You are on page 1of 22

D ZACHODNI PRZEGLA 2008, nr 3

SAWOJ MACIEJEWSKI Sawoj Maciejewski Poznan

GRANICE EKSPERYMENTU MEDYCZNEGO Granice eksperymentu medycznego z podstawowych metod badawczych, stosoEksperyment medyczny jest jedna c wanych powszechnie w medycynie od staroz ytnos ci po dzien dzisiejszy. Jest wie eksperymento oczywiste, z e w naukach medycznych nie moz na wyrzec sie w cych sie istota ludzka , bo dla niej sa przeznaczone ich rezultaty. Suz one posuguja a opracowaniu i testowaniu nowych metod diagnostyki i leczenia, ocenie przydatnos ci, a takz e ujawnieniu elemento w szkodliwos ci w procesie walki z chorobami, w tym takz e celom poznawczym ustroju ludzkiego. prosta . Sowo Udzielenie odpowiedzi na zadane w tytule pytanie nie jest sprawa experimentum jest pochodzenia acin skiego i oznacza: pro ba, badanie, przez ycie, zyka polskiego eksperyment okres dos wiadczenie. W sowniku je lany jest jako pro ba, zwaszcza przeprowadzona po raz pierwszy, dos wiadczenie, eksperyment z chemii, fizyki, eksperyment wychowawczy, eksperyment literacki, eksperyment tach. Zgodnie z tematyka opracowania nalez na zwierze y do encyklopedycznego okres lenia eksperymentu dodac : eksperyment diagnostyczny, eksperyment terapeucy tyczny o charakterze farmakologicznym i operacyjnym, eksperyment maja utrwalic wyniki leczenia, czyli rehabilitacyjny. Poeta grecki Alkman z Sardes (VII w. p.n.e.) stwierdzi, z e dos wiadczenie jest tkiem pocza nauki. W historii rozwoju spoeczen stwa czesto natrafiamy na momenty epokowych odkryc , kto re zostay dokonane przypadkowo lub w wyniku obserwacji z zjawisk przyrody, jak np. pozyskiwanie ognia, moz liwos c wykorzystania spre ystoce lub negatywne dziaanie s ci drzewa na uk, twardos ci kamienia na ostrze, koja ros linnos ci itd. Na przestrzeni wieko w mamy moz liwos c przes ledzic wiele odkryc , sto z y s powstaych na drodze cze mudnych dociekan , kto re pchne wiat ku przodowi powi. Poznanie tych zjawisk powinno nam uatwic i poste udzielenie odpowiedzi na granice eksperymentu medycznego? pytanie: gdzie sa c sie na temat eksJako przedstawiciel s wiata medycznego, wypowiadaja sie w swoich rozwaz perymentu medycznego i jego granic, opre aniach przede gne do innych wszystkim na analizie rozwoju wiedzy medycznej i tylko niekiedy sie zi nauki. Rozpoczne od niekto gae rych odkryc , dos wiadczen eksperymento w,

44

Sawoj Maciejewski Rysunek 1 Czas zycia kobiet na przestrzeni 2000 lat

Czasokres przeycia kobiet na przestrzeni 2000 lat


90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

80 72

lata

38 22

42

0
0 Staroz ytny Rzym

1850

1900 rok

1950

2000

ro do: Opracownie wasne. Z

kto re odmieniy nasze z ycie, spowodoway ograniczenie lub cakowity zanik na tkuja cych ludnos znacznych obszarach ziemi, niekto rych groz nych choro b, dziesia c . c tego rodzaju przemiany, warto przytoczyc Obrazuja opracowanie francuskich ce na fakt, z lekarzy wskazuja e s rednia przez ycia kobiet w staroz ytnym Rzymie wynosia 22 lata i nalez ao czekac az 19 wieko w, aby podwoic czas ich przez ycia do ki licznym odkryciom i przelat 44. Na kolejne zas podwojenie do 80 lat, dzie rednia z z ycia me prowadzonym eksperymentom czekalis my juz tylko 100 lat. S czyzn w 1950 r. na naszym globie wynosia zaledwie 45 lat. Poszukiwania metod pomocy ludziom w walce z chorobami, poprzez eks czterech kierunko perymentalne ich sprawdzenie, dotycza w dziaalnos ci lekarskiej: a) was ciwego rozpoznania choroby, b) terapii, czyli leczenia, c) uzyskania penego rehabilitacje i d) profilaktyki, czyli zapozdrowia poprzez was ciwie prowadzona omo biegania chorobie lub unikania jej z ro de. Postaram sie wic poszukiwania w przeszos ci dla trzech pierwszych wymienionych kierunko w. Rozwaz ania nad z ukazac da eniami do poprawy z ycia maja jak ludzkos c z niemaym udziaem sprostac uczonych ro z nych dziedzin i lekarzy, staraa sie potrzebom czasu. Kroniki wiele trafnych obserwacji zebranych podczas eksperymento dawnych lat opisuja w przeprowadzanych juz w staroz ytnos ci i wczesnym okresie s redniowiecza. Do czoo wki poszukiwaczy i eksperymentatoro w nalez eli staroz ytni lekarze Hipokrates

Granice eksperymentu medycznego

45

(VIV w. p.n.e.), Heraklides (II w. p.n.e.), Teofrast z Erezos (ok. 370-287 r. p.n.e.), Teokryt, Atenaios, Diagoras, Diokles i Andreas z Karystos, a takz e ojciec botaniki, Pliniusz Starszy (23-79 r. n.e.), najbardziej znany lekarz i zielarz cy za czaso staroz ytnego Rzymu, Grek Dioskurides z Anazarbos dziaaja w Nerona i Wespazjana. stokroc Cze , bardzo dogmatyczne podejs cie wielu narodo w, uzalez nione od cych obyczajo wyznawanej religii i panuja w, nie pozwalao, np. staroz ytnym c korzystanie lekarzom egipskim, na prowadzenie badan i dos wiadczen , zalecaja powania, mimo braku efekto cz ich szkodliwos z utartych metod poste w lub wre ci. gi chrzes pu Podobnie w latach po z niejszych kre cijan skie utrudniay uzyskanie poste w medycynie poprzez zakazy prowadzenia obserwacji i sprawdzania dziaania ro z nych, ewentualnych medykamento w. Mimo zakazo w wydawanych przez zwie rzchniko w duchownych, miedzy innymi przez zaoz yciela klasztoru na Monte Cassino s w. Benedykta, mnisi uprawiali zioa w przyklasztornych ogrodach, c znane i sprawdzone empirycznie ich korzystne dziaanie terawykorzystuja peutyczne. W przeciwien stwie do s rodowisk chrzes cijan skich, arabscy uczeni interesowali architektura , astronomia oraz wiedza medyczna , pochodza ca z ro sie z nych kran co w z osia gnie ciami uczonych s wiata, w tym z Chin i Indii, a takz e zaznajamiali sie szczego greckich. Powstaway szpitale, szczego lnie w XI-XIV w. Zasyna lnie na nestorian szpital w Kairze, kto ry wzorowa sie skim szpitalu w Gundiszapurze cy empirycznie sprawdzic z V w.n.e. pro buja wiele znanych i nowych sposobo w leczenia. Do czoowych postaci wczesnego s redniowiecza nalez eli Awicenna (ac. Avicenna) (980-1037 r.) po persku Abu Ali Husain ebn Abdallah Ebn-e Sina lub kro tko Ibn Sina perski lekarz, filozof i uczony. Jego acin skie nazwisko wywodzi sie ze znieksztaconego Ibn Sina, pod kto rym znany by w Persji. By autorem 450 z cych ro ksia ek dotycza z nych dziedzin wiedzy, z kto rych wiele traktowao na tematy filozoficzne i medyczne; najbardziej znane to Kanon medycyny zbio r wiedzy sto ojcem nowoczesnej medycyznanej i dos wiadczen wasnych. Nazywany by cze ny, najsynniejszym uczonym islamu i jednym z najsynniejszych uczonych wszech czaso w ws ro d wszystkich narodo w s wiata. Kolejnym filarem medycyny tamtych czaso w by Rabbi Mosze ben Majmon (Mojz esz syn Majmona, akronim: RaMBaM) zwany inaczej Majmonidesem. By on jednym z czoowych mys licieli judaizmu, a takz e synnym lekarzem. Urodzi sie , znakomitym w Hiszpanii w Kordobie w 1136 r. Jego ojciec by talmudysta , a lecza c okaza sie matematykiem i astronomem. Majmonides studiowa medycyne cym dotychczasowa wiedze wspaniaym obserwatorem i praktykiem, sprawdzaja cym wszystkie nowinki. Do niego nalez te sowa: Dzis sie i testuja a odsaniaja rzeczy, o kto przede mna rych znajomos ci wczoraj nawet nie s niem, choc bowiem bia jej znajomos sztuka nie ma kon ca, co umys ludzki niestrudzenie poge c .

46

Sawoj Maciejewski

W synnej modlitwie, wypowiedzia znamienne sowa, aktualne na kanwie tocza spraw o nieuczciwe poste powanie niekto cych sie rych lekarzy. Nie dopus c , az eby dza zysku, gonienie za sawa , zaszczytami wzie y udzia w zatrudnieniu moim. z a dem spoecznym. Starorzymskie Dziaalnos c medyko w bya od zarania pod osa dzenie lekarzy na z danie prawa (Lex Pompeia i Lex Cornelia) pozwalay na sa a rodziny. W Lex Cornelia (138-87 r. p.n.e.) na ro wni stawiano omykowe otrucie (w czasie leczenia) z otruciem umys lnym 1. Kaz dy lekarz by poddany wnikliwej obserwacji i ocenie, a takz e w razie niezadowolenia z wyniko w jego pracy dowi. Historia zna wiele przykado podlega osa w wydanych wyroko w od z bahych w postaci wystawienia na publiczne pos miewisko po utrate ycia poprzez dzikich zwierza t, s cie gowy czy spalenie na stosie. Zdarzao wydanie na pastwe cie du i linczu nieszcze snego sie, z e niezadowolona rodzina doprowadzaa do samosa 2 z medyka . Spotkao to m.in. Williama Harveya, kto ry pierwszy opisa ukad kra enia krwi (1628), i kto rego nazywano circulator, czyli szarlatan, a kto ry, w efekcie z praktyka lekarska . Synny hiszpan nagonki, musia poz egnac sie ski malarz Francisco Jos de Goya y Lucientes (1746-1828) w swych pracach przedstawia osa, maluja c chorych, okaleczonych, rannych, stwarza atmosfere lekarza z gowa grozy. W Kro lestwie Sycylii w 1140 r. wydano prawdopodobnie pierwszy akt cy praktyki lekarskie 3. reguluja tysie cy lat byy choroby zakaz Zmora ne okres lane jako zaraza lub morowe tkowy cae miasta i wioski. O walce z chorobami powietrze, a kto re dziesia dokumenty z najdawniejszych okreso zakaz nymi mo wia w cywilizacji babilon skiej, egipskiej, hinduskiej czy chin skiej, a takz e przepisy higieniczne Starego Testamentu. Hipokrates, zwany susznie ojcem medycyny, uz ywa na okres lenie takich w swej historii zapisane zjawisk, terminu epidemia. Kroniki wielu miast maja takie epizody. Maciej Wodarski pisa:
Schyek s redniowiecza by okresem, kto ry w sposo b szczego lny oswaja ludzi ze zjawiskiem kaz role odgryway tutaj kle ski z s mierci, czyni s mierc bliska demu czowiekowi. Duz a ywioowe, bia ce o ludzkos gne wczesna c prawie bez przerwy. Byy one uwaz ane za wyraz gniewu Boz ego i tylko do odwoac kany i przeraz c Boga o litos Boz ej askawos ci mo g sie zne ony czowiek. Baga, wie c , a s wiadectwo tego znajdujemy w s piewanych do dzisiaj w Kos ciele katolickim suplikacjach: Od powietrza, godu, ognia i wojny wybaw nas, Panie. Nieprzypadkowo na pierwszym miejscu wymienia tu powietrze, czyli zaraze , a tuz go sie za nia d. we znaki w XIV i XV w., choc Epidemie dz umy i innych choro b zakaz nych szczego lnie day sie poway juz w XV w., lecz z mniejsza wprawdzie wyste wczes niej, a takz e nie skon czyy sie stotliwos pojawiay sie w dwo pnych stuleciach. Jedna z pierwszych epidemii w XIV w. cze cia ch naste a kraje zachodniej Europy ok. r. 1305. Po dz ogarne z niej, s rednio co 2-3 lata, zaraza opanowywaa ba s dz ksza poac ca kilka pan cze c jakiegos kraju (region, miasto), ba nawet wie Europy obejmuja stw. jednak okresy, kiedy kolejno rok po roku dany obszar by nawiedzany przez epidemie . (...) Zdarzay sie

