Universiteti i Prishtinës

Fakulteti Elektroteknik

Dr. Agni H. DIKA

Qarqet Kompjuterike
Kombinuese

1

Parathënie
Libri Qarqet Kompjuterike u dedikohet studentëve të Fakultetit Elektroteknik të Universitetit të Prishtinës, si dhe studentëve të Fakultetit të Shkencave dhe Teknologjive të Komunikimit në Universitetin e Europës Juglindore në Tetovë. Por, libri njëkohësisht mund t'u shërbejë edhe atyre që punojnë në lëmin e kompjuterikës, ose duan të mësojnë më tepër për analizën dhe sintezën e qarqeve të ndryshme kompjuterike. Gjatë zhvillimit të njësive mësimore që përfshihen në libër, me qëllim të përvehtësimit sa më të lehtë të materies, janë marrë shembuj të shumtë praktikë, duke e redukuar në minimum pjesën tekstuale. Mbështetur në materien që ka të bëjë me qarqet kompjuterike, për arsye teknike, libri është ndarë në dy pjesë. Në pjesën e parë, të cilën e keni në dorë, përfshihen qarqet kompjuterike kombinuese. Kurse pjesa e dytë e librit ka të bëjë me analizën dhe sintezën e qarqeve sekuenciale sinkrone dhe asinkrone. Kjo pjesë e librit edhepse ishte në fazën përfundimtare për shtypje, gjatë luftës në Kosovë, u zhduk bashkë me kompjuterët në të cilët ruhej materiali përkatës. Për kontakt me autorin, lidhur me materialin e përfshirë në libër, lexuesi mund ta shfrytëzoi adresën elektronike agnidika@yahoo.com.

Autori

1. Sistemet numerike 1
Sistemi binar i numrave 4 Shndërrimi decimal - binar 4 Numrat e plotë 5 Numrat vetëm me pjesën pas pikës dhjetore 6 Numrat me pjesën para dhe pas pikës dhjetore 7 Shndërrimi i përafërt 9 Shndërrimi binar - decimal 12 Aritmetika binare 13 Mbledhja 13 Zbritja 15 Shumëzimi 17 Pjesëtimi 18 Sistemi heksadecimal i numrave 21 Shndërrimi decimal - heksadecimal 21 Shndërrimi heksadecimal - decimal 24 Aritmetika heksadecimale 25 Mbledhja 25 Zbritja 27 Sistemi oktal i numrave 28 Shndërrimi decimal - oktal 28 Shndërrimi oktal - decimal 29 Aritmetika oktale 30 Aritmetika komplementare 32

vi B-komplementi 32 (B-1)-komplementi 35 Raporti mes komplementeve 37 Gjetja direkte e 1 dhe 2-komplementit 38 Parashenja e numrave 39 Zbritja indirekte 41 Zbritja përmes B-komplementit 41 Zbritja përmes (B-1)-komplementit 43 Kalimi direkt në mes të sistemeve numerike 46 Kalimi binar-heksadecimal 47 Kalimi binar-oktal 49 Kalimi oktal-heksadecimal 51 Numrat me pikë të lëvizshme 53 Numrat binar 54 Aritmetika e numrave me pikë të lëvizshme 55 Mbledhja 55 Zbritja 56 Shumëzimi 57 Pjesëtimi 58

Qarqet kompjuterike

2. Kodet 59
Kodet BCD 60 Kodet me peshë 61 Kodi NBCD 62 Mbledhja në kodin NBCD 63 Kode të tjera 66 Kodet pa peshë 67 Kodet ciklike 68 Kodet optimale 74 Metoda e Shannon-Fanos 74 Metoda e Huffmanit 78 Kodi optimal për alfabetin e gjuhës shqipe 79 Kodet siguruese 84 Distanca në mes të fjalëve kodike 84 Rezerva kodike 86 Kodet për zbulimin e gabimeve 86 Kodet për korrigjimin e gabimeve 88

Përmbajtja Kodet alfanumerike 95

vii

3. Algjebra e Bulit 97
Njohuri themelore 98 Postulatet 99 Ligjet 100 Teoremat e De Morganit 102 Identitete me rëndësi 102 Principi i dualitetit 105 Operacionet duale 105 Funksionet duale 106 Funksionet inverse 108 Përmes funksionit dual 109 Përmes teoremave të De Morganit 110 Format e paraqitjes së funksioneve 111 Qarqet me ndërprerës 111 Tabelat e kombinimeve 113 Induksioni i plotë 115 Mintermat dhe makstermat 117 Shprehjet algjebrike të funksioneve 118 Diagramet kohore 122 Diagramet e Vennit 124 K-diagramet 127 Qarqet logjike 134 Minimizimi i funksioneve 137 Minimizimi algjebrik 137 Minimizimi grafik 140 Funksionet me vlera të çfarëdoshme dhe të pacaktuara 145 Funksionet me më shumë variabla 146 Prim - implikantët 148 Minimizimi tabelar 151

4. Qarqet kombinuese 163

viii Nivelet logjike 165 Analiza 166 Qarqet me elemente logjike themelore 167 Qarqet me elemente logjike universale 168 Analiza direkte 168 Analiza indirekte 168 Qarqet me elemente logjike të përziera 169 Sinteza 171 Numri i hyrjeve dhe i shkronjave Analiza dinamike 187 Ngarkesat e elementeve logjike 189 186

Qarqet kompjuterike

5. Koduesit 193
Koduesit e zakonshëm 194 Koduesit me prioritet 200

6. Dekoduesit 205
Dekoduesit e zakonshëm 206 Dekoduesi dynivelësh 211 Dekoduesi trenivelësh 212 Realizimi i dekoduesve kompleks 214 Realizimi i qarqeve përmes dekoduesve 216

7. Konvertuesit e kodeve 223
Konvertuesit e zakonshëm 224 Konvertuesit paralelë 238 Konvertuesi binar-Gray 239 Konvertuesi Gray-binar 240

8. Indikatorët 243

Përmbajtja Indikatori 7-segmentësh 244 Indikatori 9-segmentësh 251

ix

9. Multiplekserët 255
Multiplekseri 2/1 256 Multiplekseri 4/1 258 Multiplekseri 8/1 259 Multiplekseri me numër të çfarëdoshëm hyrjesh 261 Multiplekserët me më shumë hyrje 263 Multiplekseri shumëbitësh 265 Sinteza e qarqeve përmes multiplekserëve 270 Qarqe të ndryshme të realizuara me multiplekser 278

10. Demultiplekserët 291
Demultiplekseri 1/2 293 Demultiplekserët me më shumë dalje 294 Demultiplekserët shumëbitësh 298 Demultiplekseri si dekodues 300

11. Komparatorët 303
Komparatori 1-bitësh 304 Komparatori 2-bitësh 305 Komparatori shumëbitësh 311

12. Gjeneratorët e paritetit 317
Gjeneratorët e zakonshëm 318 Gjeneratorët për fjalët kodike shumëbitëshe 322

13. Detektorët e paritetit 327
Detektorët e zakonshëm 328

x Detektori i realizuar përmes gjeneratorëve 330

Qarqet kompjuterike

14. Komplementuesit 333
Komplementuesi binar 334 Komplementuesi BCD 340

15. Qarqet aritmetikore 345
Mbledhësi 346 Gjysmëmbledhësi 346 Mbledhësi i plotë 347 Realizimi përmes gjysmëmbledhësve 351 Mbledhësi serik 351 Mbledhësi paralelë 354 Zbritësi 360 Gjysmëzbritësi 360 Zbritësi i plotë 361 Realizimi përmes gjysmëzbritësve 364 Zbritësi i plotë përmes mbledhësit të plotë 364 Mbledhësi/zbritësi 366 Mbledhësi NBCD 368 Mbledhësi Excess-3 375 Shumëzuesi 376 Shumëzuesi shumëbitësh 378 Pjesëtimi 384 Fuqizimi 385 Plotpjesëtimi 387

16. Vlerat e funksioneve 391
Funksionet e zakonshme 392 Funksionet trigonometrike 399

17. Kujtesat fikse 403

Përmbajtja Forma e përgjithshme 404 Elementet lidhëse 405 Programimi i kujtesës fikse 407 Realizimi i qarqeve me kujtesa fikse 408 Përdorimi i kujtesave fikse 413 Koduesit 413 Dekoduesit 415 Konvertuesit e kodeve 417 Qarqet aritmetikore 420 Qarqe të ndryshme 425

xi

18. Qarqet që programohen 431
PLD 432 PAL 440 PLA 447 PLS 450 Dalje të invertuara 450 Programimi 452

Literatura 453 Shtesë 455
Qarqe të integruara të familjes 54/74

Sistemet numerike Sistemi binar i numrave 4 Sistemi heksadecimal i numrave 21 Sistemi oktal i numrave 27 Aritmetika komplementare 31 Kalimi direkt në mes të sistemeve numerike 45 Numrat me pikë të lëvizshme 53 1 .

. e paraqet bazën e sitemit numerik... sepse numrat në këtë sistem numerik shkruhen duke shfrytëzuar 10 shifra të ndryshme: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Çdo numër X. Numri i shifrave të ndryshme të cilat përdoren gjatë shkruarjes së numrave në një sistem numerik.... .2 Qarqet digjitale Sistemet numerike paraqesin grumbuj të rregulluar simbolesh (shifrash). kështu: N= ku janë: i=1 ∑ xi ⋅ B m − i + ∑ yj ⋅ B −j j= 1 m n (1. përmes kompleksionit me (m+n) elemente. p. shumëzimi (·) dhe pjesëtimi (/).y n x i.Y në sistemin numerik me bazë B mund të shkruhet si numër decimal N.sh. mbi të cilët janë definuar katër operacione elementare: mbledhja (+). Kështu.y j = {0 . sistemi binar. zbritja (-). numri 235 në sistemin decimal të numrave lexohet "dyqind e tridhjet e pesë" sepse me të nënkuptohet vlera: 2 ⋅ 102 + 3 ⋅ 101 + 5 ⋅ 100 përkatësisht: 2 ⋅ 100 + 3 ⋅ 10 + 5 ⋅ 1 ose: 200 + 30 + 5 Sistemi numerik romak është sistem numerik pa peshë meqë pozitat e shifrave brenda numrave nuk kanë një peshë të caktuar. Kështu. te të cilët çdo pozitë e shifrave brenda numrit ka një peshë të caktuar.1) vlen vetëm për sistemet numerike me peshë. Të tillë janë: sistemi decimal.B − 1} Shprehja (1...1 . . baza e sistemit decimal të numrave është 10.x m Y = y 1 y 2.1) X = x 1 x 2. të cilët do të përmenden në vijim. sistemi oktal ose sistemi heksadecimal i numrave.

4957 3486.numri i shifrave pas pikës dhjetore.3) m . në po atë sistem numerik.Sistemet numerike 3 Shembull Paraqitja e numrave të sistemit decimal të numrave: a. N= ∑ y j ⋅ 10−j j=1 = 4 ⋅ 10 −1 + 9 ⋅ 10 −2 + 5 ⋅ 10 −3 + 7 ⋅ 10 −4 c. b.1).numri i shifrave para pikës dhjetore.52 përmes kompleksioneve përkatëse. është: K = Bm+n (1. c. të cilët mund të formohen me (m+n) shifra. Shembull Numri i kompleksioneve të ndryshme K dhe numri maksimal R i cili mund të shkruhet me (m+n) shifra. n . 376 0. N= i =1 ∑ x i ⋅ 104−i + ∑ y j ⋅ 10−j j=1 3 2 4 2 = 3 ⋅ 10 + 4 ⋅ 10 + 8 ⋅ 101 + 6 ⋅ 100 + 5 ⋅ 10 −1 + 2 ⋅ 10 − 2 Numri i kompleksioneve të ndryshme në sistemin numerik me bazë B.2) kurse numri më i madh i mundshëm me (m+n) shifra është: R = B ku janë: m − 1 n B (1. N= i =1 ∑ x i ⋅ 103−i 4 3 = 3 ⋅ 102 + 7 ⋅ 101 + 6 ⋅ 100 b. në sistemin decimal të . duke pasur parasysh shprehjen (1. a.

b. K = 105+0 = 100000 R = 105 − 1 = 99999 100 c. K = 100+3 = 1000 R = 100 − 1 = 0. a.999 103 Sistemi binar i numrave Sistemi numerik tek i cili numrat shkruhen duke përdorur vetëm shifrat 0 dhe 1 quhet sistem binar i numrave. nëse: a. .4 numrave. Qarqet digjitale m=4 m=5 m=0 n=2 n=0 n=3 K = 104+ 2 = 1000000 R = 104 − 1 = 9999.binar Gjatë kalimit prej sistemit decimal në sistemin binar të numrave mund të paraqiten katër raste karakteristike. Shndërrimi decimal . prandaj edhe baza e këtij sistemi numerik është B=2. të cilat jepen në vijim.99 102 b. c.

b. mbetja përshkruhet në një kolonë. 79 355 4394 79:2=39 mbetet 1 39:2=19 mbetet 1 mbetet 1 19:2=9 mbetet 1 9:2=4 mbetet 0 4:2=2 mbetet 0 2:2=1 mbetet 1 1:2=0 (79)10=(1001111) 2 Ky shndërrim më shkurtë mund të paraqitet kështu: 79 mbetja 39 1 19 1 9 1 4 1 2 0 1 0 0 1 (79)10=(1 0 0 1 1 1 1)2 b. a. përshkruhet nga fundi. kurse pjesëtimi vazhdon derisa numri që pjesëtohet nuk bëhet zero. sa është baza B e këtij sistemi numerik. Shembull Ekuivalentët binarë të numrave decimalë: a. Nëse vargu i shifrave binare. Gjatë çdo pjesëtimi.Sistemet numerike 5 Numrat e plotë Ekuivalenti binar i një numri decimal të plotë fitohet duke pjesëtuar numrin suksesivisht me 2. . i cili fitohet si rezultat i mbetjeve gjatë pjesëtimit suksesiv të numrit decimal. c. paraqet numrin binar të kërkuar.

Në fund. Procesi i shumëzimit vazhdon derisa pjesa pas pikës dhjetore nuk bëhet zero. paraqet ekuivalentin binar të numrit decimal të dhënë.6 Qarqet digjitale 355 mbetja 177 1 88 1 44 0 22 0 11 0 5 1 2 1 1 0 0 1 (355)10=(1 0 1 1 0 0 0 1 1)2 c. të cilët e kanë vetëm pjesën pas pikës dhjetore. pasi para saj të shtohet shifra zero me pikë. 4394 mbetja 2197 0 1098 1 549 0 274 1 137 0 68 1 34 0 17 0 8 1 4 0 2 0 1 0 0 1 (4394)10=(1 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0)2 Numrat vetëm me pjesën pas pikës dhjetore Shndërrimi i numrave decimalë. shifra para pikës dhjetore (përfshirë edhe shifrën 0) përshkruhet në një kolonë të veçantë si tepricë. kurse pjesa pas pikës dhjetore shumëzohet përsëri me 2. në numra të sistemit binar bëhet duke shumëzuar numrin suksesivisht me 2. Gjatë çdo shumëzimi. vargu i shifrave binare që fitohet duke e përshkruar prej lart kolonën e tepricave. Shembull Ekuivalentët binarë të numrave decimalë: .

3750000=0. fitohet numri binar i kërkuar.6250=0.0000=0.859375 0. 2=1.750000 tepron 1 .8437500 0.8437500=0.0000000 tepron 1 (0.6875000=0.5000 0.5000 . 2=1. 2=1. 2=0. 2=1.8125 .9218750 tepron 1 .859375 0.6875000 tepron 1 . 2=0.437500=0.000000 tepron 1 (0.9218750=0. Shembull Ekuivalentët binarë të numrave decimalë: .6875000 0.437500 tepron 1 .500000 b. 2=1. me bashkimin e dy pjesëve të fituara në një numër të vetëm.5000000 tepron 1 tepron 1 tepron 0 tepron 1 (0.8125)10=(0.0000 c. 0.përkatësisht. 2=1.1 1 1 1 0 1 1)2 Numrat me pjesën para dhe pas pikës dhjetore Shndërrimi i numrave decimalë në numra të sistemit binar. bëhet duke gjetur veç ekuivalentët binarë për pjesën para dhe veç për pjesën pas pikës dhjetore.718750 0.718750 tepron 1 .750000 0.875000 0.500000=0. c.2500 .0000000=0. të cilët e kanë pjesën para dhe pas pikës dhjetore. .859375)10=(0.9609375)10=(0.8437500 tepron 1 .6250 .437500 0. duke përshkruar pjesën e gjetur para dhe pjesën pas pikës . 0.2500=0.000000=0. 2=1.3750000 0.9609375 0.875000 tepron 0 . 2=1. 2=1.6250 0.Sistemet numerike 7 a. 2=1.718750=0. 2=1. 2=0.9609375 0.5000000 tepron 1 .5000000=0. 2=1. Në fund.8125 0. b. 2=1. 2=1.1 1 0 1)2 . a.7500000 0.7500000 tepron 0 .500000 tepron 1 .3750000 tepron 1 .1 1 0 1 1 1)2 0.2500 0.750000=0.9218750 0.

500 mbetja 250 0 125 0 62 1 31 0 15 1 7 1 3 1 1 1 0 1 (500)10=(1 1 1 1 1 0 1 0 0)2 .9375 125 mbetja 62 1 31 0 15 1 7 1 3 1 1 1 0 1 (125)10=(1 1 1 1 1 0 1)2 0.875 500. b. 2=1.000 tepron 1 tepron 1 tepron 1 (0. c.000=0.111)2 b. 125.4375 6.750 0.750 . 2=1.875)10 = (1111101. a.500 0. 2=1.1 1 1)2 (125.500=0.875)10 =(0.875 .8 Qarqet digjitale a.500 .750=0.

2=1. Procesi i shndërrimit ndërpritet në një numër të caktuar shifrash pas pikës.5000 tepron 1 .8750=0. ekuivalenti binar do të jetë i përafërt.7500 . 2=0.5000=0.1 1 1 1)2 (6.5000 .8750 0.7500 0. 0.4375 .8750 2=1.4375) 10 = (111110100.8750 .1111) 2 Shndërrimi i përafërt Gjatë gjetjes së ekuivalentit binar të pjesës së numrit pas pikës dhjetore mund të ndodhë të fitohet varg i pafund shifrash binare.0000=0.0000 tepron 1 (0.0000 tepron 0 tepron 1 tepron 1 tepron 1 (0.05 31.5000=0.7500 2=1. 2=1.6 924. 0. Shembull Ekuivalentët binarë të numrave decimalë: a.0000=0. .9375)10 =(0.8750 tepron 1 . gjë që varet nga saktësia e përcaktuar që më parë.0 1 1 1)2 (500.358 duke marrë pas pikës vetëm 5 shifra binare.5000 .7500=0. c.7500 tepron 1 .7500=0.9375) 10 = (110.Sistemet numerike 9 0. 0. 2=1.4375)10=(0. 0.0111) 2 c.5000 2=1. 2=1. b. Në këto raste. 6 mbetja 3 0 1 1 0 1 (6)10=(1 1 0)2 0.9375 0.

10 a. 2=0.. 0.40 ...2 tepron 1 . 2=0..6)10 = (11111.40 tepron 0 0.. (0.. 924 mbetja 462 0 231 0 115 1 57 1 28 1 14 0 7 0 3 1 1 1 0 1 (924)10=(1 1 1 0 0 1 1 1 0 0)2 .. 2=1.4 ... Qarqet digjitale tepron 0 0.0 0 0 0 1)2 b.6)10=(0...10 .20 ....60 tepron 1 . (0..10 tepron 0 0...6 ....6 .......2 ....6=0..8 ..... 2=1...80 ....05 .. 2=0.8 tepron 0 0 0..1 0 0 1 1)2 (31.. 2=0.2 tepron 1 0. 2=1.60=0. 2=0.10011)2 c..2=0. 31 mbetja 15 1 7 1 3 1 1 1 0 1 (31)10=(1 1 1 1 1)2 0.... 2=0.4 tepron 0 1 0..20 tepron 0 0.6 tepron 1 0 1 0..80 2=1....05) 10 =(0.2=0.

. 2=0... janë: 0000 0001 0010 ...864 .. m=4 m=0 m=5 n=0 n=3 n=2 K = 24 + 0 = 16 Kompleksionet.728=0.... 2=0. 1110 1111 R = 2 − 4 1 = 15 0 2 përkatësisht (1111)2 .358)10=(0.728 ...358)10 = (1110011100. b.432 tepron 1 tepron 0 0. për numrat binarë me m-shifra para pikës dhe nshifra pas pikës..728 tepron 1 0.Sistemet numerike 11 tepron 0 0... a. këtu baza është B=2..432=0... (0.432 .456 tepron 1 .. 2=1. por.......0 1 0 1 1)2 (924. ..01011)2 Për llogaritjen e numrit të kompleksioneve K dhe të numrit maksimal të mundshëm R edhe te sitemi binar i numrave përdoren shprehjet (1.716 .. 2=1.... përkatësisht numrat e ndryshëm të mundshëm.456=0..864 0.. Shembull Numri i kompleksioneve të ndryshme K dhe vlera maksimale e mundshme R.3).358 . c.716 0.. nëse: a.2) dhe (1.. 2=1. për dallim nga sistemi decimal i numrave.

c. përkatësisht (11111.11 në numra të sistemit decimal të numrave. gjatë së cilës baza e sitemit numerik duhet të merret B=2.10 11111.10 ..111)2 3 2 = 128 c..111 R = 2 − 0 1 = 0... Shembull Shndërrimi i numrave binarë: a. b...001 0.1).01 11111.. K = 2 5+ 2 Kompleksionet përkatëse: 0. 0. 11111.75 . Qarqet digjitale K = 2 0+3 = 8 Kompleksionet përkatëse: 0.11 R = 2 − 5 1 = 31. .11)2 2 2 Shndërrimi binar . 11011 0.110 0...875 ..decimal Për gjetjen e ekuivalentëve decimalë të numrave binarë mund të përdoret shprehja (1..010 .01 0.111011 1110.000 0.00 0.12 b. përkatësisht (0.

Y=111011 N = ∑ Yj ⋅ 2−j j=1 6 = 1 ⋅ 2−1 + 1 ⋅ 2−2 + 1 ⋅ 2−3 + 0 ⋅ 2−4 + 1 ⋅ 2−5 + 1 ⋅ 2−6 = 0. 13 X=11011 N = ∑ x i ⋅ 25−i i =1 5 = 1 ⋅ 24 + 1 ⋅ 23 + 0 ⋅ 22 + 1 ⋅ 21 + 1 ⋅ 20 = 27 b.75 Aritmetika binare Sikurse në sitemin decimal.921875 c. edhe në sistemin binar të numrave mund të kryhen katër operacionet elementare aritmetikore. Mbledhja Tabela e mbledhjes së numrave në sistemin binar të numrave duket kështu: 0+0=0 0+1=1 1+0=1 1+1=0 dhe bartja 1 . X= 1 1 1 0 Y= 1 1 N = ∑ x i ⋅ 24−i + ∑ y j ⋅ 2−j i =1 j=1 4 2 = 1 ⋅ 2 + 1 ⋅ 2 + 1 ⋅ 21 + 0 ⋅ 20 + 1 ⋅ 2−1 + 1 ⋅ 2− 2 3 2 = 14.Sistemet numerike a. duke i përdorur rregullat që janë shpjeguar në vijim.

d. a. 111111 Bartja 111011 + 110111 1110010 1 111 Bartja 1011. Qarqet digjitale 1110000 + 111011 c. gjatë së cilës fillimisht mblidhen dy numrat e parë dhe pastaj shumës i shtohet edhe numri i tretë: 1 1111 1 Bartja 10110101 +10001101 101000010 111 11 Bartja 101000010 + 11000111 1000001001 . në pjesën vijuese do të përdoret shifra decimale 2. në vend të “dhjetëshes” binare 10. b.011 21111211 Bartja 10110101 10001101 +11000111 1000001001 Në shembullin d mbledhja e numrave të dhënë mund të kryhet edhe duke i gjetur shumat parciale.110 +1010.14 Shembull Mbledhja e numrave binarë: a. b.110 +1010. 111 Bartja 1110000 + 111011 10101011 c. d.101 10110101 10001101 +11000111 Me qëllim që të shihet më mirë procedura e bartjes.101 10110. 111011 + 110111 1011. sa është edhe ekuivalenti decimal përkatës.

paraqitet nevoja e huazimit. Tabela sipas së cilës kryhet zbritja në sistemin binar të numrave është: 0-0=0 0-1=1 dhe 1 hua 1-0=1 1-1=0 Shembull Zbritja e numrave binarë: a. b. është përdorur shifra decimale 2. 1111011 − 101111 10101011. fillimisht është treguar në tërësi huazimi i nevojshëm dhe pastaj në fund kryhet zbritja e numrave. a. 2222 01112 1110000 . si edhe te sistemi decimal i numrave. 1110000 − 111011 c.11 Me qëllim që të shihet më mirë procesi i huazimit.10 − 1110000. për ta ndjekur më qartë procedurën e huazimit.111011 221112 -111011 110101 . Edhe këtu.111011 2 02 1101112 .111011 Huaja 2 02 Mbetja 1021112 .Sistemet numerike 15 Zbritja Gjatë procesit të zbritjes së numrave binarë. në vend të “dhjetëshes” së sistemit binar.

b.11 2 0 2 10101011. kur A<B. 2 02 10101011.10 -1110000.02 -1110000.22 -1110000.11 Huaja 22 Mbetja 01 2 10021010. Qarqet digjitale 2 02 1111011 -101111 2 02 1110211 -101111 Huaja Mbetja 1102211 -101111 1001100 c.16 b.10 − 1110.11 Nëse kërkohet zbritja e numrit binar B nga numri binar A. 101 − 11010 1001 − 1110 1101. c.22 -1110000.11 2 02 10101010.11 01221010.11 00111010.11 . përkatësisht zbritja të kryhet kështu: A-B=-(B-A) Shembull Zbritja e numrave binarë: a. mund të veprohet si edhe te sistemi decimal i numrave.22 -1110000.

2 02 1110 -1001 1102 -1001 0101 1001 -1110 -0101 1101.011 0.10 -1110. duke pasur parasysh tabelën vijuese: 0⋅0 = 0 0⋅1 = 0 1⋅0 = 0 1⋅1 = 1 Shembull Shumëzimi i numrave binarë: a.101 10202 .01 Shumëzimi Operacioni i shumëzimit kryhet plotësisht njëlloj si edhe në sistemin binar të numrave.11 -0001.101 10101 b.11 . b.10 -1110.01 1101. 17 101 -11010 2 02 11010 .10 1102.101 2 02 11002 .11 -1101.11 2 02 1110.Sistemet numerike a. 1111 x 1101 10101011.1101 x 0.11 x 0. c.10 0001. 101 -11010 -10101 1001 -1110 c.11 -1101.

c. 10000:11 a. 1111:11 b. nëse zbatohet parimi i dhënë më sipër për mbledhje parciale. Tabela e pjesëtimit që zbatohet në sistemin binar të numrave duket kështu: 0:0=? 0:1=0 1:0=? 1:1=1 ku me ? janë shënuar rezultatet kur pjesëtimi me zero është i palogjikshëm.11 01101 01101 00000 0. Ky problem tejkalohet. Shembull Pjesëtimi i numrave binarë: a. gjatë së cilës bartja është numër binar disashifrorë. Qarqet digjitale 1111 x 1101 1111 0000 1111 1111 11000011 10101011.100111 Problemi i vetëm që paraqitet gjatë procesit të shumëzimit të dy numrave është ai i mbledhjes së më shum numrave binarë.11 x 0. sipas të cilit së pari mblidhen dy numrat e parë.18 a. c.1:10 c.011 1010101111 1010101111 0000000000 0000000000 01000000.01101 0. më lehtë është që pjesa e shifrave që pjesëtohen dhe pjesëtuesi të konvertohen në numra të sistemit decimal. . b. b.1101 x 0. pastaj shumës i shtohet numri i tretë dhe kështu me radhë derisa të mblidhen të gjithë numrat tjerë. Pjesëtimi Gjatë pjesëtimit të dy numrave binarë. 10100.

Zbritja vijuese kryhet duke zhvendosur pjesëtuesin që zbritet për një pozicion djathtas.. numrat binarë pjesëtohen edhe përmes zbritjes së përsëritur të pjesëtuesit nga i pjesëtuari.1:10=1010. Në praktikë. Nëse zbritja është e mundshme.Sistemet numerike 19 1111:11=101 11 == 1 0 11 11 == 10100. a.01 10 == 1 0 10 10 == 0 0 =1 0 10 10 == 10000:11=101. 1111:11 b. . në një kolonë të veçantë shënohet shifra binare 1.. b. përndryshe shënohet shifra binare 0 pa e kryer zbritjen. Shembull Pjesëtimi i numrave binarë: a. 11 == 10 00 100 11 == 10 00 100 11 == 1 Siç shihet edhe nga shembujt e mësipërm. 10100. 1100111:101 c.01. pjesëtimi direkt i numrave binarë nuk është i thjeshtë. duke filluar prej shifrave me peshë më të madhe.1:10 duke e përdorur metodën e pjesëtimit përmes zbritjes sukcesive.

1 10 00000. 1100111 1 101 0010111 0 101 0010111 1 101 0000011 0 101 0000011 0 101 00000110 1 101 00000001 mbetja 1100111 : 101 = 1 0 1 0 0. mund të bëhet edhe prova për vërtetimin e rezultatit të fituar..1 10 00100.1 10 00000.0 1 Gjatë kryerjes së operacioneve të ndryshme aritmetikore.00 10100.1.1 10 00100. prova këtu mund të bëhet edhe duke i shndërruar në numra të sitemit decimal numrat që marrin pjesë në operacion si dhe rezultatin që fitohet.20 Qarqet digjitale 1111 1 11 0011 0 11 0011 1 11 0000 1111 : 11 = 1 0 1 c. Por.1 1 0 00000.1 : 10 = 1 0 1 0. 1 0 1 0 0 1 10100.1 10 00000.. . ngjashëm me atë se si veprohet edhe në sistemin decimal të numrave.

gjatë shndërrimit të numrave të sistemit decimal në numra të sistemit heksadecimal. por te sistemi heksadecimal ndryshon vetëm baza.8125 35.heksadecimal Në mënyrë analoge me sistemin binar të numrave.47392 në numra të sistemit heksadecimal. c. në vend të numrave: 10 11 12 13 14 15 janë përdorur (përkatësisht) shkronjat: A B C D E F Meqë në sistemin numerik heksadecimal shfrytëzohen 16 shifra të ndryshme.37109375 154. numrat shkruhen duke përdorur 16 shifra të ndryshme: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F ku.Sistemet numerike 21 Sistemi heksadecimal i numrave Në sistemin heksadecimal. b. d. 927143 0. baza e këtij sistemi numerik është B=16. Rruga që ndiqet në këto katër raste është plotësisht e njëjtë me atë që u dha gjatë shndërrimit në sistemin binar të numrave. Shembull Shndërrimi i numrave të sistemit decimal: a. paraqiten katër raste karakteristike. . Shndërrimi decimal .

82112=0...22 a.17632 . 16=9.0000 tepron D D (0... 16=13.8125 .32352 .58272 tepron 7 0...00000000 tepron F 0.47392)10=(0..58272=0.. 35:16=2 2:16=0 mbetet 3 mbetet 2 (35)=(2 3) 16 10 0.17632 tepron 5 0. 16=2.13792=0......47392 ..D)16 (154.13792 tepron D ... (0.82112 .. 154:16=9 9:16=0 mbetet A mbetet 9 (154)10=(9 A)16 0..32352 tepron 9 0.32352=0. Qarqet digjitale 927143:16=57946 57946:16=3621 3621:16=226 226:16=14 14:16=0 mbetet 7 mbetet A mbetet 5 mbetet 2 mbetet E (927143)10=(E 2 5 A 7)16 b. 16=15.........)16 (35...00000000=0.8125)10 = (9 A. 16=7.93750000) =(0..... 16=5.17632=0.) 16 ...5 F) F 16 10 c..0000=0.7 9 5 2 D..58272 . 16=13. 16=5..82112 tepron 2 0..47392)10 = (23..8125)10=(0.7952D..93750000 0 (0. 0.37109375 ..93750000 tepron 5 .93750000=0.D)16 d.

9375 1 16 2+ 1 (N max )16 = (FF. nëse numri i shifrave para dhe pas pikës është: a.FFFF) 16 K = 16 N max = 4096 1 2 = 16 − = 255.1).2) dhe (1. 0.3). m=3 m=0 m=2 n=0 n=4 n=1 K = 16 N max b. kur numri ka m-shifra para pikës dhe nshifra pas pikës. c. = 65536 1 0 = 16 − = 0. 63247 c. Shembull Gjetja e numrit të kompleksioneve dhe e numrit maksimal të mundshëm. këtu baza e sistemit numerik duhet të merret B=16. në sistemin heksadecimal të numrave.Sistemet numerike 23 Edhe te sistemi heksadecimal i numrave. mund të gjendet numri i kompleksioneve të ndryshme (K) dhe numri maksimal i mundshëm (R). = 4096 1 = 16 − = 4095 0 16 3 0+4 3+0 (N max )16 = (FFF)16 K = 16 N max c.F)16 Shndërrimi heksadecimal .decimal Sikurse gjatë shndërrimit të numrave binarë në numra të sistemit decimal. Shembull Ekuiualentët decimalë të numrave në sistemin heksadecimal: 1DA5 a. a. b. edhe gjatë shndërrimit të numrave heksadecimalë mund të përdoret shprehja (1.F1 . b. 3AB. duke përdorur shprehjet (1. Por.9999847 4 16 (N max )16 =(0.35 d.

Në vazhdim do të shpjegohen operacionet elementare të mbledhjes (+) dhe zbritjes (-) në këtë sistem numerik. Por.2070312 d. X = 63247 N = ∑ x i ⋅ 165−i i =1 5 = 6 ⋅ 164 + 3 ⋅ 163 + 2 ⋅ 16 2 + 4 ⋅ 161 + 7 ⋅ 160 = 406087 c.94141 Aritmetika heksadecimale Në sistemin heksadecimal të numrave operacionet aritmetikore kryhen ngjashëm me sistemin decimal. ose me sistemin binar të numrave. . të cilët përdoren edhe në praktikë.24 a. Y = 35 N = ∑ y j ⋅ 16 −j j=1 2 = 3 ⋅ 16 −1 + 5 ⋅ 16 −2 = 0. Qarqet digjitale X = 1DA5 N = ∑ x i ⋅ 164−i i =1 4 = 1 ⋅ 163 + D ⋅ 16 2 + A ⋅ 161 + 5 ⋅ 160 = 7589 b. X = 3 AB Y = F1 N = ∑ x i ⋅ 163−i + ∑ y j ⋅ 16 −j i =1 j=1 3 2 = 3 ⋅ 16 + A ⋅ 16 + B ⋅ 160 + F ⋅ 16 −1 + 1 ⋅ 16 −2 2 1 = 939. dallimi qëndron në atë se si “dhjetëshe” këtu merret baza B=16 e sistemit heksadecimal.

2F + 345. d.534 + A.Sistemet numerike 25 Mbledhja Meqë në praktikë jemi mësuar me mbledhjen në sistemin decimal të numrave. c. 11 Bartja 2FD71 + A3542 D32B3 sepse: 1 D 1 F 7 +5 +3 +4 +2 (3)10=(3)16 (11)10 =(B)16 (18)10=(12)16 (19)10=(13)16 1 2 +A (13)10=(D)16 .12 a. është më lehtë që mbledhja e shifrave heksadecimale të kryhet duke pasur parasysh ekuivalentët decimalë të tyre. b. 1DDC + 159 2FD71 + A 3542 D2.12F 1AB. Shembull Mbledhja e numrave heksadecimalë: a. 11 Bartja 1DDC + 159 1F35 sepse: 1 C D +9 +5 (21)10=(15) 16 (19)10=(13) 16 1 D +1 (15)10=(F) 16 b.

534 + A.663 sepse: 1 5 4 3 +F 2 1 (19)10=(13)16 (6)10=(6)16 (6)10=(6)16 2 +A (12)10=(C)16 d. .1C Sikurse gjatë zbritjes në sistemin binar.12 4F0.12F DC. për “dhjetëshen” e sistemit heksadecimal të numrave.2B − 74. përkatësisht për bazën 16. këtu do të përdoret shkronja G. 1CD − 4E 53A. sepse: F (17)10=(11) 16 1 1 Bartja 1AB.41 1 1 2 B A 1 +1 +5 +4 +3 (4)10=(4) 16 (16)10=(10) 16 (15)10=(F) 16 (4)10=(4) 16 Zbritja Gjatë kryerjes së operacionit të zbritjes paraqitet problemi i huazimit. Qarqet digjitale 1 Bartja D2. Shembull Zbritja e numrave heksadecimalë: a. b. edhe këtu së pari është dhënë e tërë procedura e huazimit dhe pastaj është kryer zbritja. edhe në sistemin heksadecimal të numrave.2F +345. Me qëllim që të shpjegohet procedura e huazimit.26 c.

1C [ (G + B) − C]16 = [ (16 + 11) − 12]10 = (15)10 = (F)16 (A − 4)16 = (10 − 4)10 = (6)10 = (6)16 [ (G + 3) − 7]16 = [ (16 + 3) − 7]10 = (12)10 = (C)16 Me qëllim që të vërtetohet saktësia e rezultateve të fituara.2B -74. përkatësisht duke zbritur mbledhësin nga rezultati i cili fitohet gjatë operacionit të mbledhjes. Sistemi oktal i numrave Për shkruarjen e numrave në sistemin oktal përdoren 8 shifra të ndryshme: 0 1 2 3 4 5 6 7 prandaj thuhet se baza e këtij sistemi numerik është B=8. 27 G BG 1CD -4E sepse: Huaja G Mbetja 1BD -4E 17F [ (G + D) − E]16 = [ (16 + 13) − 14]10 = (15)10 = (F)16 [B − 4]16 = [11 − 4]10 = (7)10 = (7)16 b. .1C sepse: G 4G G 53A. mund të bëhet prova përmes operacionit komplementar.1B -74. ose duke mbledhur rezultatin me zbritësin gjatë operacionit të zbritjes.1B -74.Sistemet numerike a. G 1G 53A.1C Huaja G G Mbetja 43A.

c.25)10 = (1346.24 1981:8=247 247:8=30 30:8=3 3:8=0 mbetet 5 mbetet 7 mbetet 6 mbetet 3 (1981)10=(3 6 7 5)8 b.25000 . 8=2.2)8 (742.65625 . b. d.25 365.25 .00=0.00 tepron 2 (0.65625 742.oktal Rruga që ndiqet gjatë shndërrimit të numrave decimalë në numra të sistemit oktalë është e njëjtë me atë që u dha për sistemin binar dhe heksadecimal. 742:8=92 92:8=11 11:8=1 1:8=0 mbetet 6 mbetet 4 mbetet 3 mbetet 1 (742)=(1 3 4 6)8 10 0.28 Qarqet digjitale Shndërrimi decimal .65625)10=(0.25=0. 1981 0. Shembull Ekuivalentët oktalë të numrave në sistemin decimal: a.00=0.25 tepron 5 0. a.2)8 .25)10=(0. 8=2. 8=5.5 2)8 c. por këtu shumëzohet ose pjesëtohet me bazën B=8. 0.00 tepron 2 (0.

88 . këtu shndërrimi mund të bëhet duke përdorur shprehjen (1.. b. 534 0. )8 Shndërrimi oktal .04=0.92 tepron 1 0.24)10 = (555 ..04 tepron 7 0..24 ....)8 (365 .. (0.. 8=2.1)..1 7 2 7 0 2....32 . 8=7.. 8=7.....36 . 8=0.36=0.56 tepron 2 . 172702 .....62 3724.36 tepron 7 0.Sistemet numerike d....decimal Sikurse te sistemi binar dhe te sistemi oktal i numrave.56=0.61 a.. 8=2..04 . X = 534 N = ∑ x i ⋅ 83 − i i =1 3 = 5 ⋅ 82 + 3 ⋅ 81 + 4 ⋅ 80 = 348 b..88 tepron 2 0.24)10=(0. .92 .. c. 29 365:8=45 45:8=5 5:8=0 mbetet 5 mbetet 5 mbetet 5 (365)10=(5 5 5)8 0.92=0.32 tepron 0 0. 8=1..88=0. Shembull Ekuivalentët decimalë për numrat e sistemit oktal: a. vetëm se baza e sistemit numerik është 8...

1 1 Bartja 1737 +423 2362 sepse: .6241 + 0. Shembull Mbledhja e numrave oktalë: a. gjë që do të tregohet përmes shembujve të mbledhjes së disa numrave. c.78125 c. b. 1737 +423 135.3724 624.765625 3 2 Aritmetika oktale Operacionet aritmetikore në sistemin oktal të numrave. kryhen plotësisht njëlloj si edhe te sistemet e tjera numerike.325 +137.453 a. Këtu duhet pasur kujdes në faktin se “dhjetëshja” e sistemit oktal është baza numerike përkatëse 8. X = 3724 Y = 61 N = ∑ x i ⋅ 84−i + ∑ y j ⋅ 8 −j i =1 j=1 4 2 = 3 ⋅ 8 + 7 ⋅ 8 + 2 ⋅ 81 + 4 ⋅ 80 + 6 ⋅ 8 −1 + 1 ⋅ 8 −2 = 2004.30 Qarqet digjitale y = 62 N= ∑y j=1 2 j ⋅ 8 −j = 6 ⋅ 8 −1 + 2 ⋅ 8 −2 = 0.

mund të gjenden numrat komplementarë përkatës.3724 136. p. . 11 11 624. përmes numrave komplementarë. kryhet më lehtë operacioni i zbritjes ose edhe disa operacione logjike. Pastaj..453 764. 1 3 +2 (6)10=(6) 8 7 +4 (11)10=(13) 8 1 +1 (2)10=(2) 8 1 1 Bartja 135.6241 + 0.Sistemet numerike 31 7 +3 (10)10=(12) 8 b.sh.000 1 2 +5 (8)10=(10)8 Bartja 5 +3 (8)10=(10)8 1 3 +4 (8)10=(10)8 1 4 +7 (12)10=(14)8 Aritmetika komplementare Për çdo numër me bazën B. përkatësisht B-komplementi dhe (B-1)-komplementi.325 +137.2165 sepse: 1 6 +3 (10)10=(12) 8 2 +7 (9)10=(11) 8 c.

c. a. N=82530 N=0.5287 N=85.5287 = 0. atëherë numri i shifrave merret m=0. b. Shembull B-komplementi për numrat e sistemit decimal: a. N=101100 N=0.0110 N=110. .459 ku B=10. N 10 = 102 − 85. në sistemin numerik me bazën B. shkurt quhet B-komplement dhe gjendet përmes shprehjes: ⎧B m − N NB = ⎨ ⎩0 për për N ≠ 0 N = 0 (1.32 Qarqet digjitale B-komplementi Komplementi i një numri N. N 10 = 105 − 82530 = 17470 b. duke pasur kujdes se baza e këtij sistemi numerik është B=2.4) Nëse pjesa e plotë e numrit është zero. b.459 = 14. Shembull B-komplementi për numrat e sistemit binar: a. c.10101 a.541 Ngjajshëm veprohet edhe gjatë gjetjes së B-komplementit te numrat e sistemit binar. i cili ka m-shifra në pjesën e plotë të tij.4713 c. N 10 = 100 − 0.

1010 0 c. f.10101 = 001.459 dhe numrat binar: d. zbritet nga baza B shifrat e tjera zbriten nga vlera B-1. . e. N=82530 N=0. c. N=101100 N=0.0110 = 1 − 0. B-komplementi i kësaj pjese të numrit merret zero.4).01011 Nëse analizohen shembujt e dhënë më sipër.5287 N=85. N 2 = (2 )10 − 0. duke e pasur parasysh shprehjen (1.10101 = 1000 − 110.0110 N=110. Nëse pjesa e plotë e numrit është zero. N 2 = (23 )10 − 110.10101 i gjetur në rrugë direkte. a.0110 = 0. shihet se B-komplementi i një numri mund të gjendet edhe në rrugë direkte. b.Sistemet numerike 33 6 N 2 = (2 )10 − 101100 = 1000000 − 101100 = 010100 b. duke shfrytëzuar rregullat vijuese: • • • zerot në fund të numrit nuk ndryshohen shifra e parë nga fundi i numrit që është jozero. Shembuj B-komplementi për numrat decimalë: a.

numri i shifrave merret m=0.459 ku baza B=10.0) . (1 − 1)(1 − 0)(1 − 1)(1 − 0)(2 − 1) = 0 0 1 . i cili ka m-shifra në pjesën e plotë të tij dhe n-shifra në pjesën pas pikës.5287 N=85.5) Nëse pjesa e plotë e numrit është zero. Shembull (B-1)-komplementi për numrat decimalë: a.34 Qarqet digjitale N 10 = (9 − 8)(9 − 2)(9 − 5)(10 − 3) = b. N=82530 N=0. N 10 = (9 − 8)(9 − 5) . b. (9 − 5)(9 − 2)(9 − 8)(10 − 7) = 0. N 2 = (1 . c.1) (1 . 4 7 1 3 c. . a. 1 0 1 f.1) (1 . (9 − 4)(9 − 5)(10 − 9) = 1 4 . (1 − 0)(1 − 1)(2 − 1) = 0. N 2 = (1 − 1)(1 − 0)(1 − 1)(2 − 1) 0 = 0 1 0 1 0 0 0 e. N 2 = 0. 0 0 1 7 4 7 N 10 = 0. 0 1 0 1 1 (B-1)-komplementi Për numrin N në sistemin numerik me bazën B. (B-1)-komplementi gjendet përmes shprehjes: N B −1 ⎧B m − B − n − N =⎨ 0 ⎩ për për N≠0 N=0 (1. 5 4 1 0 0 d.

c.4712 c.0110 N=110.5287 = 1 − 0.5287 = 0. nëse vlera e kësaj pjese është zero. N=101100 N=0. .5). duke zbritur çdo shifër të numrit nga vlera B-1.459 = 100 − 0. (B-1)-komplementi i pjesës së plotë të numrit merret zero. N 9 = 102 − 10 −3 − 85.001 − 85.0110 = 1 − 0. si dhe te B-komplementi.10101 = 001. Shembull (B-1)-komplementi për numrat binarë: a.459 = 14.Sistemet numerike N 9 = 105 − 100 − 82530 = 100000 − 1 − 82530 = 17469 35 b. N 9 = 100 − 10 −4 − 0.0001 − 0. N 1 = (2 )10 − (2 )10 − 0.0110 = 0. N 1 = (23 )10 −(2−5 )10 − 110.00001 − 110.540 (B-1)-komplementi edhe për numrat binarë gjendet përmes shprehjes (1. b. duke pasur kujdes që komponentet ku paraqitet fuqizimi të konvertohen në vlera të sistemit binar të numrave.10101 = 1000 − 0.10101 a.0001 − 0.1001 0 −4 c. N 1 = (26 )10 −(20 )10 − 101100 = 1000000 − 1 − 101100 = 010011 b.01010 Nga shembujt e dhënë më sipër. shihet se (B1)-komplementi i një numri mund të gjendet në rrugë direkte.

10101 i gjetur në rrugë direkte.8)(9 .459 dhe për numrat binarë: d. (1 − 1)(1 − 0)(1 − 1)(1 − 0)(1 − 1) = 0 0 1 . (9 . N 1 = 0. a.2) (9 − 5)(9 − 3)(9 − 0) = 1 7 4 6 9 b.36 Shembull Qarqet digjitale (B-1)-komplementi për numrat decimalë: a. c.5287 N=85.8)(9 . 5 4 0 d. 1 0 0 1 f. N 9 = (9 . (1 − 0)(1 − 1)(1 − 1)(1 − 0) = 0. b. N 1 = (1 − 1)(1 − 0)(1 − 1)(1 − 1)(1 − 0)(1 − 0) = 0 1 0 0 1 1 e.0110 N=110. 0 1 0 1 0 . N 9 = (9 . (9 − 4)(9 − 5)(9 − 9) = 1 4 .5) . N 1 = (1 − 1)(1 − 1)(1 − 0) . 4 7 1 2 c.2) (9 − 8)(9 − 7) = 0. N=101100 N=0. N=82530 N=0. N 9 = 0.5)(9 . e. f.

6) N B = N B −1 + B − n Shembull (1. N 2 = N 1 + (2 )10 = 01001011 + 1 = 01001100 0 b.1101 a.1110 −4 .1010 d.0001 = 101.1001 + 0.1101 + 0. N 2 = N 1 + (2 )10 = 0.Sistemet numerike 37 Raporti mes komplementeve Me kombinimin e shprehjeve (1.4) dhe (1. −4 N 2 = N 1 + (2 )10 = 101. b.5) fitohet shprehja: N B −1 = B m − B − n − N ose N B −1 = N B − B − n prej nga pastaj mund të nxirret raporti: (1. c. 01001011 010011 0. N 2 = N 1 + (2 )10 = 010011 + 1 = 010100 0 c.7) Gjetja e N 2 . d. nëse dihet N 1 : a.1001 101.0001 = 0.

atëherë 1-komplementi përkatës i kësaj pjese merret zero. 0 1 1 0 ↓ ↓ ↓ ↓ N1 = 0 . N= 0 . c.38 Qarqet digjitale Gjetja direkte e 1 dhe 2-komplementit Në rrugë më të shkurtër. b. 1-komplementi i numrit binar gjendet duke i zëvendësuar shifrat 1 me 0 dhe shifrat 0 me 1.0110 N=110. Nëse gjatë këtij veprimi vlera e pjesës së plotë të numrit është zero. duke shfrytëzuar shprehjen (1. a. N= 1 1 0 . N 2 = 010011 + (20 ) 10 = 010011 + 1 = 010100 . N=101100 N=0. duke shfrytëzuar 1-komplementet përkatëse. Shembull 1-komplementi për numrat binar: a. Shembull 2-komplementet e numrave nga shembulli i mësipërm. 1 0 1 0 1 ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ N1 = 0 0 1 . 0 1 0 1 0 Nëse dihet 1-komplementi. lehtë mund të gjendet edhe 2-komplementi përkatës.7). N= 1 0 1 1 0 0 ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ N1 = 0 1 0 0 1 1 b.10101 a. 1 0 0 1 c.

Kështu.Sistemet numerike b. p.01010 + 0.0001 = 0. te numri nën a. N 2 = 001. kurse parashenja . në 3-bita. Parashenja te pajisjet digjitale paraqitet përmes shifrave binare dhe atë 0 për parashenjën +. Gjatë kësaj duhet të përcaktohet saktë edhe se sa shifra shfrytëzohen për paraqitjen e vlerave komplementare të numrave. gjë që shihet edhe në shembullin e mësipërm. numri -5 i paraqitur përmes 2-komplementit të numrit pozitiv 5.1001 + 0. le ta gjejmë zbritjen: 5-5=0 përkatësisht e llogarisim shumën e vlerës pozitive dhe të vlerës negative. kështu: + 1101 paraqitet si 0 1101 . Parashenja e numrave Pavarësisht nga sistemi numerik në të cilin gjendemi.sh.00001 = 001. Numrat negativ mund të paraqiten edhe përmes 2-komplementit të numrit pozitiv përkatës.1001 + (2−4 )10 = 0. kurse 1 për parashenjën -. është: 101 010 011 numri 5 1-komplementi 2-komplementi Për ta vërtetuar se 2-komplementi e paraqet numrin negativ.01011 Për numrat e plotë.1010 c.sh.01010 + (2−5 )10 = 001. duke shfrytëzuar numrat 3-bitësh: . parashenja + e numrave pozitivë nuk është e domosdoshme të shënohet.1010 paraqitet si 1 1010 ku me shifrat binare të shkruara veç para numrave janë shënuar parashenjat e tyre. 39 N 2 = 0.. 2-komplementi gjendet duke ia shtuar 1-komplementit përkatës vlerën 1. p.e numrave negativë shënohet patjetër.

sepse nuk gjendet në hapësirën 6-bitëshe. nuk merret parasyshë. kurse biti i shtatë. gjë që shpjegohet në vazhdim.40 Qarqet digjitale 101 + 011 1 000 numri 5 numri –5 5-5=0 (2-komplementi) nga shihet se në 3-bitë është fituar vlera 0. kur shifra e zbritësit është më e madhe se shifra përkatëse e numrit të zbritur. duke i shfrytëzuar numrat komplementarë. nëse llogaritet shuma e numrit 5 dhe e 2-komplementit përkatës: 000101 + 111011 1 000000 numri 5 numri –5 5-5=0 (2-komplementi) ku rezultati në 6-bita përsëri është 0. duke i shtuar zero numrit me më pakë shifra.. . Rezultati i njëjtë do të fitohet edhe nëse llogaritja kryhet. realizohet kështu: • Barazohen numrat e shifrave te të dy numrat.sh. p. përmes B-komplementit. Por. M dhe N. Zbritja përmes B-komplementit Zbritja M-N e dy numrave pozitivë. Zbritja mund të realizohet si përmes (B-1)-komplementit ashtu edhe përmes B-komplementit. përkatësisht gjendet: K = M + NB • Nëse gjatë mbledhjes ka bartje. Zbritja indirekte Zbritja direkte e numrave binarë ndërlikohet për shkak të procesit të huazimit. • Mblidhet numri M me B-komplementin e numrit N. zbritja realizohet përmes mbledhjes. zbritja M-N fitohet duke mos e marrë parasyshë bartjen. majtas. me numra 6bitësh: 000101 111010 111011 numri 5 1-komplementi 2-komplementi ose.

realizohet plotësisht njëlloj. e cila në jetën e përditshme realizohet duke pasur parasyshë shprehjen: M-N = -(N-M) Zbritja e numrave të sistemit binar të numrave përmes 2-komplementit. 64397 M − 03654 N 7238 M − 8432 N N 10 = 105 − 3654 = 96346 N 10 = 104 − 8432 = 1568 64397 + 96346 160743 M N 10 K 7238 + 1568 8806 M N10 K M-N = 60743 K 10 = 104 − 8806 = 1194 M-N = -1194 Në shembullin e zbritjes së numrave nën b. kur M<N. Shembull Zbritja e numrave binar: . a. b. në të vërtetë është rasti i zbritjes M-N. 64397 − 3654 7238 − 8432 duke shfrytëzuar 10-komplementin. b.Sistemet numerike 41 Nëse gjatë mbledhjes nuk ka bartje. zbritja M-N gjendet përmes shprehjes: M − N = −K B përkatësisht: M−N=− (M + N B )B Shembull Zbritjet e numrave në sistemin decimal: a.

0 N2 = 0 0 0 1 .11 N M N ↓ 0 1 1 = 1 1 1 0 .11 K K = 1 1 1 0 .10 − 1110.42 a.11 përmes 2-komplementit.10 − 1110. 1101. 0 1101. 1 1 ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ N1 = 0 0 0 1 .10 M + 0001.01 N 2 1110.01 . + 0 . ↓ 0 0 0 ↓ 0 1 1 M − N = −0001. b. 1110000 M − 0111011 N N N1 N2 = 0 1 1 1 0 1 1 ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ = 1 0 0 0 1 0 0 + 1 = 1 0 0 0 1 0 1 1110000 M + 1000101 N 2 10110101 K M-N=0110101 b. a. 1 1 ↓ ↓ ↓ ↓ K1 = 0 0 0 1 . 0 + 0 . Qarqet digjitale 1110000 − 111011 1101. K2 = 0 0 0 1 .

Nëse gjatë mbledhjes nuk ka bartje. zbritja M-N fitohet duke ia shtuar bartjen shumës së fituar. • • Barazohen numrat e shifrave te të dy numrat. b. duke i shtuar zero numrit me më pakë shifra. 64397 − 03654 M N N = 03654 N 9 = 105 − 100 − 03654 = 96345 . Mblidhet numri M me (B-1)-komplementin e numrit N. a. zbritja M-N gjendet përmes shprehjes: M − N = −K B − 1 përkatësisht: M − N = − (M + N B − 1 )B − 1 Shembull Zbritja e numrave të sistemit decimal: a.Sistemet numerike 43 Zbritja përmes (B-1)-komplementit Zbritja M-N e dy numrave pozitivë M dhe N mund të kryhet edhe përmes (B-1)-komplementit sipas procedurës vijuese. 64397 − 3654 7238 − 8432 duke shfrytëzuar 9-komplementin. përkatësisht gjendet: K = M + NB −1 • Nëse gjatë mbledhjes ka bartje.

7238 − 8432 M N N = 8432 N 9 = 104 − 100 − 8432 = 1567 7238 M + 1567 N9 8805 K K 9 = 104 − 100 − 8805 = 1194 M − N = −1194 Plotësisht njëlloj veprohet edhe gjatë zbritjes së numrave binarë përmes komplementit. Shembull 1- Zbritja e numrave binarë: a.11 duke shfrytëzuar 1-komplementin.10 − 1110.44 Qarqet digjitale 64397 M + 96345 N 9 160742 K +1 60743 M − N = 60743 b. b. 1110000 − 0111011 M N N = 0 1 1 1 0 1 1 ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ N1 = 1 0 0 0 1 0 0 . a. 1110000 − 111011 1101.

Sistemet numerike 45 1110000 + 1000100 10110100 + 1 0110101 M − N = 0110101 b.sh. .01 Kalimi direkt në mes të sistemeve numerike Për kalimin prej një sistemi numerik në një sistem tjetër numerik.11 N N = 1 1 1 0 . M N1 K 1101. 1 1 ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ N1 = 0 0 0 1 . Meqë kalimet e tilla kërkojnë mjaft punë.10 M − 1110. 0 0 1101. p.. mund të shfrytëzohet si ndërmjetësues sistemi decimal i numrave.00 N 1 1110. kalimi prej sistemit heksadecimal në sistemin binar të numrave mund të realizohet duke kaluar prej sistemit heksadecimal në sistemin decimal të numrave dhe pastaj prej sistemit decimal në sistemin binar. 1 0 ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ K1 = 0 0 0 1 .10 M + 0001. 0 1 M − N = −0001. në praktikë shfrytëzohet kalimi direkt në mes të sistemeve numerike. Kështu.10 K K = 1 1 1 0 .

Ky kalim realizohet duke ndarë numrin në sistemin numerik me bazë b. për b<B. Gjatë këtyre kalimeve shfrytëzohen ekuivalencat e grupeve të shifrave binare me shifrat e sistemit oktal dhe heksadecimal. të dhëna në tabelën e Fig. Ekuivalenca në sisteme numerike të ndryshme .1.1. Grupimi i shifrave fillohet prej fundit të numrit. është i mundshëm.8) ku k=1..1.2. në grupe me nga k-shifra. përkatësisht duke shkuar majtas dhe djathtas pikës.. Për sistemet numerike të përmendura më parë. nëse vlen raporti: B = bk (1... oktal dhe heksadecimal. Decimal 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Binar 0000 0001 0010 0011 0100 0101 0110 0111 1000 1001 1010 1011 1100 1101 1110 1111 Heksadecimal Oktal 0 0 1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 10 9 11 A 12 B 13 C 14 D 15 E 16 F 17 Fig.1. përkatësisht kalime direkte mund të bëhen vetëm mes këtyre sistemeve numerike. kushti i përcaktuar me shprehjen (1.8) plotësohet nga sistemi numerik binar.46 Qarqet digjitale Kalimi direkt prej sistemit numerik me bazën b në sistemin numerik me bazën B.

