You are on page 1of 30

A

ΦIEPΩMA

KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998

2-30 AΦIEPΩMA 
«Tου μανθάνειν φίλτρον».
Παιδικά ακούσματα και αναγνώσματα στην αρχαία Eλλάδα.

Tου Xρ. Mπουλώτη 

Προσεγγίζοντας το παιδικ
βιβλίο.
Mε γνώμονα τον πλούτο του μικρκοσμου της παιδικής ψυχής.

Tου K. Nτελπουλου 
Bιβλία γνώσεων: χθες και σή-

μερα.
Aλλαγή νοοτροπίας, ποιοτική
βελτίωση, πλουσιτερη θεματολογία.
Tης M. Kαρπζηλου 
Bιβλία – σταθμοί.
Tα πρώτα σημαντικά έργα της
ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας
και οι δημιουργοί τους.

Tης B. Aγγελοπούλου 
Tο ξένο παιδικ βιβλίο.
Kλασικά έργα, σύγχρονη θεματολογία, τολμηρές αναζητήσεις.

Tης M. Kανατσούλη 

Mε συντροφιά την καλή λογοτεχνία.
O ρλος του σχολείου στη σχέση
του παιδιού με το «εξωσχολικ»
βιβλίο.
Tης A. Kατσίκη – Γκίβαλου 
H περιπέτεια μιας διαδοχής.

Bιβλία για μεγάλους και μικρούς αναγνώστες.
Tης B. Πάτσιου 

Eικονογράφηση και εικονογράφοι.
Eπικοινωνία, μάθηση, αισθητική: η σχέση εικνας – λγου στο
παιδικ βιβλίο.

Tου Aν. Mπενέκου 
H επίδραση της τηλερασης.

Tης Aλ. Kορωναίου 
Mικρές συνωμοσίες.
Bιβλία για να ακούν οι μικροί
και να διαβάζουν οι μεγάλοι.

Tης A. Γιαννικοπούλου 
Iδεολογικά μηνύματα.

Tης Z. Bαλάση 

Eκδτες και παιδικ βιβλίο.

Tου K. Nτελπουλου
Eξώφυλλο: Tο διάβασμα είναι η χαρά των
παιδιών. Tυπική απεικνιση της σωστής αντίληψης, που έρχεται απ την πρώτη δεκαετία
του αιώνα μας. AIM-EIM είναι το συντμημένο ψευδώνυμο «Aιμύλιος Eιμαρμένος» του
Aριστοτέλη Kουρτίδη, που πρσφερε πολλά
στην παιδική λογοτεχνία. (Συλλογή Mαρία
Aργυριάδη – Mουσείο Mπενάκη).

Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών»
EΛEYΘEPIA TPAΪOY

2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998

O ενθουσιασμ
ς των παιδιών που πρωτοδιαβάζουν και ανακαλύπτουν τις συγκινήσεις της ανάγνωσης, γίνεται ένας
ευχάριστος μπελάς για τους μεγάλους που πρέπει να υπομένουν τις αναγνωστικές επιθέσεις τους. (Aπ
το «Your
Child and Reading», των David Rubin και Elizabeth Shrobe, εκδ. «Houghton Mifflin Co.», 1973).

Eισαγωγή στο παιδικ βιβλίο
Eνα ενδιαφέρον ταξίδι στον κσμο των παιδικών αναγνωσμάτων
H IΣTOPIA του παιδικού βιβλίου
στην πολιτιστική ιστορία του ανθρώπου, με δυσκοία καλύπτει
διάρκεια δύο αιώνων, διάστημα το
οποίο μνο στο δεύτερο μισ του
20ού αιώνα παρουσιάζει τη γνωστή σε μας άνθιση. Aπ τα τέλη
του 18ου αι. άρχισαν οι αναζητήσεις που σημάδεψαν τις εύλογες
διαδικασίες των φάσεων του σχηματισμού του νέου είδους βιβλίου,
την εμφάνιση νέων δημιουργών,
τις «μετακινήσεις» βιβλίων για μεγάλους προς την παιδική ηλικία
και άλλα φαινμενα που οδήγησαν
στη σημερινή πορεία θριάμβου. H
διαμρφωση του είδους «παιδικ
βιβλίο» συμβάδισε με την πορεία
της «ανακάλυψης» της παιδικής ηλικίας και της διερεύνησης των άγνωστων πτυχών της. Tα παιδιά,
πελαγωμένα, ανάμεσα στα σχολικά τους βιβλία και την πιεστική
μορφή μετάδοσης μέσω αυτών
της γνώσης –η οποία εξακολουθεί
να τους χορηγείται πάντα με τον ίδιο τρπο– και σε σα άλλα επιβαρύνουν το ημερήσιο προσωπικ
τους πργραμμα, έχουν βρει διέ-

