You are on page 1of 10

Ahlaki ve Politik Toplum Boyutu (Demokratik Toplum)

Kapitalist moderniteyi nasl nemli boyut altnda dnmek mmknse, benzer bir yaklam demokratik modernite iin de geerli olabilir. Kapitalist moderniteyi nasl nemli boyut altnda dnmek mmknse, benzer bir yaklam demokratik modernite iin de geerli olabilir. Kapitalist modernite iin temel sreksizlik ve zgn nitelikler olarak dnlen kapitalist retim toplumu, endstri toplumu ve ulus-devlet toplumuna karlk, demokratik modernitenin ahlaki ve politik toplum, eko-endstriyel toplum ve demokratik konfederalist toplum boyutlar ne kar. Her iki sistem asndan ayrntda boyutlar oklatrlabilir. Fakat ana hatlaryla tanmlanmalar iin bu l boyutlar yeterli bir anlam verebil ir. Kapitalist modernitenin boyutlar nceki blmlerde kapsaml zmlemelere tabi klnmt. Demokratik modernite ise, tarihsel geliim, klasik uygarlk ve modernite ile mukayese ve ana unsurlaryla grnr klnmaya allmt. Temel boyutlara ayrtrp daha yakndan tanmlamak, anlatm ve pratik yaklamlar glendirecektir. Ahlaki ve politik toplumu demokratik toplum (demokratik komnalite) olarak sunmak da mmknd. Kapitalist topluma karlk verecek en uygun kategorik yaklam bu olabilirdi. Fakat ahlaki ve politik toplumun doasnda demokratik toplum da ierilmi olduundan, daha temel bir kategorik kavram olan ahlaki ve politik toplumu esas almaktan kanmadk. Konu eitli blmlerde ilenmitir. Burada yapacam ey ana derleme olacaktr. Ahlaki ve politik toplumu nitelendirmeden nce, zyle ilgili bir hususu ne kadar tekrarlarsam o kadar yerinde olacaktr. O da ahlaki ve politik toplumun bir yandan iyilik, mutluluk, doruluk ve gzellik, dier yandan zgrlk, eitlik ve demokratiklikle olan zsel ilikisidir. yilik, mutluluk zaten ahlakn zdr. Doruluk hakikatle ilgilidir. Hakikati ahlaki ve politik toplumun dnda aramak beyhudedir. Ahlaki ve politik olamayan, hakikati bulamaz. Gzellik ise estetiin ama kavramdr. Ahlaki ve poli tik toplum dndaki gzellii gzellik saymyorum. Gzellik ahlaki ve politiktir! Dier l olan zgrlk, eitlik ve demokrasinin ahlaki -politik toplumla ilikisi olduka zmlenmitir. Hibir toplum ahlaki ve politik toplum kadar zgrl, eitlii ve demokrasiyi retebilme, salayabilme gcnde deildir. Birinci derleme hususu, ahlaki ve politik toplumun deiebilme ve dnebilme kapasitesiyle ilgilidir. Deime ve dnme kapasitesi, ahlaki ve politik boyut temel varolu olarak ortadan kaldrlmadka, en geni toplum olarak dnlebilir. phesiz hibir toplumda ahlak ve politika tmyle ortadan kaldrlamaz. Ama ilevleri son derece daraltlabilir. rnein kapitalist modernite toplumunda ulus-devlet tahakkmnde ahlak ve politika en aza indirgenmi, hatta yok edilme snrlarna kadar daraltlmtr. Bunun nedenleri ve sonular zerinde uzunca durmutuk. Bu durumda toplum deimi mi oluyor? Hayr. Tersine daraltlm, deiimi ve farkllamas durdurulmu, hatta

homojenlie zorlanm ve ok sert bir hukuki stat altnda bountuya getirilmi oluyor. Deiim kapasitesi urada kalsn, tek tip kltr ve vatanda yetitirmek iin homojenletirme ad altnda biz-teki ikilemine indirgenmitir, daraltlmtr. Grnte sanki modern toplum snrsz bir deiimi yayormu gibi ok renkli bir grnt sunulur. Bu tamamen medyatiktir ve propaganda grntsdr. Altndaki gereklik tek renklidir; ya griye yakn veya karadr. Buna karlk ahlaki ve politik toplumun ada modernite hali olan demokratik to plum, gerekten farkllklar en geni yaayan toplumdur. Her toplumsal grup tek tip kltre ve vatandala mahkm klnmadan, kendi z kltr ve kimlii