BEC)16 c. 0000. duke shtuar zero para pjesës së plotë të numrit. kurse te numrat me pikë binare ndarja bëhet në grupe duke shkuar prej pikës majtas dhe djathtas. b. 101110 0.Sistemet numerike 47 Kalimi binar-heksadecimal Kalimi prej sistemit binar në sistemin heksadecimal bëhet në dy hapa: • • Numri binar ndahet në grupe prej nga 4 shifra. duhet të plotësohen me zero.10111110 1100 (0000)2 = (0)16 (1011)2 = (B)16 (1110)2 = (E)16 (1100)2 = (C)16 (0.1011111011 1111011.011 a.1011111011)2 = (0. Grupet kufitare që kanë më pak se 4 shifra. ose në fund të pjesës jo të plotë të numrit. Shembull Ekuivalentët heksadecimalë të numrave binar: a. Çdo grupi shifrash i gjendet ekuivalenti heksadecimal. Te numrat e plotë ndarja fillon prej fundit të numrit. c. . 0010 1110 (0010)2 = (2)16 (1110)2 = (E)16 (101110)2 = (2E)16 b.

AB35C (A)16 = (1010)2 (B)16 = (1011)2 (3)16 = (0011)2 (5)16 = (0101)2 (C)16 = (1100)2 (AB35C)16 = (10101011001101011100)2 b. Shembull Ekuivalentët binarë për numrat heksadecimalë: a. b.011)2 = (7B.6)16 Kalimi direkt prej sistemit heksadecimal në sistemin binar të numrave bëhet duke gjetur për çdo shifër të numrit heksadecimal ekuivalentin binar katërbitësh.4ABC a.3F4 (0)16 = (0000)2 (3)16 = (0011)2 (F)16 = (1111)2 (4)16 = (0100)2 (0. . 0.001111110100)2 c.48 Qarqet digjitale 0111 1011. c.3F4)16 = (0. AB35C 0.3F4 1D1.0110 (0111)2 = (7)16 (1011)2 = (B)16 (0110)2 = (6)16 (1111011.

4ABC (1)16 = (0001)2 (D)16 = (1101)2 (4)16 = (0100)2 (A)16 = (1010)2 (B)16 = (1011)2 (C)16 = (1100)2 (1D1. Shembull Ekuivalentët oktalë për numrat e sistemit binar: a.11011 a.4ABC)16 = (111010001.1101101)2 = (0. 11011101 0. .664)8 c.Sistemet numerike 49 1D1.1101101 111011. 011 011 101 (011)2 = (3)8 (101)2 = (5)8 (11011101)2 = (335)8 b. 000. c. b.110 110 100 (000)2 = (0)8 (110)2 = (6)8 (100)2 = (4)8 (0.0100101010111100)2 Kalimi binar-oktal Kalimi prej sistemit binar në sistemin oktal të numrave bëhet në rrugë të njëjtë si edhe kalimi prej sistemit binar në sistemin hekasdecimal të numrave. por këtu shifrat e numrit binar grupohen në grupe me nga 3 shifra.

c.110 110 (111)2 = (7)8 (011)2 = (3)8 (110)2 = (6)8 (111011. Shembull Ekuivalentët binar për numrat e sistemit octal të numrave: a.50 Qarqet digjitale 111 011. b. .3624 (0)8 = (000)2 (3)8 = (011)2 (6)8 = (110)2 (2)8 = (010)2 (4)8 = (100)2 (0. 15247 0.3624)8 = (0.011110010100)2 c. 15247 (1)8 = (001)2 (5)2 = (101)2 (2)8 = (010)2 (4)8 = (100)2 (7)8 = (111)2 (15247)8 = (1101010100111)2 b.66)8 Kalimi prej sistemit oktal në sistemin binar të numrave bëhet duke gjetur për çdo shifër të numrit në sistemin oktal ekuivalentin binar treshifror. 0.11011)2 = (73.35 a.3624 4726.

c.35 (4)8 = (100)2 (7)8 = (111)2 (2)8 = (010)2 (6)8 = (110)2 (3)8 = (011)2 (5)8 = (101)2 (4726. 7523 (7)8 = (111)2 (5)8 = (101)2 (2)8 = (010)2 (3)8 = (011)2 (7523)8 = (111101010011)2 1111 0101 0011 (1111)2 = (F)16 (0101)2 = (5)16 (0011)2 = (3)16 (7523)2 = (F53)16 b. 7523 0. Shembull Ekuivalentët heksadecimalë për numrat e sistemit oktal: a.011101)2 Kalimi oktal-heksadecimal Kalimi prej sistemit oktal në sistemin heksadecimal bëhet me ndërmjetësimin e sistemit binar të numrave.641 a.3624 1125.35)8 = (100111010110. . b.Sistemet numerike 51 4726.

duke shfrytëzuar procedurën e shpjeguar më parë.641) 8 = (255.3624 (0)8 = (000)2 (3)8 = (011)2 (6)8 = (110)2 (2)8 = (010)2 (4)8 = (100)2 (0.011110010100)2 0000. . në sistemin binar të numrave kalohet duke zëvendësuar shifrat heksadecimale me grupe 4-shifrore të ekuivalentëve binarë përkatës.52 Qarqet digjitale 0. Këtu. Pastaj gjendet ekuivalenti oktal për numrin në sistemin binar të numrave.794)16 c.3624)8 = (0.11010000 1000 (0010)2 = (2)16 (0101)2 = (5)16 (1101)2 = (D)16 (0000)2 = (0)16 (1000)2 = (8)16 (1125.3624)8 = (0.641)8 = (1001010101.D08) 16 Gjatë kalimit prej sistemit heksadecimal në sistemin oktal të numrave veprohet në drejtim të kundërt me atë të kalimit prej sistemit oktal në sistemin heksadecimal.641 (1)8 = (001)2 (2)8 = (010)2 (5)8 = (101)2 (6)8 = (110)2 (4)8 = (100)2 (1125. 1125.011110010100 (0000)2 = (0)16 (0111)2 = (7)16 (1001)2 = (9)16 (0100)2 = (4)16 (0.110100001)2 0010 0101 0101.

Kur kemi të bëjmë me numra binar. . mantisa dhe eksponenti shkruhen si numra binar. shpeshëherë përdoren edhe numra me pikë të lëvizshme. ose pas (-E). siç janë. eksponenti i numrave binar me pikë të lëvizëshme shpeshëherë jepet në formë decimale. binare. Por. p. Në praktikë.Sistemet numerike 53 Numrat me pikë të lëvizshme Numrat me pikë decimale.eksponenti. numrat decimalë: 3 ⋅ 109 9.175 ⋅ 10-31 Numrat binar Në formë të përgjithshme. numrat binarë me pikë të lëvizshme shkruhen kështu: N = M ⋅ 2± E ku është: M .sh.. Për arsye praktike. ndryshe quhen edhe numra me pikë fikse. në praktikë. të cilët u përmendën më sipër. Eksponenti tregon se për sa shifra duhet të lëvizë pika binare para (+E). në pajisjet digjitale mantisa dhe eksponenti ruhen në formën binare.5 ≤ (M) 10 < 1 te numrat binarë mantisa merret ashtu që shifra pas pikës binare gjithnjë të jetë 1. për ta fituar numrin përkatës me pikë fikse. format eksponenciale të numrave jepen ashtu që mantisa të jetë numër më i vogël se 1. heksadecimale ose oktale. Por. përkatësisht vlera e saj të lëvizë në diapazonin: 0.mantisa E .

54 Shembull

Qarqet digjitale

Forma me pikë të lëvizshme e numrave me pikë fikse:
a. b. c. d.

111101111.01 0.0000011101 111.01101 -1011.001001

a.

111101111.01 = 0.11110111101 ⋅ 2(9 )10 = 0.11110111101 ⋅ 21001

b.

0.0000011101 = 0.11101 ⋅ 2 − (5)10 = 0.11101 ⋅ 2 − 101

c.

111.01101 = 0.11101101 ⋅ 2(3 )10 = 0.11101101 ⋅ 211

d.

− 1011.001001 = − 0.1011001001 ⋅ 2 (4)10 = − 0.1011001001 ⋅ 2100

Aritmetika e numrave me pikë të lëvizshme
Mbi numrat binarë me pikë të lëvizshme mund të zbatohen katër operacionet aritmetikore elementare, duke pasur parasysh rregullat për operim me numra me pikë të lëvizshme në sistemin decimal të numrave.

Mbledhja
Mund të mblidhen vetëm numrat me pikë të lëvizshme të cilët kanë eksponentë të barabartë. Prandaj, gjatë mbledhjes së numrave të cilët kanë eksponentë të ndryshëm së pari barazohen eksponentët e tyre, duke rritur eksponentin më të vogël. Pastaj, mbledhja kryhet në atë mënyrë që mblidhen mantisat dhe përshkruhet eksponenti.
Shembull

Mbledhja e numrave binar me pikë të lëvizshme:

Sistemet numerike

55

a.
0.1011 ⋅ 2 + 0.1101 ⋅ 211
101

b.
0.101101 ⋅ 2111 + 0.111011 ⋅ 2110

c.

d.

0.111011 ⋅ 2 110 + 0.100011 ⋅ 2
11

0.1001110 ⋅ 2 − 10 + 0.1110001 ⋅ 2
11

a.

0.1011 ⋅ 2 + 0.1101 ⋅ 211
b.

101

0.101100 ⋅ 2101 + 0.001101 ⋅ 2101 0.111001 ⋅ 2101 0.1011010 ⋅ 2111 + 0.0111011 ⋅ 2111 1.0010101 ⋅ 2111 ose 0.10010101 ⋅ 21000 0.000111011 ⋅ 2110 + 0.100011000 ⋅ 2110 0.101010011 ⋅ 2110 0.100111000000 ⋅ 211 + 0.000001110001 ⋅ 211 0.101000110001 ⋅ 211

0.101101 ⋅ 2111 + 0.111011 ⋅ 2110

c.

0.111011 ⋅ 211 + 0.100011 ⋅ 2110
d.

0.1001110 ⋅ 211 + 0.1110001 ⋅ 2− 10

Zbritja
Zbritja e numrave me pikë të lëvizshme kryhet plotësisht njëlloj si edhe mbledhja, duke zbritur në fund mantisat.

Shembull

Zbritja e numrave me pikë të lëvizshme:

56

Qarqet digjitale

a.

0.11011 ⋅ 2110 − 0.10110 ⋅ 211

b.

0.1111011 ⋅ 2101 − 0.1111101 ⋅ 2111

c.

0.111101 ⋅ 210 − 0.110110 ⋅ 211

d.

0.1101101 ⋅ 210 − 0.1111011 ⋅ 2− 10

a.

0.11011 ⋅ 2110 − 0.10110 ⋅ 211
b.

0.11011000 ⋅ 2110 − 0.00010110 ⋅ 2110 0.11000010 ⋅ 2110 0.001111011 ⋅ 2111 − 0.111110100 ⋅ 2111 − 0.101111001 ⋅ 2111

0.1111011 ⋅ 2101 − 0.1111101 ⋅ 2111
c.

0.111101 ⋅ 210 − 0.110110 ⋅ 211

0.0111101 ⋅ 211 − 0.1101100 ⋅ 211 0.0101111 ⋅ 211

ose − 0.101111 ⋅ 210
d.

0.1101101 ⋅ 210 − 0.1111011 ⋅ 2− 10

0.11011010 000 ⋅ 2 10 − 0.00001111 011 ⋅ 2 10 − 0.11001010 101 ⋅ 2 10

Sistemet numerike

57

Shumëzimi
Dy numra me pikë të lëvizëshme shumëzohen duke shumëzuar mantisat dhe duke mbledhur eksponentët e tyre. P.sh., nëse shumëzohen numrat:
A = M a ⋅ 2 Ea B = M b ⋅ 2E b

rezultati i shumëzimit fitohet kështu:

C = A ⋅ B = (M a ⋅ 2Ea ) ⋅ (M b ⋅ 2E b ) = M a ⋅ M b ⋅ 2E a + E b
Shembull

Shumëzimi i numrave me pikë të lëvizëshme:
a. b.

0.1011 ⋅ 211 x 0.1101 ⋅ 210

0.111101 ⋅ 2101 x 0.100011 ⋅ 210

a.

b.

0.1011 ⋅ x 0.1101 ⋅ 01011 00000 01011 01011 00000 0.10001111 ⋅ ose 0.10001111 ⋅

211 210

211 2101

+ 10

0.111101 x 0.100011 0111101 0111101 0000000 0000000 0000000 0111101 0000000 0.100001010111 ose 0.100001010111

⋅ 2101 10 ⋅ 2

⋅ 2101 ⋅ 2111

+ 10

58

Qarqet digjitale

Pjesëtimi
Gjatë pjesëtimit të dy numrave me pikë të lëvizshme pjesëtohen mantisat dhe zbriten eksponentet e tyre. P.sh., nëse pjesëtohen numrat:

A = M a ⋅ 2Ea B = M b ⋅ 2E b
rezultati i pjesëtimit fitohet kështu:
C = A /B = (M a ⋅ 2Ea )/(M b ⋅ 2E b ) = (M a / M b )⋅ 2Ea − E b
Shembull

Pjesëtimi i numrave me pikë të lëvizshme:
a. b.

0.101 ⋅ 2 10 0.1001 ⋅ 2
110

0.111011 ⋅ 2 111 0.10001 ⋅ 2

11

a.

0.101 ⋅ 2110 0.101 110−10 = ⋅2 10 0.1001 0.1001 ⋅ 2 = 1.000111 ⋅ 2100 = 0.1000111 ⋅ 2101
b.

0.111011 ⋅ 211 0.111011 11−111 = ⋅2 0.10001 0.10001 ⋅ 2111 = 1.1 ⋅ 2−100 = 0.11 ⋅ 2−11

Kodet

2

Kodet BCD Kodet ciklike Kodet optimale Kodet siguruese Kodet alfanumerike

60 69 74 84 95

60

Qarqet kompjuterike

Gjuha përmes së cilës njerëzit komunikojnë mes vete formohet si grumbull fjalësh, të cilat në fakt paraqesin kombinime të një numri të caktuar tingujsh kur flasim, përkatësisht shkronjash - kur shkruajmë. Kështu, kur e themi fjalën lapsi, në atë rast e nënkuptojmë një mjet për shkruarje, kurse kur themi fletore, mendojmë në diçka për shkruarje, sepse ashtu është marrëveshja në gjuhën shqipe. Grumbulli i të gjitha fjalëve paraqet gjuhën, përkatësisht kodin (ang. code) për komunikim mes njerëzve të cilët e flasin atë gjuhë. Në jetën e përditshme njeriu shfrytëzon kode të ndryshme. P.sh., gjatë kalimit nëpër udhëkryq, ku komunikacioni rregullohet përmes semaforit, shfrytëzohet kodi sipas të cilit udhëkryqi mund të kalohet nëse është e ndezur ngjyra e gjelbër, kurse në ngjyrë të kuqe nuk lejohet kalimi i udhëkryqit. Te pajisjet digjitale, për përpunim dhe për transmetim të informatave, gjithashtu përdoren kode të ndryshme, te të cilët çdo shifre numerike, shkronje, ose simboli, i shoqërohet një kombinim i caktuar shifrash binare 1 dhe 0. Kombinimet e tilla, të cilat krijohen për kodimin e simboleve elementare të një kodi, quhen fjalë kodike (ang. code word). Në vazhdim do të përmenden disa lloj kodesh binare të cilët përdoren më shpesh.

Kodet BCD
Njeriu gjatë llogaritjeve të ndryshme në jetën e përditshme e shfrytëzon sistemin decimal të numrave. Kurse te pajisjet digjitale, gjatë përpunimit dhe transmetimit të informatave, shfrytëzohen kode binare. Për këtë arsye, janë krijuar të ashtuquajturit kode BCD (nga Binary Coded Decimal), te të cilët çdo shifre decimale i shoqërohet një fjalë kodike binare, përkatësisht, bëhet kodimi binar i shifrave decimale. Gjatë krijimit të kodeve BCD tentohet që fjalët kodike të zgjidhen ashtu që kodi të jetë i përshtatshëm për numërim, llogaritje, konvertim, zbulim ose për korrigjim të gabimeve etj. Te këto kode çdo shifër decimale zëvendësohet me një grup shifrash binare, përkatësisht me fjalë kodike katërshifrore. Me katër shifra binare mund të krijohen gjithsej 16 fjalë kodike të ndryshme. Por, për kodimin e

Kodet

61

shifrave decimale zgjidhen vetëm 10 fjalë kodike, gjë që jep mundësi të krijimit të më shumë kodeve BCD. Zgjedhja e kombinimeve të shifrave binare brenda një kodi mund të bëhet duke e pasur, ose duke mospasur, parasysh peshën e pozicioneve brenda fjalëve kodike. Në këtë mënyrë dallohen kodet BCD me peshë dhe pa peshë.

Kodet me peshë
Nëse shifrave binare x, y, z dhe v, brenda fjalës kodike xyzv, u korrespondojnë peshat a, b, c dhe d, për çdo fjalë kodike të kodit BCD mund të llogaritet ekuivalenti decimal përkatës kështu:
N = x ⋅a + y ⋅ b + z⋅c + v ⋅ d

Disa nga kodet me peshë të cilët përdoren më shpesh janë dhënë në tabelën e Fig.2.1, ku shifrave decimale u korrespondojnë fjalët kodike në kolonën e parë të tabelës.
Kodi Fjalët kodike 2421 (AIKEN) 5211 ( WHITE) Pastër binar 8421 (NBCD) 84-2-1 4221 5421 5221 5311

0000 0001 0010 0011 0100 0101 0110 0111 1000 1001 1010 1011 1100 1101 1110 1111

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

0 1 2 3 4

0 1 2 3 4 5 6

0 1 2 3

0 1 2 3 4

0 1 2 3

0 1 2 3 4

0

4 5 5 6 7 8 9

4 5 6 7 8 5 6 7 8 9

5 6 7 8 9

7 8 9 6 7 8 9

4 3 2 1 8 7 6 5

9 9

Fig.2.1 Kodet BCD me peshë

62

Qarqet kompjuterike

Kodi NBCD
Si kod BCD i cili përdoret më shpesh është kodi 8421, i cili ndryshe quhet edhe NBCD (nga Natural Binary Coded Decimal), sepse fjalët kodike të këtij kodi u korrespondojnë 10 numrave të sistemit binar natyror. Kodimi i numrave decimalë, në kodin NBCD, kryhet duke zëvendësuar shifrat e veçanta brenda numrave me fjalët kodike përkatëse. Shembull Kodimi i numrave të sistemit decimal: a. b. 5476 89.763

në kodin NBCD. a.

(5476)10=(0101 0100 0111 0110)NBCD

b.

(89.763)10=(1000 1001.0111 0110 0011)NBCD

Ekuivalenti decimal i numrave të koduar në kodin NBCD gjendet duke ndarë numrin në grupe 4-shifrore. Shembull Ekuivalentët decimalë të numrave të koduar në kodin NBCD: a. b. 1000001101010001 01100010.100101110100

Fjalët kodike të cilat shfrytëzohen nga kodi NBCD paraqesin fjalë kodike të lejuara. në vazhdim është dhënë procedura e mbledhjes së numrave në kodin NBCD.974)10 Peshat e shifrave brenda fjalëve kodike të këtij kodi janë: 23 22 21 20 përkatësisht: 8 4 2 1 nga edhe është krijuar emri i kodit.. 63 (1000 0011 0101 0001)NBCD=(8351)10 b. Mbledhja në kodin NBCD Me qëllim që të tregohet se operacionet aritmetikore kryhen edhe mbi numrat e paraqitur përmes kodeve të ndryshme. për fjalën kodike 0101. të cilat nuk i përkasin këtij kodi (shih tabelën e dhënë në Fig. (0110 0010.sh. fitohet numri: N = 0⋅8 + 1⋅4 + 0⋅ 2 + 1⋅1 = 5 i cili i përgjigjet ekuivalentit decimal. .1001 0111 0100)NBCD=(62. për dallim nga fjalët kodike të ndaluara.2.Kodet a. Kështu. në bazë të shprehjes së dhënë më sipër. p. nëse fjala kodike përkatëse merret si numër binar.2).

ose fjalë kodike me bartje.2. nëse ato janë: fjalë kodike të ndaluara.2.64 Qarqet kompjuterike Numrat Numrat decimalë binarë 0 0000 1 0001 2 0010 3 0011 4 0100 5 0101 6 0110 7 0111 8 1000 9 1001 10 1010 11 1011 12 1100 13 1101 14 1110 15 1111 Fjalët kodike të lejuara Fjalët kodike të ndaluara Fig. korrigjimi i fjalëve prej të cilave ka bartje ndërpritet. Procesi i korrigjimit përfundon kur në rezultat nuk ka më fjalë kodike të ndaluara. përkatësisht ekuivalentin binar përkatës 0110. Korrigjohen fjalët kodike që fitohen pas mbledhjes. Shembull Mbledhja e numrave të shkruar në kodin NBCD: . Pas korrigjimit të parë. Por. duke shfrytëzuar rregullat e mbledhjes binare. Fjalët kodike të lejuara dhe të ndaluara Mbledhja në kodin NBCD kryhet në dy faza: • • Mblidhen numrat e dhënë. vazhdon korrigjimi i fjalëve kodike të ndaluara. Fjalët kodike korrigjohen duke ua shtuar numrin decimal 6 (sa është numri i fjalëve kodike të ndaluara).

0010 0011 1000 +0011 0111 0010 0100 0111 1001 1000 +0001 0110 0111 1001 e.Kodet a. 111 0011 1000 0111 0010 1010 1010 11 0101 + 0110 11 1 1010 0110 0001 11 Bartja 1010 0110 0000 1111 1111 0100 0111 1001 1000 +0001 0110 0111 1001 0101 1110 0001 0001 11 0101 + 0110 11 1110 0001 0001 0110 0110 0110 0100 0111 0111 d.1000 0111 a. 1 0101 1000 +1001 0100 1110 1100 b. . b. f. 65 0101 1000 +1001 0100 c. 0011 0111 0110 +0100 0010 1001 1000 0011 0111 +0100 1001 0110 1001.0110 1000 +0111. 11 1 1110 +0110 0001 0101 1 Bartja 1100 0110 0010 1 0010 +0011 0101 c. d.

Kode të tjera Përveç kodit NBCD. Shembull Paraqitja e numrit decimal 596 në të gjithë kodet BCD të dhënë në tabelën e Fig.2. në grupin e kodeve me peshë bëjnë pjesë edhe kode të tjera.2. gjatë mbledhjes nën d te shembulli i mësipërm.3 Paraqitja e numrit në kode të ndryshme . siç është treguar edhe në tabelën e Fig.66 Qarqet kompjuterike 11 0011 0111 0110 +0100 0010 1001 0111 1001 1111 0111 + 0111 + 1000 11 11 Bartja 1001 1111 0110 1010 0101 0110 0000 0101 Për rezulatet e fituara gjatë mbledhjes në kodin NBCD mund të bëhet edhe prova përmes sistemit numerik decimal. Kodi 8421 2421 5211 4221 5421 5221 5311 84-2-1 Numri 5 9 6 0101 1011 1000 0111 1000 1000 1000 1011 1001 1111 1111 1111 1100 1110 1101 1111 0110 1100 1001 1100 1001 1001 1001 1010 Fig.1.sh.1.2. në numra të sistemit decimal. kemi: 0011 0111 0110 + 0100 0010 1001 1000 0000 0101 376 + 429 805 Konvertimi i numrave të shprehur në kodin NBCD. p.. Kështu. bëhet përmes zëvendësimit direkt të fjalëve kodike me ekuivalentët decimalë përkatës. Për paraqitjen e numrave decimalë në këto kode përdoret parimi i njëjtë me atë që u tha te kodi NBCD. përkatësishti zëvendësohen shifrat decimale me fjalët kodike përkatëse. duke konvertuar në këtë sistem numerik numrat që mblidhen dhe rezultatin.

sepse peshat e dy shifrave të fundit në fjalët kodike përkatëse kanë vlerë negative. Fjala kodike e cila fitohet si rezultat i bartjes përfundimtare nuk korrigjohet. duke shfrytëzuar rregullat e mbledhjes binare. Shembull Mbledhja e numrave të shkruar në kodin XS3: . Kodet pa peshë Si kod BCD pa peshë këtu do të përmendet kodi Excess-3. të dhëna në tabelën e Fig.4. ky kod quhet edhe kod me peshë negative (ang. Shifrat decimale 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Fjalët kodike 0011 0100 0101 0110 0111 1000 1001 1010 1011 1100 Fig. i cili shkurt shënohet edhe XS3. Fjalëve kodike me bartje u shtohet numri 0011. Fjalëve kodike pa bartje u zbritet numri 0011. Korrigjohen të gjitha fjalët kodike që fitohen pas mbledhjes.2.Kodet 67 Kodi BCD 84-2-1 dallohet nga kode të tjera.1. duke ia shtuar çdo fjale kodike ekuivalentin binar të numrit 3. Për korrigjim shfrytëzohet procedura vijuese. Ky kod fitohet nga kodi NBCD.2. positive weighted code). gjë që mund të shihet përmes operacionit të mbledhjes.2.4 Kodi Excess-3 Kodi XS3 është i përshtatshëm për operacione aritmetikore. Prandaj. gjë që shihet edhe në tabelën e cila është dhënë në Fig. i cili kryhet në dy hapa: • • Mblidhen numrat e dhënë. negative weighted code) për dallim nga kode të tjera të cilat paraqesin kode me peshë pozitive (ang.

te mbledhja e mësipërme. kemi: 1 1100 0110 1000 + 1000 0011 0110 0001 0111 0110 1011 935 + 503 1438 Këtu ekuivalentët decimalë të numrave të shkruar në kodin XS3 gjenden duke zëvendësuar fjalët kodike me shifrat decimale përkatëse.sh. . Kështu.68 a. p. b. 1100 0110 1000 + 1000 0011 0110 b. nën b. Qarqet kompjuterike 0011 1100 1100 + 0100 1000 1001 a. njëlloj si edhe gjatë mbledhjes në kodin NBCD. 1111 1 0011 1100 1100 +0100 1000 1001 1000 0101 0101 -0011+0011+0011 0101 1000 1000 11 1100 0110 1000 +1000 0011 0110 0001 0100 1001 1110 +0011-0011-0011 0001 0111 0110 1011 Për rezulatet e fituara gjatë mbledhjes në kodin XS3 mund të bëhet edhe prova përmes sistemit numerik decimal.

Ligjshmëria e lidhjes së fjalëve kodike të njëpasnjëshme te kodi i Gray-it më së miri shihet nëse fjalët kodike vendosen në tabelën për kodim: .5. Si kod ciklik që përdoret më shpesh është kodi i Gray-it (ang.Kodet 69 Kodet ciklike Kodet te të cilat fjalët kodike të njëpasnjëshme dallohen mes vete vetëm në një shifër.5 Kodi i Gray-it Nëse shikohen fjalët kodike të dhëna në tabelë do të vërehet ligjshmëria e theksuar më sipër. Gray code). cyclic code). prandaj thuhet se kodi ciklik njëkohësisht formon edhe një tërësi të mbyllur.2. Shifrat decimale 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Fjalët kodike 0000 0001 0011 0010 0110 0111 0101 0100 1100 1101 1111 1110 1010 1011 1001 1000 Fig. Kjo ligjshmëri ruhet edhe mes fjalës kodike në fund dhe në fillim të tabelës. sepse zbulohen lehtë gabimet eventuale gjatë konvertimit. për dallim të fjalëve të njëpasnjëshme kodike vetëm në një shifër. duke formuar njëkohësisht një tërësi të mbyllur.2. i dhënë në tabelën e Fig. quhen kode ciklike (ang. Kodet e tilla shfrytëzohen kryesisht gjatë konvertimit të sinjaleve analoge në digjitale.

përmes së cilit tek pajisjet rrotulluese mund të detektohet këndi i rrotullimit. Duke pasur parasysh kodin e Gray-it . Nëse hapësirat e nxiera paraqesin sipërfaqe përçuese dhe mbi disk mbështeten 4 brusha përçuese të pozicionuara në 4 shtigjet e veçanta.2. Shembull Kodet ciklike të përcaktuara përmes tabelave për kodim: b. a.6 Disku i koduar sipas kodit të Gray-it Në bazë të parimit të theksuar më sipër për diferencë mes fjalëve kodike të njëpasnjëshme në një shifër binare mund të krijohen edhe kode ciklike të tjera. 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 3 2 1 0 15 14 DCB A Fig.2. c. në daljet A. procedura e krijimit shihet më mirë nëse shfrytëzohet tabela e fjalëve të mundshme kodike.70 AB CD 00 01 11 10 00 01 11 10 Qarqet kompjuterike prej ku. C dhe D do të merren vlerat logjike 1. fjalët kodike përkatëse për numrat decimalë formohen si kombinim i vlerave numerike ABCD. Gjatë kësaj. kur gjatë lëvizjes së diskut brushat gjenden mbi sipërfaqet përçuese. AB CD 00 01 11 10 01 11 10 AB CD 00 01 11 10 01 11 10 AB CD 00 01 11 10 01 11 10 . ku fusha 0000 i përgjigjet fjalës së parë kodike. e dhënë më sipër. në praktikë përdoret disku rrotullues (Fig. i ndarë në 4 shtigje dhe 16 sektorë.6). B.

2.Kodet Numri decimal 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Kodi ciklik b 0000 0001 0101 0100 1100 1101 1001 1011 1111 1110 0110 0111 0011 0010 1010 1000 71 a 0000 0010 0011 0111 0110 1110 1111 1011 1010 1000 1001 1101 1100 0100 0101 0001 c 0000 0100 0110 0111 0101 0001 0011 0010 1010 1011 1001 1101 1111 1110 1100 1000 Fig. i përcaktuar përmes tabelës për kodim: AB C 00 1 1 01 11 10 3 25 4 7 6 Shifrat oktale 0 1 2 3 4 5 6 7 Fjalët kodike 000 001 011 010 110 111 101 100 Fig.8 Kodi ciklik për kodimin e shifrave oktale .2.7 Shembuj të kodeve ciklike Kodet ciklike nuk është e domosdoshme të formohen vetëm me fjalë kodike 4-shifrore. Shembull Kodi ciklik për kodimin e shifrave të sistemit oktal të numrave.

a. Shifra decimale 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kodi ciklik b 0000 0001 1001 1000 1100 1110 1111 0111 0110 0100 jokomplet c 0000 0001 1001 1000 1010 1110 1111 0111 0110 0010 a 0000 0100 0110 0010 0011 1011 1010 1110 1100 1000 d 0000 0100 0110 0111 0011 1011 1111 1110 1100 1000 Fig. Por. AB CD 00 01 11 10 00 01 11 10 AB CD 00 01 11 10 00 01 11 10 c. AB CD 00 01 11 10 00 01 11 10 d. të cilat nuk i përmbajnë të gjitha fjalët kodike të mundshme. CD AB 00 01 11 10 00 01 11 10 përmes së cilave kodohen shifrat e sistemit decimal të numrave.2.72 Qarqet kompjuterike Kodet ciklike që u dhanë më sipër. quhen edhe kode ciklike komplete. Shembull Kodet ciklike jokomplete. të përcaktuara përmes tabelave për kodim: b. në praktikë shfrytëzohen edhe kode ciklike jokomplete. sepse gjatë krijimit të tyre shfrytëzohen të gjitha fjalët kodike të mundshme.9 Kode ciklike jokomplete .

Shifra decimale 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kodi a 0101 1101 1001 1011 1111 0111 0011 0001 0000 0100 b 0110 0100 1100 1000 1001 1011 1111 0111 0011 0010 Fig. AB CD 00 01 11 10 00 8 9 01 11 10 73 b.10 Shembuj të kodeve ciklike jokomplete .2. Shembull Kodet ciklike jokomplete të përcaktuara përmes tabelave për kodim: a.Kodet Në tabelat për kodim nuk është e domosdoshme të vizatohet edhe cikli përkatës. AB CD 00 01 11 10 00 1 2 3 7 0 1 2 6 5 4 3 4 11 8 7 6 5 10 9 0 01 ku cikli i fjalëve kodike përcaktohet me radhën e shifrave decimale. por radha e zgjedhjes së fushave mund të përcaktohet me numra ose me shkronja.

kurse grupit të poshtëm . Procesi i ndarjes në dy grupe (hapi i 2) dhe i shoqërimit të shifrave binare (hapi i 3) vazhdon edhe për grupet e riformuara. gjë që mundëson transmetimin e inforamatave për kohë minimale. për ta zvogëluar kohën e transmetimit. përkatësisht kodi optimal i kërkuar. grupit të sipërm shifra 0. për krijimin e kodeve optimale imponohet nevoja që fjalët kodike brenda një kodi të kenë gjatësi të ndryshme.74 Qarqet kompjuterike Kodet optimale Gjatë transmetimit të informatave në distancë. përdoren kodet optimale. formohen fjalët kodike të simboleve elementare. Grupeve u shoqërohen shifra binare të ndryshme. Këtu. Për krijimin e kodit optimal. 2. përkatësisht diferenca absolute e tyre të jetë minimale. simboleve elementare që përdoren më shpesh u ndahen fjalë kodike më të shkurtra. Në literaturë përmenden metoda të ndryshme të kodimit optimal. Por. përkatësisht gjasat e përdorimit të simboleve elementare që kodohen. Procedura e përcaktimit të fjalëve kodike mbështetet në frekuencat relative.. Shembull Kodi optimal për 6 simbole elementare xi. metoda e Shannon-Fanos dhe metoda e Huffman-it . Në pjesën paraprake u përmendën kodet me gjatësi fikse të fjalëve kodike. Në bazë të këtij parimi. Radhiten simbolet elementare. Informatat elementare ndahen në dy grupe. përdoret parimi sipas të cilit gjatësia e fjalëve kodike varet nga frekuenca e përdorimit të informatave elementare. Metoda e Shannon-Fanos Kodimi optimal sipas kësaj metode mbështetet në procedurën vijuese: 1.sh. në bazë të madhësive së gjasave të përdorimit të tyre.shifra 1. ashtu siç është dhënë në tabelën vijuese. Ky parim ruhet deri në fund të procesit të kodimit. përmes të cilit kodohet një grumbull simbolesh elementare. . Nga shifrat binare të cilat u shoqërohen grupeve gjatë copëtimit suksesiv të tyre. në vijim do të jepen dy metoda të kodimit optimal. p. deri në copëtimin e plotë të tyre. të cilat përdoren me gjasat p(xi). 3. ashtu që shumat e gjasave të grupeve të jenë të barabarta.

ashtu siç është dhënë në tabelën vijuese.08 x6 0. duke pjesëtuar këto frekuenca me numrin total F të paraqitjes së simboleve elementare.12 Shifrat e grupeve 0 0 1 1 1 1 0 1 0 0 1 1 0 1 0 1 x1 x2 x3 x4 x5 x6 01 100 110 00 111 101 Për gjetjen e frekuencave fi të paraqitjes së simboleve elementare xi.35 0.20 xi x4 x1 x2 x6 x3 x5 p(xi) 0. përkatësisht gjasat: p(xi)=fi/F Shembull Kodi optimal për simbolet elementare ki. Pastaj.10 0.12 0. të cilët kodohen. gjenden frekuencat relative.15 0.08 x2 0.20 0. bëhen matje në një interval të caktuar kohor dhe numërohen paraqitjet e tyre.35 x5 0.10 x4 0.Kodet 75 xi p (x i ) x1 0.15 x3 0. të cilat në një interval të caktuar kohor janë paraqitur me frekuencat fi. ki k1 k2 k3 k4 k5 fi 153 237 23 74 192 Numri total i simboleve elementare është: F= i=1 ∑ fi = 153 + 237 + 23 + 74 + 192 = 679 5 .

283 679 Gjasat e llogaritura mund të kontrollohen nëse e kemi parasysh faktin se shuma e të gjitha gjasave duhet të jetë: i=1 ∑ p(k 5 i )= 1 Grupimet dhe fjalët kodike për kodin optimal janë: ki p(ki) k2 k5 k1 k4 k3 0. mund të fitohen këto dy raste: Rasti Shuma e grupit të sipërm S1 Shuma e grupit të poshtëm S 2 Diferenca absolute S1 − S 2 0.302 a b p (k 2 )+ p (k 5 ) = 0.. gjatë grupimit të parë. përkatësisht gjasat e paraqitjes së simboleve elementare.651 = 0.283 0. P.225 0.368 = 0.632 − 0.034 Shifrat e grupeve 0 0 0 1 1 0 1 1 0 1 1 1 k1 k2 k3 k4 k5 10 00 111 110 01 Nëse gjatë grupimit në dukje kemi më shumë mundësi.368 P (k5)+ p (k1)+ p (k4) +p (k3 ) = 0.sh.349 − 0. janë: 153 = 0.349 0. te shembulli i mësipërm.349 .109 0.349 p (k 2 ) = 679 23 = 0.651 p (k2) = 0. si optimale duhet të merret grupimi tek i cili diferenca absolute e shumave të gjasave të dy grupeve është minimale.76 Qarqet kompjuterike Frekuencat relative.246 0.034 p (k 3 ) = 679 74 = 0.109 p (k 4 ) = 679 192 p (k 5 ) = = 0.632 p (k 1 )+ p (k 4 ) +p (k 3 ) = 0.225 p (k 1 ) = 679 237 = 0.

101111101101101111011100 . prandaj edhe si zgjidhje është marrë ky grupim.4 .5 xi x1 x2 x3 x4 x5 x6 p(xi) 1 2 1 4 1 8 1 16 1 32 1 32 Shifrat e grupeve 0 1 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 0 1 1 0 1 x1 x2 x3 x4 x5 x6 0 10 110 1110 11110 11111 Duke i shfrytëzuar fjalët kodike të një kodi optimal. Gjasat e paraqitjes së simboleve elementare që kodohen mund të kenë një ligjshmëri të caktuar.2 . mund të bëhet kodimi i vargut të simboleve që përpunohen ose transmetohen. Shembull Kodi optimal për 6 simbole elementare të cilat paraqiten me gjasat: 77 p (x i ) = 2 për p (x 6 ) = p (x 5 ) −i i=1 .3. Shembull Kodimi i vargut të informatave: X 2X6 X 1X 3X 3X 5X 4X 1 nëse shfrytëzohet kodi optimal i krijuar në shembullin paraprak.Kodet Nga kjo shihet se diferenca më e vogël fitohet në rastin a.

derisa nuk bëhet grupimi i plotë. xi p (x i ) x1 0.35 x5 0.10 x4 0. Radhiten simbolet elementare. Grupimi vazhdon duke futur në proces edhe shumat e gjasave të simboleve që janë grupuar paraprakisht. të cilat përdoren me gjasat p(xi).. 3. Grupohen dy simbolet elementare me gjasa më të vogla dhe njërit i shoqërohet shifra binare 0.sh.78 Qarqet kompjuterike Nga vargu i dhënë i informatave të koduara sipas një kodi optimal mund të gjendet vargu i informatave elementare. në bazë të madhësive të gjasave përkatëse. në drejtim të simboleve elementare. 110 11110 0 10 0 11111 0 1110 Prej këtu mund të nxirret vargu përkatës i informatave elementare: X3X5X1X2X1X6X1X4 Metoda e Huffman-it Kodimi optimal sipas metodës së Huffman-it mbështetet në procedurën vijuese: 1. kurse tjetrit shifra binare 1. për vargun e shifrave binare: 1101111001001111101110 nëse dihet se është shfrytëzuar kodi optimal i përcaktuar në shembullin e parafundit. P.15 x3 0. mund të përvetësohet parimi se shifra 0 i shoqërohet simbolit me gjasë më të madhe dhe ky parim duhet të ruhet deri në fund të procedurës së kodimit. Grupet e tilla të shifrave binare paraqesin fjalët kodike të simboleve elementare që kodohen. duke u nisur prej fillimit të vargut dhe krahasuar vargjet e shifrave binare me fjalët kodike të cilat i përkasin kodit.08 x6 0. 2. të dhëna në tabelën vijuese.12 . Për gjetjen e fjalëve kodike. Shembull Kodi optimal për 6 simbolet elementare xi. përshkruhen shifrat binare të cilat takohen gjatë rrugës. duke shkuar prej fundit të strukturës së krijuar gjatë grupimit. Shembull Vargu i informatave elementare.20 x2 0.

13 0.12 0.00 u1 u2 u3 u4 u5 u6 u7 u8 u9 u10 100 000 101 0101 11 0010 011 01000 0011 01001 Kodi optimal për alfabetin e gjuhës shqipe Për gjetjen e kodit optimal për simbolet e alfabetit të gjuhës shqipe patjetër nevojiten gjasat e paraqitjes së tyre.08 0. ui u1 u2 u3 u4 u5 u6 u7 u8 u9 u 10 p (u i ) 0.16 0.08 0 1 0. Nëse ndodh që dy simbole elementare të kenë gjasa të njëjta.18 1 1 x5 x6 Nga shembulli i dhënë mund të shihet se radhitja fillestare e simboleve elemenentare nuk është e domosdoshme.05 0.15 x6 0. pas .60 0 1 1.03 1 0 0.12 x3 0.13 0.20 x2 0. Radha e paraqitjes së shkronjave të alfabetit shqip në bazë të frekuencave. gjasat e paraqitjes së të cilave janë dhënë në tabelën vijuese.35 x1 0. Shembull Kodimi i simboleve elementare ui.40 0 0.08 0 0.18 0.Kodet 79 x4 0.10 x5 0.10 0.00 x3 x4 1 0.28 1 0.05 0.08 0. përkatësisht gjasave të shfrytëzimit të tyre.03 u5 u2 u7 u1 u3 u6 u9 u4 u8 u10 0.16 1 1 0.10 0.07 0.08 0.38 1 1 0 0.32 1 0 0.27 0 0 x1 0. ose shuma e gjasave të simboleve që grupohen të barazohet me ndonjë gjasë ekzistuese.22 0 1 0 1 0 0.07 0.15 0 0.12 0.16 0. gjatë grupimit nuk ka rëndësi se cila prej tyre formalisht nënkuptohet si më e madhe.62 0 10 010 110 00 111 011 x2 1.18 0.08 0.

0040538 0.0515377 0.0005005 0.0820223 0.0027267 0. Nr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 Shkronja Zbrazësira E Ë T I A R N U K O M S P SH D J L V B DH H Q F G Y Z NJ GJ LL RR TH C Ç X ZH XH Frekuenca 58896 25608 24907 21095 19202 18475 15650 15167 10128 9119 8876 8812 7692 6911 6336 5697 5530 3906 3396 2983 2953 2679 2518 2415 2328 1835 1766 1567 1548 1423 1231 1005 828 737 152 151 139 Gjasa 0.0843308 0.0253308 0.0046861 0.11.0300301 0.0128630 0.0097246 0.0290192 0.0082921 0.0079529 0.0694689 0.0292299 0.0098234 0.0060429 0.0033096 0.1939531 0.80 Qarqet kompjuterike përpunimit të teksteve të 12 autorëve.0058156 0.0499471 0.0632349 0.0187610 0.0088223 0.0004972 0.0076664 0.0050977 0.0051603 0.0208653 0.0182110 0.2.0227589 0. është dhënë në tabelën e Fig.0111835 0. me madhësi përafërsisht të njëjtë dhe gjithsej 320014 shkronjave.0024270 0.0333529 0.0608408 0.0004577 Fig.2.11 Radha e paraqitjes së shkronjave të alfabetit shqip .

Ç dhe X. C.0577318 0.0025873 0.0284956 0.12. kurse pas tyre vjen shkronja T dhe zanoret I e A. Kjo tabelë është dhënë në Fig. Duke pasur parasysh faktin se disa shkronja të alfabetit shqip shkruhen si kombinim i dy shkronjave të tjera. Më rrallë përdoren shkronjat në fund të tabelës: Y.0277362 0.13. ashtu siç është treguar në Fig.0270300 0.0215959 0.1840419 0.0057341 0.0075465 0.Kodet 81 Nga tabela e dhënë shihet se për nga frekuenca e përdorimit prijnë shkronjat E dhe Ë.0414450 0.0600036 0.0522914 0.2.0023030 0.0316486 0.0275362 0.0121119 0.0270144 0.0778309 0.0690594 0.0210990 0.0093214 0. .12 Radha e paraqitjes së simboleve të alfabetit shqip Në bazë të gjasave të përdorimit.0078684 0. me gjasat e paraqitjes së tyre.2.0438355 0. Nr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Shkronja Zbrazësira E Ë T I A R N S H U K O M D J P L G V B Q F Z Y C Ç X Frekuenca 58896 25608 24907 22100 19202 18475 18112 16734 14028 13263 10128 9119 8876 8812 8650 8645 6911 6752 3876 3396 2983 2518 2415 1917 1835 828 737 291 Gjasa 0.0800214 0. është bërë kodimi optimal i simboleve të alfabetit shqip. për kodim të simboleve të alfabetit duhet të përpilohet tabela përkatëse.2.0565975 0.0009093 Fig.0106120 0.0059903 0. duke e shfrytëzuar metodën e Huffman-it.

0 4 1 4 4 5 0 0 . 0 0 2 5 1 7 3 0 . 0 4 3 8 3 5 5 0 . 0 5 2 2 9 1 4 0 . 0 0 5 9 9 0 3 0 . 1 8 4 0 4 1 9 Fig. 0 5 7 7 3 1 8 0 . 0 7 7 8 3 0 9 0 . 0 1 2 1 1 1 9 0 . 0 8 0 0 2 1 4 Z b r Z a b s r t a ë z s ë i s r i a r a 0 . 0 3 1 6 4 8 6 0 . 0 0 9 3 2 1 4 0 . 0 5 6 5 9 7 5 0 .13 Procedura e gjetjes së kodit optimal të simboleve të alfabetit shqip . 0 2 1 5 9 5 9 0 . 0 0 7 8 6 8 4 0 . 0 0 7 5 4 6 5 0 . 0 1 0 6 1 2 0 0 . 0 0 5 7 3 4 1 0 . 0 6 0 0 0 3 6 0 . 0 0 2 3 0 3 0 0 .2.82 Qarqet kompjuterike Ç C Y Z F Q B V G L P J D M O K U H S N R A I T Ë E 0 . 0 2 8 4 9 5 6 0 . 0 2 7 0 3 0 0 0 . 0 6 9 0 5 9 4 0 . 0 2 1 0 9 9 0 0 . 0 2 7 0 1 4 4 0 . 0 2 7 5 3 6 2 0 . 0 2 7 7 3 6 2 0 .

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Shkronja Zbrazësira Kodi optimal 11 0010 0011 0101 0110 0111 1000 00000 00001 00011 01001 10010 10011 10100 10101 10110 000101 010000 101111 0001001 0100010 0100011 1011100 1011101 00010001 000100001 0001000000 0001000001 E Ë T I A R N S H U K O M D J P L G V B Q F Z Y C Ç X Fig. duke e zbatuar parimin e shkuarjes drejt simboleve të veçanta.14.2.Kodet 83 Prej këtu pastaj. i cili është dhënë në tabelën e Fig. Nr. përkatësisht është krijuar kodi optimal për simbolet e alfabetit shqip.14 Kodi optimal për simbolet e alfabetit shqip .2. janë gjetur fjalët kodike.

gjë që varet nga rezerva kodike. ose nga distanca që ekziston në mes të fjalëve të veçanta kodike.B) = i=1 ∑(a i ⊕ b i ) n = (a 1 ⊕ b 1 )+(a 2 ⊕ b 2 )+ Κ +(a n ⊕ b n ) ku me operatorin ⊕ duhet nënkuptuar: 0⊕0 = 0 0⊕1 = 1 1⊕0 = 1 1⊕1 = 0 Shembull Distanca në mes të fjalëve kodike të shifrave oktale 5 dhe 6. të koduara në kodin i cili është dhënë në tabelën e Fig.15. . përkatësisht zbulimit.84 Qarqet kompjuterike Kodet siguruese Për shkak të pengesave dhe të prishjeve në pajisje. Në vazhdim do të flitet për kodet që mundësojnë zbulimin e gabimeve të njëfishta. Distanca në mes të fjalëve kodike Në mes të fjalëve kodike A = a 1 a 2 . . ose zbulimin dhe korrigjimin e tyre. b n të një kodi mund të llogaritet distanca kodike përmes shprehjes: d(A.. Kodet siguruese përdoren me qëllim të sigurimit të informatave.2. a n dhe B = b1 b 2 . ose edhe korrigjimit të gabimeve. .. ka gjasa të ndodhin gabime gjatë përpunimit ose transmetimit të informatave.

sh.Kodet 85 Shifra oktale 0 1 2 3 4 5 6 7 d(5 . paraqitja hapësinore e fjalëve kodike duket si në Fig. për të shkuar prej njërës në fjalën kodike tjetër.2. të cilat në mes vete dallohen në dy shifra. Kjo shihet edhe në shembullin e dy fjalëve kodike që u përmendën më sipër. z 001 101 111 000 100 110 011 y 010 x Fig. . ku distanca është e barabartë me numrin minimal të brinjëve nëpër të cilët duhet kaluar.2. Distanca në mes të fjalëve kodike më së miri shihet nëse vizatohet shpërndarja hapësinore e fjalëve kodike. sepse së paku duhet kaluar nëpër dy brinjë për të shkuar prej njërës në fjalën kodike tjetër. 6) = d(101 . për kodin e përmendur në shembullin e mësipërm.110) = (1 ⊕ 1)+(0 ⊕ 1)+(1 ⊕ 0) = 0 + 1 + 1 Fjala kodike 000 001 010 011 100 101 110 111 Fig. për të kaluar prej njërës në fjalën tjetër.15 =2 Me distancën në mes të dy fjalëve kodike duhet nënkuptuar numrin e shifrave binare brenda fjalëve kodike të cilat duhet ndryshuar. P.16.2.16 Paraqitja hapësinore e fjalëve të kodit trebitësh Këtu vërehet se distanca në mes të fjalëve kodike 5 dhe 6 është 2..

gabimet e njëfishta detektohen lehtë. Rezerva kodike përkatëse është: R=Ln(16)/Ln(10)=1.5051 është e mjaftueshme për t’i zbuluar ato. P.numri i fjalëve kodike të mundëshme. sepse që të dy fjalët kodike i takojnë kodit NBCD.20412 Kodet për zbulimin e gabimeve Gabimet mund të zbulohen nëse ekziston një rezervë.numri i fjalëve kodike që përdoren.. Në tabelën e Fig. . nëse nuk shfrytëzohen të gjitha fjalët kodike të mundshme.86 Qarqet kompjuterike Rezerva kodike Kodi ka një rezervë kodike. nëse në vend të fjalës kodike 0110 gabimisht merret fjala kodike 0111. P.sh. përkatësisht nëse distanca në mes të fjalëve kodike është e mjaftueshme. Kështu..2. Rezerva kodike përcaktohet përmes shprehjes: R=Ln(m)/Ln(p) ku janë: m . te kodet BCD shfrytëzohen vetëm 10 fjalë kodike.sh. p . te kodi NBCD nuk ekziston rezervë e mjaftueshme kodike e cila do të mundësojë zbulimin e gabimeve të njëfishta. edhe pse janë të mundshme gjithsej 16 fjalë kodike.17 janë dhënë disa kode përmes së cilave mund të zbulohen gabimet e njëfishta. e pamundshme është të detektohet gabimi. sepse rezerva kodike e tyre: R=Ln(25)/Ln(10)=1. sepse ndryshon numri i njëshave në fjalët kodike përkatëse. Te kodet 2 prej 5 dhe 3 prej 5.

tek. ose të mbetet. ose të mbetet. 2 prej 5.2. 3 dhe 5. çift. a. .17. NBCD. b. Shembull Zbulimi i fjalëve kodike te të cilat kanë ndodhur gabime të njëfishta. çdo fjale kodike i është shtuar edhe një shifër për paritet çift (kolona e parafundit). përkatësisht ato nuk gjenden në mesin e fjalëve kodike të dhëna në kolonën e dytë të tabelës në Fig.Kodet 87 Shifrat 2 prej 5 decimale 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 11000 00011 00101 00110 01001 01010 01100 10001 10010 10100 3 prej 5 00111 11100 11010 11001 10110 10101 10011 01110 01101 01011 Kodi NBCD Paritet Paritet çift tek 0 0000 1 0000 1 0001 0 0001 1 0010 0 0010 0 0011 1 0011 1 0100 0 0100 0 0101 1 0101 0 0110 1 0110 1 0111 0 0111 1 1000 0 1000 0 1001 1 1001 Fig. sepse te këto fjalë numri i njësheve nuk është 2. sepse shifrat e para të fjalëve kodike zgjidhen ashtu që numri i njësheve të bëhet. te vargu i shifrave binare: 0001100001010110010110110 nëse vargu është koduar në kodin: a. 00011 1 00001 2 01011 3 00101 4 10110 5 Gabime kanë ndodhur në fjalët kodike me numra rendorë 2. Pariteti quhet çift.17 Shembuj të kodeve për zbulimin e gabimeve Në dy kolonat e fundit të tabelës është dhënë kodi NBCD. ose paritet tek (kolona e fundit).2. me paritet çift. por tek i cili. Në rastin e paritetit tek shifrat e para në fjalët kodike zgjidhen ashtu që numri i njësheve të bëhet.

Kur ndodhë gabimi i njëfishtë te fjala kodike 000.th. paraqitja hapësinore e së cilave është dhënë në Fig. fjalët e gabuara kodike do të jenë: 011. sepse ato nuk gjenden në mesin e fjalëve kodike të dhëna në kolonën e parafundit të tabelës. përmes të cilit mund të zbulohen dhe të korrigjohen gabimet e njëfishta. 101 dhe 110. njëkohësisht. Te fjala kodike e 5-të. Kurse. le ta marrim kodin me dy fjalë kodike trebitëshe: 000 dhe 111.2. Prej këtu dhe nga paraqitja grafike shihet qartë se të gjashtë fjalët e gabuara kodike janë të ndryshme.88 b. 3 dhe 5. meqë distanca në mes të fjalëve kodike të gabuara dhe fjalës kodike të saktë është 1. por në shtimin e shifrave kontrolluese brenda vargut të informatave që përpunohen. 010 dhe 001. Kodimi sipas këtij kodi nuk qëndron në krijimin e fjalëve kodike me veti të veçanta. kurse distanca nga fjala kodike tjetër e saktë është 2. gabimet e tilla mund edhe të korrigjohen. gjë që d.sh. shifra për paritet është 1. e cila e tregon paritetin e njësheve. se gabimet e njëfishta mund të detektohen.18 Paraqitja hapësinore e dy fjalëve kodike të kodit trebitësh Nga paraqitja grafike shihet qartë se distanca në mes të dy fjalëve kodike është 3. Te fjala kodike e 2-të dhe e 3-të. p. shifra e parë. . z 111 000 y x Fig.m. Qarqet kompjuterike 00011 1 00001 2 01011 3 00101 4 10110 5 Edhe këtu gabimet kanë ndodhur te fjalët kodike me numra rendor 2. Për ta treguar këtë. fitohet njëra nga tri fjalët kodike: 100. është 0.2. kurse në mesin e shifrave të tjera ka numër tek njëshesh. përkatësisht që transmetohen. nëse gabohet fjala kodike 111.. Por. kurse te shifrat e tjera ka numër çift njëshesh. Kodet për korrigjimin e gabimeve Korrigjimi i gabimeve mund të bëhet nëse distanca në mes të fjalëve kodike të një kodi është e mjaftueshme.18. Në vazhdim do të jepet një version i kodit të Hamming-ut.

për m=4. vargu (Y) duhet të copëtohet në blloqe me nga m=4 shifra: 0100 0011 0111 0110 0101 0011 a b c d e f (Z) Blloqet Meqë nga tabela e dhënë më sipër.Kodet Fillimisht. Shembull Kodimi i sigurt i vargut të shifrave decimale: 437653 nëse për kodimin e shifrave decimale shfrytëzohet kodi NBCD. vargu i informatave (X) duket kështu: 010000110111011001010011 (Y) Nëse merret kushti se brenda 7 shifrave binare të cilat transmetohen... në çdo bllok duhet shtuar edhe k=3 shifra kontrolluese. Procedura e kodimit në kodin e Hamming-ut si dhe detektimi e korrigjimi i gabimeve në vazhdim do të tregohen përmes shembujve. 2k-1 . 4.. brenda çdo blloku shtohen k-shifra kontrolluese.. (X) Pasi të kodohen shifrat decimale përmes kodit NBCD. për kontrollim të paritetit. . përkatësisht madhësia e blloqeve pas shtimit të shifrave kontrolluese është m+k=7. 2. ashtu që të plotësohet kushti: 89 2k ≥ m+k+1 prej të cilit mund të nxirren vlerat: k= m≤ 1 0 2 1 3 4 4 11 5 26 . vargu i informatave copëtohet në blloqe me nga m-shifra binare. mund të ndodhë më së shumti një gabim.. Shtimi i shifrave kontrolluese përcaktohet në bazë të ligjshmërisë: 1... . Pastaj.

001 1 010 2 100 4 011 3 011 3 101 5 101 5 110 6 110 6 111 7 111 7 111 7 prej nga edhe është marrë që shifrat kontrolluese të përcaktohen në bazë të 3 kontrolleve të paritetit: 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 përkatësisht përmes shprehjeve: k 1 = i1 ⊕ i 2 ⊕ i4 k 2 = i 1 ⊕ i 3 ⊕ i4 k 3 = i 2 ⊕ i 3 ⊕ i4 Procedura e shtimit të shifrave kontrolluese është dhënë përmes tabelës në Fig. b. .2.19. Ekuivalentët binarë të numrave pozicionalë: 001 010 011 100 101 110 111 do të përdoren për ta treguar vendin e gabimit në bllok. 2 dhe 4.90 Qarqet kompjuterike prej nga për k=3 del se shifrat kontrolluese brenda çdo blloku të informatave duhet të shtohen në pozicionet 1. në mes ose në fillim) numrat pozicionalë mund të grupohen në tri grupe: a. c. përkatësisht blloqet do të duken kështu: 1 k1 2 k2 3 i1 4 k3 5 i2 6 i3 7 i4 ku numrat e shkruar në rreshtin e parë quhen numra pozicionalë. Në bazë të pozitës së shifrave 1 (në fund.