1 2 3

Z. Marek, Bad medyczny, Krakowskie Wydawnictwo Medyczne, Krako w 1999, s. 22. J. Baran ski, Propedeutyka medycyny etos lekarza [w przygotowaniu], s. 149. W. Szumowski, Historia medycyny, PZWL, Warszawa 1961, s. 228.

Granice eksperymentu medycznego

47

cych stanu w miastach Nasilenie zarazy bywao ro z ne; dla zobrazowania podajemy kilka liczb dotycza cy oso niemieckich: w r. 1373 w Mis ni w okresie epidemii umiera okoo 3 tysie b; w Lubece w 1388 r. 16 cy; w Kolonii w 1451 r. 21 tysie cy. Prawdopodobnie w kaz tysie dym z tych miast stanowio to ponad ogo z epidemii s poowe lnej liczby mieszkan co w. Najgroz niejsza redniowiecznych bya tzw. czarna a swoim zasie giem w latach 1348-1350 prawie caa Europe , zabieraja c blisko poowe s mierc , kto ra obje inne z trzecia ) jej ludnos (lub, jak podaja ro da, jedna ci. W Krakowie, wedle o wczesnych zapisko w, umierao 40-50 oso b dziennie. (...) z sie dwa zjawiska: we dro Z dziejami czarnej s mierci wia a wki biczowniko w i przes ladowania ydo w. Biczownicy przez uprawianie publicznej pokuty usiowali przebagac Boga i odwro cic Jego Z ydo gniew. Na Z w natomiast pado podejrzenie, iz to oni was nie przez zatruwanie studzien powoduja piy w ro przyczyna masowej powstawanie zarazy. Przes ladowania, jakie nasta z nych krajach, stay sie ydo dro emigracji wyznawco w religii Mojz eszowej. W ten sposo b we wki Z w, oraz innych ludzi z tereno w tych epidemia powodoway przenoszenie zarazy z miejsca na miejsce. Wielkie arterie komunikacyjobje szlakami s ne staway sie mierci 4.

Walka z infekcjami wirusowymi i bakteryjnymi bya toczona od zarania dziejo w cej rany i bya oparta na poczynionych obserwacjach, np. pokrywanie ropieja (dzisiaj potrafimy ten ewenement naukosples niaym chlebem, przynosio poprawe cych odchodo wo wytumaczyc ), natomiast zastosowanie zwierze w lub innych zainfekowanych substytuto w jako opatrunki, przynosio pogorszenie i nioso c przyczyny ne kaja cych ludzkos , zauwaz s mierc . Nie znaja c , a takz e zwierzyne ono, prawdopodobnie odpornos z e osoby po przebyciu niekto rych choro b, nabieraja ci nie choruja . Pierwotna forma szczepien i drugi raz na nia przeciw ospie prawdziwej (czarna ospa variola vera, humana, haemorrhagica) bya stosowana w Europie tko Zachodniej juz od pocza w XVIII w. Szczepienie wariolizacja, polegao na ciu zdrowej osobie zawartos podsko rnym wstrzyknie c krosty ospowej. Jednak ten niedogodnos rodzaj szczepienia mia te c , z e zanim zachorowanie wywoane tym o, osoba zaszczepiona bya zaraz szczepieniem nie mine liwa dla rodziny i otoczesto, przy osabionej odpornos to zejs nia, a i cze ci, kon czyo sie ciem s miertelnym. W tradycji ludowej istniao przekonanie, z e przechorowanie ospy krowianki przed zachorowaniem na ospe prawdziwa . Edward Jenner (1749-1823) daje ochrone wiedze i podja ryzyko przeprowadzenia ekslekarz angielski, wykorzysta te perymentu. 14 maja 1796 r. dokona zaszczepienia materiaem zakaz nym ospy krowianki os mioletniego chopca Jamesa Phippsa. Chopiec przechorowa na i naste pnie E. Jenner zaszczepi go ponownie, jednak juz krowianke materiaem zakaz nym ospy prawdziwej. Chopiec nie zachorowa, poniewaz nabra odpornos ci. Przeomowe znaczenie odkrycia E. Jennera polegao na wykazaniu, z e w celu uodpornienia czowieka przeciw ospie, wcale nie potrzeba zaszczepiac mu ospy prawdziwej, lecz wystarczy szczepienie ospy krowiej (krowianki variola vaccina), kto ra w odro z nieniu od ludzkiej ma przebieg agodny i nigdy nie kon czy sie . Opieraja c sie na wieloletnich eksperymentach, E. Jenner opisa swa s miercia w pracy naukowej Badania nad przyczynami i skutkami ospy krowiej metode (Inquiry into the Cause and Effects of the Variolae Vaccinae, a Disease Known by
4

W. Wodarski, W s redniowiecznym kre gu s mierci, Ruch Literacki nr 51986.

48

Sawoj Maciejewski

the Name of Cow Pox) w 1798. Paradoksalnie bardzo dugo trwaa wojna z ospa kszos w ojczyz nie E. Jennera, poniewaz w odro z nieniu od wie ci krajo w europejszkowe. Metoda ta, kich, szczepienie nie byo tam przez dugi czas obowia w niewielkim tylko stopniu zmieniona do czaso w obecnych, bya najskuteczniejkszos szym s rodkiem zwalczania ospy. W latach 70. XX w. wie c krajo w zaprzestaa poway. W roku 1980 WHO szczepien , poniewaz epidemie tej choroby nie wyste wiatowa Organizacja Zdrowia, oficjalnie ogosia eradykacje ospy prawdziwej S do szerokiego stosowania na naszej planecie. Odkrycie E. Jennera, otworzyo droge szczepien ochronnych w zapobieganiu wielu groz nych choro b. Kolejnym krokiem w walce z ukrytym wrogiem byy spostrzez enia poczynione gierskiego pooz przez lekarza we nika Ignaza Philippa Semmelweis (1818-1865), czke poogowa kto ry zaobserwowa wzrost zachorowan ws ro d pooz nic na tzw. gora ca sie od zapalenia bony s pnie (choroba rozpoczynaja luzowej macicy, a naste ca na mie sien c w konsekwencji do sepsy, inaczej posocznicy przechodza ), prowadza c na I Oddziale Wieden lub bakteriemii uogo lnionej. Pracuja skiej Kliniki Pooz czke poogowa niczej, gdzie ksztacono studento w medycyny, odkry, z e gora stki wywouja niewidzialne goym okiem cza zwok, przenoszone na ubraniach cych uprzednio na c i sko rze przez lekarzy, przebywaja wiczeniach w prosektorium. k w wodzie chlorowanej (roztwo Eksperymentalnie zaleci mycie ra r podchlorynu tkowao ere antyseptyki w pooz wapnia), co zapocza nictwie i chirurgii. Odkrycia z powszechnym zrozumieniem ws I. Ph. Semmelweisa nie spotkay sie ro d lekarzy. Dopiero odkrycia Ludwika Pasteura potwierdziy jego teorie. Ten uczony, cy w latach 1822-1895, da podwaliny bakteriologii i immunologii. By z yja c chopca pierwszym, kto ry przeprowadzi dos wiadczenie na ludziach, szczepia c go od niechybnej s pogryzionego przez ws ciekego psa, ratuja mierci. W wiekach cej eksperymento XVII-XIX przeprowadzono najwie w, nie zawsze pomys lnie zakon czonych z zakresu bakteriologii i wirusologii. coraz cze s Bodz cem do eksperymento w chirurgicznych stay sie ciej przeprowadzane sekcje zwok i moz liwos ci dokadniejszego poznania budowy ludzkiego ciaa. Okoo 200 r. pisarz chrzes cijan ski Tertulian w dziele O duszy nazwa staroz ytnych badaczy anatomii rzez nikami. Papiez Bonifacy VIII okres li seko bezboz i wprowadzi ich zakaz w roku pan wanie zwok czynnos cia na skim 1299 r. Ten sam papiez ro wnoczes nie by fundatorem uniwersytetu La Sapienza. Montino z de Luzzi z uniwersytetu w Bolonii by autorem ksia ki Anathonia wydanej 1316 r. zane byo Moz na s miao stwierdzic , z e kaz de uchwycenie noz a skalpela zwia z wielkim ryzykiem i stanowio kolejny eksperyment. i wielkim placem medycznych eksperymento Szkoa w dla lekarzy, nie zawsze s chirurgo w, byy pola bitewne, kto rych historia Europie i innym cze ciom s wiata nie dzia. Tam zaobserwowano, kto bezwzgle dnie s szcze re urazy sa miertelne, a kto re , po udzieleniu pomocy, ewentualne przez rokuja ycie. Szczego lnej wiedzy i dos wiadczenia nabrali lekarze w kwestii ran i urazo w klatki piersiowej oraz jamy ku zbroi i s cych kul, procenbrzusznej. Spostrzez enia wyniesione w szcze wiszcza