etrafnda oluacak farkllklar iinde yaayabilir. Kimlik farkllamasndan siyasi farkllamaya ka dar topluluklar potansiyellerini aa kartp aktif bir yaama dntrebilir. Hibir topluluun homojenletirilme endiesi yoktur. Tek renklilik irkinlik, skclk ve fakirlik olarak grlr. ok renklilik ise, barnda zenginlik, hogr ve gzellik tar. Bu koullar altnda eitlik ve zgrlk daha ok salanm olur. Ancak farklla dayanan eitlik ve zgrlk deerlidir. Zaten ulus-devlet eliyle salanm olan zgrlk ve eitlik, tm dnyadaki deneyimlerde de kantland gibi ancak tekeller iindir. Gerek zgrlkler ve eitlikler iktidar ve sermaye tekelleriyle verilmez. Ancak demokratik toplumun demokratik siyaset tarzyla kazanlr, z savunmayla korunur. Belki u soru sorulabilir: Bir sistem bu kadar farkll nasl kaldrabilir? Buna ve rilecek yant, ahlaki ve politik toplum esasnda birliktir. Her birey ve grubun dn vermeyecei tek deer, ahlaki ve politik toplum olarak kalmaktaki srardr. Farkllk iin, eitlik ve zgrlk iin tek ve yeterli koul ahlaki ve politik toplumdur. Demokratik toplum bu tarihsel toplumun modern hali olarak kendini gittike daha ok kantlamaktadr. Modernizmin resmi sisteminin merkezi ideolojisi olan liberalizm bu gerei tersyz etmek iin hayli argman kullanmaktadr. Neredeyse liberalizmi demokrasi ile zdeletirir. Tam bir kavram kargaas yaratlr. deoloji olduu halde liberalizmin kendisini siyasi bir sistem olan demokrasi ile zdeletirmesi bunun tipik rneidir. znde ise liberalizm bireyin toplum karsndaki dizginsiz tahribat anlamna gelir ki, bunu da tekellerin toplum zerindeki egemenlii kantlar. Demokratik olmayan her trl bireycilik, aileden devlete kadar diktatrlk eilimindedir. Demokratik bireylik ise farkldr. Ortak seslenmesi, toplumun kararll olarak bireyi nceler. Birey ancak bu sesi, kararll esas aldnda deer tar. Toplumda saygn yer bulur. O halde liberal bireycilik bir nevi snrsz ve saysz tekel olarak antidemokratiktir. Her bir liberal veya neoliberal lafazanlk ve kavram kargaas bu asli zelliini deitiremez. Kelime anlam itibariyle zgrleme olarak da kullanlan liberalizm, uygulamada bunu da tekellerin snrsz gelimesinin tesine taramadn kantlamtr. Grnte sunulan zgrlk, pratikte tarihte firavun rejimlerinde bile grlmeyen ok ynl ideolojik ve maddi prangalara vurulmutur. Gerek zgrlk bir toplumda ancak toplumsal boyutla desteklendiinde anlam kazanabilir. Toplumca desteklenmeyen bireysel zgrlkler ancak tekellerin insafna bal olarak anlam bulabilir ki, bu da zgrl n ruhuna aykr bir durumu ifade eder. Liberalizmin eitlik diye bir sorunu zaten yoktur.

Ahlaki toplum kapitalist modernite koullarnda tarihinin en daraltlm, ilevsiz braklm, kadk halini yaar. Yine tarihin hibir dneminde grlmemi biimde ahlaki kurallar yerine hukuk kodlar yerletirilir. Burjuvazi snf olarak ahlak kadkletirip, hukuk ad altnda snf egemenliini en ince ayrntlarna kadar kodlayarak topluma dayatr. Ahlaki toplum yerine hukuki toplum ikame edilir. Burada ok nemli bir deiiklikle kar karyayz. Tarihte hukukiletirme abalarna rastlanr. Ama hibirinde burjuva modernitesinde olduu kadar ayrntya boulmamtr. Aslnda gerekletirilen, hukuk ad altnda snf tekelciliidir, hukuk tekelciliini yaratmakt r. Toplum gibi son derece karmak bir doay hukukla ynetmek mmkn deildir. phesiz adil olmak kaydyla toplumda hukukun yeri vardr; bu anlamyla vazgeilmezdir. Fakat pozitif hukuk ad altnda devlete topluma dayatlan adil hukuk deil, hukuka ierilmi hkim snf ve ulus tekelciliidir, ulus-devlet kuralcldr. Ahlakn