P. 1
Zvucno Polje u Malim Prostorima

Zvucno Polje u Malim Prostorima

|Views: 8|Likes:
Published by JaNisam Covek
akustika, Zvucno Polje u Malim Prostorima
akustika, Zvucno Polje u Malim Prostorima

More info:

Categories:Types, School Work
Published by: JaNisam Covek on May 10, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/10/2014

pdf

text

original

AKUSTIKA TEMA 8 - Zvučno polje u prostorima malih dimenzija

120

8. ZVUČNO POLJE U ZATVORENIM PROSTORIMA MALIH DIMENZIJA

8.1

Uvod

Pojmovi malog i velikog u akustici su relativni i određuju se poređenjem sa talasnom dužinom zvuka. U tom smislu, zatvoreni prostori malih dimenzija su oni čije su sve dimenzije mnogo manje od talasne dužine. Na veoma niskim frekvencijama to mogu biti čak i prostori čije apsolutne dimenzije nisu male, kao na primer manje sobe u stanovima koje su male u odnosu na talasnu dužinu na 20 Hz (17 m). Ipak, u praksi pojam malih prostora uglavnom se odnosi na razne komore i cevi čije su dimenzije mnogo manje od talasne dužine u širem opsegu frekvencija. Pojava prostiranja zvučnog talasa manifestuje se činjenicom da je u različitim tačkama prostora faza pritiska različita. Pri zvučnoj pobudi zatvorenog prostora koji je mnogo manji od talasne dužine u svim njegovim tačkama zvučni pritisak je jednak i u fazi. Zbog toga se u malim prostorima ne primećuje efekat prostiranja talasa. Primetna je samo vremenska promena pritiska koja je pri tome sinhrona po čitavoj zapremini. Specifičan slučaj malih prostora su oni kod kojih dve dimenzije zadovoljavaju postavljeni uslov da su mnogo manje od talasne dužine, a jedna njihova dimenzija je poredljiva sa talasnom dužinom. Njihova specifičnost je u tome što se u njima javlja efekat prostiranja zvuka, ali samo duž jedne dimenzije. To je slučaj zvukovoda, ranije korišćenog uz objašnjenje nastanka ravanskog talasa. U ravni njegovog poprečnog preseka vrednost zvučnog pritiska je konstantna jer su poprečne dimenzije mnogo manje od talasne dužine. Tada je za objašnjenje uvedena pretpostavka da je zvukovod beskonačan, čime je eliminisana pojava talasa reflektovanog od njegovog kraja. Za razliku od tog primera, ovde će biti razmotreni zvukovodi čija je dužina konačna. Zvučno polje u takvom zvukovodu je složeno zbog pojave refleksije na njegovim krajevima. Refleksije će se takođe javiti i na svakom drugom diskontinuitetu, kao što su nagle promene poprečnog presek cevi. Specifičan slučaj predstavljaju mali prostori kod kojih su dimenzije duž sve tri kooridinate poredljive sa talasnom dužinom, ali će to biti razmatrano u posebnom poglavlju. Mali zatvoreni prostori oba tipa u praksi se javljaju, na primer, kao kutije zvučnika na nižim frekvencijama, automobilski auspuh, cevi duvačkih instrumenata, vokalni trakt čoveka i druge slične zatvorene forme koje se pod određenim okolnostima pobuđuju zvukom. Matematičko modelovanje zvučnog polja razlikuje se u dva navedena tipa, jer se u njima javljaju drugačiji fizički fenomeni. Kada je prostor duž sve tri koordinate mnogo manji od talasne dužine primenjuje se model koji proizilazi iz činjenice da u tim prostorima nema efekta prostiranja. U slučaju zvukovoda konačne dužine primenjuje se model koji se zasniva na pojmu sopstvenih rezonanci u cevi.