19 Shtimit i shifrave kontrolluese sipas metodës së Hamming-ut .2.Kodet 91 Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli a 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 Blloku a' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli b 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 1 2 3 4 5 k1 k2 i1 k3 i2 0 1 1 0 1 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 0 1 0 1 0 1 0 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 1 6 7 i3 i4 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 k1 = 0 ⊕ 1 ⊕ 0 = 1 k2 = 0 ⊕ 0 ⊕ 0 = 0 k3 = 1 ⊕ 0 ⊕ 0 = 1 k1 = 0 ⊕ 0 ⊕ 1 = 1 k2 = 0 ⊕ 1 ⊕ 1 = 0 k3 = 0 ⊕ 1 ⊕ 1 = 0 Blloku b' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli c 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 k1 = 0 ⊕ 1 ⊕ 1 = 0 k2 = 0 ⊕ 1 ⊕ 1 = 0 k3 = 1 ⊕ 1 ⊕ 1 = 1 Blloku c' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli d 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 k1 = 0 ⊕ 1 ⊕ 0 = 1 k2 = 0 ⊕ 1 ⊕ 0 = 1 k3 = 1 ⊕ 1 ⊕ 0 = 0 Blloku d' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli e 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 k1 = 0 ⊕ 1 ⊕ 1 = 0 k2 = 0 ⊕ 0 ⊕ 1 = 1 k3 = 1 ⊕ 0 ⊕ 1 = 0 Blloku e' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli f 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 k1 = 0 ⊕ 0 ⊕ 1 = 1 k2 = 0 ⊕ 1 ⊕ 1 = 0 k3 = 0 ⊕ 1 ⊕ 1 = 0 Blloku f' Fig.

duke kontrolluar paritetin përmes shprehjeve: k 1 ⊕ i1 ⊕ i 2 ⊕ i4 = A k 2 ⊕ i1 ⊕ i 3 ⊕ i4 = B k 3 ⊕ i 2 ⊕ i 3 ⊕ i4 = C Numri pozicional g=(CBA)2 e përcakton vendin e gabimit brenda bllokut. blloqet e veçanta të vargut të informatave kontrollohen.th. se blloku është pranuar pa gabim.20. 1 2 3 4 5 6 7 . Pasi të përfundojë procesi i transmetimit. është i gatshëm për transmetim. Meqë distanca në mes të fjalëve kodike është 3. kjo d. vargu i ri do të plotësohet edhe me shifrat kontrolluese dhe përfundimisht duket kështu: 1001100 1000011 0001111 1100110 0100101 1000011 (Z') a' b' c' d' e' f' Vargu i shifrave binare që u fitua me procedurën e dhënë. ajo mundëson zbulimin dhe korrigjimin e gabimeve të njëfishta. brenda të cilit gjenden informatat dhe shifrat kontrolluese.m.2. Shembull Gjetja dhe korrigjimi i gabimeve brenda vargut të informatave (Z") të dhëna më poshtë. Nëse gjatë kontrollimit fitohet vlera g=(000)2.92 Qarqet kompjuterike Pas përfundimit të procedurës së kodimit sipas kodit të Hamming-ut. 1011100 1000011 0001101 1101110 0100101 1000001 (Z") a" b" c" d" e" f" Kontrollimi i blloqeve të veçanta dhe korrigjimi i gabimeve është bërë duke shfrytëzuar tabelën e dhënë në Fig.

për shkak të gabimeve. Pas korrigjimeve fitohen blloqet me vlera të sakta. janë vlerat e korrigjuara të blloqeve a". përkatësisht përsëri fitohet vargu (Z').Kodet k1 k2 i1 k3 i2 i3 i4 Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli a" 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 93 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 1 Blloku a' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli b" 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 1 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1⊕1⊕1⊕0 = 1 0⊕1⊕0⊕0 = 1 1⊕1⊕0⊕0 = 0 G = (011)2 = (3)10 1⊕0⊕0⊕1 = 0 0⊕ 0⊕ 1⊕ 1 = 0 0⊕ 0⊕ 1⊕ 1 = 0 G = (000)2 = (0)10 0⊕ 0⊕ 1⊕ 1 = 0 0⊕0⊕0⊕1 = 1 1⊕1⊕0⊕1 = 1 G = (110)2 = (6)10 1⊕0⊕1⊕0 = 0 1⊕0⊕1⊕0 = 0 1⊕ 1⊕ 1⊕ 0 = 1 G = (100)2 = (4)10 0⊕ 0⊕ 1⊕ 1 = 0 1⊕0⊕0⊕1 = 0 0⊕1⊕0⊕1 = 0 G = (000)2 = (0)10 1⊕0⊕0⊕1 = 0 0⊕0⊕0⊕1 = 1 0⊕0⊕0⊕1 = 1 G = (110) 2 = (6) 10 0 1 0 0 0 0 0 0 1 1 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 1 1 1 0 0 1 0 Blloku b' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli c" 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 1 Blloku c' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli d" 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Blloku d' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli e" 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 1 0 0 Blloku e' Blloku Kontrolli Kontrolli Kontrolli f" 1-3-5-7 2-3-6-7 4-5-6-7 0 0 0 Blloku f' 0 0 Fig. nëse . nga i cili.20 Kontrollimi i blloqeve përmes metodës së Hamming-ut Vlerat të cilat në tabelë janë theksuar veçanërisht.2. d" dhe f". c".

vargu i informatave do të duket kështu: 110 11110 0 1110 110 11111 0 10 përkatësisht: 110111100111011011111010 Procedura e kodimit sipas kodit të Hamming-ut. të përmendura më lart). përkatësisht vargu (X). 1101 1110 0111 0110 1111 1010 a b c d e f Pas shtimit të shifrave kontrolluese përmes procedurës të shpjeguar më sipër. i vargut të simboleve: X3X5X1X4X3X6X1X2 nëse për kodimin binar të simboleve përdoret kodi optimal: X1 X2 X3 X4 X5 X6 0 10 110 1110 11110 11111 Pas kodimit binar përmes kodit optimal të dhënë. vargu i shifrave binare i përgatitur për transmetim do të duket kështu: 1010101 0010110 0001111 1100110 1111111 1011010 . fitohet vargu i informatave të cilat transmetohen (Z). Procedura e kodimit sipas kodit të Hamming-ut përdoret plotësisht njëlloj edhe nëse kodimi fillestar i vargut të informatave bëhet përmes kodeve te të cilat fjalët kodike nuk kanë gjatësi fikse.94 Qarqet kompjuterike eliminohen shifrat kontrolluese. Shembull Kodimi sipas kodit të Hamming-ut. edhe këtu fillon me copëtimin e vargut të informatave në blloqe me nga 4 shifra (nëse kodimi bëhet nën kushte të njëjta.

21 Kodet alfanumerike ASCII dhe EBCDIC . alphanumeric code). 010 1100 ‘ 010 0111 “ 010 0010 = 011 1101 0 011 0000 1 011 0001 2 011 0010 3 011 0011 4 011 0100 5 011 0101 6 011 0110 7 011 0111 8 011 1000 9 011 1001 Simboli EBCDIC 1110 1000 1110 1001 0100 0000 0100 1011 0100 1101 0100 1110 0101 1011 0101 1100 0101 1101 0110 0000 0110 0001 0110 1011 0111 1101 0111 1111 0111 1110 1111 0000 1111 0001 1111 0010 1111 0011 1111 0100 1111 0101 1111 0110 1111 0111 1111 1000 1111 1001 Fig. Simboli A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X ASCII 100 0001 100 0010 100 0011 100 0100 100 0101 100 0110 100 0111 100 1000 100 1001 100 1010 100 1011 100 1100 100 1101 100 1110 100 1111 101 0000 101 0001 101 0010 101 0011 101 0100 101 0101 101 0110 101 0111 101 1000 EBCDIC 1100 0001 1100 0010 1100 0011 1100 0100 1100 0101 1100 0110 1100 0111 1100 1000 1100 1001 1101 0001 1101 0010 1101 0011 1101 0100 1101 0101 1101 0110 1101 0111 1101 1000 1101 1001 1110 0010 1110 0011 1110 0100 1110 0101 1110 0110 1110 0111 ASCII Y 101 1001 Z 101 1010 Zbrazësira 010 0000 . përdoren të ashtuquajturat kode alfanumerike (ang. 010 1110 ( 010 1000 + 010 1011 $ 010 0100 * 010 1010 ) 010 1001 010 1101 / 010 1111 .2. Këto kode kryesisht kanë një gjatësi prej 6 deri në 8 simbole.Kodet 95 Kodet alfanumerike Kur informatat të cilat përpunohen përmbajnë shkronja. Kodi ASCII (në praktikë thuhet aski) përdoret si kod te kompjuterët personalë. numra dhe simbole speciale. ose edhe kode alfamerike (ang.2.21 shihen pjesë të dy kodeve kryesore alfanumerike: ASCII (nga American Standard Code for Information Interchange) dhe EBCDIC (nga Extended Binary Coded Decimal Interchange Code). alphameric code). Në tabelën e dhënë në Fig. kurse kodi EBCDIC është kod të cilin e përdor kompania kompjuterike IBM.

EBCDIC ASCII. b. fjalëve kodike të kodit ASCII. e cila është shkruar në gjuhën Pascal. duke shtuar në çdo fjalë kodike edhe një shifër për paritet çift. RE PE AT b. kryesisht u shtohet para edhe një shifër për kontrollim të paritetit. 1101 1001 1100 0101 1101 0111 1100 0101 1100 0001 1110 0011 RE PE AT 1101 0010 1100 0101 0101 0000 1100 0101 0100 0001 1101 0100 .96 Qarqet kompjuterike Në praktikë. Shembull Kodimi i komandës REPEAT. në kodin: a. a.

Algjebra e Bulit 3 Njohuri themelore 98 Principi i dualitetit 105 Funksionet inverse 108 Format e paraqitjes së funksioneve logjike 111 Minimizimi i funksioneve 137 .

ose funksione logjike. Në vend të operatorëve logjikë të dhënë më sipër. në praktikë. Boolean Algebra). AND dhe NOT. ose e vërtetë dhe e pavërtetë.98 Qarqet digjitale Sistemet fizike dhe sistemet logjike te të cilat mund të paraqiten vetëm dy gjendje të ndryshme përshkruhen përmes algjebrës së Bulit (ang. mbi të cilët mund të zbatohen 3 operacione themelore: mbledhja. Operacioni i mbledhjes dhe i shumëzimit paraqesin operacione binare. në vitin 1849. .sh. Boolean variable). Për këto tri operacione përdoren operatorët logjikë OR. sepse në të merr pjesë vetëm një vlerë. bazat e kësaj algjebre janë përcaktuar nga George Boole (1815-1864). Por. në kohën antike. Boolean function). në punimet e Claude Shannon. sistemet logjike te të cilat paraqiten gjendjet: çdo gjë dhe asgjë. Kurse funksionet të cilat formohen si kombinim i variablave dhe i operatorëve të algjebrës së Bulit paraqesin funksione të Bulit (ang. ose sistemet digjitale me gjendjet e tensioneve: i lartë dhe i ulët. Algjebra e Bulit e ka zanafillën që nga punimet e Aristotelit. ose në gjuhën shqipe operatorët përkatës: OSE. switching algebra). Algjebra e Bulit për herë të parë zbatohet gjatë analizës së qarqeve me ndërprerës. p. Të tilla janë. DHE dhe JO. prej nga shpesh quhet edhe algjebër e ndërprerësve (ang. për operacionin e mbledhjes dhe të shumëzimit. ose variabla logjike.. përdoren edhe operatorët + e ·. 0 dhe 1. me punimet e tij për proceset e të menduarit. kurse vlerat e komplementuara në literaturë shënohen kryesisht me një vizë mbi vlerën. Variablat të cilat mund të marrin vetëm dy vlera logjike. shumëzimi dhe komplementimi. në vitin 1938. kurse operacioni i komplementimit quhet operacion unar. ose ekziston dhe nuk ekziston tension. sepse zbatohen mbi dy vlera. njihen si variabla të Bulit (ang. Njohuri themelore Algjebra e Bulit definohet si grumbull prej dy elementesh {0.1}.

0 dhe 1. e cila mund t’i marrë dy vlerat logjike të mundshme. A + 0 = A A + 1 = 1 A + A = A A + A = 1 A ⋅ 1 = A A ⋅ 0 = 0 A ⋅ A = A A ⋅ A= 0 A = A Këto relacione në praktikë vërtetohen shumë thjesht. nëse në vend të variablës A shkruhen dy vlerat e mundshme të saj. duke shfrytëzuar variablën logjike A. këto postulate shkruhen kështu: Operacioni OSE 0 + 0 = 0 0 + 1 = 1 1 + 0 = 1 1 + 1 = 1 Operacioni DHE 0 ⋅ 0 = 0 0 ⋅ 1 = 0 1 ⋅ 0 = 0 1 ⋅ 1 = 1 Operacioni JO 0 = 1 1 = 0 ku me vizat mbi numra duhet nënkuptuar vlerat e komplementuara.sh.Algjebra e Bulit 99 Postulatet Algjebra e Bulit mbëshetet në një grumbull qëndrimesh themelore. p. Kështu. nxirren edhe relacionet algjebrike vijuese.. për relacionin A + 0 = A . të cilat ndryshe quhen postulate. si dhe tri operacioneve themelore. Duke i përdorur tri operacionet themelore. Në bazë të postulateve të dhëna më sipër.

fitohen relacionet: 0 + 0 = 0 1 + 0 = 1 prej nga shihet se vlerat pas barazimit janë të njëjta me vlerat para operatorit +. Ligji i komutacionit A + B = B + A A ⋅ B = B ⋅A Ligji i asociacionit A + (B + C) = (A + B) + C A ⋅ (B ⋅ C) = (A ⋅ B) ⋅ C Ligji i distribucionit A ⋅ (B + C) = A ⋅ B + A ⋅ C A + B ⋅ C = (A + B) ⋅ (A + C) Ligji i absorbcionit A + (A ⋅ B) = A A ⋅ (A + B) = A Ligji i ekspansionit A ⋅ B + A ⋅ B = A (A + B) ⋅ (A + B) = A . përkatësisht me dy vlerat e mundshme të variablës A.100 Qarqet digjitale nëse variabla A zëvendësohet me dy vlerat e mundshme të saj. Në vazhdim janë dhënë ligjet themelore të kësaj algjebre përmes barazimeve logjike të cilat përmbajnë dy ose tri variabla logjike. Ligjet Disa prej ligjeve që përdoren në algjebrën e zakonshme mund të shkruhen edhe në algjebrën e Bulit.

a. 101 A(A+B)=A AB + A B = A (A + B)(A + B) = A A(A + B)= AA + AB = A + AB = A(1 + B) = A ⋅1 =A AB + A B = A(B + B) = A ⋅1 =A b. Shembull Vërtetimi i ligjeve: a.Algjebra e Bulit Ligjet e dhëna mund të vërtetohen duke pasur parasysh postulatet dhe relacionet algjebrike të cilat u dhanë më parë. (A + B)(A + B) = AA + AB + A B + BB = A + AB + A B + 0 = A + AB + A B = A(1 + B)+ A B = A ⋅ 1 + AB = A + AB = A(1 + B) = A ⋅1 =A Ligjet e dhëna vlejnë edhe nëse barazimet logjike formohen duke shfrytëzuar edhe më shumë variabla. . c. b. c.

Disa nga këto identitete janë: A(A + B)= AB A + AB = A + B (AB)(A + B)= AB (AB) (A + B)= A B + AB . për funksionet me dy variabla. gjë që do të shihet gjatë përdorimit të tyre. A B + AB = (A B)⋅(AB) = (A + B)⋅(A + B) = (A + B)⋅(A + B) = A A + AB + A B + BB = 0 + AB + A B + 0 = AB + A B Për funksionet me më shumë variabla. shkruhen kështu: A + B = A ⋅ B A⋅ B = A +B Shembull Gjetja e shprehjes komplementare të shprehjes: A B + AB duke i shfrytëzuar teoremat e De Morgan-it. përveç postulateve. gjë që lehtëson mjaft procesin e thjeshtësimit. shfrytëzohet edhe një numër identitetesh. teoremat e De Morgan-it shkruhen plotësisht njëlloj.102 Qarqet digjitale Teoremat e De Morgan-it Gjetja e funksioneve komplementare mbështetet në të ashtuquajturat teorema të De Morgan-it. Identitete me rëndësi Gjatë thjeshtësimit të shprehjeve të ndryshme logjike. në pjesën vijuese të librit. të cilat. ligjeve dhe teoremave të dhëna më sipër.

Shembull Vërtetimi i identiteteve: a. A(A + B) = A A + AB = 0 + AB = AB b. c. f.Algjebra e Bulit 103 (A B + AB) = AB + A B (A + B)(B + C)(A + C) = AB + BC + AC (A + B)(A + C)= AC + AB AC + AB + BC = AC + BC (A + B)(B + C)(A + C) = (A + B)(A + C) Identitetet e dhëna mund të vërtetohen duke shfrytëzuar postulatet. d. a. e. A (A + B) = AB (AB)(A + B) = A B + AB A + AB = A + B (A + B)(A + B) = A B + AB (A + B)(A + C) = AB + AC AB + AC + BC = AB + AC duke i shfrytëzuar postulatet. (AB) (A + B) = (A + B)(A + B) = A A + A B + AB + BB = 0 + A B + AB + 0 = A B + AB . ligjet dhe teoremat e dhëna më sipër. ligjet dhe teoremat e algjebrës së Bulit. b.

( A + B ) ⋅ (A + B ) = A A + A B + AB + BB = 0 + A B + AB + 0 = A B + AB e. Qarqet digjitale A + A ⋅ B = A ⋅1 + A ⋅ B = A (B + B)+ AB = AB + A B + AB =(AB + AB)(A B + AB) = AB + A B + AB + AB = A (B + B)+ B(A + A) = A ⋅1 + B ⋅1 =A+B d.104 c. (A + B)(A + C) = A A + AB + AC + BC = 0 + AB + AC + BC = AB + AC + BC = AB ⋅ 1 + AC ⋅ 1 + BC ⋅ 1 = AB (C + C)+ AC (B + B)+ BC (A + A) = ABC + ABC + ABC + A BC + ABC + ABC = ABC + ABC + ABC + A BC = AB (C + C)+ AC (B + B) = AB ⋅ 1 + AC ⋅ 1 = AB + AC .

të cilat gjenden në dy anët e një barazimi. Operacionet duale Operacionet logjike OSE e DHE mes vete janë operacione duale (ang. nëse në shprehjet logjike. Ekuivalenca e shprehjeve në dy anët e barazimit nuk prishet. sipas të cilit.Algjebra e Bulit f. dual operation). principle of duality). sepse. nëse në tabelën e cila vlen për operacionin OSE: 0+0=0 0+1=1 1+0=1 1+1=1 . 105 AB + AC + BC = AB + AC + 1 ⋅ BC = AB + AC +(A + A) BC = AB + AC + ABC + ABC = AB (1 + C)+ AC (1 + B) = AB ⋅ 1 + AC ⋅ 1 = AB + AC Principi i dualitetit Në algjebrën e Bulit vlen principi i dualitetit (ang. përkatësisht barazimi ruhet. zëvendësohen: 0 1 + · me me me me 1 0 · + fitohet barazimi dual përkatës.

Funksionet duale Nëse në një funksion logjik zëvendësohen: 0 1 + · me me me me 1 0 · + kurse variablat përshkruhen. duke përdorur sipas nevojës edhe kllapa. dual function) përkatës. do të fitohet funksioni dual (ang.106 zëvendësohen: Qarqet digjitale 0 me 1 1 me 0 + me · fitohet tabela që i përgjigjet operacionit DHE: 1·1=1 1·0=0 0·1=0 0·0=0 Vlen edhe e kundërta. Gjatë kësaj duhet pasur kujdes të veçantë sidomos në zëvendësimin e operatorit të mbledhjes me atë të shumëzimit. përkatësisht nëse në tabelën e operacionit DHE bëhen zëvendësimet: 0 me 1 1 me 0 · me + do të fitohet tabela e cila i përgjigjet operacionit OSE. .

Shembull Gjetja e barazimeve duale për barazimet: a. f =(A + B)⋅(A + B) fd =(A ⋅ B)+(A ⋅ B) b. c. f = (A + B)(A + B) z = A(1 + B)(B + C) g = (AB)+(BC)+(CA) h = (A + D) B +(C + AD) B a. A +1=1 (A + B + C)(A + B + C) = A + C (A + B)(B + C)(A + C) = (A + B)(A + C) . g = (A ⋅ B)+(B ⋅ C)+(C ⋅ A) g d = (A + B)⋅(B + C)⋅(C + A) d. b. c.Algjebra e Bulit Shembull Funksionet duale për funksionet logjike: 107 a. d. b. ashtu siç u dha më sipër. h = {(A + D)⋅ B} + {(C + A ⋅ D)⋅ B} h d = {(A ⋅ D)+ B}⋅ {(C ⋅[A + D])+ B} Barazimet duale mund të gjenden duke i gjetur funksionet duale të shprehjeve në dy anët e barazimeve. z = A ⋅(1 + B)⋅(B + C) zd = A +(0 ⋅ B)+(B ⋅ C) c.

(A + B)⋅(B + C)⋅(A + C) = (A + B)⋅(A + C) (A ⋅ B)+(B ⋅ C)+(A ⋅ C) = (A ⋅ B)+(A ⋅ C) Në këtë mënyrë mund të gjenden edhe barazimet duale të postulateve. (A + B + C)⋅(A + B + C) = A + C (A ⋅ B ⋅ C)+(A ⋅ B ⋅ C) = A ⋅ C c. dhe të teoremave të algjebrës së Bulit. të ligjeve. A ⋅(B + C) = (A ⋅ B)+(A ⋅ C) A +(B ⋅ C) = (A + B)⋅(A + C) Funksionet inverse Me inversionin e një funksioni logjik f nënkuptohet gjetja e komplementit të tij f . A +1=1 A ⋅0 = 0 b. për të cilët vlejnë raportet: f + f = 1 f ⋅ f = 0 .108 Qarqet digjitale a. Shembull Vërtetimi se barazimet e dhëna te ligji i distribucionit: A ⋅ (B + C) = A ⋅ B + A ⋅ C A + B ⋅ C = (A + B) ⋅ (A + C) janë barazime duale.

0. gjendet duke shfrytëzuar funksionin dual përkatës. 1. f = A ⋅ B + C ⋅(A + B) f = (A + B)⋅[C + (A ⋅ B)] b. vlerat 0 me 1. Shembull Funksionet inverse të funksioneve: a. f = AB + C(A + B) b. përkatësisht inversioni i tij.. . ⋅ . B.. vlerat 1 me 0.Algjebra e Bulit Procesi i komplementimit mund të përshkruhet me shprehjen: 109 f{A.. ose përmes teoremave të De Morgan-it..0. variablat zëvendësohen me vlerat e tyre kompelmentare. operatorët + me ·.. h = ABD + A(B + C)+ B(C + D) përmes funksioneve duale përkatëse. ⋅ } = f{A. + } ku shihet se variablat zëvendësohen me inversionet e tyre. 1.. a. B. g = AB + BC + A C c. do të fitohet funksioni invers f përkatës. Komplementi i funksionit. v = (A + B)⋅(C + D) v = (A ⋅ B)+ (C ⋅ D) . +.. v = (A + B)(C + D) d. Përmes funksionit dual Nëse në funksionin dual fd të një funksioni f. g = A ⋅B+ B⋅C+ A ⋅C g = (A + B)⋅(B + C)⋅(A + C) c. operatorët · me +.

g = AB + BC + A C g = AB + BC + A C = AB ⋅ BC ⋅ A C = (A + B)⋅(B + C)⋅(A + C) = (A + B)⋅(B + C)⋅(A + C) c. Gjatë kësaj duhet pasur kujdes në zbatimin e drejtë të teoremave. Shembull Funksionet inverse të funksioneve nga shembulli paraprak.110 Qarqet digjitale d. f = AB + C (A + B) f = AB + C (A + B) = (AB)⋅[C ⋅(A + B) ] = (A + B)⋅[C +(A + B)] = (A + B)⋅[C +(A ⋅ B)] = (A + B)⋅[C +(A ⋅ B)] b. h = A ⋅ B ⋅ D + A ⋅(B + C)+ B ⋅(C + D) h = (A + B + D)⋅[A + (B ⋅ C)]⋅[B + (C ⋅ D)] Përmes teoremave të De Morgan-it Funksionet inverse gjendet shumë më lehtë përmes teoremave të De Morganit. përkatësisht në grupimin adekuat të pjesëve të shprehjes së funksionit. a. v = (A + B)⋅(C + D) v = (A + B)⋅(C + D) = (A + B)+ (C + D) = (A ⋅ B)+ (C ⋅ D) . duke shfrytëzuar teoremat e De Morgan-it.

të cilat marrin pjesë në shprehjet përkatëse. kurse vlerës 1 t’i përgjigjet pozita e mbyllur e ndërprerësit. h = ABD + A(B + C)+ B (C + D) h = ABD + A(B + C)+ B (C + D) ]⋅[B (C + D) ] = ABD ⋅[A(B + C) = (A + B + D)⋅[A + (B + C)]⋅[B + (C + D)] = (A + B + D)⋅[A + (B ⋅ C)]⋅[B + (C ⋅ D)] = (A + B + D)⋅[A + (B ⋅ C)]⋅[B + (C ⋅ D)] Në rastin e përgjithshëm. gjatë gjetjes së funksionit invers në dy rrugë të ndryshme. mund të jenë vetëm 0 ose 1. ku. funksionet logjike mund të paraqiten përmes qarqeve me ndërprerës. tabelave të kombinimeve. diagrameve të Vennit. për arsye praktike. K-diagrameve dhe qarqeve logjike. me pozitën e hapur të ndërprerësit mund të paraqitet vlera 0.Algjebra e Bulit 111 d. diagrameve kohore. B f = A B A Fig. Për këtë arsye.1 janë dhënë qarqet me ndërprerës për 3 funksionet logjike elementare. B A A f = A + B f = A . p..3. Format e paraqitjes së funksioneve logjike Funksionet logjike kanë një numër të caktuar vlerash.1 Qarqet me ndërprerës për funksionet logjike elementare . mund t’i paraqesë fizikisht variablat logjike. Kështu.3. në pozitat e ndërprerësve janë shënuar variablat përkatëse. sepse vlerat e variablave logjike. Qarqet me ndërprerës Ndërprerësi elektrik.sh. Në Fig. si rezultat nuk do të fitohen shprehje të njëjta. nëse dy pozicionet e ndërprerësit përdoren për paraqitjen e dy vlerave të mundshme të variablave.

për funksionet logjike të ndryshme. Shembull Gjetja e shprehjeve algjebrike të funksioneve logjike të cilat janë dhënë përmes qarqeve me ndërprerës. ose ndërprerësi B. sikurse edhe gjatë gjetjes së funksionit logjik nga qarku i dhënë. të cilët shihen më poshtë. a. A C B A C D B f A A B f = [(A + B)⋅ C]⋅[(A + C + D)⋅ A ⋅(A + B)+ B] b. i cili i përgjigjet funksionit të dhënë. gjatë lidhjes paralele të degëve. mund të kalojë nëse është mbyllur ndërprerësi A. . Plotësisht njëlloj. për çdo komponente të shprehjes së përcaktuar me operacionin e mbledhjes ose të shumëzimit vizatohet pjesa përkatëse e qarkut. ose janë të mbyllur të dy ndërprerësit. A B B C B A C g g = [(A + B ⋅ C + B)⋅ B + A]⋅[A + C] Gjatë vizatimit të qarqeve me ndërprerës. përkatësisht nëse njëkohësisht janë të mbyllur të dy ndërprerësit. Kurse gjatë lidhjes serike sinjali mund të merret në dalje të qarkut. pavarësisht nga kompleksiteti i shprehjeve algjebrike përkatëse. në rrugën e tij prej hyrjes në dalje të qarkut.112 Qarqet digjitale Nga qarqet e dhëna shihet se sinjali elektrik. Në këtë mënyrë në fund fitohet qarku me ndërprerës. mund të paraqiten edhe funksionet e ndryshme logjike. përmes qarqeve me ndërprerës. nëse është mbyllur ndërprerësi A dhe ndërprerësi B.

. true table). Paraqitja e vlerave të funksioneve logjike për të gjitha kombinimet e mundshme të variablave brenda tyre mund të bëhet duke shfrytëzuar tabelat e kombinimeve (ang. Kështu. për funksionin i cili në vete përmbanë n-variabla numri i kombinimeve të ndryshme të vlerave të variablave është 2n. Për 3 funksionet logjike elementare tabelat e kombinimeve janë dhënë në Fig.Algjebra e Bulit Shembull Vizatimi i qarqeve me ndërprerës për funksionet logjike: 113 a.2.3. A A C C D f A B B b. sepse në shprehjet e tyre paraqiten 2 variabla të ndryshme. Këto vlera fitohen nëse merren të gjitha kombinimet e mundshme të variablave. A A C A B B B D C g C D B Tabelat e kombinimeve Meqë vlerat e variablave të cilat marrin pjesë në shprehjet e funksioneve logjike mund të jenë 0 dhe 1. ku dy tabelat e para kanë nga 4 kombinime. b. table of combinations). f = (A + C)⋅ AB + (C + D)⋅(A + B) g = ABC + (AB + C)⋅ D + (AD + BC)⋅ B a. funksionet kanë një numër të fundëm vlerash. të cilat në literaturë quhen edhe tabela të vërtetësisë (ang.

b. në të cilat shënohen vlerat e komponenteve të ndyshme brenda shprehjes së funksionit logjik. Shembull Tabelat e kombinimeve për funksionet logjike: a. rregullisht figurojnë edhe kolona plotësuese.3. c. A 0 0 1 1 b. B 0 1 0 1 A 1 1 0 0 f 1 1 0 1 A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 A 1 1 1 1 0 0 0 0 B 1 1 0 0 1 1 0 0 C 1 0 1 0 1 0 1 0 AB 0 0 0 0 1 1 0 0 AC 0 0 0 0 1 0 1 0 AC 0 1 0 1 0 0 0 0 g 0 1 0 1 1 1 1 0 . përveç kolonave për variablat e veçanta dhe funksionin logjik.114 Qarqet digjitale A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 f 0 1 1 1 A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 f 0 0 0 1 A 0 1 f 1 0 f= A+B f = A⋅B f=A Fig. f= A+B g = A B + A C + AC h = (A + B + C) (AB + A B) a.2 Tabelat e kombinimeve për funksionet logjike elementare Në tabelat e kombinimeve.

Algjebra e Bulit 115 c. vërtetohet se funksionet f dhe g janë të barabartë. perfect induction). . duke gjetur se vlerat e tyre janë të barabarta për të gjitha kombinimet e mundshme. quhet induksion i plotë (ang. Shembull Vërtetimi i barazisë së funksioneve logjike: f = (A + B) (B + C) (C + A) g = AB + BC + CA përmes metodës së induksionit të plotë. A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 A 1 1 1 1 0 0 0 0 B 1 1 0 0 1 1 0 0 C 1 0 1 0 1 0 1 0 A + B + C 1 0 1 1 1 1 1 1 AB 0 0 1 1 0 0 0 0 AB 0 0 0 0 1 1 0 0 AB + A B 0 0 1 1 1 1 0 0 h 0 0 1 1 1 1 0 0 Induksioni i plotë Metoda sipas së cilës vërtetohet barazia e dy funksioneve logjike. A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 A+B 0 0 1 1 1 1 1 1 B+C 0 1 1 1 0 1 1 1 C+A 0 1 0 1 1 1 1 1 AB 0 0 0 0 0 0 1 1 BC 0 0 0 1 0 0 0 1 CA 0 0 0 0 0 1 0 1 f 0 0 0 1 0 1 1 1 g 0 0 0 1 0 1 1 1 Meqë vlerat në dy kolonat e fundit të tabelës për të gjitha kombinimet e mundshme janë të barabarta.

116 Qarqet digjitale Me metodën e induksionit të plotë mund të vërtetohet edhe saktësia e ligjeve dhe e teoremave të dhëna më parë. Shembull Vërtetimi i saktësisë së barazimeve: a. A + B = A ⋅ B b. A 0 0 1 1 b. B 0 1 0 1 A 1 1 0 0 B 1 0 1 0 A + B 0 1 1 1 A + B 1 0 0 0 A ⋅B 1 0 0 0 A 0 0 0 0 1 1 1 1 c. B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 A+B 0 0 1 1 1 1 1 1 BC 0 0 0 1 0 0 0 1 A+BC 0 0 0 1 1 1 1 1 (A+B)(A+BC) 0 0 0 1 1 1 1 1 A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 A+B 0 0 1 1 1 1 1 1 B+C 0 1 1 1 0 1 1 1 A(B+C) 0 0 0 0 0 1 1 1 A(A+B)(B+C) 0 0 0 0 0 1 1 1 . (A + B) (A + BC) = A + BC c. ose edhe saktësia e barazimeve logjike të ndryshme. A(A + B) (B + C) = A(B + C) duke shfrytëzuar metodën e induksionit të plotë. a.

për funksionet f dhe g të dhëna përmes tabelave të kombinimeve vijuese. A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 f 1 0 0 1 A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 g 1 1 0 1 0 0 1 1 a. vërtetohet se barazimet e dhëna janë të sakta. për kombinimin e i-të të vlerave të variablave.Algjebra e Bulit 117 Meqë në dy kolonat e fundit të tabelave të mësipërme janë fituar vlera të njëjta për të gjitha kombinimet e mundshme të vlerave të variablave. për kombinimin e i-të të vlerave të variablave formohet si shumë e variablave me vlerën 0 dhe kovariablave me vlerën 1. Kurse maksterma Mi. formohet si prodhim i variablave që kanë vlerën 1 dhe komplementin e variablave (kovariablave) me vlerën 0. Shembull Gjetja e mintermave dhe e makstermave. Këtu. maxterm) përkatëse. a. b. Mintermat dhe makstermat Për çdo kombinim të vlerave të variablave të një funksioni mund të formohen mintermat (ang. Minterma mi. i 0 1 2 3 A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 f Mintermat Makstermat M0 = A + B 1 m0 = A B 0 0 1 m1 = A B m2 = A B m3 = A B M1 = A + B M2 = A + B M3 = A + B . përkatësisht maksterma Mi përkatëse. minterm) dhe makstermat (ang. mbështetur në principin e induksionit të plotë. indeksi i e paraqet ekuivalentin decimal të kombinimit të vlerave të variablave sipas të cilit formohet minterma mi.

. ose prodhim i makstermave me vlerën 0 (forma konjuktive).makstermat për të cilat funksioni ka vlerën 0. duke shfrytëzuar mintermat dhe makstermat përkatëse. i 0 1 2 3 4 5 6 7 A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 g Mintermat Makstermat 1 m0 = A B C M 0 = A + B + C 1 0 1 0 0 1 1 m1 = A B C m2 = A B C m3 = A B C m4 = A B C m5 = A B C m6 = A B C m7 = A B C M1 = A + B + C M2 = A + B + C M3 = A + B + C M4 = A + B + C M5 = A + B + C M6 = A + B + C M 7 = A + B + C Varësisht nga vlera e funksionit (1 ose 0). mund të shkruhet shprehja algjebrike e funksionit si shumë e mintermave me vlerën 1 (forma disjunktive). .makstermat për të cilat funksioni ka vlerën 1. Shembull Gjetja e shprehjeve algjebrike për funksionet f dhe g nga detyra paraprake.mintermat për të cilat funksioni ka vlerën 1. përkatësisht duke shfrytëzuar mintermat dhe makstermat përkatëse. a. .118 Qarqet digjitale b.mintermat për të cilat funksioni ka vlerën 0. . për kombinimin e vlerave të variablave në bazë të të cilave formohen minterma dhe maksterma përkatëse ato shënohen edhe kështu: m0 m1 M0 M1 . Shprehjet algjebrike të funksioneve Nga tabela e kombinimeve të funksionit logjik.

C) = i 0 1 2 3 4 5 6 7 A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 g 1 1 0 1 0 0 1 1 ∑m 1 (0. Shprehjet analitike të një funksioni me n-variabla. B) = ∏ M (1.Algjebra e Bulit 119 i 0 1 2 3 A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 f 1 0 0 1 f (A. C ) = Π M (2. funksioni përkatës i shprehur përmes minitermave dhe makstermave është: f (A.B) = A B + A B f(A. M 4. B. M 5 = =(A + B + C)⋅(A + B + C)⋅(A + B + C) Këtu me simbolet Σ dhe Π duhet nënkuptuar shumën dhe prodhimin e mintermave.4. 2) = 0 M1 .6. (A + B) Kështu.3. të cilat janë shënuar brenda kllapave. B) = ∑ m 1(0 . mund të fitohen edhe duke i shkruar kështu: f= 2n − 1 i=0 ∑ fi ⋅ m i f= 2n − 1 i=0 ∏(fi + M i ) . 3) = m 0 + m 3 = AB + AB f (A. në formën e tyre disjunktive dhe konjuktive.1. M2 = (A + B) .7) = m 0 + m 1+ m 3 + m 6 + m 7 g (A. g(A. përkatësisht makstermave.B) = (A + B) (A + B) b. B.5) = 0 M 2.

m 3 i 0 1 2 3 A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 f 1 0 0 1 f(A. Shembull Gjetja e shprehjeve algjebrike për funksionet f dhe g nga detyra paraprake përmes shprehjeve të dhëna më sipër. x1.x2. [1 + M 3] b. është dhënë në tabelën e Fig.3. përkatësisht mund të krijohen gjithsej 22 funksione logjike të ndryshme.xn) ka dy vlera të mundshme (vlerën f dhe komplementin f )..3. B) = 1 . a. funksioni përkatës f(x1. me n-variabla fitohen gjithsej 2n kombinime. Numri i funksioneve të mundshme. Prej këtu del se mund të përpilohen gjithsej 2k tabela të kombinimeve.... m0 m1 m2 m3 m4 m5 m6 m7 i 0 1 2 3 4 5 6 7 A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 g 1 1 0 1 0 0 1 1 M0 M1 M2 M3 M6 M7 Meqë çdo variabël ka dy vlera të mundshme. ku k=2n... [0 + M 2] .120 Qarqet digjitale ku me fi janë shënuar vlerat e funksioneve për kombinimet e veçanta në tabelën e kombinimeve. B ) = [1 + M0 ] .. për disa vlera të numrit të variablave n. m 0 + 0 .x2. [0 + M 1] . Për çdo kombinim të vlerave të variablave. m 1 + 0 .xn. f(A. m 2 + 1 .. n . përkatësisht tabela e kombinimeve përkatëse do t’i ketë 2n rreshta.

4 Funksionet që formohen me 2 variabla 1 .3 Numri i funksioneve me n variabla Nga tabela shihet se për n=0 (pa asnjë variabël) mund të formohen dy funksione logjike ( 22 = 2 ) dhe ato janë: 0 f0 = 0 f1 = 1 Nëse në shprehjen e funksionit përdoret vetëm një variabël (n=1). mund të formohen gjithsej 22 = 4 funksione logjike: 1 f0 = 0 f1 = A f2 = A f3 = 1 Kurse për n=2 numri i funksioneve që mund të formohen është 22 = 16 . A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 f0 0 0 0 0 f1 0 0 0 1 f2 0 0 1 0 f3 0 0 1 1 f4 0 1 0 0 f5 0 1 0 1 f6 0 1 1 0 f7 0 1 1 1 f8 1 0 0 0 f9 f10 1 1 0 0 0 1 1 0 f11 1 0 1 1 f12 1 1 0 0 f13 1 1 0 1 f14 1 1 1 0 f15 1 1 1 1 2 B AB+ AB + AB = A + B AB + AB = A B AB + AB = A AB + AB = B AB + AB = A AB + AB = A AB + AB = B ⊕ ⊗ AB + AB + AB = A +B AB+ AB + AB = A +B AB + AB+ AB = A +B AB AB AB AB 0 Fig.Algjebra e Bulit 121 n 2n 22n 0 1 2 1 2 4 2 4 16 3 8 256 4 16 65536 Fig.3. Këto funksione bashkë me tabelën e kombinimeve janë dhënë në vijim.3.

Kështu. Shembull Paraqitja përmes diagrameve kohore e vlerave të funksioneve f dhe g.5 Diagramet kohore për funksionet logjike elementare Kryesisht.122 Qarqet digjitale Diagramet kohore Për paraqitjen grafike të vlerave të funksioneve për të gjitha kombinimet e mundshme të variablave që marrin pjesë në shprehjet e tyre mund të përdoren edhe diagramet kohore (ang. A B f f = A + B A B f f = A ⋅ B A f f = A Fig. A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 g 1 1 0 1 1 1 0 1 . duke marrë një përmasë të caktuar për vlerën 1. Por. a. amplituda e vlerës logjike 0 merret 0. A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 f 1 0 1 1 b. gjë që nuk ka ndonjë ndikim në paraqitjen e vlerave të variablave dhe funksioneve logjike. Te këto diagrame kombimimet e mundshme vendosen gjatë boshtit horizontal.3. të cilat janë dhënë përmes tabelave kombinuese në vijim. kurse në boshtin vertikal vendosen vlerat logjike të cilat u përkasin kombinimeve të veçanta.3.5. për 3 funksionet logjike elementare. timing diagram). diagramet kohore përkatëse shihen në Fig. ashtu siç është paraqitur në diagramet e dhëna më sipër. ajo mund të merret edhe si një vlerë më e vogël se amplituda përkatëse e vlerës logjike 1.

Nëse funksionet jepen në formë algjebrike. në diagramet kohore gjithashtu mund të vizatohen edhe vlerat e kovariablave dhe të komponenteve të veçanta brenda shprehjeve të funksioneve. f = AB + C b. përveç vlerave të variablave dhe funksioneve. A A B C B f g Sikurse edhe gjatë paraqitjes së funksioneve përmes tabelave të kombinimeve. Shembull Paraqitja përmes diagrameve kohore e vlerave të funksioneve: a. në pjesët përkatëse të diagrameve kohore.Algjebra e Bulit 123 a. b. gjatë vizatimit të diagrameve kohore operacionet e veçanta kryhen duke pasur parasysh vlerat në momentin e caktuar. Funksionet që paraqiten përmes diagrameve kohore nuk është e domosdoshme të jepen në formë tabelare. g = ABC + BC .

përkatësisht brenda tij përfshihen të gjitha vlerat e mundshme. b. Kjo më së miri shihet në Fig. universe) U. i cili e ka zbatuar për herë të parë këtë teknikë të paraqitjes së funksioneve logjike.3. A B U A B U U A f = A + B f = A ⋅ B f = A Fig.124 Qarqet digjitale a.3. A A B C B C f A B C AB C BC g Diagramet e Venn-it Për paraqitjen e vlerave të funksioneve logjike përmes sipërfaqeve gjeometrike përdoren diagramet e Venn-it (sipas John Venn-it. Diagramet e Venn-it vizatohen brenda një drejtkëndëshi. i cili e paraqet universumin (ang. ku përmes diagrameve të Venn-it janë paraqitur 3 funksionet logjike elementare. në vitin 1880). Vlerat e variablave paraqiten përmes rrathëve.6. të cilët vizatohen ashtu që të priten mes vete.6 Diagramet e Venn-it për funksionet logjike elementare .

me qëllim që të mos gabohet. c. Nga diagrami i fundit më së miri shihet se hapësira brenda rrethit i përket variablës A.3. a. d. duke mbledhur fizikisht sipërfaqet e diagrameve që u përkasin komponenteve të veçanta. Shembull Paraqitja e funksioneve: a. y = AB + A B z = AB + A B v = AB + AC + BC u = (A + B)(A + C) përmes diagrameve të Venn-it.Algjebra e Bulit 125 Nga diagramet e dhënë në Fig.6 vërehet se sipërfaqja e përfshirë me rrathët e variablave A dhe B i përket mbledhjes. Plotësisht njëlloj mund të përdoren diagramet e Venn-it gjatë paraqitjes së funksioneve të ndryshme logjike. fitohet diagrami i kërkuar i Venn-it. përkatësisht funksionit f=A+B. kurse me hapësirën jashtë rrethit paraqitet funksioni f = A . në fund. A B U + AA B U U = A B U AB AB z . A B U + A B U = A B U AB AB y b. më mirë është që për komponentet brenda funksioneve logjike të vizatohen diagrame të veçanta të Venn-it. Pastaj. b. Kurse shumëzimi f=A·B paraqitet me sipërfaqen e cila është e përbashkët për variablat A dhe B. Por.

(A + B)(A + C) = AC + AB përmes diagrameve të Venn-it. A B U + A B U = A B U A AB A + B b. U B C U B C U B C U B C A + A + A = A AB d. A C U B A C U B = A C U B (A + B) (A + C) (A + B)⋅(A + C) . Shembull Vërtetimi i identiteteve: a. a. sepse vlerat e funksioneve logjike në dy anët e barazimit shihen vizualisht në paraqitjet grafike përkatëse. teoremave dhe barazimeve logjike të ndyshme. A + AB = A + B b. U B C AC BC v A A C U B = A C U B (A + B) (A + C) u Diagramet e Venn-it janë të përshtatshëm për vërtetimin e ligjeve.126 Qarqet digjitale c.

K-diagramet janë të ngjashme me diagramet e Venn-it. Numrat decimalë që janë shënuar brenda fushave të veçanta në K-diagramet e dhëna në anën e djathtë paraqesin ekuivalentët e vlerave binare të variablave. kurse në vend të mbushjeve me mostra të ndryshme shënohen shifrat binare 1 dhe 0. por këtu për paraqitjen e variablave në vend të rrathëve përdoren drejtkëndësha. Diagramet e tilla njihen edhe si diagrame të Veitch-it.7 janë dhënë dy format e K-diagrameve që përdoren më shpesh.Algjebra e Bulit U B C U B C U B C 127 A + A = A AC AB AC + AB K-diagramet Diagramet e Karnaugh-it. paraqesin një formë të veçantë të vizatimit të tabelave të kombinimeve. për rastet me 1. 4. Këta numra përdoren gjatë përcjelljes direkte të vlerave nga tabelat e kombinimeve në K-diagrame për kombinimet e veçanta të vlerave të variablave. 5 dhe 6 variabla. .3. ku kombinimet e vlerave të variablave fitohen me prerjen e sipërfaqeve përkatëse. 2. ose shkurt K-diagramet . Në fakt. Në Fig. 3.

3.128 A 1 A 0 0 1 Qarqet digjitale A B A C B A A 0 1 B 0 2 0 1 3 1 AB C 0 1 00 01 11 10 0 2 4 6 1 3 7 5 AB CD 00 01 11 10 4 12 8 00 0 01 1 5 7 6 13 15 14 9 11 10 D C B A B B 11 3 10 2 ABC DE 000 001 011 010 12 8 4 00 0 100 101 111 110 16 20 28 24 17 19 18 21 23 22 29 31 30 25 27 26 E D C C B C C 01 11 10 1 3 2 5 7 6 13 15 14 9 11 10 BCD AEF 000 001 011 010 4 12 8 0 000 001 100 101 111 110 16 20 28 24 17 19 18 21 23 22 29 31 30 25 27 26 1 5 7 6 13 15 14 9 11 10 F E 011 3 2 010 100 32 101 33 35 34 36 37 39 38 44 45 47 46 40 41 43 42 48 49 51 50 52 53 55 54 60 61 63 62 56 57 59 58 A E F 111 110 D D Fig.7 Dy format e paraqitjes së K-diagrameve .

4 .8 . A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 f 1 0 0 1 A 0 0 0 0 1 1 1 1 b.B.D) = ∏ M 0(0 .C.Algjebra e Bulit Nëse për një funksion dihet tabela e kombinimeve.B. Shembull Për funksionet e dhëna përmes tabelave të kombinimeve vijuese të mbushen K-diagramet përkatës. procedura e mbushjes së K-diagrameve thjeshtësohet dukshëm. B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 g 1 0 0 1 1 1 0 0 a.7) g (A.3. A 0 B 0 1 1 AB 1 C 0 1 00 01 11 10 0 0 1 1 0 0 1 0 1 0 1 Nëse funksionet jepen përmes shumës së mintermave.5. ∑ m 1(2.3.15) f (A. b. b. Shembull Mbushja e K-diagrameve për funksionet: a.C) = . mbushja e K-diagramit bëhet duke përcjellë vlerat e kombinimeve të veçanta në fushat përkatëse. 129 a. ose prodhimit të makstermave.2 . duke shfrytëzuar versionet e K-diagrameve me fusha brenda të cilave janë shënuar numrat decimalë.

kjo rrugë kërkon mjaft punë dhe kujdes. sidomos kur kemi të bëjmë me funksione me më shumë variabla. duke mbushur fushat të cilat u përkasin komponenteve të veçanta brenda shprehjes algjebrike të funksionit. Shembull Gjetja e K-diagramit të funksionit invers për funksionin i cili është përcaktuar përmes K-diagramit vijues: A 1 1 1 1 D 1 1 C 1 1 B A 1 1 1 C 1 1 B 1 1 D 1 Nëse dihet shprehja algjebrike e një funksioni. Nëse në K-diagramin e një funksioni f zëvendësohen vlerat 0 me 1 dhe vlerat 1 me 0. b. K-diagrami përkatës mund të mbushet duke përpiluar së pari tabelën përkatëse të kombinimeve. ose vlerat 1. . Por. fitohet K-diagrami i funksionit invers përkatës f . A A 0 21 60 40 1 C 0 31 71 51 B 0 0 1 3 0 C 2 0 1 0 0 1 7 1 6 1 5 4 1 1 15 0 14 1 13 12 0 1 D 11 1 10 1 9 8 B Në praktikë gjatë mbushjes së K-diagrameve brenda fushave të tyre shënohen vetëm vlerat 0. Mbushja e K-diagramit mund të bëhet edhe në rrugë direkte.130 Qarqet digjitale a.

A C B A A 1 1 AB +C 1 1 B =C 1 1 1 1 B AC f b. A A A A C 1 1 B D+ C 1 1 B 1 D+ 1 C B 1 1 1 1 D= D 1 1 1 C 1 1 1 1 1 1 1 B ABC c. A BD AD g A A A 1 D+ C B D+ C B C 1 1 ACD 1 1 1 1 B 1 1 1 D= D 1 C 1 1 1 B ABCD AB u Nga shembujt e dhënë më sipër shihet se me vlerat 1 mbushen fushat që fitohen me prerjen e hapësirave të cilat u përkasin variablave dhe kovariablave që marrin pjesë . b. c.Algjebra e Bulit Shembull 131 Mbushja direkte e K-diagrameve për funksionet e përcaktuara përmes shprehjeve algjebrike: a. f = AB + AC g = ABC + BD + A D u = ACD + A B C D + AB a.

Shembull Mbushja direkte e K-diagrameve për funksionet e përcaktuara përmes shprehjeve algjebrike: a. A A A C B 0 0 D· 0 0 0 0 C B 0 0 D= C 0 0 0 0 0 D 0 0 B A+D (B + C) g . b. f = (A + C) (B + D) (A + D) g = (A + D) (B + C) a. Nëse shprehja algjebrike e funksionit jepet si prodhim i shumave. A A A A 0 C 0 D+ C B 0 0 0 0 B D+ C 0 0 D= 0 0 0 B 0 0 0 0 D 0 0 0 0 C 0 0 0 0 B A+C B+D A+D f b. P. te shembulli nën a. përkatësisht nëse në shprehje paraqiten maksterma.132 Qarqet digjitale në formimin e mintermës përkatëse. ngjashëm siç fitohej prodhimi i këtyre variablave te diagramet e Vennit. Fushat përkatëse në këtë rast fitohen si prerje e kovariablave të variablave që marrin pjesë në formimin e komponenteve të veçanta..sh. K-diagrami përkatës mund të mbushet me 0. komponentes AB i përgjigjet fusha e cila fitohet me prerjen e hapësirave të variablave A dhe B.

të cilat janë dhënë përmes prodhimit të shumave.Algjebra e Bulit 133 Shprehjet e funksioneve algjebrike. a. Konvertimi i funksioneve të dhëna në shembullin paraprak në Shembull formën e tyre disjunktive dhe pastaj mbushja e K-diagrameve përkatës. A CD ABD BC D f g = (A + D)(B + C) = AB + AC + BD + CD A A A A A C 1 1 1 1 B 1 1 D+ C 1 1 1 1 B D+ C 1 1 B 1 1 1 D+ D= D 1 1 C C 1 1 1 1 1 1 1 1 B B AB AC BD CD g . duke u liruar nga kllapat. mund të konvertohen në formën e tyre disjunktive. f = (A + C)(B + D)(A + D) = (AB + BC + AD + DC)(A + D) = A AB + ABC + A AD + A CD + ABD + BCD + ADD + CDD = ABC + A CD + AB D + BCD A A A A A 1 1 C B 1 D+ C B 1 1 D+ D= C B C 1 1 D+ C B 1 1 1 1 1 B D 1 ABC b.

përkatësisht përmes sinjalit të lartë dhe sinjalit të ulët. të grupuara në 3 grupe të elementeve: themelore. universale dhe speciale. tensionet +5V dhe 0V (familja e elementeve logjike TTL). logic circuits). computer circuits). kurse për vlerën 0 . në bazë të rekomandimeve të IEC-së (nga. logic element). sa herë që flitet për vlerat logjike 1 dhe 0. p. janë dhënë në tabelat e Fig. Për vizatimin e qarqeve kompjuterike elementet logjike paraqiten duke i pasur parasysh standardet përkatëse botërore. p.75V (familja e elementeve logjike ECL). Në praktikë. Dy vlerat logjike të mundshme. do të mendohet në tensionet +5V dhe 0V.3. prandaj këto qarqe quhen edhe qarqe logjike (ang. ose. kurse vlera 0 . standardit të ushtrisë amerikane (MIL-STD 806B) dhe standardit gjerman DIN (nga Deutsch Industrie Norm). 0 dhe 1. flitet për të ashtuquajturën logjikë negative (ang. Por.8.sinjali i lartë. ose -1. Për realizimin praktik të qarqeve logjike shfrytëzohen elemente logjike (ang.134 Qarqet digjitale Qarqet logjike Prodhimi i pajisjeve kompjuterike mbështetet në shfrytëzimin e qarqeve të ndyshme elektronike. Në pjesën vijuese të librit.me sinjalin e ulët. atëherë thuhet se kemi të bëjmë me logjikë pozitive (ang. të cilat me një emër njihen si qarqe kompjuterike (ang. Nëse vlera 1 paraqitet me sinjalin e lartë. përdoren. si tensione për paraqitjen e sinjalit të lartë dhe të ulët. te qarqet kompjuterike paraqiten përmes dy tensioneve ose dy rrymave të caktuara. me funksionet logjike përkatëse. Elementet logjike themelore Elementi Funksioni f = A + B f = A ⋅ B f = A Simboli Rekomandimi i IEC A B A B A DIN A B A B MIL-STD f f A B OSE DHE JO ≥1 & f f f f A B f f 1 A f A .. rrymat 20mA dhe 0mA. kur për paraqitjen e vlerës 1 përdoret sinjali i ulët. International Electrotechnical Commision). negative logic). Disa nga format e paraqitjes së këtyre elementeve. Përshkrimi matematikor i qarqeve të tilla bëhet përmes funksioneve logjike.. përmes së cilave kryhen operacione të ndryshme.sh. positive logic).55V dhe -0.sh.

Në pjesën vijuese. janë: A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 A ⊕ B 0 1 1 0 A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 A ⊗ B 1 0 0 1 Nga tabelat e dhëna shihet se vlejnë raportet: A⊕B= A⊗B A⊗B= A⊕B dhe atë.8. si për dy ashtu edhe për më shumë variabla.3. të dhëna në tabelën e fundit të Fig.3.Algjebra e Bulit 135 Elementet logjike universale Simboli Elementi Funksioni Rekomandimi i IEC DIN A B A B MIL-STD f A f A B JOOSE JODHE f = A + B f = A ⋅ B A B A B ≥1 & f f f f B Elementet logjike speciale Simboli Elementi Komparatori i jobarazisë Komparatori i barazisë Funksioni f= = f= = AB + AB A⊕B AB + A B A⊗B Rekomandimi i IEC A B A B DIN A B A B MIL-STD f f A B A B ≠ = f f ⊕ ⊗ f f Fig. të cilat njihen edhe si ekskluziv-OSE (XOSE) e ekskluziv-DHE (XDHE). por grupi i elementeve speciale do të plotësohet edhe me disa elemente të tjera. .8 Format e paraqitjes së elementeve logjike Tabelat e kombinimeve për dy elementet logjike speciale. për vizatimin e qarqeve logjike do të përdoren simbolet e dhëna në kolonat e fundit të tabelave.

a. f = AB + BCD + A CD + A D g = (A + B + D)(B + C)(A + B) duke shfrytëzuar elemente logjike themelore. b. A B C D f b. A B C D g .136 Shembull Qarqet digjitale Vizatimi i qarqeve logjike të cilat përshkruhen përmes funksioneve: a.

para realizimit të qarqeve gjenden shprehjet minimale të funksioneve logjike përmes të cilave përshkruhen. Shembull Gjetja e formës minimale të funksioneve: a. me qëllim të kursimit në material dhe në punë. për minimizimin e funksioneve logjike përdoret minimizimi algjebrik. Për këtë qëllim. ligjeve dhe teoremave të algjebrës së Bulit. Minimizimi algjebrik Minimizimi i funksioneve logjike në rrugë algjebrike mbështetet në shfrytëzimin e postulateve. e. b. f = A + ABC + AB + ABC u = (A + B)C + A B + C g = (A + C)(A + D)(B + C)(B + D) v = [AB(C + D + E)+ ABD] (A + B + E) h = (A + B + CD)(A + B)(A + B + E) duke shfrytëzuar minimizimin algjebrik. Në përgjithësi. f = A + ABC + AB + ABC = A + AB + ABC + ABC = A(1 + B)+ BC(A + A) = A + BC . minimizimi grafik dhe minimizimi tabelar. c. a. përkatësisht bëhet minimizimi i tyre.Algjebra e Bulit 137 Minimizimi i funksioneve Gjatë realizimit praktik të qarqeve logjike kërkohen format më të thjeshta të tyre. d.

g =(A + C)(A + D)(B + C)(B + D) [BB + BC + BD + CD] =[AA + A C + AD + CD] [B + BC + BD + CD] =[A + A C + AD + CD] [B(1 + C)+ BD + CD] =[A(1 + C)+ AD + CD] [B + BD + CD] =[A + AD + CD] =[A(1 + D)+ CD]⋅[B(1 + D)+ CD] [B + CD] =[A + CD] = AB + BCD + A CD + C C D D = AB + BCD + A CD + CD = AB + BCD +(A + 1)CD = AB + BCD + CD = AB + (B + 1)CD = AB + CD d. u = (A + B)C + A B + C = AC + BC + A B + C = AC + A B + (B + 1)C = AC + A B + C = (A + 1)C + A B = C + AB = AB + C c. v = [AB(C + D + E)+ ABD] [A + B + E] = [ABC + ABD + ABE + ABD] [A + B + E] = [ABC + ABD + ABE] [A + B + E] = A ABC + A ABD + A ABE + ABBC + ABBD + ABBE + ABCE + ABDE + ABEE = ABCE + ABDE .138 Qarqet digjitale b.

para dhe pas gjetjes së shprehjeve minimale përkatëse. f = A + ABC + AB + ABC B C f = A + BC A A B C f f . p. h = (A + B + CD)(A + B)(A + B + E) = [A A + AB + ACD + AB + BB + BCD](A + B + E) = [AB + ACD + AB + B + BCD](A + B + E) = [AB + ACD + (A + 1)B + BCD](A + B + E) = [AB + ACD + B + BCD]⋅(A + B + E) = [AB + ACD + B (1 + CD)](A + B + E) = [AB + ACD + B](A + B + E) = A AB + A ACD + AB + ABB + ABCD + BB + ABE + ACDE + BE = AB + ACD + AB + AB + ABCD + B + ABE + ACDE + BE = AB + ACD + ABCD + B + ABE + ACDE + BE = AB(1 + CD)+ ACD(1 + E)+ B + BE(A + 1) = AB + ACD + B + BE = (A + 1)B + ACD + BE = B + ACD + BE = B(1 + E)+ ACD = B + ACD Që të shihet efekti i minimizimit të funksioneve.. të dhëna në shembullin e mësipërm. a. le t’i vizatojmë qarqet logjike për funksionet f dhe u.Algjebra e Bulit 139 e.sh.

sepse përmban vetëm 3 shkronja. 3. të cilat gjatë gjithë grupit nuk i ndryshojnë vlerat. duke pasur parasysh principet e grupimit. Shkruhet shprehja minimale e funksionit si shumë e mintermave të grupeve të veçanta. 1. Gjatë kësaj ndiqet procedura vijuese.. Për çdo grup shkruhet minterma e grupit. P. 2. ose nga puna për realizimin e qarkut. u =(A + B)C + A B + C A B C u = AB + C A B C u u Përgjigjja adekuate në pyetjen se cila është forma minimale e funksionit. Por. funksioni f i dhënë nën a në shembullin e mësipërm: f = A + ABC + AB + ABC përmban 9 shkronja.140 Qarqet digjitale b. . si prodhim i variablave dhe i kovariablave (komplementit të variablave).sh. varet nga elementet logjike të cilat i kemi. ku me shkronja nënkuptohen të gjitha variablat dhe kovariablat. kriter esencial që në praktikë merret gjatë gjetjes së shprehjeve minimale të funksioneve është ai i minimizimit të numrit të shkronjave që marrin pjesë në shprehje. Grupohen fushat me vlera 1. Minimizimi grafik Procesi i gjetjes së shprehjes minimale të një funksioni në rrugë grafike mbështetet në shfrytëzimin e K-diagramit përkatës. nga çmimi i tyre. Pas minimizimit të tij është fituar shprehja: f = A + BC dukshëm më e thjeshtë.

