ ε ν τ ρ ώ ­ νονται γ ύ ρ ω από κάποιο κέντρο. π ω ς κοιμήθηκε ε π ί 57 χρόνια. στους Παρόμοια Νομούς. Σ τ η συνέ­ χεια. Δεν διστάζουν όμως. την Κατάνη. με α ν α γ ω γ ή στην πατριαρχική εξουσία του αρχηγού της οικογένειας. Για τη ζ ω ή του μυθολογούνται πολλά. Η α ν α φ ο ρ ά σ τ η ν ο ν ο μ α σ ί α « ο μ ο γ ά λ α κ τ ο ι » σημαίνει ό τ ι η ίδια η γ λ ώ σ σ α α π ο δ ε ι κ ν ύ ε ι π ω ς η κ ώ μ η ε ί ν α ι ε π έ ­ κ τ α σ η της οικογένειας. 14. α ι ώ ν α σ τ η Φ α ι σ τ ό κ ι έ ζ η σ ε γ ι α π ο λ λ ά χρόνια σ τ η Κ ν ω σ σ ό της Κρήτης. χρησιμοποιεί και ο αποικία το χωρίο και οικία φαίνεται να Πλάτων έχουν κοινή διαπνέεται από το π ν ε ύ μ α του Π λ ά τ ω ν α και αναφέρεται στον Όμηρο γ ι α ν α α π ο δ ε ί ξ ε ι ε π ί σ η ς ότι ά λ λ ο τ ε ε π ι κ ρ α τ ο ύ σ ε η π α τ ρ ι α ρ ­ χική βασιλεία. Δ ι ά σ η μ ο ς νομοθέτης στη Σικελία κ α ι κ ά τ ω πολλών χαλικιδικών πόλεων Ιταλία.

π ο υ ε π ί σ η ς είναι φ υ σ ι κ ό ον. 20. 21. γ ι α τ ί από τη φ ύ σ η τους έχουν τ η ν τ ά σ η προς το « τ έ λ ε ι ο » . «οικία» Ο Αριστοτέλης και η εννοεί «κώμη» ταυτόχρονα αποτελούν στο υπάρχουν μέρη χωρίο μεν τούτο κατά ενός τ έ λ ε ι ο υ πως φύση η αλλά φυσικού όντος. δ η λ α δ ή . όπως ορίζεται στα Ηθικά Νικομάχεια*. η φ υ σ ι κ ή τ ο υ ς ό μ ω ς α τ έ λ ε ι α δεν τ ο υ ς ε π ι τ ρ έ π ε ι ν α τ η ν φ τ ά σ ο υ ν ο κ α θ έ ν α ς μόνος τ ο υ . ολόκληρο την το οποία χωρίο ονομάζει του Ομήρου που αναφέρεται στους Κ ύ κ λ ω π ε ς . δεν μπορούν ούτε να επιβιώσουν για μεγάλο χρονικό δ ι ά σ τ η μ α ο ύ τ ε ν α ζ ή σ ο υ ν ε υ τ υ χ ι σ μ έ ν α .ΣΧΟΛΙΑ 19. Τ ο έθνος υ π ο δ η λ ώ ν ε ι σύνολο ανθρώπων της ίδιας φ υ λ ή ς που γ ε ν ι κ ά α ν τ ι δ ι α σ τ έ λ λ ε τ α ι προς τ η ν π ό λ η . Οι άνθρωποι μετέχουν στη ζ ω ή της πόλης. γ ι α τ ί κ α ι τα δυο προϋποθέτουν την ύπαρξη ενός τ έ λ ε ι ο υ φυσικού όντος. γ ι ' α υ τ ό κ ι ο σ κ ο π ό ς τ η ς . Η π ό λ η . δικαστήρια αλλά κάθε ή άλλης αρχηγός πά­ τριας κυβερνά κ α τ ά βούληση τα μέλη της οικογένειας του. όχι μόνο τ ο « ζ ε ι ν » α λ λ ά κ α ι τ ο « ε υ ζ ε ι ν » . μ ι α ς κ α ι δεν ε ί ν α ι αυτάρκη. Η αυτάρκεια μπορεί να νοηθεί ως κτήση τ ω ν υ λ ι κ ώ ν προϋ­ π ο θ έ σ ε ω ν . 114) κι «Κνκλωπικώς Αριστοτέλης έχει θεμι- την έχει π ά ρ ε ι από τον Π λ ά τ ω ν α . ι. Νικομάχεια Ο άλόχων». γ ι α τ ί δεν δ ι α θ έ τ ο υ ν ο ύ τ ε συνελεύσεις μορφής του λαού κοινωνική μα ούτε και αλληλεγγύη. Η α υ τ ά ρ κ ε ι α α ν α φ έ ­ ρ ε τ α ι τόσο σ τ α α ν α γ κ α ί α α γ α θ ά γ ι α τ η ζ ω ή όσο κ α ι σ τ η ν ευτυχισμένη ζωή. που α ν α λ ύ ε ι τ η ν π ρ ω τ ό γ ο ν η κοι­ νωνία στους Νόμους και δνναστείαν (Γ. Ε π ε ι δ ή α π ό μ ό ν α τ ο υ ς τ ο ύ τ α τ α δυο. παραθέτει γ. είναι ανώτερος κ α ι τελειότερος από το σκοπό τ ω ν μ ε λ ώ ν της. Η φράση είναι του επαναληφθεί στα στεύων ήδ' παίδων Ομήρου Ηθικά (Οδ. π ο υ είναι η π ό λ η . α λ λ ά κ ι ενός ν ο η τ ι κ ο ύ κ α ι η θ ι κ ο ύ π ε ρ ι β ά λ λ ο ν τ ο ς . ε ί ν α ι α ν ώ τ ε ρ η α π ό τ α μέρη τ η ς . Εκεί φαίνεται η νομαδι­ κή και πατριαρχική κοινωνική οργάνωση τ ω ν Κ υ κ λ ώ π ω ν π ο υ δ ι α φ έ ρ ε ι α π ό τ η ν Ε λ λ η ν ι κ ή . π ο υ είναι η α υ τ ά ρ κ ε ι α . 679).

Κι αυτός είναι σκοπός της φύσης. π ο υ μόνο α υ τ ό μ π ο ­ ρεί ν α ε ξ α σ φ α λ ί σ ε ι τ η ν π ρ α γ μ α τ ι κ ή α υ τ ά ρ κ ε ι α . 23. ένας τ ύ π ο ς ή . Ε π ι β ε β α ι ώ ν ε ι σ α φ ώ ς ότι π ρ ό κ ε ι τ α ι γ ι α α φ ύ σ ι κ α φαινόμε­ να. 26. τ ε ί ν ε ι ν α π α ρ έ χ ε ι ό.τι κ α λ ύ τ ε ρ ο υ π ά ρ χ ε ι . οι εκτροπές του πολιτεύματος.ΣΧΟΛΙΑ ι κ α ν ο ύ ν α α ν α δ ε ί ξ ε ι τ ο ν ά ν θ ρ ω π ο . χ ω ρ ί ς ε ξ ω τ ε ρ ι κ ή βοή­ θεια. α ν τ ι κ ε ί μ ε ν η σ τ ο α π λ ό ζήν α π ο τ ε λ ε ί ο υ σ ι ώ δ ε ς θ έ μ α σ τ α η θ ι κ ά κ α ι π ο λ ι τ ι κ ά έργα του Αριστοτέλη. κράτος είναι φυσικό με δυο τρόπους: 1) Επειδή είναι α π ό λ η ξ η τ ω ν φ υ σ ι κ ώ ν κ ο ι ν ω ν ι ώ ν .τι κ α λ ύ τ ε ρ ο υ π ά ρ χ ε ι . ούτε υλική ούτε ηθική. Σ τ η σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν η π ε ρ ί π τ ω σ η η α υ τ ά ρ χ ε ι α ω ς σ κ ο ­ πός τ α υ τ ί ζ ε τ α ι με το άριστο αγαθό. Π ρ ώ τ α ε ξ α σ φ α λ ί ζ ο υ μ ε τα α ν α γ κ α ί α κ α ι στη συνέ­ χεια επιδιώκουμε το αγαθό. Κ α τ ά τ ο ν Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η η π ο λ ι τ ι κ ή κ ο ι ν ω ν ί α δεν ε π ι ­ δ ι ώ κ ε ι μόνο τ ο π ρ ο σ ω ρ ι ν ό σ υ μ φ έ ρ ο ν . ε ί ν α ι ό. π α ρ έ χ ε ι ό. Έ τ σ ι π ρ ο κ ύ π τ ε ι ό τ ι τ ο κ ρ ά τ ο ς .τι κ α λ ύ τ ε ρ ο υ π ά ρ χ ε ι . Η γ ν ώ σ η τ ο υ εν ζ-fjv. α λ λ ά τ ο μ α κ ρ ο π ρ ό ­ θεσμο. 22. 25. η πλήρης α υ τ ά ρ κ ε ι α . γιατί η φύση Επομένως το Επιπλέον υπάρχει από τη φ ύ σ η . Ί σ ω ς κ α ι του Αντισθένη. 2) Επειδή ο σκοπός του. που πρώτος καταδίκασε τα α γ α θ ά του πολιτι­ σμού κ α ι υποστήριξε την επιστροφή στη φ υ σ ι κ ή ζ ω ή . Ω σ τ ό σ ο ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς δεν υ π ο ν ο ε ί π ω ς ο ι ο ι π α ­ ρεκβάσεις. 4) Π ω ς υπάρχει ένας τρόπος. είναι φ υ σ ι κ έ ς . 24. 3 ) Π ω ς ο ι ι σ χ ύ ο ν τ ε ς θ ε σ μ ο ί μ π ο ρ ο ύ ν να βελτιωθούν. 2) Π ω ς η πόλη διαφέρει από την οικογένεια σε κ ά τ ι περισσό­ τερο α π ό τ ο π λ ή θ ο ς . Η άποψη αυτή περί κράτους αντίκει­ ται βέβαια στις απόψεις τ ω ν σοφιστών. Δίνεται η ε ν τ ύ π ω σ η π ω ς η ύ π α ρ ξ η κ α ι μόνο δεν α π ο τ ε λ ε ί σ τ ό χ ο τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν π ο υ ιδρύουν μ ι α π ό λ η . τ η ς οικο­ γένειας κ α ι της κ ώ μ η ς . Η π ρ ό τ α σ η α υ τ ή υ π ο δ η λ ώ ν ε ι τα ε ξ ή ς : κοινωνική οργάνωση δεν είναι αντίθετη στη 1) Πως η φύση.

29. Επειδή η φ ύ σ η κι η συνήθεια συνι­ στούν τ η ν τ ά σ η προς δημιουργία πόλης. ή πόλις Τούτη έστί' η και άποψη ότι ό έ π ε τ α ι π ω ς τών άνθρωπος αμφισβητείται από φνσει πολιτικόν μερικούς. Ο τον Καλλικλής ισχυρό πολιτική στο άνθρωπο και έργο που κοινωνική Γοργίας τ ο υ είναι Πλάτωνα. Ένας τέτοιος άνθρωπος. που συντέλεσε στην κατάρτηση κοινωνίας. 28. Το ο άπολις διά φΰσιν σ η μ α ί ν ε ι τ ο ν ά ν θ ρ ω π ο π ο υ δεν α ν ή κ ε ι σ ε κ α μ ι ά π ό λ η κ α ι κ α τ ά σ υ ν έ π ε ι α . ζ ε ι σ α ν άθεος κ α ι τ α υ τ ό ­ χρονα ά π α τ ρ ι ς . που κατακρίνουν δριμύτατα τούτη την άποψη.ΣΧΟΛΙΑ ένας σκοπός σ ύ μ φ ω ν α με τα οποία μπορούν να επέλθουν οι βελτιώσεις. άφρήτωρ άθε'μιστος ανέστιος" αφρήτωρ. π ρ ά γ μ α τ α π ο υ κ α ι τ α δυο α π α ι τ ο ύ ν υπεράνθρωπες σωματικές και ψυχικές δυνάμεις. είτε έκθετος είτε για κάποιο άλλο λόγο. εξυμνεί από ανεπηρέαστος κάθε από κ ά θ ε η θ ι κ ό κ α ι α γ α θ ό σ υ ν α ί σ θ η μ α κ α ι π ο υ δρα σ ύ μ φ ω ν α μόνο μ ε τ η ν α λ λ α ζ ό ν α φ ι λ α υ τ ί α τ ο υ . Ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς δ έ χ ε τ α ι π ω ς η « φ ύ σ η » ε ί ν α ι η β ά σ η του « έ θ ο υ ς » . ε ί τ ε γ ι α τ ί ε ί ν α ι νόθος. είναι εκεί­ νος π ο υ α ν α τ ρ ά φ η κ ε έ ξ ω α π ό φ α τ ρ ί α κ α ι χ ω ρ ί ς σ υ γ γ ε ν ι - . φνσει ζωον. Αργότερα ο Νίτσε εμπνεύστηκε α π ' την αρχαία φιλοσοφία και πρόβαλε τον «υπεράνθρωπο» ως π α ρ ά δ ε ι γ μ α προς μίμηση κι αυτό σε αντίθεση με τους αρχαίους φιλοσόφους. απαλλαγμένος αλληλεγγύη. Η ά π ο ψ η τ ο ύ τ η δεν ε ί ν α ι κ α ι ν ο ύ ρ γ ι α . α λ λ ά δ ι α φ α ί ν ε τ α ι ήδη α π ό τ ο ν μύθο τ ο υ Π ρ ο μ η θ έ α . Θ α ε ί ν α ι ε π ο μ έ ν ω ς . γ ι α τ ί το «έθος είναι η ενέργεια π ο υ ε κ λ ύ ε ι η φ ύ σ η » . που στερείται την προστασία α π ' οποιοδήποτε θεό ή ή ρ ω α ή νόμο μ ι α ς π ό λ η ς . υ π ο χ ρ ε ω μ έ ν ο ς ε ί τ ε ν α υ φ ί σ τ α τ α ι είτε ν' α ν τ ι μ ε τ ω π ί ζ ε ι την περιφρόνηση και την α δ ι κ ί α τ ω ν ά λ λ ω ν . που θ ε ω ρ ο ύ ν π ω ς δεν ε ί ν α ι η ε ν σ τ ι κ τ ώ δ η ς κ ο ι ν ω ν ι κ ή τ ά σ η α λ λ ά ο φόβος. δεν α ν ή κ ε ι σ ε κ α μ ι ά ο ι κ ο γ έ ν ε ι α ή γ έ ν ο ς τ η ς π ό λ η ς . της συνήθειας. 27.

ΣΧΟΛΙΑ κούς δεσμούς. είναι επομένως ο άνθρωπος ο ανήμερος κι α π ά ν θ ρ ω π ο ς . Α ν έ σ τ ι ο ς . Η λ ο γ ι κ ή σειρά τ ω ν ε ν ν ο ι ώ ν ε ί ν α ι η ε ξ ή ς : Η κ ο ι ν ω ­ ν ι κ ή ροπή ε ί ν α ι η α ι τ ί α γ ι α τ η ν ο π ο ί α τ ό σ ο ο ά ν θ ρ ω π ο ς όσο και τ' άλλα ζ ω ά συγκεντρώνονται κι αποτελούν κοινωνίες. του καλού. ό π ω ς ο ι Κ ύ κ λ ω π ε ς κ ι ε ί ν α ι ά δ ι κ ο ς κ α ι α σ ε β ή ς . ε κ ε ί ν ο ς π ο υ δεν μ ε τ έ χ ε ι σ ε ε σ τ ί ε ς . 34. π ο υ δέχεται κ α ι ευνοεί τον εμφύλιο πόλεμο. Εκείνα μοιράζονται μόνο τ ο ν ίδιο χ ώ ρ ο . του δικαίου και του αδίκου. 33. « β ό σ κ ο υ ν στο ίδιο λ ι β ά δ ι » . είναι η « δ ύ ν α μ η » και το «έρ- . που κάνει και την κοινωνία του να διαφέρει από την κοινωνία τ ω ν ζώων. που λειαίνουν κ α ι εξυμερώνουν την α ν θ ρ ώ ­ πινη φύση. 31. Α π ' όλα τ α ζ ώ α μόνο ο ά ν θ ρ ω π ο ς ε ί ν α ι π ρ ο ι κ ι σ μ έ ν ο ς μ ε λ ό γ ο ( π ο υ σ η μ α ί ν ε ι τ ό σ ο τ η λ ο γ ι κ ή όσο κ α ι τ η γ λ ώ σ σ α ) . που αποτελεί όμως κ α ­ τώτερη αίσθηση. Β ρ ί σ κ ε τ α ι κ α τ ' α ν ά γ κ η π ρ ώ τ ο σ τ η ν τ ά ξ η τ η ς φ ύ σ η ς . π ο υ αποτελεί το ποιητικό αίτιο της « ο ι κ ί α ς » και της « π ό λ η ς » . που αποτελεί και την κινητήρια δύναμη της κοινωνικής του ροπής κ ι ε π ε ι δ ή ο λ ό γ ο ς ε ί ν α ι α ν ώ τ ε ρ ο ς α π ό τ ι ς π α ρ α π ά ν ω αισθήσεις. του βλαβερού. Μ ε τ α επίθετα τούτα χαρακτηρίζει ο Νέστωρας (Ίλιάς I. ω θ ε ί τον άνθρωπο στις ανώτερες αντιλήψεις του συμφέροντος. Η αντίληψη τ ω ν εννοιών τ ο ύ τ ω ν εξοπλίζουν τον άνθρωπο με ανώτερη δυναμικότητα. Κ α τ ά τ ο ν Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η τα ουσιαστικά γ ν ω ρ ί σ μ α τ α του ζ ω ν τ α ν ο ύ οργανισμού. Η γ λ ώ σ σ α ε ί ν α ι το ιδιαίτερο χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό τ ο υ ανθρώπου. του κ α κ ο ύ . 30. 63) τον ά ν θ ρ ω π ο . γ ι α π α ­ ρ ά δ ε ι γ μ α ο ι γ ε ν ι κ έ ς κ α ι α φ η ρ η μ έ ν ε ς ιδέες π ο υ α π ο τ ε λ ο ύ ν α ι τ ί α ή αρχή τ ω ν ε ξ ε ι δ ι κ ε υ μ έ ν ω ν κ α ι σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν ω ν ι δ ε ώ ν . ε ί ν α ι δηλαδή α κ ο ι ν ώ ν η τ ο ς κ ι ά π α τ ρ ι ς . Αθέμιστος είναι εκείνος που βρίσκεται πέρα α π ό κ ά θ ε θείο ή α ν θ ρ ώ π ι ν ο δ ί κ α ι ο . ε π ο μ έ ν ω ς έχει προτεραιότητα στην α ν τ ί λ η ψ η μας. Σ ε όλα τ α ζ ώ α ( κ α ι σ τ ο ν ά ν θ ρ ω π ο ) ε ί ν α ι κ ο ι ν ή η α ί σ θ η σ η του λυπηρού και του ευχάριστου. 32.

Πρωταγό­ 689). 36. δεν έ χ ο υ ν τ ί π ο τ ' ά λ λ ο π α ρ ά μόνο τ ο όνομα κοινό μ ε τ α α ν τ ί σ τ ο ι χ α τ η ς ζ ω ν τ α ν ή ς . ε ί ν α ι π ρ α γ μ α τ ι κ ή μόνο ό τ α ν λ ε ι τ ο υ ρ γ ε ί μ ε τ ρ ό π ο ο λ ο κ λ η ­ ρ ω μ έ ν ο κ α ι τ έ λ ε ι ο . και του «πόλη». Πρόκειται τόσο γ ι α η θ ι κ ή αρετή. γ ι α τ ί μόνο τ ό τ ε ε π ι τ ε λ ε ί τ ο ε ν υ π ά ρ χ ο ν σ ' α υ τ ή ν « έ ρ γ ο » . ή μάλλον οι διάφορες τ ά ξ ε ι ς . Γ (Γοργίας 467. αποτελεί Όπως νεκρού σ ώ μ α τ ο ς . Α φ ο ύ η π ό λ η ε ί ν α ι τ ο σ ύ ν ο λ ο . Α ν τ ί θ ε τ α . τ η ς ο π ο ί α ς μέρος ε ί ν α ι α ν α γ κ α σ τ ι κ ά τ ο άτομο. Η « δ ύ ν α μ η » εκλύεται.ΣΧΟΛΙΑ γ ο » . δεν δ ι α θ έ τ ε ι τα γνωρίσματα της «δύναμης» στην την ουσία ν' ονομασία. παύει έχοντας κρατήσει το χέρι ή το πόδι μόνο ενός δεν ε ί ν α ι σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α χ έ ρ ι ή π ό δ ι γ ι α τ ί δεν δ ι α τ η ρ ο ύ ν α π ό μόνα τους « δ ύ ν α μ η » και «έργο». έτσι και τ' άτομα κι οι οικογένειες που ζουν σε μ ι α ν ε κ ρ ή π ό λ η . π ο υ θ ε ω ρ ε ί π ω ς « κ ά θ ε αρετή είναι γ ν ώ σ η κ α ι σ ο φ ί α . 37. ό τ α ν ε ί ν α ι ν ε κ ρ ή .π ρ α γ μ α τ ι κ ή ς π ό ­ λης. ά ­ γνοια ρας και 330. Τίμαιος 86. 35. οργανισμός κι η π ό λ η . του οποίου τα άτομα. λοιπόν. ακριβώς. χωρίς τον οποίο δεν μπορεί να γίνει α υ τ ά ρ κ η ς ! α π ο τ ε λ ε ί έ ν α α π ό τ α μέρη τ ο υ . βρίσκεται υ π ε ρ ά ν ω του ατόμου. αμάθεια» Νόμοι. τ η ν ι δ ι ό τ η τ α του ανθρώπου που ζει σ ύ μ φ ω ν α με τα κ ο ι ν ω ν ι κ ά έθιμα της πόλης. π ρ ο ς τ ο ν σ υ ­ γκεκριμένο σκοπό. κ α ι κάθε κ α κ ί α . π ρ ο ς τ ο οποίο τ ε ί ν ε ι ο ά ν θ ρ ω π ο ς . Ο Πολιτεία α ν α γ ν ω ρ ί ζ ε ι τ η ν π ό λ η Πλάτων στην ως το σύνολο. Ο α π ο χ ω ρ ι σ μ ό ς τ ο υ μέρους α π ό το σ ύ ν ο λ ο ε π ι φ έ ρ ε ι α π ώ λ ε ι α της ουσίας κ α ι α π ώ λ ε ι α της ουσίας σ υ ν ε π ά γ ε τ α ι καταστροφή. Ε δ ώ ε ν ν ο ε ί τ ο ν Π λ ά τ ω ν α κ υ ρ ί ω ς . με τη μεσολάβηση της « ε ν τ ε ­ λέχειας» με μορφή ενέργειας κ α ι τ ο ύ τ η η ενέργεια π α ρ ά γ ε ι το « έ ρ γ ο » . αποτελούν τα μέρη. «έργου». Η πόλη υπάρχει από τη φ ύ σ η με τ η ν έννοια του σ υ ν ό λ ο υ . 38. τ η ν αρετή τ η ς . Δ ι κ α ι ο σ ύ ν η σ η μ α ί ν ε ι η θ ι κ ή ε υ θ ύ τ η τ α . Ως ζ ω ν τ α ν ό ς .

κατόπιν διαταγής. Α π ό τ α τ έ σ σ ε ρ α σ η μ ε ί α τ α δυο π ρ ώ τ α τ α α ν α φ έ ρ ε ι π ε ρ ι λ η π τ ι κ ά . Στον Δαίδαλο αποδίδεται η κατασκευή αυτομάτων. προσδιορίζονται τα δ ι κ α ι ώ μ α τ α του πολίτη. Δ ί κ η σημαίνει τον κανόνα δικαίου που καθορίζεται από τους ν ό μ ο υ ς τ η ς π ο λ ι τ ε ί α ς κ α ι τ η ν ε φ α ρ μ ο γ ή τ ο υ α π ό τ α αρμό­ δια ό ρ γ α ν α μ ε τ η μορφή τ η ς κ ρ ί σ η ς κ α ι τ η ς α π ό φ α σ η ς μ ε τ ά από την ανάλογη νομική διαδικασία. 40. Σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο ν Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η . Κατά τον Όμηρο (Ίλιάς Σ. όσο κ α ι γ ι α τ η ν ο μ ι κ ή έννοια τ ο υ όρου. Γ ι α τ ο ν Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ο ι κ ο ν ο μ ί α σ η μ α ί ν ε ι τ η δ ι α χ ε ί ­ ριση τ ο υ οίκου κ α ι τ η ν ο ι κ ο ν ο μ ί α τ ω ν π ρ ο σ ό δ ω ν . γ ι α τ ί θα επανέλθει με την π ρ α γ μ α τ ε ί α του γ ι α το κράτος: οι σχέσεις μεταξύ σ υ ζ ύ γ ω ν . τ ο κ ρ ά τ ο ς δεν υ π ά ρ χ ε ι γ ι α ν α π ε ρ ι ο ρ ί ­ ζει. 592). Την πίστη τ ω ν αν- . η εκπαίδευση τ ω ν π α ι δ ι ώ ν καθορίζονται από το πολίτευμα. ο Δαίδαλος κ α τ α σ κ ε ύ α σ ε κ α τ α π α ρ α γ γ ε λ ί α του Μ ί ν ω α πολ­ λά έργα μεταξύ τ ω ν οποίων κι ο Λαβύρινθος. Ο Αριστοτέλης αντιλαμβάνεται χωρίς αμφιβολία π ω ς ο ι όροι γ α μ ι κ ή κ α ι τ ε κ ν ο π ο ι η τ ι κ ή δεν υ π ο δ η λ ώ ν ο υ ν τη φ ύ σ η τ η ς ε ξ ε τ α ζ ό μ ε ν η ς αρχής με τ η ν ίδια σ α φ ή ν ε ι α ό π ω ς ο όρος δ ε σ π ο τ ι κ ή υ π ο δ η λ ώ ν ε ι τ η ν ε ξ ο υ σ ί α τ ο υ α φ έ ­ ν τ η π ά ν ω σ τ ο ν δούλο. Σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η ν α ρ χ α ι ό τ ε ρ η π α ρ ά δ ο σ η . 41. αλλά για να δημιουργεί και να προστατεύει τα δ ι κ α ι ώ ­ ματα τ ω ν ανθρώπων. μέσα στην πόλη και αναφορικά με το σκοπό της.ΣΧΟΛΙΑ δ ι κ α ι ο σ ύ ν η ς . Επομένως. 39. στην Α τ τ ι κ ή κι αργότερα στη Σικελία και συμβό­ λιζαν τ η ν σ υ γ κ έ ν τ ρ ω σ η της προϊστορικής τέχνης σ' ένα κ α ι μόνο π ρ ό σ ω π ο . που κινούνταν σαν αληθινοί άνθρωποι. Ο φιλοτέχνησε στην Μ ί ν ω α ς τον έκλεισε στο Λ α β ύ ρ ι ν θ ο μ α α υ τ ό ς έ φ τ ι α ξ ε φ τ ε ρ ά π ο υ π ρ ο σ ά ρ μ ο σ ε στο σώμα του και πέταξε στη Σικελία. ο Δαίδαλος Κ ν ω σ σ ό τ ο ν χορό τ η ς Α ρ ι ά δ ν η ς . Οι παραδόσεις γ ι α τον Δαίδαλο ε μ φ α ν ί ζ ο ν τ α ι στην Κρήτη. σ ύ μ φ ω ν α με το κείμενο.