Pretpostavljeno je da se pobuda ostvaruje oscilacijama krutog klipa postavljenog na jednoj njenoj stranici. Tada je zvučno polje vremenski promenljivo. rešenje talasne jednačine ima oblik: p( x. y. U akustičkom kolu faza pritiska u svim tačkama je ista.1) Ako je talasna dužina mnogo veća od svih dimenzija nekog zatvorenog prostora.AKUSTIKA TEMA 8 . Rad klipa je definisan brzinom oscilovanja v ili akustičkim protokom q koji je funkcija brzine i površine klipa U ovakvoj komori nema pojave prostiranja zvuka. onda je brzina oscilovanja klipa: ˆe jωt v(t ) = v (8. t ) = p ( x. Dimenzije provodnika tada nemaju nikakvu ulogu. jer su mnogo manje od talasne dužine. Pritisak je samo funkcija vremena p(t) i ne zavisi od poziciji unutar komore. to vodi slučaju električnih kola sa koncentrisanim parametrima.akustička kapacitivnost Na slici 8. ali nezavisno od prostornih koordinata. i pritisak u prostoru je: ˆ e jω t p(t ) = p (8. Prema tome.1 prikazana je jedna komora za koju se pretpostavlja da je mnogo manja od talasne dužine zvuka kojim se pobudjuje.2) Kada se u elektrotehnici pretpostavi da stanje u kolu ne zavisi od prostornih koordinata. Akustička impedansa koja predstavlja opterećenje klipa kao zvučnog izvora kada zrači u unutrašnjost komore posledica je elastičnosti zatvorenog vazduha. Prema fizičkom ponašanju vazduha kao medija u takvim uslovima mogu se razlikovati dva fizička oblika malih prostora: komore i cevi. Njihov odziv na zvučnu pobudu određuju različita fizička svojsta vazduha. odnosno zvučni pritisak je u svim tačkama isti. z . amplituda pritiska postaje konstanta. z )e jω t (8. Ako je pobuda sinusno promenljiva. To znači da je zvučno polje harmonijski sistem sa jednim stepenom slobode.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 121 8. y. i faza signala u svim tačkama kola je ista. Zatvorene komore . ako se u talasnoj jednačini zanemare prostorne koordinate.2 Osobine zvučnog polja u prostorima malih dimenzija Kada se u polju predpostavi sinusoidalna promena pritiska. Ta elastičnost se manifestuje pri promeni unutrašnje zapremine vazduha V. Po analogiji sa električnim kolima.3) Promena zapremine komore pri prostoperiodičnom kretanju klipa definisane je izrazom: . za male prostore čije su sve dimenzije mnogo manje od talasne dužine koristi se naziv "akustičko kolo". u svim tačkama njegove unutrašnjosti stanje polja je uvek u fazi.

Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 122 (8.7) .4) dV = − ∫ vdt = − v jω v q Slika 8.1 .2. U toj formalnoj sličnosti uticaj komore se kvantifikuje veličinom koja se zove akustička kapacitivnost. prema gornjem izrazu: Ca = V ρc2 (8.5) može se videti da akustička impedansa kojom se komora suprotstavlja radu klipa ima formalni izgled kao impedansa kondenzatora u elektrotehnici. Iz izraza (8.Komora sa klipom kao izvorom zvuka V Na osnovu gasnih zakona može se pokazati da je akustička impedansa koju vidi klip: ρc2 1 = Za = = − j V q Vω jω 2 ρc p (8. Ona je.5) Princip analogija koji se uvodi između akustičkih i električnih pojava zasniva se na formalnoj podudarnosti matematičkih modela akustičkih kola i odgovarajućih električnih kola.AKUSTIKA TEMA 8 . kao na slici 8.6) Akustička kapacitivnost je svojstvo zatvorene komore kao akustičkog kola. Ona je dimenziono [kg-1 m4 s]. Iz postavljene analogije proizilazi da je akustička impedansa komore koju vidi klip kao izvor zvuka : ρc 2 1 = Za = − j Vω jω C a (8. U svetlu akustičko-električnih analogija ponašanje zatvorene komore pri zvučnoj pobudi opisuje se ponašanjem kondenzatora pri analognoj električnoj pobudi.

pretpostavlja se da na njenom početku dejuje kruti klip kao zvučni izvor koji osciluje brzinom v i tako generiše akustički protok u cevi q.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 123 q Slika 8. a akustička kapacitivnost Ca je ekvivalentna električnom kapacitetu kondenzatora. Njihova specifičnost je poredljivost dužine sa veličinom poprečnog preseka.3. Posebna vrsta cevi u kategoriji otvori u masivnim pločama.8) Iz gornjih izraza se vidi da postoji analogija sa električnim kolima. to jest postoji ekvivalentna inercija koja deluje na kretanje klipa.2– Ekvivalentna električna šema komore sa kondenzatorom kapacitivnosti Ca Ca p Pritisak u komori je funkcija akustičkog protoka koga stvara klip i akustičkog kapaciteta komore.AKUSTIKA TEMA 8 . Cevi i otvori . l v q S Slika 8. koja se manifestuje konstantnom brzinom oscilovanja klipa.akustička induktivnost Drugačiji slučaj je pri zvučnoj pobudi malih prostora u obliku uskih cevi čija je dužina mnogo kraća od talasne dužine (dimenzije poprečnog preseka cevi su. Jedna takva cev prikazana je na slici 8. gde je akustički protok q ekvivalentan električnoj struji. Odatle se generalno može zaključiti da je ponašanje komore koja je mnogo manja od talasne dužine ekvivalentno ponašanju kondenzatora u električnim kolima. manje od dužine). Na osnovu toga se takođe vidi da je pritisak u komori pri konstantnoj akustičkoj pobudi. Kao i u slučaju komore.3. pritisak p je ekvivalentan električnom naponu. . Efektivna vrednost pritiska u komori je: p=q 1 ω Ca (8. po definiciji. Tada dolazi do izražaja inercija unutrašnje zapremine vazduha. obrnuto srazmeran frekvenciji. Klip kao izvor zvuka opterećen je masom vazduha. Masa vazduha u cevi koja se kreće je ρ l S.Cev sa označenim relevantnim geometrijskim parametrima. U uskoj cevi pri velikim talasnim dužinama u odnosu na njenu dužinu l sve čestice vazduha kreću se jednako.