Granice eksperymentu medycznego

49

kanonami, wykadniami poste powania toway przez dalsze lata, a nawet staway sie medycznego. gnie cia chirurgii to wynik wielowiekowych, empirycznych Dzisiejsze osia wzie c przedsie . Kaz da pro ba nowatorskiej operacji bya eksperymentem, czasami na s . Ale dla podejmuja cego to wielkie ryzyko bya olbrzymim stresem, miare wiatowa etyczna , niepokojem o los chorego, czasami wia zaa sie z pote pieniem czy rozterka . ce banicja Niekto re epokowe operacje, beda pasmem eksperymento w pozwalaja przeduz yc ziemski byt i uczynic go znacznie przyjemniejszym: np. zac ma kaja ca ludzkos ca dotknie tych na margines z choroba ne c od zarania i spychaja ycia. cami lat. Pro by jej leczenia podejmowano juz przed tysia To o wynikach tego leczenia i moz liwej karze na operatorze mo wi Kodeks b b. Hammurabiego. Kodeks Hammurabiego oko za oko, za za za Dzieje leczenia dugie i pene niepowodzen tej choroby by m.in. synny zac my sa . Ofiara te leczy sie ambulatoryjnie, z penym impresjonista Claude Monet. Dzisiaj chorobe fakoemulsifikacji. powodzeniem metoda wiekopomne pro Pomine by i kon cowe efekty, kto re dzisiaj obserwujemy i czesto osobis cie dos wiadczamy, w postaci operacji neuro-, torako-, kardiochirurskich gicznych, czy jamy brzusznej, operacji ortopedycznych i tak dalej az do wa ki. Dwudziesty wiek do medycyny specjalnos ci, jak chirurgii naczyn czy re cie transplantologii. Ten kolejny etap w walce z nieuleczalnymi wprowadzi poje chorobami to pro by przeszczepo w szpiku kostnego, nerek, serca. Z upywem lat do temu rozterki etyczne, zakres narza w przeszczepianych wzrasta, a towarzysza problemy natury moralnej, religijnej, zaburzenia emocjonalne, publiczne polemiki, nowe wyste pki przeciw prawu w postaci a takz e elementy kryminalne. Pojawiy sie dami. Jrgen Thorwald w swojej ksia z handlu narza ce Pacjenci, opisuje losy ludzi t dos jako zwierza wiadczalnych, kto rym pionierzy wspo czesnej medycyny zabiegody zwierze ce i ludzkie. Jednak autor ksia z wej wszczepiali ro z ne narza ki jest gnie c zadowolony, a nawet dumny z osia nowej techniki medycznej i ufa w moz c ksia z odnosi sie liwos c wskrzeszenia umarych na stole operacyjnym. Czytaja ke ce uczestjednak takz e wraz enie olbrzymiego strachu i poczucie grozy towarzysza nikom i obserwatorom eksperymento w. czaja c nerke W 1945 r. po raz pierwszy dokonano przeszczepu nerki (przya cych krew do przedramienia chorej), zas dawcy do naczyn prowadza po opracowaniu we wczesnych latach 50 stosowanego do dzis sposobu przeszczepiania nerek, du stay sie w miare cze ste. Dzien przeszczepy tego narza 23 XII 1954 r., kiedy to dr jego brata bliz Joseph E. Murray przeszczepi pacjentowi nerke niaka, jest tek ery transplantacji narza do uwaz any w historii medycyny za pocza w. . PoudnioNoc z 2 na 3 grudnia 1967 r. w medycynie bya przeomowa woafrykan ski chirurg Christiaan Nethling Barnard w szpitalu Grooteschuur w Kapsztadzie po raz pierwszy w historii przeszczepi serce ludzkie innemu czowiekowi. cy odrzut przeszczepu, nie bya jeszcze znana. OpeCyklosporyna, lek hamuja z rowany przez niego pacjent 54-letni me czyzna po trzech zawaach, kto remu
d Zachodni 2008, nr 3 4 Przegla

50

Sawoj Maciejewski

przeszczepiono serce 24-letniej dziewczyny zmarej na skutek obraz en gowy zmar po 18 dniach od chwili operacji, wskutek niemoz liwego do opanowania ca sie chorymi po pierwszych przeszczepach serca zakaz enia organizmu 5. Opiekuja y juz co dugo dla doktoro gniarka stwierdzia Z wystarczaja w 6. pacjentami piele tkowa sensacja . W cia gu Jednak juz sam fakt dokonania przeszczepu serca by wyja czowiekiem znanym w caym s jednej nocy prof. Barnard sta sie wiecie. Po gu 3 miesie cy, pierwszych przeszczepach serca, 60% operowanych umierao w cia a 7% z yo duz ej niz rok. Dzisiaj po latach pro b i dos wiadczen przeszczepy serca operacjami rutynowymi. W tym miejscu nalez stay sie y odnotowac , odosobniony jako wspo gos prof. Bogusawa Wolniewicza, kto ry okres la transplantacje czesny c pogla do kanibalizm. Bronia w B. Wolniewicza, prof. Marian Kopania z Akademii Medycznej w Biaymstoku, twierdzi, iz medycyna utylitarnie traktuje ciao ludzkie s po s mierci jako potencjalne z ro do cze ci zamiennych, i z e transplantacja, tak ta przez Kos entuzjastycznie przyje cio , jest niczym innym jak oczekiwaniem na s uz yteczna mierc . do do W konteks cie tych ro z nic pogla w na temat transplantacji narza w, zachodzi pytanie, jak nalez y w takim razie, rozumiec refleksje prof. Jerzego Sulika ca o powinnos tos z Uniwersytetu Biaostockiego mo wia ci uszanowania s wie ci ludzkiego ciaa po jego s mierci oraz cytat ze s w. Augustyna: stworzyes nas dla siebie i niespokojne jest nasze serce, dopo ki nie spocznie w Tobie 7. byc py Wielkim dobrodziejstwem dla tej dziedziny medycyny moga dalsze poste posuz w dziedzinie klonowania, kto re maja yc do wytwarzania tkanek i organo w, przeznaczone do przeszczepo w. Materia genetyczny pochodziby od pacjenta, du. Problemem staje sie zupenie znikoby niebezpieczen stwo odrzucenia narza , z moz liwos c przeksztacenia linii komo rkowych w nowotwory. Wydaje sie e od tej drogi nie ma odwrotu, poniewaz jest to jedyna szansa, aby w niedalekiej przyszos ci d nieuleczalnymi chorobami. moz na byo nies c pomoc chorym z licznymi, dota Prof. dr hab. Lech Chyczewski, patomorfolog z Akademii Medycznej w Biaym rocznie tysia ce zgono stoku stwierdzi, z e w Polsce odnotowuje sie w oso b nie cych doczekac transplantacji organo moga sie w, ale tylko co 10. pacjent ma szanse na taki przeszczep. Przyszos c widzi on w metodzie zdobywania tkanek do sie rozrodcza , dynamizm i energie przeszczepu w hodowli in vitro. Potencjalna , prof. L. Chyczewski okres w niej zawarta la sowem cud. Przez odpowiednie wykorzystywane do hodowli np. podzielenie zygoty was ciwe jej fragmenty sa stek nosa, ucha, czy tez chrza z ywej sko ry 8. krwi wia z historia transfuzjologii. Krew Z urazami, operacjami, z utrata e sie c ja darem z budzia zainteresowanie ludzi od dawna, nazywaja ycia, sercem dla
Na podstawie www.skadak.jaw.pl. J. Thorwald, Pacjenci, Wydawnictwo Literackie, Krako w 1955. 7 Poste py biologii i medycyny nadzieje i niepokoje. Wykady otwarte (20-22 III 2001) Uniwersytet Biaostocki, Katedra Teologii Katolickiej. 8 Tamz e.
6 5

Granice eksperymentu medycznego

51

serca. Grecki filozof, poeta i lekarz Embodekti w V w. p.n.e. napisa krew jest interesowali sie nie tylko medycy, ale takz darem z ycia. Krwia e znachorzy, upusty a ro wniez alchemicy i astrologowie. Juz Hipokrates stosowa jako terapie c, z krwi, mniemaja e miejsce zej krwi zajmie krew dobra i przywro ci siy. Dwa ce p.n.e. rzymski encyklopedysta Aulus Celsus pisa, z tysia e nie ma choroby, w kto rej by nie stosowano upustu krwi. Rzymianie i Grecy uwaz ali, z e picie krwi cej t. wzmocni siy, szczego lnie pochodza od gladiatoro w i zwierza Egipcjanie piele we krwi. Dopiero przypisywali krwi cudowne was ciwos ci i dlatego zalecali ka tkach XVII w. pionierskie badania Anglika Williama Harveya, kto ry w pocza z w sposo b naukowy opisa kra enie krwi, day podwaliny naukowe pod dalsze eksperymenty. Epokowym dos wiadczeniem byo dokonanie pierwszej transfuzji krwi w 1667 r. Jean Baptiste Denia i Paul E. Emmerez z sukcesem przetoczyli gora czka krew jagnie cia. Dalsze pro w wie kszos chopcu z wysoka by kon czyy sie ci p w transfuzjologii spowodoway odkrycia, w tym grup krwi przez tragicznie. Poste gnie cia transfuzLandsteinera w 1901 r., oraz potrzeby wojenne. Dzisiejsze osia skami, pojologii, po wielu wczes niejszych eksperymentach zakon czonych kle zwalaja na przeprowadzanie rozlegych operacji, w peni zabezpieczonych w krew. Przy wprowadzaniu nowych metod do badan diagnostycznych opartych na badaniu krwi, wydzielin i wydalin, przeprowadzenie eksperymentu przydatnos ci na poro opiera sie wnaniu z innymi badaniami, wczes niej okres lonymi jako ce rozpoznanie, wymagaja ce dalszej obserwacji klinicznej. przydatne, potwierdzaja Odkrycie promieni (8 IX 1895 r.), zwanymi X lub rentgena, od ich odkrywcy Wilhelma Conrada Roentgena (Rntgena), i stwierdzenie ich moz liwos ci przec obraz na ekranie czy na kliszy nikania przez organizm ludzki, pozostawiaja , jeszcze niezbadana moz i lecznicza . fotograficznej, dao nowa liwos c diagnostyczna , zostaa odkryta po stwieTa druga moz liwos c , po z niej nazwana rentgenoterapia rdzeniu ujemnych skutko w dugotrwaych ekspozycji promieni na organizm diagnostyka oparta na wziernikowaniu jam i naturalnych ludzki. Inaczej ma sie przewodo w. Pierwsze gastroskopie, bronchoskopie, cystoskopie byy przedsie ciami epokowymi, kto dek, pe cherz wzie re pozwoliy zobaczyc przeyk, dalej z oa moczowy, jego utkanie, poro wnac patologiczne obrazy na tle poprawnej struktury, p techniczny s pobrac materia do badan histopatologicznych. Poste wiatowody, ko monitory, zastosowanie ultradz wie w w ultrasonografii, tomografia komputerowa kszenie moz i rezonans magnetyczny zwie liwos ci oznaczen biochemicznych w diagnostyce, pozwalaja c na szybsze postawienie itd., spowodoway rewolucje c nasza rozpoznania i was ciwe wdroz enie leczenia, ro wnoczes nie wzbogacaja . Dla takiego poste pu nalez wiedze ao wczes niej przeprowadzic wiele ekspesto bolesnych, powoduja cych niekiedy niezamierzone powikania. rymento w, cze bardziej humanitarne i przyjazne Dzisiejsze badania diagnostyczne stay sie ca dla pacjenta. Niemay udzia w tym ma nowoczesna anestezjologia, pozwalaja c na koniecznos na przeprowadzenie badan bezbo lowo i bezstresowo. Wskazuja c dos wiadczalnego sprawdzenia przydatnos ci pewnych metod na ludziach, pomine
4*