. 1. b. Si fqinjë llogariten edhe fushat në skajet e kundërta të K-diagramit. duke e paramenduar takimin e tyre në pakufi. A c.. • Në çdo grup mund të përfshihen 2n fusha. Shembull Gjetja e shprehjeve minimale të funksioneve të dhëna përmes K-diagrameve: a. kurse si fqinjë llogariten fushat të cilat tangohen mes vete me brinjë dhe jo me kënde. ku n=0. A 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 D 1 1 1 1 C C 1 1 1 1 1 1 B B 1 D C B 1 1 1 1 1 1 D duke shfrytëzuar minimizimin grafik. A f. 2. • Një fushë mund të përfshihet njëkohësisht në më shumë grupe. • Grupin mund ta formojë edhe vetëm një fushë. . A A 1 1 C B 1 1 1 1 1 1 D 1 1 C 1 1 B 1 1 1 1 C 1 1 B 1 D 1 d. A e. . ose si tangim i cili do të ndodhte nëse Kdiagrami lakohet.Algjebra e Bulit Principet e grupimit të fushave brenda K-diagramit janë: 141 • Grupohen vetëm fushat fqinjë.

për çdo grup shkruhet maksterma e grupit si shumë e variablave dhe e kovariablave (të kundërta me ato që shënohen në K-diagram). b. të cilat gjatë gjithë grupit nuk i ndryshojnë vlerat e tyre. shprehja minimale e funksionit fitohet përmes prodhimit të makstermave të grupeve të veçanta. Por. Në fund. A 1 1 1 1 C 1 1 B 1 D BD AB 1 1 1 1 1 1 1 AB D D 1 1 C 1 1 1 B BC AD AC f = AB + B D f = AC + AD + BC + A B D e.142 Qarqet digjitale a. BCD A AD AC 1 1 1 1 1 1 C 1 1 1 B ABC D BD 1 ABCD ABC 1 C B 1 1 1 1 1 D AD f = ABC + AC + A D + BD f = AD + ABC + ABCD + B C D Në K-diagram mund të grupohen edhe fushat me vlera 0. . A f = A B + A D + A BCD + BCD d. BC A AB A AC C 1 1 1 B 1 ABC 1 1 1 1 AD D 1 1 C 1 1 B BCD ABCD f = A C + BC + A BC c. duke zbatuar principet e njëjta të cilat vlejnë gjatë grupimit të fushave me vlera 1. në këtë rast. A f.

B.C.D) = ∏ M 0(0 . f (A. c.13 .C) = ∑ m 1(1 . A BCD AC 1 1 1 1 D 1 1 1 C 1 1 1 B AB f = AB + AC + BCD A (A + B + C) 0 0 0 0 0 C 0 B (B + C + D) D (A + B + C) f = (A + B + C)(A + B + C)(B + C + D) b.7 .B.2 . 6) h (A.D) = A B + AC + BCD + A BC g (A. A A 1 1 C 1 1 B AC AC (A + C) C 0 0 0 0 B (A + C) g = A C + AC g = (A + C)(A + C) . a. duke shfrytëzuar procedurën e minimizimit grafik.3. b.B.3.4 .C.Algjebra e Bulit Shembull Gjetja e shprehjeve minimale të funksioneve: 143 a.15) në formën e tyre disjunktive dhe konjuktive.

Shembull Gjetja e shprehjes së funksionit inverz në formën e saj disjunktive për funksionin i cili është dhënë përmes Kdiagramit: A 1 0 1 C 1 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 D 1 0 duke shfrytëzuar procedurën e minimizimit grafik. shprehja e funksionit invers mund të gjendet nëse përpilohet K-diagrami i funksionit invers (duke zëvendësuar vlerat 1 me 0 dhe vlerat 0 me 1) dhe pastaj gjendet shprehja minimale përkatëse. .144 Qarqet digjitale c. A (A + B + D) 0 0 0 0 0 C 0 B D ( A + C + D) ( A + B + D) h =(A + B + D)(A + B + D)(A + C + D) A ACD 1 1 1 1 1 1 D BD 1 C 1 1 1 B AB h = A B + A CD + BD Nëse dihet K-diagrami i një funksioni.

m-. M+ dhe M-. 6. përvetësohen lirisht vlerat 0 ose 1. përkatësisht 0 ose 1. Në këto dy raste gjatë gjetjes së formës minimale të funksionit. Mintermat dhe makstermat e fushave të cilat u përgjigjen vlerave të çfarëdoshme (+) dhe vlerave të pacaktuara (-) në pjesën vijuese do të shënohen me: m+.D) = ∑ m 1(2.9. B C f 0 0 1 0 1 0 1 0 0 1 1 1 0 0 + 0 1 + 1 0 1 1 - f (A. në praktikë takohen raste kur funksioni.15) + ∑ m +(1 .14) . në disa kombinime të vlerave të variablave: • • ka vlera të çfarëdoshme (+). ose ka vlera të pacaktuara (-).Algjebra e Bulit 145 BCD A A 1 1 1 AD D 1 1 1 1 C 1 1 1 B AC AB CD BC C B 1 1 1 1 1 1 D AB D f = AB + A D + BC + CD f = AC + AB D + B C D Funksionet me vlera të çfarëdoshme dhe të pacaktuara Shpesh herë. A 0 0 0 0 1 1 1 1 b.5.B.4. Shembull Gjetja e shprehjeve minimale të funksioneve: a.13 .3. ashtu që të formohen grupe sa më të mëdha të fushave që grupohen. nëse nuk është thënë ndryshe.C.

së pari grupohen fushat në diagramet parciale dhe pastaj grupohen grupet e fushave të diagrameve parciale.14 . 6.13.0 D (A + D) . d.5 . Kështu.C.7.D) = ∏ M 0(2 .4 .+ + D + 1 C 1 B AC 0 + + B + + C (C + D) 0 0 B .7) + ∏ M +(1 d. h (A.146 Qarqet digjitale c. të cilat kanë pozita plotësisht të njëjta.12) + ∑ m +(3. A BC A 1 C .B.2. a.+ B BC 1 CD + 1 + 1 D A BC ABD 1 C 1 + B ABC t = BC + B C c. f = ABC + ABC + ABD + CD BD A A AC + 1 1 1 .C.4 .8 .B. g (A. .8. 9.13)+ ∑ m −(5 .15) nëse vlerat e pacaktuara merren si vlera të çfarëdoshme. 6) .11.0 g = AC + AC + BD h = (A + D) ⋅ (C + D) ⋅ B Funksionet me më shumë variabla Nëse funksionet kanë më shumë se 4 variabla gjatë minimizimit.10) + ∏ M −(12 .+ 1 . b.3. si fqinje llogariten edhe fushat të cilat gjenden në pozicione të njëjta brenda K-diagrameve parciale.D) = ∑ m 1(1.

E) = ∑ m (3.27 .C.11.C. BCD B A B AB D E 1 1 1 1 1 D 1 1 C 1 1 1 1 C E 1 B CDE CDE f = AB D E + BCD + B CDE + C D E b.28) + ∑ + m −(7 .16) duke shfrytëzuar procedurën e minimizimit grafik.E) = ∑ m 1(0.30 .25 .13.E) = ∑ m (1 .Algjebra e Bulit Shembull Gjetja e shprehjeve minimale të funksioneve: 147 a.23 . g (A.7. 1 18 .13. A B B ACD E 1 1 CE D 1 1 1 1 1 1 C 1 1 1 1 E 1 1 ACDE 1 1 C BE g = BE + CE + ACDE + A C D E . u (A.3.D.E) = ∑ m 1(1.B.13 .26 .3.10.D.19 .D.B.19 .25 .4. a.17.17 .12 .11 .C.12.D.11 .B.27 .27 .C.29) b.12 .13 .29 .4 .12.4. 9. v(A.28 .22 .31) ∑ m (5.29 .29) + d.15. .23 . 19 .31) 15 . f (A.9.22 .2.B.30 1 c.

A B B ACD E D 1 1 1 1 1 1 1 1 C 1 1 BE CE 1 1 E 1 1 ACDE 1 1 C v = BE + CE + ACDE + A C D E Prim .implikantët Në K-diagramin e një funksioni mund të formohen më shumë grupe të fushave sesa që nevojiten për gjetjen e shprehjes minimale të tij.148 Qarqet digjitale c. . BCD B A B D 1 + + 1 1 C 1 1 C + 1 1 E BDE CDE u = BCD + B DE + CDE d. Mintermat të cilat u përkasin të gjitha grupeve të mundshme quhen prim-implikantë.

A AB C C 1 1 1 B 1 1 1 1 1 D AC BD AC BD AB C c. b.Algjebra e Bulit Shembull Gjetja e prim-implikantëve të funksioneve të dhëna përmes K-diagrameve vijuese: a. A Prim-implikantët ABC BD ACD ABC 1 1 1 1 D AB D 1 1 1 C 1 1 B AB D ABC BD ACD BCD AB C BCD b. A A A 149 1 1 1 1 D 1 1 1 C 1 1 B 1 1 C 1 1 1 1 1 B D 1 1 1 1 D 1 1 1 C 1 1 B 1 a. c. B CD A 1 ABD ABC BCD 1 C 1 1 D 1 1 1 1 1 B AB ACD AB B CD ABD ABC BCD ACD .

Në fakt.150 Qarqet digjitale Në shprehjen minimale të funksionit nuk marrin pjesë të gjithë primimplikantët e mundshëm. B CD A 1 1 ABD 1 1 D BCD 1 1 1 C AB 1 1 B AB ABD BCD B CD f = AB + ABD + BCD + B CD . A AB C BD AC 1 1 C 1 1 1 1 1 B D 1 AB C BD AC f = ABC + BD + AC c. prim-implikantë esencialë janë ata të cilët në vete përfshijnë së paku një fushë të K-diagramit. e cila nuk përfshihet nga prim-implikantët e tjerë. Prim-implikantët esencialë a. A ABC BD ABC 1 1 1 1 D AB D 1 1 1 C 1 1 B AB D ABC BD ABC f = AB D + ABC + BD + ABC b. Shembull Gjetja e prim-implikantëve esencialë si dhe shprehjet minimale të funksioneve të cilët janë dhënë në shembullin paraprak. Prim-implikantët nga të cilët formohet shprehja minimale e funksionit quhen prim-implikantë esencialë.

I.7. ose me grupet me më pak shifra 1. grupohen në bazë të numrit të shifrave 1 brenda tyre. duke filluar me grupet pa shifra 1. variablat të cilat figurojnë brenda mintermave janë zëvendësuar me shifrën binare 1. Gjetja e prim-implikantëve Rruga e gjetjes së prim-implikantëve rrjedh nëpër 4 hapa karakteristikë. Bëhet paraqitja binare e ekuivalentëve decimalë të mintermave: 0 1 2 5 7 8 9 10 13 15 A 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 B 0 0 0 1 1 0 0 0 1 1 C 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 D 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 Këtu.me shifrën binare 0.2.13. përkatësisht grupet e shifrave binare në tabelën e mësipërme.3. kurse kovariablat . Mintermat.5. Kurse shprehjet minimale të funksioneve me më shumë variabla gjenden duke e shfrytëzuar minimizimin tabelar. sipas metodës së Quine-McCluskey-it.C. 1.B.10. Shembull Gjetja e shprehjes minimale të funksionit: f (A. 2.15) duke shfrytëzuar procedurën e minimizimit tabelar.D) = ∑ m 1(0. në fakt.8.Algjebra e Bulit 151 Minimizimi tabelar Përmes K-diagrameve mund të minimizohen funksionet me më pak variabla.1.9. .

8.9 0. pas fshirjes së tyre tabela duket kështu: 0.13 5.9.8. Krahasohen mes veti mintermat e grupeve fqinjë dhe nëse dy minterma dallohen vetëm në një pozicion.13. Njëkohësisht.1.2.8.15 A + + + + + + + + B 0 0 0 0 + + 1 1 C 0 + 0 + 0 0 + + D + 0 + 0 1 1 1 1 Pasi në tabelë pa nevojë figurojnë minterma të njëjta.8. tek e cila figurojnë vetëm çiftet e mintermave që shkrihen mes vete.7.2.1. formohet tabela e re e mintermave.13 5. Kështu. .2.1.15 A + + + + B 0 0 + 1 C 0 + 0 + D + 0 1 1 ku për mintermat e njëjta janë ruajtur vetëm mintermat që takohen së pari.10 0. duke marrë edhe simbolet + si elemente që gjithashtu krahasohen gjatë shkrirjes së mintermave dhe si rezultat fitohet tabela: 0.7.10 1.13. ato shkrihen në një mintermë të përbashkët.9.9 0. në tabelën nga hapi paraprak mintermat që shkrihen shënohen me shenjën 9 .5. Pastaj.10 1.15 5.5.152 Qarqet digjitale 0 1 2 8 5 9 10 7 13 15 A 0 0 0 1 0 1 1 0 1 1 B 0 0 0 0 1 0 0 1 1 1 C 0 0 1 0 0 0 1 1 0 1 D 0 1 0 0 1 1 0 1 1 1 √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ 3.8. duke shkruar + në pozicionin ku ato dallohen. krahasimi vazhdon më tutje.5.13.7.8.13 1.9 0.9.

prim-implikantët e funksionit janë: X = BC Y = BD Z = CD V = BD II. e në vend të shifrave binare të shkruhen variablat (për 1) dhe kovariablat (për 0) përkatëse. Së pari formohet diagrami i prim-implikantëve me i-rreshta (sa ka primimplikantë) dhe j-kolona (sa ka funksioni minterma m1) kështu: m 0 =ABCD m 1 =ABCD m 2 =ABCD m 5 =ABCD m 7 =ABCD m 8 =ABCD m 9 =ABCD m10=ABCD m13=ABCD X=BC Y=BD Z=CD V=BD 2. diagrami i primimplikantëve duket kështu: m15=ABCD . Si rezultat. Kështu. pasi që nga këto minterma të fshihen elementet +. Në fushat e prerjes së mintermave me prim-implikantët shënohet simboli +. Gjetja e prim-implikantëve esencialë Pasi që në shprehjen minimale të funksionit duhet të figurojnë vetëm primimplikantët esencialë. Mintermat të cilat gjatë krahasimit dhe shkrirjes nuk janë shënuar me shenjën 9 . për gjetjen e tyre kalohet gjithashtu nëpër katër hapa karakteristikë. procesi i krahasimit dhe i shkrirjes së tyre përfundon.Algjebra e Bulit 153 4. Meqë më nuk ka mundësi të shkrirjes së mintermave. 1. e formojn grupin e prim-implikantëve të funksionit. nëse prim-implikantët i mbulojnë mintermat.

prim-implikantët përkatës janë esencialë dhe patjetër duhet të figurojnë në shprehjen minimale të funksionit. 7. pasi që në diagramin e prim-implikantëve të fshihen kolonat e mintermave që mbulohen nga rreshtat esencialë. Rreshtat të cilët u përkasin prim-implikantëve esencialë quhen rreshta esencialë. 8 dhe 10 . në diagramin e mësipërm shihet se këto dy kolona mund të mbulohen nga prim-implikanti X. Kështu.154 Qarqet digjitale m 0 =ABCD m 1 =ABCD m 2 =ABCD m 5 =ABCD m 7 =ABCD m 8 =ABCD m 9 =ABCD m10=ABCD m13=ABCD + + X=BC Y=BD Z=CD V=BD + + + + + + + + + + + + + 3. si shprehje minimale e funksionit mund të merret shprehja: f = BD + BD + BC + m15=ABCD .m. Të tillë janë prim-implikantët Y dhe V. 13 dhe 15 . e këto janë kolonat 0. Prandaj. ose Z. Pasi që nga prim-implikantët esencialë Y dhe V kanë ngelur të pambuluara vetëm kolonat e mintermave 1 dhe 9. Në diagramin e fituar shihet se disa kolona në vete kanë vetëm nga një +. që d.për V. si dhe kolonat 5. se mintermat përkatëse mbulohen vetëm nga një prim-implikant. si rezultat fitohet diagrami i thjeshtuar: 4.për Y.th.

7 .1 . Për funksionin e dhënë.1 .B.15) duke shfrytëzuar procedurën e minimizimit tabelar.6.14 .Algjebra e Bulit 155 ku dy prim-implikantëve esencialë Y dhe V u është shtuar edhe prim-implikanti X. shprehje minimale të njëjta fitohen edhe nëse minimizimi bëhet në rrugë grafike kështu: BC A A BD BD 1 1 1 1 1 1 D 1 1 C 1 1 B BD BD 1 1 1 1 1 1 D 1 1 C 1 1 B CD f = BD + BD + B C Shembull f = B D + BD + CD Gjetja e shprehjeve minimale të funksioneve: a. . Meqë prim-implikantët X dhe Z kanë madhësi të njëjta (kanë nga dy shkronja).C.9.D) = ∑ m 1(0 . të dy shprehjet e fituara janë minimale.10 .14) g (A. f (A.C.8 .D)= ∑ m 1(0 .B.10 .5 .5 . ose shprehja: f = BD + BD + CD te e cila si prim-implikant esencial është marrë edhe prim-implikanti Z.2 . b.8 .7 .

14 A + + + + + + B 0 0 0 0 + + C 0 + 0 + 1 1 D + 0 + 0 0 0 0. 8. 1. 10. 14 Prim-implikantët: A + + + B 0 0 + C 0 + 1 D + 0 0 V W T X = A CD Y = A BD Z = A BC V = BC W = BD T = CD .156 Qarqet digjitale a. 8. Gjetja e prim-implikantëve A 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 0 1 1 1 0 0 0 1 C 0 0 1 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 A 0 0 0 1 0 0 1 1 0 1 B 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 0 1 0 0 1 0 1 1 1 D 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0 √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ 0 1 2 5 6 7 8 9 10 14 0 1 2 8 5 6 9 10 7 14 0. 1. 2. 10 6. 2. 2. 10 8. 0. 1. 9 0. 8. 0. 8. 10 2. 6. 8. 10. 10. 0. 2. I. 2. 6. 1 2 8 5 9 6 10 9 10 7 7 14 14 A 0 0 + 0 + 0 + 1 1 0 0 + 1 B 0 0 0 + 0 + 0 0 0 1 1 1 + C 0 + 0 0 0 1 1 0 + + 1 1 1 D + √ 0 √ 0 √ 1 X 1 √ 0 √ 0 √ + √ 0 √ 1 Y + Z 0 √ 0 √ 0. 8. 6. 14 10. 6. 0. 1. 5. 9 2. 1. 9 8. 0. 2.

i mbulojnë edhe mintermat: m 0. shprehja minimale e funksionit të dhënë është: f = B C + C D + ABD m m m m m m m m m m + + + + + + + + + + + + + + + + =ABCD 1=ABCD 2=ABCD 5=ABCD 6=ABCD 7=ABCD 8=ABCD 9=ABCD 10=ABCD 14=ABCD 0 . Gjetja e prim-implikantëve esencialë 157 X=ACD Y=ABD Z=ABC V=BC W=BD T=CD Pasi që në kolonat e mintermave m 9 dhe m 14 ka vetëm nga një +. Rreshtat esencialë. m 10 Për këtë arsye. m 6. diagrami duket kështu: Nga diagrami shihet se mintermat m 5 dhe m 7 mund të mbulohen me primimplikantin Y. prandaj edhe ai merret si prim-implikant esencial. Përfundimisht. m 8 dhe m 2. m 1. primimplikantët e rreshtave përkatës (V dhe T) janë prim-implikantë esencialë. kolonat përkatëse në diagramin e prim-implikantëve mund të fshihen.Algjebra e Bulit II. Përfundimisht. të cilët u përkasin implikantëve V dhe T.

5 8. I.158 Qarqet digjitale b. Gjetja e prim-implikantëve 0 1 5 7 8 10 14 15 A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 0 0 1 0 1 1 1 D 0 1 1 1 0 0 0 1 0 1 8 5 10 7 14 15 A 0 0 1 0 1 0 1 1 B 0 0 0 1 0 1 1 1 C 0 0 0 0 1 1 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 √ √ √ √ √ √ √ √ 0. 15 14. 7 10. 1 0. 10 5. 14 7. 15 Prim-implikantët: A 0 + 0 1 0 1 + 1 B 0 0 + 0 1 + 1 1 C 0 0 0 + + 1 1 1 D + 0 1 0 1 0 1 + p1 p2 p3 p4 p5 p6 p7 p8 p1 = A B C p2 = B C D p3 = A C D p4 = A B D p5 = A B D p6 = A C D p7 = B C D p8 = A B C . 8 1.

Por. p. tabela duket kështu: Edhe nga kjo tabelë nuk mund të veçohet asnjë prim-implikant esencial.. zgjidhet si esencial prim-implikanti i parë. njëlloj si edhe më lart mund të zgjidhet njëri prej tyre. për t’i mbuluar përfundimisht të gjitha mintermat e funksionit të dhënë. e meqë ai i mbulon mintermat m 0 dhe m 1 . arbitrarisht mund të zgjidhet njëri prej tyre (të gjithë kanë madhësi të njëjtë dhe mbulojnë nga dy kolona). p.Algjebra e Bulit 159 II. . Nëse. Gjetja e prim-implikantëve esencialë Meqë nga tabela e dhënë nuk veçohet asnjë prim-implikant esencial. Pastaj. pasi të fshihen kolonat përkatëse. njëlloj veprohet edhe në dy hapat vijues. p4 (ai takohet i pari dhe njëkohësisht i mbulon dy kolona).sh.sh.

B. p4 .9. bashkë me mintermat m . shprehja minimale e funksionit të dhënë është: g = A B C + A B D + A BD + A BC Në procesin e grupimit dhe të shkrirjes së mintermave.13) + ∑ m +(1 .C.15) përmes metodës së minimizimit tabelar.3.7.11. I. Kështu. si prim-implikant esencial janë zgjedhur prim-implikantët: p1 . 1 Shembull Gjetja e shprehjes minimale të funksionit: f (A. mund të marrin pjesë edhe mintermat m + . p5 dhe p8 . Gjetja e prim-implikantëve 1 2 3 7 9 10 11 13 15 A 0 0 0 0 1 1 1 1 1 B 0 0 0 1 0 0 0 1 1 C 0 1 1 1 0 1 1 0 1 D 1 0 1 1 1 0 1 1 1 1 2 3 9 10 7 11 13 15 A 0 0 0 1 1 0 1 1 1 B 0 0 0 0 0 1 0 1 1 C 0 1 1 0 1 1 1 0 1 D 1 0 1 1 0 1 1 1 1 m 14 m 15 + + + + √ √ √ √ √ √ √ √ √ .10 .160 Qarqet digjitale m5 m7 m 14 m 15 p1=ABC p2=BCD p3=ACD p4=ABD p5=ABD p6=ACD p7=BCD p8=ABC + + + + + + + + p1=ABC p2=BCD p3=ACD p4=ABD p5=ABD p6=ACD p7=BCD p8=ABC Gjatë rrugës së kaluar më sipër.D) = ∑ m 1(2.

3 1. 11 3. 3 2. 13 10. 10. 7 3. 15 11. 3. duhet të shndërrohet në këtë formë. 9. 9. 2. Por. 13 7. 11 7.Algjebra e Bulit 161 1. 3. m 7 dhe m 13 . diagrami i prim-implikantëve formohet vetëm nga kolonat e mintermave m1. funksioni duhet të jepet si shumë e mintermave. 11. Gjetja e prim-implikantëve esencialë Këtu. njëkohësisht i mbulojnë edhe mintermat e tjera ( m 3 . Në këtë rast prim-implikantët esencialë Y. 11 9. m 9 dhe m 11 ). . 13. përveç mintermave m 1 . 11 9. nëse funksioni është dhënë ndryshe. para fillimit të procesit të minimizimit. duke mos i marrë mintermat m+. prandaj shprehja minimale e funksionit është: f = BC + CD + AD Për fillimin e minimizimit tabelar. 10 3. 15 11. 15 A 0 + 0 + 0 + 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 + 0 0 1 0 1 1 1 C 1 0 1 1 1 1 + 0 1 1 1 1 D 1 1 + 0 1 1 1 1 + 1 1 1 √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ 1. 9 2. 15 13. 15 A + + + 1 B 0 0 + + C + 1 1 + D 1 + 1 1 X Y Z V Prim-implikantët: X = BD Y = BC Z = CD V = AD II. Z dhe V.

Qarqet kombinuese Nivelet logjike 165 Analiza 166 Sinteza 171 Numri i hyrjeve dhe i shkronjave 186 Analiza dinamike 187 Ngarkesat e elementeve logjike 189 4 .

x m Μ xm Qarku kombinues Z2 Μ Zn fn(x1. Informatat që i jepen qarkut përmes sinjaleve përkatëse në hyrjet e tij. xm janë variablat hyrëse. aq sa ka qarku dalje. merren në daljet e veçanta. kurse përshkrimi i plotë i tij mund të bëhet përmes n-funksioneve logjike. x2. Te qarqet sekuenciale (ang. x m Fig. x1 x2 Z1 f1(x1. Përmes m-hyrjeve qarkut i jepen gjithsej 2m kombinime të vlerave të ndryshme. Κ .qarqe kombinuese (ang.164 Qarqet kompjuterike Qarqet logjike mund të jenë qarqe kombinuese dhe qarqe sekuenciale. x m f2(x1.. x2. varen edhe nga gjendjet e elementeve memoruese të cilat gjenden në përbërje të qarqeve..4. Qarqet te të cilat vlerat dalëse varen vetëm nga vlerat hyrëse quhen qarqe logjike kombinuese. Për çdo kombinim të vlerave hyrëse në qark ekziston një dhe vetëm një kombinim i vlerave në dalje të tij. . x2..1. përveç prej vlerave hyrëse. sequential circuit) vlerat në daljet e tyre. përkatësisht funksionet dalëse..1 Forma e përgjithshme e qarkut kombinues . Në çdo qark kombinues dallohen variablat hyrëse. x2. z2. Κ . zn janë shënuar variablat. Κ . combinational circuit). të përpunuara përmes elementeve logjike. elementet logjike dhe variablat dalëse. kurse me z1.. ku x1. ose shkurt .. . Në formë të përgjithshme. qarku kombinues me m-hyrje dhe n-dalje mund të paraqitet si në Fig.4.

ose edhe në nivelet logjike më të larta. Në këtë mënyrë përcaktohen edhe elementet të cilat marrin pjesë në nivelin e tretë logjik. A B C 1 2 3 7 4 9 5 8 6 10 11 f . mund të grupohen në nivele logjike (ang.Qarqet kombinuese 165 Nivelet logjike Elementet logjike. të cilët përfshihen brenda një qarku logjik. duke shkuar prej hyrjes kah dalja e tij. Nivelit të parë logjik i përkasin të gjitha elementet. logic level). në hyrjet e të cilave aplikohen nga jashtë vetëm vlerat hyrëse të qarkut. nga daljet e elementeve të nivelit të parë logjik. Shembull Gjetja e niveleve logjike për qarkun logjik vijues. formojnë nivelin e dytë logjik. Elementet logjike që kanë së paku një hyrje.

si dhe dobësimi i sinjaleve është më i vogël. sepse zvogëlohet mundësia e pengesave. në daljet e elementeve të veçanta shënohen shprehjet algjebrike të funksioneve përkatëse. Analiza Me analizën e një qarku kombinues nënkuptohet procedura përmes së cilës gjenden funksionet logjike të daljeve të veçanta të qarkut. përkatësisht grupimin e elementeve logjike në këto nivele. . me ç'rast fitohen shprehjet e funksioneve në daljet e veçanta të qarkut dhe analiza përfundon. Kështu arrihet deri tek elementet e nivelit të fundit. Pastaj. Analiza e një qarku fillon me përcaktimin e niveleve logjike. përkatësisht verifikimit të funksioneve në bazë të së cilave ai është realizuar. duke shkuar prej hyrjeve të qarkut.166 A B C 1 2 Qarqet kompjuterike 4 7 11 10 8 6 3 9 5 f I II III IV V Nivelet logjike Në praktikë tentohet që qarqet logjike të kenë sa më pakë nivele logjike. Kjo bëhet me qëllim të zbulimit të asaj se si punon qarku i dhënë.

gjë që dallon nga qarqet që kanë edhe elemente logjike universale. pa bërë ndryshime në elementet e qarqeve. Shembull Gjetja e funksionit logjik me të cilin përshkruhet qarku vijues.Qarqet kombinuese 167 Qarqet me elemente logjike themelore Analiza e qarqeve të cilat përmbajnë vetëm elemente logjike themelore rrjedh thjesht. A B C f A B C f I II III IV Nivelet logjike A B f C I II III IV Nivelet logjike f = AB + BC + A + C .

ashtu siç është treguar në vijim.168 Qarqet kompjuterike Qarqet me elemente logjike universale Analiza e qarqeve me elemente logjike universale mund të bëhet në rrugë direkte ose indirekte. . Shembull Analiza direkte e qarkut me elemente logjike universale: A B C g A B g C I II III Nivelet logjike g = AB + A + C + AB + BC = AB Analiza indirekte Gjatë analizës indirekte së pari bëhet zëvendësimi i elementeve logjike universale në nivelet teke. të krijuara në bazë të ligjeve të De Morganit. me elemente logjike speciale. Analiza direkte Me analizën direkte nënkuptohet rruga e dhënë më sipër gjatë analizës së qarqeve me elemente logjike themelore.

(A + B + C) = A + B Qarqet me elemente logjike të përziera Gjatë analizës së qarqeve me elemente logjike të përziera. Shembull Analiza indirekte e qarkut me elemente logjike universale. mund të përdoret njëra nga mënyrat e përmendura gjatë analizës së qarqeve me elemente logjike universale. në qark eliminohen inversionet e dyfishta dhe para se të shkruhen shprehjet e funksioneve në daljet e elementeve të veçanta qarku vizatohet edhe njëherë përmes elementeve logjike themelore. . B A B A · B = B A + B Pastaj.Qarqet kombinuese A B A + B 169 = B A A A . A B g C I A B C II III Nivelet logjike g g = (A + B + AC) . përkatësisht me elemente logjike themelore dhe universale. i cili u dha në shembullin paraprak.

170 Qarqet kompjuterike Shembull Analiza e qarkut me elemente logjike të përziera: A B C f Analiza direkte A B C f I II III IV Nivelet logjike Analiza indirekte A B C f I II III IV Nivelet logjike .

Gjatë kësaj. gjenden format minimale të funksioneve që e përshkruajnë qarkun. ose vetëm elemente logjike universale. . analiza e tij rrjedh ashtu siç u dha më sipër. ose elemente logjike të përziera .Qarqet kombinuese 171 A B C f I II III IV V Nivelet logjike Nëse qarku përmban edhe elemente logjike speciale. Për realizimin e qarkut mund të përdoren vetëm elemente logjike themelore. Shembull Realizimi i qarkut logjik i cili përshkruhet përmes funksionit: f = AB + B C D + A B D + A C D + AB duke e gjetur shprehjen minimale të tij.përfshirë edhe elementet logjike speciale. Sinteza Me sintezën e një qarku logjik nënkuptohet procedura e projektimit të tij në bazë të funksionit logjik përkatës. gjë që i zvogëlon shpenzimet dhe punën gjatë realizimit praktik të tij. Kurse. procedura e gjetjes së shprehjeve algjebrike të funksioneve dalëse nuk ndryshon aspak nga ajo që përdoret për qarqet me një dalje. nëse qarku përmban më shumë dalje. me qëllim që realizimi i qarkut të jetë sa më i thjeshtë. në formën e tij disjunktive dhe konjuktive. nëse së pari elementet logjike speciale zëvendësohen me elemente logjike themelore. përkatësisht të përdoren sa më pak elemenete logjike.

172 Qarqet kompjuterike Forma disjunktive A C 1 1 1 1 1 B 1 1 1 D 1 1 1 f = B + AD + ACD A B C D f Forma konjuktive A 0 0 C 0 D 0 B 0 f = (A + B + D)(A + B + C)(A + B + D) .

2.4. ashtu siç është treguar në tabelat e dhëna në Fig. OSE e DHE mund të realizohen edhe duke shfrytëzuar elementet logjike universale.Qarqet kombinuese 173 A B C D f Operacionet logjike elementare JO. Operacioni A Realizimi përmes elementit JODHE A ⋅ A = A + A = A A ⋅ 1 = A + 1 = A + 0 = A JO A 1 A OSE B A ⋅ B = A + B = A + B DHE A B AB = AB .

duke shfrytëzuar format e gjetura minimale.4.2 Realizimi i funksioneve elementare përmes elementeve logjike universale Në praktikë. Shembull Realizimi i qarkut logjik i cili përshkruhet përmes funksionit të dhënë në shembullin paraprak. realizimi i qarqeve fillon me komplementimin e dyfishtë të shprehjeve minimale të funksioneve. Gjatë kësaj. në fomën e tyre disjunktive dhe konjuktive. Realizimi përmes elementeve JOOSE f = (A + B + D))⋅(A + B + C)⋅(A + B + D) = (A + B + D)+(A + B + C)+(A + B + D) . me qëllim të shfrytëzimit sa më racional të qarqeve të integruara të cilat përmbajnë elemente logjike. si dhe elementet logjike universale JOOSE e JODHE. preferohet realizimi i qarqeve logjike.174 Operacioni A Qarqet kompjuterike Realizimi përmes elementit JOOSE A + A = A ⋅ A = A JO A 0 A + 0 = A ⋅0 = A OSE A B A + B = A + B A DHE B A + B = A ⋅B = A ⋅B Fig. duke shfrytëzuar vetëm një lloj elementesh logjike universale.

nëse funksionet logjike përmes së cilave bëhet përshkrimi i tyre kanë edhe vlera arbitrare.Qarqet kombinuese 175 A B C D f Realizimi përmes elementeve JODHE f = B + AD + ACD = B ⋅ AD ⋅ ACD A B C D f Procedura e realizimit të qarqeve nuk ndryshon aspak nga ajo që u dha më sipër. .

9) duke shfrytëzuar elemente logjike themelore dhe elemente logjike universale.C.D) = ∑ m 1(0. Me elemente logjike themelore a.11.B.2. A C 1 1 1 + 1 + D 1 1 1 1 B f = A B + A D + BD + A C D A B C D f .1.5 .7.176 Shembull Qarqet kompjuterike Realizimi i qarkut logjik i cili përshkruhet përmes funksionit: f (A.12) + ∑ m +(3.8.

Qarqet kombinuese 177 b. A 0 C 0 D 0 0 0 0 B f = (A + B + D) ⋅ (A + C + D) ⋅ (A + B + D) A B C D f Me elemente logjike universale a. JODHE f = AB + AD+ BD+ ACD = AB⋅ AD⋅ BD⋅ ACD .

Realizimi i qarkut logjik i cili përshkruhet përmes funksioneve: Shembull .178 A B C D Qarqet kompjuterike f b. përkatësisht nëse ai përshkruhet me më shumë funksione. për secilin funksion gjendet shprehja minimale përkatëse dhe në bazë të tyre edhe vizatohet qarku përkatës. JOOSE f = (A + B + D)⋅(A + C + D)⋅(A + B + D) = (A + B + D)+ (A + C + D)+ (A + B + D) A B C D f Nëse qarku i cili realizohet ka më shumë dalje.

Me elemente logjike themelore a. A C A C 1 1 1 1 1 1 B 1 B 1 1 1 1 f = B + C A B C g = A + BC f g b. A A 0 C B 0 C 0 0 0 B f = B + C g = (A + B)(A + C) .Qarqet kombinuese 179 f = ABC + AC + B g = AC + AB + BC duke shfrytëzuar elemente logjike themelore dhe elemente logjike universale.

JODHE f = B + C = B ⋅ C g = A + BC = A ⋅ BC A B C f g .180 A B C Qarqet kompjuterike f g Me elemente logjike universale a.

8.C.12 .8 .Qarqet kombinuese b.B.15) duke shfrytëzuar elemente logjike themelore. JOOSE 181 f = B + C g = (A + B) ⋅ (A + C) = (A + B) + (A + C) A B C f g Shprehjet minimale të funksioneve logjike përmes së cilave përshkruhet qarku mund të gjenden ashtu që të kenë formë të njëjtë (disjunktive ose konjuktive).11 .D) = ∏ M (0 .B.13) g (A.4 . .3) 0 h (A.D) = ∑ m 1(0.C.10 .14 .9. Shembull Realizimi i qarkut logjik i cili përshkruhet përmes funksioneve: f (A.7.1 .5.B. me qëllim që gjatë realizimit të qarkut të mund të shfrytëzohen komponentet e njëjta brenda funksioneve.C) = ∑ m 1(1 .4)+ ∑ m +(0 .3.

182 A Qarqet kompjuterike 1 C 1 D 1 1 1 1 B A C f = ACD + BCD + BC D + 1 + B 1 g = AC + B C A C 0 0 1 1 0 1 1 1 B 0 1 0 0 0 0 D 0 0 C D h = AC + BCD A B f g h Funksionet e qarkut që duhet të realizohet mund të jepen edhe përmes diagrameve kohore. .

15) A 1 1 1 1 1 D 1 1 1 1 C 1 B f = AB + CD + BC + A CD A 1 1 1 1 D 1 1 1 1 C 1 B g = AB + A C + CD .11 . nëse qarku përshkruhet përmes diagrameve kohore vijuese: 183 A B C D f g f = ∑ m 1(0 .13 .5 .4 .3.14 .4 .1 .7 .5 . C e D dhe dy dalje f e g.Qarqet kombinuese Shembull Realizimi i qarkut logjik me katër hyrje A.6.15) g = ∑ m 1(0 .11 .7 .3.12 . B.

me qëllim të gjetjes së formës minimale të tij. duhet të minimizohen funksionet që fitohen si rezultat i analizës së qarkut. Shembull Gjetja e formës minimale të qarkut: A B C f duke vizatuar fillimisht diagramet kohore në daljet e elementeve të veçanta.184 A B C D Qarqet kompjuterike f g Nëse në vend të funksioneve me të cilat përshkruhet qarku logjik. . jepet vizatimi i qarkut që duhet të realizohet. për të gjitha kombinimet e vlerave hyrëse.

5 .Qarqet kombinuese 185 A B C A B AC AB A BC BC f 0 1 2 3 4 5 6 7 f = ∑ A m 1(1 . 3.2 . 7) C 1 1 1 1 1 B B C f = AB + C A f .

186 Qarqet kompjuterike Numri i hyrjeve dhe i shkronjave Gjatë realizimit praktik të qarkut shumë ka rëndësi numri i shkronjave në funksionin me të cilin përshkruhet qarku. ashtu siç janë shënuar edhe në qark. Numri i shkronjave në funksionin e dhënë është s=6 dhe llogaritet duke numëruar të gjitha shkronjat në shprehje kështu: f = A ↓ 1 B ↓ 2 + B ↓ 3 C ↓ 4 + A + C ↓ ↓ 5 6 Qarku logjik i vizatuar në bazë të shprehjes së funksionit përkatës është: A 1 B 2 C 9 10 11 f prej nga shihet se numri i hyrjeve është h=11. . si dhe numri i hyrjeve në elementet që e formojnë qarkun. Shembull Numri i shkronjave s në funksionin: f = A ⋅ B + BC + A + C si dhe numrit i hyrjeve h në qarkun logjik përkatës.

njihet si analizë dinamike. të cilat kryesisht janë të rangut disa dhjetra nanosekondë (ns). Kurse analiza reale e qarkut. kurse vonesat e shpërndarjes së sinjalit brenda elementeve të veçanta janë: t1=10[ns] dhe t2=20[ns]. Intervali kohor që nevojitet për kalimin e sinjaleve nëpër qark quhet vonesë e shpërndarjes (ang. Analiza e qarkut. Prodhuesit e qarqeve të integruara me elemente logjike i japin edhe vlerat e vonesave të shpërndarjes së sinjaleve brenda tyre.B nëse në hyrje të tij aplikohen impulse me kohëzgjatje τ =80[ns] dhe periodë T=180[ns]. në dalje të qarkut fitohet vargu i impulseve . propagation delay) dhe fitohet si shumë e vonesave të shpërndarjes së sinjaleve nëpër elementet e qarkut. njihet edhe si analizë statike. në punën reale të tyre mund të paraqiten anomali të padëshirueshme. Shembull Analiza dinamike e qarkut: 1 A B = A 2 f = A . T 0 80 180 260 Nga diagramet e vizatuara më sipër shihet se prej vargut të impulseve hyrëse me kohëzgjatje τ =80[ns]. nën praninë e vonesave të shpërndarjes së sinjaleve në elementet e veçanta të qarkut.Qarqet kombinuese 187 Analiza dinamike Gjatë punës reale të qarqeve logjike sinjalet në daljet e tyre nuk paraqiten njëkohësisht me ardhjen e sinjaleve hyrëse. Nëse gjatë analizës së qarqeve nuk merren parasysh këto vonesa. pa i marrë parasysh vonesat e shpërndarjes së sinjaleve në qark. Kjo është rezultat i pranisë së vonesave kohore të sinjaleve brenda elementeve të veçanta të qarkut.

ku τ =20[ns] janë vonesat në elementet e veçanta të qarkut. Shembull Analiza dinamike e qarkut: F A B C D E G h nëse në hyrjen A të tij aplikohen impulse me periodë T=12τ . vizatimet mund të fillojnë vetëm prej momentit kur dihen vlerat e sinjaleve hyrëse në të gjitha hyrjet e elementeve. kur merret parasysh edhe prania e vonesës kohore. Gjatë vizatimit të diagrameve të sinjaleve në daljet e elementeve të qarkut. B = A C = B D = D E = D F = AD G = BE h = FG .188 Qarqet kompjuterike me kohëzgjatje 10[ns] edhe pse në bazë të shprehjes f=AB sinjali dalës duhet të jetë zero.

meqë fizkisht është e pamundshme që shfrytëzuesi ta rrisë numrin e hyrjeve (te disa elemente logjike ekziston mundësia e rritjes së numrit të hyrjeve përmes ekspanderëve të veçantë).Qarqet kombinuese 189 T=240 A B C D E F G h 0 100 200 300 400 500 Sinteza e qarqeve me më pakë nivele logjike ka një rëndësi të veçantë. Por. ngarkesa e daljeve të elementeve logjike. përkatësisht qarqet mund të punojnë më shpejt. Ngarkesa e hyrjeve tek elementet logjike kufizohet nga prodhuesi i qarqeve të integruara. Ngarkesat e elementeve logjike Numri i hyrjeve në një element logjik njihet si ngarkesë e hyrjeve (ang. fan-out) nënkuptohet numri i elementeve të cilat mund të lidhen në daljen e një elementi logjik. . fan-in). kurse me ngarkesën e daljeve (ang. sepse në këtë mënyrë zvogëlohen vonesat kohore të sinjaleve të cilat kalojnë nëpër elementet e qarqeve.

. hyrjet e elementeve të cilat nuk shfrytëzohen. Tek elementet logjike të tipit RTL (nga Resistor-Transistor Logic) dhe MOS (nga Metal-Oxide Semiconductor) rekomandohet që hyrjet të cilat nuk shfrytëzohen të tokëzohen. Kurse. fizikisht është e pamundshme të kufizohet nga prodhuesi. nga prodhuesit e qarqeve të integruara jepen rekomandimet vijuese. duhet të lidhen në tensionin furnizues negativ. gjatë përdorimit të qarqeve ECL (nga Emitter-Coupled Logic). Shembull Ngarkesa e hyrjeve dhe e daljeve te elementet logjike të qarkut vijues: A B C 1 2 3 4 5 6 7 8 f Elementi 1 2 3 4 5 6 7 8 Ngarkesa Ngarkesa e hyrjeve e daljeve 1 1 1 1 1 2 3 3 2 1 2 1 2 1 3 0 Me qëllim të punës optimale të elementeve logjike. ose të tipit TTL (nga Transistor-Transistor Logic) nuk përdoren. duhet të lidhen në tensionin furnizues pozitiv (Vcc) të qarkut.190 Qarqet kompjuterike edhe pse jepet saktësisht në katalogun e prodhuesit (tipike është 8 deri në 10). Nëse hyrjet në elementet logjike të tipit DTL (nga Diode-Transistor Logic).

Qarqet kombinuese 191 Për rastet kur daljet e elementeve duhet të ngarkohen më shumë sesa që është e lejueshme. power gate).sh. A B C x1 x2 x3 x4 x5 f1 f2 f3 f4 f5 Fig.4. ekzistojnë elemente të fuqishme (ang.. ashtu siç shihet në Fig.4. ky problem në praktikë zgjidhet edhe duke i invertuar daljet e elementeve logjike dy herë.3. p.3 Invertimi i dyfishtë i daljeve me tejngarkesë . te të cilat ngarkesa e daljes mund të jetë më e madhe. Por. para se të tejkalohet ngarkesa e lejuar e tyre.

Koduesit 5 Koduesit e zakonshëm 194 Koduesit me prioritet 202 .

ose prej majtas . kodimi i tyre në numra të sistemit binar.poshtë.1 Paraqitja skematike e koduesve Në hyrje të koduesit. informatat ruhen dhe përpunohen në formën e numrave ose të kodeve binare. do të jepen duke i vërejtur hyrjet dhe daljet. nëse nuk theksohet ndryshe. në një moment të caktuar aplikohet sinjali i njërës nga m-informatat elementare që kodohen. në rastet kur ka më shumë hyrje. vargjet e vlerave të sinjaleve hyrëse dhe dalëse. Por. ose më shumë dalje. në pjesën vijuese të librit. encoder). 1 2 m Kod m/n 1 2 Μ Μ n Fig. bëhet përmes qarqeve logjike të cilat njihen si kodues (ang.5. përkatësisht në ndonjë kod binar.djathtas. me radhën e cila shkonë prej lart .194 Qarqet kompjuterike Në sistemet digjitale. Koduesit e zakonshëm Koduesit përmes së cilëve kodohen m-informata elementare në një kod nbitësh.1. Me qëllim që të standardizohet komunikimi. meqë informatat elementare kryesisht nuk kanë formë binare. kurse në dalje të tij paraqitet fjala kodike përkatëse n-bitëshe. përmbajnë m-hyrje e n-dalje dhe skematikisht mund të paraqiten si në Fig. .5.

2 Koduesi 4/3 i shifrave decimale me ekuivalentët binar përkatës Shembull Koduesi përmes të cilit kodohen shifrat decimale prej 1 deri në 9. me ekuivalentët binar përkatës. 2. Shifrat decimale 1 2 4 5 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 Kodi A 0 0 1 1 B 0 1 0 0 C 1 0 0 1 A = 5 + 7 B = 2 C = 1 + 5 1 2 4 5 A B C Fig. në kodin NBCD.5. 4 dhe 5.Koduesit Shembull 195 Koduesi 4/3 përmes së cilit kodohen shifrat decimale 1. 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 Shifra 2 3 4 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 decimale 5 6 7 8 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 9 0 0 0 0 0 0 0 0 1 A 0 0 0 0 0 0 0 1 1 Kodi B C 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 D 1 0 1 0 1 0 1 0 1 .

196

Qarqet kompjuterike

A B C D

= = = =

8 4 2 1

+ + + +

9 5 + 6 + 7 3 + 6 + 7 3 + 5 + 7 + 9

1 2 3 4 5 6 7 8 9

A B C D

Fig.5.3 Koduesi i shifrave decimale në kodin NBCD
Funksionimi i qarkut logjik të koduesit të dhënë më sipër mund të provohet duke marrë vlera të ndryshme hyrëse. Nëse, p.sh., sinjali me vlerën 1 aplikohet në hyrjen me numër 5, kurse në krejt hyrjet e tjera aplikohet sinjali me vlerën 0, përkatësisht nëse në hyrjet e qarkut aplikohen vlerat 000010000, në daljet A, B, C dhe D të qarkut fitohet fjala kodike 0101. Me qëllim që të duket më qartë mënyra e funksionimit të koduesit, në daljet e tij mund të lidhen dioda ndriçuese, ose, siç quhen ndryshe LED (nga Light Emiting Diode), të cilat ndriçojnë, nëse sinjali dalës ka vlerën 1. Kështu, p.sh., nëse në hyrje të qarkut aplikohet vargu i vlerave binare 000000100, në dalje të tij fitohet vargu 0111, përkatësisht ekuivalenti binar i shifrës decimale 7 dhe ndriçojnë diodat e vendosura në 3 daljet e fundit. Pa ndonjë kufizim, informatat elementare mund të kodohen në kode të ndryshme. Shembull Koduesi përmes të cilit kodohen në kodin ciklik të dhënë përmes tabelës vijuese informatat elementare a, b, c, d dhe e, të cilat gjenerohen nga 5 terminalet e një sistemi digjital.
XY Z 0 1
00 01 11 10

a c

b

e d

Koduesit

197

Informatat a b c d e 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 1

X 0 1 1 1 1

Kodi Y Z 1 0 1 0 1 1 0 1 0 0

X = b+c+d+e Y=a+b+c Z=c+d

a b c d e

X Y Z

Fig.5.4 Koduesi në kodin ciklik
Që të përcaktohet saktësia e funksionimit të qarkut logjik të dhënë më sipër, si kodues në kodin ciklik të 5 sinjaleve hyrëse duhet të merren shembuj të kombinimeve të vlerave hyrëse, por ashtu që vetëm njëra prej tyre ta ketë vlerën 1. Kështu, p.sh., nëse në hyrje aplikohet vargu i vlerave 00010, në dalje fitohet fjala kodike 101, e cila gjenerohet kur vetëm hyrja d ka vlerën 1. Ngjashëm mund të provohet se gjenerohen edhe fjalët e tjera kodike të kodit ciklik të dhënë, nëse vlera 1 aplikohet në hyrjet e tjera të qarkut. Gjatë kodimit të informatave elementare, në kodues mund të parashihet edhe një dalje e veçantë, përmes së cilës sinjalizohet prurja e njëkohshme në hyrjet e koduesit, të më shumë se një informate, përkatësisht dalja për zbulim të gabimit.

Shembull

Koduesi përmes të cilit kodohen informatat elementare A, B, C dhe D, me ekuivalentët binarë të shifrave decimale 1, 2, 3 dhe 4 - përkatësisht. Në kodues duhet të parashihet edhe

198

Qarqet kompjuterike dalja e veçantë g, në të cilën paraqitet sinjali me vlerën 1, nëse në hyrje të koduesit aplikohen njëkohësisht më shumë sinjale me vlerën 1.

Hyrjet Sinjalet A B C D 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1 1 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 1 0 0 1 1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1

x 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0

Daljet Kodi Gabimi y z g 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 0 1 1 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1
A

x = ABCD y = A BCD + ABC D z = A BCD + ABC D

1 1 1 1 D 1 1 1 1 C 1 1 1
B

g = AB + AC + AD + BC + BD + CD

Koduesit
A B C D

199

x

y z

g

Fig.5.5 Koduesi me dalje për zbulim të gabimit
Nëse në hyrje të qarkut të mësipërm, përkatësisht në hyrjet A, B, C dhe D, p.sh., aplikohet vargu i sinjaleve 0100, në daljet e tij x, y dhe z fitohet fjala kodike 011. Njëkohësisht, vlera e sinjalit në daljen g është 0, për të treguar se nuk është detektuar gabim. Por, kur njëkohësisht në dy hyrje të qarkut aplikohet sinjali 1, përkatësisht kërkohet kodimi i njëkohshëm i dy informatave elementare, në daljen g të qarkut gjenerohet sinjali 1, për të treguar se është gabuar. Kështu, p.sh., nëse vargu i sinjaleve në hyrjet e qarkut është 0110, kurse në daljet e qarkut lidhen dioda LED, do të ndriçojë vetëm dioda e vendosur në daljen g, përkatësisht vargu i vlerave të sinjaleve dalës është 0001.

200

Qarqet kompjuterike

Fjalëve kodike që fitohen në dalje të koduesit mund t'u shtohet edhe shifra për paritet, qoftë të njësheve ose të zerove. Për këtë qëllim në fakt në dalje të koduesit parashihet një dalje e veçantë. Shembull Koduesi përmes të cilit kodohen në kodin ASCII simbolet e tasteve K, T, 9, * dhe $ gjatë shtypjes së tyre në tastierën e kompjuterit, duke ua shtuar njëkohësisht edhe shifrën për paritet çift.

K 1 0 0 0 0

Simboli T 9 * 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0

$ 0 0 0 0 1

P 0 1 0 1 0

a 1 1 0 0 0

K b 0 0 1 1 1

o c 0 1 1 0 0

d i D e 1 0 0 1 1 0 1 0 0 1

f 1 0 0 1 0

g 1 0 1 0 0

P = T+* a=K+T b =9+*+$ c = T+9 d = K +9+* e= T+$ f = K +* g = K +9

Koduesit
K T 9 * $

201

p a b c d e f g

Fig.5.6 Koduesi në kodin ASCII
Fjalët kodike të informatave elementare këtu fitohen në daljet a, b, c, d, e, f dhe g të koduesit, kurse shifra për çiftësi i bashkangjitet çdo fjale kodike përmes daljes P. Kështu, p.sh., nëse në tastierë shtypet tasti T, përkatësisht sinjali me vlerën 1 aplikohet vetëm në hyrjen përkatëse, kurse në krejt hyrjet e tjera aplikohet sinjali me vlerën 0, në dalje të qarkut do të fitohet vargu i sinjaleve 11010100, ku vlera e parë ka të bëjë me vlerën në daljen për paritet P.

202

Qarqet kompjuterike

Koduesit me prioritet
Koduesi me prioritet (ang. priority encoder) është qark logjik i cili e gjeneron numrin rendor të pajisjes që i jepet prioritet, kur në një pajisje të përbashkët kërkojnë qasje njëkohësisht disa pajisje. Nëse në hyrje të koduesit me prioritet lidhen mpajisje, ai kryesisht ka n=log2m dalje. Si hyrje në koduesin me prioritet, p.sh., mund të jenë linjat e terminaleve, të cilat paraqiten për qasje në kompjuterin qendror. Kur dy terminale, Ti dhe Tj, kërkojnë njëkohësisht të lidhen me kompjuterin qendror, përkatësisht në linjat përkatëse paraqiten sinjale me vlerë 1, terminalit Ti i jepet përparësi ndaj atij Tj, nëse i>j. Koduesi në këtë rast e gjeneron ekuivalentin binar të numrit i, duke njoftuar kështu kompjuterin qendror se terminali Ti ka përparësi për qasje para terminalit Tj. Shembull Koduesi me prioritet përmes të cilit përcaktohet prioriteti i qasjes në kompjuterin qendror të njërit nga 5 terminalet, të cilat punojnë njëkohësisht, duke ndarë kohën e punës së kompjuterit qendror, në regjimin e punës që njihet si timesharing.

Tabela e kombinimeve për koduesin me prioritet në fjalë, në formë të shkurtuar duket kështu:

T0 1 + + + +

T1 0 1 + + +

T2 0 0 1 + +

T3 0 0 0 1 +

T4 0 0 0 0 1

z4 0 0 0 0 1

z2 0 0 1 1 0

z1 0 1 0 1 0

Përmes simbolit + në tabelë është treguar se vlerat nën diagonale nuk kanë ndikim në gjenerimin e ekuivalentit binar të numrit rendor të terminalit, kur terminali me numër rendor më të madh kërkon qasje. Tabela komplete e kombinimeve me shprehjet e funksioneve përmes të cilave përshkruhet koduesi me prioritet si dhe qarku logjik përkatës janë dhënë në vijim.