i u opštem slučaju predstavlja funkciju oblika poprečnog preseka cevi i prostornog ugla u koji zrači njen otvor.3 zbog toga je: leff = l + l kor (8. svojstvo cevi u akustičkim kolima je akustička induktivnost ma. i koja je prema gornjem izrazu: ma = ρl eff S (8. za otvor cevi koji slobodno zrači u prostor veličine 4π steradijana korekcija je lkor = 0. Dodatni vazduh van cevi koji učestvuje u oscilovanju zajedno sa vazduhom unutar cevi nalazi se u prostoru bliskom otvoru. postoji jedna mala zapremina vazduha izvan cevi.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 124 Kada se posmatra kretanje vazduha na otvoru cevi nasuprot klipa.4. Akustički protok koji se pojavljuje na ulazu cevi zbog velike talasne dužine mora da stavi u pokret svu masu vazduha koja je u cevi.4 – Ilustracija uz objašnjenje korekcije efektivne dužine cevi.61⋅a.10) Vidi se da akustička impedansa kojom se cev mnogo kraća od talasne dužine suprotstavlja pobudi na jednom njenom kraju ima formalni izgled kao impedansa kalema u elektrotehnici (jωL). .11) Prema tome. Veličina produženja cevi lkor zavisi od geometrijskih okolnosti. Zbog toga se uticaj cevi opisuje veličinom koja se zove akustička induktivnost ma. Vrednost ove korekcije izražava se kao funkcija poluprečnika otvora. kao što to prikazuje ekvivalentna šema na slici 8. koja osciluje zajedno sa onim u cevi. što je na slici simbolični prikazano isprekidanom linijom.5. Vidi se da je to mala vrednost koja je zanemarljiva kada su cevi značajno duže od dimenzije njenog poprečnog preseka. Akustička impedansa koja opterećuje klip kao izvor na početku cevi je: Z a = jω ρ leff S (8.AKUSTIKA TEMA 8 . Dužina vazdušnog stuba u cevi koji svojom inercijom opterećuje izvor zvuka sa slike 8. odnosno “uvlači” tu dodatnu zapreminu. Pojava je šematski pokazana na slici 8. pa je izvor zvuka opterećen impedansom cevi. Na primer. neposredno uz otvor. gde je a poluprečnik otvora. Ta zapremina se može posmatrati kao da je dužina cevi malo uvećana za neku korekciju dužine lkor. Pri svom kretanju vazduh u cevi “gura”. Ona je dimenziono [kg m-4].9) lkor volumen koji ucestvuje u oscilovanju Slika 8. Zbog toga je ukupna masa vazduha koja učestvuje u oscilovanju uvećana za taj “dodatak”.

3 izgleda kao na slici 8. S time potpuna ekvivalentna šema akustičkog kola sa slike 8. Akustička otpornost cevi koja je mnogo manja od talasne dužine (ili malog otvora u ploči) funkcija je ukupne unutrašnje zapremine vazduha u kojoj se dešava viskozno trenje. Praveći i ovde analogiju sa elektrotehnikom. Ako je cev vrlo uska. pa korekcija dužine ima veliki uticaj. kao svaki zvučni izvor. postoji nezanemarljiva pojava disipacije. opterećen nekom impedansom zračenja kojom se modeluje uticaj prostora na rad izvora. ta korekcija nije zanemarljiva kada se posmatra akustička induktivnost malih otvora. to jest gubitaka energije koji nastaju usled viskoznog trenja. Zbog toga je taj otvor. otvor cevi nasuprot klipu u takvom fizičkom sistemu deluje kao izvor koji zrači u prostor. Viskozne pojave u vazduhu su po svojoj prirodi frekvencijski zavisne. Protok koga generiše izvor na početku cevi određen je akustičkom induktivnošću cevi i impedansom zračenja njenog otvora. . poput cevi sa slike 8. ma p U ekvivalentnoj šema sa slike 8. q Slika 8. Naime. q ma Zazr Slika 8. Energija iz cevi odlazi u prostor u vidu sfernog talasa. kao što je to na primer slučaj sa raznim otvorima u perforiranim pločama. Taj proces se dešava u sloju vazduha neposredno uz unutrašnje površine cevi. U akustičkom domenu gubici se modeluju akustičkom otpornošću Ra.5 izvršeno je jedno zanemarivanje. Ona je dimenziono [kg m-4 s-1].Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 125 Međutim.6.5 – Ekvivalentna električna šema cevi sa akustičkom indiktivnosti ma. Disipativne pojave u akustičkim kolima – akustička otpornost Pri kretanju zvučne energije kroz uske prostore.3. jer je debljina sloja vazduha u kome se manifestuje efekat viskoznosti funkcija frekvencije.AKUSTIKA TEMA 8 . pojava takvih gubtaka je ekvivalentna disipaciji na otpornostima u električnim kolima. To znači da akustička otpornost zavisi od dužine cevi i njenog poprečnog preseka.6 – Ekvivalentna električna šema otvorene cevi akustičke indiktivnosti ma. Dužina cevi je tada mala u odnosu na poluprečnik otvora. onda se taj sloj proširuje praktično na čitav njen presek.