52

Sawoj Maciejewski

, jaka przechodzia anestezjologia, od upajania alkoholem i podawania droge cych do dzisiejszych moz s rodko w odurzaja liwos ci tej dziedziny medycyny. I ta dziedzina wiedzy ma swoje ofiary takz e ws ro d odkrywco w czy badaczy, jak np. dr c na sobie dziaanie chloroformu, odurzony Horacy Wells, kto ry sprawdzaja c sie , zostaje przypadkowo pojmany i postawiony przed sa dem oparami, zataczaja pod zarzutem morderstwa 9. z wieloma chorobami (choroba nowotworowa Dzisiejsza medycyna uporaa sie z kosmo wki przed laty prawie w 100% s miertelna, cia a pozamaciczna wczesna powanie, zniweloway zgony prawie do zera itd.). diagnostyka, prawidowe poste sto na sobie przez W wielu przypadkach dawne eksperymenty, wykonywane cze ta profilaktyka, lekarzy czy studento w medycyny, spowodoway, z e szeroko poje fachowo udzielona pomoc lekarska znacznie przeduz aja czas z ycia. p uzyskano w zakresie przez Olbrzymi poste ywalnos ci noworodko w, w duz ej kszej wiedzy neonatologo pu technik mierze w wyniku wie w, a takz e poste medycznych (respiratory, inkubatory, elektroniczny monitoring, pompy infuzyjne gna c itp.). Aby to osia nalez ao kaz de dziaanie wielokrotnie empirycznie sprawdzic , danych dla okres lenia korzys ci metody, leku, a takz e wykrycia dziaan niepoz a i szkodliwych. c zniszczenia, Ale wielkie odkrycia miay takz e ujemne strony, przynosza c pomniki kultury i s s mierc , w gruzy obracaja rodowisko. Wojny, za sprawa gi raz coraz bardziej wyrafinowane i okrutne, niebywaego wzrostu pote enia stay sie c miliony istnien pochaniaja ludzkich. Aby penetrowac wody morskie i obserwowac ce sie tam z tocza ycie, a takz e przeprowadzac prace podwodne, skonstruowano i przez lata ulepszano kesony, dalej batyskafy, az skonstruowano odzie podwodne i eksperymentalnie sprawdzono ich przydatnos c do niszczenia przeciwnika. Owoce ce wrako tki tysie cy ludzkich istnien tych dos wiadczen to tysia w i dziesia spoczywace na dnie mo sto zbrodniczych dziaan ja rz i oceano w w wyniku cze (ataki na statki wykorzystanie samolopasaz erskie) odzi podwodnych. Podobnie przedstawia sie to w do masowych bombardowan miast i wiosek. Epokowe odkrycia radu i jego was ciwos ci promieniotwo rczych (1903 r.) dwukrotnej laureatki nagrody Nobla, z Marii Skodowskiej-Curii i jej me a byy kolejnym krokiem w walce z wieloma groz nymi chorobami, to ona stworzya termin radioaktywny, od kto rego utworzono cie radioterapia. Zapocza tkowaa nowa ere w medycynie, daja c nadzieje wielu poje chorym w walce z procesem nowotworowym. Medycyna po wielu latach otrzymaa dobrodziejstwo w postaci bomby kobaltowej, a s wiat takz e bomby atomowe ce s i neutronowe, sieja mierc i zniszczenie. Pierwszymi ofiarami ich potwornej mocy miasta Hiroszima i Nagasaki. Pierwsze pro stay sie by zastosowania energii niezbyt pomys promieniotwo rczej w suz bie medycyny okazay sie lne. Natomiast kolejne dos wiadczenia i poczynione obserwacje, spowodoway, z e metoda ta , obok chemioterapii, leczenia proceso stanowi dzisiaj podstawe w nowotworowych.
9

J. Thorwald, Stulecie chirurgo w, Wydawnictwo Literackie, Krako w Wrocaw 1987, s. 99-106.

Granice eksperymentu medycznego

53

takz sie W historii eksperymento w medycznych sa e czarne karty, kto re kada cze sto cieniem na korporacji lekarskiej. W dziejach ludzkos ci spotykamy sie dnym rozumieniem posannictwa lekarza. Dowodem byy usugi s z be wiadczone s na przestrzeni wieko w przez medyko w najcze ciej mnicho w czy zakonniko w, na potrzeby moz nych tego s wiata. Wiedza medyczna bya wykorzystywana do tku, zaszczyto usuwania pretendento w do tronu, maja w itd. Byo to zjawisko powszechne w caym o wczesnym, tak zwanym cywilizowanym s wiecie: w Rosji, kilka fakto Francji, Anglii, a nawet w Watykanie 10. Na poparcie tej tezy przytocze w cia znanych z historii: z ona synnego z okrucien stwa Francesca Sforzy, ksie Mediolanu, zostaa otruta w czasie wieczerzy przez swego syna Galeazza (1468) 11. ona ksie cia Wasyla III, wadcy ksie stwa moskiewskiego Helena Glin Z ska, jako regentka nastepcy tronu, syna, po z niejszego cara Iwana IV Groz nego, zostaa otruta pnie przez czonko z podste w rodziny zmarego me a 12. Podobna s mierc spotkaa syna pnie otrutego w wie zieniu Piotra I Aleksego, najpierw torturowanego, a naste cy udzia w us s z rozkazu ojca, w 1718 r. 13 Znacza mierceniu, zesanego na wyspe w. dzono Heleny Napoleona mieli lekarze angielscy, kto rzy systematycznie, jak osa c z posikami arszenik. W testamencie pozostawionym po z niej, podtruwali go podaja przytomnos przez Napoleona czytamy: Jes li strace c , nie wolno panom w z adnym z razie wpuszczac lekarza angielskiego... 14 Najcie szy zarzut to masowe morderstwa jak czynili to lekarze hitlerowskich obozo w koncentracyjnych z dr. Josephem , dr. Horstem Schumanem i Sigmundem Rascherem Mengele, dr. Emilem Kaschuba na czele, a takz e inni pseudonaukowcy z tytuami profesorskimi, jak Karl Clauberg i jemu podobni 15. Przez lekarzy spod znaku swastyki w obozach w Auschwitz, Sachsenhausen, Gross-Rosen czy w hitlerowskim obozie koncentracyjnym dla maoletnich w odzi i w wielu, wielu innych miejscach, eksperymentom poddawana bya ludnos c sowian ska i z ydowska przeznaczona do szybkiej eksterminacji. Przeprowadzano , badania genetyczne w kwestii bliz t, nad skutkami eksperymenty nad sterylizacja nia godu, hipotermii, testowano leki i preparaty wykonywane na zlecenie IG przydatnos Farbenindustrie (m.in. Bayer). Ocena ci lizolu do dezynfekcji ran, a fenolu podanego doz ylnie do likwidacji wszelkich choro b, czyli do szybkiego
10 K. Dopieraa, Ksie ga Papiez y, Pallottinum, Poznan 1996, s. 74, 108, 109-116; Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna, Wyd. Gutenberga, reprint Wyd. Kurpisz, Krako w 1994, s. 109. 11 A. Perria, Okrutni Sforzowie, PIW, Warszawa 1985, s. 72. 12 L. Bazylow, Historia Rosji, PIW, tom I, Warszawa 1985, s. 182. 13 Ibidem, s. 318-319. M. Wilk, Piotr I car reformatoro w, PIW, Warszawa 1975, s. 233. 14 J. Dankowski, Jeniec Europy, PIW, Warszawa 1982, s. 227; E. Ludwig, Napoleon, Wydawnictwo Polskie, Poznan 1928, s. 524-530; D.S. Mereszkowski, Napoleon, Wydawnictwo Trzaska-Evert, Warszawa 1924, s. 191-198; A. Manfred, Napoleon Bonaparte, PWN, Warszawa 1982, s. 771-775; A. Zahorski, Napoleon, PIW, Warszawa 1982, s. 490-493; Wielka Encyklopedia ycie Marii Curie, Wyd. Pro Powszechna, PWN, Warszawa 1967, t. X, s. 555; S. Qui nn, Z szyn ski i S-ka, Warszawa 1997, s. 220. 15 onik, Skarb kato Z. Z w z Majdanka, Wydawnictwo MON, Warszawa 1988, s. 39.

54

Sawoj Maciejewski

pieczoowicie prof. dr i SS-Hauptsturmfhrer Johann us miercania, zajmowa sie 16 Paul Kremer . li Po zakon czeniu wojny tylko nieliczni oprawcy ze statusem lekarskim stane dem. Ramie sprawiedliwos go Karla Brandta, odpowiedzialnego za przed sa ci dosie z zbrodnie medyczne na wie niach obozo w koncentracyjnych, kto ry w procesie zbrodniarzy wojennych w Norymberdze wraz z trzema innymi lekarzami w 1947 r. s d Wojenny 17. Godne uwagi zosta skazany na kare mierci przez Amerykan ski Sa Szmaglewska , bya wie z obozu byo zeznanie zoz one przez Seweryne niarke dzynarodowym Trybunaem Wojskowym w NoryAuschwitz-Birkenau przed Mie z mberdze w 1946 r. Mo wia ona o roli hitlerowskich lekarzy przy selekcji wie nio w na rampie kolejowej oraz o dos wiadczeniach przeprowadzanych na dzieciach 18. Kolejny rozdzia niechlubnej dziaalnos ci lekarskiej, godnej powszechnego pienia, stanowia dziaalnos zku Radzieckim. pote c lekarska w dawnym Zwia Dotyczyo to szczego lnie oso b niewygodnych dla wadzy radzieckiej, u kto rych psychiczna i osadzali w szpitalach dla psychicznie lekarze rozpoznawali chorobe ce tam warunki ura gay wszelkim normom, a pobyt z reguy trwa chorych. Panuja wiele lat. Pacjent nie podlega z adnej ochronie i stanowi idealny materia do przeprowadzania eksperymento w, kto re trudno nazwac medycznymi (np. przyjmowanie znacznych ilos ci leko w psychotropowych, dla sprawdzenia momentu kary cielesnej). i formy toksycznos ci, pod groz ba eksperymento W latach 1932-1972 w USA przeprowadzano serie w z kia , zwanych badaniem Tuskegee. Pozostawiono wtedy bez leko wto rna w 400 czarnych z me czyzn, z kto rych 100 zmaro. Szum medialny spowodowa zakon czenie tego eksperymentu. kszos Wie c obywateli, czyli aktualnie lub potencjalnie chorych, nie zdaje sobie sprawy z faktu, z e jakiekolwiek podejmowane dziaanie lekarskie jest, w pewnym nie tylko pod wzgle dem budowy stopniu, eksperymentem. Kaz dy czowiek ro z ni sie anatomicznej (uksztatowanie kory mo zgowej, topografii naczyn itd.), ale w kaz ce zaburzenia, urazy czy dym ustroju procesy fizjologiczne, reakcje na powstaja odmiennie. Oto banalny przykad odinfekcje wirusowo-bakteryjne przebiegaja powanie lekarskie, przy miennos ci reakcji ze strony chorego na identyczne poste
16 cimiu (red.), KL Auschwitz, KAW, Kolegium Redakcyjne Pan stwowego Muzeum w Os wie Warszawa 1980; Z. Bigorajska, W. Pietruczuk-Kurkiewiczowa (red.), Ciern mojej modos ci, Ludowa Spo dzielnia Wydawnicza, Warszawa 1979; R. Hrabar, Z. Tokarz, J.E. Wilczuk, Czas niewoli, czas s mierci, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1979; Z. Jagoda, S. Kodzin ski, Os wie cim nieznany, cimiu Wydawnictwo Literackie, Krako w 1981; Kolegium Redakcyjne Pan stwowego Muzeum w Os wie z (red.), Os wie cim w oczach SS, KAW, Krako w 1980; M. Turski (red.), Byli wo wczas dziec mi, Ksia ka i Wiedza, Warszawa 1980; J. Witkowski, Hitlerowski obo z koncentracyjny dla maoletnich w odzi, z Ossolineum, Wrocaw 1975; G. Zych, Oranienburg rachunek pamie ci, Ksia ka i Wiedza, Warszawa 1967; M. Modara, Gross-Rosen, Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1967, a takz e dos wiadczenia wasne. 17 Kronika Medycyny, Wydawnictwo Kronika, Warszawa 1994, s. 483. 18 S. Szmaglewska, Niewinni w Norymberdze, KIW, Warszawa 1980, s. 311, 317.