κ ρ ε β ά τ ι α ) και π α ρ α γ ω γ ι κ ά (σαΐτες υ φ α ν τ ή ρ ι ω ν ) . πέρα από την καθαυτή π α ρ α γ ω γ ι κ ή δραστη­ ριότητα. Ο βίος. θεωρεί π ω ς η φαντασία τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν . θεωρεί τους δούλους Εδώ όμως. 43. μάτια κ λ ε ι σ τ ά και χέρια κολημένα σ τ α π λ ε υ ρ ά . με χ ω ­ ρισμένα τα πόδια σαν να επρόκειτο να π ε ρ π α τ ή σ ο υ ν . δεν σ τ ο χ ε ύ ε ι σ ε κ α ν έ ν α ά λ λ ο α π ο τ έ λ ε σ μ α π α ρ α μόνο σ τ η ν καθαυτή δραστηριότητα. εκφράζει ο Π λ ά τ ω ν στους διάλογους του και Μένων Εύθνδημος. μεγαλοποίησε την τέχνη του Δαιδάλου. 42. Ο Διόδωρος όμως. Υ π ά ρ χ ε ι η ά π ο ψ η π ω ς πρώτος ο Δαίδαλος κ α τ α σ κ ε ύ α σ ε α γ ά λ μ α τ α . θ α π ί σ τ ε υ ε κάποιος π ω ς εννοεί ότι α ν υπήρχαν « α υ τ ό μ α τ α » να κάνουν τις α π α ρ α ί τ η τ ε ς δουλειές. επηρεασμένη από την Αιγυπτιακή τεχνική. με ανοιχτά μάτια και χέρια ξεκολημένα από τα π λ ε υ ρ ά . κατα­ σκεύαζε α γ ά λ μ α τ α α ν θ ρ ώ π ω ν με κολημένα πόδια. ενώ η « π ρ ά ξ η » . Μέχρι τότε η γ λ υ π τ ι ­ κή. λ ο ι π ό ν . γιατί πρώτος αυτός κατασκεύασε α γ ά λ μ α τ α . αναπόσπαστο μας δείχνει π ω ς μέρος τ η ς ζωής και τ η ς δ ρ α σ τ η ρ ι ό τ η τ α ς τ η ς ο ι κ ο γ έ ν ε ι α ς κ ι όχι α π α ρ α ί τ η τ ο υ ς μόνο γ ι α ν α π α ρ ά γ ο υ ν . δεν θ α χ ρ ε ι ά ζ ο ν τ α ν δούλοι. ό π ω ς για παράδειγμα. που έμοιαζαν ζ ω ν τ α ν ά . Μ ε τ ά α π ό τ η ν π α ρ α π ά ν ω α ν ά λ υ σ η τ ο υ Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η γ ι α τ α « α υ τ ό μ α τ α » .ΣΧΟΛΙΑ θ ρ ώ π ω ν σ' αυτή την παράδοση. Η διάκριση ανάμεσα σε π α ρ α γ ω γ ή ( π ο ί η σ η ) κ α ι π ρ ά ξ η β α σ ί ζ ε τ α ι στο ό τ ι η « π α ρ α γ ω γ ή » σ τ ο χ ε ύ ε ι σ ' έ ν α αποτέλεσμα. σε λειτουργικά (ρούχα. που συλλαμβάνουν με το μυαλό τους ένα σχέδιο. Η λέξη αρχιτέκτονες εδώ σημαίνει τους δημιουργι­ κούς α ν θ ρ ώ π ο υ ς . π ο υ γ ι α ν α ε κ τ ε λ ε σ τ ε ί χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι έ μ ψ υ χ α κ α ι ά ψ υ ­ χα όργανα. που παραμένει και μετά την ολοκλήρωση της. Τ ο υ ς θ ε ω ρ ε ί έ μ ψ υ χ ο λ ε ι τ ο υ ρ γ ι κ ό κομμάτι της οικογενειακής ζωής. η παροχή υπηρεσίας. 44. . τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ ε ί ν α ι π ρ ά ξ η κ ι όχι π α ρ α γ ω γ ή . κ α θ ώ ς ξεχωρίζει και τα ά ψ υ χ α .

που α ν τ ι γ ρ ά φ ε ι σ υ ν ή θ ω ς τον Αριστο­ τ έ λ η . Ε π ε ι δ ή υ π ά ρ χ ο υ ν μ ε γ ά λ ε ς δ ι α φ ο ρ έ ς σ ε όλες τ ι ς φ υ ­ σικές ενότητες. Μπορεί όμως να εξηγηθεί αν αναλογιστούμε π ω ς . όσοι έ χ ο υ ν τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο . α ν τ ι λ α μ β ά ν ο ν τ α ι μόνοι τ ο υ ς .. 47. β α σ ι λ ι κ ό ς .. τη δουλεία ως θεσμό π ο υ γ ι ν ό τ α ν γ ε ν ι κ ά αποδεκτός από τον πολιτισμένο κόσμο. ούτε μόνοι τους ούτε με τη βοήθεια ά λ λ ω ν . Τούτοι οι τρίτοι οι δεύτεροι υ ψ η λ ή κι οι τρίτοι κ α κ ή » . π ο υ δεν ε ί χ α ν τ η φ ι λ ο ­ σοφική κατάρτηση τ ω ν δευτέρων. α ι ώ ν ε ς αργότερα.ΣΧΟΛΙΑ 45. 49. 0 δούλος ή τ α ν ι δ ι ο κ τ η σ ί α σ α ν όλες τ ι ς ά λ λ ε ς κ α ι μπορούσε να χρησιμεύσει κ α ι ως αντικείμενο υποθήκης. από τ α ά ψ υ χ α α ν τ ι κ ε ί μ ε ν α μέχρι τ α ζ ω ­ ν τ α ν ά π λ ά σ μ α τ α κ α ι τον άνθρωπο.σκέψεως αναφέρεται στα μαθήμα­ τ α . Κι ο Μ α κ ι α β έ λ λ ι . α ν τ ι λ α μ β ά ν ο ν τ α ι οτιδήποτε. εξωτερικωτέρας. τα διάφορα στοιχεία τ ω ν σ υ ν ό λ ω ν δεν μ π ο ρ ο ύ ν ν α π α ρ ο υ σ ι ά ζ ο υ ν ο ύ τ ε τ ι ς ίδιες σ χ έ σ ε ι ς μ ε τ α ξ ύ τ ο υ ς ο ύ τ ε τ ι ς ίδιες ε ξ α ρ τ ή σ ε ι ς . γ ρ ά φ ε ι σ τ ο έργο τ ο υ « Ο Η γ ε μ ό ν α ς » : « Σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ ­ πους διακρίνουμε τρεις βαθμούς διάνοιας. θ έ λ ε ι ν α τ ο ν ί σ ε ι τ η ν α ν ι σ ό τ η τ α α ν ά μ ε σ α στο . 48. οι Ρ ω μ α ί ο ι νομικοί σύμβουλοι παραδέχονταν. Ό σ ο ι έχουν τον π ρ ώ τ ο β α θ μ ό . μ α θ α ί ν ο υ ν ότι τ ο υ ς δ ι δ ά σ κ ο υ ν οι ά λ λ ο ι -κι όσοι έχουν τον τρίτο. Ό π ο υ υ ­ πάρχουν διαφορές υπάρχει κ ί ν η σ η . ακριβώς υπάγονται στον αριστοτελικό ορισμό τ ο υ δ ο ύ λ ο υ . π ο υ έ δ ι ν ε ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς στο Λ ύ κ ε ι ο . 46. Η β α σ ι λ ι κ ή κ α ι η π ο λ ι τ ι κ ή ε ξ ο υ σ ί α π α ρ ο υ σ ι ά ζ ο υ ν το κοινό χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό ό τ ι α σ κ ο ύ ν τ α ι μ ε β ά σ η τ η ν ε λ ε υ θ ε ρ ί α κ α ι τη συναίνεση του εξουσιαζόμενου. όπου υπάρχει κίνηση υπάρχει ζ ω ή . σ τ ο υ ς ε ξ ω τ ε ρ ι ­ κ ο ύ ς κ ι όχι μ ό ν ι μ ο υ ς μ α θ η τ έ ς τ ο υ . Η ά π ο ψ η τ η ς φ υ σ ι κ ή ς δ ο υ λ ε ί α ς ε ί ν α ι α σ υ μ β ί β α σ τ η με τις σύγχρονες αντιλήψεις. Η λέξη βασιλιάς. Οι π ρ ώ τ ο ι έχουν υ ψ η ­ λότατη διάνοια. αν κ α ι με ορισμένες ε π ι φ υ λ ά ξ ε ι ς .

50. τ ο δουλεμπόριο ανθούσε κ ι έ φ τ α σ α ν ν α π ω ­ λούνται ως δούλοι ακόμη και φνσει ελεύθεροι Έλληνες. Στα Ηθικά Νικομάχεια η σχέση είναι σχέση α φ έ ν τ η προς δούλο. Οι νεότεροι Ε υ ρ ω π α ί ο ι δεν δ υ σ κ ο λ ε ύ τ η κ α ν να βρουν ά λ λ α φ υ σ ι κ ά κ ι ε υ δ ι ά κ ρ ι τ α γ ν ω ρ ί σ μ α τ α τ ω ν δούλων. β α ρ β α ρ ι κ ώ ν σ ω μ ά τ ω ν τ ω ν δούλων. γ ι α τ ί ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς εδώ θέλει μάλλον ν ' α ν τ ι κ ρ ο ύ σ ε ι τ η ά π ο ψ η τ η ς κοινής γ ν ώ μ η ς τ η ς εποχής. 53. γ ι α ν α στηρίξουν δεσποτικά δ ι κ α ι ώ μ α τ α . που κ α τ α τ η γ ν ώ μ η τ ο υ ίσχυε « κ α τ ά σ υ μ β ε β η κ ό ς » . ό π ω ς εδώ η κοινή γ ν ώ μ η που σ χ η μ α τ ί ζ ε τ α ι μ ε τ η θέα τ ω ν χοντροκομένων. οι αρχαίοι κ α τ α σ κ ε ύ α ζ α ν υ π ε ρ ­ μεγέθη τ α α γ ά λ μ α τ α (εικόνες) τ ω ν θ ε ώ ν κ α ι σ ' α υ τ ή τ η διαφορά (μεγέθους) α ν α φ έ ρ ε τ α ι ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς . 51. Το πρώτο μισό του 19ου α ι ώ ν α . ανακάλυψαν πως το μαύρο χ ρ ώ μ α του δέρματος τ ω ν Α φ ρ ι κ α ν ώ ν . α π ο τ ε λ ο ύ σ ε α δ ι ά ­ ψευστη απόδειξη δουλικής φύσης. τ ζ ι τ ζ ί κ ι α κ α ι ακρίδες κ α ι τ ο γεγονός π ω ς κ ά π ν ι ζ α ν . Έ τ σ ι οι Ισπανοί θεω­ ρούσαν γ ν ω ρ ί σ μ α τ α δούλων σ τ ο υ ς ιθαγενείς τ η ς Α μ ε ρ ι κ ή ς τ ο γεγονός π ω ς έ τ ρ ω γ α ν σ α λ ι γ γ ά ρ ι α . Το ότι ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς δεν σ υ μ φ ω ν ε ί μ ' α υ τ ή ν . Νομίζουμε όμως πως ο Κοραής είχε παρανοήσει σ' ένα βαθμό το κείμενο. Ο Κοραής σ τ α Π ο λ ι τ ι κ ά σ τ ι γ μ α τ ί ζ ε ι με βαρείες φράσεις τ η ν ά π ο ψ η ε τ ο ύ τ η κ α ι τ η ν χ α ρ α κ τ η ρ ί ζ ε ι ως άνάξιον τηλικοντον φιλοσόφου σόφισμα. α φ ο ύ η σ χ έ σ η τους έχει τη μορφή πατέρα προς παιδί. Σ τ η σ υ ν έ χ ε ι α . τ ο μαρτυρούν τ α α μ έ σ ω ς επόμενα λ ό γ ι α τ ο υ . ο ι π ρ ώ τ ο ι μετανάστες στην Αμερική.ΣΧΟΛΙΑ λογικό κ α ι στο ε π ι θ υ μ η τ ι κ ό κ α ι ν α α π ο κ λ ε ί σ ε ι τ η ν ε ν α λ λ α ­ γ ή τ ω ν λ ε ι τ ο υ ρ γ ι ώ ν που α π α ν τ ά τ α ι σ τ η ν π ο λ ι τ ι κ ή ε ξ ο υ σ ί α . . Ό π ω ς είναι γ ν ω σ τ ό . Ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς κ ά ν ε ι δ ι ά κ ρ ι σ η α ν ά μ ε σ α σ τ ι ς ορέξεις και τη λογική. Α ν α φ ο ρ ι κ ά μ ε τ η σχέση α ν ά μ ε σ α σ τ η λ ο γ ι κ ή (που π ρ έ π ε ι π ά ν τ α ν α έχει τ η ν υπεροχή σ τ η ν π ο λ ι τ ι κ ή ) κ α ι σ τ ι ς ορέξεις το κείμενο υ π ο δ η λ ώ ν ε ι ένα είδος σ υ γ γ έ ν ε ι α ς . 52.

Σ τ η ν π ε ρ ι σ τ ο λ ή τ η ς δ ο υ λ ε ί α ς σ υ ν τ έ λ ε σ α ν ό χ ι τόσο τ α αν. Τ η ν ίδια π α ρ α ν ό η σ η κάνουν κ ι όσοι σ υ γ χ έ ο υ ν τους κ α τ ά φ ύ σ ε ι δ ε σ π ό τ ε ς κ α ι δούλους τ ω ν ο ι κ ο ν ο μ ι κ ώ ν μονάδων τ ο υ Α ρ ι ­ σ τ ο τ έ λ η . γ ι α τ ί η π ε ί ρ α α π ό δ ε ι ξ ε π ω ς ο ι δούλοι ε ί χ α ν μ ι κ ρ ό τ ε ρ η π α ρ α γ ω γ ι ­ κ ό τ η τ α από τ ο υ ς ε λ ε ύ θ ε ρ ο υ ς ε ρ γ ά τ ε ς . Ισχυρίστηκαν. μ ε άλλους α ν τ ί σ τ ο ι χ ο υ ς που μόνο τ ο όνομα ε ί χ α ν κοινό. Α π ό το 1833 ά ρ χ ι σ ε σ τ α δ ι α κ ά να κ α τ α ρ γ ε ί τ α ι η σ ω μ α τ ε ­ μ π ο ρ ί α στα κ ρ ά τ η τ η ς Ε υ ρ ώ π η ς . έφτασαν να επικαλεστούν και ε π ι σ τ η μ ο λ ο ­ γ ι κ έ ς π α ρ α τ η ρ ή σ ε ι ς . που έμοιαζαν με των πιθήκων και το σχήμα τ ω ν ο σ τ ώ ν τ ο υ τ α ρ σ ο ύ .ι θ ρ ω π ι σ τ ι κ ά ι δ ε ώ δ η όσο τα ο ι κ ο ν ο μ ι κ ά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α . ή τ α ν ικανά τ ε κ μ ή ρ ι α γ ι α ν ' α π ο ­ δ ε ι χ τ ε ί η κ α τ ώ τ ε ρ η από τ η ν α ν θ ρ ώ π ι ν η φύση τ ω ν Μ α ύ ρ ω ν . Ο ι σ υ ν ή γ ο ρ ο ι του δ ο υ λ ε μ π ο ρ ί ο υ γ ι α τ ο υ ς Έ λ ­ ληνες πρόβαλλαν λόγους διατήρησης τ η ς ειρήνης και για τους Μαύρους. αλλά τ ο 1928. π ω ς η μ ι κ ρ ό τ ε ρ η χ ω ρ η τ ι κ ό τ η τ α τ ο υ κ ρ α ν ί ο υ . δ ι α π ί σ τ ω σ ε π ω ς δεν ε ί χ ε ε ξ α λ ε ι φ θ ε ί ε ν τ ε λ ώ ς . Ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς θ έ λ ε ι να δ ε ί ξ ε ι π ω ς η φύση δεν έ χ ε ι πάντα τη δυνατότητα να υλοποιήσει τ ι ς προθέσεις τ η ς σε .ΣΧΟΛΙΑ όταν τ ο λ μ ο ύ σ α ν ν α ε π α ν α σ τ α τ ή σ ο υ ν κ α τ ά τ η ς Τ ο υ ρ κ ι κ ή ς κ υ ρ ι α ρ χ ί α ς . μ ε ρ ι κ ο ί από τους ν ε ώ τ ε ρ ο υ ς τον παρανοούν κ ι ι σ χ υ ρ ί ζ ο ν τ α ι π ω ς « ο ι α ρ χ α ί ο ι δ ε σ π ό τ ε ς α π έ ­ β η σ α ν π α ν τ ε λ ώ ς ά χ ρ η σ τ ο ι προς π α ρ α γ ω γ ή π λ ο ύ τ ο υ » . 54. ούτε λίγο ούτε πολύ. των οποίων οι δούλοι ήταν όργανα ευμάρειας και χλιδής. η Κ ο ι ν ω ν ί α τ ω ν Ε θ ν ώ ν . Τ έ τ ο ι ο ι είναι οι ((δεσπότες π ο λ ε μ ι σ τ έ ς » των Σ π α ρ ­ τ ι α τ ώ ν κ α ι τ ω ν Θ ε σ σ α λ ώ ν . ο ι π τ υ χ έ ς του εγκεφάλου. Το παράξενο είναι ότι ενώ ο Αριστοτέλης θέλει να δ ι α π ι σ τ ώ σ ε ι τ α καλά α π ο τ ε λ έ σ μ α τ α τ η ς π α ρ α γ ω γ ή ς φ υ σ ι ­ κού π λ ο ύ τ ο υ από τ η ν α γ α θ ή σ υ ν ε ρ γ α σ ί α μ ε τ α ξ ύ τ ο υ κ α τ ά φύση δ ε σ π ό τ η κ α ι δούλου. όπου ο ι ε ί λ ω τ ε ς κ α ι π έ ν ε σ τ ε ς ε ρ γ ά ζ ο ν τ α ν γ ι α τ η δ ι α τ ρ ο φ ή τ ω ν κ υ ρ ί ω ν τ ο υ ς που α π α σ χ ο ­ λούνταν μ ε π ο λ ε μ ι κ ά έ ρ γ α κ α ι ο ι α ρ γ ό σ χ ο λ ο ι δ ε σ π ό τ ε ς τ η ς Ρωμαϊκής εποχής.

αφού η δ ύ ν α μ η σ υ ν ο δ ε ύ ε τ α ι από τ η ν αρετή. εναντίον κ ά θ ε ρ ή τ ο ρ α . η εξουσία π ρ έ π ε ι να σ υ ν ο δ ε ύ ε τ α ι από τ η ν α ρ ε τ ή . Ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς α ν τ ι π α ρ α θ έ τ ε ι σ υ ν ε χ ώ ς τ ο υ ς σοφούς προς τ ο π λ ή θ ο ς . Κατά τη μία αυτή καθαυτή η εξουσία π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι α ρ ε τ ή κ α ι ο δ η γ ε ί στο δ ι κ α ί ω μ α . π ο υ π ε ρ ι έ χ ε ι αμοιβαία ευμένεια. η υ π ο δ ο ύ λ ω σ η δεν ε ί ν α ι δ ί κ α ι α παρά μόνο σ τ ο μ έ τ ρ ο που υ π ά ρ χ ε ι η α μ ο ι β α ί α ε υ μ έ ν ε ι α α ν ά μ ε σ α στον α φ έ ν τ η κ α ι στον δούλο" ε π ο μ έ ν ω ς ε ί ν α ι ά δ ι κ ο ν α μ η γ ί ν ε τ α ι δ ι ά κ ρ ι σ η . π ο υ β α σ ί ζ ε ­ τ α ι πάνω σ ' αυτήν α κ ρ ι β ώ ς τ η ν α ρ ε τ ή . Ερμηνεύεται όμως με διαφορετικό τρόπο. 58. Σ τ η σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν η π ε ρ ί π τ ω σ η δεν α ν α φ έ ­ ρ ε τ α ι μόνο στους φ ι λ ο σ ό φ ο υ ς . 57. Σ τ ι ς σ ω μ α τ ι κ έ ς διαφορές αντιστοιχούν οι ψ υ χ ι κ έ ς . τ η ς σ ω μ α τ ι κ ή ς κ α ι τ η ς π ν ε υ μ α τ ι κ ή ς τ ε λ ε ι ό ­ τ η τ α ς . Σ τ ο υ ς Νόμους τ ο υ Π λ ά τ ω ν α βλέπουμε πως ο θεσμός των ειλώτων στη Σ π ά ρ τ η γινόταν δεκτός με επιδοκιμασία. δ η ­ μ ό σ ι ο υ δ ι κ α ί ο υ . Γ ι α τ ο υ ς μ ε ν . και στην αρετή ανταποκρίνεται η αμοιβαία ε υ μ έ ­ νεια. και Κατά Οι λόγοι Τιμοκράτονς του Δ η μ ο σ θ έ ν η . άποψη. Σ ύ μ φ ω ν α με την άλλη άποψη.ΣΧΟΛΙΑ σχέση με το σώμα και να επιστήσει την προσοχή στον τ υ χ α ί ο τ ο ύ τ ο δ ι α χ ω ρ ι σ μ ό σ ώ μ α τ ο ς κ α ι ψ υ χ ή ς στον ε λ ε ύ ­ θερο ά ν θ ρ ω π ο . τ η ς υ π ο δ ο ύ λ ω σ η ς των αιχμαλώτων. « Γ ρ α φ ή π α ρ α ν ό μ ω ν » ή τ α ν η έ γ γ ρ α φ η μ ή ν υ σ η . ώ σ τ ε να μ π ο ρ ε ί να ε π ι β ά λ λ ε ι ο μ α λ ή σ χ έ σ η α φ έ ν τ η π ρ ο ς δούλο. που π ε τ ύ χ α ι ν ε σ τ η ν ε κ κ λ η σ ί α τ ο υ δ ή μ ο υ τ η ν υ π ε ρ ψ ή φ ι σ η νόμου α σ υ μ β ί β α σ τ ο υ με τις Κατά θεμελειώδεις Κτησιφώντος αρχές του του Αισχίνη πολιτεύματος. 56. πάνω σ τ ι ς ο π ο ί ε ς ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς β α σ ί ζ ε ι τ η δ ι ά κ ρ ι σ η α ­ φ έ ν τ η κ α ι δούλου. 55. εκφωνήθηκαν με σκοπό να υποστηρίξουν τ έ τ ο ι ο υ είδους μ η ν ύ σ ε ι ς . Η δ ι χ ο γ ν ω μ ί α π ρ ο κ ύ π τ ε ι από τ η ν ύ π α ρ ξ η δυο δ ι α ­ φ ο ρ ε τ ι κ ώ ν α π ό ψ ε ω ν πάνω σ ε μ ι α κ ο ι ν ή α ρ χ ή : δεν υ π ά ρ χ ε ι εξουσία χ ω ρ ί ς α ρ ε τ ή .

είναι άλλωστε του σύμφωνη Αριστοτέλη. όπου υ π ά ρ χ ε ι κ α ι δ υ ν α τ ό τ η τ α υ π ο δ ο ύ λ ω σ η ς . 6) Θεοδέκτη και ως Λαέρτιος αναφέρει στοτέλη και 60. Τ η φ υ σ ι κ ή δουλεία τ η ν ε ξ α ρ τ ά όχι από τ η ν ύ π α ρ ξ η α μ ο ι β α ί α ς ε υ μ έ ν ε ι α ς . κρείττονας 61. Ο όρος ε υ μ έ ν ε ι α φ α ί ν ε τ α ι να έ χ ε ι ε δ ώ τ η ν έννοια τόσο από τ η ν κ α τ ε ύ θ υ ν σ η τ ο υ υ π ο κ ε ι μ έ ν ο υ προς τον α φ έ ν τ η . κ ό ρ η τ ο υ Ω κ ε α ν ο ύ κ α ι τ η ς Τ η θ ύ ο ς . α λ λ ' από τ η ν ύ π α ρ ξ η μ ε γ ά λ η ς δ ι α φ ο ­ ράς σ τ η ν τ ε λ ε ι ό τ η τ α α φ έ ν τ η κ α ι δούλου. ο Α ρ ι σ τ ο τ έ ­ λ η ς ε κ τ ι μ ά π ω ς α ν ά μ ε σ α στον φυσικό δούλο κ α ι τον φυσικό τ ο υ α φ έ ν τ η δεν α ρ κ ε ί μόνο η ε υ μ έ ν ε ι α . Αν τ ο ύ τ η η ερμηνεία θ ε ω ρ η θ ε ί σωστή.ΣΧΟΛΙΑ στην υποδούλωση των αιχμαλώτων πολέμου. αλλά εννοεί τους « φ ύ σ ε ι κ α λ ύ ­ τερους». ε π έ ρ χ ε τ α ι ε κ φ υ λ ι σ μ ό ς τ ω ν αρ­ χαίων γενών. όρος ελεύθεροι δεν σ η μ α ί ν ε ι α ν α γ κ α σ τ ι κ ά αυτούς που έχουν α σ τ ι κ ά κ α ι π ο λ ι τ ι κ ά δ ι κ α ι ώ μ α τ α . μ ι α . Για τους άλλους τ ώ ρ α . που δ ι κ α ι ο ύ ν τ α ι να «άρχουν» κι ο ορος δούλοι εννοεί τ ο υ ς « φ ύ σ ε ι χ ε ι ρ ό τ ε ρ ο υ ς » στους οποίους α π ο μ έ ν ε ι να « ά ρ χ ο ν τ α ι » . 59. όπως σ ή μ ε ρ α . γ ι α τ ί αυτά ε ί ν α ι ε π ί κ τ η τ α . αλλά χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι κ α ι η φ ι λ ί α . Εδώ ο και νομικό το ως π ο ι η τ ή (^Ρητορική μεταξύ Τέχνης Β). αφού η δ ύ ν α μ η π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι α ρ ε τ ή . Ο Διογένης τ ω ν σ υ γ γ ρ α μ μ ά τ ω ν του της Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια Ζ . τέχνη Θεοδε'κτον φαίνεται ν' Εισαγωγής Αρι­ α. το δ ι ­ κ α ί ω μ α τ η ς υ π ο δ ο ύ λ ω σ η ς υ π ά ρ χ ε ι π α ν τ ο ύ . αποδέχεται την ά π ο ψ η π ω ς μ ε τον χρόνο. Α ν α φ ο ρ ι κ ά μ ε τ η ν εξουσία που έ χ ε ι η α ρ ε τ ή να π ρ ο σ ε λ κ ύ ε ι τ η ν ε υ μ έ ν ε ι α . Ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς ε κ τ ι μ ο ύ σ ε ι δ ι α ί τ ε ρ α τον μ α ­ θητή του ζ. Ο σε των οποίων οι γόνοι μεταπηδούν από χείρονας. με τότε ολόκληρο το ενισχύεται φιλοσοφικό ο σύστημα χαρακτηρισμός του Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ως ο π ι ο θ ε τ ι κ ό ς α π ' τους φιλοσόφους. οσο κ α ι τ η ν εκούσια υ π ο τ α γ ή στην ε ξ ο υ σ ί α του α φ έ ν τ η . ενώ κ α τ ά τον Η σ ί ο δ ο . Η Ε λ έ ν η κ α τ ά τον Ό μ η ρ ο ήταν κ ό ρ η τ ο υ Δ ί α κ α ι τ η ς Λ ή δ α ς .