Podrazumeva se da u ulaznom otvoru postoji izvesna disipacija energije koja u kolo rezonatora uvodi i akustičku otpornost.7 – Akustički rezonator i njegova ekvivalentna električna šema. Sa njim je .7a. odnosno otvora. ma Ca q ma Ca Ra q a) b) Slika 8.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 126 Analitička rešenja za akustičku otpornost cevi vrlo su složena. 8. jer „usisava“ više energije iz zvučnog polja od onoga što bi normalno pogađalo površinu njegovog malog otvora izloženog dejstvu zvučnog polja. Ponašanje akustičkog rezonatora pri zvučnoj pobudi može se posmatrati i sa aspekta mehanike kretanja vazduha. On se sastoji od jedne cevi i jedne komore. Masa vazduha u cevi može se shvatiti kao jedan teg koji se pri zvučnoj pobudi kreće levo-desno sa jednim stepenom slobode. U literaturi se ovakva konstrukcija često naziva Helmholcov rezonator. i komora. mogu se formirati akustički prenosni sistemi koji ispoljavaju složenu frekvencijsku zavisnost akustičkog odziva. Akustički rezonator je prikazan na slici 8. Ekvivalentna šema rezonatora prikazana je na slici 8.7b. Može se reći da akustički rezonator na svojoj rezonanci predstavlja apsorber zvuka. Pretpostavlja se da na rezonator spolja može da deluje neka zvučna pobuda koja u otvoru stvara protok q. ali je njena vrednost posredno dostupna merenjima. cevi. apsorber zvuka i slično. to jest akustičke induktivnosti i kapacitivnosti. Akustički rezonator Najznačajnija forma akustičkog kola je takozvani akustički rezonator. Kada se otvor rezonatora izloži dejstvu spoljašnjeg zvučnog polja. bez obzira na uslove pobude. Na rezonanci kola njegova impedansa je minimalna. Ovde će biti pokazana dva jednostavna slučaja. U otvoru se usled toga javlja protok q koji prolazi kroz cev i odlazi u komoru.AKUSTIKA TEMA 8 . Činjenica da kroz cev i komoru prolazi isti protok ukazuje na njihovu rednu vezu u smislu konfiguracije ovog akustičkog kola. pa će u datim uslovima na toj frekvenciji protok biti najveći. To omogućava da se realizuju specifične funkcije kao što je akustički filtar. na njemu će postojati zvučni pritisak određen fizičkim okruženjem.3 Složenija akustička kola Kombinovanjem elemenata akustičkih kola. Vidi se da je to jedno redno oscilatorno kolo.

9 prikazana je fotografija originalnih rezonatora izvađenih iz svodova jedne stare crkve. vazduh zid Slika 8. Na slici 8. To povećanje je maksimalno na frekvenciji rezonance.8 prikazani su neki karakteristični oblici ugrađivanih rezonatora kakvi su pronalaženi u srednjovekovnim objektima. Tako pojava rezonance znači povećane gubitne zvučne energije iz polja iz koga se pobuđuje rezonator. Termogeni gubici u cevi kao posledica viskoznog trenja direktno su srazmerni brzini kretanja molekula. Povećavanje akustičkog protoka kroz rezonator podrazumeva.8 – Oblici akustičkih rezonatora koji su korišćeni u srednjovekovnim crkvama. Akustički rezonatori su najstariji oblik akustičkih konstrukcija i korišćeni su još u antička vremena (akustička „prosta mašina“). Slika 8. Prema tome. Na slici 8. . Prema tome. trošenje zvučne energije u rezonatoru biće najveće na frekvenciji rezonance. Takvo mehaničko ponašanje vazduha u rezonatoru ima svoje akustičke posledice koje se manifestuju kao rezonanca pri kojoj se javlja maksimalni protok q. a funkciju otvora rezonatora imala je rupa koja je naknadno pravljena na njihovom dnu. vazduh u rezonatoru na koga deluje zvučna pobuda predstavlja mehanički sklop koji se sastoji od tega i opruge. Takav sistem ima svoju mehaničku rezonancu. da je brzina oscilovanja vazduha povećana.9 – Fotografija originalnih akustičkih rezonatora od grnčarije izvađenih iz svodova jedne stare crkve. Pri pobudi na rezonantnoj frekvenciji brzina kretanja tega i njegova amplituda su maksimalni. To su standradni sudovi za vodu.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 127 povezana opruga koja postoji kao posledica delovanja elastičnosti vazduha zatvorenog u komori. Pri tome se računalo na povećane gubitke koje ispoljavaju na rezonancama. po definiciji. Tokom srednjeg veka rezonatori su ugrađivani u zidove velikih crkava da bi delovali kao apsorberi zvuka. Uglavnom su pravljeni kao posude od grnčarije.AKUSTIKA TEMA 8 .