Granice eksperymentu medycznego

55

zastosowaniu leku znanego s wiatu od przeszo stu lat. Lekarz z jakis powodo w np. bienia czy profilaktyki dolegliwos ci bo lowych gowy, stawo w, temperatury, przezie przeciwzakrzepowej zleca tabletki z kwasem acetylosalicylowym, czyli popularna , u nas znana pod nazwa Polopiryna. Po zastosowaniu leku jeden chory Aspiryne , dolegliwos piy, u drugiego infekcja poczuje ulge ci bo lowe zmalay lub usta puje, u trzeciego wysta pia wysypka swe dza ca na caym ciele, dusznos uste ci, su obrzeki, a nawet objawy wstrza uczuleniowo-anafilaktycznego, u kolejnego byc chorego krwawienie z przewodu pokarmowego. Dwaj ostatni chorzy musza hospitalizowani, bo ich z yciu zagraz a niebezpieczen stwo. problem z zabiegiem operacyjnym. Lekarz przePodobnie przedstawia sie , znana w s tko jako wybitnie prowadza operacje wiecie od dziesia w lat i okres lona . skuteczna Napotyka u kolejnego chorego na znaczne trudnos ci czy to z powodu du na zmian anatomicznych, czy rozlegos ci zmian chorobowych, wreszcie ze wzgle inforodmiennos ci procesu gojenia czy powikan zapalnych. Po przedostaniu sie fakt niepowodzenia operacji jako ba d macji o komplikacjach, media komentuja sztuki lekarskiej, a przeciez wyleczenie pacjenta lez y w interesie zaro wno pacjenta, jak i lekarza. , kto kroczya medycyna, aby Przedstawiony materia ma unaocznic droge ra gna c uzyskania osia dzisiejszy poziom i moz liwos ci niesienia pomocy. Podstawa aktualnego stanu wiedzy medycznej i moz liwos ci rozpoznania choroby, udzielenia sto z wielkim trudem, w tym z naraz was ciwej pomocy, byy wczes niejsze, cze ecego i obiektu badanego, obserwacje i przeprowadzane eksniem z ycia badaja tpliwoperymenty. Granice eksperymentu czy moz na dac odpowiedz bez wielu wa dalsze s ci? Powstaje mno stwo kolejnych znako w zapytania. Czy konieczne sa kszenia moz poszukiwania i eksperymenty, dla zwie liwos ci diagnostycznych i tera moz peutycznych? Czy istnieja liwos ci przeprowadzenia badan medycznych z pomiciem eksperymentu? W jakim kierunku winny poste powac nie dalsze eksperymenty, czy dla uzyskania wczesnej poprawnej diagnostyki, a jes li tak, to jak dalece moz na je prowadzic ? Jak sprawdzic skutecznos c farmakoterapii, nowatorskiej operacji, moz poprawnej oceny jest chory? chemio- radioterapii itd., kiedy jedyna liwos cia du na czynnik genetyczny, wykorzystac genetyczna i jak Czy ze wzgle inz ynierie p daleka moz e byc jej ingerencja? Jak wynika z powyz szych uwag, dalszy poste w medycynie nadal musi byc oparty na eksperymencie, czyli na dos wiadczalnym sprawdzeniu metody diagnostycznej, terapeutycznej. Jakie wyzwania aktualnie staja medycyna ? Ludzkos przed s wiatowa c czeka na metody bardzo wczesnego wykrywania choro b nowotworowych i bardziej skuteczne ich leczenie. Olbrzymie w strone transplantologii, zwie kszenia jej skutecznos oczekiwania kieruje sie ci dy. i przeszczepy poszerzone o kolejne narza gSpoeczen stwo upatruje wielkich korzys ci dla zdrowia i dugos ci z ycia w osia ciach genetyko nie w. Genetyka, to nauka o dziedzicznos ci i zmiennos ci organiz oparte na informacji zawartej w podstawowych jednostkach mo w, kto re sa dziedziczenia genach. Dzisiejsza genetyka zostaa znacznie rozbudowana i dzieli

56

Sawoj Maciejewski

na wiele dziao sie w, jak np. genetyka molekularna, klasyczna, ekologiczna czy z fachowych czasopism, z bezpos genomika. Co pewien czas dowiadujemy sie rednich kontakto w, a takz e syszymy w mediach, o nowych odkryciach genetyko w. cia takie jak DNA, gen, genom, chromosomy staja sie niemal powszednie. Poje takz Padaja e sowa komo rki macierzyste i klonowanie, inz ynieria genetyczna, strach i przeraz a takz e eugenika, kto re w jednych wywouja enie, u innych nadzieje w walce z dotychczas nieuleczalnymi chorobami. Mapowanie genomu ludzkiego, jego rozszyfrowanie i odczytanie otwiera medycynie nowe moz liwos ci badania przyczyn schorzen , szczego lnie tych dziedziczonych, oraz leczenia ich w bardzo wczesnym stadium z ycia osoby, tzw. terapia genowa 19. tkowy wypowiada sie na ten temat w sposo Pastor duchowny zielonos wia b cy moga byc dla wielu kontrowersyjny:
waz Temat inz ynierii genetycznej sta sie nym zagadnieniem dysputy publicznej. Jest ona jednak tak bardzo skomplikowane, z poruszac zdominowana nie przez zagadnienia techniczne, kto re sa e moga w nich wya cznie specjalis oczywis sie ci, ale przez aspekty etyczne, kto re sa cie uzalez nione od du. Wynika to z zupenie rewolucyjnego znaczenia ostatnich osia gnie c wyznawanego s wiatopogla na polu zupenie nowe obszary dla medycyny, oraz z faktu, z inz ynierii genetycznej, kto re otwieraja e nauka cz tworzenia zdobywa moz liwos c nie tylko modyfikowania ludzkiego organizmu i jego moz liwos ci, a wre gnie cia z ycia, co dotychczas byo zarezerwowane dla Boga. Z tego powodu klonowanie i inne osia krytykowane przez niekto inz ynierii genetycznej ostatnich lat sa re s rodowiska kos cielne, kto re domagaja powstrzymania tego typu badan sie . sto w ogo inne zastrzez Z drugiej strony w s wiadomos ci spoecznej cze le nie istnieja enia, poza dowymi. Logika poste pu technicznego wymaga jednak zaoz religijnymi i s wiatopogla enia, z e procesu rozwoju inz ynierii genetycznej i klonowania, oraz wzrost wpywu tych dziedzin nauki na z ycie jednostki da rosy. Dlatego powinnis na eliminowanie potencjalnych i spoeczen stwa be my przygotowac sie cych wynikna c ce dobru zagroz en moga z naduz ywania inz ynierii genetycznej do celo w innych niz suz a jednostki i spoeczen stwa. Termin inz ynieria genetyczna to celowa ingerencja w organizm, kto ra polega na wprowadzeniu do genomu z ywego organizmu nowych informacji genetycznych, czyli przenoszeniu dz geno w z jednego organizmu do innego, ba na zmodyfikowaniu genomu poprzez izolowanie lub kodu genetycznego. W wyniku tego typu zabiego c eliminacje w organizm ulega modyfikacji, przybieraja was d, cechy zgodne z oczekiwaniami; zmianom ulegaja ciwos ci fizyczne (np.: rozmiar, masa, wygla , odpornos kolor, itp.) lub fizjologiczne (np.: proceso w wzrostu i starzenia sie ci, itp.). Szczego lnym polem zainteresowania inz ynierii genetycznej jest jednak medycyna; tutaj tez budzi ona cej kontrowersji z powodu przedmiotu swoich badan najwie i zabiego w, kto rym jest czowiek. (...) genowa czowieka umoz c zapobieganiu i leczeniu wielu choro Dysponowanie mapa liwi, wie b, poniewaz ki informacjom genetycznym lekarz moz dzie e bezpos rednio badac przyczyny choroby, kto rej z ro do w wadliwym genie. O znaczeniu tego odkrycia niech s znajduje sie wiadczy fakt, z e obecnie mutacja tylko z potencjalna choroba jednego genu moz e wywoac ponad 4 tys. choro b, a jeden procent dzieci rodzi sie przez mutacje jednego genu. wywoana do wyeliminowania wielu choro Inz ynieria genetyczna, moz e w przyszos ci walnie przyczynic sie b genowa . Tutaj okres , znajduje swoje poprzez tzw. terapie lenie tej dyscypliny medycznej inz ynieria dziedziczna i jej najpeniejsze uzasadnienie, poniewaz terapia genowa polega na ingerencji w substancje na genach. Polega to na wprowadzeniu do komo do zmianie poprzez manipulacje rek narza w nowych piyby geny wadliwe, odpowiedzialne za dane schorzenie lub w inny sposo geno w, kto re zasta b . wzmocniy i uodporniy organizm na chorobe A. Muszala, Wybrane zagadnienia etyczne z genetyki medycznej, Wyd. Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej, Krako w 1998, s. 34.
19