ξοδο στην ανάγνωση ευχάριστων,
έξυπνων και φιλικών βιβλίων,
γραμμένων ειδικά γι’ αυτά. Eνας
εργώδης κσμος απ συγγραφείς,
εκδτες, διακινητές, καλλιτέχνες,
βιβλιοκριτικούς και θεωρητικούς,
ασχολείται με τον παιδκοσμο που
διαβάζει –πελάτη και καταναλωτή–
με αξιοπρσεκτη ευσυνειδησία.
Eπιμέλεια αφιερώματος:

KYPIAKOΣ NTEΛOΠOYΛOΣ
Aν η παγκσμια άνθιση του παιδικού βιβλίου είναι περισστερο εμπορική, αυτ ίσως ενδιαφέρει
τους οικονομικούς παράγοντες
και τους κοινωνιολγους. H πνευματική του, μως, άνθιση είναι θέμα που απασχολεί τους ειδικούς
μελετητές, οι οποίοι καταδύονται
στους ανεξιχνίαστους πάντα κσμους του παιδιού και διατυπώνουν με εμβρίθεια τα ευρήματα
των ερευνών τους που σχετίζονται με το παιδί και με τα αναγνώσματά του, παρέχοντας αρμδιες
διευκολύνσεις για την ανάπτυξη

βαθύτερων μεταξύ τους δεσμών.
Δεν πρέπει να μας διαφεύγει το
γεγονς τι τον κσμο του παιδικού βιβλίου ορίζουν οι μεγάλοι και 
τι στις ποικίλες διαδικασίες παραγωγής, διακίνησης και αξιολγησής του για τους άμεσα ενδιαφερμενους και φυσικούς του αποδέκτες, τα παιδιά, δεν προβλέπεται καμιά συμμετοχή. Kαι η κριτική ακμη των βιβλίων για τα παιδιά ασκείται απ τους μεγάλους, η
δε γνώμη των παιδιών δύσκολα
φθάνει στη δική μας αντίληψη.
Στο αφιέρωμα αυτ θίγονται μερικά απ τα ζητήματα που περιβάλλουν το παιδικ βιβλίο. Kαι βέβαια κατευθύνονται κι αυτά προς
τους μεγάλους. Για τα παιδιά μως έρχεται και πάλι η 2 Aπριλίου,
η οποία απ το 1967 έχει καθιερωθεί ως «Διεθνής Hμέρα του Παιδικού Bιβλίου» προς τιμήν του Xανς
Kρίστιαν Aντερσεν (γεν. 2.4.1805),
στην οποία προβλέπονται ποικίλες
εκδηλώσεις για το παιδικ βιβλίο.
H «Kαθημερινή» συμμετέχει στη
φετινή επέτειο με τις σελίδες που
ακολουθούν.

«Tου μανθάνειν φίλτρον»
Παιδικά ακούσματα και αναγνώσματα στην αρχαία Eλλάδα
Tου Xρήστου Mπουλώτη
Aρχαιολγου στο Kέντρον Eρεύνης της Aρχαιτητος της Aκαδημίας Aθηνών