Radi pojednostavljenja. Sa dijagrama se može proceniti širina njegove rezonantne krive.8 pri konstantnoj spoljašnjoj zvučnoj pobudi -30 20 40 60 frekvencija (Hz) 80 100 120 140 qul Ca qizl ma1 Ca ma3 ma2 qc qul ma1 a) qc ma2 qizl b) Slika 8.10 – Snimljena zavisnost pritiska u komori jednog od rezonatora sa slike 8. na šemi je zanemaren uticaj akustičke otpornosti u cevima i impedansa zračenja otvora zvukovoda koji zrači u .11b. Vidi se da se pojava rezonance manifestuje porastom nivoa zvuka u komori. vidi se da je efekat rezonance. odnosno njegovog propusnog opsega.11a.11 – Šematski prikaz zvukovoda sa bočnim rezonatorom i njegova ekvivalentna šema Bočni rezonator u zvukovodu Drugi primer složenijeg akustičkog sistema je prikazan na slici 8. U slučaju analiziranog rezonatora on je svega nekoliko Hz. ograničen na vrlo uzak frekvencijski opseg u širini rezonantne krive. Ekvivalentna šema tog akustičkog sistema prikazana je na slici 8. 0 relativni nivo zvuka u komori (dB) -10 -20 Slika 8. To je zvukovod sa postavljenim akustičkim rezonatorom kao dodatnim pobočnim elementom. što znači i povećane brzine oscilovanja molekula vazduha što proizvodi povećane gubitke.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 128 Na slici 8. Svi relevantni parametri označeni su na slici. Međutim.10 prikazana je izmerena relativna promena nivoa zvuka u komori jednog rezonatora sa slike 8. To je posledica porasta protoka kroz rezonator u oblasti rezonantne frekvencije. Na frekvenciji rezonance proces apsorpcije koju ispoljava rezonator može biti veoma efikasan.9 pri konstantnoj spoljašnjoj pobudi iz zvučnog polja.AKUSTIKA TEMA 8 .

12) Otvor na kraju cevi predstavlja takođe diskontinuitet impedanse. Za diskontinuitet impedanse u zvukovodu potrebno je. S2 S1 Slika 8. pa sklop sa slike 8. Faktor refleksije se u ovom slučaju može definisati preko akustičkih impedansi. odnosno u zvukovodu. dominantno određuje karakteristike zvučnog polja u zvukovodu Rezonace u cevima konačne dužine Pri zvučnoj pobudi cevi čiji je poprečni presek mnogo manji.AKUSTIKA TEMA 8 . Vidi se da akustički rezonator u ovakvoj konfiguraciji ima ulogu takozvanog zaptivnog kola u formiranoj konstrukciji. da se promeni njegov poprečni presek. zbog čega se pri prostiranju talasa kroz zvukovod na izlaznom otvoru uvek javlja refleksija. po definiciji.Diskontinuitet u zvukovodu promenljivog poprečnog preseka. U ravni promene preseka menja se vrednost akustičke impedanse. Za razliku od slučaja . kao što je prikazano na slici 8. a dužina poredljiva ili veća od talasne dužine. pojava refleksija na svim promenama poprečnog preseka cevi. U svojoj prenosnoj karakteristici on će imati slabljenje na rezonantnoj frekvenciji zaptivnog kola. a posebno na njenom kraju. ali je ranije pokazano da postoje okolnosti u kojima je jednostavnije da se stanje sredine iskazuje preko akustičkih impedansi.11 deluje kao filtar pri pojavi akustičkog protoka kroz zvukovod.12.12 . pa se pri nailasku talasa javlja refleksija. Takav slučaj može nastati u cevima. Ukratko.6) dobija se faktor refleksije na diskontinuitetu zvukovoda: ρc r= ˆ− p ˆ+ p = S 2 S1 ρc ρc + S 2 S1 − ρc (8.4 Refleksije u cevima Diskontinuitet sredine kroz koju se prostire talas definisan je specifičnom impedansom. 8.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 129 prostor. u njoj se javlja efekat prostiranja talasa. Na niskim frekvencijama impedansa na otvoru mnogo je manja od vrednosti impedanse duž zvukovoda. Modifikacijom izraza (6. pa se pojam diskontinuiteta odnosio na nagle promene vrednosti akustičke impedanse.