tahribi toplumun tahribiyle eanlamldr. Olup bitenler bu gerei dorulamaktadr. Bugn ABD veya Rusya gibi gzde toplumlar bir saat bile statkosuz, yani resmi hukuk kurallar olmadan kendilerini yaatamazlar. Zaman zaman bunalm dnemlerinde rastladmz gibi, toplum vahet alanna dner. Aslnda bu durum bir gerei ifade eder. Ulus-devleti tanmlarken, toplumun gzeneklerine kadar dayatlm sava hali olarak belirlemitik. Bunalm dnemlerinde, krizlerde bu gerek kantlanr. En byk kriz potansiyelini resmi hukuk toplumlar tar. Neden de ahlaki ilkeden yoksunluudur. Eer evre felaket boyutlarnda kriz yayorsa, bunun nedeni ahlaki boyutun yoksunluuna karlk, ev re hukukunun da henz gelitirilmemi olmasdr. Kald ki, evre hukukla da korunacak bir konu deildir, nk sonsuzdur. Hukuki etkinlik ise son derece snrlaycdr. Dolaysyla ekolojik sorunun temelinde ahlaki toplum ilkesinden d yatar. Ahlaki toplum ilkesine hak ettii yeri veremeyen bir toplumun ne i bnyesinde, ne de evresinde srdrlebilirlii kalmtr. Gncel gereklik bunu ok iyi aklyor. Ayn hususlar politik toplum ilkesi iin de geerlidir. Politika yerine ulus -devletin devasa brokratik iradesi konulduunda, toplumlarn demokratik ilerlii kalmaz. En ince gzeneklerine kadar topluma szm ulus-devlet idarecilii bu durumuyla toplumun felli halini ifade eder. Tm gereklemelerini, ortak ilerini brokrasiye terk etmi bir toplu m, gerekten hem zihin hem irade olarak ar bir fellilik hali geirir. Bunu fark eden Avrupann tm gcyle demokratik politik ilkeye sarl sebepsiz deildir. Az ok gelimesini de, snrl da olsa, brokrasinin yan sra toplumsal politikaya da saha brakm olmasndandr. Modernitenin ulus-devletine gre, politik toplum kendi varlna, birliine ve btnlne kar bir tehdittir. Hlbuki toplumun varolu hali olarak politik unsuru daraltmann da tesinde, fiilen kullanlamaz hale getiren ulus-devlet idarecilii, brokratizmi sadece toplum zerinde Demoklesin klc olarak durmuyor, saat saat toplumu doruyor. amzn en temel politik felsefe sorunu bu olduu gibi, faizm olarak da pratikte yaamn nndeki en byk engeldir. unu belirtmitim: Hitler ahsen yenildi, ama sistemi zafer kazanmtr. Ulus-devletilik politik toplumun ortadan kaldrlmas anlamnda

(Hitler bunu katksz baaran ilk kii olmasa da, resmen ilan eden ve sahip kan kiidir) Hitler faizmi ile zdetir. Politik ilkesi olmayan, iletilmeyen veya ortadan kaldrlan bir toplum bir kadavradr; en iyi hali ise smrge toplumu olarak ifade edilebilir. Bu nedenle demokratik toplumun politik ilkeye kazandrd ilerlik hayati neme sahiptir. Sistem olarak stnlnn en temel kantdr. Uygarlk tarihi bir anlamda politik toplumun daraltlmas, ilevsiz braklarak kadkletirilmesinin tarihidir. Toplumun snflatrlmas ancak sert geen politik mcadelenin devlet lehine bastrlmasyla mmkn olmutur. Bu hususa ok dikka t edilmelidir. Snf mcadelesi sorunuyla en ok uraan Marksistler bile snflamann doasn doru belirleyememilerdir. Sanki snflama bir erdemmi, uygarln ilerleticisiymi gibi deerlendirmekten kendilerini alkoyamamlardr. Tarihin mutlaka zerinden gemesi gereken bir aama, kprsel ilikisiymi gibi yaklamay tarihsel materyalizmin gerei saymlardr. Uygarlk zmlememde snflamay politik ve ahlaki toplumun daraltlmas ve ilevsizletirilmesi olarak deerlendirdim; snflama geli tike toplumun daha ok iktidar ve devlet hegemonyasna getiini nemle belirttim. Tarih bu anlamda sert bir snf mcadelesidir. Ama snflamann gerekletirilmesinin kendisi bir ilerleme, gelime olmak urada kalsn, tersine toplumsal bir