H ΠPOΣKΛHΣH του φίλου Kυριάκου Nτελπουλου να καταθέσω κι
εγώ, απ’ τη σκοπιά της ελληνικής
αρχαιτητας, στο παρν αφιέρωμα
για το παιδικ βιβλίο ήταν, ομολογώ, πρκληση λίαν δελεαστική που
έπεφτε σε καλή ώρα. Γιατί απ καιρ, απ ττε που μπολιάστηκε ευεργετικά στην αρχαιολογική μου ιδιτητα η μανία να ερωτοτροπώ με
την παιδική λογοτεχνία, είχα αρχίσει να σκύβω λο και πιο επίμονα,
με το σύνδρομο του ερανιστή, σε
ερωτήματα σαν κι τούτα: πσα, αλήθεια, ξέρουμε και τι για τα ακούσματα και αναγνώσματα που έτερπαν, φαντασίωναν, αγωγούσαν και
μρφωναν τα παιδιά στην ελληνική
αρχαιτητα; Kαι πώς αυτά άλλαζαν
μορφή και περιεχμενο απ τπο
σε τπο, απ εποχή σε εποχή, και
προπαντς ανάλογα με τις διαδοχικές τροπές της ηλικίας; Πλάι στο
αυτβουλο, το αυτοσχέδιο ή το εκ
παραδσεως επιβεβλημένο, μερίμνησε η πολιτεία να ελέγξει, να
ρυθμολογήσει τις επιλογές στο
πλαίσιο της εκπαίδευσης; Aυτά και
άλλα συναφή ερωτήματα βρίσκουν
τις απαντήσεις τους σκρπια στις
αχανείς εκτάσεις της αρχαίας
Γραμματείας, και με τρπο άλλοτε
σαφή κι άλλοτε πάλι ελλειπτικ ή
υπαινικτ.
Oι περιορισμοί του χώρου, μαζί
με την πολυπλοκτητα του θέματος, με αναγκάζουν να θίξω εδώ
μερικές μνο πτυχές, παραθέτοντας προοιμιακά δύο βασικές διαπιστώσεις.
Πρώτον: η βαθύσκιωτη γραμματειακή παραγωγή δεν άφησε προφανώς χώρο να ανθίσει, η παιδική
λογοτεχνία, με την αυστηρή έννοια που δίνουμε εμείς σήμερα
στον ρο. Mε άλλα λγια, αν εξαιρέσει κανείς την ανώνυμη λαϊκή
δημιουργία, είτε πρκειται για μύθους και παραμύθια, είτε για τραγούδια κ.ο.κ., κατάλληλα για τον
παιδκοσμο, κανένας απ’ τους επώνυμους δεν επιδθηκε στη συγγραφή έργων με αποκλειστικούς
αποδέκτες τα παιδιά. Aκμη και οι
μύθοι του Aισώπου, σο κι αν αγαπήθηκαν απ’ τα παιδιά, αλλού είχαν τις ρίζες τους και απ’ τους
καρπούς τους γεύονταν λες οι ηλικίες.
Δεύτερον: υπήρχε –τουλάχιστον
απ τον 5ο αι. π.X. στην Aθήνα–
παιδικ βιβλίο, νοώντας ως τέτοιο
τα γραπτά ποιητικά ή ποια άλλα
κείμενα έπιαναν στα χέρια τους τα
παιδιά των εύπορων οικογενειών
για μαθησιακή χρήση στο διδασκαλείον ή για προσωπική τους ευχαρίστηση, πως θα ήταν λογουχάρη

Σκηνές σε αθηναϊκ διδασκαλείον κοσμούν τα εξωτερικά τοιχώματα ερυθρμορφης κύλικας. Eργο του αγγειογράφου
Δούρη. Aπ το Cerveteri της Iταλίας. 485–480 π.X. (Bερολίνο, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz).

οι μύθοι του Aισώπου που, καθώς
θα δούμε, αξιώθηκαν ήδη απ’ αυτούς τους χρνους να κυκλοφορήσουν και σε γραπτή μορφή.

Hδείς και φοβεροί
μύθοι – O Aίσωπος
«Tοις τε γαρ παισί προσφέρομεν
τους ηδείς μύθους εις προτροπήν·
εις αποτροπήν δε τους φοβερούς...», ακούμε να λέει ο Στράβωνας (I, 2. 8) αναφερμενος σε διαδεδομένες ασφαλώς παιδευτικές
πρακτικές των καιρών του. Kαι ,τι
ίσχυε ττε, στη στροφή δηλαδή απ τον 1ο π.X. στον 1ο μ.X. αιώνα,
είχε πίσω του μακρά παράδοση· και
θα συνέχιζαν τα πράγματα έτσι για
αιώνες.
Aπ το στμα της μάνας, των
γιαγιάδων, των τροφών τα πρώτα
παραμύθια – μακροπαράδοτες λαϊκές αφηγήσεις τα περισστερα και
άλλα αυτοσχέδια, απλοϊκά, για να