a minimum se naziva ″čvor″ stojećeg talasa. gde se na krajevima nalaze tvrde površine sa impedansom koja teži beskonačnosti. Taj uslov je ovde zadovoljen zahvaljujući refleksijama na krajevima. Jedan primer cevi koja je na oba kraja zatvorena tvrdim čepovima prikazan je na slici 8. koje vraćaju talas da se kreće stalno istom putanjom duž cevi. ovde zbog veće dužine zvučni pritisak nije jednak duž cevi. gde zbog male dužine nije bilo efekta prostiranja i pritisak je bio u svim tačkama isti.AKUSTIKA TEMA 8 .Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 130 akustičke induktivnosti. to jest za: .13) Međutim.13. a brzina oscilovanja mora biti jednaka nuli. granični uslov podrazumeva da se na krajnjim površinama javlja maksimum pritiska. Ovakva prostorna forma raspodele pritiska koja se ne menja u vremenu naziva se stojeći talas. Postoje fazne razlike pritiska duž cevi. Zbog toga će se zvučna energija duž cevi kretati sa ponavljanjem putanje sukscesivno se reflektujući od krajeva.13. Rezonantne frekvencije zatvorene cevi Iz raspodele pritiska duž cevi prikazane na slici vidi se da pojava rezonance nastaje na frekvenciji za koju je dužina cevi jednaka polovini talasne dužine: L= λ 2 (8. Zbog toga na frekvenciji na kojoj se javlja rezonanca prostorna raspodela zvučnog pritiska duž cevi ima formu kao što je prikazano na gornjem delu slike 8.13 . p L Slika 8. Osnovni uslov da u cevi dođe do pojave rezonance je da se uspostavi sukscesivno ponavljanje putanje kretanja energije.Cev zatvorena na oba kraja sa šematski prikazanim stojećim talasom u njoj. stojeći talas je fizička manifestacija pojave rezonance u cevi. Pri tome postoje frekvencije na kojima će se direktan i reflektovan talas superponirati na način koji dovodi do pojačanja odziva u cevi. Isti efekat nastaje i za sve celobrojne umnoške polovine talasne dužine. Zona maksimuma pritiska naziva se ″trbuh″. Zvučno polje u unutrašnjosti takve cevi rezultanta je superponiranja talasa koji se prostiru u suprotnim smerovima. U slučaju sa slike. bez obzira na to da li je kraj otvoren ili zatvoren nekim masivnim čepom. Zbog neizostavnog postojanja diskontinuiteta akustičke impedanse na krajevima takve cevi. to je samo najniža rezonantna frekvencija. Takvo pojačanje odziva na nekim diskretnim frekvencijama označava se kao pojava rezonance u cevi. posmatrano u odnosu na odziv na ostalim frekvencijama. u njoj se na krajevima javlja refleksija. Prema tome.

. u prikazu se javlja zgušnjavanje rezonanci duž frekvencijske ose. kao i u primeru sa slike. prostorna raspodela pritiska u stojećim talasima koji odgovaraju ovim frekvencijama je takva da se na njenim krajevima uvek javlja maksimum pritiska. sa trbusima između njih.3.15. Kada je frekvencijska osa prikazana u logaritamskoj razmeri. kao što je to prikazano na slici 8. sa frekvencijskom osom u linearnoj i logaritamskoj razmeri.15) Na slici 8.14 ovaj niz rezonantnih frekvencija je prikazan grafički. (8.. ovde se menjaju granični uslovi na otvorenom kraju: u ravni otvora brzina oscilovanja je maksimalna. Svaka rezonanca je predstavljena jednom vertikalnomn linijom na odgovarajućoj frekvenciji.2.14) talasna dužina transformiše u frekvenciju.13) i prostire se duž frekvencijske ose kao ekvidistantan harmonijski niz. (8. ali je istovremeno jasnije vidljivija pozicija najniže rezonance.Raspored rezonantnih frekvencija u cevi dužine 1.14) Prema tome. Kada je cev zatvorena na oba kraja. U odnosu na slučaj obostrano zatvorene cevi. a pritisak je minimalan. Ako se u izrazu (8.2.AKUSTIKA TEMA 8 . prikazano u linearnoj (levo) i logaritamskoj razmeri (desno).. Rezonantne frekvencije cevi otvorene na jednom kraju Drugi karakterističan slučaj rezonanci u cevi javlja se kada je cev otvorena samo na jednom kraju.7 m..15. Zbog toga prostorni raspored stojećeg talasa duž ovakve cevi na najnižoj rezonanci ima formu koja je prikazana na gornjem delu slike 8. cev konačnih dimenzija ima beskonačan niz sopstvenih rezonanci. što je uobičajeno predstavljanje takvih pojava u akustici.14 . dobija se uslov za sopstvene rezonance zatvorene cevi: fn = nc 2L n = 1..Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 131 L= nλ 2 n = 1. Iz toga proizilazi da je pri zadatoj dužini cevi najniža rezonantna frekvencija dvostruko niža od one koja se javlja kada su oba njena kraja . On počinje od najniže rezonance određene izrazom (8.. ali se na višim rezonancama javlja odgovarajući veći broj čvorova. 0 1000 frekvencija (Hz) 2000 3000 4000 100 frekvencija (Hz) 1000 Slika 8.3.