Koduesit

203

T0 T1 T2 T3 T4 z4 z2 z1 0 0 0 0 0 + + + 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 1 0 0 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 1 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 1 1 0 0 0 1 0 1 0 0 1 1 0 1 0 1 1 1 0 0 0 1 1 0 0 0 1 0 0 1 1 0 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 0 1 1 1 1 1 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 1 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 0 1 1 0 0 1 0 1 1 0 0 1 1 1 0 1 1 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 1 0 0 1 1 1 1 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 0 1 1 1 0 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0

T0 T1 T1

+ 1 1 T3 0

0 1 1 0
T2

0 1 1 0

0 1 1 0

0 1 1 0

0 1 1 0
T2

0 1 1 0

0 1 T 4 1 0

Z4 = T4
T0 T1 T1

+ 0 0 T3 1

1 0 0 1
T2

1 0 0 1

0 0 0 1

0 0 0 1

1 0 0 1
T2

1 0 0 1

0 0 T 4 0 1

Z2 = T2T4 + T3 T4
T0 T1 T1

+ 0 0 T3 1

0 0 0 1
T2

0 0 0 1

1 0 0 1

0 0 0 1

0 0 0 1
T2

0 0 0 1

1 0 T 4 0 1

Z1 = T1T2T4 + T3 T4

204
T0 T1 T2 T3 T4

Qarqet kompjuterike

z1 z2

z4

Fig.5.7 Koduesi me prioritet
Nëse, p.sh., në hyrjet T0, T1, T2, T3 dhe T4 të koduesit me prioritet të dhënë më sipër nga terminalet e veçanta vjen vargu i sinjaleve 10110, mund të vëretohet se në dalje të tij fitohet numri binar 011, ekuivalenti decimal i të cilit i përgjigjet numrit rendor të terminalit T3. Në këtë mënyrë koduesi i jep prioritet terminalit T3, kundruall terminaleve T0 dhe T2, të cilat gjithashtu kanë dërguar sinjale me vlerën 1, përkatësisht kanë kërkesë për lidhje me kompjuterin qendror.

Dekoduesit 6 Dekoduesit e zakonshëm 206 Dekoduesi dynivelësh 212 Dekoduesi trenivelësh 213 Realizimi i dekoduesve kompleks 215 Realizimi i qarqeve përmes dekoduesve 217 .

1 2 n Dek n/m 1 2 Μ Μ m Fig.. në të gjitha daljet e tjera sinjali ka vlerën 0. Dekoduesi ka një zbatim të gjerë në qarqet digjitale komplekse.sh.6. decoder). shkurt njihen si dekodues n në m dhe skematikisht mund të paraqiten si në Fig. në të cilën përcillet vlera 1. Dekoduesit e zakonshëm Dekoduesit përmes së cilëve fjalët kodike n-bitëshe konvertohen në minformata elementare. quhen dekodues (ang.6. përkatësisht qarqet që përdoren për dekodimin e informatave të koduara. përmes dekoduesit mund të përcaktohet adresa e lokacionit të memories ku lexohet ose ku memorohet një e dhënë etj. P.1.206 Qarqet kompjuterike Qarqet logjike të cilat kanë funksione inverse me koduesit.1 Paraqitja skematike e dekoduesit Në bazë të vlerave që vijnë në n-hyrjet e dekoduesit zgjidhet njëra nga m≤ 2n daljet e tij. . kur njëkohësisht.

duke i marrë kombinimet e pashfrytëzuara si vlera arbitrare.6.Dekoduesit Shembull 207 Dekoduesi 3/4 përmes të cilit për fjalët kodike binare trebitëshe zgjidhen daljet përkatëse të ekuivalentëve decimal të numrave tek 1.2 Dekoduesi 3/4 i ekvivalentëve binar të numrave decimal 1. 2. 2. A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 1 + 1 0 + 0 0 + + 2 + 0 1 + 0 0 + + 4 + 0 0 + 1 0 + + 5 + 0 0 + 0 1 + + 1 = AC 2 =B 4 = A C A B C 5 = A C 1 2 4 5 Fig. 4 dhe 5 . 4 dhe 5.

208 Shembull Qarqet kompjuterike Dekoduesi 4/10 përmes të cilit për fjalët kodike të kodit NBCD zgjidhen shifrat ekuivalente decimale prej 0 deri më 9. A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 + + + + + + 1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 + + + + + + 2 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 + + + + + + 3 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 + + + + + + 4 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 + + + + + + 5 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 + + + + + + 6 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 + + + + + + 7 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 + + + + + + 8 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 + + + + + + 9 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 + + + + + + Pas minimizimit përmes procedurës së shfrytëzuar në shembullin paraprak. 0 = A BC D 1 = A B CD 2 = BCD 3 = BCD 4 = BC D 5 6 7 8 9 = = = = = BCD BCD BCD A D A D . duke marrë kombinimet e pashfrytëzuara si vlera arbitrare. për daljet e veçanta nga qarku fitohen shprehjet vijuese.

e cila në kodin NBCD i përgjigjet shifrës decimale 6.sh.decimal Shprehjet në bazë të të cilave është vizatuar qarku i dekoduesit të dhënë më sipër janë fituar përmes minimizimit të funksioneve me të cilat përshkruhen daljet e veçanta.Dekoduesit A B C D 209 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Fig. përkatësisht qarku logjik përkatës.6.. Për ta parë funksionimin e këtij qarku. fjalën kodike 0110 në hyrje të dekoduesit. funksionet me të cilat përshkruhet qarku logjik i dekoduesit janë të barabarta me mintermat e numrave rendorë të daljeve përkatëse.3 Dekoduesi NBCD . Mund të gjendet lehtë se vargu i vlerave të sinjaleve në dalje të qarkut është 0000001000. Nëse dekoduesi ka n-hyrje dhe saktësisht m=2n dalje. p. le ta marrim. . përkatësisht se vetëm në daljen me numër rendor 6 vlera e sinjalit është 1.

A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0 2 0 0 1 0 0 0 0 0 A 3 0 0 0 1 0 0 0 0 B 4 0 0 0 0 1 0 0 0 5 0 0 0 0 0 1 0 0 C 6 0 0 0 0 0 0 1 0 7 0 0 0 0 0 0 0 1 0= 1= 2= 3= 4= 5= 6= 7= ABC A BC ABC A BC ABC A BC ABC A BC 0 1 2 3 4 5 6 7 Fig.6. p.210 Shembull Qarqet kompjuterike Dekoduesi 3/8 përmes të cilit për ekuivalentët binarë të shifrave decimale prej 0 deri në 7 zgjidhen daljet të cilat u përkasin shifrave në sistemin oktal të numrave. se në hyrjet A. Si rezultat. . vetëm në daljen me numër rendor 2 do të paraqitet sinjali me vlerën 1.4 Dekoduesi binar-oktal Për ta vërtetuar saktësinë e punës së dekoduesit të dhënë më sipër. le të marrim.. B dhe C të tij aplikohet vargu i vlerave 010.sh.

Dekoduesit 211 kurse sinjalet në daljet e tjera do të kenë vlerën 0. nëse ata vërehen si numra të sistemit decimal. Shembull Dekoduesi 4/10 përmes të cilit gjenden 9-komplementet e fjalëve kodike të kodit NBCD. A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 + + + + + + 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 + + + + + + 2 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 + + + + + + 3 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 + + + + + + 4 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 + + + + + + 5 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 + + + + + + 6 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 + + + + + + 7 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 + + + + + + 8 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 + + + + + + 9 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 + + + + + + 0= AD 1= AD 2 = BCD 3 = BCD 4 = BCD 5 = BCD 6 = BCD 7 = BCD 8 = A BCD 9 = A BCD . Dekoduesi mund të përdoret edhe për gjetjen e vlerës komplementare të një numri. përkatësisht vargu i sinjaleve dalëse do të jetë 00100000.

. për fjalën kodike 0101.212 A B C D Qarqet kompjuterike 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Fig. Me qëllim të eliminimit të këtij problemi.9-komplementi Tabela e kombinimeve e dhënë më sipër është plotësuar duke i gjetur 9-komplementet e ekuivalentëve decimalë të fjalëve kodike të veçanta. në tabelën e kombinimeve. 9-komplementi përkatës gjendet duke shfrytëzuar shprehjen e dhënë më parë: N 9 = 101 − 100 − 5 = 4 Si rrjedhim.5 Dekoduesi NBCD . për fjalën kodike 0101 ekuivalenti decimal i së cilës është numri 5. Te dekoduesit njënivelësh me më shumë hyrje rritet numri i hyrjeve në elementet logjike brenda tyre. Dekoduesi dynivelësh Dekoduesit e dhënë më sipër paraqesin dekodues njënivelësh (ang.sh. kurse në krejt daljet e tjera merret sinjali me vlerën 0.6. përdoren . Kështu. p. one-level decoder). sinjali me vlerën 1 merret në daljen 4.

. shihet se këtu numri i hyrjeve në elementet e veçanta brenda qarkut është reduktuar në dy. ai mund të realizohet si dekodues trenivelësh. decoding tree). sepse elementet logjike janë grupuar në dy nivele të veçanta. i realizuar si dekodues dynivelësh. përkatësisht pema dekoduese përkatëse do të ketë degë të vendosura në më shumë nivele. Dekoduesi trenivelësh Nëse në hyrje të dekoduesit paraqiten 4 variabla. Nëse ky qark krahasohet me dekoduesin me funksion të njëjtë. Shembull Dekoduesi 3/8.6 Dekoduesi dynivelësh binar-oktal Qarku i fituar paraqet dekoduesin dynivelësh. tree decoder). përmes së cilit për ekuivalentët binarë të shifrave decimale prej 0 deri në 7 zgjidhen daljet të cilat u përkasin shifrave në sistemin oktal të numrave. ose dekodues pemë (ang. Shembull Dekoduesi 4/16.Dekoduesit 213 dekoduesit dynivelësh (ang. kur ky numër është i madh. gjë që ka rëndësi për rastet e dekoduesve me më shumë hyrje. two-stage decoder).6. të cilët njihen edhe si pemë dekoduese (ang. B C ABC ABC ABC ABC ABC ABC ABC ABC 0 1 2 3 4 5 6 7 A AB AB AB AB Fig. përmes të cilit për ekuivalentët binarë të shifrave decimale prej 0 deri në 15 zgjidhen daljet të cilat u përkasin numrave decimalë përkatës. i cili është dhënë më parë.

214 A B C D Qarqet kompjuterike 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Fig.6.7 Dekoduesi trenivelësh binar-decimal .

Dekoduesit 215 Realizimi i dekoduesve kompleks Dekoduesit më kompleks realizohen rregullisht duke shfrytëzuar disa dekodues më të vegjël dhe elemente logjike për realizimin e ndërlidhjeve të nevojshme mes tyre. Dekoduesi 2 në 4 A 0 0 1 1 B f0 0 1 1 0 0 0 1 0 A B f1 0 1 0 0 f2 0 0 1 0 f3 0 0 0 1 f0 = A B f1 = A B f2 = A B f3 = A B f0 f1 f2 f3 Fig.8 Dekoduesi 2/4 . përmes të cilit gjenden ekuivalentët decimalë të numrave binarë katërshifror. i realizuar përmes dy dekoduesve 2/4. Shembull Dekoduesi 4/16.6.

sepse kur vizatohen.9 Dekoduesi 4/16 i realizuar me dekodues 2/4 Dekoduesit e tillë quhen edhe dekodues matricorë (ang.. njërin në drejtim të boshtit x e tjetrin në drejtim të boshtit y. matrix decoder).sh. duke i vendosur dy dekoduesit elementarë.216 Dekoduesi 4 në 16 AB A Dek 2/4 Qarqet kompjuterike AB AB AB B CD C Dek 2/4 CD CD CD D 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Fig. P. elementet për ndërlidhje mund të shpërndahen ashtu që të duken si elemente të një matrice.6.6.10 Dekoduesi matricor 4/16 . dekoduesi i realizuar në shembullin e mësipërm mund të vizatohet edhe kështu: AB Dek 2/4 (dekoduesi y) A 0 AB 4 AB 8 AB 12 CD 13 CD 14 CD 9 10 11 15 5 6 7 1 2 3 B CD Dek 2/4 (dekoduesi x ) C D Fig.

12) V = ∑ m 1(1 .14) y = ∑ m 1(1 . 6. Në këtë mënyrë. 9.2 .2 .2 . 217 Realizimi i qarqeve përmes dekoduesve Dekoduesi me saktë n-hyrje dhe 2n-dalje mund të shfrytëzohet për realizimin e funksioneve të ndryshme logjike.11 .7 .8) Z = ∑ m 1(1 .10 .11 . sepse në çdo dalje të dekoduesit të tillë fitohet një mintermë e caktuar. duke shfrytëzuar elementet logjike OSE.Dekoduesit Nga figura e dhënë më sipër shihet se në këtë rast kemi të bëjmë me një dekodues matricor 4 x 4.15) .13 .5 .5 .13. Shembull Qarku logjik përmes të cilit gjendet 2-komplementi (XYZV)2 i numrit hyrës (ABCD)2. përmes shumës së mintermave të caktuara.4 . Në dalje të qarkut është paraparë edhe dalja e veçantë R. 9.5 . 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 R 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 X 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 Y 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 Z 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 V 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 R = ∑ m 1(0) X = ∑ m 1 (1 . 6. Për realizimin e këtij qarku logjik është përdorur një dekodues 4/16 dhe elementet logjike OSE.4 .7 .10 . mund të gjenden vlerat e funksioneve logjike. në të cilën fitohet vlera e derdhjes që paraqitet gjatë komplementimt të numrit 0000.3.3. 9.3.

sh. gjatë vizatimit të qarqeve logjike të realizuara përmes dekoduesve. p.11 Qarku për gjetjen e 2-komplementit i realizuar me dekodues Nga qarku logjik i dhënë më sipër shihet se hyrjet e elementeve për mbledhje janë të ngarkuara mjaft. Kështu.11.10 do të duket si në Fig.6. elementet OSE nuk vizatohen..6. qarku i dhënë në Fig. Në praktikë. gjë që mund të eliminohet duke përdorur struktura të lidhjes së elementeve logjike në më shumë nivele. por lidhjet përkatëse në dalje të dekoduesit shënohen me pika. .218 Qarqet kompjuterike A B Dek 4/16 C D 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 R X Y Z V Fig.6.

të cilat marrin pjesë në shprehjen e funksionit përkatës. Shembull Qarku logjik i realizuar përmes një dekoduesi 4/16.12 Paraqitja e thjeshtuar e qarkut me dekodues Nëse qarku që duhet realizuar është përcaktuar përmes funksioneve logjike. me të cilin përcaktohet funksioni: f = BD + BC + ACD Për gjetjen e mintermave të plota. për realizimin e tij përmes dekoduesit funksionet duhet të shprehen përmes shumës së mintermave të plota.Dekoduesit 219 A B C D Dek 4/16 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 R X Y Z V Fig. shfrytëzohen diagramet kohore të vizatuara për të gjitha kombinimet e mundshme të variablave hyrëse.6. përkatësisht shumës së numrave rendorë të mintermave. .

10) .2 .1 .6. 6. 9.220 A Qarqet kompjuterike B C D A B C D BD BC AC D f Fig.8 .13 Diagramet kohore për të gjitha kombinimet e mundshme të variablave hyrëse Nga diagramet kohore të dhënë më sipër mund të nxirret shprehja e funksionit dalës f si shumë e mintermave të plota me vlerë 1: f = ∑ m 1(0 .

14 Realizimi i funksionit duke e shfrytëzuar dekoduesin Gjatë realizimit të qarqeve logjike. A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 p 0 1 1 0 1 0 0 1 P = A BC + A BC + A B C + A BC . përveç dekoduesve mund të shfrytëzohen edhe elemente logjike të zakonshme. Për realizimin e qarkut shfrytëzohet edhe një dekodues 2/4.6.Dekoduesit 221 A B C D Dek 4/16 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 f Fig. Shembull Qarku logjik përmes të cilit gjenerohet shifra për çiftësi para numrave binarë 3-shifror.

6.15 Dekoduesi në qarkun për gjenerimin e shifrave për çiftësi .222 AB A Dek Qarqet kompjuterike AB 2/4 AB AB B C p Fig.

Konvertuesit e kodeve 7 Konvertuesit e zakonshëm 224 Konvertuesit paralelë 240 .

për paraqitjen e informatave elementare shfrytëzojnë kode të ndryshme.7.1 Paraqitja skematike e konvertuesit . për ta siguruar kompatibilitetin e nevojshëm.224 Qarqet kompjuterike Sistemet e ndryshme digjitale. Konvertuesit e zakonshëm Konvertuesit e fjalëve kodike m-shifrore të një kodi. gjatë komunikimit mes tyre. njihen si konvertues m në n dhe skematikisht paraqiten si në Fig. në fjalë kodike nshifrore të kodit tjetër.7. përmes qarqeve të cilët njihen si konvertues të kodeve (ang.1. Por. 1 2 m Konv m/n 1 2 Μ Μ n Fig. bëhet konvertimi i kodeve. code converter). ose edhe njësitë e veçanta brenda tyre.

nëse fjalët kodike të cilat nuk përdoren merren si arbitrare.Konvertuesit e kodeve 225 Shembull Konvertuesi i kodit NBCD në kodin Excess-3. A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 X 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 + + + + + + A Y 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 + + + + + + Z 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 + + + + + + V 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 + + + + + + A 0 0 0 C 0 0 1 1 1 B + + + + 1 1 D + + X = A + BD + BC A 0 1 1 C 1 1 0 0 0 B + + + + 0 1 D + + y = BCD + BD+ BC A 1 0 1 C 0 1 0 1 0 B + + + + 1 0 D + + 1 0 0 C 1 1 0 0 1 B + + + + 1 0 D + + Z = CD + C D V=D .

. Nënkuptohet. le të marrim.7.7.226 C A B 0 1 1 D 0 Qarqet kompjuterike 0 1 1 0 0 0 Y 0 0 0 0 1 V Z X Fig. Mund të provohet se në dalje të qarkut do të merret fjala kodike 1001. sepse gjatë punës normale nuk mund të ndodhë që në hyrje të qarkut të paraqiten kombinime të tilla. se në hyrje të tij vjen fjala kodike 0110. të cilat nuk janë fjalë kodike të kodit NBCD. p.Excess-3 Që të jetë më e qartë mënyra e funksionimit të qarkut logjik të dhënë në Fig.2.. në dalje do të fitohen kombinime arbitrare dhe që nuk kanë rëndësi. për kombinimet e vlerave në hyrje të qarkut.sh. Nga kjo shihet se për çdo kombinim ABCD të fjalëve kodike në hyrje të qarkut do të fitohet kombinimi përkatës XYZV i fjalëve kodike në dalje të qarkut.2 Konvertuesi NBCD . gjë që i përgjigjet asaj që është shënuar në tabelën e kombinimeve që u dha më parë.

227 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 X + + + 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 + + + Y + + + 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 + + + Z + + + 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 + + + V + + + 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 + + + X = AB + ACD A + + 0 C + 0 0 1 0 B 1 + + + 1 1 D 0 1 Y = AC + AD + BCD Z = CD + CD V=D . i kundërt me atë që u dha në shembullin paraprak.Konvertuesit e kodeve Shembull Konvertuesi i kodit Excess-3 në kodin NBCD.

7. Shembull Konvertuesi i kodit 4221.228 A B 0 1 C 1 D 0 Qarqet kompjuterike 0 1 0 0 0 0 0 0 1 1 0 1 V Z 0 X Y Fig.3 Konvertuesi Excess-3 . A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 p 0 1 1 0 + + 1 0 + + a 0 0 0 0 + + 0 0 + + b 1 1 1 1 + + 1 1 + + c 1 1 1 1 + + 1 1 + + d 0 0 0 0 + + 0 0 + + e 0 0 0 0 + + 1 1 + + f 0 0 1 1 + + 0 0 + + g 0 1 0 1 + + 0 1 + + . në kodin ASCII. Për këtë arsye mund të realizohen edhe konvertues të kodeve te të cilët gjatësia e fjalëve kodike në hyrje dhe në dalje nuk është e njëjtë. tek i cili është shtuar edhe shifra për paritet P. Për fjalët kodike që nuk përdoren merren vlera arbitrare.NBCD Paisjet ose komponentet e paisjeve që komunikojnë mes vete nuk është e domosdoshme të shfrytëzojnë kode me fjalë kodike të cilat kanë gjatësi të njëjtë.

Konvertuesit e kodeve 229 1 1 1 1 1 1 A 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 0 1 0 1 0 1 + + 0 1 1 0 + + 0 0 0 0 + + 1 1 1 1 + + 1 1 1 1 A + + 0 0 1 1 + + 1 1 0 0 + + 1 1 0 0 + + 0 1 0 1 A 0 1 0 C 1 + + 0 1 B 0 1 0 1 + + D + + 0 0 0 C 0 + + 0 0 B 0 0 0 0 + + D + + 1 1 1 C 1 + + 1 1 B 1 1 1 1 + + D + + P = CD + CD A a=0 A b=1 A 1 1 1 C 1 + + 1 1 B 1 1 1 1 + + D + + 0 0 0 C 0 + + 0 0 B 0 0 1 1 + + D + + 0 0 0 C 0 + + 1 1 B 1 1 0 0 + + D + + c = 1 A d = AC e = AB + AC 0 0 1 C 1 + + 0 0 B 1 1 0 0 + + D + + A 0 1 1 C 0 + + 1 0 B 0 1 1 0 + + D + + f = AC + BC g=D .

për fjalën kodike 1100 në daljet abcdefg duhet të fitohet vargu i shifrave binare 00110110. tensioni +5V). janë realizuar përmes një elementi OSE.ASCII Te qarku i dhënë më sipër funksionet b dhe c. në hyrjet e të cilit vijnë vlerat e variablës dhe të kovariablës përkatëse.7.. për kombinimet të cilat nuk janë fjalë kodike të kodit BCD 4221 në dalje të qarkut fitohen vargje të vlerave binare të cilat nuk janë të përdorshme. nëse në hyrje të tij aplikohen fjalët kodike të kodit BCD 4221. Kështu. sepse numri i njësheve në fjalën kodike të kodit ASCII është çift. . në këtë rast fitohet shifra binare 0. Si vlerë 1 mund të merret direkt edhe vlera e sinjalit me të cilin paraqitet vlera logjike 1 (p. Kurse.sh. p. gjë që shihet edhe në tabelën përkatëse.sh. Funksionimi i qarkut logjik të konvertuesit që u dha më sipër mund të vërtetohet.4 Konvertuesi 4221 . B dhe B .sh. Në daljen P të qarkut. p.230 A 1 B 1 C 0 D 0 Qarqet kompjuterike 0 P 0 1 1 0 a b c d 1 1 e f 0 g Fig. të cilat gjatë gjithë kohës kanë vlerën 1. sepse: B + B = 1 ku nuk ka rëndësi se cila prej 4 variablave merret për gjenerimin e kësaj vlere.

siç janë.sh. gjë që më së miri shihet në shembujt vijues. kurse për kombinimet e vargjeve binare. Shembull Konvertuesi i kodit ciklik jokomplet. A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 X 0 + + 0 0 + 0 0 1 + + 0 1 + 0 0 Y 0 + + 1 0 + 0 0 0 + + 1 0 + 1 1 Z 0 + + 0 0 + 1 1 0 + + 0 0 + 1 1 A V A 0 0 0 1 1 0 0 0 0 + + + + + + + + + D D + 0 0 0 0 1 0 1 1 C 0 C + 0 0 + + 0 1 + 1 B B + 0 X = AC Y = AC + BC 1 A A 1 0 0 0 0 0 1 0 1 + + + + + + + + + D D + 0 1 1 0 0 1 0 1 C C 1 + 1 1 + + 0 1 + 0 B B + 1 Z = BC V = AB + ACD + ABC + ABD 0 . të cilat nuk i takojnë kodit ciklik të dhënë.. Për realizimin e konvertuesit shfrytëzohen vetëm elemente logjike universale JODHE. p. elementet logjike universale. i cili është përcaktuar kështu: AB CD 00 01 11 10 4 3 2 6 7 5 01 11 10 1 8 0 9 në numra binarë natyrorë prej 0 deri në 9. ose qarqet logjike të konvertuesve të kodeve mund të realizohen edhe përmes dekoduesve.Konvertuesit e kodeve 231 Gjatë realizimit të konvertuesve të kodeve mund të përdoren elemente logjike të caktuara. merren vlera arbitrare.

232 Qarqet kompjuterike Pas konvertimeve të dyfishta. shprehjet e funksioneve dalëse në formën e tyre përfundimtare duken kështu: X = AC Y = AC ⋅ BC Z = BC v = A B ⋅ ACD ⋅ ABC ⋅ ABD A B C D X Y Z V Fig.5 Konvertuesi i kodit ciklik në numra binar .7.

15) d = ∑ m 1(0.9.11) b = ∑ m 1(5. A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 a 0 + + + 1 1 1 1 0 0 1 1 + + + 0 b 0 + + + 0 1 1 1 1 1 0 0 + + + 1 c 1 + + + 1 0 0 1 1 1 0 1 + + + 0 d 1 + + + 1 0 1 0 0 1 1 0 + + + 1 e 1 + + + 0 1 0 0 1 0 1 1 + + + 1 a = ∑ m 1(4.8.5.Konvertuesit e kodeve 233 Shembull Konvertuesi i kodit BCD 84-2-1.7.6.7.8.5.7.9.10.9.4.15) .10.11) c = ∑ m 1(0.15) e = ∑ m 1(0. i realizuar përmes dekoduesit 4 në 16.10.8.4.6.11.6. në kodin 3 prej 5.

c dhe d përmes lidhjeve ekzistuese të qarkut. sinjali me vlerën 1 në daljen 9 të dekoduesit do të përcillet edhe në daljet b. se në hyrjet ABCD të tij aplikohet fjala kodike 1001.6 Konvertuesi i kodit 84-2-1 në kodin 3 prej 5 Për ta kuptuar punën e qarkut të vizatuar. në fjalë kodike të kodit të Gray-it.7. le të marrim. vetëm në daljen 9.234 Qarqet kompjuterike A B C D Dek 4/16 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 a b c d e Fig. duke shfrytëzuar vetëm elemente logjike ekskluziv-OSE. përkatësisht vargu i sinjaleve dalëse nga dekoduesi është 0000000001000000. kurse në të gjitha daljet e tjera sinjali ka vlerën 0. do të paraqitet sinjali me vlerë numerike 1. përkatësisht vargu i sinjaleve në dalje të qarkut është 01110..sh. Në dalje të dekoduesit. Gjatë realizimit të konvertuesve mund të përdoren edhe elemente logjike speciale. . Shembull Konvertuesi i numrave binarë 4-shifror të kodit binar natyror. p. siç janë eksluziv-OSE dhe ekskluziv-DHE. Nëse shihet vizatimi i qarkut logjik.

Konvertuesit e kodeve 235 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 A Binar B C 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 X 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 Gray Y Z 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 0 1 0 1 0 0 0 0 V 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 A C B 1 1 1 1 x=A 1 1 D 1 1 C 1 1 1 1 B 1 1 D 1 1 y = AB + A B = A⊕B A A 1 1 1 1 1 C 1 B 1 1 D C 1 1 1 1 1 1 1 1 B D z = BC + BC = B⊕C v = CD + CD = C⊕D .

në kodin NBCD.236 Qarqet kompjuterike A B C D x y z v Fig. Shembull Konvertuesi i kodit të Gray-it. i cili është dhënë në kolonën e parë të tabelës vijuese.7 Konvertuesi i numrave natyror në kodin e Gray-it Qarqet logjike mund të thjeshtësohen edhe në drejtim të asaj që për disa prodhime logjike të njëjta të përdoret vetëm një element logjik dhe pastaj dalja e tij të përdoret sa herë që nevojitet prodhimi përkatës.7. A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 Gray B C 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 1 0 1 0 D 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 X 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 NBCD Y Z 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 V 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 .

Konvertuesit e kodeve 237 A A C B 1 1 + + x = A + + D + + C + 1 + 1 D 1 + + 1 + + B y = AB A A 1 1 C 1 1 B + + D + + + + + 1 + D 1 + + C + + 1 1 1 B Z = B C + ABC v = ABC D + B C D + AD + BCD + BCD Shprehjet e funksioneve dalëse mund të shkruhen edhe kështu: X=A y = AB Z = BC + YC V = D(B C + Y C)+ D(A + B C + B C) = D Z + D(A + B C + B C) .

i cili e paraqet ekuivalentin e numrit decimal 12..238 Qarqet kompjuterike Fig. Kështu.8 Konvertuesi Gray . . në numra decimalë.7. Shembull Konvertuesi i kodit binar me fjalë kodike 4-shifrore.sh. të cilët shprehen përmes kodit NBCD. për numrin binar 1100 në 8 daljet e qarkut logjik fitohet vargu i shifrave binare 0001 0010. për gjenerimin e kësaj vlere mund të përdoret një element logjik DHE. në një ose më shumë dalje të kovertuesit. vlerat dalëse janë 0. të shprehur në kodin NBCD.: A ⋅ A = 0 Si vlerë 0 mund të merret edhe sinjali përmes të cilit paraqitet vlera logjike 0. tensioni 0V. në hyrjet e të cilit lidhet njëra nga variablat dhe komplementi i saj. p.NBCD Nëse për të gjitha kombinimet e mundshme të vlerave hyrëse. p. sepse.sh. p.sh.

Konvertuesit e kodeve 239 N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Binar A B C 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 1 1 1 0 0 1 0 0 1 0 1 1 0 1 1 1 0 1 1 0 1 1 1 1 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 a 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 b 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 c 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 NBCD d e 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 f 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 1 1 g 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 h 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 a=0 b=0 c=0 A A C B 1 1 D 1 1 1 1 1 1 C B D d = AB + AC A A e = AB C A C B 1 1 D 1 1 1 1 1 1 C 1 1 1 1 B D C 1 1 1 1 D 1 1 1 1 B f = AB + BC g = ABC + AC h = D .

gjatë konvertimit të tij në kodin binar dhe anasjelltas mund të përdoren qarqe logjike që paraqesin konvertues paralelë. .240 A B C D Qarqet kompjuterike a b c d e f g h Fig.9 Konvertuesi i numrave binar në numra decimal të shprehur në kodin NBCD Konvertuesit paralelë Meqë te kodi i Gray-it fjalët kodike të njëpasnjëshme dallohen vetëm në një pozicion.7.

. për fjalën kodike binare 0110 shifrat e fjalës kodike përkatëse 0101 në kodin e Gray-it gjinden kështu: g4 = 0 ⊕ 0 = 0 g3 = 1 ⊕ 0 = 1 g2 = 1 ⊕ 1 = 0 g1 = 0 ⊕ 1 = 1 .sh. fjala kodike përkatëse g4g3g2g1 në kodin e Gray-it mund të gjendet përmes shprehjeve: g4 = b4 ⊕ b5 g3 = b3 ⊕ b4 g 2 = b 2 ⊕ b3 g1 = b1 ⊕ b2 ku b5=0 është shifra e 5-të në fajlët kodike të kodit binar. Kështu. sikur ato të kishin gjatësi 5-shifrore. p.Konvertuesit e kodeve 241 Konvertuesi binar-Gray Duke pasur parasysh tabelën e raportit të fjalëve kodike të kodit binar natyror dhe të kodit të Gray-it: A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 NBCD B C 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 x 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 Gray y z 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 1 0 1 0 v 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 nëse fjala kodike binare shënohen me b4b3b2b1.

7.10. b5 b4 b3 b2 b1 g5 g4 g3 g2 g1 Fig.242 Prej këtu. mund të nxirret shprehja e përgjithshme: Qarqet kompjuterike g k = bk ⊕ bk + 1 = b k ⋅ b k + 1 + bk ⋅ bK + 1 ku për k=4. vlera bk+1=0.10 Konveruesi paralel binar . qarku logjik i konvertuesit paralel binar-Gray do të duket si në Fig. Duke pasur parasysh shprehjen e dhënë. A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 Gray B C 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 1 0 1 0 D 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 X 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 NBCD Y Z 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 v 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 Mbështetur në principin e konvertimit binar-Gray të dhënë më sipër. shifrat e fjalëve kodike gjatë konvertimit Gray-binar mund të gjenden përmes shprehjeve: .Gray Konvertuesi Gray-binar Raporti në mes të fjalëve kodike të kodit të Gray-it dhe atij binar është dhënë në tabelën vijuese.7.

vlera bk+1=0. në formë të përgjithshme mund të përcaktohen me shprehjen: bk = gk ⊕ bk+1 = gk ⋅ bk+1 + gk ⋅ bK+1 ku për k=4. në dalje të tij fitohet fjala 0110. g5 g4 g3 g2 g1 b5 b4 b3 b2 b1 Fig. e cila i përket kodit binar. p.11. meqë fjalët kodike janë 4-shifrore. .. Mbështetur në shprehjen e dhënë. qarku logjik i konvertuesit paralel Gray-binar do të duket si në Fig.7.Konvertuesit e kodeve 243 b4 b3 b2 b1 = g4 ⊕ b5 = g3 ⊕ b4 = g2 ⊕ b3 = g1 ⊕ b 2 ku b5=0.7.sh. në hyrje të konvertuesit zbatohet fjala kodike 0101. Shprehjet e dhëna më sipër.11 Konvertuesi paralel Gray-binar Nëse. Shifrat e veçanta të kësaj fjale kodike mund të gjenden përmes shprehjeve të dhëna më sipër: b4 b3 b2 b1 = 0⊕0 = 0 = 1⊕ 0 = 1 = 0⊕1 = 1 = 1⊕1 = 0 ose edhe direkt në daljet e konvertuesit. nëse në hyrje të tij zbatohet fjala kodike në fjalë.

Indikatorët 8 Indikatori 7-segmentësh 244 Indikatori 9-segmentësh 252 .

Indikatori 7-segmentësh Në formë të përgjithshme. duke lidhur dioda ndriçuese në daljet e qarqeve. p.. siç janë. Qarqet përmes të cilëve komandohet puna e elementeve ndriçuese të indikatorëve paraqesin dekodues. përkatësisht dioda që emetojnë dritë (nga Light Emiting Diode. pikash ose katrorësh ndriçues. p.1 Gjenerimi i 9 shifrave decimale në indikatorin 7-segmentësh . Por. përmes ndriçimit të segmenteve të caktuara. në dalje të tyre mund të merren gjithashtu si sinjale binare. këto rezultate mund të paraqiten edhe në një formë të dukshme. ose indikatorë të tjerë me elemente ndriçuese. indikatorët me një numër të caktuar segmentesh.8. LED).sh. shifrat decimale në këtë mënyrë: Fig.244 Qarqet kompjuterike Rezultatet që fitohen me përpunimin e informatave që vijnë në hyrjet e qarqeve logjike në formë të sinjaleve binare. indikatori 7-segmentësh duket kështu: a f e d g b c Në të. mund të gjenerohen.sh.

Indikatorët Për komandimin e ndriçimit të segmenteve të veçantë duhet të realizohet qarku logjik përkatës. A 0 0 0 0 A B B 0 0 0 0 Numri 0 1 2 3 A B a 1 0 1 1 b 1 1 1 1 c 1 1 0 1 d 1 0 1 1 e 1 0 1 0 A f 1 0 0 0 g 0 0 1 1 A B 1 1 0 1 1 1 1 1 B 1 0 1 1 1 1 0 1 a = A + B A B b = 1 c = A + B d = A + B 1 1 0 0 e = B f = A B g = A A 1 B 1 0 0 1 1 1 0 0 1 a b c d e f g . nëse në hyrje të qarkut aplikohen ekuivalentët binarë përkatës. Shembull 245 Dekoduesi përmes të cilit në indikatorin 7-segmentësh gjenerohen shifrat decimale prej 0 deri në 3.

A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 Numri 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 - a 1 0 1 1 0 1 1 1 1 1 + + + + + + b 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 + + + + + + c 1 1 0 1 1 1 1 1 1 1 + + + + + + d 1 0 1 1 0 1 1 0 1 1 + + + + + + e 1 0 1 0 0 0 1 0 1 0 + + + + + + f 1 0 0 0 1 1 1 0 1 1 + + + + + + g 0 0 1 1 1 1 1 0 1 1 + + + + + + Këtu. . nëse në hyrje të qarkut aplikohen fjalët kodike përkatëse të kodit NBCD.246 Qarqet kompjuterike Fig. i cili është aplikuar në hyrjet A dhe B të qarkut. Shembull Dekoduesi përmes të cilit në indikatorin 7-segmentësh gjenerohen shifrat decimale prej 0 deri në 9.2 Dekoduesi për gjenerimin e 4 shifrave decimale në indikatorin 7-segmentësh Numri 3 që është paraqitur në indikator. i përgjigjet kombinimit të vlerave hyrëse 11.8. për kombinimet që aplikohen në hyrje të cilat nuk janë fjalë kodike të kodit NBCD. vlerat dalëse përkatëse janë marrë si vlera arbitrare (+).

Indikatorët A A A 247 1 0 1 C 1 0 1 1 1 B + + + + 1 1 D + + 1 1 1 C 1 1 0 1 0 B + + + + 1 1 D + + 1 1 1 C 0 1 1 1 1 B + + + + 1 1 D + + a = A + B D + C + BD b = B + CD + C D c = B + C + D A A 1 0 1 C 1 0 1 0 1 B + + + + 1 1 D + + 1 0 0 C 1 0 0 0 1 B + + + + 1 0 D + + d = A + B D + BC + CD + B CD e = B D + CD A A 1 0 0 C 0 1 1 0 1 B + + + + 1 1 D + + 0 0 1 C 1 1 1 0 1 B + + + + 1 1 D + + f = A + BC + C D + BD g = A + BC + BD + B C .

p. kështu: d e g f c b a .8.sh..248 A B C D Qarqet kompjuterike a b c d e f g Fig.3 Dekoduesi për gjenerimin e shifrave decimale në indikatorin 7-segmentësh Indikatori 7-segmentësh mund të ketë edhe organizim tjetër të segmentëve brenda tij.

shigjetat. .14 për h=15 Për realizimin e qarkut logjik shfrytëzohet dekoduesi 4 në 16.10. gjenerohen simbolet: për h=0 për h=1.sh..2.8 për h=9.13.7. p.5. për vlerat e ndryshme hyrëse h=(ABCD)2. siç janë.6.11 për h=12. Shembull Qarku logjik përmes të cilit në indikatorin 7-segmentësh të dhënë më sipër.Indikatorët 249 d e g f c a b Në një indikator të tillë. mund të gjenerohen edhe simbole të caktuara.3 për h=4. me zgjedhjen e kombinimeve të caktuara të segmenteve.

12 − 15) f=e g = ∑ m 1(0 − 3.250 Qarqet kompjuterike N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D Simboli a 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 b c d e f g 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 15 1 a = ∑ m 1(9 − 14) c = ∑ m 1(1 − 8) b = ∑ m 1(4 − 11) d = ∑ m 1(1 − 3.15) .9 − 11 .12 − 14) e = ∑ m 1(4 − 8 .

Indikatorët 251 1 A 0 B 1 C Dek 4/16 0 D 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 d e g f c a b Fig. .8.4 Qarku për gjenerimin e simboleve të ndryshme në indikatorin 7-segmentësh Shigjeta që shihet në vizatimin e dhënë më sipër fitohet nëse në hyrje të qarkut aplikohet kombinimi i vlerave binare 1010.

K.252 Qarqet kompjuterike Indikatori 9-segmentësh Organizimi i segmenteve në indikatorin 9-segmentësh duket kështu: s1 s6 s7 s8 s5 s4 s9 s2 s3 Për realizimin e qarkut logjik përmes të cilit do të ndriçohen kombinime të caktuara të segmenteve brenda indikatorit. duhet ndjekur procedurat e dhëna më sipër. L. për ndriçimin e segmenteve te indikatorët 7-segmentësh. R. përmes të cilit në indikatorin 9-segmentësh të treguar më sipër do të gjenerohen shkronjat: P. S dhe U. duke zbatuar në hyrje të qarkut për secilën nga shkronjat e dhëna fjalët kodike të përcaktuara përmes tabelës: AB CD 00 01 11 10 00 P S 01 11 10 K L U R . Shembull Qarku logjik.

Indikatorët 253 Kodi Simboli Segmenti D 0 1 1 1 0 0 s1 1 0 1 0 1 0 s2 1 0 1 0 0 1 s3 0 0 0 0 1 1 A A 0 0 1 0 1 1 B 0 1 0 0 0 1 A C 0 0 1 1 0 1 s4 0 0 0 1 1 1 s5 1 1 1 1 0 1 s6 1 1 1 1 1 1 s7 0 1 0 0 0 0 s8 1 0 1 0 1 0 A s9 0 1 1 0 0 0 1 + 0 C + + 0 + + B + + + 0 1 + D 1 + 1 + 0 C + + 0 + + B + + + 1 0 + D 1 + 0 + 0 C + + 0 + + B + + + 1 1 + D 0 + s1 = AB + C D A s2 = AD + AC A s3 = AD A 0 + 1 C + + 0 + + B + + + 1 1 + D 0 + 1 + 1 C + + 1 + + B + + + 1 0 + D 1 + 1 + 1 C + + 1 + + B + + + 1 1 + D 1 + s4 = AD + AC A s5 = A + C A s6 = 1 A 0 + 0 C + + 1 + + B + + + 0 0 + D 0 + 1 + 0 C + + 0 + + B + + + 0 1 + D 1 + 0 + 0 C + + 1 + + B +× 0 + + D + 1 0 + s7 = CD s8 = AD + C D s9 = AD + CD .

254 A 0 B 1 C 0 D 1 Qarqet kompjuterike s1 0 s2 0 s3 s4 s5 s6 s7 s8 s9 0 0 1 1 1 0 1 Fig. . i cili është aplikuar në hyrje të qarkut.8. që është paraqitur në indikator.5 Qarku për gjenerimin e shkronjave në indikatorin 9-segmentësh Shkronja K. i përgjigjet kombinimit të vlerave hyrëse 0101.

Multiplekserët 9 Multiplekseri 2/1 256 Multiplekseri 4/1 258 Multiplekseri 8/1 259 Multiplekseri me numër të çfarëdoshëm hyrjesh 261 Multiplekserët me më shumë hyrje 263 Multiplekseri shumëbitësh 265 Sinteza e qarqeve përmes multiplekserëve 270 Qarqe të ndryshme të realizuara me multiplekser 278 .

9. përmes multiplekserit 2 në 1. ashtu që vargu i ri të formohet duke marrë informatat elementare suksesivisht nga njëri dhe vargu tjetër. sipas një radhe të caktuar. multiplexer) është qark digjital. i cili shkurt shënohet edhe si 2/1.256 Qarqet kompjuterike Multiplekseri (ang. i cili. Gjithashtu.. gjatë përdorimit të njëkohëshëm të një kompjuteri nga më shumë shfrytëzues.1 Paraqitja skematike e multiplekserit Përmes multiplekserit mundësohet përdorimi i një kanali transmetues të informatave nga më shumë shfrytëzues njëkohësisht. duke shfrytëzuar nsinjale seleksionuese. time-sharing). qasja në kompjuter bëhet me ndërmjetësimin e multiplekserit adekuat. Shembull Multiplekseri 2/1. përmes së cilit informatat elementare që . informatat nga 2n-hyrjet e tij i përcjell në daljen d. 1 2 2n Mx 2n / 1 d Μ Fig. në regjimin e punës me ndarje kohe (ang. Multiplekseri 2/1 Dy vargje të informatave elementare mund të paketohen.. Skematikisht multiplekseri mund të paraqitet kështu: 1 2 n .

.Multiplekserët vijnë në dy hyrjet e tij A dhe B përcillen me një radhë të caktuar në daljen d. i cili duket kështu: S 257 A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 S 0 1 0 1 0 1 0 1 S d 0 0 0 1 1 0 1 1 A 0 0 1 1 S 0 1 1 0 B d = A S + BS A d B Fig. Pastaj. p. Në momentin kur sinjali seleksionues S ka vlerën 0. ... përdoret sinjali seleksionues S. Pas kësaj përsëritet suksesivisht procedura e përcjelljes në daljen d. meqë në momentin vijues sinjali seleksionues S ka vlerën 1.2 Multiplekseri 2/1 Për ta kuptuar mënyrën e funksionimit të qarkut të multiplekserit. në daljen d përcillet vlera e parë 1 nga vargu i informatave hyrëse A. B=11011...9. në daljen d përcillet vlera e parë nga vargu i informatave hyrëse B.. që duhet përcjellë në daljen e qarkut.sh. për ta fituar në dalje të qarkut vargun e paketuar të informatave elementare: d=1101101101. le të marrim se në dy hyrjet e tij vijnë vargjet e informatave binare: A=10110. të informatave elementare nga vargjet e sinjaleve hyrës A e B. Për zgjedhjen e informatës hyrëse..

të cilat ndryshojnë sipas diagrameve kohore të dhëna më poshtë. mund të tregohet në shembullin e vargjeve të informatave binare që vijnë në katër hyrjet e tij: I0=10111... e përcakton numrin e hyrjeve të mundshme të multiplekserit. I1. përkatësisht numri i kombinimeve të vlerave të tyre. përdoren 2 sinjale seleksionuese. X Y f = I0 X Y + I1 X Y + I2 X Y + I3 X Y X Y I0 I1 f I2 I3 Fig.. Kështu. Shembull Multiplekseri 4/1..3 Multiplekseri 4/1 Funksionimi i multiplekserit 4/1.. të cilat mund të zgjidhen për t’i lidhur me daljen e tij. te multiplekseri 4/1.258 Qarqet kompjuterike Multiplekseri 4/1 Numri i sinjaleve seleksionuese. I2=01011. meqë numri i kombinimeve të mundshme të vlerave të tyre është 22=4. me hyrjet I0. daljen f dhe sinjalet seleksionuese X e Y. i cili është dhënë më sipër.. I2 e I3. .. I3=11010..9. I1=00100.

të cilat ndryshojnë sipas diagrameve kohore: X Y Z T ku me T është shënuar perioda e zgjatjes së tyre.Multiplekserët 259 Vargu që fitohet në dalje të multiplekserit. I1. kurse për selektimin e përcjelljes së informatave në dalje të multiplekserit përdoren mintermat mk të sinjaleve seleksionuese. do të duket kështu: f=1001001111001010.. si rezultat i paketimit të këtyre katër vargjeve me informata elementare. të treta. funksioni dalës nga multiplekseri me n-hyrje mund të shkruhet kështu: f= 2n − 1 k =0 ∑ Ik ⋅ m k ku me Ik janë shënuar hyrjet në multiplekser... I7. Multiplekseri 8/1 Në rastin e përgjithshëm. Shembull Multiplekseri 8/1. . të katërta dhe të pesta. . për grupin e katër shifrave të dyta. I1. Y e Z. me hyrjet I0.. ku katër shifrat e para binare në varg janë katër shifrat e para të vargjeve I0. I2 e I3 dhe kështu me radhë. daljen f dhe sinjalet seleksionuese X..

m7 të sinjaleve seleksionuese X... mbledhja mund të realizohet edhe duke shfrytëzuar dy ose më shumë elemente logjike njëkohësisht.9. Y dhe Z merren në daljet e një dekoduesi 3/8. mintermat m0. . m1.260 Qarqet kompjuterike f = I0 X Y Z + I1 X Y Z + I2 X Y Z + I3 X Y Z + I4 X Y Z + I5 X Y Z + I6 X Y Z + I7 X Y Z = I0 m 0 + I1 m 1 + I2 m 2 + I3 m 3 + I4 m 4 + I5 m 5 + I6 m 6 + I7 m 7 Dek 3/8 Fig.4 Multiplekseri 8/1 Këtu. Multiplekseri 8/1. gjë që e thjeshton mjaft qarkun logjik.9. i dhënë në Fig. Për ta eliminuar numrin e madh të hyrjeve në elementin e fundit të qarkut. mund të realizohet edhe duke shfrytëzuar dy multiplekserë 4/1 dhe një multiplekser 2/1.4. . ashtu siç është treguar në Fig.9..5.

Multiplekserët 261 Mx 4/1 Mx 2/1 Mx 4/1 Fig.5 Multiplekseri 8/1 i realizuar me multiplekser 4/1 dhe 2/1 f0 = I0 Y Z + I1 Y Z + I2 Y Z + I3 Y Z f1 = I4 Y Z + I5 Y Z + I6 Y Z + I7 Y Z f = f0 X + f1 X Multiplekseri me numër të çfarëdoshëm hyrjesh Numri i hyrjeve në multiplekser nuk është e thënë të jetë i barabartë me numrin maksimal të mundshëm të tyre. që lidhet me numrin e sinjaleve seleksionuese. .9.

vlerat e të cilave përcillen në daljen e tij f. Y e Z.262 Shembull Qarqet kompjuterike Multiplekseri 5/1. e përcakton numrin e hyrjeve në multiplekser.. I1. . me hyrjet I0.6 Multiplekseri 5/1 Shprehja e funksionit dalës nga multiplekseri është: f = I0 m 0 + I1 m 1 + I2 m 2 + I3 m 3 + I4 m 4 Kurse perioda e zgjatjes së sinjaleve seleksionuese. daljen f dhe sinjalet seleksionuese X. përkatësisht numri i kombinimeve të mundshme të vlerave të tyre.9. të cilat ndryshojnë me periodën T.. sepse në hyrje të multiplekserit vijnë vetëm 5 vargje informatash që duhet të paketohen. I4.. sipas diagrameve kohore: X Y Z T X Y Z Dek 3/8 0 1 2 3 4 5 6 7 I0 I1 I2 I3 I4 f Fig. Tri daljet e fundit nga dekoduesi kanë ngelur të pashfrytëzuara. .

I5.Multiplekserët Duke përshtatur periodën e sinjaleve seleksionuese që aplikohen në hyrjet përkatëse të multiplekserit. i realizuar duke shfrytëzuar dy multiplekserë 16/1 dhe një multiplekser 2/1..sh. përkatësisht vetëm në hyrjet I0. X Y Z T Multiplekserët me më shumë hyrje Për realizimin e multiplekserëve me më shumë hyrje mund të përdoren disa multiplekserë me numër të caktuar hyrjesh. I1. sipas nevojës mund të shfrytëzohen edhe më pak hyrje sesa që ka multiplekseri.. me hyrjet I0. . Shembull Multiplekseri 32/1. ashtu që ai të shfrytëzohet si multiplekser 6/1.. p.. Y e Z dhe shprehja e funksionit dalës f nga multiplekseri 8/1.. . Shembull 263 Sinjalet seleksionuese X.. multiplekserët 16/1. I1. .. të aplikohen sinjale hyrëse. I31. siç janë.

. Që multiplekseri 32/1 të funksionojë ashtu që në daljen e tij f informatat hyrëse të paraqiten me radhën I0. m1. . .9.264 X Y Z V W Qarqet kompjuterike I0 I1 I15 Μ Mx 16/1 f0 Mx 2/1 f I16 I 17 I31 Μ Mx 16/1 f1 Fig.9. .m31 fitohen përmes prodhimit të variablave dhe kovariablave të sinjaleve seleksionuese X. I1... Z dhe V. I31.. diagramet kohore të sinjaleve seleksionuese duhet t’i marrin vlerat që shihen në Fig.. kurse mintermat n0 dhe n1 janë dy vlerat e mundshme të sinjalit seleksionues W.8.7 Multiplekseri 32/1 Funksionet në daljet e multiplekserëve të veçantë mund të shprehen kështu: f0 = f1 = i =0 31 ∑ Ii ⋅ m i ∑ Ii ⋅ m i−16 15 i = 16 f = f0 W + f1 W = f0n0 + f1n1 ku mintermat m0.. Y.

. me dy hyrje të informatave elementare dybitëshe A=a1a0 dhe B=b1b0. .. në gjysmëperiodën e dytë. Për paketimin e tyre përdoren multiplekserë adekuat shumëbitësh.8 Sinjalet seleksionuese te multiplekseri 32/1 Në gjysmëperiodën e parë T/2 të vlerave të sinjaleve seleksionuese do të jetë aktiv multiplekseri i parë dhe në daljen f0 të tij do të paraqiten me radhë vlerat e sinjaleve hyrëse I0. Në gjysmëperiodën e dytë të vlerave të sinjaleve seleksionuese do të jetë aktiv multiplekseri i dytë. në daljen f të multiplekserit 32/1 përcillen vlerat e hyrjes f1 të multiplekserit 2/1.. Multiplekseri shumëbitësh Multiplekserët e dhënë më sipër njihen edhe si multiplekserë njëbitësh... I17. përkatësisht në daljen f1 të tij përcillen vlerat që aplikohen në hyrjet I16. në praktikë. të cilët realizohen dhe funksionojnë plotësisht njëlloj si edhe multiplekserët njëbitësh. I15. Njëkohësisht. I31 të multiplekserit. sepse informatat në hyrjet e tyre paraqesin vargje informatash binare njëbitëshe. Kurse. I1.Multiplekserët 265 W X Y Z V T/2 T/2 Fig.. . Por.9. Shembull Multiplekseri 2/1.. gjatë gjysmëperiodës së parë vlerat e hyrjes f0 të multiplekserit 2/1 përcillen në daljen f të multiplekserit 32/1. informatat që përpunohen dhe transmetohen janë kryesisht shumëbitëshe.

Vargjet e informatave binare të cilat do të merren në dy daljet e multiplekserit (për çdo bit një dalje) janë: f0=111000. f1=100110. ashtu siç janë edhe hyrjet në te.sh. p. e realizuar përmes dy multiplekserëve 2/1.. në daljet f1 e f0 përcillen vlerat e hyrjeve a1 dhe a0.9.. . kurse sinjali seleksionues S është i njëjtë me sinjalin e përdorur te multiplekseri njëbitësh 2/1.9 Multiplekseri 2/1 dybitësh f0 = a0 S + b0S f1 = a1 S + b1S Për ta kuptuar funksionimin e multiplekserit të dhënë. Multiplekseri dybitësh në fakt formohet prej dy multiplekserëve njëbitësh. Kështu. le të marrim.10.. kurse për S=1 vlerat e hyrjeve b1 dhe b0 janë vlera dalëse..266 Qarqet kompjuterike Këtu.. daljet nga multiplekseri janë dybitëshe... b0=100.9. b1=010.... Nga vargjet e fituara shihet se për S=0.. S a0 b0 a1 f1 b1 f0 Fig.. skema e multiplekserit të dhënë më sipër.. a0=110. do të duket si në Fig. se në dy hyrjet e tij aplikohen vargjet e informatave binare: a1=101.

për gjenerimin e mintermave të sinjaleve seleksionuese X dhe Y. me 4-hyrje 3-bitëshe: A=a2a1a0 B=b2b1b0 C=c2c1c0 D=d2d1d0 tek i cili.Multiplekserët 267 S a0 b0 Mx 2/1 f0 a1 b1 Mx 2/1 f1 Fig.10 Multiplekseri dybitësh 2/1 i realizuar përmes dy multiplekserëve njëbitësh Plotësisht njëlloj realizohen edhe multiplekserët me disa hyrje shumëbitëshe.9. shfrytëzohet dekoduesi 2/4. . Shembull Multiplekseri 4/1.

.268 X Y Qarqet kompjuterike Dek 2/4 0 1 2 3 a0 b0 f0 c0 d0 a1 b1 f1 c1 d1 a2 b2 f2 c2 d2 Fig.11 Multiplekseri trebitësh 4/1 f0 = a 0 X Y + b 0 X Y + c 0 X Y + d 0 X Y f1 = a 1 X Y + b 1 X Y + c 1 X Y + d 1 X Y f2 = a 2 X Y + b 2 X Y + c 2 X Y + d 2 X Y Multiplekseri m-bitësh me n-hyrje mund të realizohet përmes m-multiplekserëve n/1 njëbitësh.9.

me 2-hyrjet 4-bitëshe: 269 A=a3a2a1a0 B=b3b2b1b0 i realizuar përmes 4 multiplekserëve 2/1. 1-bitësh. i cili e shfrytëzon sinjalin seleksionues X.12 Multiplekseri katërbitësh 2/1 Z0 = a 0 X + b 0 X Z1 = a 1 X + b 1 X Z2 = a 2 X + b 2 X Z3 = a 3 X + b 3 X .Multiplekserët Shembull Multiplekseri 2/1. X a0 b0 Mx 2/1 Z0 a1 b1 Mx 2/1 Z1 a2 b2 Mx 2/1 Z2 a3 b3 Mx 2/1 Z3 Fig.9.

në formë të përgjithshme duket: f = I0 ⋅ A B + I1 A B + I2 ⋅ A B + I3 ⋅ A B ku me I0. duke veçuar variablën e pavarur C. shprehja e kërkuar e funksionit është: f = 1⋅ AB + 0⋅ AB + C ⋅ A B + C ⋅ AB . Që shprehja e funksionit të dhënë të shkruhet në këtë formë. e pastaj caktohen vlerat e sinjaleve në hyrjet e multiplekserit. Gjatë kësaj.C) = A B + A C duke shfrytëzuar multiplekserin 4/1 dhe si sinjale seleksionuese përdoren vlerat e variablave A e B. Shembull Sinteza e qarkut logjik përmes së cilit realizohet funksioni: f (A. I2 dhe I3 janë shënuar hyrjet në multiplekser. duke shfrytëzuar edhe variablat e pashfrytëzuara.270 Qarqet kompjuterike Sinteza e qarqeve përmes multiplekserëve Multiplekseri me n-sinjale seleksionuese dhe me 2n-hyrje mund të përdoret për realizimin e funksioneve me n+1 variabla. Shprehja e funksionit f në dalje të multiplekserit. I1. së pari zgjidhen variablat që do të përdoren si sinjale seleksionuese.B. mund të përdoret tabela përkatëse e kombinimeve: A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 f 1 1 0 0 0 1 0 1 prej nga. nëse si sinjale seleksionuese përdoren variablat A e B.

qarku logjik i funksionit f. janë gjeneruar duke shfrytëzuar elementet logjike OSE e DHE. . për hyrjet e veçanta në multiplekser fitohen vlerat: I0 = 1 I1 = 0 I2 = C I3 = C Kështu. Duke pasur parasysh shprehjen e përgjithshme të funksionit dalës nga multiplekseri dhe pozitën në K-diagram të mintermave që paraqiten në këtë shprehje.13. nëse vlerat e variablave A dhe B përdoren si sinjale seleksionuese.9. Mx 4/1 Fig.13 Qarku i realizuar duke e shfrytëzuar multiplekserin 4/1 Këtu. i realizuar përmes multiplekserit 4/1.9. duket si në Fig. çdo fushe në diagram mund t’i shoqërohet sinjali hyrës përkatës. vlerat logjike 1 dhe 0.Multiplekserët 271 Në fund. nëse krahasohet kjo shprehje me shprehjen e përgjithshme të dhënë më sipër. të cilat aplikohen në hyrjet Io dhe I1.

duke copëtuar K-diagramin në diagrame parciale. AB 01 11 10 C 0 1 1 1 1 1 a. në bazë të variablave të cilat janë zgjedhur të përdoren si sinjale seleksionuese. Në fund. caktohen funksionet hyrësa në multiplekser përmes variablës së pavarur. c.272 Shembull Sinteza e qarkut logjik të funksionit: Qarqet kompjuterike f = AC+ AB duke shfrytëzuar multiplekserin 4/1. së pari mbushet K-diagrami përkatës. A dhe B A dhe C B dhe C Për funksionin e dhënë. ashtu që edhe qarku logjik përkatës do të jetë i njëjtë. b. . të formuara në bazë të shoqërimit të fushave të cilat u përkasin hyrjeve të veçanta në multiplekser. AB 01 11 10 I0 I1 I3 I2 I0 I1 I3 I2 C 1 1 C C 1 C 1 Io = C + C = 1 I1 = 0 I2 = C I3 = C Vlerat e sinjaleve hyrës në multiplekser janë plotësisht të njëjta me ato që u fituan në shembullin paraprak. nëse si sinjale seleksionuese përdoren vlerat e variablave: a. Pastaj. fushave brenda diagramit u shoqërohen sinjalet hyrëse përkatëse.