καταπραΰνουν τα μικρά παιδιά ή
να τα παίρνει ο ύπνος. Στον αντίποδά τους οι φοβεροί μύθοι, τα
μορμολύκεια και οι βρίκελοι, πως
μας λέει ο Στράβωνας κι απ κοντά
ένα σωρ ακμη αρχαίοι συγγραφείς. Γιατί ήθελαν και φοβέρες τα
παιδιά, χαλινάρια στη ζωηράδα και
τις λογής παρεκτροπές τους. Στο
σωφρονιστικ παιχνίδι της μυθοπλασίας εμπλέκονται έτσι κακβουλες και πονηρές γυναίκες λγου χάρη, η Mορμολύκη, η Mορμώ,
η Eμπουσα, η Γοργώ, η Λάμια, σαν
τις κακές μάγισσες του παραμυθιού που τρώνε ακμη και παιδιά.
Σε έναν κσμο ασύστολα φιλμυθο σαν τον ελληνικ, που ο μυθικς λγος – είτε ως αίτιον, ως
πάλλουσα θρησκευτική ύλη και συστατικ ένδοξης τοπικής ιστορίας,
είτε ακμη ως κύριος τροφοδτης
της τέχνης– ήταν πανταχού παρών, προσφερταν ανεξάντλητο υλικ για τα αχρταγα παιδικά ώτα,

ανάλογα με την ηλικία και την περίσταση. Mπορεί βέβαια να μη μας
έχει σωθεί απ την αρχαιτητα κανένα γνήσιο λαϊκ παραμύθι. Aν μως η υπέρβαση και η ανατροπή
της πραγματικτητας, το αδκητο
και το ευφάνταστο είναι χαρακτηριστικά στοιχεία του παραμυθιού, 
πως το νοούμε εμείς σήμερα, ττε η ελληνική μυθολογία, σε ολκληρη την πλούσια διαστρωμάτωσή της, βρίθει τέτοιων στοιχείων.
Θα αρκούσε εδώ μια απλή αναφορά στα άφθονα παραμυθικά μοτίβα
που βρίσκονται ενυφασμένα στην
Oδύσσεια, στον Aργοναυτικ κύκλο, στον μύθο του Mελέαγρου
που επέζησε ώς τις μέρες μας με
τη μορφή λαϊκού παραμυθιού, και
προπαντς στους αιτιολογικούς
μύθους. Aυτοί οι τελευταίοι, πιο
κοντά στη λαϊκή μυθολογούσα συνείδηση, άρα ομλογοι λίγο πολύ
του παραμυθιού και επί μακρν εΣυνέχεια στην 4η σελίδα
KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

3

επισημαίνει ο Στράβωνας (I, 2. 8), η
οποία είναι «του μανθάνειν φίλτρον», ιδίως στις μικρές ηλικίες.
Συστοιχιζμενη λοιπν με αυτή τη
βασική αρχή της μαθησιακής πράξης, η γνώση έγερνε συχνά προς
τη μεριά του παιχνιδιού, αρχής γενομένης, στο σχολει, με την έμμετρη αποστήθιση της αλφαβήτας.
Eνα καλ τέτοιο παράδειγμα, σε
ιαμβικ τρίμετρο, που μας διέσωσε
ο Aθήναιος (X, 453).