svirale svih vrsta). to jest načini generisanja zvučne energije i fizička svojstva nastalog zvuka. Generisanje glasa je pojava koja je u fizičkom smislu neposredno povezana sa pojmom rezonanci u zvukovodu zbog toga što se spektralne karakteristike zvuka koji nastaje u govoru formiraju. Zajedno sa čulom sluha. Poprečni presek ove cevi je dovoljno manji od talasne dužine na . kada su glasnice opuštene. Promena poprečnog preseka ostvaruje se pokretima nepca. donje vilice i usta.15 . Poznato je da signal testerastog talasnog oblika ima harmonijsku strukturu spektra. 8. drveni duvački instrumenti. Na slici 8. zvučna pobuda se od glasnica prostire duž cevi konačne dužine sa otvorom usta na kraju. između ostalog.16 simbolički označeno (testerasti talasni oblik ima sve harmonike. Zvučna energija zvučnih glasova (vokali) nastaje fizičkim presecanjem vazdušne struje koja kreće iz pluća (videti poglavlje 4. predstavlja sistem za govornu komunikaciju. U govoru. Prema tome. To presecanja realizuje se vibracijama glasnica.AKUSTIKA TEMA 8 .Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 132 zatvorena.200 Hz. Pojava rezonanci u cevi otvorenoj na jednom kraju koristi se u muzičkim instrumentima (orgulje. Iznad glasnica se nastavlja cev vokalnog trakta koja ima promenljivi presek. i parne i neparne). dok je govorna komunikacija mnogo složenija multidisciplinarna tema.Stojeći talas u cevi koja je otvorena na jednom kraju. Kod ženskih glasova osnovna frekvencija je 200 . i uticajem rezonanci duž cevi vokalnog trakta. a lagano zatvaraju. Glas je zvučna pojava na bazi koje je tokom evolucije vremenom nastao govor kao način kodovanja informacija u međusobnoj komunikaciji ljudi. To se događa pri pevanju. jer se glasnice naglo otvaraju.2). ali je na to moguće uticati voljnim promenana mehaničkih osobina glasnica (zategnutost).16 prikazana je šematska ilustracija funkcionisanja sistema koji generiše glas. što je na slici 8. U elektroakustici se kao tema obrađuje samo glas i njegova funkcija zvučnog izvora.300 Hz. p L Slika 8. osnovna frekvencija generisanog signala kod muškaraca je u opsegu 100 . Frekvencija oscilovanja glasnica određena je njihovom masom i elastičnošću. U normalnom govoru ta frekvencija je posledica njihovog prirodnog procesa oscilovanja. kada se ostvaruje voljna kontrola frekvencije koja se može podešavati u granicama nazivanim „raspon pevanog glasa“.5 Glas kao izvor zvuka Vokalni trakt je čovekov organ za kontrolisano generisanje zvuka. Iznad ravni glasnica nastaje zvučni pritisak čiji je talasni oblik približno trouglast. mada kod izrazitih basova osnovna frekvencija može biti ispod 100 Hz. jezika.