63. του Π λ ά τ ω ν α κ α ι τ ο υ Ξ ε ν ο φ ώ ν τ α . δ έ χ ε τ α ι ω ς ι κ α ν ό τ ε ρ ο τον φυσικό α ρ χ η ­ γό. μ ε τ η β α σ ι λ ι κ ή . Σ ύ μ φ ω ν α μ ε τους Νόμους τ ο υ Π λ ά τ ω ν α . Στα Ηθικά Νικομάχεια ό μ ω ς (1161 a 32) ο Αριστοτέλης δυσκολεύεται να ε ξ η γ ή σ ε ι π ώ ς μ π ο ρ ε ί να υπάρξει φιλία α ν ά μ ε σ α σε α φ έ ν τ η κ α ι δούλο. 65. a 39 κοινωνίας Πολιτικά ο δούλος ανάμεσα 1328 a 28) αναφέρεται ω ς κοινωνός ζ ω ή ς ) . Ο Π λ ά τ ω ν δ έ χ ε τ α ι την αναγκαιότητα τ η ς ε π ι σ τ ή ­ μ η ς . είναι Εδώ μόνο ωφέλιμη βλέπουμε πως αλλά κ α ι δίκαιη «άρχειν» και το και «άρχε- σ θ α ι » έχουν μ ε ν τ ι ς α γ α θ έ ς ι δ ι ό τ η τ ε ς που έχουν α ν α φ ε ρ θ ε ί αλλά όχι α π ό λ υ τ α κ α ι α π ο κ λ ε ι σ τ ι κ ά . Τ ο κ ρ ι τ ή ρ ι ο τ ο υ κοινού σ υ μ φ έ ρ ο ν τ ο ς α ν α φ έ ρ ε τ α ι ε δ ώ σ τ η δ ο υ λ ε ί α . Ι σ χ ύ ε ι ό μ ω ς γ ι α όλους τ ο υ ς π ο λ ι τ ι κ ο ύ ς θ ε ­ σμούς. α ν ά μ ε σ α σ ε δού­ λους κ α ι α φ έ ν τ ε ς δεν μ π ο ρ ε ί ν α υ π ά ρ ξ ε ι π ρ α γ μ α τ ι κ ή φ ι λ ί α .ΣΧΟΛΙΑ και οι απόψεις του είναι απόλυτα σύμφωνες με την πραγ­ ματικότητα. θεωρεί πως . Έ χ ε ι α π ο δ ε ι χ τ ε ί ή δ η τ ο ε π ι χ ε ί ρ η μ α π ω ς η ε ξ ο υ σ ί α τ ο υ κ υ ρ ί ο υ ε ί ν α ι η εξουσία τ ο υ π ο λ ι τ ι κ ο ύ σ ε σ χ έ σ η μ ε τ ι ς διάφορες κ ο ι ν ό τ η τ ε ς . 62. 64. Υ π ή κ ο ο ι και μορφή εξουσίας διαφέ­ ρουν σ τ ι ς δυο τ ο ύ τ ε ς π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς . ο ι οποίοι έ β α ζ α ν στο ίδιο επίπεδο την επιστήμη του κυρίου. Ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς ε π ι κ ρ ί ν ε ι τ ι ς α π ό ψ ε ι ς τ ο υ Σ ω κ ρ ά τ η . γιατί πολιτικής το κοινό φίλιας και συμφέρον σκοπός είναι της προϋπόθεση πολιτικής της κοινωνίας. Σ τ α π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν α φ ά ν η κ ε π ω ς η « φ ύ σ ε ι α σ κ ο ύ μ ε ν η εξουσία» δεν αναγκαία. αλλά δεν α ρ ν ι έ τ α ι τ η σ π ο υ δ α ι ό τ η τ α τ η ς φ ύ σ η ς . αφού ο δούλος ε ί ν α ι έ μ ψ υ χ ο όργανο τους και δεν {Ηθικά Αντίθετα στα υπάρχει Εύδημεια Πολιτικά δυνατότητα 1241 1260 b 17. σύμφωνα όμως με τη σωκρατική αρχή. τ η ν π ο λ ι τ ι κ ή κ α ι τ η ν ο ι κ ο ν ο μ ι κ ή εξουσία. Ό π ω ς κ α ι ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς . ακόμα και του δούλου. κ α ι π ω ς ε ξ α ρ τ ώ ν τ α ι από τον τ ρ ό π ο με τον οποίο α σ κ ο ύ ν τ α ι .

Πολιτεία 404). κ α ι αφορά σ τ ι ς κ α λ έ ς κ α ι κ α κ έ ς μ ο ρ φ έ ς α π ό κ τ η ­ σ η ς . Γ ι α το διαχείριση ίδιο θ έ μ α ο Ξ ε ν ο φ ώ ν υ π ο σ τ η ρ ί ζ ε ι π ω ς η της αγροτικής περιουσίας και η χρησιμοποίηση των δούλων είναι καλό μάθει κανείς πώς ασκείται η π ο λ ι τ ι κ ή και η β α σ ι λ ι κ ή (Οικονομικός Γ ορθολογική σχολείο εξουσία. της καπηλικής. ε κ τ ό ς α ν π ρ ό κ ε ι τ α ι γ ι α β α ρ ­ βάρους α ι χ μ α λ ώ τ ο υ ς π ο λ έ μ ο υ . σ ε σ τ ε ­ νή σχέση με την οικιακή οικονομία και την οικονομία τ η ς . 67.ΣΧΟΛΙΑ ο π ο ι α δ ή π ο τ ε μ ο ρ φ ή τ ε λ ε ι ό τ η τ α ς ο φ ε ί λ ε τ α ι στην ε π ι σ τ ή μ η κ α ι π ω ς μόνο οι φιλόσοφοι ξέρουν να κ υ β ε ρ ν ο ύ ν . σ τ η ν τ ε ρ ά σ τ ι α τ ι μ ή τ ο υ ενός τ α λ ά ν τ ο υ ! 69. Ο Αριστοτέλης φ α ί ν ε τ α ι να υ π ο σ τ η ρ ί ζ ε ι π ω ς το δ ο υ λ ε μ π ό ρ ι ο δεν ε ί ν α ι δ ί κ α ι ο . 68. 71. 2 ) Τ ι ς π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ε ς φορές έ χ ε ι τ η ν έννοια τ η ς κ ε ρ δ ο ­ σκοπίας. ό χ ι μόνο σ ε σ χ έ σ η μ ε τ η ν « ο ι κ ι α κ ή ο ι κ ο ­ ν ο μ ί α » αλλά κ α ι σ ε σ χ έ σ η μ ε τ η ν « π ο λ ι τ ι κ ή ο ι κ ο ν ο μ ί α » . Υ π ή ρ χ α ν κ ι αλλού στην Ε λ λ ά δ α « δ ο υ λ ο δ ι δ ά σ κ α λ ο ι » ξ ε χ ω ρ ί ζ ε ι ό μ ω ς ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς τον Σ υ ρ α κ ο ύ σ ι ο γ ι α τ ί ή τ α ν ξακουστή η «κουζίνα» των Συρακουσών. Η χ ρ ή σ η τ ο υ όρου χρηματιστική π ο ι κ ί λ λ ε ι στα δ ι ά ­ φορα σ η μ ε ί α τ ο υ κ ε ι μ έ ν ο υ . 70. Πλάτων Γ. 3) Σπανιότερα απαντά με την κ α λ ή έννοια τ η ς α π ό κ τ η σ η ς τ ο υ φυσικού π λ ο ύ τ ο υ . Σ τ α ε π ό μ ε ν α ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς ε ξ ε τ ά ζ ε ι τ η « χ ρ η μ α ­ τ ι σ τ ι κ ή τ έ χ ν η » . 1) Ά λ λ ο τ ε αναφέρεται γενικά στην τ έ χ ν η της απόκτησης αγαθών. Λ έ γ ε τ α ι π ω ς έναν τ έ τ ο ι ο ε π ι σ τ ά τ η α γ ό ρ α σ ε ο Ν ι ­ κ ί α ς . που έχουν φ τ ά σ ε ι τ η ν τ ε λ ε ι ό τ η τ α σ ε όλες τ ι ς μ ο ρ φ έ ς τ η ς . Α ν α φ έ ρ ε τ α ι τόσο σ τ η ν ο ι κ ι α κ ή ο ι κ ο ν ο μ ί α όσο κ α ι στην ο ι κ ο ν ο μ ί α τ η ς π ό λ η ς . για να ακόμα 13 κ α ι 2 1 ) . την κ τ η τ ι κ ή . ( Π ρ β λ . ( Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Ant. που γ ι ν ό τ α ν σ τ η ν Α θ ή ν α σ τ η ν α ρ χ ή κ ά θ ε μ ή ν α . Montehretien το 1615 στο έ ρ γ ο τ ο υ « T r a i t e de Γ E c o n o m i e Politique))). 66. σ τ η ν αγορά δούλων.

δούλων και ζώων. π ο υ σ υ ν ί σ τ α τ α ι στο κ υ ν ή γ ι α γ ρ ί ω ν ζ ώ ω ν κ α ι π ο υ λ ι ώ ν . 73. που ή τ α ν ο κ ά π η λ ο ς . Σ τ ο υ ς ι σ τ ο ρ ι ­ κούς χρόνους. κ τ ή σ η ε π ί π λ ω ν . χ ω ρ ί ς μ ε σ ο λ ά β η σ η ε ν δ ι ά μ ε σ ο υ . Η α ν τ α λ λ α γ ή π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν γ ι ν ό τ α ν στα λ ε γ ό μ ε ν α π α ζ ά ρ ι α που γ ί ν ο ν τ α ν σ ε τ α κ τ ά χρονικά δ ι α σ τ ή ­ ματα. ε ν τ ά σ σ ε ι ο Α ρ ι σ τ ο ­ τ έ λ η ς . Τα στοιχεία του πλούτου αναφέρονται στη 'Ρη­ τορική (1361 a 12) κ α ι ε ί ν α ι : αφθονία ν ο μ ί σ μ α τ ο ς . Σ τ ι ς παραθαλάσσιες περιοχές γίνονταν παζάρια και κ ά θ ε φορά π ο υ έ φ τ α ν ε ε μ π ο ρ ι κ ό π λ ο ί ο . Η λ η σ τ ε ί α . ό π ω ς ε π ί σ η ς . ε ξ α κ ο λ ο υ θ ε ί ν α θ ε ω ρ ε ί τ α ι έ ν τ ι μ ο από μ ε ρ ι ­ κούς α π ο λ ί τ ι σ τ ο υ ς λαούς τ η ς Δ υ τ ι κ ή ς Σ τ ε ρ ε ά ς Ε λ λ ά δ α ς . οργανώνονταν έκτακτα παζάρια την εποχή κάθε συγκομιδής. Τ η ν π ρ ο ϊ σ τ ο ρ ι κ ή ε π ο χ ή τ ο λ η σ τ ρ ι κ ό έ ρ γ ο ήταν καταδικαστέο Όδνσσεια Ξ 83) στη λαϊκή συνείδηση ό χ ι ό μ ω ς κ α ι από τ ο υ ς (Όμηρος ισχυρούς δυνά­ σ τ ε ς . π ο υ δεν είχαν τ ε ί χ η . όπου δυο π α ρ α γ ω γ ο ί ανταλλάζουν π ρ ο ϊ ό ν τ α μ ε τ α ξ ύ τ ο υ ς . Αλλαγή ή ανταλλαγή είναι η οικονομική πράξη. κ ι ο ι δυό βασίζονται στην κατανάλωση έτοιμων αγαθών. στην π ρ ω τ ο γ ε ν ή τ η ς μ ο ρ φ ή . 74. ή τ α ν ε π ι ­ δ ρ ο μ ή . όπως μαρτυρεί κι ο Θουκυδίδης ( Α . π α ­ ντού. 72. τροφίμων κυρίως και . έ κ τ α σ η κ α ι π ο ι ό τ η τ α α κ ί ν η τ η ς π ε ρ ι ο υ σ ί α ς . γ ι α τ ί τόσο η λ η σ τ ε ί α όσο κ α ι τ ο κ υ ν ή γ ι δεν ε ί ν α ι π α ρ α γ ω γ ι κ έ ς ε ρ γ α σ ί ε ς . τ η ν α λ ι ε ί α κ α ι τ η θ η ρ ε υ τ ι κ ή . που ε ί τ ε έχουν π α ρ α χ θ ε ί από άλλους α ν θ ρ ώ π ο υ ς ε ί τ ε β ρ ί σ κ ο ­ νται ελεύθερα στη φύση.ΣΧΟΛΙΑ πόλης. Καπηλεία είναι το μικρεμπόριο. Τ ο ύ ­ τη η πράξη στη σύγχρονη οικονομική θεωρία ονομάζεται αντιπραγματισμός. π ο υ τ ο θεωρούσαν έ ν τ ι μ ο κ α ι ένδοξο. Σ τ η θήραν ε κ τ ό ς τ η ς λ η σ τ ε ί α ς . υπό την αρχηγία «πολύ εναντίον π ό λ ε ω ν κ α ι κ ω μ ο π ό λ ε ω ν . 75. 5) τόσο α π ' τ η ν ξηρά όσο κι απ' τη δυνατών α ν δ ρ ώ ν » θάλασσα.

πα­ ρ α γ ω γ ή . Π ι θ α ν ό ν το σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν ο χ ω ρ ί ο να αποτελεί κ ρ ι τ ι κ ή της πρωτόγονης πολιτείας του Π λ ά τ ω ν α . Η ι κ α ν ό τ η τ α που ε ξ α σ φ α λ ί ζ ε ι τ η ν α ν α γ κ α ί α τ ρ ο φ ή και αποτελεί καρπό προσωπικής εργασίας. Αφού το εμπόριο αναπτύχθηκε αρκετά αργότε­ ρα. σ ε α ν τ ί θ ε σ η μ ε τ ο ν ο μ ι σ μ α τ ι κ ό π λ ο ύ τ ο . Τ α μ έ ρ η τ η ς κ ώ μ η ς α π ο τ ε λ ο ύ ν τ α ι από τ ι ς ο ι κ ο γ έ ν ε ι ε ς . αλλά σ ' ε κ ε ί ν η που π ε ρ ι λ α μ β ά ν ε ι ολό­ κ λ η ρ η τ η ν ο ι κ ο γ έ ν ε ι α . την κ α τ ά φύση κ α ι τ η ν μ ε τ α β λ η τ ι κ ή . Ε δ ώ δεν α ν α φ έ ρ ε τ α ι στην όποια α υ τ ά ρ κ ε ι α κ ά π ο ι ο υ μ ο ν α χ ι κ ο ύ α τ ό μ ο υ . 78. Π ρ ο φ α ν ώ ς η α ν τ α λ λ α γ ή α ρ χ ί ζ ε ι από τ η ν κ ώ μ η κ α ι την π ό λ η . Ο ν ο μ ά ζ ε ι άληθινόν.. μ έ λ ι κ ι άλλα παρόμοια. κ α ι μ ' α υ τ ή τ η ν έννοια τ η ν χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ε ί εδώ ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς . σ ύ ζ υ γ ο . δ η μ η τ ρ ι α κ ά . Μ ε τ ά την εξάπλωση της χρήσης των νομισμά­ τ ω ν . που π α ρ ά γ ε τ α ι από τ η φ ύ σ η . 76. δούλους κ α ι που π ρ έ π ε ι ν α π ε ρ ι λ α μ β ά ν ε ι α κ ό μ η κ α ι τ ο υ ς φίλους κ α ι σ υ μ π ο λ ί τ ε ς . Η κ α π η λ ε ί α . τ η ν υ ι ο θ έ τ η σ ε ο δ ι ά σ η ­ μος Σ κ ω τ σ έ ζ ο ς ο ι κ ο ν ο μ ο λ ό γ ο ς . οι κ ά π η λ ο ι άρχισαν να αισχροκερδούν κι έ τ σ ι η λ έ ξ η κατέληξε να έχει τη σημερινή της σημασία. 601).. που υ π ή ρ χ ε ή δ η κ α ι πριν α π ' τ α ν ο μ ί σ μ α τ α . 77. 80. 79. π α ι δ ι ά . ήταν μ ι α α π λ ή . . γ ο ν ε ί ς . για τη μεταβλητικη' διπλή Τη χρήση θεωρία των τούτη του πραγμάτων. Α ν τ α μ Σ μ ι θ ( 1 7 7 6 ) . Έκαστου Αριστοτέλη. που ε ί ν α ι σ υ μ β α τ ι κ ό ς κ ι όχι κ α τ ά φ ύ σ η . δεν ε ί ν α ι φ υ σ ι κ ό . μ ι α κ ι ο ά ν θ ρ ω π ο ς ε ί ν α ι ζώον π ο λ ι τ ι κ ό . Τα αγαθά που δ ι α κ ι ν ο ύ σ ε ήταν συνήθως κ ρ α σ ί . τον π λ ο ύ τ ο τ ω ν α γ α θ ώ ν . ζων. Κ α τ ά τον Π λ ά τ ω ν α η χ ρ ή σ η τ ω ν π ρ α γ μ ά τ ω ν ε ί ν α ι τ ρ ι π λ ή . γάρ. χ ρ ή σ η κ α ι μ ί μ η σ η (Πολιτεία I .ΣΧΟΛΙΑ ε ι δ ώ ν π ρ ώ τ η ς α ν ά γ κ η ς . τ υ ρ ί . που Ο κ ά π η λ ο ς δεν ή τ α ν παρα ο μ ε σ ά ­ έ π α ι ρ ν ε το οικονομική μονάδα πλεόνασμα των αγαθών από (οικογένεια) και τα προμήθευε κάθε στις α ν τ ί σ τ ο ι χ ε ς μ ο ν ά δ ε ς που τ α χ ρ ε ι ά ζ ο ν τ α ν . λ ά δ ι . Α π ό τ ο ύ τ η τ η ν π ρ ά ξ η ο ίδιος κ ρ α τ ο ύ σ ε διάφορο. φ υ σ ι ο λ ο γ ι κ ή ο ι κ ο ­ ν ο μ ι κ ή π ρ ά ξ η .

γ ι α τ ί ε κ φ ρ ά ζ ε ι τ η ν α μ ο ι β α ί α ε μ π ι σ τ ο σ ύ ν η που συνδέει τους πολίτες μ ε τ α ξ ύ τους. Ε π ε ι δ ή τα μέταλλα κόβονται εύκολα σε κομάτια μ ε σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν ο βάρος κ α ι σ ε σ χ ή μ α ο β ε λ ί σ ο υ κ α ι μπορούν να μεταφερθούν με σ χ ε τ ι κ ή ευκολία. 84. το Ευβοϊκό και το Αττικό. μ ε τ α οποία ζ υ γ ι ζ ό τ α ν τ ο βάρος τ ω ν σ ω μ ά τ ω ν κ ι ε ι δ ι κ ό τ ε ρ α τ ω ν μ ε τ ά λ λ ω ν . ο ι π ρ ώ τ ο ι ν α υ τ ι κ ο ί τ η ς Μ ε σ ο γ ε ί ο υ . Σ τ ο Ηθικά Νικομάχεια ο Αριστοτέλης αναπτύσσει π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο κ α ι πιο α ν α λ υ τ ι κ ά . στο έ ρ γ ο τ ο υ Ι σ τ ο ρ ί α τ ο υ Ε λ λ η ν ι κ ο ύ Έ θ ν ο υ ς .ΣΧΟΛΙΑ 81. Σ τ ο σημείο τούτο η προέλευση του νομίσματος ε ξ η γ ε ί τ α ι μ ε β ά σ η τ ι ς α ν ά γ κ ε ς που δ η μ ι ο υ ρ γ ή θ η κ α ν . Τ α μ έ τ ρ α κ α ι τ α σ τ α θ μ ά τ ω ν Β α β υ λ ω ν ί ω ν . την Αίγινα. Κ ο ύ ρ τ ι ο ς . για πολλούς αιώνες χρησίμευαν σαν ανταλλακτικά μέσα. 83. με βάση τα οποία κανονιζόταν η τ ι μ ή τ ω ν π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν . ο ι Φ ο ί ­ ν ι κ ε ς . το Αιγινητικό. Ο Α ν τ ρ έ Ζ ι ν τ . καθώς επίσης και τρία συστήματα νομισμάτων. Τ ώ ρ α γ ί ν ε τ α ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο φανε­ ρό π ω ς οι α ν τ α λ λ α γ έ ς π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν δεν μπορούσαν π ι α να γίνουν χ ω ρ ί ς κ ά π ο ι α σ χ ε τ ι κ ή αξία π ρ ο σ δ ι ο ρ ι σ μ ο ύ τ η ς τ ι ­ μ ή ς του εξαγόμενου και εισαγόμενου ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς . τ ο θ έ μ α τ ο υ ν ο μ ί σ μ α τ ο ς . αν όχι ισάξια γιατί αλλιώς η α ν θ ρ ω π ό τ η τ α θ α β ρ ι σ κ ό τ α ν α κ ό μ η στην ε π ο χ ή του α ν τ ι π ρ α γ μ α τ ι σ μ ο ύ . την Ερέτρια και την Αθήνα. . τ α διέδοσαν σ τ η Μ . 82. Έ τ σ ι καθιερώθηκαν τρία συστήματα μ έ ­ τρων και σταθμών. τη Χαλκίδα. στο έ ρ γ ο τ ο υ « Α ρ χ α ί Π ο λ ι τ ι κ ή ς Ο ι κ ο ν ο ­ μ ί α ς » α ν α φ έ ρ ε ι π ω ς η ε φ ε ύ ρ ε σ η του ν ο μ ί σ μ α τ ο ς κ α τ έ χ ε ι στην ιστορία του θέση με εφεύρεση την πολιτσμού του παραπλήσια αλφαβήτου. Α σ ί α κ ι από ε κ ε ι ο ι Ί ω ν ε ς ά π ο ι κ ο ι σ τ ι ς ι ω ν ι κ έ ς π ό λ ε ι ς της κυρίως Ελλάδας. όταν το εμπόριο έφυγε από τα όρια της πόλης-κράτους και ά ρ χ ι σ ε ν α δ ι ε θ ν ο π ο ι ε ί τ α ι . α ν α φ έ ρ ε ι π ω ς τ ο ν ό μ ι σ μ α ε ί ν α ι προϊόν της πολιτικής ευφυίας κ α ι δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ή ς ισονομίας των Ε λ λ ή ν ω ν . Π ρ ώ τ ο ι ο ι Β α β υ λ ώ ν ι ο ι ε π ι ν ό η σ α ν τ α σ τ α θ μ ά . Ο Ε .

Τ ο νέο Α τ τ ι κ ό ν ό μ ι σ μ α τ ο π ρ ο τ ι μ ο ύ ­ σαν από τ α υ π ό λ ο ι π α . Μ ε τ ά την Αθήνα κι οι υπόλοιπες ελληνικές πόλεις έκοψαν νομίσματα με το έ μ β λ η μ α τ η ς κ α θ ε μ ι ά ς . Μ ε τ ά τ η ν Α ί γ ι ν α έ κ ο ψ α ν ν ο μ ί σ μ α τ α ο ι πόλεις τ η ς Εύβοιας κι η Αθήνα. γ ι α τ ί δεν ε ί χ ε χ α ρ α γ μ έ ν η πάνω του την α κ ρ ι β ή του αξία. ε π ε ι δ ή ε ί χ ε μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η α κ ρ ί β ε ι α στο βάρος κ α ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ η κ α θ α ρ ό τ η τ α στο μ έ τ α λ λ ο ( α σ ή μ ι ) . που β ρ ι σ κ ό τ α ν υπό Λ υ δ ι κ ή κ α τ ο χ ή . Η χ ε λ ώ ν α σ υ μ β ό λ ι ζ ε τον ουράνιο θόλο κ ι ήταν τ ο έ μ β λ η μ α τ η ς Α φ ρ ο ­ δ ί τ η ς . Τ ο π ρ ώ τ ο γ ν ω σ τ ό ν ό μ ι σ μ α τ ω ν ι σ τ ο ρ ι κ ώ ν χρόνων κ ό ­ πηκε στη Φώκαια. 38). απ' τη μια διευκόλυνε τ ι ς συναλλαγές. που ήταν η θεά τ ο υ ε μ π ο ρ ί ο υ στους Φ ο ί ν ι κ ε ς κ α ι στους Α σ σ ύ ρ ι ο υ ς . Π ρ ι ν τα ν ο μ ί σ μ α τ α . μ ι κ ρ ή σ ι δ ε ρ έ ν ι α ράβδος. Ο λ ό γ ο ς ή τ α ν π ω ς η αξία του ν ο μ ί σ μ α τ ο ς τ η ς μ ι α ς π ό λ η ς δεν ήταν άλλης ίδια κι μ ε τ η ν αξία τ ο υ α ν τ ί σ τ ο ι χ ο υ ν ο μ ί σ μ α τ ο ς τ η ς η συναλλαγές μεταξύ των πόλεων απαιτούσε . Η ε π ι κ ρ ά τ η σ η τ η ς κυκλοφορίας των νομισμάτων. Σ τ η συνέχεια κ ό π η κ α ν κ ι α σ η μ έ ν ι α τ ε τ ρ ά δ ρ α χ μ α . που δεν ή τ α ν ό μ ω ς α κ ρ ι β ώ ς ν ό μ ι σ μ α . μα απ' την άλλη γ έ ν ν η ­ σε την καπηλεία με την τ ρ ί τ η τ η ς σημασία (δες σχ. που σ ή μ α ι ν ε όποιον σ ι ω π ο ύ σ ε ή ψ ε υ δ ο ρ κ ο ύ σ ε με σκοπό το κ έ ρ δ ο ς ) . που α π ' τ η μ ι α π λ ε υ ρ ά είχαν τ η ν Α θ η ν ά κ ι α π ' τ η ν ά λ λ η τ η γλαύκα ( κ ο υ κ ο υ β ά γ ι α ) . τ ο ύ τ α ήταν α σ η μ έ ν ι α δ ί δ ρ α χ μ α που α ρ χ ι κ ά είχαν έ μ β λ η μ α μ ι α θαλάσσια χ ε λ ώ ν α κ ι α ρ γ ό τ ε ρ α μ ι α χ ε ρ σ α ί α . νομίσματα της κυρίως Ελλάδας κόπηκαν Τα πρώτα στην Αίγινα. η β ά σ η τ ο υ ε λ λ η ν ι κ ο ύ νο­ μ ι σ μ α τ ι κ ο ύ σ υ σ τ ή μ α τ ο ς ήταν ο οβολός. ήταν χρυσό κ ι ε ί χ ε ω ς έ μ β λ η μ α μ ι α φ ώ κ ι α .ΣΧΟΛΙΑ Τ α ν ο μ ι σ μ α τ ι κ ά σ υ σ τ ή μ α τ α στην α ρ χ ή ήταν π ε ρ ί π ο υ τ α ί δ ι α . μ έ χ ρ ι που ο Σ ό λ ω ν α ς μ ε τ η σ ε ι σ ά χ θ ε ι α κ α θ ό ρ ι σ ε μ ε μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η α κ ρ ί β ε ι α τ α σ τ α θ μ ά κ α ι τ ο ν ο μ ι σ μ α τ ι κ ό σύ­ σ τ η μ α τ η ς Α θ ή ν α ς . Τα πρώτα Α τ τ ι κ ά νομί­ σ μ α τ α ή τ α ν δ ί δ ρ α χ μ α κ ι είχαν ω ς έ μ β λ η μ α ένα β ό δ ι ( α π ' αυτό β γ ή κ ε κ α ι η π α ρ ο ι μ ί α τ ω ν αρχαίων βοϋν επί γλώττη.