Multiplekserët b.9. nëse si sinjale seleksionuese përdoren vlerat e variablave A dhe C c.14 Qarku i realizuar me multiplekser 4/1. B 0 1 1 0 C 0 I0 I2 I2 I0 1 I1 I3 I3 I1 A A A A 1 I0 = A 1 1 I2 = 0 1 I3 = A I1 = A + A = 1 . A C 0 0 1 1 0 I0 I0 I2 I2 1 I1 I1 I3 I3 273 B B B B 1 I0 = B 1 I1 = B I2 = 0 1 1 I3 = B + B = 1 A B C I0 I1 Mx I2 I3 4/1 f Fig.

Shembull Sinteza e qarkut logjik të funksionit: f (A.3. B dhe C.12. duke lidhur hyrjet e sinjaleve seleksionuese me variablat A. multiplekserit 8/1.10. nëse si sinjale seleksionuese merren variablat A.B. b.9.5.274 A B C Qarqet kompjuterike I0 I1 Mx I2 I3 4/1 f Fig.D) = përmes: ∑ m 1(0.9. C dhe D. multiplekserit 4/1. multiplekserit 8/1.C.13) a.15 Qarku i realizuar me multiplekser 4/1. nëse si sinjale seleksionuese përdoren vlerat e variablave B dhe C Si variabla të pavarura nuk është e thënë të ngelë vetëm një variabël. c.4. A 1 1 1 1 1 1 D 1 C 1 B . nëse si sinjale seleksionuese merren variablat A dhe B.

Multiplekserët a. nëse si sinjale seleksionuese përdoren vlerat e variablave A.9. B dhe C . C 0 0 1 1 275 AB 00 01 11 10 I0 I2 I6 I0 I2 I6 I1 I3 I7 I1 I3 I7 I4 I4 I5 I5 1 D D 1 D 1 1 D I0 = D I1 = D D I2 = D + D = 1 I3 = 0 D 1 I4 = D D 1 I5 = D 1 1 I6 = D + D = 1 D I7 = 0 A B C D I0 I1 I2 I3 I4 I5 I6 I7 Mx 8/1 f Fig.16 Qarku i realizuar me multiplekser 8/1.

nëse si sinjale seleksionuese përdoren vlerat e variablave A.17 Qarku i realizuar me multiplekser 8/1. C dhe D .9.276 b. CD A 0 0 1 1 00 01 11 10 Qarqet kompjuterike I0 I0 I4 I4 I1 I1 I5 I5 I3 I3 I7 I7 I2 I2 I6 I6 B B B B 1 1 I0 = B + B = 1 B 1 I1 = B B 1 I2 = 0 B I3 = B B 1 I4 = B A B 1 1 I5 = B + B = 1 C D 1 I6 = B 1 I7 = 0 I0 I1 I2 I3 I4 I5 I6 I7 Mx 8/1 f Fig.

9.18 Qarku i realizuar me multiplekser 4/1. AB 00 01 11 10 277 I0 I1 I3 I2 I0 I1 I3 I2 I0 I1 I3 I2 I0 I1 I3 I2 1 C 1 D C 1 1 D C 1 1 D C 1 D I0 = C D + C D = C ⊗ D A B C D I1 = C I3 = C 1 I 2 = C D+C D = C⊕D I0 I1 I2 I3 Mx 4/1 f Fig.Multiplekserët c. nëse si sinjale seleksionuese përdoren vlerat e variablave A dhe B .

mund të përdoren edhe multiplekserët. me katër hyrje (A.Y=1. në dalje të së cilit fitohen vlerat vijuese: X=1.Z=1 nëse në 3 ose 4 hyrje aplikohen vlerat 1 nëse në të 4 hyrjet aplikohet vlera 0 nëse në 1 ose 2 hyrje aplikohet vlera 1 Funksionet e daljeve X e Y të realizohen me elemente logjike themelore.Z=0 X=0. me multiplekser mund të realizohet një dalje.Y=0.Z=0 X=0. ashtu që si sinjale seleksionuese të merren variablat A. B dhe C. Shembull Qarku logjik kombinues. Y dhe Z).278 Qarqet kompjuterike Qarqe të ndryshme të realizuara me multiplekser Gjatë realizimit të qarqeve logjike të ndryshme. ose edhe disa dalje të tyre njëkohësisht. kurse për realizimin e funksionit të daljes Z të përdoret multiplekseri 8/1. Hyrjet A B C 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 1 1 1 0 0 1 0 0 1 0 1 1 0 1 1 1 0 1 1 0 1 1 1 1 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 Daljet X Y Z 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 0 0 1 0 0 . C dhe D) e tri dalje (X. B.Y=0. Nëse qarqet kanë më shumë dalje.

Multiplekserët A 279 C 1 D 1 1 1 1 B X = ABC + ABD + ACD + BCD A 1 D C B y = A BCD Funksioni Z: A AB C 00 01 11 10 0 1 1 C 1 1 1 0 1 B 1 0 0 0 1 1 D 0 1 0 0 1 1 I0 I2 I6 I4 I0 I2 I6 I4 I1 I3 I7 I5 I1 I3 I7 I5 0 1 I0 = D D 1 1 I1 = D + D = 1 D 1 1 I2 = D + D = 1 D D 0 1 I3 = D 1 D 1 I4 = D + D = 1 D 0 1 I5 = D 1 D 0 D 0 0 I6 = D I7 = 0 .

9. në fjalë kodike (XYZV)2 të kodit BCD 5211. .19 Qarku me një dalje të realizuar përmes multiplekserit 8/1 Për realizimin e qarqeve logjike me më shumë dalje. mundet që për çdo dalje të përdoret një multiplekser. Shembull Konvertuesi i fjalëve kodike (ABCD)2 të kodit NBCD.280 A B C D Qarqet kompjuterike X Y I0 I1 I2 I3 I4 I5 I6 I7 Mx 8/1 Z Fig.

Multiplekserët 281 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 8421 B C 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 X 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 + + + + + + 5211 Y Z 0 0 0 0 0 1 1 0 1 1 0 0 0 0 0 1 1 0 1 1 + + + + + + + + + + + + V 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 + + + + + + A 0 0 0 C 0 0 1 1 1 B + + + + 1 1 D + + X = A + BC + BD A 0 0 1 C 0 1 0 0 0 B + + + + 1 1 D + + Y = A + BC D + BCD Funksioni Z: A 0 0 0 C 1 1 0 1 0 B + + + + 0 1 D + + CD 00 01 11 10 A I0 I0 I0 I0 I1 I1 I1 I1 I3 I3 I3 I3 I2 I2 I2 I2 A 0 1 + 0 B 0 0 + 1 B I0 =B A I1 =A A 0 1 + + B 1 0 + + B I3 =B I2 =B .

282 Funksioni V: A Qarqet kompjuterike 0 1 1 C 1 1 0 1 1 B + + + + 1 1 D + + B CD 00 01 11 10 0 1 1 0 I0 I4 I4 I0 I1 I5 I5 I3 I7 I7 I3 I2 I6 I6 I2 A A 0 I0= A A 1 1 1 I1=A+A=1 A 1 I2=A A + 1 I3 =A A + 1 + I4=A+A=1 A 0 + I5 = 0 A 1 + I 6=A+A=1 1 + I7= A+A=1 .

bashkë me multiplekserët mund të .20 Qarku me dy dalje të realizuara përmes multiplekserëve Gjatë sintezës së qarqeve logjike.Multiplekserët A B C D 283 X Y I0 I1 I2 I3 Mx 4/1 Z I0 I1 I2 I3 I4 I5 I6 I7 Mx 8/1 V Fig.9. për realizimin e funksioneve me të cilët përshkruhen daljet e veçanta të tyre.

7 N Sektori A B C D x y z v 0 1 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 1 1 0 0 1 2 2 0 0 1 0 0 0 1 0 3 0 0 1 1 1 0 0 1 4 0 1 0 0 1 0 0 1 5 0 1 0 1 1 0 0 1 6 3 0 1 1 0 0 0 1 1 7 4 0 1 1 1 0 1 0 0 8 8 1 0 0 0 1 0 0 0 9 1 0 0 1 1 0 0 1 10 7 1 0 1 0 0 1 1 1 11 1 0 1 1 1 0 0 1 12 1 1 0 0 1 0 0 1 13 1 1 0 1 1 0 0 1 . Sipërfaqet që në figurën vijuese janë të mbushura. paraqesin sipërfaqe përçuese. i cili është ndarë në 8 sektor. 3 2 DC B A 4 1 5 8 6 Gjatë punës së qarkut. Për kombinimet e vlerave hyrëse të cilat nuk shfrytëzohen. për vlerat hyrëse (ABCD)2 të cilat merren përmes brushave. të vendosura mbi sipërfaqen e diskut lëvizës. C dhe D. përkatësisht kur brushat gjenden mbi këto sipërfaqe. është paraparë që në dalje të qarkut të fitohet ekuivalenti binar 1001 i numrit decimal 9. B.284 përdoren edhe dekoduesit. Shembull Qarqet kompjuterike Qarku logjik kombinues përmes të cilit detektohet pozita e brushave A. në dalje të tij gjenerohen ekuivalentët binarë (XYZV)2 të numrave rendorë të sektorëve ku janë pozicionuar brushat. në dalje të tyre merret sinjali i vlerës logjike 1.

Multiplekserët 285 14 15 6 5 1 1 1 0 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 0 1 A C 1 1 1 1 B D y = BCD + ACD A D C 1 1 1 1 B z = CD v = ∑ m 1(0 − 1 .3 − 6.15) Funksioni x: A 0 1 1 C 0 AB 00 01 11 10 1 1 0 0 B 1 1 0 0 1 1 D 1 0 1 1 D 0 C 0 1 1 D 1 C 0 I0 I1 I3 I2 I0 I1 I3 I2 I0 I1 I3 I2 I0 I1 I3 I2 0 1 D 1 C 0 1 1 D 0 C 0 Io = D I1 = C I2 = C I3 = C + D .9 − 13 .

9. Mund të realizohen edhe qarqe logjike me më shumë dalje.21 Realizimi i qarkut përmes multiplekserit dhe dekoduesit Gjatë realizimit të qarkut logjik të dhënë më sipër.286 A B C D Qarqet kompjuterike I0 I1 I2 I3 Mx 4/1 X Y Z 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Dek Mx 4/16 V 8/1 Fig. me qëllim që të mos tejngarkohet hyrja e vetëm një elementi. në dalje të dekoduesit. në vend të 1 elementi janë shfrytëzuar 4 elemente logjike për mbledhje. duke i realizuar të gjithë funksionet dalëse përmes multiplekserëve të veçantë. .

Si sinjale seleksionuese janë zgjedhur variablat A. B dhe D. N 0 15 1 2 13 14 4 3 9 10 8 7 12 11 5 6 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 X 0 1 0 0 1 1 0 0 1 1 1 0 1 1 0 0 Y 0 1 0 0 1 1 1 0 0 0 0 1 1 0 1 1 Z 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 V 0 1 1 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 1 1 0 . të cilët janë ekuivalentë me numrat decimalë të dhënë në tabelën e mësipërme.Multiplekserët 287 Shembull Konvertuesi i fjalëve kodike (ABCD)2 të kodit ciklik të dhënë përmes tabelës vijuese: AB CD 00 01 11 10 01 11 10 0 13 12 9 15 2 14 3 11 6 10 7 1 4 5 8 në numra binarë (XYZV)2.

288 Qarqet kompjuterike AB D 0 1 1 0 00 01 11 10 I0 I2 I6 I4 I1 I3 I7 I5 I1 I3 I7 I5 I0 I2 I6 I4 0 1 0 C 0 1 1 1 1 0 0 0 0 X 1 1 0 1 0 1 0 C 0 1 1 1 0 0 1 1 1 Y 0 0 1 0 0 1 1 C 0 0 0 1 1 1 1 0 0 Z 0 1 1 0 0 1 0 C 1 1 0 0 1 1 0 0 1 V 1 0 1 0 X Y Z V I0 0 0 0 C I1 I2 I3 I4 C C C 1 1 C C 0 1 0 1 0 C C C C I5 I6 I7 C C C C 1 C 1 0 C C 1 C .

22 Konvertuesi i realizuar me 4 multiplekser 8/1 .9.Multiplekserët A B D 289 I0 Mx 8/1 I8 X I0 Mx 8/1 I8 Y I0 Mx 8/1 I8 Z I0 Mx V 8/1 I8 Fig.

Demultiplekserët 10 Demultiplekseri 1/2 293 Demultiplekserët me më shumë dalje 294 Demultiplekserët shumëbitësh 298 Demultiplekseri si dekodues 300 .

te dhënësi vargjet e informatave të 2n-shfrytëzuesve të ndryshëm përmes multiplekserit 2n/1 paketohen në një varg të vetëm d.1 Paraqitja skematike e demultiplekserit Demultiplekseri bashkë me multiplekserin përdoren te sistemet transmetuese. te marrësi përmes demultiplekserit 1/2n vargu i informatave i cili pranohet h (është vargu i njëjtë d) zbërthehet në 2n-vargje elementare.. të cilat u përcillen shfrytëzuesve të veçantë.10. Kështu. . demultiplexer) është qark logjik përmes të cilit kryhet veprim i kundërt me multiplekserin..292 Qarqet kompjuterike Demultiplekseri (ang. vargu i informatave hyrëse h copëtohet në sinjale në 2ndaljet e tij. demultiplekseri mund të paraqitet kështu: 1 2 . duke shfrytëzuar n-sinjale seleksionuese. për ta mundësuar përcjelljen në distancë të informatave që burojnë nga më shumë shfrytëzues. n 1 h DMx 1/2n 2 .. Përmes demultiplekserit. Pastaj. Simbolikisht.. i cili si i tillë transmetohet përmes një kanali transmetues. 2n Fig.

.. . h 0 0 1 1 S 0 1 0 1 S A 0 0 1 0 B 0 0 0 1 A = hS B = hS A h B Fig. e cila është përdorur gjatë paketimit. në bazë të ligjshmërisë së njëjtë.2 Demultiplekseri 1/2 Për ta pasur më të qartë punën e demultiplekserit 1/2 të dhënë më sipër.10. në dy sinjale dalës A dhe B. duke shfrytëzuar sinjalin seleksionues S të dhënë më sipër.Demultiplekserët 293 Demultiplekseri 1/2 Përmes demultiplekserit 1/2 vargu i sinjaleve të paketuara para transmetimit të tij përmes një linje transmetuese zbërthehet në dy vargje të pavarura. përmes të cilit zbërthehet sinjali hyrës h. le të marrim se në hyrje të tij aplikohet vargu i sinjaleve binare: 10110110. Sinjali seleksionues S i cili përdoret për zbërthimin e vargut të sinjaleve hyrëse duket: S Shembull Demultiplekseri 1/2.

Shembull Demultiplekseri 1/4... B=0110. duke pasur parasysh sinjalin seleksionues S.. gjë që përcaktohet përmes sinjaleve seleksionuese.294 Qarqet kompjuterike Në dy daljet e demultiplekserit A dhe B. Demultiplekserët me më shumë dalje Vargu i sinjaleve hyrëse në multiplekser mund të copëtohet edhe në më shumë sinjale dalëse. në katër sinjale dalës I0. I1.. përmes së cilit zbërthehet sinjali hyrës h. fitohen vargjet e sinjaleve binare: A=1101. duke shfrytëzuar sinjalet seleksionuese vijuese: X Y I0 = h X Y I1 = h X Y I2 = h X Y I3 = h X Y . I2 dhe I3.

13 dhe kështu me radhë... përmes të cilit zbërthehet sinjali hyrës h... në daljen I1 fillohet me shifrën në pozitën e 2-të...... në tetë sinjale dalëse. I1=0011.sh.. p. Y dhe Z shfrytëzohet dekoduesi 3/8. Ngjashëm përcillen edhe sinjalet në daljet e tjera të demultiplekserit. në hyrje të demultiplekserit 4/1 aplikohet vargu i informatave binare: h=1011001111000101. Për gjenerimin e mintermave të sinjaleve seleksionuese X.. vargjet e informatave dalëse nga demultiplekseri do të jenë: I0=1010..Demultiplekserët X Y 295 I0 I1 h I2 I3 Fig.10. I2=1100. të cilat gjenden në pozitat 1. 5. 14 etj. por ashtu që. për të vazhduar me shifrat në pozitat 6. 10. I3=1101. Për gjenerimin e mintermave të sinjaleve seleksionuese mund të shfrytëzohet edhe dekoduesi me numër të caktuar daljesh. 9. p. Prej këtu shihet se në daljen I0 janë përcjellë shifrat binare të vargut h.3 Demultiplekseri 1/4 Nëse. . Shembull Demultiplekseri 1/8.sh.

296 x y z Qarqet kompjuterike Dek 3/8 0 1 2 3 4 5 6 7 I0 I1 I2 I3 h I4 I5 I6 I7 Fig. nuk është e domosdoshme të jetë i barabartë me numrin e kombinimeve të cilat mund të fitohen me sinjalet seleksionuese.10. duke shfrytëzuar sinjalet seleksionuese: A B C T . në pesë sinjale dalëse. Shembull Demultiplekseri 1/5.4 Demultiplekseri 1/8 Numri i daljeve nga demultiplekseri. ngjashëm si edhe numri i hyrjeve në multiplekser. përmes të cilit zbërthehet sinjali hyrës h.

.10. ..... I1=001.... I2=111. I4=111..5 Demultiplekseri 1/5 Nëse në hyrjen h të demultiplekserit të dhënë më sipër vjen vargu i sinjaleve binare: h=101110010111101.. I3=100.Demultiplekserët 297 A B C I0 I1 I2 I3 I4 h Fig... gjë që përcaktohet nga sinjalet seleksionuese. vargjet e sinjaleve dalëse do të jenë: I0=101.

në dy grupe informatash elementare 3bitëshe: A=a2a1a0 B=b2b1b0 S a0 f0 b0 a1 f1 b1 a2 f2 b2 Fig.. Principi i realizimit të tyre është i ngjashëm me realizimin e multiplekserëve shumëbitësh.10..6 Demultiplekseri trebitësh 1/2 Nga qarku logjik i dhënë shihet se për realizimin e multiplekserit në fjalë janë shfrytëzuar 3 demultiplekserë 1-bitësh.. përmes të cilit zbërthehen informatat 3-bitëshe h=f2f1f0.. Për ta pasur më të qartë mënyrën e funksionimit të demultiplekserit. p.298 Qarqet kompjuterike Demultiplekserët shumëbitësh Si multiplekserët ashtu edhe demultiplekserët mund të jenë 2 ose më shumë bitësh. Shembull Demultiplekseri 1/2. gjegjësisht për çdo bit një demultiplekser. se në hyrjet e tij aplikohen vargjet e sinjaleve: f0=1101. .. f2=1011. f1=0101. le të marrim.sh...

a2=11. Shembull Demultiplekseri 1/4... b2=01. i cili është dhënë më sipër. b1=11. ndryshon plotësisht njëlloj si edhe sinjali seleksionues te demultiplekseri i zakonshëm... sinjalet seleksionuese te demultiplekserët shumëbitësh janë plotësisht të njëjtë me sinjalet seleksionuese.Demultiplekserët 299 Në dalje të demultiplekserit fitohen vargjet e sinjaleve: a0=10... të cilat shfrytëzohen te demultiplekserët 1-bitësh.. a1=00.. përmes të cilit zbërthehet vargu i informatave 2-bitëshe hyrëse H=h1h0 në vargje të informatave dalëse: A B C D = = = = a 1a 0 b1 b0 c 1c 0 d 1d 0 nëse zbërthimi bëhet përmes sinjaleve seleksionuese: X Y a0 = h0 X Y b0 = h0 X Y c0 = h0 X Y d 0 = h0 X Y a1 = h1 X Y b1 = h1 X Y c1 = h1 X Y d 1 = h1 X Y . Në rastin e përgjithshëm... Sinjali seleksionues S te demultiplekseri 3-bitësh 1/2.. b0=11.

. në shifra të sistemit oktal të numrave.7 Demultiplekseri dybitësh 1/4 Demultiplekseri si dekodues Demultiplekseri do të punojë si dekodues. nëse në hyrje të tij pandërprerë aplikohet sinjali binar me vlera logjike 1. i realizuar duke shfrytëzuar demultiplekserin 1/8.300 X Y Qarqet kompjuterike a0 b0 h0 c0 d0 a1 b1 h1 c1 d1 Fig.10. Shembull Dekoduesi i numrave binarë (XYZ)2.

qartë shihet se shprehjet e dhëna e marrin formën e njëjtë me ato të dekoduesit 3/8.10. le të nisemi nga shprehjet e funksioneve dalëse nga multiplekseri: 0 = h X YZ 1 = h X YZ 2 = h X YZ 3 = h X YZ 4 = h X YZ 5 = h X YZ 6 = h X YZ 7 = h X YZ Nëse në hyrjen h të tij aplikohet vlera logjike 1.8 Demultiplekseri si dekodues Për ta vërtetuar se qarku i dhënë funksionon si dekodues.Demultiplekserët 301 Fig. .

Komparatorët 11 Komparatori 1-bitësh 304 Komparatori 2-bitësh 305 Komparatori shumëbitësh 311 .

për të treguar se është X<Y.304 Qarqet kompjuterike Komparatori (ang.11.1. Shembull Komparatori digjital 1-bitësh përmes së cilit krahasohen vlerat 1-bitëshe të variablave hyrëse X e Y. Gjatë vizatimit të qarqeve logjike të ndryshme. për komparatorin mund të përdoret paraqitja skematike e dhënë në Fig. X=Y.1 Paraqitja skematike e komparatorit Komparatori 1-bitësh Krahasimi i dy vlerave 1-bitëshe bëhet përmes komparatorit digjital bitësh. 1- X Y v b m v = xY .11. comparator) është qark digjital kombinues përmes të cilit krahasohen dy numra binar X e Y dhe si rezultat në njërën nga tri daljet e qarkut merret vlera logjike 1. < X Komp Y > = Fig. Daljet e qarkut janë: v për X<Y b për X=Y dhe m për X>Y. ose X>Y.

përkatësisht numrat binarë X=x1x0 dhe Y=y1y0.sh. b=0 dhe m=1.11. në dalje të tij do të fitohen vlerat v=0. paraqet komparatorin digjital 2-bitësh. për të treguar se vlera X është më e madhe se vlera Y.2 Komparatori digjital 1-bitësh Nëse. përmes të cilit krahasohen numrat binarë: . në dy hyrjet e qarkut logjik të dhënë në Fig. Komparatori 2-bitësh Qarku përmes të cilit mund të krahasohen dy numra binarë 2-bitësh.11. përkatësisht vlera logjike 1 paraqitet në daljen m..2 aplikohen vlerat 1 dhe 0. Shembull Qarku logjik i komparatorit digjital 2-bitësh. p.Komparatorët 305 0 0 1 1 X 1 0 1 0 1 Y 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 X<Y 0 X=Y 0 v b X>Y 1 m Fig.

përmes së cilës plotësisht përcaktohet puna e komparatorit digjital 2-bitësh. është plotësuar tabela vijuese.306 Qarqet kompjuterike X=x1x0 Y=y1y0 Duke i pasur parasyshë ekuivalentët decimal të numrave binar që krahasohen. X Y X<Y X=Y X>Y x1 x0 y1 y0 v b m 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 0 1 1 1 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 1 1 0 1 0 0 0 1 1 1 1 0 0 1 0 0 0 0 0 1 1 0 0 1 0 0 1 1 0 1 0 0 1 0 1 0 1 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 1 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 1 1 1 1 1 0 1 0 x1 y1 0 1 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 x0 0 0 y 1 0 0 v = x1 y 1 + x1 x0 y 0 + x 0 y 1 y 0 x1 y1 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 x0 0 0 y 0 1 b = x1 x0 y1 y 0 + x1 x 0 y1 y 0 + x 1 x 0 y 1 y 0 + x 1 x0 y 1 y0 = x 1 y 1(x 0 y 0 + x 0 y 0 )+ x 1 y 1(x 0 y 0 + x 0 y 0 ) = (x 1 ⊗ y 1 )⋅(x 0 ⊗ y 0 ) 0 .

11.3 Komparatori digjital 2-bitësh Komparatori digjital 2-bitësh mund të realizohet edhe duke shfrytëzuar dy komparatorë digjitalë 1-bitësh.Komparatorët x1 307 0 0 0 y 0 1 1 0 0 0 1 1 0 1 x0 1 1 y 0 0 0 m = x1 y1 + x0 y1 y0 + x1x0 y0 X x1 x0 y1 Y y0 X<Y v X=Y b X>Y m Fig. Raportet që ekzistojnë në mes të vlerave në .

i realizuar përmes dy komparatorëve digjitalë 1-bitësh dhe elemente logjike themelore. i cili është dhënë në Fig.308 Qarqet kompjuterike bitët e veçantë të numrave të cilët krahasohen.4. . në formë përmbledhëse mund të shkruhen kështu: x<y nëse x 1 < y 1 ose x 1 = y 1 dhe x 0 < y 0 x=y nëse x 1 = y 1 dhe x 0 = y 0 x>y nëse x 1 > y 1 ose x 1 = y 1 dhe x 0 > y 0 Prej nga mund të shkruhen edhe shprehjet e funksioneve të daljeve të veçanta nga komparatori: x < y v = (x 1 < y 1 )+(x 1 = y 1 ) (x 0 < y 0 ) = v1 + b1 v0 x = y b = (x 1 = y 1 ) (x 0 = y 0 ) = x > y m = (x 1 > y 1 )+(x 1 = y 1 ) (x 0 > y 0 ) = m1 + b1 m0 b1 b0 Në bazë të këtyre shprehjeve është vizatuar qarku përkatës i komparatorit digjital 2-bitësh.11.

.Komparatorët X Y 309 x1 x0 y1 y0 < Komp K1 = > v1 b1 m1 X<Y v X=Y b v0 b0 m0 X>Y < Komp K0 = > m Fig. në dalje të dy komparatorëve fitohen vlerat: v1=0 b1=1 m1=0 v0=0 b0=0 m0=1 Pasi këto vlera të aplikohen në hyrjet e elementeve logjike.sh. vlerat të cilat fitohen në daljet e qarkut janë: v=0 b=0 m=1 gjë që tregon se X>Y.sh..11. Nëse këto vlera aplikohen në hyrjet e qarkut të vizatuar më sipër. y1=1 e y0=1. . Në dalje të komparatorit rezultati mund të paraqitet edhe në mënyrë vizuale. përkatësisht vlerat decimale 2 dhe 3. le të marrim. p. se në hyrje të tij aplikohen vlerat X=10 dhe Y=11. p. ku x1=1. duke shfrytëzuar indikatorë të caktuar. x0=0.4 Komparatori 2-bitësh i realizuar përmes komparatorëve 1-bitësh Për ta pasur më të qartë funksionimin e komparatorit digjital 2-bitësh.

310 Shembull Qarqet kompjuterike Komparatori digjital 2-bitësh. në indikator gjenerohen simbolet -. kështu: < = > N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 x1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 x0 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 y1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 y0 Simboli 0 = 1 0 1 0 + 1 = 0 1 0 + 1 + 0 = 1 0 + 1 + 0 + 1 = a 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 b 1 0 0 0 1 1 0 0 1 1 1 0 1 1 1 1 c 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 d 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 e 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 f 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 g 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 h 1 0 0 0 1 1 0 0 1 1 1 0 1 1 1 1 i 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 . përmes të cilit krahasohen numrat binarë: X=x1x0 Y=y1y0 në dalje të të cilit është vendosur indikatori me 9-sipërfaqe katrore ndriçuese: a b c d e f g h i Varësisht nga raporti i vlerave që krahasohen. = dhe +.

. edhe për komparatorë 3bitësh tabela e kombinimeve përkatëse do të jetë e madhe. duke ndjekun rrugën e zakonshme të sintezës së qarqeve logjike. është jopraktik. .sh. Për këtë arsye. mund të përdoret procedura e sintezës përmes komparatorëve digjitalë 1-bitësh.Komparatorët 0 1 2 3 4 5 6 1 7 8 9 10 11 12 13 14 15 311 x1 0 x0 1 Dek 4/16 y1 y0 1 0 a b d Fig.11.5 Komparatori digjital 2-bitësh me dalje të lidhura në indikator Komparatori shumëbitësh Për krahasimin e vlerave numerike. sepse. p. e cila u dha më sipër. Realizimi i tyre. në praktikë përdoren komparatorë digjitalë shumëbitësh.

11.11.312 Shembull Qarqet kompjuterike Qarku logjik i komparatorit digjital 4-bitësh.6.6 Komparatori digjital 4-bitësh . X Y x3 x2 x1 x0 y3 y2 y1 y0 v3 Komp b3 K3 m3 v2 Komp b2 K2 m2 X<Y Z v1 Komp b1 K1 m1 X=Y X>Y v0 Komp b0 K0 m0 Fig. Ky qark logjik. në formë të përgjithshme është dhënë në Fig. përmes të cilit krahasohen numrat binarë: X=x3x2x1x0 Y=y3y2y1y0 Qarku logjik i komparatorit 4-bitësh përmban 4 komparatorë 1-bitësh. në dalje të të cilëve vendosen elemente logjike. ngjashëm si edhe te komparatori digjital 2-bitësh.

x1=y1 dhe x0<y0 X=Y nëse x3=y3. x2=y2. X=Y dhe X>Y: X<Y nëse ose ose ose x3<y3 x3=y3 dhe x2<y2 x3=y3. x2=y2 dhe x1<y1 x3=y3.Komparatorët 313 Gjatë sintezës së qarkut kombinues Z duhet pasur parasysh tabelën vijuese. x2=y2 dhe x1>y1 x3=y3. ku me + nënkuptohen raporte të çfarëdoshme të vlerave hyrëse.y0 + + + + + + x0<y0 x0>y0 x0=y0 Daljet v b m 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 1 0 1 0 Nga kjo tabelë mund të nxirren shprehjet e raporteve mes madhësive hyrëse në komparator. x2=y2. x2=y2. x1=y1 dhe x0=y0 X>Y nëse ose ose ose x3>y3 x3=y3 dhe x2>y2 x3=y3. x1=y1 dhe x0>y0 .y2 x1.y3 x3<y3 x3>y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 Hyrjet x2.y1 + + + + x2<y2 + x2>y2 + x2=y2 x1<y1 x2=y2 x1>y1 x2=y2 x1=y1 x2=y2 x1=y1 x2=y2 x1=y1 x0. kur X<Y. përkatësisht përmes këtij simboli tregohet se për vlerat dalëse nga komparatori nuk ka rëndësi raporti mes vlerave hyrëse përkatëse. x3.

7. ashtu që do të duket si në Fig. s. duhet t’i ketë edhe 8 hyrje të tjera. mjaft qartë duket ligjshmëria në bazë të së cilës mund të shkruhen shprehjet për një komparator digjital shumëbitësh.11. në analogji me shprehjet e nxjerra te komparatori digjital 2-bitësh. Për realizimin e komparatorëve shumbitësh. mund të shkruhen shprehjet përfundimtare të funksioneve dalëse nga komparatori digjital 4-bitësh: v = v 3 + b3 v 2 + b3 b 2v 1 + b3 b 2 b1v 0 b = b3 b 2 b1 b0 m = m 3 + b3 m 2 + b3 b 2 m 1 + b3 b 2 b1 m 0 Nga shprehjet e fituara.314 Qarqet kompjuterike Në bazë të raporteve të dhëna më sipër. Me lidhjen serike ose paralele të më shumë komparatorëve të tillë mund të realizohen komparatorë të numrave më të mëdhenj. mund të plotësohet edhe me pjesën e qarkut kombinues Z. Në fund. në praktikë përdoren komparatorë me numër të caktuar bitësh. për krahasimin e dy numrave 4-bitësh. Shembull Komparatori digjital për krahasimin e vlerave numerike X dhe Y. ku në hyrjen r aplikohet vlera e cila i përgjigjet rezulatit X<Y nga krahasimi paraprak. përveç 3 hyrjeve (r. Komponentja krahasuese K në fjalë.vlera e rezultatit X>Y. . t) për vlerat e krahasimit paraprak. por të cilët kanë edhe hyrje të veçanta për raportin e komparimit të kryer më parë. duke përdorur shprehjet e fituara. qarku i komparatorit 4-bitësh i cili u dha më sipër. në hyrjen s . e cila ka edhe 3 hyrje të veçanta për marrjen e vlerave nga krahasimi paraprak. 12-bitësh.vlera e rezultatit X=Y dhe në hyrjen t . Pamja përfundimtare e tij do të jetë e ngjashme me atë të komparatorit digjital 2bitësh. i realizuar duke shfrytëzuar një komponente krahasuese 4-bitëshe.

Komparatorët r s t 315 x3 x2 x1 x0 v K y3 y2 y1 y0 b m Fig.y3 x3<y3 x3>y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x3=y3 x2. x3.11.8.7 Komponeta krahasuese 4-bitëshe Puna e kësaj komponente mund të përshkruhet përmes tabelës vijuese. të lidhura sipas skemës të dhënë në Fig.y2 + + x2<y2 x2>y2 x2=y2 x2=y2 x2=y2 x2=y2 x2=y2 x2=y2 x2=y2 Hyrjet x1.y1 x0. .11.y0 + + + + + + + + x1<y1 + x1>y1 + x1=y1 x0<y0 x1=y1 x0>y0 x1=y1 x0=y0 x1=y1 x0=y0 x1=y1 x0=y0 r + + + + + + + + 1 0 0 s + + + + + + + + 0 1 0 t + + + + + + + + 0 0 1 Daljet v b m 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 1 0 0 0 1 Për realizimin e komparatorit digjital 12-bitësh duhet të shfrytëzohen 3 komponente krahasuese.

11. te komponentja krahasuese K1. s dhe t. me qëllim që të mos ndikojë në rezultatin e krahasimit. si vlera fillestare janë marrë vlerat 0.8 Komparatori digjital 12-bitësh Në hyrjet r. 1 dhe 0 .316 0 1 0 Qarqet kompjuterike x3 x2 x1 x0 x7 x6 x5 x4 x11 x10 x9 x8 v K1 y3 y2 y1 y0 y7 y6 y5 y4 K2 y11 y10 y9 y8 K3 b m Fig. .përkatësisht.

Gjeneratorët e paritetit 12 Gjeneratorët e zakonshëm 318 Gjeneratorët për fjalët kodike shumëbitëshe 322 .

përkatësisht duhet të eliminohen gabimet e mundshme.318 Qarqet kompjuterike Gjatë zhvendosjes së të dhënave brenda pajisjeve.12. ose të detektimit dhe të korrigjimit të tyre. skematikisht mund të paraqitet si në Fig. Njëra nga mundësitë që shpesh aplikohet në praktikë për eliminimin e gabimeve është shtimi i bitit për paritet në çdo informatë elementare që transmetohet. varësisht nga ajo se a bëhet çift ose tek numri i njësheve. nevojitet një shkallë e lartë e sigurisë. me qëllim të detektimit të gabimeve. even parity) ose paritet tek (ang. 1 2 GP n/1 p n Μ Fig.1 Paraqitja skematike e gjeneratorit të paritetit Gjeneratorët e zakonshëm Siç është përmendur edhe në pjesën e librit për kodet. ku në daljen p merret vlera e bitit për paritet që gjenerohet. Gjeneratori i paritetit për fjalët kodike n-bitëshe në hyrje të tij. gjatë transmetimit të informatave binare.1. çdo fjale kodike mund t’i shtohet edhe një shifër për paritet të njësheve. parity generator). Qarqet përmes të cilave gjenerohet biti për paritet. quhen gjeneratorë të paritetit (ang. ose mes pajisjeve të ndryshme digjitale. Pariteti mund të jetë paritet çift (ang. . përfshirë këtu edhe shifrën e shtuar. si dhe gjatë transmetimit të tyre në distancë.12. pas shtimit të shifrës për paritet. odd parity).

Shembull Qarku përmes të cilit gjenerohet biti për paritet çift P.12. në hyrje të qarkut të dhënë në Fig.Gjeneratorët e paritetit 319 Shembull Qarku përmes të cilit gjenerohet biti për paritet tek g. p.2 Gjeneratori i paritetit tek për fjalët kodike të kodit binar natyror 3-bitësh Nëse.12.sh. biti për paritet merret i çfarëdoshëm.2 aplikohet fjala kodike 101. gjë që mund të vërtetohet nëse merren parasysh tabelat e funksionimit të elementeve logjike speciale që paraqiten në qark. A B C D P A . për fjalët kodike të kodit binar natyror 3-bitësh. Gjatë sintezës së qarkut. në dalje të tij do të fitohet vlera g=1. A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 g 1 0 0 1 0 1 1 0 A B C 1 0 1 g = A BC + A BC + A BC + A BC = A(B C + B C)+ A(B C + B C) = A(B ⊗ C)+ A(B ⊕ C) = A(B ⊕ C)+ A(B ⊕ C) = A ⊗(B ⊕ C) 1 1 g Fig.. për fjalët kodike që nuk i përkasin këtij kodi. Plotësisht njëlloj veprohet edhe gjatë sintezës së gjeneratorëve të bitit për paritetin çift të njësheve. te fjalët kodike të kodit NBCD.

. vlera që fitohet në dalje të qarkut do të jetë e çfarëdoshme. Nëse në hyrje të qarkut aplikohet kombinimi i shifrave binare i cili nuk i përket kodit NBCD. pasi kjo shifër t’i shtohet fjalës kodike. p. përkatësisht 0 ose 1 dhe nuk lidhet me numrin e shifrave me vlerë 1 të kombinimit në fjalë.320 Qarqet kompjuterike 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 A 0 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 1 0 1 1 0 1 0 0 1 1 0 + + + + + + B 0 C 0 D 0 0 1 1 P 0 0 Fig.sh. numri i njësheve të saj bëhet çift. Kështu. për fjalën kodike 0100 në dalje të qarkut do të merret vlera P=1. me çrast.12. . nëse në hyrje të tij aplikohet një fjalë kodike e kodit NBCD.3 mund të testohet.3 Gjeneratori i bitit për paritet çift për fjalët kodike të kodit NBCD Puna e qarkut të dhënë në Fig.12.

321 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 P 0 1 1 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 1 1 0 P = A BC D+ A BCD+ A BCD+ A BC D+ A BCD+ A BC D+ A BCD+ A BCD = A B(C D + C D)+ A B(C D + C D) + A B(C D + C D) + A B(C D + C D) = A B(C⊕ D) + A B(C⊗ D) + A B(C⊗ D) + A B(C⊕ D) =(A B + A B) ⋅(C⊕ D) +(A B + A B)⋅(C⊗ D) =(A ⊗B) ⋅(C⊕ D) +(A ⊕ B) ⋅(C⊗ D) =(A ⊕ B)⋅(C⊕ D) +(A ⊕ B) ⋅(C ⊕ D) =(A ⊕ B) ⊕(C⊕ D) . përkatësisht nëse merret kodi binar natyror. te fjalët kodike të kodit binar natyror 4-bitësh.Gjeneratorët e paritetit Qarku i dhënë më sipër për gjenerimin e shifrës për paritet mund të thjeshtohet mjaft. nëse edhe kombinimeve që nuk i përkasin kodit NBCD u shtohet shifra për paritet. Shembull Gjeneratori i bitit për paritet çift P.

Kështu. për këtë qëllim gjenerimi i bitit për paritet realizohet duke copëtuar gjeneratorin në dy ose edhe në më shumë grupe shifrash binare. Nëse në hyrje të qarkut aplikohen kombinimet 8-bitëshe (ABCDEFGH)2. Nëse kjo vlerë. p.sh. Por.12. Shembull Gjeneratori i bitit për paritet çift P. nuk është e nevojshme të zbatohet procedura e dhënë më sipër.4 Gjeneratori i paritetit çift për fjalët kodike të kodit binar natyror 4-bitësh Nëse në hyrje të gjeneratorit të dhënë në Fig. shtohet para fjalës kodike së dhënë.12. në dy daljet P1 dhe P2 të . për sintezë të gjeneratorit të bitit për paritet. në dalje të tij do të fitohet vlera P=1.322 A B C D 1 0 1 1 1 1 P 0 Qarqet kompjuterike Fig. përkatësisht fjala e re kodike është 11011..4 aplikohet fjala kodike 1011. Gjeneratorët për fjalët kodike shumëbitëshe Kur fjalët kodike janë shumëbitëshe. sepse tabela përkatëse e kombinimeve do të jetë e madhe. gjeneratori i bitit për paritet mund të realizohet duke copëtuar atë në dy pjesë. numri i njësheve në të bëhet çift. me hyrjet 4-bitëshe (ABCD)2 dhe (EFGH)2. te fjalët kodike të kodit binar natyror 8-bitësh.

për gjenerimin e bitëve për paritet të dy tërësive të veçanta 4-bitëshe.sh. p. në daljen P do të fitohet vlera 1.12. Në bazë të këtyre dy vlerave dhe shprehjes përkatëse. nëse në hyrje të qarkut aplikohet fjala kodike 10101101.5 shihen qartë dy pjesët e qarkut. mund të vizatohet qarku logjik i gjeneratorit të bitit për paritet. në daljen P1 do të fitohet vlera 0. biti për paritet në daljen P2 do të jetë 1. . Kështu. bitët përkatës për paritet gjenden përmes shprehjeve: 323 P1 = (A ⊕ B)⊕(C ⊕ D) P2 = (E ⊕ F)⊕(G ⊕ H) kurse për llogaritjen e bitit për paritet në dalje të qarkut mund të përdoret shprehja: P = P1 ⊕ P2 ]⊕ [ ] =[ (A ⊕ B)⊕(C ⊕ D) (E ⊕ F)⊕(G ⊕ H) Në bazë të shprehjeve të dhëna. kurse për 4 bitët e tjerë 1101.5 Gjeneratori i paritetit çift për fjalët kodike të kodit binar natyror 8-bitësh Në Fig. e cila i përgjigjet bitit për paritet të fjalës kodike 8-bitëshe të aplikuar në hyrje të qarkut.. për 4 bitat e parë 1010.5.Gjeneratorët e paritetit pjesëve të veçanta të qarkut. i cili është dhënë në Fig.12. A B C D E F G H 1 0 1 0 1 1 0 1 1 P1 0 1 1 0 P2 1 1 P Fig.12.

qarku përkatës mund të copëtohet në dy pjesë. Nëse për sintezën e gjeneratorit të bitit për paritet tek për fjalët kodike 4bitëshe përdoret procedura e sintezës së gjeneratorit për paritet çift. ashtu që njëra pjesë me daljen Q1 të jetë 4-bitëshe. Shembull Gjeneratori i bitit për paritet tek Q.2. te fjalët kodike të kodit ASCII. ose duke marrë numër të ndryshëm bitësh për pjesët e veçanta të qarkut. të dhënë në tabelën e Fig. tabela e kombinimeve. e dhënë më sipër. kurse pjesa tjetër me daljen Q2 të jetë 3-bitëshe. A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D Q1 0 1 1 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 1 1 0 0 0 1 1 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 1 1 .21. pa përpilimin e tabelës së kombinimeve për 7 variabla. shprehja e funksionit dalës nga qarku dhe qarku logjik përkatës do të duken si në vijim.324 Qarqet kompjuterike Copëtimi i gjeneratorit në pjesë me më pakë bitë mund të bëhet edhe nëse numri i bitëve nuk është çift. Me qëllim që realizimi i gjeneratorit të bitit për paritet tek të fjalëve kodike 7-bitëshe të kodit ASCII.

fjalën kodike 1010.7.6. p.12. i cili është dhënë në Fig.12. Vlera dalëse nga qarku do të jetë Q1=1.12. duke i bashkuar dy pjesët e gjeneratorit në një. ashtu që dy daljet e tyre të lidhen në një element logjik JODHE.Gjeneratorët e paritetit 325 Q1 = A B C D + A B C D + A B C D+ A B C D + A B C D + A B C D + A B C D + A B C D = A B (C D + C D)+ A B (C D + C D)+ A B (C D + C D)+ A B (C D + C D) = A B (C ⊗D)+ A B (C ⊕D)+ A B (C ⊕D)+ A B (C ⊗D) =(A B + A B)(C ⊗D)+(A B + A B)(C ⊕D) =(A ⊗B)(C ⊗D)+(A ⊕B)(C⊕D) =(A ⊕B)(C ⊕D)+(A ⊕B)(C⊕D) =(A ⊕B)⊗(C ⊕D) A B C D 1 0 1 0 1 1 Q1 1 Fig. do të fitohet gjeneratori i bitit për paritet tek të fjalëve kodike të kodit ASCII. ..sh.6 Gjeneratori i paritetit për pjesën 4-bitëshe të fjalëve kodike të kodit ASCII Për ta testuar punën e qarkut të dhënë në Fig. përkatësisht pas shtimit të kësaj shifre fjala e re kodike është 11010 dhe ka numër tek njëshesh. për pjesën 3bitëshe të qarkut. le ta aplikojmë në hyrje të tij. shprehja e funksionit dalës do të jetë: Q 2 = E ⊗(F ⊕ G) Në fund. Duke pasur parasysh gjeneratorin 3-bitësh të dhënë në fillim.

fjala kodike me bit të shtuar për paritet tek është 11010101.7 Gjeneratori i paritetit tek për fjalët kodike të kodit ASCII Për ta testuar punën e qarkut të dhënë në Fig. e cila në kodin ASCII i përket shkronjës U.7.12. Nëse biti për paritet shtohet para. në daljet e dy pjesëve të qarkut do të gjenerohen vlerat: Q1 = 1 Q2 = 1 kurse vlera e bitit për paritet tek të fjalës kodike të dhënë është Q=1. p. Si rezultat. le të aplikohet. në hyrje të tij fjala kodike 1010101.. .12.sh.326 Qarqet kompjuterike A B C D E F G 1 0 1 0 1 0 1 1 Q1 1 1 1 Q Q2 1 1 Fig.

Detektorët e paritetit 13 Gjeneratorët e zakonshëm Fehler! Textmarke nicht definiert. . Gjeneratorët për fjalët kodike shumëbitëshe Fehler! Textmarke nicht definiert.

parity checker). skematikisht mund të paraqitet si në Fig.1 Paraqitja skematike e detektorit të paritetit Krahasuar me gjeneratorin e paritetit me n-hyrje. përmes qarqeve logjike të cilat njihen si detektorë të paritetit (ang. në daljen d të detektorit të paritetit merret vlera logjike 1.1.13. Nëse gjatë kontrollës zbulohet se nuk është ruajtur pariteti. sepse në hyrje të tij vjen edhe biti për çiftësi i shtuar nga gjeneratori i paritetit.13. detektori i paritetit ka m=n+1 hyrje.328 Qarqet kompjuterike Pasi informatat binare bashkë me bitët e paritetit të transmetohen në destinacion. përkatësisht se brenda një informate e cila kontrollohet mund të ndryshojë vetëm një shifër binare. mund të kontrollohet pariteteti i shifrave binare brenda tyre. Detektori i paritetit për fjalët kodike m-bitëshe në hyrje të tij. 1 DP m /1 m d 2 Μ Fig. . Detektorët e zakonshëm Në pjesën vijuese do të flitet për detektorët e paritetit të sintetizuar duke marrë se numri maksimal i gabimeve të mundshme gjatë transmetimit të informatave elementare është një. për ta treguar gabimin.

dhe merret si detektor i paritetit 4-bitësh. për zbulimin e gabimeve të cilat kanë ndodhur brenda fjalëve kodike gjatë transmetimit të tyre kontrollohet çiftësia e njësheve. Nëse zbulohet numër çift i njësheve. për të sinjalizuar se ka ndodhur gabim. Qarku logjik i dhënë në Fig.13. ose nëse fjala kodike ka vetëm zero.Detektorët e paritetit 329 Shembull Detektori i paritet tek brenda fjalëve kodike të kodit binar natyror 3-bitësh.2.13. A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 g 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 d 1 0 0 1 0 1 1 0 0 1 1 0 1 0 0 1 d = A BCg + A BCg + A BCg + A BCg + A BCg + A BCg + A BCg + A BCg = A B(C g + Cg)+ A B(C g + Cg) + A B(C g + C g)+ A B(C g + Cg) = (A ⊗ B)(C ⊗ g)+(A ⊕ B)(C ⊕ g) = (A ⊗ B)(C ⊗ g)+(A ⊗ B)(C ⊗ g) = (A ⊗ B)⊗(C ⊗ g) Këtu. të cilat e përmbajnë edhe bitin për paritet tek g.2 Detektori i paritetit tek për fjalët kodike 4-bitëshe . në dalje të detektorit gjenerohet vlera logjike 1. është vizatuar në bazë të shprehjes së fituar më sipër për funksionin d. A B C g 1 1 0 0 1 1 d 1 Fig.

A B Dhënësi C D Marrësi 0 0 1 0 0 1 1 P1 1 1 0 P 0 2 d Fig.3 Detektori i i realizuar përmes dy gjeneratorëve të paritetit çift . të vendosur te dhënësi dhe te marrësi i informatave që transmetohen.330 Qarqet kompjuterike Për ta testuar funksionimin e qarkut. në hyrje të tij aplikohet kombinimi i shifrave binare 1100. me të cilën sinjalizohet gabimi në informatën e pranuar. të vendosur te dhënësi dhe marrësi i informatave binare.13.sh. Shembull Detektori i realizuar përmes dy gjeneratorëve të paritetit çift 4bitësh. nëse p. Nëse me P shënohet gjeneratori i bitit për paritet çift. Detektori i realizuar përmes gjeneratorëve Problemi i detektimit të gabimeve në transmetim përmes paritetit mund të zgjidhet edhe duke shfrytëzuar gjeneratorë të paritetit.3. gabimi në transmetim mund të detektohet përmes lidhjeve që shihen në Fig.13. duke shfrytëzuar dy gjenerator të tillë (P1 dhe P2). në dalje të detektorit do të gjenerohet shifra binare d=1.

. informata që duhet të transmetohet është 10100. kurse në daljen d të elementit logjik ekskluziv-OSE merret vlera 1. jepet informata binare 0100.Detektorët e paritetit 331 Për ta pasur më të qartë funksionimin e qarkut të dhënë në Fig. p. le të marrim. C dhe D të dhënësit. Pas shtimit të bitit për paritet çift përmes gjeneratorit P1.sh. nëse në vend të informatës së transmetuar pranohet informata e gabuar 10101.13. për të sinjalizuar se ka ndodhur gabim gjatë transmetimit. B.. në dalje të gjeneratorit P2 do të fitohet biti për paritet me vlerë 0.3. Por. se në daljet A.

Komplementuesit 14 Komplementuesi binar 334 Komplementuesi BCD 340 .

duhet përdorur edhe qarqe logjike për komplementimin e numrave. operacionet aritmetikore mund të kryhen në rrugë direkte. y.334 Qarqet kompjuterike Siç është shpjeguar në kapitullin e parë. i shpjeguar në kapitullin e parë të librit. . në daljet x. 1 2 m Kompl m/n 1 2 Μ Μ n Fig. Në rastin e dytë. Qarku përmes së cilit për numrin m-bitësh gjendet komplementi përkatës n-bitësh. shfrytëzohet principi i komplementimit direkt.1 Paraqitja skematike e komplementuesit Komplementuesi binar Për realizimin e qarqeve përmes së cilave bëhet komplementimi i numrave binarë. skematikisht mund të paraqitet si në Fig.1. Këtu do të bëhet fjalë për qarqet të cilët e bëjnë komplementimin e numrave binarë natyror dhe numrave të shprehur në kodin NBCD.14. ose duke i shfrytëzuar numrat komplementarë. Shembull Qarku logjik përmes të cilit për numrat binarë (ABCD)2. z dhe v. gjatë realizimit të qarqeve për kryerjen e operacioneve aritmetikore.14. merren 1-komplementet e tyre. të cilët njihen si komplementues.

A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 g 1 0 0 0 0 0 0 0 x 0 1 1 1 1 0 0 0 y 0 1 1 0 0 1 1 0 z 0 1 0 1 0 1 0 1 . Ligjshmëria e gjetjes së 2-komplementit nuk është aq e thjeshtë sa ajo që u dha më sipër. sepse 1-komplementit përkatës duhet shtuar vlerën 1. i cili aplikohet në hyrje të tij. Shembull Qarku logjik përmes të cilit gjendet 2-komplementi (gxyz)2.Komplementuesit A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 x 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 y 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 z 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 v 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 335 x=A y=B z=C v=D Nga shprehjet e fituara shihet qartë se qarku për gjetjen e 1-komplementit të numrit binar të dhënë do të përmbaj vetëm katër invertor. i numrit binar natyror(ABC)2. ku g është derdhja që paraqitet gjatë komplementimit.

2 Qarku për gjetjen e 2-komplementit të numrit binar natyror 3-bitësh .14.336 A Qarqet kompjuterike A 0 1 0 1 C 1 1 0 0 B 0 1 1 0 C 1 0 0 1 B x = A BC + A B + A C A C y = BC + BC A C 0 0 0 0 1 1 1 1 B 1 0 0 0 0 0 0 0 B z=C g = A BC A B C x y z g Fig.

i realizuar duke shfrytëzuar 5 multiplekserë 4/1. mund të përdoren edhe multiplekserët. sidomos gjatë komplementimit të numrave shumëbitësh. Shembull Qarku logjik digjital përmes të cilit për numrin binar (ABCD)2 në hyrje të tij gjendet 2-komplementi përkatës (QRSTV)2. 337 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 Q 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 R 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 S 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 T 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 V 0 1 1 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 CD 00 01 11 10 Q I0 I0 I0 I0 I1 I1 I1 I1 I3 I3 I3 I3 I2 I2 I2 I2 A S B A 1 R A 0 1 1 1 T 1 1 1 1 B 0 0 0 0 A 1 0 0 0 V 0 1 1 1 0 1 1 0 1 0 0 0 B 1 0 0 0 A 0 1 1 1 0 1 1 0 0 1 0 1 I1 0 A B 1 1 0 1 0 1 B 0 1 0 1 I3 0 A B 0 1 0 1 0 1 0 1 1 0 B 0 1 1 0 I0 Q R S T V AB I2 0 A B 1 0 A⊗B B 0 0 .Komplementuesit Për realizimin e qarqeve për gjetjen e 2-komplementit.

3 Qarku për komplementim i realizuar me multiplekser .338 A B C D Qarqet kompjuterike Q R S T V Fig.14.

Shembull Qarku digjital përmes të cilit gjendet 1-komplementi dhe 2-komplementi i numrave binarë 3-bitësh (ABC)2. gjë që komandohet duke aplikuar vlera të caktuara në hyrje të veçanta të tyre. Për komandimin e punës së qarkut shfrytëzohet hyrja K në qark. kështu: ⎧0 gjendet 1 .komplementi kurse derdhja e cila paraqitet gjatë komplementimit merret në daljen d të qarkut. takohen shpeshherë qarqe të cilat janë në gjendje të kryejnë dy ose edhe më shumë operacione.komplementi K=⎨ ⎩1 gjendet 2 .Komplementuesit 339 Në praktikë. K 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 X K A 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 Y C 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 X 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 K Y 1 1 0 0 1 1 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 Z 1 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0 1 d 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 1 2 Z K 1 1 1 B 1 A 1 1 C 1 1 B 1 1 1 1 1 1 1 1 A 1 1 C B 1 1 C 1 1 1 1 A X = K A + A C + A B + K A BC Y = K B + BC + K BC Z= KC+KC d = K A BC .

në dalje të qarkut do të fitohet numri 011. në fakt janë numra decimalë të shkruar përmes fjalëve kodike binare. përkatësisht 1-komplementi dhe 2-komplementi.4 Qarku për gjetjen e 1 dhe 2-komplementit Për ta pasur më të qartë mënyrën e funksionimit të qarkut të dhënë. në hyrjen K të qarkut duhet të aplikohet vlera 1. Prandaj. kurse vlera e derdhjes d është 0.14.sh.340 K 1 A 1 B 0 C 1 Qarqet kompjuterike 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 1 1 X Y 0 1 1 0 0 Z d Fig.. p. nëse kërkohet të gjendet 2-komplementi i numrit 101. Si rezultat. . gjenden duke i gjetur 10-komplementin dhe 9-komplementin e ekuivalentëve decimalë përkatës. Komplementuesi BCD Numrat të cilët paraqiten në kodet BCD. komplementet e fjalëve kodike të kodeve BCD.

për fjalën kodike 0101.numri i shifrave para pikës dhjetore n . 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 R 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 S 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 T 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 V 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 .. komplementi i kërkuar për ekuivalentin decimal përkatës N=5 është: N 9 = 101 − 100 − 5 = 4 të cilit i përgjigjet ekuivalenti binar 0100. është plotësuar tabela e dhënë në vijim.Komplementuesit Shembull Qarku logjik përmes të cilit për fjalët kodike (ABCD)2 të kodit NBCD.sh. meqë m=1 dhe n=0. duke e shfrytëzuar shprehjen: N 9 = 10 m − 10− n − N ku janë: N . në bazë të të cilave pastaj është vizatuar edhe qarku logjik i komplementuesit në fjalë. 341 Këtu.ekuivalenti decimal i fjalës kodike m . për gjetjene e 1-komplementit të kërkuar. për çdo fjalë kodike merret ekuivalenti decimal përkatës dhe pastaj gjendet 9-komplementi i saj. Duke shkuar në këtë rrugë për të gjitha fjalët kodike të kodit NBCD. gjenden 1-komplementet përkatës (RSTV)2. p. Kështu. janë nxjerrur shprehjet e funksioneve logjike përkatëse.numri i shifrave pas pikës dhjetore.