Συνέχεια απ την 3η σελίδα

μπιστευμένοι στην προφορική παράδοση, έγιναν ιδιαίτερα προσφιλείς απ τους Eλληνιστικούς κυρίως χρνους. Mια συλλογή τέτοιων μύθων έγραψε σε τέσσερα βιβλία με τίτλο Aίτια ο ποιητής Kαλλίμαχος τον 3ο αι. π.X. Tο πιο παραμυθένιο μως απ’ τα παρακλάδια των αιτιολογικών μύθων, σοι
μιλούν για τη μεταμρφωση μυθικών μορφών σε ζώο, λουλούδι ή
δέντρο ή σε αστερισμ (Kαταστερισμοί). Kαι βέβαια δεν θα υπήρχε
παιδί που να μην έβρισκε συναρπαστικές τις αφηγήσεις για τα ανδραγαθήματα μυθικών ηρώων. Oι
άθλοι του Hρακλή και του Θησέα,
για παράδειγμα, που διηγούνταν οι
ποιητές, μας λέει πάλι ο Στράβωνας (I, 2. 8), επιδρούσαν προτρεπτικά στους πολίτες, πολύ δε περισστερο, πως είναι ευνητο,
στις χλωρές παιδικές ψυχές που αναζητούσαν ηρωικά πρτυπα να
θαυμάσουν και να μιμηθούν.
Ξεχωριστή θέση στις προτιμήσεις των παιδιών κέρδιζαν δίχως
άλλο οι μύθοι του Aισώπου, του
δύσμορφου, πως τον ήθελε η παράδοση, Θρακιώτη που εικάζεται 
τι έζησε στη Σάμο τον πρώιμο 6ο
αι. π.X. Oι σύντομες αλληγορικές ιστοριούλες του αντλούν απ μια
πλατιά θεματική, συνήθως μως οι
πρωταγωνιστές τους είναι ζώα
προικισμένα με ανθρώπινη λαλιά,
ανθρώπινη αντίληψη και συμπεριφορά –στοιχεία δηλαδή που έτσι κι
αλλιώς μετέρχεται η παιδική φαντασία στο παιχνίδι της γνιμης αναμχλευσης του κσμου. Ως τερπνά οικιακά αφηγήματα στην αρχή,
ως ιδεωδώς κατάλληλη ύλη, στη
συνέχεια, για τα γυμνάσματα γραφής και ανάγνωσης στο αρχίνισμα
της εγκύκλιας εκπαίδευσης, είχαν
οι μύθοι τούτοι, πλάι στην ψυχαγωγική, και μιαν ηθικοπλαστική αξία
που καταστάλαζε στο διδακτικ
τους επιμύθιο. Aς δούμε ενδεικτικά έναν απ τους λιγτερο γνωστούς, «H γάτα–γιατρς και οι ρνιθες», που είναι ωστσο τυπικς
του είδους:
«Mια γάτα, ακούγοντας τι οι ρνιθες σ’ ένα κοτέτσι ήταν άρρωστες, μεταμφιέστηκε σε γιατρ και
πήγε να τις επισκεφτεί, παίρνοντας μαζί της τα κατάλληλα ιατρικά
εργαλεία. Στάθηκε έξω απ’ το κοτέτσι και τις ρώτησε πώς ήταν. “Πολύ
καλά”, απάντησαν, “αν φύγεις απ’
εδώ”.
Tο ίδιο ανάμεσα στους ανθρώπους οι κακοί δεν εξαπατούν τους
γνωστικούς, ακμη κι ταν υποκρίνονται τι είναι ενάρετοι».
Πρσωπο ημιθρυλικ ο Aίσωπος
ήδη στην Kλασική Eποχή, ταξίδεψε
μέχρι εμάς, αλώβητος απ’ το χρνο, ως ο κατ’ εξοχήν μυθοποις
της αρχαιτητας, σίγουρα μως
δεν ήταν κι ο πρώτος επινοητής
του είδους που, καθώς φαίνεται,
ριζοβολούσε στην ανώνυμη λαϊκή
θυμοσοφία. Mύθοι που τους ξέρουμε ως δικούς του, πως «Tο
γεράκι και η αηδνα» λγου χάρη,
«H αλεπού και ο αητς», «H αλεπού και ο πίθηκος», μαρτυρούνται

4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998

«το άλφα, βήτα, γάμμα, δέλτα, θεού γαρ ει,
ζήτα, ήτα, θήτ’, ιώτα, κάππα, λάμβδα, μυ....»

Tο πρώτο χελιδνι της άνοιξης τραβά χαρμσυνα την προσοχή του γενειοφρου άντρα, του νεαρού και του παιδιού. Tούτο δηλώνεται και με τα λγια που
έχουν γραφτεί σαν να βγαίνουν απ το στμα του καθενς και θυμίζουν το
γνωστ άσμα της αρχαιτητας «Hλθ’ ήλθε χελιδών...». Aττική ερυθρμορφη
πελίκη απ το Vulci της Iταλίας. 510–500 π.X. (Πετρούπολις, Mουσείο Eρμιτάζ).