Μετάνοιωσε όμως γρήγορα. Η μορφή τούτη της χρημα­ τ ι σ τ ι κ ή ς . μ ε τ α γ ε ν έ σ τ ε ρ η του ν ο μ ί σ μ α τ ο ς . Ε ί ν α ι ρής» το χαρακτηριστικότερο χρηματιστικής. 87. Ο Μίδας ζ ή τ η ­ σε να μετατρέπει σε χρυσάφι. που από τ ό τ ε έ γ ι ν ε χρυσοφόρος. θεωρεί νόμιμη συναλλαγή ν' την αποβλέπει ως οπαδός καταβολή στα λογικά τό­ και α μ ο ι β α ί α σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α τόσο τ ο υ δ α ν ε ι σ τ ή όσο κ α ι τ ο υ δα­ νειζόμενου. υ π ο σ χ έ θ η κ ε να του ε κ π λ η ρ ώ σ ε ι μια ε υ χ ή . . Μ υ θ ο λ ο γ ι κ ό ς β α σ ι λ ι ά ς τ η ς Φ ρ υ γ ί α ς . γ ι α τ ί ακόμα και το του φαγητό γινόταν χρυσό. τη τον ή Ο τόκος κυμαινόταν από 10 . ε ρ γ α λ ε ί α . οτιδήποτε άγγιζε με τα χέρια του.ΣΧΟΛΙΑ πολύπλοκους υπολογισμούς. με όβολοστατικη. που ε ί χ ε δ ρ α π ε τ ε ύ σ ε ι από τον Δ ι ο ν υ σ ι α κ ό θ ί α σ ο . τ η ν ε μ π ο ρ ί α . 88. γ ι α π α ρ ά δ ε ι γ μ α ρούχα. γ ι ό ς τ ο υ Γ ό ρ ­ διου κ α ι τ η ς Κ υ β έ λ η ς . Ο έμπορος παράδειγμα δεν παράγει «νοση­ ο ίδιος. Γ ι α α ν τ α μ ο ι β ή ο θεός. οφείλει την ύ­ π α ρ ξ η τ η ς όχι σ τ η ν ίδια. Τ ο ύ τ ο ς μ ε π α ν ο υ ρ γ ί α σ υ ν έ λ α β ε ένα Σ ε ι λ η ν ό . δούλους κ α ι άλλα. Π ή γ ε πάλι στο θεό που τον σ υ μ β ο ύ λ ε ψ ε να λ ο υ σ τ ε ί γ ι α να ε ξ α γ ν ι σ τ ε ί στον π ο τ α μ ό Π α κ τ ω λ ό . αλλ' αγοράζει για να μ ε τ α π ω λ ή σ ε ι κι όχι για να κ α λ ύ ψ ε ι τ ι ς ανάγκες της οικογένειας. αλλά σ ε ε σ φ α λ μ έ ν η αντίληψη του προορισμού τ η ς ανθρώπινης ζωής.3 6 % κ α ι στα ναυτοδάνεια ήταν λ ί γ ο μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ς . αρκεί καταγγέλει μεσότητας. μι­ οβολό. κ α ι τον π α ρ έ δ ω σ ε στον Δ ι ό ν υ σ ο . 86. Η πραγματική μορφή χρηματιστικής αφορά την α π ό κ τ η σ η π ο λ λ ώ ν άλλων π ρ α γ μ ά τ ω ν ε κ τ ό ς από τ η ν τ ρ ο ­ φ ή . που έ χ ε ι τ ρ ί α μ έ ρ η . στην κ α τ ά φύση χρηματική περι­ λ α μ β ά ν ε ι κ α ι τ η μ ε τ α β λ η τ ι κ ή . Ο Αριστοτέλης όμως της κου. Η τόκος τοκογλυφία ονομαζόταν υπολογιζόταν για κρότερο συνήθως δ ρ α χ μ ή ή τη του ορισμένο έτους. τον τ ο κ ι σ μ ό κ α ι τ η ν η μ ε ρ ο μ ί σ θ ι α ε ρ γ α σ ί α . η την τοκογλυφία. χρονικό βάση μνα ( ε κ α τ ό δ ρ α χ μ έ ς ) . 85. Άλλωστε. γιατί ο διάστημα.

ήταν μ ό ν ι μ ο ς ε κ θ ε σ ι α κ ό ς χ ώ ρ ο ς . με υ ψ η λ ό τ α τ ο μ ί σ θ ω μ α . οι π λ ο ύ σ ι ο ι που έ χ τ ι ζ α ν σ π ί τ ι α γ ι α να τα νοικιάσουν. αν δεν ερευνηθούν οι μ ε τ α ξ ύ τους α λ λ η λ ε π ι δ ρ ά σ ε ι ς . Μ ε τ α φ ο ρ ι κ ά . ο Π λ ά τ ω ν κι οι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ι αρ­ χ α ί ο ι φ ι λ ό σ ο φ ο ι θεωρούσαν. ο Α ρ ι σ τ ο ­ τ έ λ η ς με το νανκληρία να εννοεί εδώ κ α ι τα δυο αυτά ε ί δ η προσόδων. Ε ί ν α ι δυνατόν λ ο ι π ό ν . Τ ο Δείγμα στον Π ε ι ρ α ι ά . εμπόριο. π α ρ ό μ ο ι α μ ε τ α δικά μ α ς ξ ε ­ νοδοχεία. Οι έχουν τρεις λέξεις αντίστοιχες γενικά το νανκλήρον. στη θαλάσσιο δηλαδή του νανκληρία γλωσσά εμπόριο φορτηγία μας. 0 Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς . 90. ΙΊαράστασις.ΣΧΟΛΙΑ 89. π ω ς τ α ο ι κ ο ν ο μ ι κ ά φαινόμενα ανήκουν σ τ η σφαίρα της ηθικής και της φιλοσοφίας. και πλοιοκτήτη. α π ' όπου γ ι ν ό τ α ν η δ ι α μ ε ­ τ α κ ό μ ι σ η τ ω ν π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν που ε ι σ ά γ ο ν τ α ν από τ ο λ ι μ ά ν ι . Σ υ ν ε κ δ ο χ ι κ ά . Άττικόν ενώ η λέξη εμπορική συ­ ονομαζό­ έμπόριον ταν η α π ο θ ή κ η στον Π ε ι ρ α ι ά . σ ε α ν τ ί θ ε σ η μ ε π ο λ λ ο ύ ς ν ε ώ ­ τ ε ρ ο υ ς . . Στο Ηθικά Νικομάχεια ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς δ η λ ώ ν ε ι α π ε ρ ί φ ρ α σ τ α π ω ς ε ί ν α ι στενά συνδε­ δ ε μ έ ν α κ α ι π ω ς δεν μ π ο ρ ε ί να γίνουν κ α τ α ν ο η τ ά σε β ά θ ο ς . Φορτηγία ήταν η χερσαία μεταφορά και εισαγωγή ε­ μπορευμάτων. ονομαζόταν στους Αθηναίους. ε π ε ι δ ή κ α τ ο ι κ ο ύ σ α ν ε κ ε ί π ο λ λ έ ς ο ι κ ο γ έ ν ε ι ε ς μ α ζ ί . ονομάζονταν σ υ ν ο ι κ ί ε ς . παράστασις ο ν ο μ ά σ τ η κ ε κ α ι το ποσό που κ α τ έ β α λ ε στον ι δ ι ο κ τ ή τ η ε μ π ο ρ ι κ ή ς έ κ θ ε σ η ς ο έ μ π ο ρ ο ς που έ φ ε ρ ν ε ε κ ε ί ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α γ ι α ν α τ α π ο υ λ ή σ ε ι . παράστασις Νανκληρία το επάγγελμα που δεν σήμαινε εισέπρατε του τα ναύλα. στους ξένους κ α ι μ έ τ ο ι κ ο υ ς που έρχονταν σ τ η ν π ό λ η . η δραχμή που κ α τ α β α λ ό τ α ν στον δ ι α ι τ η τ ή (τον α ι ρ ε τ ό δ ι κ α σ τ ή π ο υ ε κ λ ε γ ό τ α ν από κ ά θ ε φ υ λ ή ) από τον ενάγοντα κ α ι τον ενα­ γ ό μ ε ν ο σε δ ί κ η . 9 1 . το όπου γ ι ν ό τ α ν η Έτσι έμπορεΐον. ονομάζονταν ν α ύ κ λ η ρ ο ι . Τ ο ύ τ α τ α κ τ ί σ μ α τ α . Η λέξη σήμαινε εμπορία έμπόριον σ ή μ α ι ν ε τον τόπο ναλλαγή.

τ α δ ι έ θ ε ­ σαν σ τ η ν κ α τ α σ κ ε υ ή τ ω ν τ ρ ι η ρ ώ ν . που μ ε τ ά από π ρ ό τ α σ η τ ο υ Θ ε μ ι σ τ ο κ λ ή . σ τ η Σ ί φ ν ο κ ι α λ λ ο ύ . Σ τ η ν πρώτη κατηγορία υπάγονται: Α) η οικονομική. η π ο λ ε μ ι κ ή και το είδος τ η ς .ΣΧΟΛΙΑ όπου ο ι ε ι σ α γ ω γ ε ί ς έ μ π ο ρ ο ι ε ξ έ θ ε τ α ν ε κ ε ί δ ε ί γ μ α τ α μόνο από τ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α τ ο υ ς . μ ε σκοπό ν α κ λ ε ί σ ο υ ν π α ρ α γ γ ε ­ λίες π ώ λ η σ η ς . η γ ε ω ρ γ ί α . μ ε τ ι ς ο π ο ί ε ς κ α τ α ν ί κ η ­ σαν τον Π ε ρ σ ι κ ό σ τ ό λ ο σ τ η Σ α λ α μ ί ν α . Αναφέ­ ρ ε τ α ι μ ά λ ι σ τ α ένας α π ' α υ τ ο ύ ς . χωρίς νομίσματα. η ληστεία. 92. Β) η αναγκαία χ ρ η μ α τ ι σ τ ι κ ή . π ο υ κ έ ρ δ ι σ ε σ ε τ ρ ί α χρόνια τ ρ ι α κ ό σ ι α τ ά λ α ν τ α ! 93. τ η ς οποίας μ έ ρ η ε ί ν α ι α) η κ α π η λ ε ί α . Ο ι π ό λ ε ι ς ν ο ί κ ι α ζ α ν τ α μ ε τ α λ λ ε ί α σ ε π ο λ ί τ ε ς . Α π ό τα π α ρ α π ά ν ω μ π ο ρ ο ύ μ ε να κ α τ α λ ή ξ ο υ μ ε σ τ α ε ξ ή ς σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ α : Η κτητική ε π ι σ τ ή μ η δ ι α ρ ε ί τ α ι σε δυό γ ε ν ι κ έ ς κ α τ η γ ο ρ ί ε ς · 1 ) σ τ η ν κ α τ ά φ ύ σ η κ α ι 2 ) σ τ η ν παρά φ ύ σ η . Μ ε τ α λ λ ε ί α υ π ή ρ χ α ν σ τ η Θ ρ ά κ η . καπηλείας. π λ ή ρ ω ν α ν φόρο. θ η ρ ε υ τ ι κή· β) η παλαιά μ ε τ α β λ η τ ι κ ή ή α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή που γινόταν ε ί τ ε με αντιπραγματισμό ε ί τ ε με το πρώτο είδος. Ε κ ε ί ν α ό μ ω ς που σ υ ν τ έ λ ε σ α ν π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο σ τ η πρόοδο κ α ι τ η σ ω τ η ρ ί α τ η ς Α θ ή ν α ς . ο Ε π ι κ ρ ά τ η ς . που τ α εκμεταλλεύονταν για τρία και περισσότερα χρόνια. που είναι αντίστοιχα κ α τ ά φύση στην π ρ ώ τ η κ α τ η γ ο ρ ί α κ α ι παρά φ ύ σ η στη δεύτερη. Κ α ι σ τ ι ς δυο υ π ά γ ο ν τ α ι τόσο η χ ρ η μ α τ ι σ τ ι κ ή όσο και η μ ε τ α β λ η τ ι κ ή ( α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή ) . ή τ α ν τ α άργνρεϊα τ ο υ Λ α υ ρ ί ο υ . η αλιεία. κ ι α π έ ­ διδαν σ τ η ν π ό λ η καθαρό κ έ ρ δ ο ς π ε ρ ί π ο υ ε κ α τ ό τ ά λ α ν τ α τον χρόνο. Αντίστοιχος χώρος υπήρχε και στην Αθήνα κ α ι όσοι ε ξ έ θ ε τ α ν ε κ ε ί . σ τ η Θ ε σ σ α λ ί α . Τ ο ύ τ α α ν α κ α λ ύ φ θ η κ α ν τ ο 483 π . π ο υ π ε ρ ι ο ρ ι ζ ό τ α ν να συμπληρώνει με το νόμισμα την ε ξ ί σ ω σ η της αξίας των π ρ α γ μ ά τ ω ν που α ν τ α λ λ ά σ ο ν τ α ν β ) η ο ι κ ε ι ο τ ά τ η χ ρ η μ α τ ι - . Χ . τ η ς οποίας μ έ ρ η ε ί ν α ι α) η κ τ η ν ο τ ρ ο φ ί α . ε κ τ ό ς α π ' τ ο υ ς Α θ η ν α ί ο υ ς π ο λ ί τ ε ς .

κ α ι π έ θ α ν ε σ ε β α θ ε ι ά γ ε ρ ά μ α τ α . που μ έ ρ η τ ο υ ς ε ί ν α ι α ) η κ α π η λ ε ί α ( μ ε τ η σ η μ ε ρ ι ν ή τ η ς έννοια) κ α ι β ) η τ ο ­ κογλυφία. από απαλλαγμένος τις έγινε το μυθολογικές 558 π . δεν ήταν μ ο ν ο π ώ λ ε ι α π α ρ α γ ω γ ή ς αλλά π ώ λ η σ η ς . Ο προλήψεις τ η ς εποχής του για τη γέννηση του κόσμου και θέλοντας να την τοποθετήσει σε επιστημονικές βάσεις. διέφεραν ό μ ω ς από τ α σύγχρονα σ ε δύο σ η μ ε ί α . Ο Θ α λ ή ς ο Μ ι λ ή σ ι ο ς γ ε ν ν ή θ η κ ε στα μ έ σ α τ ο υ έ β δ ο ­ μ ο υ αιώνα π . Τ α μ ο ν ο π ω λ ο ύ μ ε ν α α ν τ ι κ ε ί μ ε ν α ήταν ε ί δ η π ρ ώ ­ της ανάγκης. φ ο ρ τ η γ ί α . α π ό κ τ η σ ε π ο λ λ έ ς μα­ θ η μ α τ ι κ έ ς και αστρονομικές γνώσεις. λ ο ι π ό ν . Φρόντιζαν όμως να ε π ι β α ρ ύ ν ο υ ν τους ξένους κ α τ α ν α λ ω τ έ ς κ υ ρ ί ω ς . Π ρ ώ τ ο ν . όπως ο Π λ ά τ ω ν α ς . Μ π ο ρ ο ύ μ ε να π ο ύ μ ε . 9 5 . 94. Το ίδιο έ μ ψ υ χ α θ ε ω ρ ο ύ σ ε τ ο υ ς μ α γ ν ή τ ε ς κ α ι τ ο ή λ ε κ τ ρ ο . Σ τ η δ ε ύ τ ε ρ η κ α τ η γ ο ρ ί α υ π ά γ ε τ α ι τ ο παρά φύση μ έ ρ ο ς τ η ς χ ρ η μ α τ ι σ τ ι κ ή ς κ α ι μ ε τ α β λ η τ ι κ ή ς . Α π ό τ α τ α ξ ί δ ι α τ ο υ σ τ η Φ ο ι ν ί κ η κ α ι τ η ν Α ί γ υ π τ ο . ο Π λ ο ύ τ α ρ χ ο ς κι ο Δ ι ο γ έ ν η ς Λ α έ ρ τ ι ο ς . π ω ς ε ί ν α ι ο π ρ ώ τ ο ς π α ν θ ε ϊ σ τ ή ς . που τ α θ ε ω ρ ο ύ σ ε κ α ι έ ν θ ε α . ό π ω ς κ ι όλα τ α υ π ό λ ο ι π α . δεν ήταν μ ό ν ι μ α . Χ . και κυρίως σιτάρι και λάδι. Τ α μ ο ν ο π ώ λ ι α ή τ α ν γ ν ω σ τ ά κ α ι συνηθίζονταν σ τ ι ς α ρ χ α ί ε ς ε λ λ η ν ι κ έ ς π ό λ ε ι ς . π α ρ ά σ τ α σ η ) . . Ή τ α ν ο α ρ χ α ι ό τ ε ρ ο ς από τ ο υ ς Ί ω ν ε ς φιλοσόφους κι ο μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ς α π ' τ ο υ ς ε π τ ά σοφούς τ η ς α ρ χ α ι ό τ η τ α ς . Χ . με βάση τ ι ς οποίες πρόβλεψε την έκλειψη η λ ί ο υ που Θαλής. ω ς τ ο έ μ ψ υ χ ο υ λ ι κ ό α π ' τ ο οποίο π ρ ο έ ρ χ ο ν τ α ι τ α πάντα. οπως τ α σ η μ ε ­ ρινά κ α ι δ ε ύ τ ε ρ ο ν .ΣΧΟΛΙΑ σ τ ι κ ή . τον τ ο κ ι σ μ ό κ α ι τ η ν μισθαρνία (ημερομίσθια εργασία)· δ) η υλοτομία κι οι μεταλλευτικές εργασίες. Η θ ε ω ρ ί α τ ο υ Θ α λ ή έ φ τ α σ ε ως ε μ ά ς μ έ σ α από τα έ ρ γ α μ ε τ α γ ε ν έ σ τ ε ρ ω ν σ υ γ γ ρ α φ έ ω ν . θεώρησε το νερό. που σ κ ο π ό ε ί χ ε τ η μεγαλύτερη δυνατή απόδωση τ ω ν κ τ η μ ά τ ω ν γ ) η νέα μ ε τ α β λ η τ ι κ ή μ ε ε ί δ η τ η ν ε μ π ο ρ ί α ( ν α υ κ λ η ρ ί α .

ΣΧΟΛΙΑ 96. τ ο υ έ δ ε ι χ ν α ν τον π ρ έ π ο ­ ντα σ ε β α σ μ ό . 97. μ ε μ έ λ η τους π ο ρ ι σ τ έ ς . 50). για να πλένουν τα πόδια τους. ο Ά μ α σ η ς κ α τ έ λ α β ε τον θρόνο. ο ι θησαυροί π ο λ υ τ ί μ ω ν μ ε τ ά λ λ ω ν και λίθων. το οποίο έπειτα έ σ τ η σ ε στο κ ε ν τ ρ ι κ ό τ ε ρ ο σ η μ ε ί ο τ η ς π ό λ η ς . οι στοές. τους υ π έ τ α ξ ε μ' ένα έξυπνο τ έ χ ν α σ μ α χ ω ρ ί ς να χ ρ ε ι α σ τ ε ί να κ α τ α φ ύ γ ε ι σε σκληρά μ έ τ ρ α . Έβαλε λοιπόν να τη λ ι ώ σ ο υ ν κ α ι να φ τ ι ά ξ ο υ ν με τον χ ρ υ σ ό ένα άγαλμα για κάποιον από τους θεούς. που σ κ ο π ό ς τ η ς ή τ α ν η α ν ε ύ ρ ε σ η πόρων γ ι α λ ο γ α ρ ι α σ μ ό τ η ς π ό λ η ς . Ο Ά μ α σ η ς β α σ ί λ ε ψ ε (570 . Σ τ η ν Αθήνα υπήρχε επίσης και δημόσια α ρ χ ή .529 π . οι σ υ ν ο ι κ ί ε ς ( δ ε ς σχ. μετά τη λογοδοσία και το τέλος τ η ς ετήσιας θητείας τους. Σ τ η ν α ρ χ ή ο ι Α ι γ ύ π τ ι ο ι ε ί χ α ν τ η ν τ ά σ η ν α τον α ν τ ι μ ε τ ω π ί ζ ο υ ν μ ε π ε ρ ι φ ρ ό ν η σ η ε ξ α ι τ ί α ς τ η ς ταπεινής κ α τ α γ ω γ ή ς του· αργότερα ό μ ω ς . οι ελαιώνες κι άλλα παρόμοια. ε ί χ ε μ ι α χ ρ υ σ ή λ ε κ ά ν η . τ ο υ ς κ ά λ ε σ ε σ τ ο π α λ ά τ ι κ α ι τους α π ο κ ά λ υ ψ ε ό τ ι τ ο ά γ α λ μ α ή τ α ν κ ά π ο τ ε η λεκάνη στην οποία έπλεναν τα πόδια τους. που εκθρόνισε και σκότωσε. Ο ι εννιά ά ρ χ ο ν τ ε ς τ η ς Α θ ή ν α ς . όπως μας π ε ρ ι γ ρ ά φ ε ι ο Η ρ ό δ ο τ ο ς ( Β . σ κ ε ύ η . Ι δ ι α ί τ ε ρ η ε π ί σ η ς τ ι μ ή π ο υ τ ο υ ς γ ι ν ό τ α ν ή τ α ν η α π α λ λ α γ ή τους από τ η ν τ ρ ι η ρ α ρ χ ί α κ α ι η ε ί σ ο δ ο ς τ ο υ ς στον Ά ρ ε ι ο Πάγο. Ο ι Α ι γ ύ π τ ι ο ι που περνούσαν από μ π ρ ο σ τ ά τ ο υ . 172) « Ό τ α ν ο Α π ρ ί α ς θ ά φ τ η κ ε ό π ω ς π ε ρ ι έ γ ρ α ψ α .όταν τ ο έ μ α θ ε ο Ά μ α σ η ς . ) σ τ η ν Α ί γ υ π τ ο μ ε τ ά τον Α π ρ ί α . που μ π ο ­ ρούσαν εύκολα να μ ε τ α τ ρ α π ο ύ ν σε χ ρ ή μ α . φορούσαν σ τ ε φ ά ν ι από μ υ ρ τ ι ά κ ι ο β α σ ι λ ι ά ς φορούσε Κ ρ η τ ι κ ό μανδύα κ α ι β α σ ι λ ι ­ κ ά σανδάλια. κ α τ ά τ η δ ι ά ρ κ ε ι α τ η ς ε κ τ έ λ ε σ η ς των καθηκόντων τους. 98. Ο ι πόροι τ η ς Α θ ή ν α ς ή τ α ν κ υ ρ ί ω ς τ α μ ε τ α λ λ ε ί α . τα βοσκοτόπια. που χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ο ύ σ ε ο ί δ ι ο ς κ ι ο ι καλεσμένοι του. Χ . Κ α τ α ­ γ ό τ α ν από τ η ν π ε ρ ι φ έ ρ ε ι α τ η ς Σ ά η ς κ ι ε ί χ ε γ ε ν ν η θ ε ί σ τ η ν π ό λ η που λ έ γ ε τ α ι Σ ι ο ύ φ . ουρούσαν κ ι . Ανάμεσα στους α μ έ τ ρ η τ ο υ ς θησαυρούς τ ο υ .