Granice eksperymentu medycznego

57

pnym pokoleniu schorzenie mogoby Te dodatkowe geny nie byyby jednak dziedziczne i w naste pojawic c genowa komo znowu sie . Aby tego unikna nalez aoby prowadzic terapie rek rozrodczych, ca na wprowadzeniu geno do polegaja w do narza w rozrodczych lub do samych zarodko w w bardzo wczesnym stadium ich rozwoju. W ten sposo b zmodyfikowany materia genetyczny stawaby sie c naste pne pokolenia na dane choroby. Jest to szczego dziedziczny, uodporniaja lnie istotne w przypadku takich schorzen jak nowotwory, cukrzyca, wrodzone choroby metabolizmu w tym otyos ci, hemofilii, choroby Parkinsona, Alzheimera, AIDS, zespou Downa, itd. Doniosos c tego rodzaju terapii trudna jest jej s do przecenienia i choc dzisiaj pozostaje jeszcze w sferze dos wiadczalnej, to juz przewiduje sie wietna cz nowej gae zi medycyny: chirurgii genowej 20. przyszos c i powstanie wre

Natomiast ks. Wojciech Booz, profesor Uniwersytetu kard. Stefana Wyszyn szaniu do nauczania Soboru Watykan kiego w Warszawie, stwierdza w nawia skiego dzynarodowych, iz dzia II oraz dokumento w mie uz ycie embrionu jako narze pstwo wobec godnos eksperymentu stanowi przeste ci istot ludzkich (KPSZ, 82) 21. c o granice eksperymentu w genetyce nie sposo c Pytaja b pomina tematu dze , z uczucie, z klonowania. W tym miejscu sa e kaz dy, w tym takz e lekarze, maja e przed drogowskazem z przyzwoleniem lub zakazem. Ponownie powro do stoja ce artykuu M. Kurkierewicza w kwestii klonowania:
puja ce dosyc sto w przyrodzie; klony to grupa skadaja ca sie Klonowanie to zjawisko wyste cze identyczne pod wzgle dem genetycznym, czyli przynajmniej z dwo ch osobniko w lub komo rek, kto re sa takie same geny; klonowanie zas cym do ich powstania. Etyke interesuja maja jest procesem prowadza ce w przyrodzie, ani nawet sztuczne klonowanie ros jednak nie procesy zachodza lin, ale przeprowadzane przez czowieka pro by klonowania ssako w, w tym takz e czowieka. sie dwie perspektywy zastosowania klonowania, kto mianem W medycynie rysuja re okres lane sa klonowania terapeutycznego i reprodukcyjnego. Pierwsze z nich ma byc uz yteczne w procesie leczenia poza zasie giem dotychczas stosowanych metod, gownie w transplantologii choro b, kto re dzisiaj sa z t jak i leczeniu bezpodnos ci u me czyzn. Klonowanie reprodukcyjne zaro wno w przypadku zwierza i ludzi polegaoby na powielaniu identycznych osobniko w, kto re w wyniku doboru najlepszego materiau genetycznego stanowiyby moz liwie najlepsze okazy swojego gatunku lub przeciwnie, mogyby zostac zmodyfikowane w taki sposo b, z e stanowiyby zupenie odmienne, niespotykane dotychczas w przyrodzie osobniki. gnie cie obydwu celo od poste po Moz liwos ci osia w zalez ne sa w naukowco w, kto re umoz liwia ksza wyprowadzenie klonowania z fazy dos wiadczalnej i opracowania metody, kto ra zapewni wie z ywotnos c wyprodukowanym w ten sposo b zarodkom. Juz dzisiaj jednak wielu naukowco w, lekarzy, ksza nadzieje medycyny. Juz a przede wszystkim chorych patrzy na klonowanie jako najwie dzisiaj nie tylko na szansach, kto ta technika, ale ro nalez y jednak skupiac sie re niesie z soba wniez na lub tylko narze dziem 22. zagroz eniach, kto rych moz e byc przyczyna

refleksja nad prawem czowieka do Prof. dr hab. Jerzy Kopania, z filozoficzna wyznaczania dalszych kierunko w ewolucji stwierdza, iz czowiek jest powoany do czynienia sobie ziemi poddanej i pomniejszenia sfery za w s wiecie celem

M. Kurkiewicz, Inz ynieria genetyczna szanse i zagroz enia, magazyn teologiczny Semper Reformanda 18 II 2006. 21 Poste py biologii... 22 M. Kurkiewicz, op. cit.

20

58

Sawoj Maciejewski

na ile to jest moz przybliz ania sie liwe do owego stanu idealnego, do obrazu raju. Wyznaczanie nowych kierunko w ewolucji zawiera zatem w sobie trzy aspekty du etyczne: a) czy dane dziaanie jest dobre samo w sobie, b) czy jest dobre ze wzgle du na intencje dziaania. Wedug profesora, na skutki, c) czy jest suszne ze wzgle dobre, to cze sto przeciez nawet, jes li intencje podejmowanego dziaania sa nie z jestes my w stanie przewidziec skutko w, zwaszcza tych dalekosie nych. Stale pozostaje pokusa zdobywania coraz wie kszej wiedzy. Czy ulepszanie aktualna ? Naturalne pragnienie nie moz zatem ludzkiego z ycia jest rzeczywis cie wartos cia e przeciez pozostac daremne. ro genetyczna i klonowaniem biora sie zasadniczo Z da obaw przed inz ynieria z dwo ch z ro de: pierwszym jest brak poprawnej i penej informacji, a drugim cych manipulacji genetycznych. Dowody przytaczane dziaania si nieakceptuja z brakiem przez naukowco w z dziedziny inz ynierii genetycznej przyjmuje sie doza podejrzliwos c sie zej woli w ich dziaaniu. z yczliwos ci i duz a ci, dopatruja znalez ludzie takz sie Oczywis cie, moga c sie e w nauce kto rzy nie czuja powani ograniczeniami ani ogo tymi zasadami, nakazami religii ani skre lnie przyje sie przed udziaem w badaniach groz normami prawnymi. Nie cofna nych, szkodliwych, nakierowanych na czynienie za albo w eksperymentach tak ryzykownych, z e ich skutko w nie jestes my w stanie dzis przewidziec . Jez eli chodzi o diagnostyke przyszli rodzice maja nadzieje , z dzie prenatalna e moz e w niedalekiej przyszos ci be c w materia genetyczny organizmu, w celu zmiany ich was moz na ingeruja ciwos ci one dotyczyc dziedzicznych, zapobiegac chorobom. Moga uszkodzen genetycznych, ale takz e choro b typu toksoplazmozy, wirusa cytomegalii, brucelozy, czy cych okoo jednej trzeciej pospolitej, a groz nej grypy i innych schorzen , powoduja wszystkich przedwczesnych poronien , martwych urodzen i innych wad rozwojo medycyny i rodzico zaburzenia, takie jak wych u noworodko w 23. Zmora w sa aberracje chromosomowe i mutacje genowe. Wielu ludzi, w tym i lekarze, maja nadzieje , z nieodparta e nauka poradzi sobie ze zjawiskiem aneuploidii (nieprawid Downa, Edwardsa czy Pataua owy rozdzia chromosomo w), kto ra straszy choroba (zespo jako trisomii lub monosomia Turnera), z mutacjami genowymi, jak w przypadku choro b nowotworowych np. piersi, jajnika czy jelita grubego. Od prace nad opracowaniem metody duz szego czasu, szczego lnie w USA trwaja wprowadzania nowych geno w do ludzkich zarodko w, co umoz liwioby korygowapuja cych w danej rodzinie, a takz nie wad genetycznych wyste e wyzwolio kolejne pokolenia od zdradliwej choroby 24. zanego z tym zagadnieniem przerywaW przypadku badan prenatalnych i zwia z nie tylko europejska , ale i s , staje do nia cia y przed spoecznos cia wiatowa cia wiele problemo rozstrzygnie w natury medycznej, etycznej i religijnej. Osobnym problemem jest niebezpieczen stwo wykonywania manipulacji genowych niemaja
23 24

A. Muszala, Wybrane zagadnienia etyczne... R. Winst on, Manipulacje genetyczne, Wyd. Pro szyn ski i Spo ka, Warszawa 1998, s. 43-44.

Granice eksperymentu medycznego

59

cych na celu zdrowia ludzkos ci, a jedynie prowadzenie badan z zakresu genetyki, w wyniku kto rych miaoby dojs c do stworzenia szczego lnie groz nej broni biologicz moga sie gac dni wadzy dyktatorzy lub ro nej, po kto ra rza z ne grupy terrorysto w. takz cie super-z Pojawia sie e poje onierza jako wynik zastosowania inz ynierii niekto genetycznej w procesie klonowania. Jak twierdza rzy naukowcy, a takz e genetyczna moz politycy, bron genetyczna przygotowana przez inz ynierie e okazac bronia masowego raz od broni nuklearnej. Inz sie enia, niemniej groz na ynieria nie tylko genetyczna, moz liwos ci manipulowania genami, klonowanie stawiaja , ale przed nauka w szerokim zakresie, trudne pytanie jak daleko przed medycyna prowadzic eksperymenty genetyczne, w kto rym miejscu wyznaczyc nieprzekraczal granice ? Czy istnieje moz na liwos c jednoznacznej odpowiedzi? Czy moz na powstrzymac wykorzystywanie dobrodziejstw genetyki i poszukiwania dalszych z moz liwos ci zapobiegania cie kim defektom genetycznym? Prowadzenie eksperymento w medycznych stwarza znaczne niebezpieczen stwo , z naruszenia praw czowieka. Kaz dego dnia wielu ludzi dowiaduje sie e cierpi na , s chorobe . Jedynym ratunkiem dla wielu, wobec kto nieuleczalna miertelna rych nie wystarczalne, jest nadzieja na jej poste p. Nie aktualne moz liwos ci medycyny sa dojdzie jednak do epokowych odkryc medycznych bez dalszych eksperymento w, a ich granica w momencie zagroz enia nie istnieje. Wiedza jest waz na, ale nie moz na jej pozyskiwac kosztem z ycia, zdrowia czy choc by godnos ci pacjenta. Prawda tak, cene . Taki pogla d gosza ludzie modzi, zdrowi. Chory zagroz ale nie za wszelka ony poddaje sie eksperymentowi z wie ksza atwos , widza c niechybnie s miercia cia nadzieje w przeprowadzanym dos jedyna wiadczeniu. Ws ro d oso b zagroz onych, cych sie na eksperyment cze sto syszy sie twierdzenie, jes a decyduja li juz mnie to badanie nie pomoz e, to moz e innym zwro ci zdrowie. Aktualnie badania eks perymentalne przeprowadzane z wykorzystaniem istoty ludzkiej obwarowane sa o bezpieczen rozlegymi przepisami, kto re z jednej strony dbaja stwo uczestnika, ale lub opo ich wszcze cie. Co roku w Polsce przeprowadza sie kilka takz e hamuja z niaja cy eksperymento tysie w medycznych. Dotyczy to prawie wszystkich prac doktors kich czy habilitacyjnych z medycyny przede wszystkim terapeutycznej. Podstawa eksperymentowania jest uzyskanie przez badacza s wiadomej zgody. Historia notuje ro z ne formy eksperymento w klinicznych, kto re byy przeprowadzane na osobach dz z zdrowych i wolnych (za ich przyzwoleniem), ba tez na bezdomnych, wie niach lub skazanych na s mierc (bez ich zgody). Ludzkos c niejednokrotnie skada gnie cia poste pu w ofierze integralnos c i z ycie wielu istnien ludzkich dla osia informanaukowego. Uczestnik takiej eksperymentalnej terapii musi uzyskac pena wyraz w sposo ca o spodziewanych cje ona b zrozumiay dla pacjenta, mo wia korzys ciach, ale takz e okres lic ryzyko uczestnika, w postaci powikan , kto re moga pic ta procedura lekarzowi na kaz dym etapie badania wysta , a kto re przed rozpocze wiadome uzyskiwanie zgody bywa cze sto zadaniem bardzo trudnym znane. S nie sa du na zoz , ale takz sto na wa tpliwos ze wzgle onos c prawna e cze ci etyczne, religijne.