ήδη στα Eργα και Hμέραι (στ.
202–212) του Hσίοδου και στην
ποίηση του Aρχίλοχου (απ.
174–181, 185–187 West). Kαθώς κυλούσε ο χρνος, πίστωνε γενναιδωρα τον Aίσωπο λο και πιο πολύ
με λαϊκά αφηγήματα αυτού του τύπου· έγινε, με άλλα λγια, η μεγάλη κοίτη, που χύθηκαν μέσα της 
λα τα μικρτερα ρυάκια. Eτσι,
στην Aθήνα, τουλάχιστον απ τον
ύστερο 5ο αι. π.X., φαίνεται να κυκλοφορούσε σε γραπτή μορφή ένα
απάνθισμα των μύθων του με πλατιά απήχηση, αν κρίνουμε απ’ τη
φράση «Aμαθής γαρ έφυς κου πολυπράγμων, ούδ’ Aίσωπον πεπάτηκας», φράση που βάζει ο Aριστοφάνης τον Πισθέταιρο να λέει επιτιμητικά στον Eυελπίδη θέλοντας
να του δείξει πσο αγράμματος είναι και αδιάφορος, αφού ούτε το
έργο του δημοφιλή μυθοποιού δεν
είχε διαβάσει ("ρνιθες, στ. 471).
Aκμη κι ο Σωκράτης προσέφευγε
στους μύθους του Aισώπου, και
μάλιστα καταπιάστηκε δημιουργικά μαζί τους –μαθαίνουμε απ’ τον
Πλάτωνα (Φαίδρος, 4. 60D)– στιχουργώντας μερικούς για διασκέδαση και άσκηση ποιητική. Eκατ
χρνια αργτερα, στη στροφή δηλαδή προς τον 3ο αι. π.X., στην

Aθήνα πάλι, εξέδωσε ο Δημήτριος
ο Φαληρέας μια πληρέστατη συλλογή των μύθων του Aισώπου, ένα
είδος εγχειριδίου θα λέγαμε, για
να χρησιμεύσει χι μνον ως παιδικ ανάγνωσμα στο διδασκαλείον,
αλλά πιθανν και σε σους φιλοδοξούσαν να γίνουν ρήτορες και
συγγραφείς. Xάρη ακριβώς σ’ αυτή
την ασφαλή τους θέση στο εκπαιδευτικ σύστημα της Eλληνιστικής
εποχής, που απ πολλές απψεις
στάθηκε πρτυπο για τους κατοπινούς χρνους, πολλαπλασιάστηκαν φιλδοξα οι μιμητές των μύθων και οι ποιητικοί τους μεταλλάκτες, με σημαντικτερους ανάμεσά τους τον Bάβριο (1ος–2ος αι.
μ.X.;) και τον Φαίδρο (1ος αι. μ.X.).
Bασιζμενοι κι οι δυο σ’ εκείνη την
διεξοδική συλλογή του Δημήτριου
του Φαληρέα, θα δώσουν μια καινούργια στιχουργημένη περιωπή
στο είδος, ο πρώτος με το έργο
του Mυθίαμβοι Aισώπειοι, ο δεύτερος μεταγράφοντας τους μύθους στα λατινικά.

Aπ την αλφαβήτα
στον Oμηρο
Tο τερπν, το θαυμαστ και το
παράξενο «επιτείνει την ηδονήν»,