5 Qarku për gjetjen e 1-komplementit të fjalëve kodike të kodit NBCD Për ta testuar qarkun logjik të komplementuesit. mund të vizatohet qarku logjik i komplementuesit NBCD. Në daljet e qarkut.5. le të marrim se në hyrje të tij aplikohet fjala kodike 0011. i dhënë në Fig. ashtu që për K=0 gjendet 1-komplementi. Për komandimin e punës së qarkut. përdoret hyrja e veçantë K.14. Plotësisht njëlloj mund të sintetizohet edhe qarku logjik për gjetjen e 2komplementit të fjalëve kodike të kodit NBCD. . si rezultat do të fitohet fjala kodike e komplementit përkatës 0110.14. Shembull Qarku logjik përmes së cilit gjindet 1-komplementi dhe 2komplementi i fjalëve kodike ABCD të kodit NBCD. A 0 B 0 C 1 D 1 0 1 1 0 R S T V Fig.342 A A A Qarqet kompjuterike A 1 1 C B 1 1 + 1 1 + + + + + 1 + + D D D D + + + + + + 1 1 + + 1 C C C 1 1 + + + + 1 + + 1 1 + + B B B R = A BC S = BC + BC = B⊕C T=C V=D Nga shprehjet e fituara për funksionet logjike. kurse për K=1 në dalje të qarkut merret 2-komplementi i fjalës kodike e cila aplikohet në hyrje të tij.

Komplementuesit 343 m 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 f 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 K 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 R 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 + + + + + + 0 1 1 0 0 0 0 0 0 0 + + + + + + S 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 + + + + + + 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 + + + + + + T 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 + + + + + + 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 + + + + + + V 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 + + + + + + 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 + + + + + + 1 2 .

6 − 7 .19 − 20 .17 .sh. sepse për kombinimin hyrës 10110. Për ta parë mënyrën e funksionimit të qarkut. Kjo shihet edhe në qark.21 . le të marrim.6 Komplementuesi për gjetjen e 1 dhe 2-komplementit të fjalëve kodike të kodit NBCD Qarku logjik i komplementuesit është realizuar duke e shfrytëzuar një dekodues 5/32 për shkak se shprehjet e funksioneve dalëse nga qarku janë më të komplikuara.14.6.19. se në hyrje të tij aplikohet fjala kodike 0110.2 .23.17 − 18) S = ∑ m 1(2 − 5 . e cila i përgjigjet 2-komplementit të fjalës kodike të aplikuar në hyrje të tij.4 . përkatësisht sinjalet në krejt daljet tjera të dekoduesit kanë vlerë binare 0.19 − 22) T = ∑ m 1(2 − 3. në dalje të qarkut do të merret fjala kodike 0100.8 . p.344 Qarqet kompjuterike ∑ m 1(0 − 1.25) R= 0 1 2 K 6 7 A B Dek 5/32 17 C D 31 R S T V Fig. sinjali binar me vlerë 1 paraqitet vetëm në daljen e 22-të të dekoduesit.23 − 24) 1 V = ∑ m (0 . .. Për K=1.

Qarqet aritmetikore 15 Mbledhësi Zbritësi Mbledhësi/zbritësi Mbledhësi NBCD Mbledhësi Excess-3 Shumëzuesi Pjesëtimi Fuqizimi Plotpjesëtimi 346 360 366 368 375 376 384 385 387 .

Këtu do të përmenden disa nga qarqet elementare aritmetikore të realizuara si qarqe kombinuese. duke mos e marrur. Si module elementare mbledhëse të cilat përdoren në praktikë janë gjysmëmbledhësi dhe mbledhësi i plotë. Tabela e kombinimeve përmes së cilës përshkruhet puna e gjysmëmbledhësit është: X 0 0 1 1 ku janë: X. Mbledhësi Qarku përmes të cilit kryhet mbledhja e numrave binarë quhet mbledhës (ang. kurse në daljet e tij merret shuma dhe vlera e bartjes. adder). për kryerjen e llogaritjeve të shumta përdoren qarqe përkatëse aritmetikore.346 Qarqet kompjuterike Te pajisjet e ndryshme digjitale. Gjysmëmbledhësi Qarku përmes të cilit mblidhen dy shifra binare njihet si gjysmëmbledhës (ang. përmes të cilëve mblidhen dy shifra binare. Y .numrat që mblidhen s . Në dy hyrjet e këtij qarku aplikohen shifrat të cilat mblidhen. Y 0 1 0 1 s 0 1 1 0 b 0 0 0 1 .bartja. ose duke e marrur parasyshë bartjen nga niveli paraprak.shuma b . half-adder).

nëse si vlera hyrëse merren vlerat 0 dhe 1.15.1 Gjysmëmbledhësi Funksionimin e qarkut logjik të gjysmëmbledhësit mund ta testojmë nëse në hyrje të tij aplikohen vlerat e mundshme hyrëse.15. Në qarqe të ndryshme.1. X + 2 Y b s Fig.1) si dhe të vizatohet qarku logjik përkatës i cili është dhënë në Fig. gjysmëmbledhësi skematikisht mund të paraqitet si në Fig.15.2 Paraqitja skematike e gjysmëmbledhësit . ashtu siç janë dhënë në tabelën përkatëse të kombinimeve. përmes mintermave mund të shkruhen shprehjet e funksioneve dalëse nga gjysmëmbledhësi: 347 s = XY + X Y = X⊕Y b = XY (15.2.përkatësisht.15.. X Y 0 1 1 0 s b Fig. P. vlerat dalëse për shumën dhe bartjen do të jenë 1 dhe 0 .sh.Qarqet aritmetikore Nga tabela e dhënë.

i cili është dhënë në Fig. Tabela e kombinimeve për funksionet dalëse nga mbledhësi i plotë është: X 0 0 0 0 1 1 1 1 ku janë: Y 0 0 1 1 0 0 1 1 Z 0 1 0 1 0 1 0 1 s 0 1 1 0 1 0 0 1 b 0 0 0 1 0 1 1 1 X. X 1 Z 1 1 Y X 1 s = X Y Z + X YZ + X Y Z + X Y Z (15. Qarku digjital i cili gjatë mbledhjes së dy shifrave binare e merr parasysh edhe bartjen hyrëse.348 Qarqet kompjuterike Mbledhësi i plotë Edhe pse në dalje të gjysmëmbledhësit merret vlera e bartjes e cila paraqitet gjatë mbledhjes së dy shifrave binare.2a) Z 1 1 1 1 Y b = X Y + X Z + YZ (15. njihet si mbledhës i plotë (ang. Y Z s b - numrat që mblidhen bartja hyrëse shuma bartja dalëse Nga tabela mund të nxirren shprehjet minimale të funksioneve dalëse s e b dhe pastaj në bazë të tyre të vizatohet qarku logjik i mbledhësit të plotë.15. full-adder).3. ai nuk mund të përdoret për krijimin e qarkut për mbledhje të numrave shumëbitësh.2b) .

Qarqet aritmetikore

349

X 1

Y 0

Z 1

0 0 0 0 0 0 1 1 s

b

0

Fig.15.3 Mbledhësi i plotë
Nëse në tri hyrjet e qarkut të vizatuar më sipër aplikohen vlerat 1, 0 dhe 1, në daljen s të shumës do të fitohet vlera 0, kurse vlera e bartjes b në daljen përkatëse do të jetë 1. Vlerat në të dy daljet e qarkut do të jenë 1, nëse vlerat e aplikuara në tri hyrjet e tij janë 1, gjë që shihet edhe në tabelën e kombinimeve përmes së cilës përshkruhet funksionimi i mbledhësit të plotë. Shprehjet e dhëna më sipër mund të shkruhen në një formë të tillë që gjatë realizimit të qarkut logjik të mbledhësit të plotë të përdoren edhe elemente logjike ekskluziv-OSE, ashtu siç shihet në Fig.15.4.

350

Qarqet kompjuterike

s = X YZ + X YZ + X YZ + X YZ = (X Y + X Y)Z +(X Y + X Y)Z = (X ⊗ Y)Z +(X ⊕ Y)Z = (X ⊕ Y)Z +(X ⊕ Y)Z = (X ⊕ Y)⊕ Z b = X YZ + X YZ + X YZ + X YZ = (X Y + X Y)Z + X Y(Z + Z) = (X ⊕ Y)Z + XY
X Y Z 1 0 1

(15.3)

0

1 0 s 1 1 b 0

0

Fig.15.4 Realizimi i mbledhësit të plotë duke shfrytëzuar edhe elemente logjike EX-OSE
Nëse edhe në hyrje të këtij versioni të qarku logjik të mbledhësit të plotë zbatohen vlerat 1, 0 dhe 1, rezultati dalës nga qarku do të jetë i njëjtë me atë që fitohet te versionit i mbledhësit të plotë që shihet në Fig.15.3. Për paraqitjen skematike të mbledhësit të plotë brenda qarqeve logjike të ndryshme, mund të përdoret simboli i dhënë në Fig.15.5.
X Y s

+
b

Z

Fig.15.5 Paraqitja skematike e mbledhësit të plotë

Qarqet aritmetikore

351

Realizimi përmes gjysmëmbledhësve
Duke e pasur parasysh qarkun e gjysmëmbledhësit, si dhe shprehjet përkatëse me të cilat përshkruhet ky qark, mbledhësi i plotë mund të realizohet edhe përmes dy gjysmëmbledhësve, ashtu siç është treguar në Fig.15.6.
X Y Z (x ⊕ y) ⊕ z + 2 (x ⊕ y)z s

+ 2

x ⊕ y xy

(x ⊕ y)z + x y

b

Fig.15.6 Realizimi i mbledhësit të plotë përmes gjysmëmbledhësve

Mbledhësi serik
Për realizimin e mbledhësit n-bitësh mund të përdoren n-mbledhës të plotë, të lidhur ashtu që të formojnë një seri mbledhësish. Qarku i cili formohet në këtë mënyrë paraqetë mbledhës serik n-bitësh. Shembull Qarku logjik i mbledhësit serik 4-bitësh, përmes të cilit mblidhen numrat binarë:

X=x3x2x1x0 Y=y3y2y1y0
i realizuar përmes 4 mbledhësve të plotë.

352
y x x 3 x 2 x1 x0 y 3 y 2 y1 y0 1 0 1 1 1 0 0 1 bh 0 0

Qarqet kompjuterike

Z X y

s

s0

+

b 1

Z X y

s

0 1

s1

+
b

Z X y

s

1 0

s2

+
b

Z X y

s

0 1

s3 b

+
b

Fig.15.7 Mbledhësi serik 4-bitësh
Për ta pasur më të qartë funksionimin e qarkut logjik të mbledhësit 4-bitësh, të dhënë më sipër, le të marrim, p.sh., se në hyrjen e tij zbatohen vlerat numerike binare:

X = 1011 Y = 1001
kurse bartja fillestare hyrëse bh në nivelin e parë të mbledhësit serik merret Z=0. Rezultati i mbledhjes në dalje të qarkut do të jetë 10100, gjë që fitohet edhe nëse mbledhja kryhet me laps:

Bartja 1011 1011 +1001 10100 Shuma

Qarqet aritmetikore

353

Bartja te mbledhësi serik i cili është dhënë në Fig.15.7 do të shkaktoi një vonesë të konsiderueshme kohore, proporcionale me numrin e mbledhësve, sepse ajo llogaritet në mënyrë serike. Për llogaritjen e bartjes mund të realizohet edhe një qark i veçant, ashtu siç është dhënë në vijim. Shembull Qarku logjik për llogaritjen serike të bartjes, te mbledhësi 4-bitësh, nëse në hyrje të tij aplikohen numrat:

X=x3x2x1x0 Y=y3y2y1y0
Duke u mbështetur në ekuacionin (15.2b), për llogaritjen serike të bartjes, te mbledhësi 4-bitësh i dhënë më sipër, mund të nxirren shprehjet:

b 0 = x 0 y 0 +(x 0 + y 0 )b h b 1 = x 1 y 1 +(x 1 + y 1 )b 0 b 2 = x 2 y 2 +(x 2 + y 2 )b 1 b 3 = x 3 y 3 +(x 3 + y 3 )b 2
ku me bh është shënuar bartaja hyrëse fillestare. Qarku logjik për llogaritjen serike të bartjes te mbledhësi binar 4-bitësh, i realizuar në bazë të shprehjeve (15.4), është dhënë në Fig.15.8.
x 3 x 2 x1 x0 1 0 1 1 y3 y 2 y1 y0 1 0 0 1 bh 0 0 1 1 1 1 1 1 0 1 1 0 0 0 0 0 0 1 1 1 b3 b2 b1 b0

(15.4)

Fig.15.8 Qarku për llogaritjen serike të bartjes te mbledhësi binar bitësh

4-

354

Qarqet kompjuterike

Nëse në hyrje të qarkut për llogaritje serike të bartjes aplikohen vlerat nga shembulli paraprak:

X=1011 Y=1001
dhe bartja hyrëse fillestare merret bh=0, në dalje të qarkut, për vargun e bartjeve b3b2b1b0, do të fitohen vlerat 1011, të cilat janë të njëjta me vlerat e fituara në daljet përkatëse të qarkut të mbledhësit serik 4-bitësh që u dha në Fig.15.7.

Mbledhësi paralelë
Puna e qarkut të mbledhësit mund të shpejtohet shumë, nëse bartjet e nevojshme llogariten njëkohësisht, përmes qarkut për llogaritje paralele të bartjes. Shembull Qarku logjik për llogaritjen paralele të bartjes, te mbledhësi 4-bitësh, nëse në hyrje të tij aplikohen vlerat:

X=x3x2x1x0 Y=y3y2y1y0
Nëse në shprehjet (15.4), shënohen me:

Qi = xi + yi R i = xi yi
për i=0, 1, 2 e 3, shprehjet për llogaritjen e bartjeve e marrin formën:

b0 = R 0 + Q 0 b h b1 = R 1 + Q 1 b0 b 2 = R 2 + Q 2 b1 b3 = R 3 + Q 3 b2 (15.5)

Duke e zëvendësuar te shprehja për llogaritjen e bartjes bi, bartjen bi-1 me shprehjen përkatëse, për llogaritjen paralele të bartjeve fitohen shprehjet vijuese.

Qarqet aritmetikore

355

b0 = R 0 + Q 0 b h b 1 = R 1 + Q 1(R 0 + Q 0 b h ) = R 1 + Q 1R 0 + Q 1 Q 0 b h
b 2 = R 2 + Q 2(R 1 + Q 1 R 0 + Q 1 Q 0 b h )

b 3 = R 3 + Q 3 (R 2 + Q 2 R 1 + Q 2 Q 1 R 0 + Q 2 Q 1 Q 0 b h ) = R 3 + Q 3 R 2 + Q 3 Q 2R 1 + Q 3 Q 2 Q 1R 0 + Q 3 Q 2 Q 1 Q 0 b h
Në bazë të shprehjeve (15.6) është vizatuar qarku për llogaritjen paralele të bartjes te mbledhësi binar 4-bitësh, i cili shihet në Fig.15.9.
x3 x2 x1 x0 1 0 1 1 y3 y2 y1 y0 1 0 0 1 1 1 1 1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 b3 0 1 0 0 b2 b1 R3 R 2 R1 R0 1 0 0 1 Q3 Q 2 Q1 Q0 bh 1 0 1 1 0 0 1 b0

= R 2 + Q 2R 1 + Q 2 Q 1R 0 + Q 2 Q 1 Q 0 b h

(15.6)

1

Fig.15.9 Qarku për llogaritjen paralele të bartjes te mbledhësi 4-bitësh

356

Qarqet kompjuterike

Për ta testuar punën e qarkut të dhënë, le të marrim se në hyrje të tij aplikohen vlerat e njëjta si edhe te qarku për llogaritje serike të bartjes:

X=1011 Y=1001
dhe bartja fillestare hyrëse merret bh=0. Në dalje të qarkut, për vargun e bartjeve b3b2b1b0, do të fitohen vlerat binare 1011, të cilat janë të njëjta me vargun e vlerave të bartjeve që fitohen në dalje të qarkut për llogaritje serike të bartjeve (Fig.15.8). Nëse dihen vlerat e bartjeve, mbledhësi n-bitësh mund të vizatohet duke u mbështetur në funksionin logjik të shumës së dhënë me shprehjet (15.3), i cili në formë të përgjithshme shkruhet kështu:

si = (x i ⊕ y i )⊕ b i−1

(15.7)

për i=0, 1, ..., n, ku në vend të bartjes bi-1, për i=0, në shprehjen e shumës s0 duhet të figurojë bartja fillestare bh. Shembull Qarku logjik i mbledhësit 4-bitësh, nëse në hyrje të tij aplikohen vlerat binare:

X=x3x2x1x0 Y=y3y2y1y0
Bartjet që nevojiten në nivelet e veçanta të mbledhësit:

B=b3b2b1b0
merren nga daljet e qarkut për llogaritjen paralele të bartjeve. Mbështetur në shprehjen (15.7) për funksionin e shumës, mund të vizatohet qarku logjik i mbledhësit paralel 4-bitësh, ashtu siç shihet në Fig.15.10.

Qarqet aritmetikore
X x 3 x 2 x1 x0 1 0 1 1 Y y 3 y 2 y1 y0 1 0 0 1 B b3 b 2 b1 b 0 1 0 1 1 0 0 1 0 0 1 0 0 s3 s2 s1 s0 bh 0

357

1

b3

Fig.15.10 Mbledhësi 4-bitësh i cili i shfrytëzon bartjet nga qarku për llogaritje paralele të bartjes
Funksionimi i qarkut logjik të dhënë mund të testohet, nëse në hyrje të tij aplikohen vlerat binare të numrave që mblidhen, si dhe vlerat e bartjeve të llogaritura përmes qarkut për llogaritje paralele të tyre. Nëse merret shembulli i vlerave të shfrytëzuara edhe gjatë testimit të qarqeve të mbledhësve 4-bitësh të dhënë më sipër:

X=1011 Y=1001
si dhe vlerat e bartjeve B=1011, të llogaritura përmes qarkut për llogaritje paralele të bartjeve, në dalje të qarkut do të fitohet shuma 10100, ku biti i parë i përket bartjes së fundit.

.11.11 Komponenta standarde për mbledhje 4-bitëshe Shembull Qarku logjik i mbledhësit 8-bitësh.bitësh. . përdoren komponente mbledhëse standarde.sh. p. ato për mbledhje të numrave 4.358 Qarqet kompjuterike Në praktikë. të cilat simbolikisht mund të shënohen si në Fig. bh x0 y0 x1 y1 x2 y2 x3 y3 s0 s1 + 4-bit s2 s3 b Fig.15. siç janë. i realizuar duke shfrytëzuar dy mbledhës 4-bitësh. për realizimin e mbledhësve shumëbitësh.15.

15.Qarqet aritmetikore 0 359 x0 y0 x1 y1 x2 y2 x3 y3 1 0 0 1 1 1 1 0 bh 1 s0 1 s1 + 4-bit 0 s 2 0 s 3 b 1 x4 y4 x5 y5 x6 y6 x7 y7 1 0 0 1 bh 0 s4 0 s5 + 0 0 1 1 b 1 s 8 4-bit 1 s 6 0 s 7 Fig.12 Mbledhësi 8-bitësh i realizuar duke shfrytëzuar dy mbledhës 4-bitësh Puna e qarkut është testuar për vlerat hyrëse: X = 10011101 Y = 10100110 kurse rezultati i mbledhjes në dalje 1 111 1001 1010 10100 të qarkut do të jetë: Bartja 1 1101 0110 0011 .

360 Qarqet kompjuterike Zbritësi Për zbritjen e numrave binarë shfrytëzohet qarku logjik i cili quhet zbritës (ang. Shprehjet e funksioneve dalëse nga qarku i gjysmëzbritësit. Gjysmëzbritësi Qarku përmes të cilit zbriten dy shifra binare. njihet si gjysmëzbritës (ang. ashtu siç shihet në Fig. subtractor). (15. pa e marrë parasysh huan paraprake. duken kështu: d = XY + X Y = X⊕Y h = XY në bazë të së cilëve mund të vizatohet edhe qarku logjik i gjysmëzbritësit. të nxjerra nga tabela e mësipërme.15.13. half-substractor).8) . Si module elementare zbritëse në praktikë përdoren gjysmëzbritësi dhe zbritësi i plotë.diferenca h .huaja dalëse. Puna e gjysmëzbritësit përshkruhet përmes tabelës së kombinimeve: X 0 0 1 1 ku janë: Y 0 1 0 1 d 0 1 1 0 h 0 1 0 0 X.numrat të cilët zbriten d . Y .

X 2 Y d h Fig.Qarqet aritmetikore X 0 Y 1 361 1 1 d h Fig. Kështu.13 Gjysmëzbritësi Për ta testuar funksionimin e qarkut logjik të gjysmëzbritësit. të dy vlerat në dalje të qarkut do të jenë 1. tek i cili merret parasysh edhe huaja hyrëse.14 Paraqitja skematike e gjysmëzbritësit Zbritësi i plotë Për sintetizimin e qarqeve përmes së cilave mund të zbriten numra shumëbitësh. gjë që është e njëjtë me vlerat përkatëse në tabelën e kombinimeve.15.14.. Brenda qarqeve të ndryshme.sh. gjysmëzbritësi skematikisht mund të paraqitet si në Fig. në hyrje të tij mund të aplikohen vlerat e kombinimeve të mundshme hyrëse. përdoret qarku njëbitësh që njihet si zbritës i plotë (ang. fullsubstractor).15. nëse në hyrjet X e Y të qarkut si numra që zbriten aplikohen vlerat 0 dhe 1.15. . p.

(Y + Z)+ h = d 0 -(0 + 0)+ 0 = 0 0 -(0 + 1)+ 2 = 1 0 -(1 + 0)+ 2 = 1 0 -(1 + 1)+ 2 = 0 1 -(0 + 0)+ 0 = 1 1 -(0 + 1)+ 0 = 0 1 -(1 + 0)+ 0 = 0 1 -(1 + 1)+ 2 = 1 ku me 2 simbolikisht është shënuar huazimi i një "dhjetësheje" binare. Y .huaja dalëse Raporti matematikor mes madhësive hyrëse dhe atyre dalëse. për t'u realizuar zbritja. në tabelën e mësipërme. mund të paraqitet kështu: X. është: X 0 0 0 0 1 1 1 1 ku janë: Y 0 0 1 1 0 0 1 1 Z 0 1 0 1 0 1 0 1 d 0 1 1 0 1 0 0 1 h 0 1 1 1 0 0 0 1 X.huaja hyrëse d .numrat që zbriten Z . . për të gjitha vlerat hyrëse.362 Qarqet kompjuterike Tabela e kombinimeve sipas së cilës funksionon zbritësi i plotë.diferenca h .

p. le t'i aplikojmë.9) 1 0 d 0 0 1 1 h Fig.Qarqet aritmetikore Duke e pasur parasysh tabelën e kombinimeve që u dha më sipër për madhësitë dalëse nga zbritësi i plotë. skematikisht mund të paraqitet si në Fig. brenda qarqeve logjike të ndryshme. Si rezultat.15. duket si në Fig. në dy daljet e qarkut do të fitohen vlerat 0 dhe 1. vlerat 0. gjë që përputhet me vlerat përkatëse në tabelë.15.sh. X 0 Y Z 1 1 (15. i vizatuar në bazë të shprehjeve të nxjerra më sipër.16. 1 dhe 1. Zbritësi i plotë.15.15.15 Zbritësi i plotë Për ta testuar qarkun e dhënë të zbritësit të plotë.. në tri hyrjet e tij. mund të nxirren shprehjet: 363 d = X YZ + X YZ + X YZ + X YZ Z +(X Y + X Y)Z = (X Y + X Y) = (X ⊗ Y)Z +(X ⊕ Y)Z = (X ⊕ Y)Z +(X ⊕ Y)Z = (X ⊕ Y)⊕ Z h = X YZ + X YZ + X YZ + X YZ = (X Y + X Y)Z +(Z + Z)X Y = (X ⊗ Y)Z + X Y = (X ⊕ Y)Z + X Y Qarku logjik i zbritësit të plotë. .

15.9). X Y Z x d y 2 b (x ⊕ y)⊕ z d (x ⊕ y) z x y 2 b d x ⊕ y xy (x ⊕ y) z + xy h Fig.15. Zbritësi i plotë përmes mbledhësit të plotë Nëse krahasohen shprehjet (15.9) të funksioneve dalëse nga mbledhësi dhe zbritësi i plotë.364 X Y d h Qarqet kompjuterike Z Fig.17. të cilat e përshkruajnë punën e zbritësit të plotë. shihet se shprehjet e shumës s dhe të diferencës . ashtu siç shihet në Fig.3) dhe (15. Këto shprehje janë të njëjta me ato (15.17 Zbritësi i plotë i realizuar përmes dy gjysmëzbritësve Saktësia e funksionimit të qarkut të dhënë si zbritës i plotë vërtetohet me shprehjet e fituara për funksionet dalëse d dhe h.15. të nxjerra nga tabela e kombinimeve.16 Paraqitja skematike e zbritësit të plotë Realizimi përmes gjysmëzbritësve Njëlloj si mbledhësi i plotë. edhe zbritësi i plotë mund të realizohet duke shfrytëzuar dy gjysmëzbritës.

Qarqet aritmetikore 365 d janë të njëjta. qarku përkatës i zbritësit të plotë i realizuar duke e shfrytëzuar mbledhësin e plotë. X Y Z X s Y + Z h d h Fig.15. qarku i zbritësit të plotë i realizuar përmes mbledhësit të plotë.10) .18 Zbritësi i plotë i realizuar përmes mbledhësit të plotë Për funksionet dalëse nga qarku mund të nxirren shprehjet: d = (X ⊕ Y)⊕ Z = (X ⊕ Y)⊗ Z = (XY + X Y)Z +(XY + X Y)Z = (X ⊗ Y)Z +(X ⊕ Y)Z = (X ⊕ Y)Z +(X ⊕ Y)Z = (X ⊕ Y)⊕ Z h = (X ⊕ Y)Z + XY = (X Y + XY)Z + XY = (X ⊗ Y)Z + XY = (X ⊕ Y)Z + XY Nga shprehjet e fituara shihet se ato janë të njëjta me shprehjet (15. Por. me çka vërtetohet funksionimi si zbritës i plotë i qarkut të dhënë në Fig. do të duket si në Fig. mund të paraqitet si në Fig. duhet të invertohet vlera e variablës së parë hyrëse dhe vlera në daljen që i përket shumës s.9). (15. 15.15. Kështu.18.18 Skematikisht.15. meqë shprehjet për bartjen b dhe huanë h dallojnë. që mbledhësi i plotë të funksionojë si zbritës i plotë.19. të cilat u përkasin funksioneve dalëse të zbritësit të plotë.

mund të projektohet një qark kombinues i vetëm.19 Paraqitja skematike e zbritësit të plotë i cili është realizuar përmes mbledhësit të plotë Mbledhësi/zbritësi Duke përdorur procedurën e zakonshme të sintezës së qarqeve kombinuese. qarku do të punojë si mbledhës ose zbritës.15.sh. i cili njëkohësisht do të shfrytëzohet si mbledhës dhe zbritës i plotë. kështu: ⎧0 mbledhës i plotë K=⎨ ⎩1 zbritës i plotë Në vijim është dhënë tabela e kombinimeve përmes së cilës përshkruhet funksionimi i qarkut në fjalë.366 X Y Z X Y s d Qarqet kompjuterike + b h Z Fig. prej ku pastaj janë nxjerrur edhe shprehjet e funksioneve përkatëse të dy daljeve nga qarku. p. në të cilën duke i aplikuar dy vlerat e mundshme 0 dhe 1. Komandimi i punës së qarkut të tillë duhet të bëhet përmes një hyrjeje të veçantë K. .

është vizatuar qarku logjik i mbledhësit/zbritësit të plotë. 0101 dhe 1011.20. . Funksionimi i qarkut si mbledhës (K=0) dhe si zbritës (K=1) është testuar me dy grupe vlerash hyrëse.Qarqet aritmetikore 367 K 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 K X 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 Y 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 Z s/d b/h 0 0 0 1 1 0 0 1 0 1 0 1 0 1 0 Mbledhës i plotë 1 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1 Zbritës i plotë 0 1 0 1 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 Y s/ d = X Y Z + X Y Z + X Y Z + X Y Z 1 1 1 1 X K Z = (X Y + X Y) Z +(X Y + X Y) Z = (X ⊕ Y) Z +(X ⊗ Y) Z = (X ⊕ Y)⊕ Z 1 b/h = YZ + K X Z + K X Z + K X Y + K X Y 1 1 Z 1 1 1 1 Y 1 1 X = Y Z +(K X + K X) Z +(K X + K X) Y = Y Z +(K X + K X) (Y + Z) = Y Z +(K ⊕ X) (Y + Z) Në bazë të shprehjeve të fituara. që përputhen me vlerat përkatëse në tabelën e kombinimeve. për të cilat në dalje të tij janë fituar vlerat sb=01 dhe dh=01. ashtu siç shihet në Fig.15.

si dhe 5 dalje. sepse tabela përkatëse e kombinimeve përmban 29=512 kombinime. Nëse analizohet metoda e mbledhjes në kodin NBCD.368 K X Y Z 0 1 0 1 1 0 1 1 1 1 0 0 0 1 1 1 1 1 Qarqet kompjuterike s/d 1 1 1 b/h Fig. Por. këtu do të përdoret procedura e sintetizimit të qarkut. të cilat në fund komponohen në një tërësi.15.20 Mbledhësi/zbritësi i plotë Mbledhësi NBCD Mbledhja e numrave të cilët shkruhen në kodin NBCD kërkon sintetizimin e mbledhësit adekuat. e cila është shpjeguar në kapitullin mbi kodet. për ta formuar qarkun e dëshiruar. duhet të shfrytëzohet metoda e minimizimit tabelar përmes kompjuterit. Për gjetjen e shprehjeve të funksioneve dalëse nga qarku. Sintetizimi i qarkut logjik të mbledhësit NBCD nuk mund të bëhet duke e shfrytëzuar procedurën e zakonshme. duke e copëtuar atë në pjesë më të vogla. mbështetur në principet e mbledhjes në këtë kod. përkatësisht 2 herë nga 4 hyrje. . për numrat që mblidhen. meqë numrat në kodin NBCD paraqiten me fjalë kodike 4-bitëshe. për mbledhjen e dy fjalëve kodike mbledhësi përkatës duhet të ketë 9 hyrje. Por. qarku i mbledhësit NBCD mund të copëtohet në 3 pjesë funksionale: • mbledhja binare e dy fjalëve kodike • gjenerimi i sinjalit binar për korrigjimin e fjalëve kodike • korrigjimi i fjalëve kodike duke ua shtuar vlerën 0110. dhe 1 hyrje për bartjen hyrëse.

nëse qarku lidhet me mbledhës të tjerë NBCD.21 Mbledhësi NBCD .edhe bartja hyrëse bh.Qarqet aritmetikore 369 Nëse fjalët kodike të cilat mblidhen shënohen me X=x8x4x2x1 dhe Y=y8y4y2y1. ashtu siç është treguar në qarkun logjik të mbledhësit NBCD. pjesa e parë funksionale përmes së cilës kryhet mbledhja binare e tyre duhet të përmbajë 4 mbledhës të plotë. të dhënë në Fig. përndryshe vlera në këtë hyrje merret zero. kurse në hyrjen e 9-të . x8 x4 x2 x1 0 1 0 1 y8 y4 y2 y1 1 0 0 1 bh 0 Z X Y P1 0 Q b 1 1 s 0 s1 + Z X Y + P2 1 Q b 2 0 s 1 Y + 2 s b 1 0 s2 Z X Y + P4 1 Q b 4 0 s s Z + X 1 Y 2 b 1 1 s4 Z X Y + P8 1 Q8 b 0 s 1 1 X + s 2 b Y 0 s8 1 1 b Fig.15.21. Në 8 hyrjet e qarkut aplikohen shifrat binare të fjalëve kodike X dhe Y.15.

(3) . ashtu siç është dhënë në tabelën vijuese. Kjo do të thotë se korrigjimin duhet bërë nëse plotësohet njëri nga 3 kushtet: Q8 = 1 P8P4 = 1 P8P2 = 1 . ose kanë bartje.korrigjohen për shkak të bartjes.nuk korrigjohen.korrigjohen sepse janë fjalë kodike të ndaluara. P2. korrigjohen nëse paraqesin fjalë kodike të ndaluara.370 Qarqet kompjuterike Shumat P1. të cilat fitohen në dalje të mbledhësve. P4 dhe P8. Q8 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 P8 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 P4 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 P2 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 P1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 b 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 s8 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 s4 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 s2 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 s1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 (1) (2) (3) Nëse analizohet tabela lidhur me korrigjimin e shumave të veçanta. (2) . ajo mund të ndahet në 3 pjesë karakteristike: (1) .

janë përdorur dy elemente logjike DHE e një element logjik OSE. Rezultati i mbledhjes fitohet në daljet b.Qarqet aritmetikore përkatësisht nëse vlera e funksionit: 371 b = Q 8 + P8P4 + P8P2 është 1. fjala kodike që fitohet pas mbledhjes binare duhet të korrigjohet duke ia shtuar numrin binar 0110. Korrigjimi nuk ka ndikim te vlera P1. do të merren vlerat 1110. s8. gjendet vlera reale 0001 0100. bëhet përmes shtimit të ekuivalentit binar 0110 të numrit decimal 6. përkatësisht i vlerave P8. Për realizimin e funksionit b. të cilët janë të vendosur në dalje të qarkut. s4. Kjo vlerë njëkohësisht përcillet edhe në daljen b të qarkut dhe e paraqet bartjen e përgjithshme. gjë që bëhet përmes një mbledhësi të plotë dhe dy gjysmëmbledhësve. duke shfrytëzuar dy gjysmëmbledhës dhe një mbledhës të plotë. e cila përcillet direkt në shumën dalëse s1 nga qarku. Ky rezultat do të fitohet edhe nëse mbledhja kryhet me dorë: 1 Bartja 0101 + 1001 1110 Meqë fjala kodike e fituar është fjalë e ndaluar. s2 e s1 dhe për shembullin e marrë të madhësive hyrëse është 10100. P4 dhe P2. Për ta testuar funksionimin e qarkut të mbledhësit NBCD të dhënë më sipër. ajo duhet të korrigjohet duke ia shtuar vlerën binare 0110: 11 1110 + 0110 10100 . Korrigjimi i fjalëve kodike. në pjesën e tretë funksionale të qarkut. përkatësisht pasi t'i shtohen zerot para. e cila figuron në rezultatin përfundimtar të mbledhjes. Në daljet P8P4P2P1 të mbledhësve të plotë të qarkut. Meqë vlera në daljen b është 1. le të marrim se në hyrje të tij aplikohen fjalët kodike: X=0101 Y=1010 dhe se bartja hyrëse në qark është bh=0. në pjesën e dytë funksionale të qarkut.

ashtu siç shihet në Fig.15.372 Qarqet kompjuterike Nëse bëhet prova.22 Mbledhësi NBCD i realizuar përmes dy mbledhësve të plotë .22. në vend të mbledhësve të plotë 1-bitësh. Mbledhësi NBCD mund të realizohet edhe duke shfrytëzuar 2 mbledhës 4-bitësh. x8 x4 x2 x1 0 1 0 1 y8 y4 y2 y1 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0 1 x0 bh y0 x1 y1 s0 0 0 0 x0 bh y0 x1 y1 s0 0 s1 s1 1 1 1 1 1 1 s1 0 s2 + + 1 s4 x2 4-bit 1 s2 y2 x3 y3 s3 1 b 0 1 1 x2 4-bit s2 y2 x3 y3 s3 b 0 0 s8 1 b Fig. duke i marrë ekuivalentët decimalë të fjalëve kodike të cilat mblidhen: 5 +9 14 Numrit 14 i përgjigjet edhe kombinimi i dy fjalëve kodike: 0001 0100 të cilat u fituan më sipër përmes mbledhjes NBCD.15.

sh. përmes të cilit fitohet rezultati përfundimtar i mbledhjes së dy fjalëve kodike të kodit NBCD.22. ashtu siç shihet në qark. le të marrim. të koduar në kodin NBCD dhe bartja hyrëse fillestare në qark është bh. paraqet mbledhës njëshifror paralel. sepse: 1 Bartja 0101 + 1001 1110 Meqë rezultati i fituar nuk bënë pjesë në fjalët kodike të kodit NBCD.. nëse në hyrje të tij aplikohen numrat X dhe Y. Në dalje të mbledhësit të parë fitohet vargu i shifrave binare 1110 si dhe bartja 0. Për realizimin e mbledhësit shumëshifror duhet të shfrytëzohen më shumë mbledhës NBCD njëshifror. se në hyrje të tij aplikohen fjalët kodike X=0101 dhe Y=1001. të lidhur ashtu që bartja dalëse nga mbledhësi i numrave me peshë më të ulët të përcillet në hyrje të mbledhësit me peshë më të madhe. plotësisht njëlloj siç lidhen mbledhësit e plotë për të krijuar mbledhës binarë shumëbitësh. ai duhet të korrigjohet. p. Qarku logjik i mbledhësit NBCD të dhënë në Fig. Gjenerimi i sinjalit 1 në daljen b të qarkut realizohet përmes lidhjes së tri elementeve logjike themelore. përkatësisht të fjalëve kodike përkatëse. .Qarqet aritmetikore 373 Për ta testuar punën e qarkut të dhënë. Shembull Qarku logjik i mbledhësit paralel 3-shifror. kurse për korrigjim shfrytëzohet mbledhësi i dytë.15. si mbledhës të dy shifrave decimale.

23 Mbledhësi paralel NBCD 3-shifror .15.374 bh x1 y1 x2 y2 x4 y4 x8 y8 b1 s2 s1 Qarqet kompjuterike + NBCD s4 s8 s10 x10 y10 x 20 y20 x 40 y40 x80 y80 b2 s20 + NBCD s 40 s80 s100 x100 y100 x200 y200 x400 y400 x800 y800 b s200 + NBCD s 400 s800 Fig.

• Fjalëve kodike që nuk kanë pasur bartje u zbritet numri 0011. x3 x 2 x1 x0 1 1 0 0 y3 y 2 y1 y0 1 0 0 0 0 P0 0 Q0 0 1 s0 bh Z X Y s + b Z X Y s P1 0 Q1 0 + b Z s X + 1 Y b 1 0 s1 Z X Y s P2 1 Q2 0 + b Z s X + 1 Y b 1 0 s2 Z X Y s + b P3 0 Q3 1 0 Z s X + Y b 0 s3 1 b Fig. duke shfrytëzuar rregullat e mbledhjes binare. Korrigjohen të gjitha fjalët kodike të cilat fitohen pas mbledhjes. për mbledhësin Excess-3. ashtu siç është vepruar në pjesën vijuese gjatë sintetizimit të qarkut të mbledhësit Excess-3.24 Mbledhësi EXcess-3 . Duke e ndjekur procedurën e sintezës së mbledhësit NBCD. 2. Mblidhen numrat e dhënë. të dhëna më sipër. kështu: • Fjalët kodike që kanë pasur bartje u shtohet numri 0011. mbështetur në rregullat e mbledhjes. ose u shtohet numri 1101.Qarqet aritmetikore 375 Mbledhësi Excess-3 Siç është shpjeguar në kapitullin për kodet. mund të vizatohet qarku logjik i cili shihet në figurën vijuese. mbledhja në kodin Excess-3 kryhet në dy hapa: 1.15.

Si qarqe kombinuese të zakonshme mund të realizohen shumëzues 2-bitësh. si edhe te mbledhësi NBCD. p. nëse në hyrje të qarkut aplikohen fjalët kodike 1100 dhe 1000. Qarku i dhënë më sipër mund të testohet. nga i cili merret shuma s3.. ose eventualisht edhe shumëzues 3-bitësh. nëse në hyrje të tij aplikohen fjalëve kodike të kodit Excess-3. përkatësisht fjalët kodike: 0001 0111 pas shtimit të tri zerove para vlerës së bartjes.sh. nëse në hyrje të tij aplikohen numrat binarë X=x1x0 dhe Y=y1y0. nuk përdoret. si rezultat në dalje të tij fitohet vargu i shifrave binare 10111.376 Qarqet kompjuterike Bartja që fitohet në mbledhësin e fundit. Ky rezultat do të fitohet edhe nëse mbledhja kryhet me dorë: 1 Bartja 1100 + 1000 10100 Meqë ka bartje. Shembull Qarku logjik i shumëzuesit 2-bitësh. kurse rezultati binar i cili merret në dalje të qarkut është P=p3p2p1p0. sepse qarku përkatës komplikohet shumë. rezultati i fituar korrigjohet duke ia shtuar numrin 0011: 10100 + 0011 10111 Shumëzuesi Për shumëzimin e dy shifrave binare përdoret thjesht një element logjik DHE. Kështu. .

Qarqet aritmetikore 377 X x1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 x1 x0 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 Y y1 y0 0 0 0 1 1 0 1 1 0 0 0 1 1 0 1 1 0 0 0 1 1 0 1 1 0 0 0 1 1 0 1 1 P p3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 p2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 1 0 p1 0 0 0 0 0 0 1 1 0 1 0 1 0 1 1 0 p0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 0 0 1 0 1 y1 1 x0 x1 y0 p3 = x1x0 y1y0 y1 1 1 1 x0 y0 p 2 = x 1 x0 y 1 + x 1 y 1 y 0 x1 y1 1 1 y 0 1 1 1 1 x0 p1 = x 1 x0 y 0 + x1 y1 y0 + x 0 y 1 y0 + x1 x 0 y1 .

25 Shumëzuesi 2-bitësh Për ta testuar funksionimin e qarkut logjik të shumëzuesit digjitalë 2-bitësh të dhënë në Fig.25. gjë që varet nga numri i bitëve të shumëzuesit. Shumëzuesi shumëbitësh Siç është theksuar edhe në kapitullin mbi sistemet numerike. gjë që shihet edhe në figurë.15. si rezultat i shumëzimit fitohet numri binar P=0011.378 x1 Qarqet kompjuterike y1 1 1 1 1 x0 x1 x0 y0 p0 = x 0 y 0 y1 y0 0 1 1 1 0 0 0 0 0 0 1 1 0 1 p3 p2 p1 p0 Fig.15. Sinteza e qarkut logjik të shumëzuesit shumëbitësh në rrugë të zakonshme kërkon operim me një tabelë të madhe të . Në dalje të qarkut. le të marrim se në hyrje të tij aplikohen vlerat numerike binare X=01 dhe Y=11. shumëzuese i dy numrave binarë reduktohet në një numër të caktuar mbledhjesh.

. gjenden përmes shprehjeve matematikore: x0 y0 x1y0 + x0y1 x 2y0 + x1y1 + x0 y 2 x3 y0 + x2y1 + x1y 2 + x0y3 x3 y1 + x 2y 2 + x1y3 x3 y2 + x2y3 x3 y3 si dhe bartjeve të cilat paraqiten në procesin e mbledhjeve parciale. Kështu.26. p 1. nëse në hyrje të tij aplikohen numrat binar X=x3x2x1x0 dhe Y=y3y2y1y0.15. Λ . në fomën e tij përfundimtare do të duket si në Fig. Për t'i nxjerrë shprehjet e funksioneve dalëse të shumëzimit binar 4-bitësh. kurse rezultati binar që merret në dalje të qarkut është P=p7p6p5p4p3p2p1p0. Për mbledhje të komponenteve brenda këtyre shprehjeve. mund të zgjidhet duke ndjekur rrugë tjetër.Qarqet aritmetikore 379 kombinacioneve. duke operuar me vlera të përgjithshme: p7 x3 x2 x1 x0 y3 y2 y1 y0 x 3 y0 x 2 y0 x1 y0 x0 y0 x3 y1 x 2y 1 x1 y1 x 0 y1 x 3 y 2 x 2 y 2 x1y 2 x0 y 2 x 3 y3 x 2 y 3 x1 y 3 x 0y 3 p6 p5 p4 p2 p1 p0 p3 Shifrat binare p 0. p 7 të cilat fitohen gjatë prodhimit. Shembull Qarku logjik i shumëzuesit 4-bitësh. mund të nisemi nga shumëzimi me dorë i numrave X e Y. problemi i sintezës së qarqeve logjike shumëbitëshe. ashtu siç u tha edhe më parë. Por. si dhe bartjeve përcjellëse. mund të përdoren mbledhës të plotë. qarku logjik i shumëzuesit të dy numrave 4bitësh.

15.26 Shumëzuesi 4-bitësh .380 x3 x2 x1 x0 1 0 0 1 y3 y2 y1 y0 0 1 1 0 Qarqet kompjuterike 0 0 0 0 0 + 0 + 0 + 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 + 0 0 + 0 0 + 1 0 + 0 1 0 + 0 + 0 + 0 + 0 0 1 1 1 0 0 p0 p1 1 p2 p3 p4 p5 0 0 0 0 0 + 0 0 0 0 + 0 + 0 0 0 p6 p7 Fig.

duke shfrytëzuar si komponente të gatshme dy mbledhës binarë 4-bitësh.27 Mbledhësi i plotë që shfrytëzohet te shumëzuesi 4-bitësh Gjatë vizatimit të qarkut të dhënë.bartja hyrëse s . njëri 4-bitësh X=x3x2x1x0 dhe tjetri 3-bitësh Y=y2y1y0.15. Realizimi i prodhuesit shumëbitësh mund të thjeshtohet nëse përdoren mbledhës të gatshëm shumëbitësh.bartja dalëse b Fig. gjë që nuk ka ndikim në rezultatin e mbledhjes.shuma b . Y .27. Shembull Qarku logjik i shumëzuesit (4x3)-bitësh.15. p6 x2 x1 x0 y2 y1 y0 y x y x y x x 3 0 2 0 1 0 0 y0 x 3 y1 x 2 y1 x1 y1 x0 y1 x 3 y 2 x 2 y 2 x1 y 2 x0 y 2 6 p5 p4 p3 p2 p1 p0 x3 . përmes të cilit shumëzohen dy numra binarë. sepse shuma nuk ndryshon nëse i shtohet vlera 0.shifrat binare që mblidhen Z . në hyrjet e mbledhësve të plotë të cilat nuk shfrytëzohen është shënuar vlera 0. Z 381 ku janë: X + Y s X.Qarqet aritmetikore Struktura e hyrjeve dhe e daljeve te mbledhësit e plotë të cilët janë shfrytëzuar te qarku i shumëzuesit shihet në Fig.

382 Qarqet kompjuterike Realizimi i qarkut logjik të shumëzuesit mbështetet në idenë e gjetjes së vlerave të shprehjevet matematikore: x0y0 x1y0 + x0y1 x2y0 + x1y1 + x0y 2 x3 y0 + x 2y1 + x1y 2 x3 y1 + x2y 2 x3 y2 kurse 12 komponentet e prodhimeve parciale brenda tyre gjenden duke shfrytëzuar elemente logjike DHE. Kështu. . të cila sillen mes vlerës minimale 0 dhe vlerave maksimale X=1111 e Y=111. Për ta testuar funksionimin e këtij qarku në hyrjet e tij mund të aplikohen kombinimet e vlerave të mundshme.28.sh. nëse në hyrje të qarkut aplikohen vlerat X=1001 dhe Y=110.. p. ashtu siç shihet në Fig.15. por meqë është 0. përkatësisht ekuivalentëvet decimal 15 e 7. gjë që mund të vërtetohet edhe përmes llogaritjes me dorë: 1001 110 0000 1001 1001 110110 Këtu. në dalje të tij do të merret prodhimi i tyre P=0110110. rezultatit duhet shtuar edhe shifrën e parë 0 e cila fitohet si bartje në daljen p6 të qarkut. gjatë shumëzimit me dorë nuk shënohet. Në bazë të shprehjeve të dhëna më sipër mund të vizatohet qarku logjik i shumëzuesit (4x3)-bitësh.

15.28 Shumzuesi (4x3)-bitësh i realizuar me dy mbledhës 4-bitësh .Qarqet aritmetikore X x3 x 2 x1 x0 1 0 0 1 Y y2 y1 y0 1 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 x0 bh y0 x1 y1 383 p0 s0 0 1 p1 s1 + 0 x2 4-bit s2 y2 x3 y3 b s3 1 1 0 0 1 1 x 0 0 y 0 0 x 1 0 y 1 0 bh s0 1 p2 s1 0 p3 + 0 x 4-bit 2 1 y 2 1 x3 0 y 3 s2 1 p4 s3 b 1 p5 0 p6 Fig.

. Por. meqë në hyrjet e mbledhësit të dytë. Qarku për pjesëtimin e dy numrave do të mund të realizohet. sinteza e një qarku të tillë imponon nevojën e përdorimit edhe të elementeve memoruese.sh. si rezultat i vlerave hyrëse në qark. aplikohen vlerat 1001 dhe 0100.384 Qarqet kompjuterike Mbledhësit e plotë 4-bitësh të cilët janë përdorur në qarkun e dhënë në Fig. Bartjet hyrëse bh te të dy mbledhësit janë marrë 0. . për të cilët do të bëhet fjalë në pjesën e dytë të këtij libri. kurse bartjet dalëse prej tyre përcillen në daljet b. rezultati i mbledhjes është: 1001 0100 1101 gjatë së cilës bartja b=0 përcillet në daljen p6 dhe njëkohësisht e paraqet edhe bartjen e përgjithshme nga shumëzuesi.15.sh. përkatësisht regjistrave. Pjesëtimi Meqë pjesëtimi është operacion më i komplikuar. p. është e pamundshme. p. si qarqe kombinuese të zakonshme.. realizimi i qarqeve përmes të cilëve do të pjesëtohen numrat. funksionojnë sikurse mbledhja e numrave të cilët aplikohen në hyrje të tyre kryhet me dorë.28. Kështu. përmes metodës së zbritjes suksesive të pjesëtuesit. e cila është shpjeguar në fillim të librit.

mund të përdoret procedura e zakonshme e sintezës së qarqeve kombinuese. Shembull Qarku logjik përmes të cilit gjenden katrorët XYZVWT e numrave binarë 3-bitësh ABC.Qarqet aritmetikore 385 Fuqizimi Për projektimin e qarqeve përmes të cilave gjenden fuqitë e caktuara të numrave të vegjël. N 0 1 2 3 4 5 6 7 A C A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 X 0 0 0 0 0 0 1 1 Y 0 0 0 0 1 1 0 1 A Z 0 0 0 1 0 1 0 0 V 0 0 1 0 0 0 1 0 W 0 0 0 0 0 0 0 0 T 0 1 0 1 0 1 0 1 A 0 0 1 0 0 0 1 0 B C 0 0 0 1 0 0 1 1 B 0 0 0 0 C 0 1 0 1 B X = AB A C Y = AB + AC A C Z = ABC + A BC A C 0 1 1 0 0 1 0 0 B 0 0 0 0 0 0 0 0 B 0 0 0 0 1 1 1 1 B V = BC W =0 T = C .

Kështu. përkatësisht të llogaritet K 2 .386 A 1 B 0 C 1 Qarqet kompjuterike 0 X 1 1 Y 1 0 1 Z 1 0 V 0 W 1 T Fig..sh... përkatësisht katrori i numrit të aplikuar në hyrje të qarkut. p.15. të cilit i përgjigjet numri decimal 25. Si rezultat.15. nëse duhet të ngritet në katror numri K=kn. përmes shumëzimit K·K.k2k1k0. sinteza e qarqeve për llogaritjen e katrororëve të një numri mbështetet në idenë e shumëzimit të numrit me vetveten. në 6 daljet e qarkut është fituar numri binar 011001. . por në hyrje të tij duhet të aplikohet dy herë vlera e numrit që ngritet në katror. në hyrje të tij është aplikuar numri decimal 5.29 Qarku për gjetjen e katrorëve të numrave 3-bitësh Për ta testuar funksionimin e qarkut të dhënë. përkatësisht ekuivalenti binar përkatës 101.30. Në praktikë. hyrjet e qarkut logjik duhet të lidhen shkurt. ashtu siç shihet në Fig. ashtu siç figuron edhe në tabelën e kombinimeve. Kjo do të thotë se për këtë qëllim mund të përdoret qarku i zakonshëm për shumëzim.

Shembull Detektori i plotpjesëtueshmërisë të ekuivalentëve decimal N të numrave binar ABCD. duke e përsëritur shumëzimin aq sa është fuqia në të cilën duhet ngritur numrin. .Qarqet aritmetikore 387 X K Y m × n bit P K2 Fig. përndryshe vlera dalëse është 0. përdoren qarqe logjike të cilat paraqesin detektorë të plotpjesëtueshmërisë. Plotpjesëtimi Me qëllim të gjetjes së plotpjestueshmërisë së numrave me një numër të caktuar.30 Fuqizimi duke e shfrytëzuar shumëzuesin Për ngritjen në fuqi të caktuar të numrave binarë. nëse numri që aplikohet në hyrje të tij është i plotpjesëtueshëm me 3. Për realizimin e qarkut logjik përkatës shfrytëzohet edhe dekoduesi 4/16.15. Në daljen X të qarkut merret vlera logjike 1. Por. me numrin decimal 3. edhe në këtë rast fuqizimi mund të bëhet përmes qarkut për shumëzim. mund të realizohen qarqe të veçanta.

15.15) A B C D 0 1 1 0 Dek 4/16 0 1 2 3 4 5 6 1 7 8 9 10 11 12 13 14 15 X Fig.31 Detektori i plotpjesëtueshmërisë me 3 .12 .388 Qarqet kompjuterike N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 X 0 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 X = ∑ m 1(3.9.6.

të numrit i cili fitohet nga plotpjesëtimi i ekuivalentit binar të numrit decimal N me numrin 2. Kështu. Shembull Qarku logjik për gjetjen e vlerës binare XYZ. p. në dalje të qarkut merret vlera 000.Qarqet aritmetikore 389 Funksionimi i qarkut mund të testohet duke aplikuar në hyrje të tij vlera numerike të ndryshme. në dalje të tij do të merret vlera X=1. N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 A X 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 1 0 1 0 Y 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 0 0 1 0 1 0 Z 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 A 1 1 D C B C 1 1 D D C 1 1 X = AD 1 1 B 1 1 1 1 B Y = BD Z = CD .. nëse në hyrje të qarkut aplikohet vlera binare 0110.sh. sepse numri 6 është i plotëpjesëtueshëm me 3. Rreth plotpjesëtueshmërisë mund të realizohen edhe qarqe logjike përmes së cilave gjendet edhe rezultati i plotpjesëtimit. Për numrat që nuk plotpjesëtohen me 2.

15. . në dalje të qarkut si rezultat fitohet numri 101. në hyrje të qarkut aplikohet vlera binare 1010. ekuivalenti decimal i të cilës është 10. ekuivalenti decimal i të cilit është numri 5. p.32 Qarku për gjetjen e vlerës së plotë të pjestimit me 2 Qarku logjik i dhënë më sipër duket mjaft i thjeshtë.sh. meqë vlera hyrëse 10 është e plotpjesëtueshme me 2..390 A B C D 1 0 1 0 Qarqet kompjuterike 1 0 1 X Y Z Fig. Nëse. gjë që është rezultat i ligjshmërisë që përsëritet për numrat çift.

Vlerat e funksioneve 16 Funksionet e zakonshme 392 Funksionet trigonometrike 399 .

12) z = ∑ m 1(1 − 2. a 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 b D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 x 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 y 0 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 0 f z 0 1 1 0 1 0 0 1 0 1 1 0 1 0 0 1 v 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 ∑ m 1(11.9 − 10.5 − 10.15) v = ∑ m 1(0. 2 dhe 3.7. 1. Funksionet e zakonshme Procedura e sintezës së qarqeve për gjenerimin e vlerave të funksioneve të zakonshme fillon me përpilimin e tabelës së kombinimeve për të gjitha vlerat e mundshme të variablave që paraqiten në shprehjet e tyre.12.13 − 15) y = ∑ m 1(3.6.4.8.14) x= .10.12.4.392 Qarqet kompjuterike Qarqet logjike kombinuese mund të përdoren edhe si gjeneratorë të vlerave numerike të funksioneve të ndryshme aritmetikore.2. Shembull Qarku logjik përmes të cilit gjenerohen vlerat e funksionit: f = 2a + b + 1 nëse variablat a dhe b i marrin vlerat 0.

Vlerat e funksioneve 393 A a B C b D 0 1 1 0 Dek 4/16 0 1 2 3 4 5 6 1 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 x y f 1 z 0 v 1 Fig. të cilit i përgjigjet vlera decimale 5. p. Shembull Qarku logjik në dalje të të cilit gjenerohen vlerat e funksioneve: R = a + 3b + 1 S = 2a + b 2 nëse variablat a dhe b i marrin vlerat 0. Përmes një qarku logjik njëkohësisht mund të gjenerohen edhe vlerat e më shumë funksioneve. përkatësisht kombinimi i vlerave hyrëse 0110. 2 dhe 3. le të marrim. .. Vlera decimale e funksionit f do të jetë: f = 2⋅1 + 2 + 1 = 5 kurse në dalje të qarkut merret numri binar 0101.1 Qarku për gjenerimin e vlerave të një funksioni Për ta testuar funksonimin e qarkut të vizatuar më sipër.sh. se në hyrje të tij aplikohen vlerat decimale a=1 dhe b=2. 1.16.

9.10 − 11.7 − 8 .5 .13 .15) g = ∑ m 1(2 − 4 .5 .6 − 7.2 .13 − 14) h = ∑ m 1(0 .11 − 13 .10 .14 − 15) f = ∑ m 1(1 − 2 .394 Qarqet kompjuterike a 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 e= C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 b D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 e 0 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 f 0 1 1 0 0 1 0 0 0 1 0 1 1 1 0 1 R g 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 0 h 1 0 1 0 0 1 0 1 1 0 1 0 0 1 0 1 x 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 1 y 0 0 1 0 0 0 1 0 1 1 0 1 1 1 0 1 S z 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 v 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 ∑ m 1(3.7 − 9.15) A A C 1 1 1 1 1 1 B D C 1 1 1 1 D 1 1 1 1 B x = AC + CD A y = AC + AD + ACD A C 1 1 1 1 B 1 1 1 1 D C 1 1 1 1 D 1 1 1 1 B z = B v = D .

Vlerat e funksioneve a A 1 B 0 C 0 b D 1 395 Dek 4/16 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 10 11 12 13 14 15 0 e f R 1 g 1 h 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 S Fig.16.2 Qarku për gjenerimin e vlerave të dy funksioneve .

396 Qarqet kompjuterike Nëse qarku logjik testohet për vlerat hyrëse a=2 dhe b=1. 2 dhe 3. në dalje të qarkut do të fitohen vlerat 0110 dhe 0101. Shembull Qarku logjik për gjenerimin e vlerave të funksionit: ⎧2x + y g = ⎨ 2 ⎩x + y për për k = 0 k = 1 nëse variablat x dhe y marrin vlerat 0. duke e përcaktuar kushtin përmes vlerave në një ose më shumë hyrje të qarkut. të cilat u përgjigjen vlerave decimale të funksioneve: R = 2+ 3⋅1+ 1 = 6 S = 2 ⋅ 2 + 12 = 5 Për funksionet që përcaktohen me dy ose edhe me më shumë shprehje. përkatësisht nëse në hyrje të tij aplikohet vargu i vlerave binare 1001. 1. . gjenerimi i vlerave gjithashtu mund të bëhet përmes qarqeve kombinuese.