τ η γ υ ν α ί κ α κ α ι τ ο π α ι δ ί . π ρ ο σ ω ρ ι ν ή γ ι α τον π ο λ ι τ ι κ ό σ τ η δ ι ά ρ κ ε ι α τ η ς θ η τ ε ί α ς τ ο υ . π ρ ά γ μ α π ο υ τ η ν κ ά ν ε ι σ ε τ ε λ ε υ τ α ί α α ν ά λ υ σ η . Η σ χ έ σ η υ π ε ρ ο χ ή ς . Ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς αναφέρει ε δ ώ μόνο τ ι ς τ ρ ε ι ς από τ ι ς . Τ α β α σ ι κ ά μ έ ρ η του ν ο ι κ ο κ υ ρ ι ο ύ . ε λ ε υ θ έ ρ α κ α ι ίσα. 102. Μ έ χ ρ ι ς ε δ ώ ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς α σ χ ο λ ή θ η κ ε δ ι ε ξ ο δ ι κ ά με την άψυχη ιδιοκτησία και τ ι ς μεθόδους απόκτησης τ η ς . Α. συζύγου μ ε σ ύ ζ υ γ ο . 100. κι η ά σ κ η σ η ε ξ ο υ σ ί α ς στο δούλο. όπου ισχύει μόνο η συζυγική Πάντως ο Αριστοτέλης απαιτεί σιωπή από τ η σύζυγο μ π ρ ο σ τ ά τον σύζυγο τ η ς . Ό μ η ρ ο ς .ΣΧΟΛΙΑ έκαναν ε μ ε τ ό . ε ί ν α ι μ ό ν ι μ η γ ι α τον άνδρα. Η τ έ χ ν η τ η ς α π ό κ τ η σ η ς ό μ ω ς . δεν ε ί ν α ι τ ο ίδιο π ρ ά γ μ α . γονιού με παιδί. συζύγους. ο ι Α ι γ ύ π τ ι ο ι π ε ί σ τ η κ α ν κ α ι τον δ έ χ τ η κ α ν ω ς κ ύ ρ ι ο τ ο υ ς » . Ίλιάς. Έ τ σ ι στα Ηθικά Νικομάχεια (1134 a 25) η πολιτική δικαιοσύνη π ο υ υ π ά ρ χ ε ι ανάμεσα στα ά τ ο μ α που ζουν μ α ζ ι . 99. ε ί ν α ι ο ι τ ρ ε ι ς σ χ έ σ ε ι ς . « η θ ι κ ή » κ ι όχι « ο ι κ ο ν ο ­ μική». α φ έ ν τ η κ α ι δούλου. αφού κ ά π ο τ ε ήταν ένας κοινός άνθρω­ πος κ α ι τ ώ ρ α ε ί χ ε γ ί ν ε ι β α σ ι λ ι ά ς τ ο υ ς . Σ υ ν έ χ ι σ ε λ έ γ ο ν τ α ς π ω ς η δ ι κ ή του π ε ρ ί π τ ω ­ ση ή τ α ν π α ρ ό μ ο ι α . Α ν α μ φ ί β ο λ α ό μ ω ς ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς δεν α κ ο λ ο υ θ ε ί πάντα την άποψη τ η ς διάκρισης στη συζυγική σ χ έ σ η . 101.α κ ρ ι β ώ ς ό π ω ς είχαν αρχίσει να σέβονται τη μεταμορφωμένη λεκάνη για τα π ό δ ι α . 544. δεν υ π ά ρ χ ε ι ανάμεσα στους δικαιοσύνη. που ε ί ν α ι κ ι η κύρια φροντίδα τ ο υ ο ι κ ο δ ε σ π ό τ η . Κι η ουσία τ η ς τ έ χ ν η ς τ η ς δ ι ο ί κ η σ η ς τ ο υ σ π ι τ ι ο ύ ε ί ν α ι ν α γ ί ­ νουν ο ι σ χ έ σ ε ι ς τ ο ύ τ ε ς όσο γ ί ν ε τ α ι κ α λ ύ τ ε ρ ε ς . Ο π α τ έ ρ α ς ω σ τ ό σ ο δ ι α φ έ ρ ε ι σ τ η φύση από το π α ι δ ί . Ο τελευταίος όμως διακρίνεται από τη γυναίκα λιγότερο ε ξ α ι τ ί α ς τ ω ν φ υ σ ι κ ώ ν διαφορών κ α ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο από τ η σ υ μ π ε ρ ι φ ο ρ ά . τ ό σ ο α ν α λ ο γ ι κ ά όσο κ α ι α ρ ι θ μ η τ ι κ ά . καλά θα έκαναν να μάθουν να τ ι μ ο ύ ν κ α ι να σ έ β ο ­ ν τ α ι κ α ι τον ί δ ι ο . Μ ε τ ά α π ' α υ τ ό .

τ ο ίδιο θ α ι σ χ ύ ε ι κ α ι σ ε άλλου ε ί δ ο υ ς σ χ έ σ ε ι ς . Ο χαρακτήρας του άψογου. αν και ατελές α κ ό μ α . Το παιδί έχει ήδη το βουλεντικον. Σ ε ο λ ό κ λ η ρ ο τον σ υ λ λ ο γ ι σ μ ό ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς αναφέ­ ρεται στη γ ε ν ι κ ή αρχή προσταγής και υπακοής. Α ν τ ο ύ τ α τ α δυο μ έ ρ η τ η ς ψ υ χ ή ς . του gentleman (στην Αγγλία).ΣΧΟΛΙΑ τέσσερις βασικές αρετές των Ελλήνων. . Η λ έ ξ η καλοκαγαθία σ η μ α ί ν ε ι τ η ν ι δ ι ό τ η τ α ε κ ε ί ν ο υ τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ που ε ί ν α ι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α ό μ ο ρ φ ο ς κ α ι κ α λ ό ς . που β ρ ί σ κ ο ν τ α ι μ έ σ α σ τ η φ υ σ ι κ ή σ χ έ σ η άρχοντα κ α ι α ρ χ ο μ έ ν ο υ . και την τ έ τ α ρ τ η (σοφία) την π ε ρ ι λ α μ ­ β ά ν ε ι στο άλλων. Μ ι α α ρ ε τ ή γ ι α τον άρχοντα κ α ι μ ι α γ ι α τον α ρ χ ό ­ μ ε ν ο . όταν τ ο υ ε κ θ έ τ ο υ ν τ ο υ ς λόγους των καλών πράξεων. ο δούλος δ ι α θ έ τ ε ι τ ό σ η λ ο γ ι κ ή . δ ε δ ο ­ μένου π ω ς . ώ σ τ ε ν α μ π ο ρ ε ί μόνο να την α ν α γ ν ω ρ ί σ ε ι σε κ ά π ο ι ο ν άλλον 103. 105. δικαιοσύνη. α π ο δ ί δ ε ι σ ή μ ε ρ α κ ά π ω ς τ ο ύ τ η τ η ν έννοια. ανάλογα χωριστά. Ε κ ε ί ν ο π ο υ έ χ ε ι ε ί ν α ι η ικανό­ τ η τ α ν α α ν α γ ν ω ρ ί ζ ε ι τ η λ ο γ ι κ ή . ενώ ο δούλος ό χ ι . Α υ τ ό το κ ά ν ε ι γ ι α τ ί θα ήταν π ο λ ύ δ ύ σ κ ο ­ λο να π ε ρ ι μ έ ν ε ι ε κ δ η λ ώ σ ε ι ς σοφίας από έναν δούλο. υπάρχουν από τ η φ ύ σ η . σωφροσύνη. αν­ δρεία. Ο Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς δεν ε ξ η γ ε ί τ ο γ ι α τ ί . 104. με τη σύσταση και τη λειτουργία κάθε μέρους Παράδειγμα: η οικογένεια και η πόλη μεταξύ τ ο υ ς . πιθανόν ό μ ω ς ε ί ν α ι η μ ο ν α δ ι κ ή π ε ρ ί π τ ω σ η να σ υ μ μ ε τ ά σ χ ε ι ο δούλος σ τ η λογική διεργασία και να κ α τ α λ ά β ε ι τα αίτια των πράξεων του.

7. ο Πλάτων μιλά για την Κέα και τους Λοκρούς ως ευνομούμενες πόλεις. ως σύστη­ μα πολιτικό δεν είναι μόνο μια ιεραρχημένη οργάνωση α ξ ι ω μ ά τ ω ν .ΒΙΒΛΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ 1. Ο σκοπός της πραγματείας είναι διττός. Μπορεί να υπάρχει μια μορφή πολιτικής κοινωνίας. 3. Ο Αριστοτέλης εξετάζει την πρώτη περί­ π τ ω σ η στα βιβλία 4-6 και τη δεύτερη τα βιβλία 7 και 8. Ιθαγένεια σημαίνει να είναι ο πολίτης μέλος μιας πόλης. Τούτο αναφέρεται οπωσδήποτε στον Ισοκράτη. Κατά τα λεγόμενα του Σωκράτη (Ξενοφ. 15' Πλάτων Κρίτων 52 εΠολιτ. ή μια μορφή κοινωνίας. Δεδομένου ότι κάθε πολιτεία είναι μορφή κοινότητας. 4. Απο­ μνημονεύματα 3. η καλύτερη με βάση τις συγκεκριμένες συνθήκες. αλλά μορφή ζωής που αντιστοιχεί σε ιδιαίτε­ ρο ιδανικό (ηθική τ ά ξ η ) . επομένως τη διαμονή σε κοινό τόπο με άλλους. το πολιτικό σ ώ μ α . 10. πρέπει να διαπιστωθούν τα όρια της κοινότητας.με ειδική έννοια η πολιτεία υπο­ δηλώνει τόσο το σύνολο τ ω ν π ο λ ι τ ώ ν . 15' 4. όσο και το πολίτευμα. 6. με τη γενική έννοια του όρου. 5. 2.η άποψη του Ισοκράτη εκτί­ θεται στο Περί Άντιδόσεως 79-83. 599 ε ) . τόσο η ορθότητα όσο και η χρησιμότητα. 5. Η πολιτεία. τη θεωρία του οποίου επικρίνει . απόλυτα καλύτερη χάρη στις ιδανικές της συνθήκες. Η . Στο πρώτο μέρος του βιβλίου 2 αναλύει τις απόψεις τ ω ν φιλοσόφων σε σχέση με τη δεύτερη μορφή. 4.

αυτόνομη κι ελεύθερη πολιτική κοινωνία και όλα τα μέρη που την απαρτίζουν. 8. Στη συνέχεια του κεφαλαίου ο Αριστοτέλης επικρί­ νει την απεριόριστη κοινοκτημοσύνη προτού προχωρήσει στην κριτική τ ω ν τρόπων που προτείνονται για την επί­ τευξη της.ΣΧΟΛΙΑ διαμονή όμως είναι ένα μόνο στοιχείο της ιθαγένειας. γ) αναφέρει π ω ς η ευνομούμενη πολιτεία είναι εκείνη που πλησιάζει περισσό­ τερο στο άτομο. ώστε τα μάτια. Μήδοι. τα χέρια μας να βλέπουν. που το μόνο κοινό που έχουν μεταξύ τους είναι η κοινή χώρα. οργανωμένοι κ α τ α πάτριες. γ ι α τ ί και τα ζ ώ α μοιράζονται την ίδια βοσκή. που ζούσαν διεσπαρ­ μένοι. Αποτελεί την π λ α τ ω ν ι κ ή άποψη στην Πολιτεία. Ενώ το έθνος αποτελείται από ομό­ φυλους. Ο Πλά­ τ ω ν και ο Αριστοτέλης διαφέρουν στο συγκεκριμένο ση­ μείο: για τον Αριστοτέλη η σύμφυση τ ω ν ατόμων μέσα στην πόλη-κράτος είναι λιγότερο πλήρης α π ' ό. Ηταν δυνατόν άλλες α π ' αυτές να . Ο Πλάτων στους Νόμους απαιτεί κοινοκτημοσύνη σε όλα τα πράγματα έτσι. 0 Πλάτων στην Πολιτεία (5 462. 1 1 . να ακούν και να κάνουν κ ά τ ι κοινό για όλους. Ο πλατωνικός Σωκράτης διακηρύσσει ο ίδιος τη δυσπιστία που του εμπνέει το σχέδιο της κοινοκτημοσύνης. 12.τι για τον Πλάτωνα. κοινά ήθη κι έθιμα και κοινή γ λ ώ σ σ α . 10. Η διαφορά της πόλης από το έθνος είναι ίδια περί­ που με τη διαφορά της συμμαχίας από την πόλη. Βαβυλώνιοι και όπως οι Αρκάδες κι οι Αιτωλοί. Άλλα έθνη υπάκουαν ομαδικά σε κάποια δεσποτική αρχή. Κάθε πατριά είχε αυτό­ νομη πολιτική ζ ω ή και συνδεόταν με τις άλλες με χαλαρούς κι εύθραυστους δεσμούς. όπως οι Αιγύπτιοι. θρη­ σκεία κι ιστορία. τα α υ τ ι ά . Ωστόσο γνωρίζει π ω ς η πόλη αποτελείται από μεγάλο αριθμό ατόμων και μάλιστα ποικίλων. ακολουθούν τη τύχη και την εξέλιξη της. Η πόλη αποτελεί ενιαία. 9.

γ ι ' αυτό θα προσπαθήσουμε να κάνουμε τουλάχιστον ερμηνευτική αποκατάσταση. η αδυναμία του να κυβερνήσουν όλοι μαζί ταυτόχρονα. 433.. Κι έτσι διατηρείται η φιλία ανάμεσα στα μέρη της πόληςκράτους. μετά τη νίκη του Επαμεινώνδα. . οδηγεί σε μια εναλλασσόμενη οιονεί δια­ φορά είδους. Ηθικά Ενδήμεια 1243 b 29). 14. δεδομένου π ω ς α π ' τα συμφραζόμενα είναι φανερό ότι ο Αριστοτέλης ειρωνεύεται κατα κάποιο τρόπο τις σχετικές απόψεις του Πλάτωνα. 13. οι τε­ λευταίοι σε'ανταπόδοση δείχνουν υποταγή στους άρχοντες. 15.ΣΧΟΛΙΑ είναι ελεύθερες κι άλλες. που ζούσαν σε γειτονική πόλη. Ο Πλάτων ορίζει την δικαιοσύνη (Πολιτεία Δ. ε) ) «το να έχει και να κάνει κανείς τη δική του και αρμόζουσα σ' αυτόν δουλειά». το 371 π.Χ. το 366 π. Η πολυπραγμοσύνη. και το θάνατο του Επαμεινώνδα. η πόλη όμως δεν θα διέτρεχε κανένα κίνδυνο.·. με στό­ χο να εδραιώσει νέο κοινό τ ω ν Αρκάδων με πιο ισχυρούς δεσμούς. οι Αρκάδες γύρισαν στην προη­ γούμενη χαλαρή οργάνωση τους.Χ. Ο Μάντίνειος Λυκομήδης. Κατά μία άποψη. Και προσθέτει π ω ς αν οι βιοτέχνες αντάλλαζαν ε π α γ γ έ λ μ α τ α κι οι ξυλουργοί γίνονταν υποδηματοποιοί και αντίστροφα. οι ίδιοι θα πάθαιναν μεν ζημιές. όμως τ ω ν τριών γε- . Αμοιβαία ισότητα υπάρχει. συγκάλεσε στα Λεύκτρα αντιπροσώπους α π ' όλους του Αρκάδες. όταν δίνουμε στον άλλον κάτι ίσο μ' αυτό που μας έχει δώσει {Ηθικά Νικομάγ^εια 1132 b 33. Τέτοιου είδους ήταν οι αρχαιότεροι δεσμοί του κοινού τ ω ν Αρκάδων. να είναι υποτελείς.. Η ισότητα εκδηλώνεται στην περίπτωση αυτή με τον ακόλουθο τρόπο: όπως οι άρχοντες εκπληρώ­ νουν το καθήκον τους απέναντι στους αρχόμενους. Μετά τη δολοφονία του ομως. Το χωρίο είναι ελλιπές και καμιά από τις προσπά­ θειες αποκατάστασης του δεν θεωρείται δόκιμη. αν και δεν υπάρχει σύμφυτη δια­ φορά ανάμεσα τους.

Ο Αριστοτέ­ λης δέχεται εδώ σωστή θεωρητικά τη γ ν ώ μ η του Π λ ά τ ω ­ να. Ο Π λ ά τ ω ν πίστευε . Τα επιχειρήματα του Αριστοτέλη. Για άλλη μια φορά αποδεικνύεται ότι η διαφορά είδους είναι ουσιώδης γ ι α την οργάνωση της πολιτείας. φ υ λ ά κ ω ν και γ ε ω ρ γ ώ ν . Τα άτομα που κατέχουν από κοινού. όταν υποστηρίζει π ω ς η κοινοκτημοσύνη γ υ ν α ι κ ώ ν και παιδιών προκαλεί διχόνοιες (ή τουλάχιστον εξασθενίζει τη φ ι λ ί α ) . σύμφωνα με την οποία.τ ε χ ν η τ ώ ν ) και η μεταπήδηση α π ' το ένα γένος στο άλλο. 19. δεν έχουν τ ί π ο τ α κοινό εκτός από το ότι αποτελούν το σώμα τ ω ν π ο λ ι τ ώ ν . λέγει επίσης π ω ς είναι παράλογο να λέει κάποιος «είναι δικό μου» γ ι α ένα πράγμα και ταυτόχρονα να λέει «δεν είναι δικό μου» γ ι α τ ί το ίδιο πράγμα ανήκει και σε άλλους. 18.ΣΧΟΛΙΑ ν ώ ν (αρχόντων. 17. ο ίδιος ο σκοπός αυτός κ α τ α ν τ ά να αντιμάχεται τον εαυτό του" δεύτερον. τούτο ομως το αποδέχεται σωστό μόνο για την περίπτωση της πολιτείας του Π λ ά τ ω ν α . π ω ς η αυτάρκεια είναι περισσότερο επιθυμητή από την «ενότη­ τα». 434. Εκτός α π ' αυτή την ασάφεια που καταλογίζει ο Αριστοτέλης στον Σ ω κ ρ ά τ η . θα ήταν καλύτερο να άρχουν πάντα οι ίδιοι. γ ) . Ο Αριστοτέλης το αποδεικνύει αργότερα (1262 b 1). Το πάντες έχει διπλή σημασία. σημαίνει είτε «όλοι μαζί» είτε «ο καθένας χ ω ρ ι σ τ ά » . η «ενότητα» αντι­ βαίνει στην ύπαρξη τ ω ν μερών που απαρτίζουν την πόλη και που πρέπει να είναι διαφορετικά μεταξύ τους. και μάλιστα χαρακτηρίζει το όλο πράγμα κακουργία (Πολιτεία Δ. θα προκαλούσε τεράστιες βλάβες στην πόλη. στην κριτική της πλατωνικής πολιτείας είναι" πρώτον. με βάση την πείρα από τα παραπάνω ε π α γ γ έ λ μ α τ α . κ α τ ά τη θεωρία του Πλάτωνα. π ω ς όταν σκοπός γίνεται η «ενότητα». 16. όπως θα φανεί αμέσως π α ρ α κ ά τ ω . αν η πόλη έχει στόχο την πλήρη αυτάρκεια" και τρίτο.

Η παραφθαρμένη φράση του Edmond About «ο πλατωνικός πολίτης αντικρίζει με περηφάνεια τον εαυτό του στον καθρέφτη καθώς σκέφτεται π ω ς είναι ο πατέρας χίλιων παιδιών.ΣΧΟΛΙΑ π ω ς . όταν όλοι οι πολίτες θα μπορούσαν να αποκαλέσουν «δικό τους» κ ά τ ι . Ο Αριστοτέλης αντίθετα φρονεί π ω ς ανάμεσα στους πολίτες δεν θα υπάρχει τίποτα περισσότερο από ένα είδος διασπαστικής συγγένειας που θα ποικίλει ανάλογα με τη σπουδαιότητα του κράτους. μητέρα. 463 γ . γιος και κόρη σε μεγάλο πλήθος ανθρώπων δεν εμποδίζει τους φυλακές του να εκπληρώνουν το καθήκον τους ταυτόχρονα με τις υποχρεώσεις που δημιουργεί μια τέτοια συγγένεια. πατέρας. 23. τότε τα αισθήματα της φιλίας και της αδελφοσύνης θα μεταδίδονταν α π ' άκρη σ' άκρη στο κρά­ τος. Σ ύ μ φ ω ν α με το πρότυπο της Πολιτείας μονο οι άρχοντες πρέπει να γνωρίζουν τι μέτρα θα λαμβάνονται για τη διασφάλιση της ενότητας τ ω ν μελών της επίλεκτης κοινωνίας και για την επιλογή τ ω ν νεογέννητων παιδιών. Η αοριστία της σχέσης πατέρα-παιδιού οδηγεί στην πλημμελή φροντίδα και στη μείωση της στοργής. αλλά ξεχνά ότι δεν είναι παρά το ένα χιλιοστό του πατέρα». αδελφή. όπως ακριβώς το σώμα υπομένει. Ο Πλά­ τ ω ν (Πολιτεία 5 μ 462) υποστηρίζει π ω ς οι πολίτες της πολιτείας του θα μοιράζονταν τις χαρές και τις πίκρες. Οι πολίτες θα νιώθουν ή διασπαστική λύπη ή διασπαστική ευχαρίστηση με την αποτυχία ή την επιτυχία του συμπολίτη τους κι ότι τα αισθήματα τους θα είναι αμφίβολα και ασταθή. 21. μοιάζει να εκφράζει απόλυτα το σκεπτικό του Αριστοτέλη. 24. 20. όταν πονά κάποιο από τα μέλη του.464 β) ότι η χρησιμοποίηση του όρου αδελφός. Ο Πλάτων ισχυρίζεται (Πολιτεία 5. 22. Οι Αθηναίοι πριν τον Κλεισθένη ήταν χωρισμένοι σε .

Προφανώς αναφέρεται στον Ηρόδοτο που α­ ποδίδει το έθιμο τούτο στους νομάδες Αυσείς. 499). είτε απομάκρυνση του φονιά για πάντα α π ' την πατρίδα του.Γιατί τόσο ο ένας όσο και ο άλλος δεν είναι παρά το ένα χιλιοστό του πραγματικού πατέρα ή του πραγματικού γιου. ανηψιός ή ξάδελφος κ λ π κάποιων α ν θ ρ ώ π ω ν και το γεγονός αυτό το αναγκάζει να αναπτύσσει διαφορε­ τικές πλευρές του (κοινωνικού) χαρακτήρα του. 765). με αρχηγό τον λεγόμενο φρατρίαρχο. 26. . είτε πληρωμή χρημάτων στους συγγενείς του θύματος (Όμηρος Ίλιάς Σ. άχρωμα κι επιφανειακά. Ίλιάς Λ. 168. 176. 497). αδελφός. 28. που την αποτελούσαν τριάντα άτομα κοινής κα­ τ α γ ω γ ή ς . 180) κι ο Στράβωνας μας δίνουν στοιχεία γ ι α πλήθος λαών με π α ­ ρόμοιες συνήθειες. 171. 30. 29. Η λέξη λύσεις (εξιλασμοί) δηλώνει τις ποινές που επέβαλαν τα δικαστήρια σε άτομα που είχαν διαπράξει φόνο. Στη 'Ρητορικη ο Αριστοτέλης υπογραμμίζει τη ση­ μασία τ ω ν τ α ξ ι δ ι ω τ ι κ ώ ν περιηγήσεων στη θέσπιση της νομοθεσίας. Την άποψη για το τι θεωρείται « τ α μ π ο ύ » μέσα στην οικογένεια και την πρακτική της ομοφυλοφιλίας ανά­ μεσα σε μεγαλύτερους με νεαρότερους άνδρες. Ο Ηρόδοτος (Ιστορία Δ. το ίδιο άτομο είναι ταυτόχρονα γιός. Φυσική υποδιαίρεση της φυλής ήταν η φρατρία. Τέτοιες ποινές ήταν είτε θυσίες και ευχές (Όμηρος Ίλιάς I.ΣΧΟΛΙΑ τέσσερις φυλές. 27. Το επιχείρημα του Αριστοτέλη είναι ότι με το γ ν ω ­ στό οικογενειακό σύστημα. Το π λ α ­ τωνικό σύστημα αποστερεί τα άτομα απο τούτη τη δυνα­ τότητα της πολύπλευρης ανάπτυξης και τα κ α τ α ν τ ά ανε­ πιτήδευτα. Οι δυο αντιρήσεις στο Πλατωνικό σύστημα σχετί­ ζονται με την άποψη και την κοινωνική πρακτική της εποχής. 25. όπως ο Πάτροκλος έφυγε από την Οπούντα (Όμηρος.

Εδώ προσθέτει ότι. της μεταφοράς από τάξη σε τ ά ξ η . Σύμφωνα με τη δεύτερη. προκαλεί περαιτέρω δυσκολίες. δεν συνεισφέρονται στα κοινά συσσίτια. η γη δεν είναι κοινή αλλά διαιρεμένη σε κλήρους. Θα το ακολουθεί π ά ν τ α το στίγμα της προέλευσης του στη νέα του θέση.ΣΧΟΛΙΑ 31. Έ τ σ ι προετοιμάζει το έδαφος για τη δική του λύση που δέχεται. οι καρποί. μα τα προϊόντα τους συνεισφέρονται στα κοινά συσσίτια. σύμφωνα με την π ρ ώ τ η . Οι ιδιοκτήτες καλλιεργούν ο καθέ­ νας τον δικό του κλήρο. Στην αρχή του κεφαλαίου (1262 a 24-32) ο Αριστο­ τέλης υποστηρίζει π ω ς η ασέβεια προς τους γονείς θα εκδηλωνόταν συχνότερα στο σύστημα της κοινοκτημούνης. τρεις περιπτώσεις κοινοκτημοσύνης υπάρ­ χουν. χάνοντας την επαφή με τα μέλη της κοινωνίας της κ α τ α γ ω γ ή ς τους. σε ορισμένες περιπτώσεις. την ιδιοκτησία με κοινή χρήση. μια τέτοια κοινωνία δημιουργεί μια χλιαρή αίσθηση συναδελφωσύνης. 32. Δηλαδή. όμως. Η προ­ σθήκη του Πλάτωνα. 35. η γη είναι κοινή κι η καλλιέργεια της γίνεται από κοινού. 33. 34. Ξεχωρίζοντας τα δυο ζητήματα ο Αριστοτέλης φ α ί ­ νεται να παραδέχεται π ω ς η κοινοκτημοσύνη είναι δυνατή έξω από τα όρια της οικογένειας και π ω ς . εφαρμόζεται στην ιδιοκτησία και όχι στην οικογένεια. Μέχρις εδώ έγινε ανάλυση της κοινοκτημοσύνης σε γυναίκες και παιδιά και τα προβλήματα που δημιουργού­ νται όταν ο πατέρας δεν ξέρει το παιδί ούτε το παιδί τον πατέρα. Στην καλύτερη π ε ρ ί π τ ω σ η . με εξαίρεση τη συνεισφορά για τα συσσίτια και τις θυσίες προς τους θεούς. . χάνουν κάθε προστα­ σία. Η δυσκολία που προκύπτει α π ' αυτή τη γνώση (που μπορεί κάλλιστα να διαρεύσει ή και να διαδοθεί επι τούτου) είναι π ω ς το παιδί δεν μπορεί να χωριστεί εντελώς από την τάξη στην οποία ανήκει (λόγω γέννησης).