gerileme ve dtr. Ahlaki olarak iyi deil, kt bir gelimedir. Snflamann ilerleme iin kanlmaz bir durak olduunun idea edilmesi, hele bunun Marksist bir ifadeymi gibi belirlenmesi, zgrlk mcadelesinde dlen ciddi bir yanllktr. Politik toplumu snfsal toplumlarla karlatrdmzda en doru tanmlama, kendisinin snflatrmaya kar srekli direnmesidir. Kendini en az snfsallatran toplum en iyi toplumdur. Politik mcadelenin baars kendini snflatrmaya uratmayarak belirlenebilir. Baarl bir politik mcadele ancak kendi toplumunu snflatrmayarak, dolaysyla kendini iktidar ve devlet aygtlarnn tek tarafl zoru altna sokmayarak kantlanabilir. Grtlana kadar iktidar ve devlet zorunun yaand toplumlarda baarl bir politik mcadeleden bahsetmek ciddi bir yanlgdr. Kendini iktidar ve devlet zorunun ( veya d, milli veya gayri milli olmas bu anlamda pek nemli deildir) altna ya hi sokmam veya sert mcadeleyle belirlenen bir uzlama sonucu karlkl rzaya dayana n bir iktidar ve devlet tannmas politik toplum iin idealdir. Kapitalist modernite politik toplumun en daraltld ve ilevsizletirildii son uygarlk aamasdr. Bu hususun iyi kavranmas gerekir. deolojik hegemonya olarak liberalizme gre politik mcadele, hatta demokratik siyaset kendi dneminde son derece gelikindir. Yzeyden bakldnda doru grnen bu idea, zde tersini ifade eder. Ahlaki ve politik toplumun tarihte bireycilik ve tekelciliin azami gelitirilmesi sonucunda en ilevsiz halini yaad dnemdir. Azami iktidar olarak ulus-devlet, azami politik olmayan toplumdur. Ulus-devlet ylesi bir toplumu dourur. Hatta ortada toplum diye bir ey kalmaz. Toplum ulus-devlet ve kreselleen irketler iinde adeta eritilmitir. Michel Foucault bu noktada toplumun savunulmasn zgrln temeli olarak grr. Toplumun yitirilmesini (ar bireycilik ve tekeller tarafndan, modernitenin ta kendisi olarak) sadece zgrl deil,

insann da yitirilmesi olarak deerlendirir. Demokratik modernite bu anlamda toplum savunulduu oranda zgrln de kazanlmasnda tek k yoludur. Demokratik siyasetle kendini (bireycilie, ulus -devlete ve tekellere kar) savunan toplum, politik dokusunu ilevselletirerek kendini modern demokratik topluma dntrr. Modern demokratik toplum ise, kendi tm toplumsal ileri zerinde hem dnen, syleyen, hem de kendini kararlatrarak eyleme geiren toplum olarak farkllamay, ok kltrll, bu temelde eitlii yaamsallatrarak stnln kantlar. Bylelikle demokratik modernite snfsal mcadeleyi doru temelde vermekle kalmyor; yeni bir iktidar veya devletle kendi toplumunu (reel sosyalizmin tarihsel trajik yanl) bomuyor, bu tarihsel tuzaa dmyor. Ne kadar iktidarlar ve devletleirse snfsalln da o oranda gelitiinin, dolaysyla snfsal mcadelenin kaybedildiinin farkndadr. Bu farknda olmay temel zelliklerinden biri olarak belirleyebilmelidir. Anlalaca zere, demokratik modernite ile ne kapitalizm ne de sosyalizm olarak yeni bir toplum tipi yaratlmyor. Bu kavramlarn toplumu nitelendirmekten uzak propaganda kavramlar olduklarn belirtiyor. phesiz bir toplum gerekletiriliyor. Ama bu toplum ahlaki ve politik ilkenin azami rol oynad, snfsallamann pek gelime imkn bulamad, dolaysyla iktidar ve devlet aygtlarnn ya zorlarn dayatamadklar ya da karlkl uzlamayla bir tanmann gerekletii, farkllk iinde birlik, eitlik ve zgrln hem bireyselliin (bireyciliin deil) hem de toplumsalln zellii o larak yaand bir modern demokratik toplumdur. Daha fazla eitlik, zgrlk ve demokrasi bu toplumun doas gerei demokratik siyaset kurumunun yol at deiim ve geliimin sonucudur.