Vlerat e funksioneve 397 x k 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 y D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 r 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 s 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 1 1 g t 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 v k 0 A A 1 0 D D 1 1 1 1 1 1 C C 0 1 B B 1 0 r = k A BC + kCD 1 k 0 A A 1 1 1 0 1 1 1 D D 1 1 1 1 C C 0 1 1 1 1 1 1 1 B B 0 s = k A B + k A C + k A BC + k A BD + kC D 1 k 0 A A 1 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1 D D 1 1 1 1 1 C C 1 1 1 1 0 B B 1 t = kBC + kBC + kA B + kA D + kABD 0 k 0 A A 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1 D D 1 1 1 1 1 1 1 C 1 C 1 1 0 B B 1 0 v = kB D + B D + kD .

3 Qarku për gjenerimin e vlerave të funksionit që definohet me dy shprehje .16.398 k 1 A 0 B 1 C 1 D 0 Qarqet kompjuterike 0 0 0 0 0 0 1 r s 0 1 0 0 0 0 0 1 0 t 0 0 1 v Fig.

25 Për ta paraqitur këndin prej 300 . Shembull Qarku logjik për gjenerimin e vlerave të funksionit Y=sin(πX). Kështu. vlera e variablës X duhet të jetë 1/6=0.sh. Saktësia e vlerave hyrëse dhe e vlerave të funksioneve trigonometrike në dalje të qarqeve varet nga numri i bitëve që përdoren për paraqitjen e tyre. përkatësisht vlera binare 10110. përkatësisht 0. Por. p. peshat e të cilave janë: 1/2. ku 0 ≤ X ≤ 1 . x 2. y=2 dhe k=1. si vlerë më e përafërt e saj mund të merret vlera 3/16=0. p. Funksionet trigonometrike Qarqet kombinuese mund të përdoren edhe për gjenerimin e vlerave të funksioneve trigonometrike.25 ose në formë binare vlerën 0100. 1/4. le të marrim.sh. se në hyrje të tij aplikohen vlerat x=1. variabla X duhet ta ketë vlerën 1/4.Vlerat e funksioneve 399 Për ta testuar funksionimin e qarkut.. Në formë binare. 1/8 dhe 1/16 . x 1 dhe x 0 . Vlerat në dalje të qarqeve të tilla gjithashtu janë numra binarë. Si vlera hyrëse te këto qarqe paraqiten këndet e dhëna në radianë.përkatësisht.1873 ose 0011.1875 .1250 + 0. por në formën e tyre binare. për ta paraqitur vlerën e këndit prej 450 . sepse: 0 ⋅(1/ 2)+ 0 ⋅(1/ 4)+ 1 ⋅(1/ 8)+ 1 ⋅(1/ 16) = 0. Në dalje të qarkut do të fitohet vlera e funksionit: g = 1 + 22 = 5 ekuivalenti binar i së cilës është 0101.0625 = 0. vlerat e përafërta të variablës X paraqiten duke shftytëzuar 4 shifra binare x 3. sepse: 0 ⋅(1 / 2)+ 1 ⋅(1 / 4)+ 0 ⋅(1 / 8)+ 0 ⋅(1 / 16) = 0. meqë paraqitja e saktë e kësaj vlere me 4 bitë është e pamundshme.1666..

16.75 Përmes vlerave të dhëna në tabelë realisht nuk mund të merren të gjitha vlerat e mundshme të funksionit Y.8750 0.9375 90.1250 0.5000 33. janë mbushur K-diagramet përkatëse.00 1 0.4.6250 0.5000 146. Fig.50 1 0.8125 56.16.1875 11.8125 123. por vetëm vlerat në 16 pikat e zgjedhura në lakoren përkatëse.50 1 0. prej ku pastaj janë gjetur shprehjet e .4 Paraqitja grafike e funksionit sin(πX) Nëse bazë të vlerave të dhëna në formën binare të variablave X dhe Y.400 Qarqet kompjuterike Duke vepruar në këtë mënyrë për të gjithë këndet.1875 168.2500 0.6875 45.8750 67.75 1 0.6875 135.0625 0.3750 0.1875 0.25 0 0.5625 0.25 0 0.3125 0. është përpiluar tabela vijuese në të cilën janë përfshirë vlerat hyrëse dhe vlerat dalëse nga qarku.75 1 0. N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 x3 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 x2 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 x1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 x0 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 X 0.0000 0.9375 78.8125 0.0000 0.00 1 0.25 0 0.00 0 0.25 0 0.9375 101.3750 22.5000 0. ashtu siç shihet në paraqitjen grafike të dhënë në Fig.6875 0.7500 0.9375 y3 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 y2 0 0 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 0 0 1 0 y1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 1 0 1 0 1 1 y0 Y(radian) Y(shkallë) 0 0.8750 112.3750 157.50 1 0.4375 0.75 1 0.00 1 0.50 0 0.

i cili shihet në Fig. X1 1 1 1 1 1 X2 X3 1 1 1 1 X0 1 1 y 3 = x 3 x 2 + x 2 x1 + x 3 x 2 + x3 x 1x 0 X3 1 1 1 X0 1 1 X1 1 1 1 1 X2 y 2 = x 3 x 2 + x 1 x0 + x 3 x 2x 0 X3 1 1 1 1 1 X0 1 1 X1 1 1 1 1 X2 y 1 = x 1 x0 + x 2x 1 + x 2 x0 + x 3 x 2 x1 + x 2 x1x 0 X3 1 1 1 1 1 1 X0 1 1 1 X1 X2 y 0 = x 3 x 2 x1 + x 3 x 1x 0 + x3 x 1x 0 + x 2 x1 x0 + x3 x1x 0 .Vlerat e funksioneve 401 funksioneve dhe është vizatuar qarku logjik i gjeneratorit të vlerave të funksionit Y=sin(πX).5.16.

402 Qarqet kompjuterike x3 0 x2 1 x1 0 x0 1 0 1 1 0 y3 0 0 1 1 0 y2 0 0 0 0 y1 0 0 1 1 y0 Fig.16.5 Gjeneratori i vlerave të funksionit Y=sin(πX) .

Memoriet fikse 17 Funksionet e zakonshme Fehler! Textmarke nicht definiert. Funksionet trigonometrike 399 .

17. ROM).. të gjenerohen funksione. të dhënat për komandimin e punës së pajisjeve të ndryshme digjitale. njihen si memorie fikse (ang. 0 2n-fjalë f1 f2 Fjala e lexuar fm 1 Dek n n/2 2 n a1 Adresa a2 an − 1 Elementet lidhëse Fig. Përmes tyre mund të gjenerohen fjalët kodike të kodeve të ndryshme. programet për inicimin e punës së kompjuterëve etj. siç janë. Forma e përgjithshme Organizimi i brendshëm i memories fikse me 2n-fjalë m-bitëshe. Prandaj. duket si në Fig. p. të bëhet konvertimi i kodeve. memoriet fikse janë të përshtatshme për ruajtjen e të dhënave fikse.1 Forma e përgjithshme e memories fikse . të realizohen qarqet aritmetikore.sh.404 Qarqet kompjuterike Qarqet kombinuese të cilat janë në gjendje të mbajnë në mend grumbuj informatash në formë tabelash të ndyshme. ose edhe të mbahen në mend programe kompjuterike. në formë të përgjithshme.1. ReadOnly Memory. Të dhënat e vendosura në memorien fikse ruhen edhe pas ndërprerjes së furnizimit të tyre me energji elektrike.17.

duket si në Fig. gjatë shpjegimit të mënyrës së realizimit të memorieve fikse.a2a1. ku me 2n x m është shënuar kapaciteti i memories fikse.17. kondensatorët ose edhe bërthamat magnetike... Struktura fillestare e memories fikse me dioda..2n-1. a1 a2 an ROM 2 x m n f1 f2 Μ Μ fm Fig.f2f1 dhe përmbajtja e saj do të përcillet në dalje të memories.17. i cili në fakt është 2n-fjalë m-bitëshe.17. 1.. Memoria fikse e dhënë në Fig.Nëse në hyrje të memories aplikohet adresa anan-1. skematikisht mund të paraqitet si në Fig. në literaturë përmenden edhe realizime të memorieve fikse te të cilat si elemente lidhëse përdoren rezistorët.2 Paraqitja skematike e memories fikse Elementet lidhëse Si elemente lidhëse..1. te memoriet fikse përdoren kryesisht diodat dhe transistorët. si elemente lidhëse brenda tyre do të përdoren diodat dhe transistorët bipolarë. Në pjesën vijuese të librit.. .17..3. përkatësisht do të lexohet fjala m-bitëshe fmfm-1. 2. në dalje të dekoduesit do të zgjidhet njëra nga 2n fjalët e memories me numra rendor 0.. Por.2.

n 2 -fjalë a2 Adresa 1 .17.406 Qarqet kompjuterike R a1 0 R R Dek n n/2 an 2 − 1 n f1 f2 Fjala e lexuar fm Fig.4. është dhënë në Fig.17.3 Forma e përgjithshme e memories fikse me dioda Njëri nga realizimet e mundshme të memories fikse me transistor bipolar. në formën e saj të përgjithshme.

Procesi i vendosjes së të dhënave në memorien fikse njihet si programim i memories fikse. Për këtë qëllim. në memorie eliminohen lidhjet elektrike të celulave memoruese në të cilat. Ky eliminim mund të bëhet. me djegien e diodave. p. pasi të zgjidhen celulat përmes adresave përkatëse.+VCC R a1 0 R R a2 Adresa Dek n/2n an 2n − 1 f1 f2 Fjala e lexuar fm Fig.sh. Gjatë programimit. me ç'rast shkaktohet rrjedhja e një rryme jonormale dhe djegia e lidhjeve elektrike të celulave. përkatësisht të transistorëve që gjenden në celulat ku duhet të memorohen vlerat binare 0.17.. nëpër to aplikohet një puls i tensionit të lartë (10-30V).4 Forma e përgjithshme e memories fikse me transistor Programimi i memories fikse Fillimisht. duhet të memorohen vlera binare 0. memoria fikse është e mbushur me vlera binare 1. në vend të vlerave binare 1. n 2 -fjalë 1 .

për një kohë të caktuar. me dioda dhe transistorë. Realizimi i qarqeve me memorie fikse Për të parë realizimin e qarqeve që përmbajnë edhe memorie fikse. për gjenerimin e lidhjeve. i cili lidhet në dalje të kompjuterit. Këtu. Memoriet që mund të programohen nga shfrytëzuesi njihen me shkurtesën PROM (nga Programmable ROM) dhe prodhohen në dy versione bazike: • ato që mund të programohen vetëm një herë dhe • ato që riprogramohen. Në versionin e memorieve fikse që riprogramohen bëjnë pjesë memoriet EPROM (nga Erase Programmable ROM). fillimisht le të marrim një shembull elementar. Fshirja dhe rishkruarja në celulat memoruese të memories EEPROM bëhet direkt. gjatë programimit të memories. për ta vendosur transistorin në gjendjen logjike 0. përmes aplikimit të impulseve të tensionit të lartë (10-25V). te memoriet fikse të tipit EEPROM (nga Electrically Erasable PROM) mund të ndryshohet përmbajtja e vetëm një bajti. sepse gjatë programimit të tyre. përmbajtjet e memorieve të tilla fikse vetëm mund të lexohen. përmes dritares që gjendet mbi çipin përkatës. Ndryshimi i përmbajtjes së vetëm një pjese të caktuar të memories EPROM nuk është e mundshme të bëhet pa e fshirë dhe pa e riprogramuar komplet memorien. përdoret programatori përkatës. . ose edhe nga vetë shfrytëzuesit e memorieve fikse. përkatësisht për mbushje me të dhëna binare të celulave të saj. Pasi të programohen një herë.408 Qarqet kompjuterike Programimi mund të bëhet nga prodhuesi. me një shpejtësi shumë më të madhe se te memoriet EPROM. Kurse. për programim. Memoriet fikse që programohen nga prodhuesi njihen edhe me shkurtesën MROM. Fshirja e përmbajtjes së memorieve EPROM bëhet duke i ekspozuar ato në një dritë ultravjollcë. por jo edhe të riprogramohen. në celulat memoruese të së cilave vendosen transistorët MOS. Por. me gejt silici. injektohen elektrone me energji të lartë. duke e fshirë së pari përmbajtjen ekzistuese. pa përdorur dritë ultaravjollcë dhe programator special. ku përcaktohet përmbajtja e memories fikse. shfrytëzohet maska përkatëse.

Shembull Realizimi i tabelës së kombinimeve: N A 0 0 1 0 2 1 3 1 B 0 1 0 1 x 1 0 0 1 y 0 1 0 1 z 1 0 1 0 përmes memories fikse. Kështu.5 Realizimi i memories fikse me dioda Nga qarku i dhënë shihet se memoria fikse përmban 4-fjalë 3-bitëshe: 101. duhet të zgjidhet adresa përkatëse AB. Për leximin e fjalës së caktuar nga memoria.2) x= Realizimi me dioda R 0 101 A B 1 0 Dek 2/4 1 2 3 110 1 010 001 R R 0 x y 0 z 1 Fig. nëse në hyrje të dekoduesit aplikohet vlera binare e adresës 10. në daljet xyz të memories do të merret përmbajtja 001 e fjalës me numër rendor 2. ose transistorët. nëse si elemente lidhëse përdoren diodat.sh. 001 dhe 110.17. sepse vetëm në daljen përkatëse të .3) y = ∑ m 1(1 .. 010. p. ∑ m 1(0.3) 1 z = ∑ m (0 .

17.. qarku i mëspërm do të paraqitet si në Fig.410 Qarqet kompjuterike dekoduesit fitohet sinjali me vlerë binare 1.17. . elementet lidhëse do të paraqiten përmes vizave. Në pjesën vijuese. si edhe në rastin e versionit të qarkut me dioda.sh.6 Realizimi i memories fikse me transistorë Për testimin e funksionimit të qarkut të dhënë. kurse rezistorët dhe lidhjet për furnizim elektrik nuk do të vizatohen. në hyrje të qarkut aplikohet adresa 10. p.7.sh. Realizimi me transistorë +Vcc 0 R R R 101 1 Dek 2/4 1 A 010 1 B 0 2 001 3 110 0 x y 0 z 1 Fig. në daljet xyz do të merret përmbajtja 001 e fjalës së tretë të saj. Nëse. në hyrje të tij mund të aplikohet njëra nga adresat e mundshme AB. i cili përmes diodës përcillet vetëm në daljen z të qarkut. sepse sinjali i vlerës binare 1 paraqitet vetëm në daljen 2 të dekoduesit dhe pastaj përmes transistorit përkatës përcillet në daljen z të qarkut. që të mos përsëritet vizatimi i diodave. P. ose i transistorëve..

0 A Dek 2/4 B 1 101 010 2 001 3 110 x y z Fig. ashtu siç është paraqitur në Fig.17.17. lidhjet e nevojshme mund të paraqiten edhe duke e shënuar një pikë në vendin e prerjes së vijave horizontale dhe vertikale. .8 qarku nga shembulli i mësipërm.17. 0 A Dek 2/4 B 3 110 1 010 2 001 101 x y z Fig.8 Paraqitja e elementeve lidhëse përmes pikave Memoria fikse sidomos përdoret kur qarku logjik përkatës duhet të gjenerojë tabela me më shumë vlera numerike.7 Paraqitja e elementeve lidhëse përmes vizave Në vend të vizave.

412 Shembull

Qarqet kompjuterike Qarku logjik me një memorie fikse, përmes të cilit në indikatorin me 20 katrorë:

a r q p o n m

b

c

d e f

s

t

g h i

l

k

j

gjenerohen shifrat decimale 0, 1, 2 dhe 3.
N 0 1 2 3 A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 a 1 0 1 1 b 1 0 1 1 c 1 0 1 1 d 1 1 1 1 e 1 1 1 1 f 1 1 1 1 g 1 1 1 1 h 1 1 0 1 i 1 1 0 1 j 1 1 1 1 k 1 0 1 1 l 1 0 1 1 m 1 0 1 1 n 1 0 1 0 o 1 0 1 0 p 1 0 1 1 q 1 0 0 0 r 1 0 0 0 s 0 0 1 1 t 0 0 1 1

A

1

0

B

0

Dek 2/4

1 21 3 1 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t

Fig.17.9 Gjeneratori i shifrave decimale në indikatorin me 20 katrorë
Gjenerimi i 4 shifrave decimale përmes qarkut të dhënë mund të testohet, nëse në hyrje të tij aplikohen 4 kombinimet e mundshme të adresave të 4-fjalëve që janë vendosur në memorie. P.sh., nëse zgjidhet adresa AB=10, në 20 daljet e qarkut do të merren vlerat e rreshtit të tretë të tabelës, sepse në daljen e 3 të dekoduesit paraqitet sinjali i vlerës logjike 1.

Përdorimi i memorieve fikse
Disa tipe të qarqeve kombinuese, që janë përmendur në pjesët paraprake të librit, shumë më thjesht mund të realizohen përmes memorieve fikse, gjë që do të shpjegohet me shembuj të qarqeve që jepen në vijim.

Koduesit
Realizimi i koduesit përmes memories fikse formalisht dallohet nga realizimi i zakonshëm i memorieve fikse, për shkak se zgjedhja e fjalëve brenda memories bëhet në rrugë direkte, pa ndërmjetësimin e dekoduesit të adresës hyrëse. Shembull Koduesi i shifrave të sistemit oktal të numrave, me numra binarë 3-bitësh.

N 0 1 2 3 4 5 6 7

0 1 0 0 0 0 0 0 0

1 0 1 0 0 0 0 0 0

2 0 0 1 0 0 0 0 0

3 0 0 0 1 0 0 0 0
0 1 2 3 4 5 6 7

4 0 0 0 0 1 0 0 0

5 0 0 0 0 0 1 0 0

6 0 0 0 0 0 0 1 0

7 0 0 0 0 0 0 0 1

x 0 0 0 0 1 1 1 1

y 0 0 1 1 0 0 1 1

z 0 1 0 1 0 1 0 1

∑ m 1(4 − 7) y = ∑ m 1(2 − 3,6 − 7) z = ∑ m 1(1,3,5,7)
x=

000 001 010 011 100 101 110 111 0 x y 1 z 1

Fig.17.10 Koduesi i shifrave të sitemit oktal
Nga qarku i dhënë shihet se për zgjedhjen e fjalëve të vendosura në memorie adresat përkatëse jepen direkt, pa ndërmjetësimin e dekoduesit. Kështu, p.sh.,

414

Qarqet kompjuterike

nëse sinjali me vlerë binare 1 aplikohet në hyrjen 3, kurse në të gjitha hyrjet e tjera aplikohen sinjale me vlera logjike 0, në dalje të qarkut do të gjenerohet fjala kodike 011, përkatësisht ekuivalenti binar i shifrës decimale 3. Realizimi i koduesve, kur informatat elementare kodohen me fjalë kodike shumëbitëshe, është më i thjeshtë nëse shfrytëzohen memoriet fikse. Shembull Qarku logjik me memorie fikse, përmes të cilit, në kodin ASCII kodohen shifrat e sistemit heksadecimal (0, 1, 2, ..., A, B, C, D, E, F), duke ua shtuar edhe bitin për paritet tek të njësheve.

N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F p r s t x y z v

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1

1 0 0 1 0 1 1 0 0 1 1 1 0 1 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 1 1

0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 1 1 0 0 1

0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 1 0 1 0 1 0

∑ m 1(0,3,5 − 6,9 − 11,13) r = ∑ m 1(10 − 15) s = ∑ m 1(0 − 9) t = ∑ m 1(0 − 9) x = ∑ m 1(8 − 9) y = ∑ m 1(4 − 7 ,13 − 15) z = ∑ m 1(2 − 3,6 − 7 ,11 − 12 ,15) 1 v = ∑ m (1 ,3,5 ,7 ,9 − 10 ,12 ,14)
p=

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F p

1

1 r

0 s

1 t

1 x

1 y

0 z

0 v

1

Fig.17.11 Kodimi i shifrave heksadecimale në kodin ASCII
Nëse, p.sh., në hyrje të qarkut të dhënë aplikohet sinjali me vlerën 1 vetëm në hyrjen 9, në dalje të qarkut do të merret fjala kodike 0111001 në kodin ASCII, të shifrës heksadecimale 9, të cilës në fillim i është shtuar edhe biti p=1 për paritet tek.

Dekoduesit
Për dallim nga koduesit, te qarqet logjike të dekoduesve të realizuar me memorie fikse, zgjedhja e fjalës e cila lexohet nga memoria bëhet përmes adresës përkatëse dhe dekoduesit që e gjeneron sinjalin me vlerën binare 1, për lexim. Shembull Qarku logjik përmes të cilit dekodohen në shifra të sistemit decimal: 0, 1, 2, ..., 8, 9 fjalët kodike të ekuivalentëve binarë xyzv përkatës. Për numrat binarë, të cilët nuk u përkasin shifrave decimale, në daljen e veçantë të qarkut d të gjenerohet vlera binare 1.

416

Qarqet kompjuterike

x 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1

y 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1

z 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1

v 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1

0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

2 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

3 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

4 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

5 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

6 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0

7 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0

8 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0

9 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0

d 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1

0 x 1 y 0 z 1 v Dek 4/16

1

0 0 1

0 2

0 3

0 4

0 5

1 6

0 7

0 8

0 9

0 d

0

Fig.17.12 Dekoduesi i fjalëve kodike binare në shifra decimale
Për ta testuar funksionimin e qarkut të dhënë, në hyrjet e tij duhet të aplikohen vlerat binare nga grupi i vlerave të cilat i paraqesin ekuivalentët binarë të shifrave decimale dhe të atyre që nuk i takojnë këtij grupi. P.sh., nëse në hyrje

aplikohet vlera binare 0101, sinjali i vlerës binare 1 do të gjenerohet në daljen 5 të dekoduesit 4/16 dhe të qarkut i cili gjithashtu punon si dekodues.

Konvertuesit e kodeve
Memoriet fikse veçanërisht janë të përshtatshme nëse përdoren si konvertues të kodeve. Shembull Konvertuesi i fjalëve kodike të kodit BCD 5221 në ato të kodit BCD 5311, të cilat janë dhënë në tabelën e Fig.2.1. Për fjalët kodike që nuk i përkasin kodit BCD 5221 në dalje të qarkut është paraparë të gjenerohet vlera binare 1111.

N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

x 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1

y 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1

z 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1

m 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1

x 0 0 0 0 1 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1

y 0 0 0 1 1 1 1 1 0 0 0 1 1 1 1 1

z 0 0 1 0 1 1 0 1 0 0 1 0 1 1 0 1

v 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 1 1

∑ m 1(4 − 5,7 − 15) y = ∑ m 1(3 − 7 ,11 − 15) z = ∑ m 1(2 ,4 − 5 ,7 ,10 ,12 − 13,15) v = ∑ m 1(1 − 2 ,4 − 7 ,9 − 10 ,12 − 15)
x=

418
0 1 2 3 4 5 6 1 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 x y 1 z 0 v

Qarqet kompjuterike

A B C D

0 1 1 0 Dek 4/16

1

Fig.17.13 Konvertuesi i kodit BCD 5221 në kodin BCD 5311
Këtu, për fjalët kodike që nuk shfrytëzohen është paraparë që në dalje të konvertuesit të gjenerohet fjala kodike 1111. Në fakt, në këto raste vlerat hyrëse në qark janë të gabueshme, prandaj zgjidhje më e mirë do të ishte sikur të parashihet një dalje e veçantë, ku për fjalët kodike që nuk i takojnë kodit BCD 5221, do të gjenerohej sinjali me vlerën 1. Për ta testuar funksionimin e qarkut të dhënë, mund të marrim kombinime të fjalëve kodike të cilat do të aplikohen në hyrje të qarkut. Kështu, p.sh., nëse në hyrje të qarkut aplikohet fjala kodike 0110 e kodit BCD 5221, në dalje të tij do të merret fjala kodike përkatëse 0101, në kodin BCD 5311. Por, sikur në hyrje të qarkut të aplikohej kombinimi i shifrave binare 0101, në dalje të tij merret vargu i shifrave binare 1111, për të treguar se fjala kodike hyrëse është e gabueshme. Për kombinimet që nuk bëjnë pjesë në grupin e fjalëve kodike të kodit që konvertohet, gjatë konvertimit mund të mos zgjidhet asgjë, përkatësisht të merren si arbitrare. Shembull Konvertuesi i fjalëve kodike të kodit Excess-3, në ato të kodit 2 prej 5. Për fjalët kodike që nuk i përkasin kodit Excess-3, merren vlera arbitrare.

N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

Excess-3 A B C D 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1 1 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 1 0 0 1 1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 1 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1

x + + + 1 0 0 0 0 0 0 1 1 1 + + +

2 prej 5 y z v t + + + + + + + + + + + + 1 0 0 0 0 0 1 1 0 1 0 1 0 1 1 0 1 0 0 1 1 0 1 0 1 1 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 + + + + + + + + + + + +
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

∑ m 1(3,10 − 12) y = ∑ m 1(3,7 − 9) z = ∑ m 1(5 − 6,9,12) v = ∑ m 1(4 ,6,8 ,11) t = ∑ m 1(4 − 5 ,7 ,10)
x=

A B C D

1 0 0 0 Dek 4/16

0 x y

1 z

0 v

1 t

0

Fig.17.14 Konvertuesi i kodit Excess-3 në kodin 2 prej 5

420

Qarqet kompjuterike

Pavarësisht se në tabelën e kombinimeve për fjalët kodike që nuk i takojnë kodit Excess-3, në kodin 2 prej 5 janë shënuar vlera arbitrare +, gjatë realizimit të qarkut një gjë e tillë nuk është marrë parasysh. Për këto kombinime në hyrje të qarkut, vlerat dalëse në të gjitha daljet e qarkut do të jenë 0. Kështu, p.sh., nëse në hyrje të qarkut aplikohet kombinimi 1101, i cili nuk bën pjesë në grumbullin e fjalëve kodike të kodit Excess-3, kombinimi dalës nga qarku do të jetë 00000, sepse asnjëra nga daljet e qarkut nuk lidhet në daljen 13 të dekoduesit 4/16. Por, nëse, p.sh., në hyrje të qarkut aplikohet vlera 1000, në dalje të qarkut do të gjenerohet fjala kodike përkatëse 01010 në kodin 2 prej 5, sepse sinjali me vlerën 1 paraqitet vetëm në daljen 8 të dekoduesit 4/16.

Qarqet aritmetikore
Shfrytëzimi i memorieve fikse për kryerjen e operacioneve aritmetikore, është i përshtatshëm sidomos tek operacioni i shumëzimit, i pjesëtimit ose fuqizimit, meqë këto operacione janë më të ndërlikuara. Shembull Qarku për shumëzim të numrit 2-bitësh m=AB me numrin 3bitësh n=CDE, i realizuar duke e shfrytëzuar një memorie fikse.

Në faqen vijuese është dhënë tabela e kombinimeve, në bazë të së cilës është vizatuar edhe qarku përkatës, ashtu siç shihet në Fig.17.15. Nga qarku i dhënë shihet se realizimi i tij është shumë më i thjeshtë se realizimi i mundshëm me elemente logjike. Për ta testuar punën e qarkut, le të marrim, p.sh., se në hyrje të tij aplikohen vlerat m=11 dhe n=011, përkatësisht se ABCDE=11011. Sinjali me vlerë logjike 1 do të paraqitet në daljen 27 të dekoduesit 5/32, kurse vlera në dalje të qarkut është xyzvt=01001, e cila i përgjigjet prodhimit të kërkuar:

11 011 11 11 00 1001

m n

m·n

m N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 A 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 C 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 n D 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 E 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 x 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 y 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 m·n z 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 0 1 1 0 1 v 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 0 t 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 1 0 1 .

Shembull Qarku logjik për gjetjen e kubeve të numrave 3-bitësh. .15 Shumëzuesi i numrit 2-bitësh me numër 3-bitësh Ngjashëm mund të realizohen edhe qarqet e tjera aritmetikore.17. i realizuar përmes një memorie fikse.422 Qarqet kompjuterike A 1 1 0 1 1 m B C Dek 5/32 n D E 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 1 0 x y 1 z 0 v 0 t 1 m·n Fig.

7) x 1 = ∑ m 1(3. së cilës i përgjigjet numri decimal 5.7) x 2 = ∑ m 1(5 . sinjali me vlerën 1 do të paraqitet në daljen 5 të .7) x 3 = ∑ m 1(2 − 3.16 Qarku për gjetjen e kubeve të numrave 3-bitësh Në qark.5 − 6) x 4 = ∑ m 1(3.5.17.3. për testim është marrë vlera hyrëse 101.N 0 1 2 3 4 5 6 7 A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 x0 = x8 0 0 0 0 0 0 0 1 x7 0 0 0 0 0 0 1 0 x6 0 0 0 0 1 1 1 1 x5 0 0 0 0 0 1 0 0 x4 0 0 0 1 0 1 1 1 x3 0 0 1 1 0 1 1 0 x2 0 0 0 0 0 1 0 1 x1 0 0 0 1 0 0 0 1 x0 N3 0 0 1 1 0 8 1 27 0 64 1 125 0 216 1 345 ∑ m 1(1. Gjatë kësaj.5 − 7) x 5 = ∑ m 1(5) x 6 = ∑ m 1(4 − 7) x 7 = ∑ m 1(6) x 8 = ∑ m 1(7) 0 1 2 3 4 5 6 7 A B C 1 0 1 Dek 3/8 1 0 x8 x7 x6 1 x5 1 x4 1 x3 1 x2 1 x1 x0 1 Fig.

x N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 y z D 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1 1 3 0 11 1 31 0 1 1 7 0 25 1 67 0 1 1 13 0 43 1 109 z6 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 z5 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 z4 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 0 0 0 0 z z3 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 1 0 0 1 1 1 z2 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 1 0 1 z2 0 0 0 0 0 1 1 1 0 1 0 1 0 0 1 0 z0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 . Gjatë realizimit të qarkut është përdorur memoria fikse me 16-fjalë 8-bitëshe.424 Qarqet kompjuterike dekoduesit 3/8. përkatësisht kubi i numrit 5. Shembull Qarku logjik përmes të cilit gjinden vlerat numerike të funksionit: z = xy 3 + x 2 y + 1 nëse x dhe y paraqesin vlera numerike 2-bitëshe. kurse në dalje të qarkut fitohet numri binar 001111101. të cilit i përgjigjet numri decimal 125.

A x B C y D 1 0 Dek 1 0 4/16 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 11 12 13 14 15 0 0 1 1 0 0 1 z6 z5 z4 z3 z2 z1 z0 Fig.17. prej nga lexohet dhe përcillet në dalje të saj. . të cilave u përgjigjet vlera decimale 2. i cili në memorie është vendosur te fjala me numrin rendor 10. Qarqe të ndryshme Duke i shfrytëzuar memoriet fikse. Vlera e shprehjes në këtë rast është: z = 2 ⋅ 23 + 22 ⋅ 2 + 1 = 25 Kësaj vlere i përgjigjet ekuivalenti binar 11001. gjë që do të shpjegohet me disa shembuj të qarqeve që jepen në vijim. mund të realizohen edhe qarqe të ndryshme. në hyrje të tij janë aplikuar vlerat binare x=10 dhe y=10.17 Qarku për gjetjen e vlerave të një funksioni Për ta testuar qarkun e dhënë.

përmes bitit të parë ruhet parashenja e rezultatit.4 − 5 .11 − 15) x = ∑ m 1(6 − 7 . kurse në fjalët dalëse nga memoria rxyz.3.11 .7 .5 . ku parashenja e numrit përcaktohet me bitin e parë p. N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 p 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 A 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 r= B 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 C 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 r 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 x 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 0 1 1 y 1 0 0 0 1 1 0 0 1 0 0 0 1 1 0 0 z 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0-2=-2 1-2=-1 2-2=0 3-2=1 4-2=2 5-2=3 6-2=4 7-2=5 0+2=2 -1+2=1 -2+2=0 -3+2=-1 -4+2=-2 -5+2=-3 -6+2=-4 -7+2=-5 ∑ m 1(0 − 1. kështu: ⎧0 numër pozitiv p=⎨ ⎩1 numër negativ Gjatë realizimit të qarkut shfrytëzohet memoria fikse me 16-fjalë 4-bitëshe.15) .9.14 − 15) 1 y = ∑ m (0 .426 Qarqet kompjuterike Shembull Qarku logjik përmes të cilit numrit binar hyrës pABC i shtohet ose i zbritet numri decimal 2.12 − 13) 1 z = ∑ m (1 . varësisht nga ajo se a është numri hyrës negativ ose pozitiv.8 .13.

Kështu.. Ato mund të paraqiten.si vlera ose si simbole. pasi t'i shtohet numri pozitiv 2.sh.sh. .18 Qarku për shtim ose zbritje të numrit 2 Këtu.. nga memoria fikse duhet të merret vlera -1.p 1 0 1 1 Dek 4/16 A B C 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 12 13 14 15 1 r x 0 y 0 z 1 Fig. ose edhe në indikatorë të ndryshëm . për numrin negativ -3. p. në dalje të qarkut. sepse shifra e parë 1 gjithashtu e tregon parashenjën negative të numrit. p. ku shifra e parë e paraqet parashenjën negative të numrit. kemi: -3+2=-1 Nga kjo del se për vlerën binare 1011 në hyrje të qarkut. në hyrje të qarkut. Rezultatet që fitohen gjatë llogaritjeve të ndryshme nuk është e thënë të paraqiten vetëm si vlera numerike. ose vlera binare 1001. përmes LEDdiodave. janë shfrytëzuar llogaritjet e dhëna pranë saj.17. gjatë përpilimit të tabelës së kombinimeve.

19 Gjenerimi i simboleve në indikatorin 14-segmentësh .7 . ashtu siç është treguar më poshtë.segmentësh y=1 .8 y=4 y=5 y=0 y>8 Fig. shfrytëzohet memoria fikse me 16-fjalë 14bitëshe.428 Shembull Qarqet kompjuterike Qarku logjik përmes të cilit vlerat numerike të funksionit: ⎧x + 1 y=⎨ ⎩2x për z = 0 për z = 1 paraqiten në indikatorin 14-segmentësh. Për gjenerimin e simboleve të veçanta në indikator.2 . a g f j e l d m h i b k n c Indikatori 14 .3 y = 6.17.

13 − 15) n = ∑ m 1(0 − 2 .9) 1 e = f = ∑ m (3.8 − 9.N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 z x2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 1 0 1 1 0 1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1 x1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 x0 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 a= a 0 0 0 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 0 0 0 b 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 c 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 d 1 1 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 e 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 f 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 g 0 0 0 1 0 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 h 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 i 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 1 1 1 1 1 j 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 k 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 l 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 1 m 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 n y 1 1 1 2 1 3 0 4 1 5 0 6 0 7 0 8 0 0 1 2 0 4 0 6 0 8 1 10 1 12 1 14 ∑ m 1(5 − 7.11 − 15) l = ∑ m 1(0 − 3.13 − 15) .9.5 − 7 .10) g = ∑ m 1(3.11 − 12) b = c = ∑ m 1(4) d = ∑ m 1(0 − 2 .10 − 15) h = j = k = m = ∑ m 1(8) i = ∑ m 1(4 − 7 .4 .

ashtu siç është theksuar më sipër. p. Kështu..20 Qarku për gjenerimin e simboleve në indikatorin 14-segmentësh Vlerat e funksionit y. në memorien fikse është programuar gjenerimi i simboleve. i cili fitohet nëse ndriçohen segmentet a.430 Qarqet kompjuterike z x2 x1 1 0 1 Dek 4/16 x0 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 12 13 14 15 1 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 0 0 a b c d e f g h i j k l m n Fig. janë dhënë në kolonën e fundit të tabelës. Në bazë të këtyre vlerave. duke shfrytëzuar vlera numerike decimale. funksioni y=6 dhe gjenerohet simboli i dytë. të llogaritura përmes shprehjes përkatëse.17. përkatësisht nëse vlerat logjike në këto dalje janë 1.sh. . g dhe i. për vlerat numerike z=1 dhe x=011.

Qarqet që programohen PLD 432 PAL 440 PLA 447 PLS 450 Dalje të invertuara 450 Programimi 452 18 .

disa prej lidhjeve janë të atilla që sipas nevojës mund të këputen. ngjashëm siç bëhet programimi i kujtesave fikse. janë çipat për kalkulatorë. Por. PLD Kërkesat e prodhuesve shpeshherë janë të atilla që mund të gjenden zgjidhje optimale nëse shfrytëzohen elemente logjike të qarqeve të integruara standarde.432 Qarqet kompjuterike Prodhuesit e qarqeve të integruara ofrojnë një numër të madh qarqesh logjike. Për tejkalimin e problemeve të kësaj natyre. procedura e krijimit të pllakës ku ato vendosen. . të lidhura në një tërësi funksionale. Por. sepse për realizimin e funksioneve përmes tyre duhet të përcaktohen lidhjet në mes të elementeve që këputen dhe lidhjet që ngelin të pakëputura. në teknologjitë LSI (nga Large-scale Integration) dhe VLSI (nga Very Large-Scale Integration) janë prodhuar qarqe të integruara me më shumë funksione standarde në një çip të vetëm. vetëm ose të kombinuara edhe me qarqe të tjera. të cilat janë të lidhura mes vete brenda çipit. p. përfshirë këtu edhe elemente memoruese. me një fushë DHE e cila përmban 4 elemente logjike DHE. sintetizim të zërit si dhe mikroprocesorët. Programmable Logic Device. të cilët përmbajnë qindra dhe mija elemente logjike. kryesisht në teknologjitë SSI (nga Small-Scale Integration) dhe MSI (nga Medium-Scale Integration). Për këtë qëllim janë prodhuar qarqe të integruara. të cilat mund të përdoren si të gatshme. Të tillë. të cilat përmbajnë një numër të madh elementesh logjike. Shembull Forma e përgjithshme e PLD-së.. lojëra të ndryshme. si dhe një fushë OSE me 4 elemente logjike OSE. e ngjitjes si dhe e testimit të qarqeve është një punë e mundimshme. ose edhe nga shfrytëzuesi i qarkut të integruar. kujtesa. Qarqet e tilla njihen si pajisje logjike që programohen (ang. Procesi i përcaktimit të tillë të lidhjeve në mes të elementeve të qarkut quhet programim dhe mund të bëhet nga prodhuesi.sh. PLD).

përkatësisht dy lidhjet e mesme. kështu: x = AB+ AB+ AB+ AB = A(B + B)+ A(B + B) = A+A =1 PLD-të janë disajnuar ashtu që lidhjet e këputura të elementeve logjike OSE sillen sikur në hyrjet përkatëse të jenë aplikuar vlerat logjike 0. y. ashtu që në të të merret vlera e funksionit logjik: x= AB+ AB në hyrje të elementit logjik OSE përkatës duhet të këputet lidhja e dytë dhe lidhja e tretë.1 Forma e përgjithshme e PLD-së Te qarku i dhënë fusha DHE është fikse. për ta programuar daljen x. p. kur ekzistojnë të gjitha lidhjet e vizatuara në hyrjet e elementeve logjike OSE. Kështu..18. kurse fusha OSE mund të programohet duke i eliminuar lidhjet R në hyrjet e elementeve logjike OSE. z dhe v. merren vlerat logjike 1. p. në 4 daljet e qarkut x.sh. gjë që mund të vërtetohet. sepse në atë rast kemi: x = AB+0+0+ AB = AB+ AB .. Fillimisht. për daljen x.sh.Qarqet që programohen A B Fusha DHE (fikse) AB AB AB AB 433 R Fusha OSE (e programueshme) x y z v Fig.

i cili në formë të përgjithshme u dha më sipër. Shembull Qarku logjik përmes të cilit gjenden vlerat e funksionit: x = A + AB i realizuar duke programuar daljen e parë të PLD-së.2 Programimi i PLD-së në bazë të funksionit të dhënë . A 0 0 1 1 A B B AB 0 0 1 0 0 1 1 0 x 1 1 1 0 x = A B + A B + AB AB AB AB AB x y z v Fig. qarku me funksionet e programuara mund të shfrytëzohet sikur edhe qarqet e realizuara me elemente logjike të zakonshme.18. Pas programimit.434 Qarqet kompjuterike Plotësisht njëlloj mund të programohen edhe 3 elementet logjike të tjera. për të fituar edhe 3 funksione dalëse.

1 në formën e tij të përgjithshme. i cili i përket funksionit x.18. prej nga pastaj funksioni është shprehur përmes shumës së mintermave me vlerën 1. Në bazë të shprehjeve të fituara është programuar PLD-ja. qarku i dhënë në Fig.Qarqet që programohen 435 Para se të vizatohej qarku i mësipërm. A B AB AB AB AB x y z v Fig.4.18. Janë këputur edhe lidhjet në të gjitha hyrjet e 3 elementeve logjike OSE. duke i lënë të pakëputura vetëm 3 lidhjet e para të hyrjeve në elementin logjik OSE. .18.3 Paraqitja e thjeshtuar e formës së përgjithshme të PLD-së Kështu. që është dhënë në Fig. më thjeshtë mund të paraqitet si në Fig.18. Që të mos vizatohet komplet qarku. PLD-ja e programuar te shembulli i mësipërm. është përpiluar tabela përkatëse e kombinimeve.2.18. sepse në këtë qark programohet vetëm një funksion. vizatohet si në Fig.3.

18.436 A B Qarqet kompjuterike AB AB AB AB x y z v Fig.6) b = ∑ m 1(3.5 − 7) . i realizuar duke programuar një PLD.2 Në figurën e dhënë shihet qartë se të pakëputura kanë ngelur vetëm 3 lidhjet e para të elementit të parë OSE.18. Shembull Qarku logjik i mbledhësit të plotë. N 0 1 2 3 4 5 6 7 X 0 0 0 0 1 1 1 1 Y 0 0 1 1 0 0 1 1 Z 0 1 0 1 0 1 0 1 s 0 1 1 0 1 0 0 1 b 0 0 0 1 0 1 1 1 s= ∑ m 1(1 − 2.4 Paraqitja e thjeshtuar e qarkut në Fig.4. gjë e cila tregohet me 3 pikat e vizatuara. Kjo formë e paraqitjes së thjeshtuar të qarqeve të realizuara përmes PLD-ve do të shfrytëzohet edhe në pjesën vijuese të librit.

Y=0 dhe Z=1. Y .shuma b .Qarqet që programohen X 1 Y 0 Z 1 437 m0 m1 m2 m3 m4 m5 m6 m7 0 0 0 0 0 1 0 0 0 s b 1 Fig.numrat që mblidhen Z .5 Mbledhësi i plotë i realizuar me PLD Në qarkun e dhënë në Fig.18. vetëm në daljen m5 të fushës DHE do të gjenerohet sinjali me vlerën 1.bartja.18. . Nëse në hyrje të qarkut aplikohen vlerat X=1. i cili pastaj përmes fushës OSE përcillet në daljen b të qarkut.5 variablat e shfrytëzuara janë: X. Nga rezultati i fituar në dalje shihet se qarku funksionon si mbledhës i plotë.bartja hyrëse s .

3. duke shfrytëzuar një PLD.11 .14 − 15) v = ∑ m 1(1 .438 Qarqet kompjuterike Shembull Konvertuesi i kodit BCD 2421 në kodin BCD 4221.15) x= .11 .13 .11 − 15) z = ∑ m 1(2 − 4 . N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 2421 B C 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 x 0 0 0 0 0 + + + + + + 0 1 1 1 1 4221 y z 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 + + + + + + + + + + + + 1 1 1 0 1 0 1 1 1 1 v 0 1 0 1 0 + + + + + + 1 0 1 0 1 ∑ m 1(12 − 15) y = ∑ m 1(4 .

18.6 Konvertuesi i kodit 2421 në kodin 4221 .Qarqet që programohen A 0 B 1 C 0 D 0 439 m0 m1 m2 m3 m4 1 m5 m6 m7 m8 m9 m 10 m 11 m 12 m 13 m 14 m 15 0 x y 1 z 1 v 0 Fig.

të cilat nuk shfrytëzohen aspak gjatë programimit të PLD-së. Për ta testuar funksionimin e qarkut të dhënë në Fig. Qarqet e tilla PLD njihen si PAL (nga Programmable Array Logic).. si edhe te PLD-të. përkatësisht në dalje të tij fitohet fjala kodike 0110 e kodit BCD 4221. siç mund të shihet edhe në shembujt e qarqeve PLD.440 Qarqet kompjuterike Për fjalët kodike të cilat nuk i takojnë kodit BCD 2421.6. . Prandaj. kurse lidhjet e fushës DHE janë të programueshme. PAL Në rastin e përgjithshëm. Si rezultat. p. mund të duket si në Fig.18. sinjali me vlerën 1 paraqitet në daljen m4 të fushës DHE.18. shumica e daljeve të fushës DHE nuk shfrytëzohen. në kodin BCD 4221 janë marrë vlera arbitrare. PAL-i në formën e tij të përgjithshme. janë prodhuar qarqe të integruara me elemente logjike të shumta. në hyrje të tij është aplikuar fjala kodike 0100.7. por te të cilat lidhjet e fushës OSE janë fikse. e cila pastaj përcillet në daljet y dhe z të qarkut.sh.

Qarqet që programohen A B C D Fusha OSE (fikse) 441 m0 m1 m2 m3 m4 m5 m6 m7 m8 m9 m 10 m 11 m 12 m 13 m 14 m 15 Fusha DHE (e programueshme) x y z v Fig.18.7 Forma e përgjithshme e PAL-it .

. njëlloj siç programohet fusha OSE te PLD-ja. Lidhjet në fushën OSE janë fikse. Gjatë procesit të programimit. në këtë fushë eliminohen lidhjet e panevojshme. gjë që duhet të merret parasysh gjatë programimit të fushës DHE. Shembull Qarku përmes të cilit gjenden vlerat e funksioneve: x = AB + AC + BCD y = B + CD + ABCD z = A C + BCD v = ABC + AC + BD i realizuar përmes një PAL-i.442 Qarqet kompjuterike Nga forma e përgjithshme e PAL-it shihet se në fushën DHE fillimisht ekzistojnë të gjitha lidhjet.

18.Qarqet që programohen A B C D 443 AB AC BCD 0 B CD ABCD 0 AC BCD 0 0 ABC AC BD 0 x y z v Fig.8 Qarku për gjetjen e vlerave të disa funksioneve .

444 Qarqet kompjuterike Siç shihet edhe nga realizimi i qarkut në Fig. e cila vjen prej një instrumenti matës. në kodin ciklik të dhënë me tabelën: AB CD 00 01 11 10 01 11 10 0 5 6 7 1 14 15 4 3 11 12 10 9 13 2 8 Dalja e qarkut me vlerën logjike 1 përcaktohet kështu: d 1 = 1. këtu nuk nevojitet që funksionet të shprehen përmes shumës së mintermave të plota. për dallim nga qarqet me PLD. nëse 6 ≤ x ≤ 10 d 3 = 1. për çka në dalje të tyre merret vlera logjike 0. sepse: A ABBCCDD = 0 Nga kjo që u dha më sipër shihet se programimi i PAL-it gjatë realizimit të qarqeve të ndryshme mund të bëhet pasi të gjenden paraprakisht shprehjet minimale të funksioneve me të cilat ato përshkruhen. ashtu që në njërën nga 3 daljet e tij merret vlera logjike 1. Tek elementet DHE të cilat nuk përdoren. varësisht nga vlera e madhësisë x.8. nëse 0 ≤ x ≤ 5 d 2 = 1. por gjatë programimit mintermat merren ashtu siç paraqiten në shprehjet e funksioneve. nëse 11 ≤ x ≤ 15 . e shprehur në formën binare ABCD.18. të gjitha lidhjet kanë ngelur të pakëputura. Shembull Qarku logjik i realizuar me një PAL.

Qarqet që programohen 445 x 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 A B 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 0 C 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 1 1 0 0 D d1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 d2 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 d3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 0 C 0 1 1 1 1 B 0 0 0 0 0 0 D 0 0 d1 = A B + A C A 0 0 1 C 1 0 0 0 0 B 0 0 0 0 0 1 D 1 1 d2 = A B D + B C A 0 0 0 C 0 0 0 0 0 B 1 1 1 1 1 0 D 0 0 d3 = A B + A C D .

.18.9 Programimi i PAL-it pas minimizimit të funksioneve Gjatë programimit të PAL-it të shfrytëzuar në Fig.18.446 A B C D Qarqet kompjuterike AB AC 0 0 ABD BC 0 0 AB AC D 0 0 0 0 0 0 d1 d2 0 Fig. nuk programohet. që i përket këtij elementi. sepse pjesa e fushës DHE. kurse elementi i fundit nuk përdoret aspak. janë përdorur vetëm 3 elementet e para OSE.9. përkatësisht vlera në dalje të tij mbetet 0.

Qarqet që programohen 447 PLA Si zgjidhje më optimale e pajisjeve logjike që programohen janë PLA-të (nga Programmable Logic Array). A B C D Fusha OSE (e programueshme) Fusha DHE (e programueshme) x y z v Fig. Arkitektura e brendshme e PLA-së.18.18. është dhënë në Fig.10.10 Forma e përgjithshme e PLA-së . në formën e saj të përgjithshme. te të cilat mund të programohet njëkohësisht fusha DHE dhe fusha OSE.

përkatësisht zgjedhja e lidhjeve që duhet të ngelin është e lirë. N 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 5311 B C 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 x 0 0 + 0 0 0 + + 1 1 + 1 1 1 + + A 84-2-1 y z 0 0 1 1 + + 1 1 1 0 1 0 + + + + 0 1 0 1 + + 0 0 0 0 1 1 + + + + A v 0 1 + 0 1 0 + + 1 0 + 1 0 1 + + 1 1 + + C + + + B 1 1 D 1 1 x=A A 1 1 1 1 D 1 + + C + + + + B y = AB + BD + AD A 1 1 1 1 D 1 + + C + + + + B 1 1 1 1 D + + 1 C + + + + B v = AB D + A B C + A B D + A BD + A BCD z = A BC + A BD + A BD . i realizuar përmes PLA-së. Gjatë programimit të dy fushave eliminohen lidhjet e tepërta. në fjalë të kodit BCD 84-2-1. si në fushën DHE ashtu edhe në fushën OSE.448 Qarqet kompjuterike Siç shihet nga vizatimi i dhënë. Shembull Qarku logjik i konvertuesit të fjalëve kodike të kodit BCD 5311. fillimisht ekzistojnë të gjitha lidhjet e mundshme.

përkatësisht mintermat të cilat marrin pjesë në formimin e shprehjeve të tyre.11 Konvertuesi i kodit 5311 në kodin 84-2-1 i realizuar përmes PLA-së Radha e programimit të mintermave në pjesën e fushës DHE nuk ka rëndësi.Qarqet që programohen A B C D 449 A AB BD AD AB C ABD AB D AB D AB C ABD AB CD 0 0 0 0 0 x y z v Fig. . sepse shfrytëzimi i tyre gjatë programimit të fushës OSE i përcakton funksionet dalëse.18.

.sh. P. PLA-të janë më të ndërlikuara. ashtu siç shihet në shembullin e qarkut PLD me fushë të programueshme për invertimin e daljeve. si gjatë prodhimit. me një PLA mund të realizohen më shumë funksione. kurse hyrja tjetër T e tyre tokësohet. sepse përmbajnë dy fusha që programohen.12. ashtu edhe gjatë programimit. Qarqet e tilla shkurt quhen PLS (nga Programmable Logic Sequencer) dhe përdoren për realizimin e qarqeve kompjuterike komplekse. vendosen elemente logjike speciale EX-OSE. për një ose edhe më shumë qarqe të ndryshme. por me mundësi të programimit. Në njërën hyrje të këtyre elementeve lidhen daljet nga qarku.. i cili është dhënë në Fig. Kështu. 30 deri në 60 elemente logjike DHE dhe 10 deri në 20 elemente logjike OSE. në daljet e qarqeve logjike me fusha që programohen. PAL dhe PLA.450 Qarqet kompjuterike Për dallim nga pajisjet e tjera logjike të cilat programohen. PLS Qarqet me fusha që programohen mund të përmbajnë edhe elemente memoruese. si dhe numri i elementeve logjike brenda tyre mund të jetë i madh. siç janë ato PLD. PLA-të mund të kenë prej 10 deri në 20 hyrje. regjistra hyrës dhe regjistra dalës.18. Dalje të invertuara Me qëllim të invertimit të vlerave dalëse. Numri i hyrjeve në PLA.

18. gjatë së cilës vlera e sinjalit përkatës në këtë hyrje është 0.12 Qaku PLD te i cili mund të programohet invertimi i daljeve Nëse njëra hyrje e elementeve logjike EX-OSE ngel e tokësuar.. Kështu.Qarqet që programohen B C D 451 x y z T x' y' z ' Fig. të pandryshueshme. për daljen x' kemi: x'= 0 ⊕ x = 0⋅ x + 0⋅ x = 1⋅ x + 0 =x . p.sh. në dalje të tyre do të merren vlerat dalëse të qarkut.

PAL-et dhe FPLA-të. Janë prodhuar edhe qarqe me fusha që programohen. nëse gjatë programimit hyrja T shkëputet nga tokësimi. për çka PLA-të e tilla shpesh quhen edhe FPLA (nga Field-Programmable Logic Arrays). përmes së cilave mund të programohen PROM-et.sh. Përgatitja e të dhënave të cilat shfrytëzohen për programim bëhet në kompjuter. vlera e sinjalit hyrës përkatës në elementin EX-OSE është 1.. p.452 Qarqet kompjuterike Por. kështu: x'= 1 ⊕ x = 1⋅ x + 1⋅ x = 0⋅ x + x =x Programimi Për programimin e qarqeve me fusha që programohen shfrytëzohen pajisje universale për programim. Qarqet e tilla njihen me shkurtesën EPLD (nga Erasable Programmable Logic Device). te të cilat mund të fshihet programi ekzistues dhe të bëhet riprogramimi i tyre. kurse në dalje të tij fitohet vlera e invertuar e daljes. . plotësisht njëlloj siç fshihen dhe programohen EEPROM-et. duke shfrytëzuar softverin adekuat. Gjatë programimit të më shumë PLA-ve për një zbatim të caktuar shfrytëzohen matrica programuese.

Shtesë Qarqe të integruara të familjes 54/74 .

456 Qarqet kompjuterike 00A 00B 01A 01B 01C 02A 02B 03 04A 04B 05A 05B 06 07 08 .

Qarqe të integruara të familjes 54/74 457 09 10A 10B 11A 11B 12 13 14 15 16 17 20A 20B 21A 21B .

458 Qarqet kompjuterike 22A 22B 23 25 26 27 28 30A 30B 32 33 37 38 40A 40B .

47 48 49 50A 50B 51A 51B 51C 51D 52A 52B 53A 53B .43.44 45 46.Qarqe të integruara të familjes 54/74 459 42.

460 Qarqet kompjuterike 53C 53D 54A 54B 54C 54D 54E 54F 55A 55C 55D 60A 60B 61A 61B .

65 86A 86B 86C 128 133 134 135 136 138 139 140 .Qarqe të integruara të familjes 54/74 461 62A 62B 63 64.

158 159 184.185 246.247 248.249 257 258 260 261 .462 Qarqet kompjuterike 141 145 150 151 152 154 157.

Literatura .

Meltzer Principles of Digital Computer Design Prentice Hall. M. Sunnyvale. 6. Tocci Digital Systems. Inc. Charles H. Fundamentals of Logic Design.. Englewood Cliffs. Arnold C. Thirt Editon West Publishing Co. Inc. Englewood Cliffs.. St. New Jersey. Minnesota. Sunnyvale. 1995. Microprocessors Intel. 4.. Douglas V. 9. Principles & Applications Prentice Hall. California. 3. New York 1986. Santa Clara. California 1985. 8. New York 1987.. Morris Mano Digital Logic and Computer Design Prentice Hall. Inc. Abd-elfattah M. 7. Programming and Hardvare McGraw-Hill. Roth. Microprocessors and Peripherals Handbook Intel Corporation. Abd-alla. 1985. 5. System Design Handbook Monolithic Memories Advenced Micro Devices Inc. California 1988. 1990. 10. New Jersey 1979.454 Qarqet kompjuterike 1. 2. Englewood Cliffs. PAL Device Handbook and Data Book Monolithic Memories Advenced Micro Devices Inc. . Hall Microprocessors and Interfacing. Logic symbols and Diagrams The Institute of Electrical and Electronics Engineers. Ronald J. Jr.. 1988. New Jersey 1976. Paul..

New Jersey 1994. J.. Inc. Oleksy. New York 1992. New Jersey 1991. New Jersey 1989.. 13. J. New York. Englewood Cliffs. New Jersey 1996.. K. 12. Troy Nagle.. Jr. Rutkowski Microprocessor and Digital Computer Technology Prentice Hall. 20. D. Inc. Booth Digital Networks and Computer Systems John Wiley and Sons. B. 455 21.. Inc. 19. Morris Mano Digital Design Prentice Hall. Taylor L. M. Thomas C. H. Inc. B. Englewood Cliffs. Bartee Digital Computer Fundamentals McGraw-Hill. Inc. New York 1977. New Jersey 1994. E. Inc. Mourad Digital Design Using Field Programmable Gate Arrays Prentice Hall. Englewood Cliffs. Zvi Kohavi . S. Englewood Cliffs. Carrol. 15. 1971. D.. J. 16.Qarqet që programohen 11. New Jersey 1981. Wakerly Digital Design: Principles and Practices Prentice Hall.. Jackson Analysis and Design of Digital Integrated Circuits McGraw-Hill. Chan. Hodges. Inc. Rabaey Digital Integrated Circuits: A Design Perspective Prentice Hall. New York 1988. Chen (Editor) Computer Engineering Handbook McGraw-Hill. M.. 17. Irwin An Introduction to Computer Logic Prentice Hall. G. 18. H. Englewood Cliffs. F. J. C. P. G. H. 14. David A. Englewood Cliffs.

24. M. Hsu Computer Logic. New Jersey 2005. 22. John Y. Design Principles and Applications Springer. 26. a Practical Approach Pearson Prentice Hall. Charles H.Thomson Learning Belmont.456 Switching and Finite Automata Theory McGraw-Hill. New York 1986. CA USA 2004. Roth. New Jersey 1993. 25. 23. 5th Editon Brook/Cole . Jr. Fundamentals of Logic Design. Englewood Cliffs. New York 2002. Thomas L. Floyd Digital Fundamentals Pearson Prentice Hall. William Kleitz Digital Electronics. Morris Mano Computer System Architecture Prentice Hall. Qarqet kompjuterike . New Jersey 2005.

Dr. Ilaz Metaj Kopertina AfiDesign Shtypi Adea Prishtinë Copyright © 2005 . Dika Qarqet Kompjuterike Kombinuese 1 Lektor Dr. Agni H.