Εκτός ίσως α π ' το γεγονός π ω ς ο Αριστοτέ­ λης εκφράζει τη σαφή προτίμηση του για το πρώτο. η καλλιέρ­ γεια γίνεται από κοινού. αναφέρεται στα πλεονεκτήματα ενός συστήματος ατομικής ιδιοκτησίας με ταυτόχρονη ύπαρξη κοινότητας στη χρήση. 36. το οποίο θεωρεί π ω ς είναι το τρίτο είδος α π ' όσα περιέγραψε. Εκείνο που κάνει είναι το να εξετάσει μερικές δυσκολίες που προκύπτουν α π ' το πλατωνικό σύστημα κοινοκτημοσύνης. 0 Αριστοτέλης δεν αναφέρει μια τέταρτη π ε ρ ί π τ ω σ η .ΣΧΟΛΙΑ αλλά διαιρούνται σε μερίδια και μοιράζονται στους πολί­ τες. Η παρατήρηση αυτή. Σύμφωνα με την τρίτη. Αν οι γεωργοί ανήκουν σε διαφορετική και υποδε­ έστερη τ ά ξ η . επανέρχε­ τ α ι σε εμπεριστατωμένη κριτική του πλατωνικού συστή­ ματος. Τέλος. όπως οι είλωτες ή οι καλλιεργητές της ιδα­ νικής πολιτείας του Αριστοτέλη (Πολιτικά 1330 a 25). Δεν γίνεται καμιά αναφορά στο δεύτερο από τα τρία συστήματα. Πρόκειται για σύστημα που λίγο ως πολύ αντιστοιχεί στο πρώτο. Ασχολείται αποκλειστικά με την ιδιοκτησία και χρήση της γης. οι πολίτες δεν θα είναι υποχρεωμένοι να συγκρίνουν εργασία και ανταμοιβή μεταξύ τους με συνέπεια να εκλείψει η κύρια αιτία διχόνοιας. Μπορεί να παρατηρήσει κανείς π ω ς η α ν τ ι μ ε τ ώ π ι σ η του θέματος α π ' τον Αριστοτέλη γίνεται από καθαρά αγροτική σκοπιά. που αποτελεί τον αντίποδα του δεύτερου. αληθινή αυτή . που περιέγραψε. μια κριτική που μερικές φορές καταντάει άδικη. σύμφωνα με την οποία τόσο η ιδιοκτησία όσο και η χρήση μπορούν να μην είναι κοινά. Στη συνέ­ χεια. Κατά την άποψη του δεν υπήρχε κανένα πρόβλημα σχετικό με την ιδιοκτησία και χρήση άλλων μορφών κεφαλαίου. Επίσης δεν προχωρεί σε ανά­ λυση τ ω ν τριών εκδοχών που ανέφερε. η συγκομιδή είναι κοινή και δια­ τίθεται στα κοινά συσσίτια. η γη είναι κοινή.

δεν μπορεί να αποτελεί κριτική σε σχέση με τον Πλάτωνα. γίνεται από τους ίδιους τους πολίτες . δεν έχουν κοινή περιουσία. Μ' αυτή την προϋπόθεση. κατά τον Αριστοτέλη. αν και πολίτες. . υπάρχει μόνο κοι­ νή χρήση τ ω ν προϊόντων. Σύμφωνα με την π ρ ώ τ η . το οποίο τους προσφέρουν οι γε­ ωργοί σε αντάλλαγμα της άσκησης τ ω ν π ο λ ι τ ι κ ώ ν και σ τ ρ α τ ι ω τ ι κ ώ ν καθηκόντων τους. παρόλο που δεν το αναφέρει.ΣΧΟΛΙΑ καθαυτή. αφού οι φυλακές του διακρίνονται σ α φ ώ ς από τους καλλιεργητές και οι τελευταίοι. οδηγεί στα προ­ βλήματα που αναφέρονται στο κείμενο. δεν θα είχαν λόγο να συγκρίνουν τη δική τους σκληρή εργασία με τις μικρότερες απολαβές από την ευκολότερη εργασία με περισσότερες απολαβές τ ω ν άλλων κι έτσι μια πηγή δ α φ ω ν ι ώ ν μεταξύ τ ω ν πολιτών δεν θα υπήρχε. 37. που ισχύει μόνο για την τάξη τ ω ν φ υ λ ά κ ω ν . γ ι α τ ί εφόσον οι πολίτες δεν θα εργάζονταν οι ίδιοι. π ω ς υπάρχει σύστημα κοινής χρήσης της γης. γ ι α τ ί προϋπόθε­ ση και τ ω ν δυο είναι η κοικοκτημοσύνη της γης. καλλιεργούν και καταναλώνουν κ α τ ' αποκλειστικότητα. που δεν αποτελεί προϋπόθεση στην Πολιτεία. Ο Αριστοτέλης υποθέτει εδώ. Στο πλατωνικό σύστημα επομένως δεν υπάρχει κοινοκτημοσύνη. Η δεύτερη εκδοχή. δυο δυνατότητες υπάρχουν στον τρόπο καλλιέργειας της γης. Στο πλατωνικό σχή­ μα η γη κατέχεται αποκλειστικά από την αγροτική τάξη κι ένα στοιχείο κοινοκτημοσύνης είναι ότι η τάξη τ ω ν « φ υ ­ λ ά κ ω ν » έχει δικαίωμα κοινής χρήσης του προϊόντος που παράγεται από τη γ η . Η πρώτη όμως θα οδηγούσε σε διαφορετικά συμπεράσματα. Παρατηρούμε π ω ς καμιά α π ' αυτές τις εκδοχές δεν προτείνεται στην Πολιτεία του Πλάτωνα.ιδιοκτήτες της γης. Τα μέλη της αγροτικής τάξης κατέχουν. η καλλιέργεια γίνεται από μια τάξη χωριστή κι υποδεέστερη από την τάξη τ ω ν ιδιοκτητών και σύμφωνα με τη δεύτερη.

Στο χωρίο τούτο ο Αριστοτέλης αναφέρεται ξανά στην κοινοκτημοσύνη τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν . Ο Π λ ά τ ω ν στο Νόμοι (Ε. επειδή ο Π λ ά τ ω ν (Πολιτεία 6. Κατά μία άποψη. 424 α) το εφαρμόζει στην απόλυτη κοινοκτη­ μοσύνη. . Προσθέτει όμως π ω ς φίλαυτος είναι επίσης εκείνος που οι πράξεις του είναι δίκαιες και σωστές. π ω ς η έκταση της γης που ανήκει στον καθένα θα υπόκειται σε περιορισμό. 10). στο πρότυπο του: 39. Πιο συγκεκριμένα ο Αριστο­ τέλης στο Ηθικά Νικομάχεια λέγει π ω ς κ α λ ώ ς οι φίλαυτοι άνθρωποι δεν χαίρουν καμιάς εκτίμησης από την κοινωνία. 43. Ο ίδιος το ερμηνεύει σ ύ μ φ ω ν α με τη θέση του προσθέτοντας « σ ε ό. 40. και όχι ο νομικός καταναγκασμός. Έ τ σ ι ο Αριστοτέλης φτάνει «ιδιοκτησία με κοινή χρήση».τι αφορά τη χρήση». δ. όπως στον Π λ ά τ ω ν α . Η αρετή. χωρίς ωστόσο να υποτιμά τα δικαιώματα ή την εξουσία του ατόμου. από α γ ά π η προς τον εαυτό του. π ω ς θα πληρώνουν ένα μέρος της π α ρ α γ ω γ ή ς τους στους φύλακες. ο Αριστοτέλης αποβλέπει σε μια ανθρώπινη νομοθεσία γ ι α να επιτύχει αποτελέσματα που σε διαφορετική π ε ρ ί π τ ω σ η θα περίμενε κανείς από την ηθική και θρησκευτική διαμόρφωση της συνείδησης και σε τούτο σ υ μ φ ω ν ε ί με τον Π λ ά τ ω ν α . 38. επειδή η έντονη α γ ά π η προς τον εαυ­ τό γίνεται αιτία κάθε κακού. παρόλο που εδώ ανα­ λύει τα της κοινοκτημοσύνης της περιουσίας. Το α ξ ί ω μ α τούτο που αποδίδεται στον Πυθαγόρα (Διογένης Ααέρτιος 8. 42.ΣΧΟΛΙΑ εκτός από δυο περιορισμούς. Πρώτον. Σκόπιμα το επικαλείται εδώ ο Αριστοτέλης. γ ι α τη δική τους κοινή χρήση και δεύτερον. 41. θεωρήθηκε από τον Επίκουρο ως ε π ι τ α γ ή γ ι α εφαρμογή της κοινοκτημοσύνης. 731) χαρακτηρίζει τη φιλαυτία ως το μεγαλύτερο τ ω ν κ α κ ώ ν και τη θεωρεί έμφυτη σε πολλούς. κι αυτόν κανείς δεν τον κατηγορεί γ ι α φ ι λ α υ τ ί α .

της πνευματικής καλλιέργειας και τ ω ν νόμων είναι ο κατάλληλος τρόπος για να συσταθεί μια κοινωνία και ν' αποκτήσει ενότητα. Πιθανόν έχει την έννοια της «πνευματικής καλλιέρ­ γ ε ι α ς » . Άλλωστε το μη γεωργεΐν τους φύλακας είναι Δωρικός πολιτικός θεσμός.ΣΧΟΛΙΑ 44. Επειδή σύμφωνα με τον Αριστοτέλη το σύστημα κοινοκτημοσύνης περιορίζει σημαντικά το χώρο άσκησης της αρετής. Τούτο όμως δεν είναι το πλατωνικό σύστημα. 47. μα η καλλιέργεια της είναι δουλειά τ ω ν « ε ι λ ώ τ ω ν » . ώστε η κοινοκτη­ μοσύνη να βρίσκεται στην υπηρεσία όλων (1263 a 39). Δηλώνει π ω ς ο συνδυασμός της κοινωνικής συνήθειας. 48. Μια τέτοια ζωή είναι λοιπόν αδύνατη. Οι φύλακες του Πλάτωνα δεν κατέχουν γη και οι αγρότες του είναι τόσο αγρότες όσο και ιδιοκτήτες. χωρίς όμως. Ο νομοθέτης πρέπει με τη νομοθεσία του να δη­ μιουργήσει ένα νέο πνευματικό κράτος. α ν τ ί ' ν α τις μειώσει. να είναι είλωτες. είναι προτιμότερο α π ' οποιοδήποτε άλλο (1263 a 22). που έγινε την εποχή του Αριστείδη γ ι α να επαναφερθεί ο παραπάνω Δωρικός θεσμός. Ο Αριστο­ τέλης λέγει π ω ς ο σωστός νομοθέτης πρέπει να δημιουργή­ σει μια εθιμική τάση προς κοινή χρήση της ιδιοκτησίας. είναι ά γ ν ω - . Το αποτέλεσμα τούτης της προσπάθειας τ ω ν Σ π α ρ τ ι α τ ώ ν . Η σωστή σημασία της «νομοθεσίας» εδώ πρέπει να συνδυαστεί με το παραπάνω χωρίο (1263 a 26). στον καθένα. Το ισχύον σύστημα της ιδιοκτησίας. Οι «ομότιμοι» τ ω ν Σ π α ρ τ ι α τ ώ ν (που είναι αντίστοι­ χοι τ ω ν « φ υ λ ά κ ω ν » του Π λ ά τ ω ν α ) κατέχουν τη γ η . επειδή βρί­ σκεται σε αντίθεση με τις φυσικότερες κλίσεις της ανθρώ­ πινης φύσης. βελτιωμένο με νέους νόμους. στερεί τον άνθρωπο από τις φυσικές ηδονές και τη στοργή και αυξάνει τις πιθανότητες διχόνοιας. 46. 45.

Η αιτία όμως είναι γ ν ω σ τ ή . λόγω της φ τ ώ χ ι α ς τους. Α λ λ ω ­ στε η αντίρρηση του Αριστοτέλη στο 1262 a 40 προϋποθέτει π ω ς η κοινοκτημοσύνη τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν και τ ω ν π α ι δ ι ώ ν περιορίζεται στους φύλακες.μ ε αποτέλεσμα οι περισσότεροι. σ' ένα χωρίο που κατά τ' άλλα είναι αφιερωμένο στο θέμα της ιδιοκτησίας ή μη της περιουσίας. Δεν α ν τ ι μ ε τ ω π ί ζ ε τ α ι η π ε ρ ί π τ ω σ η κοινοκτημοσύνης α γ α ­ θών και όχι γ υ ν α ι κ ώ ν και π α ι δ ι ώ ν . Ο Αριστοτέλης παραλείπει ή του διαφεύγει. 52.· . Φαίνε­ τ α ι καθαρά π ω ς η κοινοκτημοσύνη τ ω ν γυναικών. χωρίς π ά ν τ ω ς να εκλείψει η διάκριση αρχόντων . 417 α και Δ. 49. π ω ς ο Πλάτωνας δηλώνει σ α φ ώ ς π ω ς οι γεωργοί έχουν ατομική ιδιοκτησία και ζουν σε χωριστές. ιδιωτικές οικογένειες. 419) κάνει σαφές π ω ς το σύστημα της κοινοκτημοσύνης τ ω ν α γ α θ ώ ν δεν εφαρμόζεται στο σύνολο τ ω ν π ο λ ι τ ώ ν .ΣΧΟΛΙΑ στο. Παρατηρούμε ακόμη π ω ς αναφέρεται ξανά στο θέμα της κοινοκτημοσύνης γ υ ν α ι κ ώ ν και π α ι δ ι ώ ν . Επομένως και οι δυο τάξεις θα κινούνται π ά ν ω στην ίδια βάση. Ωστόσο ο Π λ ά τ ω ν (Πολιτ. 3) Κοινοκτημοσύνη γ υ ν α ι κ ώ ν και π α ι δ ι ώ ν . όχι α γ α θ ώ ν . 2) Καμία κοινοκτημοσύνη. Ο περιουσιακός πλούτος της Σπάρτης είχε μαζευτεί στα χέρια λ ί γ ω ν π ο λ ι τ ώ ν . π α ι δ ώ ν και α γ α θ ώ ν . 50. 51. ανα­ γκάστηκαν να της προσθέσουν και πολίτες που εργάζονταν στα χωράφια. Η στενή φιλία που προκύπτει από την κοινοκτημο­ σύνη θα υπάρχει τόσο στους αγρότες όσο και στους φύλα­ κες. Επειδή όμως η ασφάλεια τ ω ν λ ί γ ω ν πλουσίων της πόλης απαιτούσε στρατιωτική δύναμη. Γ. Εξετάζονται τρεις π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς : 1) Κοινοκτημοσύνη γ υ ν α ι κ ώ ν . να είναι υποχρεωμένοι να εργάζονται στα χωράφια γ ι α τ ί "αλ­ λιώς δεν μπορούσαν να πληρώσουν το τίμημα της Σπαρ­ τιατικής εκπαίδευσης. τ ω ν παιδιών και τ ω ν α γ α θ ώ ν αφορά μόνο τους φύλακες.

Αν γεωργοί και φύλακες είναι το ίδιο. ό π ω ς στην π ε ρ ί π τ ω ­ ση του δούλου. τ ω ν κατοικίδιων ζ ώ ω ν . ο κατώτερος κερδίζει από την υ π ο τ α γ ή του στον ανώτερο. 54. 57. την άποψη π ω ς όλοι οι πολίτες είναι προικισμένοι με αρετή τέτοια ώστε να μπορούν να μεταπηδούν από τις ασχολίες τους στην άσκηση της εξου­ σίας και τανάπαλιν.ΣΧΟΛΙΑ και αρχομένων. Σ' ετούτο το χωρίο όπως και στα επόμενα. κάτι που αποτελεί και άποψη του Π λ ά τ ω ­ να. Σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α η αντίθεση έγκειται στο ότι οι φύ­ λακες θα δρουν σαν φρουρά τοποθετημένη σε εξαρτημένη πόλη κι οι γεωργοί κι οι τεχνίτες θα είναι οι πολίτες τούτης της πόλης. κατά την άποψη του Αριστοτέλη. όση το ωραίο αλλά άψυχο άγαλμα με του ζωντανούς και . Ο Αριστοτέλης επικρίνει εδώ την άποψη π ω ς υπάρ­ χουν προικισμένες τάξεις και προτείνει. 55. οι π ρ ώ τ ο ι δεν θα αποκομίζουν κανένα όφελος από την υπακοή τους. τ ω ν υπηκόων του απόλυτου μονάρχη. Και ο Πολύβιος επικρίνει το πολίτευμα τούτο λέ­ γοντας «Η Πολιτεία του Π λ ά τ ω ν α έχει τόση σχέση με την πολιτεία τ ω ν Ρ ω μ α ί ω ν . Ή . Λακεδαιμονίων και Καρχηδονίων. που είναι περιττοί αριθμοί. ως πιο κατάλληλη για τις συνθήκες τ η ς Ελληνικής πόλης την π ρ α κ τ ι κ ή του «άρχειν και άρχεσθαι». Μπορούμε να υποθέσουμε π ω ς οι αντίπαλες τάσεις θα είναι εκείνοι που ζουν με κοινοκτημοσύνη γυναικών και περιουσιών κι εκείνοι που ζουν με τον αντίθετο τρόπο. τα μέρη του αριθμού 24 είναι 3 + 5 + 7 + 9 . Τούτα τα δυο είναι βέβαια στενά συνδεδεμένα και το χωρίο τούτο αποτελεί είδος π α ρ α ρ τ ή ­ ματος στα υπόλοιπα επιχειρήματα. 53. Ό π ω ς για π α ρ ά δ ε ι γ μ α . 56. ο Αρι­ στοτέλης περνά από την κριτική του πλατωνικού συστή­ ματος κοινοκτημοσύνης στην κριτική του πλατωνικού συ­ στήματος διακυβέρνησης.

63. Η Αθήνα. Ο ρόλος τ ω ν αγροτών φαίνεται μόνο από τα συμφραζόμενα και είναι να συντηρούν με το προϊόν της εργασίας τους τους άρχοντες και τους φύλακες. επομένως: 12 Χ 2 Χ 210 = 5040. κ α τ ' εξαίρεση. 58. δηλαδή. Ο Π λ ά τ ω ν α ς αναφέρει 5040. 59. που ορίζεται συ­ νήθως από τη θάλασσα ή από κάποια λοφοσειρά. μιλ. ούτε για κοινότητα γυναικών και παιδιών. αλλά για να υποδείξει νόμους που μπορούν να προσαρμοστούν στα τότε υπάρχοντα π ο ­ λιτεύματα. Σ τ ο βιβλίο Δ των Πολιτικών ο Αριστοτέλης συνδέει το κνριον με το βονλενόμενον μέρος της πόλης και γ ι ' αυτό τον λόγο σ' ετούτο το χωρίο συνδυάζει τους δυο όρους γ ι α να περιγράψει τους «τέλειους φύλακες» που ασκούν τη διακυβέρνηση. Οι πολιτικές αρχές είναι θετικότερες και π ρ α ­ κτικότερες από εκείνες της ιδανικής πολιτείας. κατείχε έκταση 1000 τ ε τ ρ α γ ω ν ι κ ώ ν μιλίων κι η Κόρινθος έκταση 350 τ ε τ ρ . Στους Νόμους δεν γίνεται λόγος ούτε για κοινοκτημοσύνη. 61. Οι Νόμοι είναι έργο της μεγάλης ηλικίας του Π λ ά ­ τωνα που δεν γ ρ ά φ τ η κ ε για ν αναιρέσει την Πολιτεία όπως πολλοί πιστεύουν. 60. Η έκταση της Βαβυλώνας ήταν περίφημη κι α π έ ­ ραντη.. που το καθένα αποτελείται από 210 πολίτες-οπλίτες. 178) παραδίδει π ω ς η περίμετρος του εξωτερικού περιβόλου των τ ε ι χ ώ ν της ήταν 480 αρχαία στάδια. ο μέσος όρος έκτασης . αριθμό που θεωρεί «ιερό». έχει περιορισμένη έκταση. Διαιρεί τη χ ώ ρ α σε δώδεκα τομείς που τον καθένα κατέχει μία από τις δώδεκα φυλές.ΣΧΟΛΙΑ π ρ α γ μ α τ ι κ ο ύ ς ανθρώπους» ( Σ Τ . Ο Αριστοτέλης έχει υπόψη του π ω ς η ελληνική πόλη-κράτος. Η κάθε φυλή χ ω ρ ί ζ ε τ α ι σε δυο μέρη. Ο Ηρόδοτος (Α. 4). Π ρ α γ μ α τ ι κ ά στην Πολιτεία τ ί π ο τ α τέτοιο δεν δη­ λώνεται με σαφήνεια. γιατί είναι πολλαπλάσιος του 12. 62. γύρω στα 89 χιλιόμετρα.

66.ΣΧΟΛΙΑ όμως τ ω ν ελληνικών πόλεων ήταν περίπου 70 τ ε τ ρ α γ ω ν ι κ ά μίλια. 698). σύμφωνα με τα Πάρια Μάρμαρα. 65. π . που απαιτούνται για τον καθορισμό του ζητούμενου μεγέθους περιουσίας. Αναλύοντας το θέμα του απαραίτητου στρατιωτικού εξοπλισμού. Δεν πρέπει να περιοριζόμαστε στον μοναδικό στόχο της ήρεμης ζωής. όπου συμπε­ ριλάβαμε και την άμυνα σε κάθε εξωτερική επιβουλή. Η σημασία αυτού που μπορεί να ομομαστεί «εξω­ τερική πολιτική» και της πολεμικής ετοιμότητας ως βάση της εξωτερικής πολιτικής. Αναφέρεται σ' αυτήν και π α ρ α κ ά τ ω . Για π α ρ ά δ ε ι γ μ α . θα πρέπει να διαθέτει τ' απαιτούμενα αμυντικά μέσα από εξωτερική ή εσωτερική επιβουλή. Ό π ω ς ακριβώς κάναμε. π ρ ά γ μ α που επίσης σήμαινε τις σχέσεις μας με τους άλ­ λους. Με τον ίδιο τρόπο εδώ ζητά πλήρη και σαφή προσδιορισμό τ ω ν μέσων. επί της διακυβέρνησης των Β α κ χ ι ά δ ω ν . σελ. όταν ασχολούμασταν με την απαι­ τούμενη ποσότητα στρατιωτικού εξοπλισμού. 64. Τούτοι οι τελευταίοι καθώς πλούτιζαν κι έχοντας δικαίωμα ιδιοκτη­ σίας. 3. πρέπει ακόμη να περι­ λάβουμε και το στόχο της φιλελεύθερης ζωής. . Χ . προσπαθούσαν ν' αγοράζουν τα μεγάλα κ τ ή μ α τ α και . που από τη φύση του εμπεριέχει και τις σχέσεις μας με τους άλλους. (Cambridge Ancient History. είναι μεγαλύτερη από την έμ­ φαση που της δίνει εδώ ο Αριστοτέλης. τομ. κινδύνευε να εκδημοκρατιστεί από το ανήσυ­ χο Ιωνικό πνεύμα των εργατών και τ ε χ ν ι τ ώ ν . που στη­ ριζόταν στις μεγάλες ιδιοκτησίες των αρχαίων Δωρικών οικογενειών. ήταν σύγχρονος ή και λίγο προγενέστερος του Λυκούργου κι έζησε στην Κόρινθο. Ο Φείδων έβλεπε π ω ς το ολιγαρχικό πολίτευμα της π α τ ρ ί δ α ς του. έζησε στα τέλη του 9ου αι. ο Αριστοτέλης ισχυρίζεται π ω ς πρέπει να ξεκαθαριστεί π ρ ώ τ α ο σκοπός για τον οποίο α π α ι τ ε ί τ α ι . Ο Φείδων.

πολιτικό και σ τ ρ α τ η γ ό .360 π . είναι ένα πολίτευμα που μπορεί να περιγραφεί ως μείξη ή α μ ε σ ό τ η τ α » . διαχωρίζοντας το πολίτευμα τ ω ν Σ π α ρ τ ι α τ ώ ν από την πολιτεία. 67. Το επιχείρημα τούτο αδικεί τον Π λ ά τ ω ν α . μοιάζει ν' ακολουθεί διαφορετική γ ρ α μ μ ή . που έζησε γ ύ ρ ω στο 400 . 69. Αρχύτα τον Ταραντίνο. Ο Π λ ά τ ω ν α ς προτείνει τη διάθεση ξεχωριστής οι­ κίας για κάθε παντρεμένο γ ι ό . Η πολιτεία. ολιγαρχικά. Ο Αριστο­ τέλης περιγράφει την πολιτεία σαν το καλύτερο δυνατό πολίτευμα για τη μέση πόλη και προβάλει το πολίτευμα των Σ π α ρ τ ι α τ ώ ν ως π α ρ ά δ ε ι γ μ α . στην περιγραφή της «τέλειας πολι­ τείας» του. εισηγήθηκε την ψήφιση νόμου. Ε δ ώ . μιας τέτοιας μεικτής μορφής. ό π ω ς την περιγράφει ο ίδιος ο Αριστο­ τέλης στο Δ βιβλίο. το Περί Νόμων και Δικαιοσύνης. δημοκρατίας κι ολι­ γ α ρ χ ί α ς . μ α θ η μ α τ ι κ ό . Σ τ η ρ ί ζ ε τ α ι στην ύπαρξη πολυάριθμης μεσαίας τάξης και πολιτικά δ ι κ α ι ώ μ α τ α έχουν εκείνοι που έχουν την οικονομική δυνατότητα να κρατούν όπλα. ένα κοντά στην πόλη κι ένα στα σύνορα. Τ ο ύ τ ο ς σ' ένα σ ύ γ γ ρ α μ ά τ ο υ .ΣΧΟΛΙΑ να καταλαμβάνουν τα ψηλότερα α ξ ι ώ μ α τ α . Κ α τ ' . Ο Φείδωνας λοιπόν. 68. βαίος αποσπάσματα (Περί πολιτείας 134) του οποίου διέσωσε ο Στο­ αναφέρει π ω ς το καλύτερο πολίτευμα είναι σύνθετο από όλα τα άλλα και περιέχει από λίγο θεσμούς από δημοκρατικά. με τον οποίο ν' απαγορεύεται η π ώ λ η σ η κ τ η μ ά τ ω ν από τις αρχαίες Δωρι­ κές οικογένειες κι έτσι να παραταθεί η επίδραση τ ω ν ολι­ γ α ρ χ ι κ ώ ν στο πολίτευμα. Χ . 70. α π ' ότι θα δούμε. δίνει σε κάθε πολίτη δυο διαφορετικούς κλή­ ρους και δυο διαφορετικά σ π ί τ ι α . Είναι πιθανό να υπαινίσσεται τον περίφημο Π υ θ α ­ γόρειο φιλόσοφο. Το παράξενο είναι π ω ς κι ο ίδιος ο Αριστοτέλης. βασιλικά και αριστοκρατικά π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α .