Ekolojik Endstriyel Toplum Boyutu Demokratik modernitenin ekonomik ve endstriyel boyutunun temeli ekolojiktir. Ekonominin zellikle tanmn doru yapmak nemlidir. Bu konuda ekonomi -politiin muazzam bir saptrma ve kreltme arac olduunu kavramak ncelik tar. zellikle kapitalist ekonomi kavram tam bir propaganda oyunu ve safsatadr. nceki ciltlerde zmlediimiz gibi, kapitalizmin kendisi ekonomi olmayp, ekonominin can dmandr. Tekel kr iin yeryzn yaanmaz hale (bir avu Firavun ve Nemrut dnda) getiren ve znde toplumsal deerleri (sadece art k-deer deil) talan etmeye dayal sistemli (ideolojik ve maddi kltr hegemonyal) ebeke rgtlenmesidir. Krk haramiler ve korsanlardan fark, bunlarn kendilerine ok ynl bir ideolojik meruiyet, yasal klf ve iktidarsal dayanaklar oluturmalardr. Bu aralarla kendi gerek yzlerini ve zlerini gizlemeye alrlar. Bata ekonomi -politik olmak zere, birok szde bilimsel disiplinlerle kendilerini hakikatin kendisiymi gibi sunarlar. Muazzam bir ideoloji ve zordan rl zrh olmazsa, varlklarn bir gn bile srdremezler. Bu yapsallklaryla toplumun temel varoluu olan evre anlamn da ieren ekonomik eylemini (ahlaki ve politik toplumun

temel faaliyet biimi) bask ve smr altna alarak hem gelimesini nlerler, hem de bir avu aznln mutluluk kaynana dntrrler. Fernand Braudelin ekonomi tanmlamasnda, temel insan ihtiyalarn zemin kat, tekel ve fiyat istismarn iermeyen pazar etrafndaki meta faaliyetlerini esas ekonomi alann belirleyen birinci kat, bu iki katn zerindeki tekel alar ve fiyat istismaryla oluan st kat ise asl kapitalizm alan olarak belirlemesi ve pazar kart saymas (I. Wallerstein bu saptamay ok nemli bulur) byk bir retici deere sahiptir. Liberalizmin srarla kapitalizmi piyasa-pazar ekonomisi saymasnn bu tanmlama nda tam bir safsata olduu aktr. Kapitalizmin pazarla ilikisi, ancak fiyat oyunlaryla tekel kr elde etmekten, bunun iin gerekirse savalar ve bunalmlar kartmaktan tutalm, tm ekonomiyi temel ihtiyalar karlayan bir faaliyet olmaktan karp en ok kr getiren alanlara (azami kr kanunu) kaydrmasna kadar, her trl lgnl oynamaktan ekinmeyen vahi bir oyun sistemidir. Oyun diyoruz, yani insan toplumunu temel varolu nedenlerinden kopartacak kadar yaam kart bir eylem, saldr tarz olarak oyundur. Genelde uygarlk tekelleri zelde kapitalist tekeller (tarm, ticaret, finans, iktidar ve ulus devlet aygtlar) tarih boyunca tm ekonomik arptmalarn, bunalmlarn, sorunlarn, alk ve yoksulluklarn, evre felaketlerinin temel etkenidir. Bu temel etken zerinde ayrca her tr sosyal-siyasal snflamalar, iktidarlar, ar kentlemeler (bunlara dayal tm hastalklar), ideolojik saptrmalar (her tr dinsel, metafizik ve bilimci dogmalar), irkinlikler (sanatn arptlmas) ve ktlkler (ahlaki yoksulluk ve bozulmalar) ykselir. Kapitalist modernitenin son drt yz yl bu saptamalara ilikin saysz rnek sunmaktadr. Demokratik modernitede ekonomi gerek anlamna kavuur. Hem zemin katnn temel ihtiyalar olarak kullanm deerlerini (en nemli ihtiyalar giderme zellii), hem gerek bir piyasa-pazar ekonomisi olarak deiim deerini (metalarn birbiriyle deiim oranlar) ortaya karan anlaml sistematik yapy ifade eder. Ekonomi, zerinde kr hesaplar yaplan bir alan olmaktan kar. Temel ihtiyalarn snf ayrmna yol amadan ve ekolojiye zarar vermeden nasl ve hangi yntemlerle en verimli klnaca netleir; bir toplumsal eylem alan olarak ekonomi gerek anlamna kavuur. Ahlaki ve politik toplumun hem zerinde geliecei, hem gelitirecei temel faaliyet biimi olarak anlam kazanr. Marksist ekonomi-politik de dhil, modernitenin ekonomi anlay, snfsal bak asndan (burjuvazinin hegemonik bak as) kurtulamamlardr. Deeri ii ve patron ikilisine balayarak, tm tarihsel-toplum zeminini ihmal ve rtbas etme durumunda kalmlardr. Deer tarihsel toplumun bir rndr. Patron ve tavizci ii, bu rnn salaycs olmalarn bir yana brakalm, temelde gasps konumundalar. Bunun kant ok aktr. cretsiz kadn emei olmadan bir tek patron ve tavizci iisi karnn bile doyuramaz; gnlk yaamn eviremez. Bu rnek bile kapitalizmin gayri -ekonomik ehresini nete gstermektedir. Kald ki, tarihsel-toplum olmadan genelde uygarln, zelde resmi modernitenin varlk kazanamayacan kapsamlca gstermi bulunuyoruz.