60

Sawoj Maciejewski

byc W czasie prowadzonego eksperymentu musza zachowane prawa czowieka ce pena ochrone chorego. Dotyczy to mie dzy innymi prawa do penej gwarantuja godnos ci osoby ludzkiej, prawa do wyraz enia zgody i jej odmowy na kaz dym etapie badan , a przede wszystkim do zachowania z ycia. W czasie eksperymentu nalez y zapobiegac jakimkolwiek cierpieniom, zachowac spoko j, byc wyrozumiaym na ewentualne utyskiwania osoby badanej. Kaz dy poddany eksperymentowi musi byc jednakowo traktowany, niezalez nie od statusu spoecznego, rasy, wyznania itd. Prowadzone badanie nie moz e przynosic szkody s rodowisku naturalnemu w czasie z eksperymentu ani w przyszos ci, nie moz e byc ucia liwe ani stanowic zagroz enia dla otoczenia. W dzisiejszych czasach, przy olbrzymich trudnos ciach ekonomicz koszty dos nych polskiej ochrony zdrowia, waz ne, czy nie najwaz niejsze sa wiadczenia i efekty ekonomiczne (wczesne rozpoznanie choroby, skutecznos c leczenia, wymierne korzys ci finansowe skro cenie okresu leczenia i rehabilitacji). W XXI w. nawa informacji i odkryc skania szczego lnie wielu ludzi nie tylko lekarzy do eksperymentowania. Odpowiedz na pytanie o granice eksperymentu medycznego, na ro z nej szerokos ci geograficznej, a takz e w zalez nos ci od wyznawanej wiary, statusu i warunko w ekonomicznych i innych czasami trudnych do dzie prawdopodobnie bardzo zro dzynarookres lenia elemento w be z nicowana. Mie dzie stanowione na caym dowe i krajowe kodeksy etyki i prawa w tym wzgle s wiecie powinny dokadnie okres lic zakresy eksperymento w medycznych. Stara rzymska maksyma officium medici duplex est: clinicum et legale przypomina, z e c udzia w procesie leczenia lekarz, wypeniaja c swoje zadanie w procesie biora diagnostyki, terapii i profilaktyki powinien przestrzegac ustalone przez wieki prawo zwyczajowe i pisane oraz zasady etyczne i uszanowac wierzenia osoby poddanej dowej) pisa: opiece. Prof. Stefan Raszeja (specjalista medycyny sa
c poste p w metodach leczenia, daja Juz dawno wiedziano, z e eksperymenty medyczne, niosa nadzieje chorym, obiecuja powro ochrone przed jego olbrzymia t do zdrowia, a zdrowym skuteczna . Zaniechanie dalszych eksperymento pu utrata w medycznych doprowadzioby do zahamowania poste cych w leczeniu, a takz e w ich profilaktyce, tak nieustannie oczekiwanego przez rzesze chorych oczekuja kaz dego dnia nowych, niezawodnych metod wczesnego wykrywania i bardzo skutecznego leczenia. dzynarodowymi i krajowymi, stoi trudne zadanie Przed korporacjami lekarski, instytucjami mie prawidowej kontroli nad wszystkimi, nawet medycznie udokumentowanymi i przez komitety etyczne i komisje bioetyczne dopuszczone eksperymenty 25.

c zbrodnicze dziaania Wspomniany juz wczes niej proces norymberski, ukazuja ce podstawowe zasady etyki niemieckich lekarzy w II wojnie s wiatowej, gwaca zuja ce w owym czasie prawa lekarskiej i wszelkie prawa obyczajnos ci i obowia dzynarodowe, spowodowa opracowanie i ogoszenie w 1947 r. tzw. Kodeksu mie kszy wkad w powstanie tego kodeksu mia lekarz Leopold Norymberskiego. Najwie cy Alexander, urodzony w Wiedniu, pochodzenia z ydowskiego, psychiatra pracuja
25

S. Raszeja, Ocena etyczna eksperymentu medycznego, Gazeta Lekarska nr 21999.

Granice eksperymentu medycznego

61

w klinice psychiatrycznej we Frankfurcie. Po dojs ciu do wadzy Hitlera w 1933 r. emigrowa do USA. Kodeks (Dekalog 10-punktowy) formuowa zasady dopusz wiatowe Stowarzyszenie Lekarzy (World czalnos ci dos wiadczen na ludziach. S Medical Association) bogatsze o nowe dos wiadczenia rozszerzyo te zasady w tzw. Deklaracji Helsin skiej z 1964 r. z po z niejszymi poprawkami i uzupenieniami one (Tokio 1975, Wenecja 1983, Hongkong 1989, Somerset 1996). Stanowia wykadnie etyczna zasad poste powania lekarzy w badaniach naukowych, najlepsza prowadzonych na ludziach. Mie dzynarodowych Organizacji Medycznych Przepisy opracowane przez Rade zostay zaaprobowane przez Doradczy Komitet ds. Badan Klinicznych WHO przy obowia zuja ce dla wszystkich badan ONZ (1976) i sa naukowych. Poprawnos c badania eksperymentalnego musi byc zgodna z Kodeksem Etyki Lekarskiej (KEL), o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz nadzorowana przez Komisje ustawa Etyki Badan Naukowych i Komisje Bioetyczne przy uczelniach medycznych gowych izbach lekarskich. Szczego i okre lne zadanie przypada w wyznaczaniu granicy bezpieczen stwa eksperymento w medycznych Komisjom Bioetycznym. Zakres dziaalnos ci jest bardzo szeroki: obejmuje m.in. takie dziedziny jak (IUI, IVF-ICSI), antykoncepcja (OC), sztuczne zapodnienie wraz z kriogenika , klonowanie, komo genetyczna , transplantologie aborcje rki macierzyste, inz ynierie ki aktywnie itd. oraz dbaos c o s rodowisko wraz z jego mieszkan cami. Dzie cym w Polsce Komisjom Bioetycznym, badania naukowe wraz z eksdziaaja s c podporza dkowanie perymentami medycznymi sa cis le nadzorowane, powoduja zuja cym prawom, jak i uzyskanie aprobaty spoecznos badaczy obowia ci na ich , zabezpieczaja c interesy oso c kontynuacje b badanych, a jednoczes nie nie hamuja tu dwa rodzaje eksperymento rozwoju nauk medycznych. Rozro z nia sie w medycz tym, z nych: leczniczy i badawczy. Pierwszy rodzaj charakteryzuje sie e suz y cych udzia w dos poprawie zdrowia pacjento w biora wiadczeniu. Jest on przed prowadzony w interesie konkretnego pacjenta w sytuacji, gdy zastosowane dota pne metody terapeutyczne okazay sie bezskuteczne lub mao skuteczne, doste korzys a proponowana metoda pozwala spodziewac sie ci dla chorego, kto re nad ryzykiem dla zdrowia zwia zanym z zastosowana w istotny sposo b przewaz aja procedura dos wiadczenia. Uzyskana korzys c moz e polegac na uratowaniu z ycia, cy przywro ceniu zdrowia lub ulz eniu w cierpieniu. Drugi rodzaj eksperymentu maja na celu przede wszystkim rozszerzenie wiedzy medycznej posiada charakter czysto poznawczy, znacznie rzadziej jednoczes nie leczniczy (w tym ostatnim przypadku ce). Eksperyment ten moz element poznawczy ma znaczenie przewaz aja e byc przeprowadzony zaro wno na osobach chorych, jak i zdrowych, ale dopuszczalny zane z ryzykiem lub jest jest jedynie wo wczas, gdy uczestnictwo w nim nie jest zwia ono niewielkie i nie pozostaje w dysproporcji do moz liwych pozytywnych rezultato w. Kodeks Etyki Lekarskiej w rozdziale II Badania naukowe i eksperymenty biomedyczne, w art. od 41a do art. 51g pro buje zapanowac nad tym

62

Sawoj Maciejewski

c wyraz trudnym tematem, wyznaczaja ne granice dla badaczy. W tym miejscu takz przytocze e przepis prawny z kodeksu karnego w penym brzmieniu:
art. 27 pstwa, kto dziaa w celu przeprowadzenia eksperymentu poznawczego, 1. Nie popenia przeste medycznego, technicznego lub ekonomicznego, jez eli spodziewana korzys c ma istotne znaczenie gnie cia, celowos poznawcze, medyczne lub gospodarcze, a oczekiwanie jej osia c oraz sposo b prze zasadne w s prowadzenia eksperymentu sa wietle aktualnego stanu wiedzy. 2. Eksperyment jest niedopuszczalny bez zgody uczestnika, na kto rym jest przeprowadzany, cych mu ujemnych skutkach oraz nalez ycie poinformowanego o spodziewanych korzys ciach i groz a pienia od udziau w eksperymencie prawdopodobien stwie ich powstania, jak ro wniez o moz liwos ci odsta na kaz dym jego etapie.