Τούτο μοιάζει να έρχεται σε αντίθεση με την Αρι­ στοτελική άποψη (Βιβλίο Δ ) . στο ίδιο βιβλίο. που θ' αποτελέσουν τα μέλη της βουλής περιλαμβάνει τρία στάδια. που συνδυάζει τρία στοιχεία. Τ ώ ρ α δημοσιεύεται ολόκληρος ο κατάλογος των προεκλεγ- . Η αντίρηση τ ώ ρ α έγκειται στο ότι ο Π λ ά τ ω ν α ς αντιφάσκει στη δική του σύλληψη για το «πλησιέστερο προς το ιδανικό» πολίτευμα και δεν αναμει­ γνύει στην ουσία μοναρχία με δημοκρατία. αλλά τη μορφή που πλησιάζει περισσότερο στο ιδανι­ κό. κι εκλέγονται αντιπρόσωποι των τεσσάρων τάξε­ ων. αλλά μια συνταγματική μοναρχία με μια μετριοπαθή δημοκρατία. Και δεύτερον δεν προτείνει ν' αναμειχθεί η τυραννίδα με το είδος τ η ς δημοκρατίας που «είτε δεν είναι πολίτευμα είτε είναι το χειρότερο α π ' όλα». δηλώνει π ω ς είναι καλύτερο να συνδυάζονται περισσότερα στοιχεία α π ' αυτά που αποτελούν την πολιτεία. Το π ρ ώ τ ο . Σ τ ο δεύτερο στάδιο γίνεται η οριστική εκλογή των αντιπροσώπων. είναι η καλύτερη δυνατή διακυβέρνηση μιας μέ­ σης πόλης. όπου η πολιτεία αποτελού­ μενη από τα δυο στοιχεία της δημοκρατίας και της ολι­ γ α ρ χ ί α ς . Α π ' την άλλη όμως. Η προηγούμενη αντίρηση ήταν π ω ς το πολίτευμα που περιγράφεται στους Νόμους. δεν θα ήταν το πλησιέ­ στερο προς το «ιδανικό». 73. ό π ω ς των Σ π α ρ τ ι α τ ώ ν . παρόλο που είναι συνδυα­ σμός μοναρχίας και δημοκρατίας. 71. 72. Ο Π λ ά τ ω ν εδώ δεν καθορίζει αριθμό αντιπροσώπων από την κάθε τ ά ξ η .ΣΧΟΛΙΑ αρχήν στο Νόμοι δεν π ρ α γ μ α τ ε ύ ε τ α ι το «ιδανικό» πολίτευ­ μα. όπου γίνονται προκαταρκτικές εκλογές επί τέσσερις συνεχείς μέρες. Το πλατωνικό σύτημα εκλογής των 360 μελών. είναι ένα είδος προ-εκλογών. προτείνει μόνο την «ταξική» μέθοδο ψηφοφορίας που περιγράφει ο Αριστοτέλης. μια κι είναι πολίτευμα που απο­ τελείται από δυο μόνο στοιχεία κι άρα κατώτερο από μια πιο «αριστοκρατική» μορφή.

εκλέγουν μαζί. Ε χ ο υ μ ε αναφέρει και πιο π ά ν ω π ω ς ο Π λ ά τ ω ν στους Νόμους του δεν π ρ α γ μ α τ ε ύ ε τ α ι το «τέλειο» π ο λ ί τ ε υ μ α . Ας σημειωθεί εδώ π ω ς ο Αριστοτέλης δεν είναι απόλυτα ακριβής λέγοντας π ω ς ίσος αριθμός υποψηφίων εκλέγεται από κάθε τάξη κ α τ α το π ρ ώ τ ο στάδιο.ΣΧΟΛΙΑ μένων α ν τ ι π ρ ο σ ώ π ω ν του π ρ ώ τ ο υ σταδίου κι όλοι οι π ο ­ λίτες των τεσσάρων τ ά ξ ε ω ν . ίσο αριθμό (180) α ν τ ι π ρ ο σ ώ π ω ν από κάθε τ ά ξ η . που θ' αποτελέσουν τη βουλή τ ω ν 360. η εκλογή όμως καθαυτή δεν είναι οριστική. Δεν αληθεύει α π ό λ υ τ α για το δεύτερο. Το περίεργο μόνο είναι π ω ς . 74. 76. Πρέπει να χρησιμοποιηθεί και κλήρωση. Η διαδικασία ό μ ω ς δεν έχει τελειώσει α κ ό μ η . όπου όλοι είναι υποχρεωμένοι να συμμετέχουν. πρέπει να μειωθεί με κλήρωση ο αριθμός τ ω ν αντιπροσώπων κάθε τ ά ξ η ς από 180 σε 90. 75. μόνο τα μέλη τ ω ν τριών π ρ ώ τ ω ν τάξεων προεκλέγουν τους αντιπρόσωπους α π ό την τ ρ ί τ η τάξη και μόνο τα μέλη τ ω ν π ρ ώ τ ω ν δυο τ ά ξ ε ω ν προεκλέ­ γουν τους αντιπροσώπους τ η ς τ έ τ α ρ τ η ς τ ά ξ η ς . Π ρ έ π ε ι να π α ρ α δ ε χ τ ο ύ μ ε όμως π ω ς αν οι προνομιούχες τ ά ξ ε ι ς πλεονεκτούσαν στο π ρ ώ τ ο στάδιο. Η δήλωση τούτη ισχύει μόνο γ ι α το π ρ ώ τ ο . Κ α τ ά το σύστημα του Π λ ά τ ω ν α τα μέλη και τ ω ν τεσσάρων τάξεων προεκλέγουν τους αντιπρόσωπους α π ό τις δυο π ρ ώ τ ε ς τάξεις. Κ α τ ά το τρίτο και τελευταίο στάδιο του πλατωνικού συ­ στήματος. τελικό στάδιο ψηφοφορίας. Έ τ σ ι αναδει­ κνύονται τελικά 90 αντιπρόσωποι από κάθε τ ά ξ η . Μπορεί η οριστική εκλογή να έγινε κατα το δεύτερο στάδιο. π ρ ο κ α ­ ταρκτικό στάδιο της ψηφοφορίας. αλλά το πλησιέστερο προς αυτό. θα διατηρούν τούτο πλεονέκτημα και στο δεύτερο. Η κριτική λοιπόν του Αριστοτέλη δεν έχει άλλο σκοπό π α ρ α να δείξει π ω ς υ­ πάρχουν κι άλλα περιθόρια ανάλυσης κι αυτή α π ο π ε ι ρ ά τ α ι να κάνει στα βιβλία Γ και Δ.

Ό τ α ν ο Αριστοτέλης ασκεί κριτική είναι α π ό ­ λυτος. Σ τ η μετάφραση του Αρετίνου ο Φαλέας. ήταν αποικία των Μεγαρέων και την ίδρυσαν το 675 π . εκδοχή που θεωρεί σωστή και ο Κοραής. Χ . Ο Πλούταρχος (Σόλων 20) αναφέρει π ω ς ο Σόλων επέτρεψε στις κληρονόμους να παίρνουν προίκα την πατρι­ κή κληρονομιά κι απαγόρευσε την προίκα στους υπόλοι­ πους γ ά μ ο υ ς . Ή τ α ν γ ν ω σ τ ή για το μαντείο της του Απόλλωνα. Επιπλέον το σύστημα της ισοκτημοσύνης του Φαλέα είναι προσφιλές και γ ν ω σ τ ό στους Δωριείς. φέρεται ως Κ α ρ χ η δ ώ ν . Π α τ ρ ί δ α του είναι η Χαλκηδών ή Κ α λ χ η δ ώ ν ( Η ρ ό δ ο ­ τος Δ. ως άποικοι των Μεγαρέων ήταν γνωστοί για τις φιλοσοφικές και πολιτικές του ασχολίες. πόλη στη μεσημβρινή έξοδο του Βοσπόρου. Ο Μοντεσκιέ στο Πνεύμα του Νόμου επικρίνει τούτο το νόμο του Φαλέα. ό π ω ς μαρτυρεί και το ιερό και μαντείο του θεού τ ω ν Δωριέων. Α π ' ετούτο το χωρίο φαίνεται π ω ς ο Π λ ά τ ω ν ανα­ φερόταν στη συνολική συγκέντρωση πλούτου κάθε πολίτη . ορίζοντας η νύφη να μην παίρνει άλλη προίκα παρα μόνο τρεις φορεσιές και οικιακά σκεύη μικρής αξίας. από εκεί κ α τ α γ ό τ α ν κι ο γ ν ω ­ στός μαθητής του Π λ ά τ ω ν α . Απόλλωνα. Δεν είναι όμως πιθανή γ ι α τ ί οι Χαλκιδείς. 79. τότε που γινόταν πολύς λόγος για τα πολιτεύμα­ τ α . 77. στους οποίους πιθανώς και να άσκησε κριτική. Ό τ α ν θεμελειώνει τα επιχειρήματα του δεν διστάζει να δανειστεί στοιχεία και από τους προγενέστερους του. που ήσαν πιθανώς οι π ρ ώ τ ο ι άποικοι. 78. Ό π ω ς και το Βυζάντιο. Ξενοκράτης. Ε ι κ ά ζ ε τ α ι π ω ς έζησε πολλά χρόνια μετά τον Σάλωνα κι ίσως μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου.• " < i ΣΧΟΛΙΑ '. Ο Φαλέας δεν αναφέρεται πουθενά αλλού παρά μόνο στον Αριστοτέλη.:'„'·• i » τούτη η ανάλυση του έχει πολλά κοινά σημεία ι με τους Νόμους του Π λ ά τ ω ν α και σε μερικά μάλιστα στηρίζεται σ' αυτούς. 85).

Χ. Την πόλη ίδρυσε ο Ευάνθης. μαζί με Λοκρούς. όσο και τα συστήματα ισοκτημοσύνης και προτείνει ένα σύστημα που θα βασίζεται στην ηθική παιδεία και που αυτή με τη σειρά της θα προδιαθέτει και θα εξασφαλίζει την ορθή χρήση της περιουσίας. βάσει της αρχής της «αναλογικής ισότητας».Χ. π ρ ά γ μ α που συντέλεσε στην περαιτέρω πολύχρονη ακμή της πόλης. πόλη της Κ ά τ ω Ιταλίας στην ανατολική ακτή της χερσοννήσου της Βρεττίας. Επειδή δεν ήταν δυνατόν να διατηρηθούν ακέραιοι οι αρχικοί κλήροι. π α ρ ά το γ ρ ά μ μ α του νόμου. Οπουντίους και Κορίνθιους. Η άποψη του Αριστοτέλη είναι π ω ς τ' α ξ ι ώ μ α τ α πρέπει να δίνονται ανάλογα με την αξία. 82. Φαίνεται όμως π ω ς είχε χαρακτήρα αριστοκρατικό και τιμοκρατικό. που απαιτούσε την κ α τ ο χ ή ολόκληρου κλήρου. το Π ρ ώ τ ο ς νομοθέτης της ήταν ο 683 Ζάλευκος το 660 π. Οζολούς. ό π ω ς κι η μητρόπολη. Ο Αριστοτέλης απορίπτει τόσο τα συστήματα κοινοκτημοσύνης... που δίνει α ξ ι ώ μ α τ α στους . 83. όταν τον έδιωξαν από τις Συρακούσες. που ιδρύθηκε από τον τύραννο της Κορίνθου Περίαν­ δρο. Η π α ρ α κ μ ή της άρχισε το 356 π. που κατόρθωσε να υπάγει σε μία διοίκηση. έπρεπε να γίνονται δεκτοί σ τ ' α ξ ι ώ μ α τ α και άνθρωποι που δεν κατείχαν π α ρ α μόνο ένα μικρό μέρος των αρχικών κλήρων. τα τέως αυτοδιοικούμενα φύλα της πόλης. 84. Η Λευκάδα ήταν αποικία Κερκυραίων και Κορίν­ θιων. που μ ε τ α τ ρ ά π η κ ε σε δημοκρατία μετά τη διάλυση των τιμοκρατικών θεσμών. Για το πολίτευμα της δεν γνωρίζουμε τ ί π ο τ ' άλλο α π ' όσα αναφέρονται εδώ. 81. Ο Αριστοτέλης εννοεί τους Επιζεφύριους Λοκρούς. όταν έγινε τύραννος της ο Διονύσιος ο νεώτερος. π. 80. Η πόλη ανα­ π τ ύ χ θ η κ ε με τη γ ε ω ρ γ ί α και το εμπόριο κι έγινε μια από τις σπουδαιότερες της Κ ά τ ω Ιταλίας.Χ.ΣΧΟΛΙΑ ενώ ο Φαλέας αναφέρεται μόνο στην κ τ η μ α τ ι κ ή .

όπου λέγει π ω ς ο ομιλητής. Η διάκριση ανάμεσα στο δεύτερο και το τρίτο είναι ανεπαίσθητη. Ό μ η ρ ο ς . Ίλιάς I. Ο Αριστοτέλης εδώ δεν αναφέρεται γενικά στο θέμα. με την άμεση εκπλήρωση της επι­ θυμίας του. Σ τ ο τρίτο ο κακοποιός α π ο ζ η τ ά απόλαυση που δεν έχει καμιά σχέση με πόνο. αδικοπραγία με σκοπό την εκπλήρωση άνομων πόθων και ηδονών και αδικοπραγία με σκοπό την άκοπη απόκτηση υπερβολικού πλούτου και ηδονών. Το έχει ήδη αναφέρει μια φορά στην κριτική του στους Νόμους του Π λ ά τ ω ν α κι όταν θα οικοδομήσει την δική του «ιδανική πολιτεία» (Βιβλίο Η ) . Το πρόβλημα των εξωτερικών σχέσεων (εξωτερική πολιτική και άμυνα) είναι συνεχώς παρόν στον Αριστοτέ­ λη. 86. θα τον απασχολήσει αρκε­ τ ά . Τ ώ ρ α οι «εκλεκτοί» φαίνεται π ω ς συνεισφέρουν κάτι επιπλέον. 88.ΣΧΟΛΙΑ ανθρώπους ανάλογα με τη ωφέλιμη συμβολή τους στο κράτος. από τον οποίο ήδη πάσχει κι η ευχαρίστηση του είναι η ανακούφιση α π ' τ ο υ ς πόνους του. απλά παρατηρεί π ω ς στην π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ τ α οι τυραννοκτόνοι τιμούνται. Τα τρία κακά είναι αδικοπραγία με σκοπό την απόκτηση των αναγκαίων. π ρ ά γ μ α που θάπρεπε να ληφθεί υπόψη στην κατανομή των α ξ ι ω μ ά τ ω ν . Σ τ ο δεύτερο ο κακοποιός ε π ι ζ η τ ά την θερα­ πεία επίπονου πόθου. Αναφέρεται επίσης στο ίδιο θέμα και στο Βιβλίο Δ. Πιθανώς να αναφέρεται στις τιμές που πρόσφερε η Αθήνα στον Αρμόδιο και στον Αριστογείτονα. Αναφέρουμε επίσης το έργο του 'Ρητορική τέχνη Βιβλίο 1. πρέπει να έχει εντρυφήσει στα ζ η τ ή μ α τ α ειρήνης . 85. που δολοφόνησαν τον τύραννο Ί π π α ρ χ ο . που αναφέρεται σε πολιτικά θέματα. 87. 319. Το ερώτημα κατά πόσον ο φόνος τυράννου νομιμο­ ποιείται προκάλεσε μεγάλες διαμάχες κατά τον Μεσαίωνα και τον 16ο αιώνα.

89. ψωμί. Χ . Τούτοι. επί τ η ς βασιλείας του Αρταξέρξη του Μνήμονα. που διαδέχτηκε τον Εύβουλο κι είχε παντρευτεί ανηψιά του. φιλοξενούμενος από τον Ε ρ μία. όταν το 410 π .. για ν' αγοράσουν θεατρικό εισιτήριο κατά τους θεατρικούς αγώνες. την κατέλαβαν οι Σ π α ρ τ ι ά τ ε ς . μετά το 347 π. έρχονταν (σύμφωνα με τη μαρτυρία του Αριστο­ φάνη Έκκλησιάζονσαι 300-310. δυο κρεμύδια και τρεις ελιές. από τη Λέσβο. του Αταρνέως και της Άσσου. Είναι φυσικό που ο Αριστοτέλης ενδιαφέρεται για την τύχη του επειδή έζησε στην Ασσο για αρκετά χρόνια. είτε. γ ύ ρ ω στο 350 π. Η διωβολία καταργήθηκε για ένα χρονικό διάστημα. Η διωβολία της π ρ ώ τ η ς π ε ρ ί π τ ω σ η ς δινόταν σαν ημε­ ρήσια α π ο ζ η μ ί ω σ η στους άπορους πολίτες που προσέρχονταν στην εκκλησία του δήμου. τέλος. Το δίώβολον δινόταν στους άπορους πολίτες είτε ως ημερήσια α π ο ζ η μ ί ω σ η για την εκτέλεση κάποιας δημόσιας υπηρεσίας. και κ α τ ' επέκταση και στους υπόλοιπους άπορους Αθηναίους πολίτες. 380) κι είχαν μαζί τους από το σπίτι ένα ασκί με νερό. Ο Εύβουλος υπήρξε τύραννος δυο πόλεων ταυτόχρο­ να.Χ. πριν την εποχή του Περικλή. που βρίσκονταν στη Λυδία απέναντι και λίγο πιο βόρεια.Χ. λόγω τ ω ν συμφορών που προκάλεσε ο Πελοποννησιακός πόλε­ μος κι ξανάρχισε μετά την κατάργηση των 30 τυράννων. 90. Η επαναφορά του θεσμού έγινε από πρόταση του Αγυρρίου . Ο Αυτοφραδάτης ήταν σατράπης της Λυδίας.ΣΧΟΛΙΑ και πολέμου. Α π ό την εποχή του Περικλή και μετά άρχισαν να παίρνουν έναν οβολό που αυξήθηκε αργότερα σε δύο. είτε ως ημερήσιο βοήθημα στους άπορους πρό­ σφυγες από τη Δεκέλεια. πρέπει να γνωρίζει τις πολεμικές δυνατότη­ τες και τη στρατιωτική ιστορία του κράτους του και πρέπει επίσης να γνωρίζει εξ ίσου καλά τα αντίστοιχα θέματα τ ω ν γειτονικών κρατών.

Το ποσό που δινόταν αρχικά ήταν πάλι ένας οβολός. που αυξήθηκε αργότερα σε τριωβολία. θεσπίστηκε από τον Κλεοφώντα τον λυροποιό. Γι' αυτό και σωστά χαρακτηρίζεται εδώ από τον Αριστοτέλη ως . υποσχόμενος π ω ς στο μέλλον θα την επανέφερε και θα πρόσθετε και τρίτον οβολόν. δεν δινόταν μόνο κατα τις τέσσε­ ρις μεγάλες γιορτές. τα πλεονάσματα κάθε ετήσιου απολογισμού. να διατίθενται για θεωρικά. Παναθήναια. να δίνεται στους απόρους για να πηγαίνουν στο θέατρο κ α τ ά την διδασκαλία των δραμάτων. Η δαπάνη για τα θεωρικά που ξεκίνησε από 35 τάλαντα.ΣΧΟΛΙΑ για να προσελκύσει τους άπορους πολίτες στην εκκλησία του δήμου. σύμφωνα με την οποία. που έπαιρνε καθένας από τους έξι χιλιάδες δικαστές. αυξήθηκε σε διώβολο και στη συνέχεια σε τριώβολο. του αντίπα­ λου του φιλοπόλεμου Δημοσθένη. Η διωβολία της δεύτερης π ε ρ ί π τ ω σ η ς . Τούτη άρχισε πιθανώς από τον Περικλή. Σπουδαιότερη α π ' όλες είναι η τρίτη διωβολία. Ελευσίνια και Θαργήλια. αλλά σταδιακά και κατα τη διάρκεια όλων τ ω ν εορτών στην Αθήνα. Μετά από λίγο. Η διωβολία. Ή τ α ν μάλιστα τόσο δημοφιλής αυτός ο θεσμός που αργότερα έγινε δεκτή με μεγάλη προ­ θυμία η πρόταση του φιλειρηνικού Εύβουλου. που είχε οριστεί αρχικά σ' έναν οβολό. για να διατηρεί το θέατρο σε καλή κατάσταση και έτοιμο πάντοτε για χρήση. Διονύσια. κάθε φορά που μετείχε στο δικαστήριο. ο Ηρακλείδης ο Κλαζομένιος το αύξησε σε δύο κι αργότερα πάλι ο Αγύρριος το αύξησε σε τρεις οβολούς. Π ρ ώ τ ο ς ο Περικλής είχε θεσπίσει τον μισθό στα δικαστήρια. έφτασε τα 500 τάλαντα κάθε χρόνο. που ονομάστηκε και θεωρικά. Το διώβολο που έπαιρνε ο καθένας το έδινε την παραμονή στον θεατρώ­ νη. που ήταν περισσότερες από ότι σε κάθε άλλη ελληνική πόλη. αντίπαλο του Θηραμένη. Σ τ η συνέχεια την κατάργησε ο Καλλικράτης ο Παιανεύς.

Σ τ ι ς αρχές του 7ου π. 91. Οι άποικοι λοιπόν είχαν οργανωθεί σε μετοχική εταιρεία κεφαλαιού­ χων. Ο Αριστοτέλης προφανώς απορίπτει την άποψη π ω ς όλοι οι τεχνίτες θα πρέπει να είναι δημόσιοι υπάλληλοι και περιορίζεται μόνο σε μερικούς α π ' τους τεχνίτες που έχουν αναλάβει δημόσια έργα. που στη Ρ ω μ α ϊ κ ή εποχή μετονομά­ στηκε σε Δυρράχιο. Παραθέτει μόνο δυο π α ρ α δ ε ί γ μ α τ α .Χ. Σ ύ μ φ ω ν α δε με τον Βακχίο ήταν το καρκίνωμα της Αθηναϊκής πολιτείας κι ο κυριότερος λόγος καταστρο­ φής της. 92. ήταν γ ν ω σ τ ή αρχαία π ό λ η . σύμφωνα με τα πρό­ τ υ π α της Κορίνθου. π ω ς ένα σύστημα ηθικής δ ι α π α ι δ α γ ώ γ η σ η ς που θα βελτιώνει τον χαρακτήρα και θα διασφαλίζει τη σωστή' στάση απέναντι στην περιουσία. οι π ρ ώ τ ο ι άποικοι ίδρυσαν με κοινά κεφάλαια. Έ ρ γ ο του συνδέσμου ήταν η ανταλλαγή των προϊόντων τ ω ν ελληνικών εργαστηρίων με τα πλούσια φυσικά προϊόντα της ενδοχώρας. Ο Αριστοτέλης επαναλαμβάνει ακούραστα την ά π ο ­ ψη του. για τα οποία δεν γνωρίζουμε σχεδόν τ ί π ο τ α . είναι η μέθοδος που πρέ­ πει να ακολουθηθεί. με αρχηγό τον ευγενή Κορίνθιο Φάλιο. να είναι δημόσιοι υπάλληλοι.ΣΧΟΛΙΑ μάταιη και άπληστη η πονηρή διάθεση του δ η μ α γ ω γ ο ύ μ ε νου λαού. Γι' αυτό τον λόγο εξέλεγαν κάθε χρόνο έναν π ω λ η τ ή . που συνοδευόμενος από την οικογένεια του και τους δούλους του. με πατροπαράδοτους τίτλους κι εκμεταλλεύονταν . Επειδή ο σκοπός της αποικίας ήταν εμπορικός. πήγαινε στις διάσπαρτες φυλές των Ιλλυριών ιθαγενών για να κάνει την ανταλλαγή. εμπορικό σύνδεσμο κοινής ωφέλειας. αιώνα την αποίκησαν Κερκυραίοι με Κορίνθιους. τους οποίους όμως. 93. χτισμένη σε βραχώδη χερσόννησο στη δυτική όχθη της Αδριατικής. δεν αναφέρει. Και προτείνει ακόμη κι αυτή η περιορισμένη εφαρμογή να γίνεται με συγκεκριμένους τρόπους. Η Επίδαμνος.

το 408 π. που ήταν χωριστές . (Θουκιδίδης Α. οι Αθηναίοι ανακαίνισαν τον Πειραιά. Μ' αυτό τον τρόπο πλούτιζαν και ισχυροποιούνταν οι παλιότερες οικογένειες. μπορούμε να συμπεράνουμε π ω ς απέβλεπε στη μονοπωλιακή εκμετάλλευση των προϊό­ ντων της Αθήνας. οπότε όλοι οι τεχνίτες θα γίνονταν δη­ μόσιοι υπάλληλοι. Κυρίως όμως διακρινό­ ταν ως αρχιτέκτονας και πολεοδόμος. Με την αύξηση όμως της πόλης.Χ. Τα καινούργια σπίτια που έχτισε ο Ιππόδαμος τα θεωρούσαν καλλιτεχνήματα ισάξια του Παρθενώνα. Φημιζόταν όχι μόνο ως νομοθέτης. προσλάβαιναν τεχνίτες (στα κοινά εργαστήρια της πόλης). που το κυριότερο τ μ ή μ α της νέας πόλης. της Ιαλυσσού και της Καμείρου. που ήταν αποικία της ομόνυμης Κρητικής πόλης. τη βοήθεια των Κερκυ­ ραίων κι αυτή ήταν μια από τις αφορμές του Πελοποννη­ σιακού πολέμου. ονομάστηκε Ίπποδάμειος αγορά. οι κάτοικοι της Λίν­ δου. 94.Χ. Ο Διόφαντος ήταν ονομαστός άρχοντας της Αθήνας κατά το 394 π. αλλά και ως φυσικός και μετεωρολόγος. Αργότερα.. Ο Ι π π ό δ α μ ο ς κ α τ α γ ό τ α ν από τη Μίλητο της Ιωνίας. Έ ζ η σ ε στα χρόνια του Περικλή και του Πελοποννησιακού πολέ­ μου. αφού το πολίτευ­ μα του θεωρείται άξιο μελέτης από τον Αριστοτέλη. δημιουργή­ θηκε και αντίπαλη δημοκρατική μερίδα. που γίνονταν έτσι δημόσιοι υπηρέτες. Τούτες οι δυο μερίδες συγκρούστηκαν λίγο πριν την έναρξη του Πελο­ ποννησιακού πολέμου και οι μεν ζήτησαν την βοήθεια των Κορινθίων κι οι δε δημοκρατικοί. 24). Επειδή είχαν κι ερ­ γαστήρια. 95.ΣΧΟΛΙΑ μονοπωλιακά το εμπόριο της πόλης. ανέθεσαν το εργο στον Ι π π ό δ α μ ο παρόλο που είχαν στη διάθεση τους πολλούς γνωστούς αρχιτέκτονες. Επειδή αναφέρεται η πρόταση του σε συνδυασμό με την Επίδαμνο. Ή τ α ν μάλιστα τόσο με­ γάλος ο θαυμασμός.. Ό τ α ν την εποχή του Περικλή. μετά την α π ο π ε ρ ά τ ω σ η του έργου.