Demokratik modernitenin ekonomik boyutunda kullanm ve deiim deerlerinin endstriyel ve ekolojiksel btnl esastr. Endstrinin snr ekolojiye ve t emel ihtiyalarn snrna dayanr. Bu iki snr aamaz. Bu durumda ortaya kacak endstri eko-endstridir. Ekolojik olmayan endstri, ekonomik olmayan endstridir. Ekoloji ile ban yitiren endstrinin makinelemi (srekli evreyi yiyerek imha eden) b ir canavardan fark yoktur. Yine temel ihtiyalar ekonomisiyle ban yitiren bir endstrinin kr amacndan baka bir deeri yoktur. Eko-endstri bu gerekelerle temel ilke durumundadr. Tm ekonomik faaliyetlerin bal olmas gereken ana ilkedir. Bu durum da ekonomik eylem gerek anlamn bulur; isizlik, fazla ve eksik retim, az ve ok gelimi lke ve blgeler, ky-kent ztl, snf uurumlar, ekonomik bunalm ve savalarn toplumsal zemini de ortadan kalkm olur. sizlik tamamen kr amal ekonomik yaplanma arpklnn bir sonucudur. Demokratik modernitenin ekonomik boyutunda bu arpkla yer yoktur. sizlik en insanlk d bir toplumsal durumdur. Fazla ve eksik retim de yine kr amal ekonomik yapnn arpklnn sonucudur. Temel ihtiyalar dururken ve endstri bu kadar gelimiken, ne eksik retimin, ne fazladan retimin bir anlam vardr. klimsel, doal koullar dnda insan eliyle eksik ve fazla retimin en az isizlik kadar insanlk d bir durumu ifade ettiini nemle belirtmek durumundaym. Az veya ok gelimi lkeler ve blgeler meselesi de yine ayn kr amal ekonominin oluturduu insanlk d durumun baka bir ifadesidir. Bylelikle lkeler ve blgeler arasndaki her trl atmann tohumlarn ekerek, bitmez tkenmez yerel, ulusal ve uluslararas bunalm ve savalara yol aar. nsan toplumunun hizmetindeki bir ekonominin asla bu durumlara yol amayaca, amamas gerektii aktr. Tarihsel-toplum boyunca bir uyumun ve iblmnn zerine kurulu ky-kent ilikilerinin gittike derinleen elikilere dnmeleri ve dengenin ky-tarm toplumunun aleyhine bozulmas, yine temelde ekonominin kr amal dzenlemelere tabi tutulmasyla balantldr. Kent ve kyn, tarm, zanaat ve endstrinin birbirlerini beslemeye dayal ilikilerinin yerini birbirlerini tasfiye eden ilikilere brakmas, azami kr kanununun vahim sonularndan bir bakasdr. Ky ve tarm toplumu adeta tasfiyenin eiine getirilirken, kent ve endstri kanserolojik bir byme srecine girmitir. Sadece ekonomi deil, tarihsel-toplumun kendisi tasfiye ile yz yze braklmtr. Azami kr kanununa dayal ekonominin bu ynl arptmalara uratlmas beraberinde snflamay ve politik atmay getirmi; yerel, ulusal ve uluslararas her tr savaa yol amtr. Uygarlk anlatlarnda sanki insanln kaderiymi gibi sunulan tm bu olumsuzluklarn temelinde, ak ki ekonominin ekonomi kart kapitalist bireycilik ve tekelcilik tarafndan smrgeletirilmesi ve talan yatmaktadr.