Istaknute oblasti u spektru glasa nazivaju se formanti.16. Svaki vokal u glasu ima svoj specifičan raspored formanata duž frekvencijske ose. Načelno govoreći. Obvojnica spektra glasa je uobličena uticajem vokalnog trakta kao zvukovoda na način u kome postoje maksimumi i minimumi.17 prikazane su skice oblika vokalnog trakta u preseku pri izgovoru srpskih vokala.16 – Šematski prikaz vokalnog trakta. Na osnovu toga se pri . što određuje specifičnu prenosnu karakteristiku za svaki glas na putu od glasnica do spoljašnje sredine. Vidi se da vokalni trakt predstavlja cev čiji se poprečni presek menja za svaki glas. pluca Na slici 8. što u vokalnom traktu prouzrokuje rezonantne pojave. Diskontinuiteti stvaraju uslove za nastanak rezonanci unutar vokalnog trakta.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 133 frekvencijama koje sadrži ljudski govor. Zbog pojava rezonanci vokalni takt kao prenosni sistem ima nelinearnu frekvencijsku karakteristiku. Vidi se da on ima harmonijsku strukturu sa svojom osnovnom frekvencijom koja je određena periodom oscilovanja glasnica. Ova promene su takođe simbolički naznačne u slici 8. Položaj glasnica je šematski označen horizintalnom linijom. Formant se može definisati svojom centralnom frekvencijom i širinom opsega. Sa slike se takođe vidi da se za razne glasove menja i veličina izlaznog otvora cevi. Promene preseka unose diskontinuitete impedansi duz cevi.AKUSTIKA TEMA 8 . Na taj način zvuk nastao glasnicama pri daljem prostiranju kroz vokalni trakt trpi frekvencijskee promene. f zracenje usna šupljina glasnice protok vazduha f SLIKA 8. ta nelinearnost se manifestuje izdizanjem nekih oblasti frekvencija i potiskivanjem signala u oblasti između njih. pa vokalni trakt zadovoljava uslove da u fizičkom smislu predstavlja zvukovod.18 prikazan je principijelni izgled spekta glasa nakon prolaska kroz cev vokalnog trakta. Na slici 8.

.AKUSTIKA TEMA 8 .Ilustracija frekvencijske strukture glasa sa definicijom formanata f Osim radom glasnica. I ovako generisanom zvuku menjaju se spektralne karakteristike u zavisnosti od trenutnog oblika cevi vokalnog trakta. Karakteristični primeri su glasovi "S" ili "Š" u kojima je osnovi signal šum.18 . zvučna energija u vokalnom traktu može se generisati i trubulencijama na nekom suženju duž putanje vazduha od pluća do otvora usta. Za razliku od vokala koji imaju harmonijsku strukturu. Svi glasovi se spektralno formiraju pod uticajem geometrije vokalnog trakta kroz koji prolazi zvučna energija.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 134 slušanju pravi perceptivna razlika među glasovima. ali suze prostor za prolazak vazduha. Voljno stezanje glasnica dešava se pri šapatu.17 – Šematski prikaz cevi vokalnog trakta za vokale srpskog jezika formanti SLIKA 8. To suženje se za normalne glasove formira u zoni usta i zuba. samo što je osnovni signal u tom slučaju šum sa kontinualnim spektrom umesto diskretnog spektra koji se javlja kada glasnice rade normalno. Nevoljno stezanje glasnica nastaje i u slučaju velike promuklosti. Slika 8. zvuk nastao turbulencijama ima stohastičku prirodu sa svim perceptivnim osobinama šuma. Generisanje šuma kao pobudnog signala moguće je i na samim glasnicama. U procesu učenja govora kod male dece uvežbava se uobličavanje vokalnog trakta da bi se dobili prepoznatljivi glasovi. kada se dominantno generiše šum kao osnovni signal glasa. kada se one iz nekih voljnih ili nevoljnih razloga stegnu i ne osciluju.

19. to jest zone povećane energije signala. i u vremenskom i u frekvencijskom domenu.AKUSTIKA TEMA 8 . generator periodicnog signala generator šuma promenljivi filtar artikulator izlaz t f SLIKA 8. . to jest osnovnu frekvenciju i više harmonike. Horizontalne tamnije zone predstavljaju formante. Vidi se da u sistemu postoje dva generatora: jedan stvara periodični signal i tim generatorom se modeluje rad glasnica.20 -Primer spektrograma jedne izgovorene rečenice. Oni se s promenljivim odnosom mešaju i nastavljaju put kroz vokalni trakt. Zbog toga se za grafičko predstavljanje zvučnog sadržaja glasa i njegovu analizu uobičajeno koriste spektrogrami.Zvučno polje u prostorima malih dimenzija 135 Kada se rezimiraju sve činjenice o nastanku glasa moguće je nacrtati principijelnu blok šemu sistema kojim se modeluje proces stvaranja glasa. a drugi je generator šuma i njegovim radom se modeluje šumna komponenta glasa.20 prikazan je spektrogram jedne izgovorene rečenice Vidi se velika dinamika promena sadržine govornog signala. Na slici 8. SLIKA 8. Zone uniformno zacrnjene predstavljaju oblasti u kojima dominira šum. i koja je prikazana na slici 8. Govor je dinamička zvučna pojava u kojoj se smenjuju različiti glasovi. Horizontalne linije vidljive u okviru nekih glasova predstavljaju harmonijske komponente.19 -Principijela blok šema koja ilustruje funkcionisanje glasa.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->