που την ονόμασαν Ρόδο. ενώ ήταν γνωστός από καιρό στην Αθήνα. τούτος ο νόμος χρονολογείται από τον Σόλωνα. αναφέρει ο Θουκιδίδης ( Β . την έξυπνη τοποθέτηση των λιμανιών και την εύκολη μεταξύ τους πρόσβαση.ΣΧΟΛΙΑ πόλεις της νήσου Ρόδου. 53). η. που δια­ κοσμήθηκε με λαμπρά καλλιτεχνικά μνημεία και ιδρύματα. . Έ ν α τέτοιο νόμο που υπήρχε στην Αθήνα. όπως μας βεβαιώνει ο Σ τ ρ ά β ω ν α ς (14. 96. Ρόδος). δηλαδή πριν από τον Ι π π ο δ α μ ο . Ο Ι π π ό δ α μ ο ς συνδύασε τις απαιτήσεις υγιεινής. το γνωστό ά γ α λ μ α του ήλιου στην είσοδο του λιμανιού. καλαισθησίας και εσωτερικής και εξωτερικής ασφάλειας και σχεδίασε και έχτισε τη νέα πόλη. Αν μάλιστα πιστέψουμε τον Διογένη Λαέρτιο (Α. β. Ε π ο ­ μένως δεν είναι αδικαιολόγητος ο αυστηρός χαρακτηρισμός του Ι π π ο δ α μ ο υ . ήδη απο την εποχή του Αριστείδη. αφού ισχυρίζεται π ω ς αυτός π ρ ώ τ ο ς σκέ­ φτηκε τον νόμο ετούτο. 46) στον επιτάφιο του Περικλή. μεταξύ των οποίων και ο Κολοσσός της Ρόδου. ένα απο τα ε π τ ά θαύματα του αρχαίου κόσμου. Ο Πλού­ ταρχος (Σόλων 31) τον αποδίδει στον Πεισίστρατο. 97. Μπορούμε λοιπόν να υποθέσουμε με αρκετή ακρίβεια. Τούτο εξηγεί εν μέρει το σχέδιο του Φαλέα να κάνει τους δούλους δημόσιους. Η λειτουργία όμως της πόλης δεν θα ήταν τέλεια αν το σχέδιο π ά ν ω στο οποίο χ τ ί σ τ η κ ε δεν προέβλεπε για τον κατάλληλο τόπο των δημοσίων καταστημάτων. π ω ς τις βάσεις του πολιτεύματος και των περίφημων ναυτικών νόμων τ η ς Ρόδου που στήριξαν για πολλούς αιώνες το μεγαλείο και την ακμή της. Αλλά και η ίδια η πόλη της Ρόδου άφηνε έκθαμβο τον θεατή. τις είχε βάλει το πολύπλευρο και προνοητικό πνεύμα του Ι π π ο δ α μ ο υ . θέλησαν να ενωθούν για λόγους ασφαλείας και ισχυροποίησης και ανέθεσαν στον Ι π π ο δ α μ ο να σχεδιάσει και να διαρρυθμίσει την καινούργια π ό λ η .

ενω οι δικαστές οχι. ίσως κι από τους εσωτερικούς. απαραίτητη στην επικύρωση της ετυμηγο­ ρίας. που είχαν περάσει το εξηκοστό έτος της ηλικίας. 13) 6 διαιτητής το επιεικές άρα. Οι ιδιωτικοί εκλέγονταν μετά από συμφωνία των διαδίκων κι η απόφα­ ση τους ήταν ανέκκλητη. κι επομένως δεν μπορεί να υπάρχει επικυρωμένη ετυμηγορία. Κληρώνο­ νταν τέσσερα άτομα από κάθε φυλή (οι φυλές ήταν δέκα). Επειδή κάθε στοιχείο που συντελεί στην ύπαρξη του κράτους είναι με την πλατιά έννοια μέρος του κράτους . Οι δημόσιοι ήταν 40. 101. Προφανώς επρόκειτο για στρατιωτικό αξίωμα που είχε έργο την προστασία της πόλης από τους εξωτε­ ρικούς εχθρούς. χωρίς . Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στην ύπαρξη λαϊκών δικαστηρίων. Σ τ η συγκεκριμένη π ε ρ ί π τ ω σ η οι γεωργοί θα ήταν στην κατάσταση του δήμου της π λ α τ ω ­ νικής Πολιτείας. {Πολιτικά 1290 b 39). αναφέρει ο Αρι­ στοτέλης στο 'Ρητορική τέχνη (Α. Γ ι ' αυτό κι οι διαιτητές συνενοούνταν μεταξύ τους για να εκδόσουν την απόφαση. Η απορία είναι σωστή. 99. οι δημόσιοι κι οι ιδιωτικοί. Για τους διαιτητές και δικαστές. Στην Αθήνα υπήρχαν δυο ειδών διαιτητές. που το καθένα περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό (μερικές εκατοντάδες) δικαστών. Παρόμοιο αξίωμα υπήρχε στη Λάρισα {Πολιτικά 1305 b 29). όπου καθένας α π ' τους δικαστές ψηφίζει χωριστά κι απαγορεύεται να επικοινωνή­ σει με τους υπόλοιπους. γιατί αν από εκατό δικα­ στές οι είκοσι παραδεχτούν π ω ς δεν οφείλει τίποτα ο ενα­ γόμενος κι οι γ ν ο ψ ε ς των υπόλοιπων ογδόντα επιμεριστούν και τον καταδικάζουν από μιά μέχρι είκοσι μνες.ΣΧΟΛΙΑ 98. Με τέτοιες συνθήκες δεν μπορεί να γίνει διάσκεψη. 102. 100. ό δέ δικαστής τον νόμον. Η θητεία τους ήταν ετήσια κι η απόφαση τους εκκλητή (επιδεκτική άσκησης ενδίκων μέσων).

Γ ρ α π τ ο ί νόμοι είναι οι νόμοι π ο υ . Το πολίτευμα των Λεκεδαιμονίων αποδίδεται στον Λυκούργο. 5-6) και η σ ω μ α τ ε μ π ο ρ ί α τ ω ν γυναικών. κ α τ α γ ό τ α ν από το βασιλικός γένος των Α γ ι ά δ ώ ν και σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Σ ύ μ φ ω ν α με μια παράδοση. 106. τούτη η Κύμη φέρεται ως μητρόπολη της Σμύρνης. ο Λυκούργος π ή γ ε στη Κρήτη. 107. μετά την εξά­ πλωση της γραφής και την κατάλυση τ ω ν αρχαίων βασι­ λειών και την εγκαθίδρυση ολιγαρχικών ή δημοκρατικών πολιτευμάτων. Το όνομα Κύμη είχαν πολλές πόλεις στην αρχαία Ελλάδα.ΣΧΟΛΙΑ καμιά α π ' αυτές να συγκεντρώσει είκοσι ψήφους. 104. στη Μικρά Ασία στη Νότια πλευρά του Ελαϊτικού κόλπου. Τα κύρια γ ν ω ρ ί σ μ α τ α βαρβαρότητας μιας χ ώ ρ α ς είναι κατα τον Αριστοτέλη. άγραπτα νόμιμα. σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (Α. Χρημάτισε αντιβασιλέας στους Λακεδαιμόνιους κι αποδείχτηκε φιλοδίκαιος. γράφονταν π ά ν ω σε ξύλο ή π έ τ ρ α . Ό τ α ν ο βασιλιάς. Σ τ η ν π ε - . του οποίου ήταν ε π ί τ ρ ο π ο ς . γ ι α τ ί δείχνει έσχατη ηθική και κοινωνική κ α τ ά π τ ω σ η . Κ α τ ' άλλους δεν π ή γ ε στην Κρήτη αλλά στους Δελφούς. από το γένος τ ω ν Ε υ ρ υ π ω ντιδών. της Πύρρας και του κατακλυσμού. 103. για να λύσει το π ρ ό β λ η μ α τ η ς νομοθεσίας της πατρίδας του. Το πρόβλημα που είχε να λύσει ο Λυκούρ­ γος ήταν π ρ α γ μ α τ ι κ ά πολύπλοκο και δύσκολο. 105. ο ενάγων θα χάσει τη δίκη. ενηλικιώθη­ κε. Ονομά­ ζονται γ ρ α π τ ο ί σε αντίθεση με τους άγραφους. Ο Λυκούργος. που πιστεύεται π ω ς δεν ήταν Δωριεύς αλλά Αχαιός. Ε δ ώ υπαινίσσεται τους θρύλους του Δευκαλίωνα. διαλακτικός και μεγαλόφρονας. 66). γιατί δείχνει έλλειψη ευνομίας και ασφάλειας (Θουκιδίδης Α. Αρχαιότερη κι επισημότερη ήταν η Αιολική. ενώ στην ουσία την κέρδισε. που φημιζόταν για την ευνομία της. η σιδηροφορία τ ω ν ανδρών. που ίσχυαν κ α τ ά παράδοση.

τον Φαλέα και τον Ιπποδαμο. Έ τ σ ι διατήρησε τον βαθειά ριζωμένο θεσμό τ η ς βασιλείας. εδώ είναι οι κάτοικοι της Φ θ ι ώ τ ι δ α ς . που θεωρούνται π ω ς διακυβερνούνται σωστά. Πενέστες. 111. οι κάτοικοι στις κοιλάδες ανά­ μεσα στην Πίνδο και τον Πηνειό. βοη­ θούμενος από το ήδη δοκιμασμένο πολίτευμα των Κρητών. ονομάζονταν οι δούλοι των Θεσσαλών. Προηγουμένως ο Αριστοτέλης ασχολήθηκε με μορ­ φές π ο λ ι τ ε υ μ ά τ ω ν που είχαν προταθεί από θεωρητικούς και που έχαιραν καλής φήμης. Είναι η μακρόχρονη απουσία των συζύγων και η . μ' επικριτική διάθεση το πολίτευμα της Σ π ά ρ τ η ς . 113. αιώνα κατοι­ κούσαν διαφορετικοί λαοί. Και στις δυο π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς . 108. Αχαιοί. αριστο­ κρατικά και δημοκρατικά μαζί. Τ ώ ρ α πρόκειται να ασχο­ ληθεί με μορφές που έχουν ήδη εφαρμοστεί σε πόλεις. νότια της Θεσσαλίας· Μαγνήτες. ό π ω ς έκανε και με τον Π λ ά τ ω ν α . ήδη από τον 12ο π. Α ν τ ι μ ε τ ω π ί ζ ε ι λοιπόν. σύμφωνα με τη μέθοδο του. αναζητά τα μειονεκτήματα τ ω ν π ο λ ι τ ε υ μ ά τ ω ν . Περίοικοι ονομάζονταν οι δούλοι των Κρητών. συνδύασε στο πολίτευμα του στοιχεία βασιλικά.ΣΧΟΛΙΑ ριοχή τ η ς Σ π ά ρ τ η ς . 109. 110. μ' αυτό τον τρόπο έγινε δυνατή η ισχυροποίηση τ ω ν δημοκρατικών στοιχείων. Ο Αριστοτέλης πολλές φορές προσπαθεί να εξηγή­ σει τα λάθη που θέλει να διορθώσει {Πολιτικά 1257 b 40) και δικαιολογεί τη στάση του στα Ηθικά Νικομάχεια 1154 a 22).Χ. οι κάτοικοι στα ανατολικά της Μαγνησίας και Περραιβοί. με ισάριθμα βασιλικά γένη. για να τα αποφύγει στο πολίτευμα που πρόκειται να προτείνει. αλλά απαγόρευσε τις ε π ι γ α μ ί ε ς ανάμεσα στα βασιλικά γένη για να διατηρηθεί η διχόνοια μεταξύ τους. οδήγησαν σε πλήρη αναρχία. Ο Λυκούργος. Με την πάροδο τ ω ν αιώνων οι διαμάχες των βασιλικών τούτων γενών. 112.

και να απαγορεύσει στον π α τ έ ρ α ή επίτροπο της επικλήρου να την παντρεύει με όποιον ήθελε. Ο Αριστοτέλης προφανώς αναφέρεται στο διάστη­ μα πριν από τη μ ά χ η των Λεύκτρων. το δικαίωμα όμως αυτό μπορούσε να αμφισβητηθεί από τους συγγενείς. Οι ακόλουθες παρατηρήσεις είναι ενδιαφέρουσες. αν και π ρ ο τ ι μ ά τις διατάξεις του αττικού νόμου από εκείνες του σ π α ρ τ ι α τ ι ­ κού. και συνιστά στους ολιγαρχικούς άρχοντες να υιοθετήσουν αυτό το σύ­ στημα (Πολιτικά 1309 a 23) Έ τ σ ι . Ή θ ε λ ε να καταργήσει την προίκα ή να περιορί­ σει τη σημασία της. 117. 116. Δ ι α π ι σ τ ώ ν ο υ μ ε π ω ς είναι υπέρ­ μαχος του αναπαλλοτρίωτου τ ω ν κλήρων και τ η ς ρύθμι­ σης.ΣΧΟΛΙΑ άρνηση των γυναικών να υποταχθούν στους νόμους. Ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι είναι δυνατή μια δικαιότερη κ α ­ τανομή της περιουσίας. Τάσσεται ο π ω σ δ ή π ο τ ε υπερ τ η ς κατάργησης του δ ι κ α ι ώ μ α τ ο ς τ η ς ελεύθερης διάθεσης ή τουλάχιστον του σοβαρού περιορισμού τ η ς . ιδιαίτερα επειδή αποκαλύπτουν ορισμένες ενδείξεις γ ι α το π ώ ς α ν τ ι μ ε τ ω π ί ζ ε ι ο Αριστοτέλης το θέμα τ η ς ιδιοκτησίας στην ιδανική πολιτεία του. 114. αν θίγονταν τα συμφέροντα τους. οπότε πρόκειται και για τη Λακωνία και για τη Μεσσηνία. ίσως και της κ α τ ά ρ γ η σ η ς . αν η κληρονομιά μεταβιβαστεί. Η λέξη φαύλος χρησιμοποιείται συχνά γ ι α να υπο- . όχι με δωρεά ή κληροδοσία. Οι πολυάριθμοι και μακρόχρονοι πόλεμοι της Σ π ά ρ τ η ς είχαν προκαλέσει τον θάνατο πολλών από τους πολίτες. 115. αλλά με δ ι ά δ ο χ η . θέλει να προχωρήσει περισσότερο: δεν μπορεί να επιτρέψει στον π α τ έ ρ α να δώσει τη μοναδική του κληρο­ νόμο σε όποιον θέλει. Ο αττικός νόμος έδινε επίσης στον π α τ έ ρ α το δι­ καίωμα να δώσει τη μοναδική του κληρονόμο σε όποιον ήθελε. 118. Η μεγάλη περιουσία τ ω ν Σ π α ρ τ ι α τ ι σ σ ώ ν επιβε­ βαιώνεται και από τον Π λ ο ύ τ α ρ χ ο . τ ω ν δωρεών και κληροδο­ τ η μ ά τ ω ν .

Οι πέντε έφοροι τ ω ν Σ π α ρ τ ι α τ ώ ν . 121. Πλήθος σύγχρονων στοχαστών. Ο Ηρόδοτος (9. μπορούμε ίσως να συμπεράνουμε. Σ τ ο ίδιο βιβλίο αναφέρει. 120. Το ίδιο επαναλαμ­ βάνεται και στο Ε βιβλίο. πρέπει να είναι ισχυ­ ρότερο από το μέρος που δεν την θέλει. με τη σειρά που όριζε ο κλήρος. συνεπάγεται από την ιδέα της «κοινωνικής συμμετοχής» και συχνότατα ο συγγραφέας την επαναλαμβάνει. π ω ς το μέρος που θέλει τη συνέχιση του πολιτεύματος. Πρέπει να σημειωθεί π ω ς ο Αριστοτέλης. εμπρός στην εκκλησία του δή- . έχουν εισηγηθεί την εφαρμογή π ρ ο τ ύ π ω ν παρόμοιων με τη Σ π α ρ τ ι α τ ι κ ή Εφο­ ρία. Δεν γνωρίζουμε ποια ακριβώς ήταν αυτή η μέθοδος που περιγράφεται ως παιδαριώδης. Ο Πλούταρχος {Λυκούργος 26) παραδίδει π ω ς οι υποψήφιοι παρουσιάζονταν. Σ τ ο Δ βιβλίο δηλώνει π ω ς το μεικτό πολίτευμα εξαρτάται από τη θέληση των μερών που το συνιστούν. 122. με τη μορφή Ανώτατου Συμβουλίου ή Ανώτατου Δικαστηρίου.ΣΧΟΛΙΑ δηλώσει τα ε λ α τ τ ώ μ α τ α ενός κοινωνικού ή πολιτικού συ­ στήματος. όμως ο Αρι­ στοτέλης χρησιμοποιεί την ίδια έκφραση και για την εκλο­ γή τ ω ν γερόντων. μερικές φορές θεωρεί π ω ς πρέπει να υπάρ­ χει κοινή αποδοχή α π ' όλα τα μέρη του πολιτεύματος ( ό π ω ς εδώ που αναφέρεται στη Σ π ά ρ τ η ) και σε άλλα θε­ ωρεί μόνο τη θέληση του μεγαλύτερου μέρους. με στόχο την άσκηση ελέγχου στη λειτουρ­ γία του κράτους. ο Τισαμένης ο Ηλείος και ο αδελφός του Η γ ί α ς έγιναν πολίτες της Σ π ά ρ τ η ς . π ω ς πρόκειται για την ίδια μέθοδο. επειδή. 119. Η σημαντική τούτη άποψη του Αριστοτέλη (ότι η κοινή θέληση είναι το θεμέλειο του κράτους). ασκούσαν γενική εποπτεία στο πολίτευμα. ως κοινή αρχή όλων των π ο λ ι τ ε υ μ ά τ ω ν . 35) υποστηρίζει αντίθετα ότι μόνο δυο άνθρωποι. από τον Καλβίνο μέχρι τον Φ ί χ τ ε .

η Καρχηδόνα πολεμούσε με τους Έλληνες για την επικρά­ τηση στη Σικελία. αυτόν Γι' ίσως το λόγο. Είναι δυνατόν. Οι νόμοι του Λυκούργου δεν είχαν κ α τ α γ ρ α φ ε ί κι αποτελούσαν εθιμικό δίκαιο. 123. ό π ω ς η Σ π ά ρ τ η και η Κρήτη. ασχολείται με το πολίτευμα της Καρχηδόνας. να υπάρ­ χουν «πολιτείες». είχε πολίτευμα μεικτού τύπου. εκείνη την ε π ο χ ή . Ο αναγνώστης μπορεί να έχει σαστίσει από το γεγονός π ω ς ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τις λέξεις «αριστοκρατία» και «πολιτεία» σα να ήταν ισο­ δύναμες. Ε δ ώ η λέξη χρησιμοποιείται με τη δεύτερη σημασία τ η ς . Η Καρχηδόνα ό μ ω ς . τρίτος κλπ. Μερικές φορές όμως. Το θέμα γίνεται ακόμα πιο παράξενο αν σκεφτούμε π ω ς . αποτελεί και θεμέλειο της σωστής «πολιτείας». που ο Αρι­ στοτέλης θεωρούσε π ω ς ήταν το καλύτερο δυνατό. Φαίνεται παράξενο που ο Αριστοτέλης αναφέρεται σ' ένα μη Ελληνικό πολίτευμα και το περιλαμβάνει στα τρία καλύτερα εφαρμοσμένα π ο λ ι τ ε ύ μ α τ α . 124. Η Πολιτικά. επειδή προφανώς η βάση της αρχής αναγνώρησης της αξίας (που είναι θεμελειώδες στοιχείο του αριστοκρατικού π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς ) . Η λέξη πολιτεία έχει δυο έννοιες στο έργο π ρ ώ τ η είναι γενική και σημαίνει «πολίτευ­ μα» κι η δεύτερη είναι ειδική και σημαίνει ένα συγκεκρι­ μένο «μεικτό πολίτευμα». π ρ ώ τ ο ς . ό π ω ς επίσης κι α π ' το γεγονός π ω ς συχνά ανα­ φέρεται στην αριστοκρατία σαν ένα απο τα στοιχεία που πρέπει ν' αποτελούν το μεικτό πολίτευμα. Ανάλογα με την ένταση της βοής καθοριζόταν κι η σειρά των υποψηφίων. δεύτερος. αλλά μόνο τον πλούτο και το πλήθος (αποτελούν.ΣΧΟΛΙΑ μου και οι πολίτες έκφραζαν δια βοής την επιδοκιμασία τους. δηλαδή. 125. όμως. χρησιμοποιεί τον όρο αριστοκρατία για να δηλώσει ένα μεικτό πολίτευμα.επομένως . που δεν αναγνωρίζουν την αξιοκρατία.

128. Μπορεί να θεωρηθεί π ω ς τείνει προς την ολι­ γ α ρ χ ί α . Τ ώ ρ α ανοίγει καινούργιο κεφά­ λαιο. ο Αριστοτέλης ανάφερε π ω ς π ρ ώ τ ο ν . αν υποθέσουμε π ω ς λίγα άτομα δικάζουν κάθε είδους υπόθεση. με πολιτεύματα που θεωρούνταν σωστά και είχαν ήδη εφαρμοστεί. τούτο θα αποτελούσε παρέκκλιση προς τη δημοκρατία.ΣΧΟΛΙΑ συνδυασμό ολιγαρχίας και δημοκρατίας). 126. Σ τ η ν αρχή του Β βιβλίου. θεωρεί π ω ς και στις δυο σφαίρες είναι εξίσου διαδεδομένα τόσο το «άρχειν» όσο και το «άρχεσθαι». δεν μπορούν να ονομάζονται αριστοκρατίες. 127. Το ίδιο ασαφές είναι το αν ο θεσμός της Σ π ά ρ τ η ς . 129. φαίνεται π ω ς στοχεύει μακρύτερα. Η σκέψη του όμως. Το θέμα αυτό έχει ήδη αναλυθεί. τουλάχιστον όσον αφορά το πολίτευμα της Σ π ά ρ τ η ς και τον Λυκούρ- . όπου διαφορετικοί δικα­ στές εκδίκαζαν διαφορετικές υποθέσεις. Αν οι αξιωματούχοι πληρώνονταν ή αναδεικνύονταν με κλήρωση. τον Αριστοτέλη να πει πιο απλά π ω ς «και στις δυο τούτες σφαίρες η άσκηση τ η ς εξουσίας έχει επεκταθεί σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων. αν υποθέσουμε π ω ς πολλοί δικα­ στές εκδίκαζαν όλα τα είδη υποθέσεων. Δεν γίνεται σαφές το γιατί ο θεσμός της Κ α ρ χ η ­ δόνας. είναι περισσότερο αριστοκρατι­ κός από το θεσμό της Σ π ά ρ τ η ς . εκείνο των νομοθετών. που ο καθένας εκτελεί συγκεκριμένο έργο». Θα περιμέναμε ίσως. σύμφωνα με τον οποίον όλες οι δίκες δικάζονται α π ' όλους μαζί τους δικαστές. θα ασχοληθεί με πολιτεύματα που είχαν προταθεί από θεωρητικούς και που θεωρούνταν σωστά και δεύτερον. που έχουν παίξει ρόλο στην πολιτική. τούτες οι «πο­ λιτείες» που δεν περιέχουν κανένα αριστοκρατικό στοιχείο. Μπορεί όμως να θεωρηθεί και παρέκκλι­ ση προς τη δημοκρατία. είναι παρέκκλιση προς τη δημοκρατία ή προς την ολιγαρχία. που θεωρείται παρέκ­ κλιση.

Ο Σόλωνας συνέ­ λαβε κι εφάρμοσε πολιτικό και οικονομικό σύστημα. Θεμελειώδης αρχή του συστήματος του είναι π ω ς κάθε πολίτης έχει δ ι κ α ι ώ μ α τ α απέναντι στους συμπολίτες του. μορφή συλλογικής τυραννίας: ο λαός. στα επόμενα βιβλία των Πολιτι­ κών. τόνισε τον λαϊκό χαρακτήρα τ ω ν δι­ καστηρίων. σε μια τέτοια δημοκρατία. εισηγήθηκαν ένα π ρ ό γ ρ α μ μ α επι­ στροφής στο «πατρογονικό πολίτευμα)). . που και σήμερα ακόμη θεωρείται π ω ς έχει αιώνιο και καθολικό κύρος. 132. Αν αυτό είναι αλήθεια. Χ . συγκρίνει με την τυραννία. Οι συντηρητικές τάξεις της Αθήνας. κι έζησε π ά ν ω από 80 χρόνια. θα π ρ έ π ε ι να πούμε π ω ς π ρ ώ τ ο ν . α π ' όλες ανε­ ξαιρέτως τις τάξεις. 133. π ω ς ακολουθεί­ ται από αναφορές σε άλλους νομοθέτες. Ο Αριστοτέλης. ανάλογα με τις υπηρεσίες που ο ίδιος προσφέρει στο κοινωνικό σύνολο. 130.ΣΧΟΛΙΑ γ ο . Ο περίφημος νομοθέτης της Αθήνας. Η αναφορά στο Σόλωνα. Τ ώ ρ α ίσως να σκέφτηκε ο Αριστοτέλης π ω ς έπρεπε να ασχοληθεί με το Σόλωνα και το ρόλο που έπαιξε στο πολίτευμα της Αθήνας. μετά τον Π ε ­ λοποννησιακό πόλεμο. 131. αλλά π ω ς τα χειρόγραφα χάθηκαν και π ω ς οι αναφορές στους άλλους νομοθέτες δεν ήταν παρά σκόρπιες σημειώσεις του Αριστοτέλη που ταξινομήθηκαν μ' αυτό τον τρόπο από τους μαθητές του. εικάζεται π ω ς ήταν πλήρης. την «άκρατη» δημοκρατία που είναι. που δε έχουν σχέση με την Αθήνα α φ ' ενός και α φ ' ετέρου είναι σποραδικές. Την άποψη τού­ τ ω ν τ ω ν τάξεων ίσως να περιγράφει εδώ ο Αριστοτέλης. Η επιλογή των δικαστών με κλήρο. γεννήθηκε το 640 π . επιβάλλει την αυθαίρετη θέληση του με τον ίδιο τρόπο που την επιβάλλει κι ο τύραννος. η αναφορά στη νομοθεσία του Σόλωνα είναι πολύ σύντομη και δεύτερον. ό π ω ς λέγει.

Το Ρήγιο είναι πόλη της Ιταλίας. επειδή ήταν γνώστης των νόμων του Χαρώνδα. 135. που τον αναφέρουν κοροϊδευτικά. Τον Ανδροδάμαντα για τον οποίο δεν έχουμε καμιά άλλη πληροφορία. Νομοθέτης της πόλης ήταν ο Χαρώνδας. τον κάλεσαν από το Ρ ή γ ι ο .ΣΧΟΛΙΑ 134. Ή τ α ν δημοκρατικός από τη φύση του και γ ι ' αυτό τον αντιπαθούσαν βαθύτατα οι ολιγαρχι­ κοί. που ιδρύθηκε το 725 π. 0 Π ι τ τ α κ ό ς . ήταν ένας από τους ε π τ ά σοφούς και σύγχρονος του Σόλωνα. . από Χαλκιδείς της Εύβοιας και Μεσσήνιους εγκα­ τεστημένους στη Σικελία.Χ. οι όμοφυλοί του άποικοι της Θράκης. ό π ω ς δείχνουν και τα ποιήματα του ολιγαρχικού Αλ­ καίου.