Demokratik modernite ekonomiyi bu kar eilimlerden kurtarmakla kalmaz. Daha gelimi koullarla isizlii ve yoksulluu tanmayan, fazla ve eksik retime yer vermeyen, az ve ok gelimi lke ve blge farkllklarn asgariye indiren, ky -kent elikisini birbirini besleyen ilikilere dntren bir sistematie sahiptir. Kendi sistematii ierisinde toplumsal ve ekonomik farkllklar snfsal smr boyutlarna tanmaz. Snfsal gelimeler derinlemez. Bunalm ve sava nedeni olabilecek ekonomik smr ve sosyal elikiler boyutlanmaz. Endstriyalizm ve kentlemenin sadece ky ve tarm deil, gerek, yaanr boyutlu kent ve endstri faaliyetlerini yutmasna da demokratik modernite sistemi izin vermez. Bunun mekanizmas demokratik modernitenin temel boyutlarnda btnsellik halinde verilidir. Tm topluluklar ekonomik faaliyetlerinde ahlaki ve politik boyutla balantl olarak, ekolojik ve endstriyel unsurlar btnlk iinde ele alr. Bunlar birbirlerine kopmaz balarla balantldr. Bireycilik ve tekelciliin paralayc penelerine bir ey braklmaz. Eko-ekonomi ve eko-endstri, tm toplumsal faaliyetlerde gz nnde tutulur. Bu temelde sadece evreyi yeniden onarma ve tarm canlandrma, ky en salkl evreye sahip yaam alanna evirme projeleri bile tek bana tm isizlii ve yoksulluu ortadan kaldrma potansiyeline sahiptir. sizlik insann doasna aykrdr. Bu kadar gelimi bir zekya sahip insanolunun, kznn isiz kalmas, ancak insann zoraki eli ile mmkndr ve nitekim yle olmaktadr. Bir karncann bile isiz grnmedii doa, nasl en gelimi varoluunu isiz ve aresiz braksn? nsan pratiinin harika rn olan teknoloji ve ona dayal endstri anda nasl yoksulluk kader olsun? Ak ki, gerekli olan, sistemik yapsal dnmdr. Demokratik modernitenin hem tarihsel hem gncel gereklii, insan kendi pratiine, emeine yabanclatrmayan zelliktedir. Endstri devrimi, bu pratiin en byk aamalarndan biri olarak, toplum ve ekonomisi iin bir zaferdir. Sorun kapitalist modernitenin bu ei grlmemi zaferi daha bandan itibaren kendi kr kanununun hizmetine koymasdr. Bunun iin ei grlmemi bir bireycilik ve tekelcilik (ticari, sna, finans, iktidar ve ulus-devlet) ina ederek, tarihsel toplumu tasfiyenin eiine getirmesidir. Demokratik modernite bir anlamda bu arpk modernite anlay ve uygulamalarnda sistematik ve yapsal devrimin addr. Eko -endstri bu devrimin en temel boyutlarndan biridir. Yalnz bana bu gereke bile demokratik modernitenin hayatiyetini kantlar. Resmi modernitenin klasik ekonomik birimi, aile ve profesyonel yapl irketler olarak sunulsa da, bunlar amac kr olan birimlerdir. Hibirinin kr dnda temel bir kaygs yoktur. Dnya apnda ahtapot gibi kollarn yaymadklar bir ekonomik alan brakmamalarna ramen, ilgilendikleri tek sorun azami krn nasl salanacana ilikindir. sizliin devasa boyutlara ulamas, yoksulluun ve gelir uurumunun gibi bymesi, bir yandan alk iinde yzen yz milyonlarca insan krlrken, dier yandan muazzam retim potansiyelinin bo braklmas, fazla ve eksik retimli bunalmlara yol almas, tarmn iflas ettirilmesi ve ky toplumunun tasfiyesi hep azami kr kanununa dayal irketlemenin, ekonomik -daha dorusu ekonomi d- birimlerin faaliyetlerinin sonucudur. Demokratik modernitenin temel ekonomik birimi, zihniyet ve yap olarak, elbette bu kr amal irket birimlerine kart olacaktr.