Wedug Trybunau Konstytucyjnego dopuszczenie eksperymentu badawczego demokratycznego bez zgody osoby, na kto rej jest dokonywany, narusza zasade pan stwa prawnego przez pogwacenie godnos ci czowieka sprowadzanego w tym wypadku do roli obiektu dos wiadczalnego. Orzeczenie to nie dotyczy sytuacji, gdy mamy do czynienia z prawnie dopuszczonym eksperymentem leczniczym. Prawoce oso cych uczestniczyc dawstwo dotycza b moga w eksperymentach badawczych jest w swej wymowie bardzo szczego owe (np. Ustawa o zawodzie lekarza z 26 IX 1997 r., kto ra w art. 26 wyraz nie wyklucza moz liwos c uczestniczenia w eksperymencie badawczym oso b ubezwasnowolnionych, z onierzy zasadniczej suz by wojskowej oraz oso b pozbawionych wolnos ci oraz uchwaa Trybunau Konstytucyjca, z zdolne do nego z 17 marca 1993 r. stwierdzaja e osoby, kto re nie sa byc swobodnego podejmowania decyzji i wyraz enia woli, nie moga przedmiotem eksperymento w badawczych. eksperymentu terapeutycznego i baPodobnie KEL ro wniez porusza kwestie z dawczego w odniesieniu do ro z nych grup spoecznych takich, jak wie niowie, z ce czy tez z onierze, chorzy psychicznie, kobiety w cia y lub karmia dzieci pcza) itd. Marek Safjan, byy prezes Trybunau Konstytucyjnego, (zgoda zaste w latach 1991-1997, czonek Komitetu do spraw Bioetyki Rady Europy, autor z ksia ki Prawo i medycyna. Ochrona praw jednostki a dylematy wspo czesnej medycyny pisa:
ce do Przez eksperyment medyczny nalez y rozumiec kaz de dziaanie poznawcze zmierzaja poszerzenia wiedzy, kto re do kon ca nie jest okres lone w swoich rezultatach. Warte podkres lenia jest to, s stworzenia dla obu rodzajo z e coraz cze ciej poszukuje sie w eksperymentu wspo lnych zasad popowania. Jez sie one do tego, z ste eli chodzi o ogo lne zasady, to sprowadzaja eby prawa oso b poddanych na uczestnictwo w eksperymencie nalez eksperymentowi byy w peni respektowane. Zgode y traktowac kszym rygoryzmem niz z duz o wie typowe wypadki os wiadczen woli, oceniane w kategoriach prawa cywilnego. Swoboda wyraz enia zgody na uczestnictwo w eksperymencie musi oznaczac nie tylko brak przymusu fizycznego i psychicznego, ale takz e brak jakiejkolwiek, choc by najmniejszej presji na cie decyzji. podje pu musza sie w pewnym stopniu rozkadac cych z poste pu Koszty poste na wszystkich korzystaja medycznego. Z jednej strony jestes my, beneficjentami, ale ro wniez jego ofiarami (...). Sama konwencja wobec genomu ludzkiego wya cznie (Europejska Konwencja Bioetyczna) dopuszcza interwencje

Granice eksperymentu medycznego

63

w celach profilaktycznych, terapeutycznych lub diagnostycznych tylko wtedy, gdy jej celem nie jest wywoanie dziedzicznych zmian genetycznych potomstwa. Ustawa o zawodzie lekarza w zasadzie na ten temat milczy. W ustawodawstwie krajo w zachodnich, a takz e Konwencji, wyraz na jest tendencja ca do wprowadzenia odre bnych, z reguy restryktywnych standardo cych bezpos zmierzaja w dotycza rednio tych eksperymento w. Polskie ustawodawstwo wprost nic na ten temat nie mo wi... W tej materii powania. O klonowaniu potrzebna jest jednak precyzja, dlatego powinny byc s cis le ustalone reguy poste dzynarodowych ustalen mo wi: Ogo lne przesanie, kto re wynika z mie na szczeblu europejskim do tego, z sprowadza sie e klonowanie prowadzi do naruszenia godnos ci czowieka, jego niepowtarzalnoce zinstrumentalizowanie s ci. Stworzenie duplikatu istoty ludzkiej moz e powodowac najdalej ida jednostki. Sklonowana istota ludzka byaby zapewne rezerwuarem tkanek, czy organo w przeznaczonych tac do transplantacji i na pewno przeduz yaby nasze z ycie. Trzeba tylko pamie , z e naruszono by zwia zane z z . (...) Wsze dzie podstawowe wartos ci, kto re sa yciem czowieka i jego niepowtarzalnos cia byc dny tam, gdzie musza dzisiaj rozstrzygane problemy z pogranicza prawa, etyki, medycyny, niezbe , by na obecnym etapie rozwoju jest kompromis wsparty na spoecznym konsensusie. Nie wydaje mi sie c pu w wielu gae ziach medycyny bez badan naukowych moz na byo unikna sparaliz owania poste granice dopuszczalnos ci eksperymento w czysto poznawczych na czowieku. Na pytanie, jakie sa eksperymentu medycznego, pro buje odpowiedziec wspomniana konwencja i protoko dodatkowy, eksperymento zanych z klonowaniem ludzi. Sama konwencja dopuszcza w kto rym zakazuje sie w zwia wobec genomu ludzkiego wya cznie w celach profilaktycznych, terapeutycznych lub interwencje diagnostycznych tylko wtedy, gdy jej celem nie jest wywoanie dziedzicznych zmian genetycznych od badan potomstwa. Wprowadzenie zakazo w cakowitego wstrzymania sie i eksperymento w, np. z najszybciej w genetyce skazane byoby, moim zdaniem, na niepowodzenie. Genetyka jest obecnie jedna cych sie nauk, zaskakuje nas wcia z rozwijaja nowymi odkryciami i stwarza wielkie nadzieje takz e w leczeniu wielu choro b, wobec kto rych bylis my dotychczas bezradni. (...) sie takie obawy. W kwestii zysko w i zdobycia sawy tak komentuje M. Safian: Oczywis cie, budza znalez ludzie takz sie skre powani ograniczeniami ani ogo Moga c sie e w nauce kto rzy nie czuja lnie tymi zasadami, nakazami religii ani normami prawnymi. Nie cofna sie przed udziaem w badaniach przyje groz nych, szkodliwych, nakierowanych na czynienie za albo w eksperymentach tak ryzykownych, z e ich ro skutko w nie jestes my w stanie dzis przewidziec . Sa z ne pokusy. Uczony moz e miec cos do sprzedania. oczekiwany poste p, ale moz To cos moz e nies c za soba e tez suz yc celom wojny. Na to idzie wiele dzy i che c w ka t. Temu ma zapobiec globalna pienie ich zdobycia moz e sprawic , z e wszelkie zasady ida cie wspo zuja cych tak w Europie, jak kontrola, przyje lnych zasad, wspo lnych norm prawnych obowia i w Ameryce czy Azji 26. W odniesieniu do klauzuli sumienia uczonego-badacza-lekarza M. Safian pisze: Jes li chodzi ce istoty ludzkiej, to wobec ro s o badania dotycza z nic, jakie dziela rodowiska uczonych, zwaszcza lis nazwana klauzula sumienia. To znaczy, z lekarzy, przyje my zasade e jes li naukowiec badacz (choc nie c jes du na swoje pogla dy i zasady nie tylko, dotyczy to takz e praktyki klinicznej), a wie li lekarz ze wzgle z okres zgadza sie lonymi procedurami, to moz e ich nie wykonywac ani w nich nie uczestniczyc . To jest sumienia, wpisuje ja w tym przypadku do praktyki. dos c rzadki przypadek, z e prawo dopuszcza klauzule zanie, bo nie naraz To jest, moim zdaniem, dobre rozwia a lekarza na konflikty moralne, nie stawia go , bowiem odmowe wykonania procedur, powstrzymania sie od w sytuacjach bez wyjs cia. Dopuszcza sie dem. (...) Czy nalez dziaania, kto re byoby sprzeczne z wyznawanym s wiatopogla y eksperymentowac za cene ? Poste p w medycynie nigdy by nie zaistnia, gdyby nie prowadzono eksperymento wszelka w. sto sa Z drugiej jednak strony wiadomo, z e dos wiadczenia przeprowadzane na niz szych organizmach cze ce; zachodzi, wie c koniecznos niewystarczaja c wypro bowania nowych technik medycznych na czowie konflikt wartos ku. I w tym miejscu rodzi sie ci. Ocena moralna eksperymento w medycznych, fakt, z p medycyny, kto przeprowadzanych na czowieku musi brac pod uwage e poste ry da wiele na eksperymencie; z drugiej jednak strony, nie wszystkie korzys ci dla ludzkos ci, musi opierac sie
26

Skalpel i paragrafy, Gazeta Lekarska wrzesien 2000.

64

Sawoj Maciejewski

promotorami prawdziwego poste pu. Za niemoralne uznaje sie eksperymenty dos wiadczenia bywaja tym z obraza godnos przeprowadzane na pocze yciu ludzkim, kto re sa ci osobowej czowieka. Do takich produkcje embriono sztucznego zapodnienia in vitro w celu uz zalicza sie w metoda ycia ich do dos wiadczen .

ca, bo Tytuowe pytanie jest kro tkie, odpowiedz duga i dla wielu niezadowalaja niejednoznaczna, w pytaniu tkwi ogrom wiedzy nabytej i informacji nieznanych. c sie pro s Podejmuja by odpowiedzi chciaem byc , choc w cze ci wierny sentencji acin skiej Verbum omne, quod non intellectum adiuvat neque ornatum, vitiosum dici kna, jest be dne). Godna potest (Kaz de sowo, kto re nie wspiera ani rozumu, ani pie , przemys lenia jest opinia prof. Pendicha, iz w nauce nie ma sensu zastanawiac sie czy cos jest dobre, czy tez ze, czy moralne czy nie, trzeba po prostu rozwijac badania naukowe stosownie do owego okres lenia czowieka jako homo sapiens, co dry, ale ciekawy 27. zdaniem profesora, nie oznacza ma Zaniechanie dalszych eksperymento w medycznych doprowadzioby do zahamopu medycyny, w tym do dalszego poznania ustroju ludzkiego, a w konwania poste sekwencji do ograniczenia moz liwos ci suz enia czowiekowi ludzkos ci (szeroko tej profilaktyki, do spenienia oczekiwan poje rzesz chorych na nowe, niezawodne metody wczesnego wykrywania choro b i bardzo skutecznego leczenia) i do przysie dze Hipokratesa. sprzeniewierzenia sie
ABSTRACT In order to show the limits of medical experimentation the author traces the way covered by medicine in its aspiration to attain todays state of knowledge and therapeutic possibilities. The path of investigations begins in remote antiquity, proceeding through long years of observation and above all experimentation. Experiments broaden our knowledge and bring therapeutic effects, but often also cause pain, aggravation of illness and even death. The article discusses the problem of fighting contagious diseases such as Bubonic plague, cholera and smallpox, by undertaking attempts at preventive vaccinations which were to save the lives of millions of people in the future. It is described how progress was made in terms of knowledge of the human body in spite of objections on the part of some circles and frequently even condemnation of the researchers. The discovery of bacteria and viruses was a real breakthrough in fighting epidemics. Incessant efforts to find methods of quick diagnosis, correct treatment and rehabilitation are described. The downsides of discoveries are discussed as well: the cobalt bomb on the one hand, and the atom bomb on the other. Experimentation is the basis of progress in medicine, but the medical experiments of Nazi doctors or Soviet psychiatrists brought disgrace to the medical profession. Other issues tackled in the article include problems of transfusiology and organ transplants, as well as those of genetics, genetic engineering or cloning. Attention is also drawn to patient rights and rights of persons subjected to a medical experiment. The ongoing debate in the medical world and denominational circles on the limits of medical experiment is highlighted. Last but not least, the author looks at the legal aspects of the problem of experiment raised by forensic physicians and lawyers. The final conclusion that follows from the study is that there is no univocal answer to the question about the limits of medical experimentation and each person concerned must seek their own answer as it depends on many of the aspects mentioned above.
27

Poste py biologii...

Related Interests