Ekonomi tarih boyunca hep hassas bir konu olarak ahlaki ve politik toplumun ba kaygsn tekil etmitir. in ucunda ktlk, alk, lm gibi toplumu topyekn tehdit eden olgular vardr. Birikim gibi kr da hibir zaman toplumlarca meru kabul edilmemi, hep ktlklerin, hrszlklarn kayna olarak grlm ve frsat bulunduka msadere edilmekten ekinilmemitir. Byle bir amaca bal olarak ekonominin ina edilemeyecei ok aktr. Zaten akland gibi, z gerei ekonomi kart bir faaliyet iin ekonomiden bahsetmek elikinin ta kendisidir. Bu elikiden kurtulmann yegne yolu eko-topluluk ekonomisidir. Binlerce eko-toplum koullar gerei bir ekonomik birim olarak kendini rgtleyebilir. Tarmda aileler tarafndan paralana paralana birim zelliini kaybetmi topraklarn, eko-endstri ilkesi de gz nne alnarak yeniden rgtlenmesi, oktan ivedilik kazanm bir sorundur. Tarmda eko-topluluklarn oluturulmas demokratik modernitenin en esasl ekonomik ilkelerinden biridir. Bununla balantl olarak serflik ve klelikten kalma iftlik anlaylar da gerekliini yitirmitir. Ekolojik lekte tarm birlikleri oluturularak gerekletirilecek eko-topluluklar ky modernitesinin de temelidir. Yani ky veya modern ky bir ekotopluluk olarak, ekolojik lekli ekonomik birimler olarak varoluunu yeniden kazanabilir. ehirlerde de benzer eko-topluluklar oluturulabilir. Ekoloji eksenli kent planlamasnda ekonomi, genel btnln bir paras olarak dzenlenir. Tpk kenti yutan brokrasi olmamas gerektii gibi, kenti yutan ekonomi de olamaz. Her kentin doasna uygun ekonomik faaliyetler, kr amal olmayan, ehir halknn isizliini, yoksulluunu ortadan kaldrmay hedefleyen, optimal byklkte birimler olarak rgtlenir. Nfus yap ve yeteneklerine uygun olarak bu birimlere datlabilir. Belki de sosyalist planl bir ekonomiden bahsediyoruz gibi gelebilir. Fakat bahsettiimiz model farkldr. Bu modelin merkezi planlama ve kumanda ekonomisiyle alakas olmad gibi, vahi, kr amal, ekonomi d szde ekonomik irketlerle de alakas yoktur. Yerel ahlaki ve politik toplumun karar ve eylemini gerekletirdii bir yapdr. Elbette ulusal, blgesel, hatta uluslararas koullar gz nne getiren bir koordinasyon her zaman gereklidir. Ama bu, kararn ve eylemin yerel toplumun inisiyatifinde olmasn ortadan kaldrmaz. Tekrarlamalym ki, ekonomi teknik bir altyap sorunu deildir; toplumlarn temel varolu yaps olarak toplumun tmnn gr, tartma, karar ve rgtsel eylemiyle, almasyla gerekletirilen bir faaliyettir. nsann ekonomiden kopartlmas btn yabanclatrlmalarn temelidir. Bunun nlenmesi art olduu gibi, yegne yolu da ekonomiyi tm topluluklara mal etmekten geer. Biri yer, biri bakardan kyamet koptuu gibi, Biri alr, biri bota gezerden de kyamet kopar. Ekonomi mutlaka topluluk eksenli, ekolojik ve verimlilik esaslarna bal olarak rgtlenmesi gereken toplumun temel varolu kouludur. Toplumdan, topluluklardan baka hi kimse bu varolu hakkna ne sahip olabilir, ne de ortadan kaldrabilir. Birimler ister ticari, ister sna, ister tarm, hatta sadece arac rol oynamak kaydyla finansal olsun, bu temel ilkelere uymak durumundadr. Devasa bir fabrikann da, bir ky-tarm biriminin de temelinde bu ilkeler olmaldr.

Demokratik modernitede ekonomik birimlerin mlkiyeti nemini yitirir ve ikinci planda kalr. Mlkiyet elbette ilkelere uygun tasarrufta bulunan topluluklara ait olacaktr. Ne aile mlkiyeti, ne devlet mlkiyeti modern ekonomiye yant oluturabilir. Hiyerariden kalma devlet ve aile mlkiyeti, kapitalist modernitede bile varln srdremez durumdadr. Hatta irketler bile ekonomik gerekelerin zorlamas nedeniyle gittike alanlarn ortak mlkiyetine girmektedir. Fakat yine de mlkiyet normlarn birbirlerinden kaln izgilerle ayrmamak gerekir. Tpk iki uygarlk sistemi i ie yaadklar gibi, mlkiyet sistemleri d e uzun sre i ieliini koruyacaktr. Topluluk mlkiyetinde bile aile mlkiyeti varln koruduu gibi, devletin de varl etkisini ve payn srdrecektir. nemli olan evreye, retkenlie, isizlie yant olabilecek esnek mlkiyet normlarna ak olmaktr. Bireyin varlna, zgrlne, iyilik ve gzelliine hizmet edecek her tasarruf mlkiyet de olsa deerlidir. Fakat topluluksuz bu deerler oluamayacana gre, yine optimal snrlarda sorunlar zmek en dorusudur. Demokratik modernite, tarih boyunca komnal varln hibir zaman yitirmemi topluluk temelli mlkiyeti modern koullarda yeniden ahlaki ve politik toplumun temeline yerletirerek, tarihsel roln bu konuda da baaryla oynayabilecek durumdadr.