αρχίζει μάλιστα με αναφορά στο
θε για αρωγή προφανώς και φώτιση των παιδιών, πως δηλαδή ακριβώς η χτυπητά αντίστοιχη επίκληση «Σταυρέ, βοήθει μοι», που
άνοιγε στους νετερους χρνους
την εκμάθηση της αλφαβήτας.
O συνδυασμς, εξάλλου, τερπνού και ηθικοπλαστικού ήταν αυτς που εξασφάλισε, πως είδαμε,
στον Aίσωπο περίοπτη θέση στις
πρώτες βαθμίδες της εγκύκλιας
εκπαίδευσης, ενώ με παρμοια λίγο πολύ κριτήρια γινταν κι η επιλογή της διδασκαλίας πολλών απ
τους ποιητές και άλλων μυθογράφων. H Bατραχομυομαχία, απ’ την
πλευρά της, –αυτή η ήσσονος λογοτεχνικής πνοής παρωδία επικής
μάχης, που αποδιδταν στον Oμηρο, φαίνεται μως να ’ναι δημιούργημα της Eλληνιστικής εποχής μαζί με παρμοια επικά ποιήματα του
είδους, που πρωταγωνιστούν και
πάλι ζώα–, θα διασκέδαζε αναμφίβολα πολύ τα παιδιά, χι μνο με
τα ευτράπελα επεισδια στη διάρκεια της φαγωμάρας βατράχων και
ποντικών, αλλά και με την πληθώρα των κωμικών εκφράσεων και με
τα σκωπτικά ονματα των ηρώων, 
πως Φουσκομάγουλος, Ψιχουλάρπαγας, Aντρογλείφτης. Eτσι,
δεν εκπλήσσει το γεγονς τι, απ
κοινού με τους Aισώπειους μύθους, γνώρισε η Bατραχομυομαχία μεγάλη δημοτικτητα κατά τον
Mεσαίωνα και την Aναγέννηση, αξιωθείσα μάλιστα της εξαιρετικής
τιμής να είναι αυτή το πρώτο αρχαιοελληνικ κείμενο που τυπώθηκε στη Bενετία το 1486.
Παροιμίες, γνωμικά και γρίφοι,
μα προπαντς τραγούδι, με ποικίλες αφορμές στο πλαίσιο της εκπαίδευσης, σε γιορτές και σχλες,
τα μοιράζονταν τα παιδιά συχνά με
τους μεγάλους. Yπήρχαν μως άσματα και ασμάτια προορισμένα να
άδονται αποκλειστικά ή κυρίως απ’
τα δικά τους χείλη, πως ο περίφημος «αγερμς», το «χελιδονίζειν»,
που μας παραδίδει ο Aθήναιος για
τη Pδο (VIII, 360), αλλά τραγουδιταν απ ομάδες παιδιών και σε
άλλους τπους, για το χαρμσυνο
καλωσρισμα της Aνοιξης, με την
έλευση των πρώτων χελιδονιών:
«Hλθ’, ήλθε χελιδών / καλάς ώρας
άγουσα / και καλούς ενιαυτούς / επί γαστέρα λευκά / κηπί νώτα μέλαινα...». Tο νεοελληνικ του πάρισο, «Hρθε, ήρθε χελιδνα / ήρθε

οι καλύτερες απαγγελίες βραβεύονταν κιλας. Eνα άλλο αρχαίο παιδικ ασμάτιο. για το σμίλεμα του άλκιμου θυμού των νέων βλαστών.X. και τον Hσίοδο. και Πλούταρχο. για επίδειξη της επίδοσής τους στο σχολείο. διάχυτη στους περισστερους διαλγους του. αλλά τα περισστερα παιδιά είπαν ποιήματα του συμπατριώτη τους Σλωνα. Oι επικρίσεις του Πλάτωνα. για τα ψυχοφθρα παραμύθια που λένε άκριτα στα μικρά παιδιά (πρβλ. –κοντολογίς. βρίσκει ομοίως νεοελληνικές αντιστοιχίες στο παιδικ πάλι τραγούδι «Hλιε μ’. παραήλιε μ’ / χρυσ μου παληκάρι /έβγαλε τα μαύρα σου / και βάλε τα χρυσά σου». η στιβαρή ραχοκοκαλιά της αρχαίας εκπαίδευσης.«O Ξυλοκπος και ο Eρμής». απανταχού της Eλλάδας και έξω απ’ αυτήν. μανάδες και τροφούς. τρομερή των πλεων κουρσεύτρα) ή το «Tηλέπορν τι βαμα» (Kάποια βοή στα μάκρη πηγαίνει). μάς προσφέρουν τη μοναδική δυναττητα να ρίξουμε φιλοπερίεργα ματιές στα σχολεία των «ελευθέρως πεπαιδευμένων» Aθηναίων. Περί παίδων αγωγής. 5). H μέριμνα αυτή του Πλάτωνα για τον έλεγχο της πνευματικής τροφής. μας λέει ο Πλάτωνας διά στματος Kριτία (Tίμαιος.. εκεί που. η διδασκαλία της ποίησης διεκδικούσε γενναίο μερτικ.». οι επικρίσεις και οι υποδείξεις του. απ που ο γραμματοδιδάσκαλος είχε την ευχέρεια να επιλέξει εκάστοτε τα κατάλληλα κομμάτια. Στα Aπατούρια. Kι ανάμεσά τους. συγκεκριμένα. συμπυκνώνει επιγραμματικά μια κρυστάλλινη αλήθεια. μαζί με τον Oμηρο. Γαλλία. τουλάχιστον απ’ τον εκπνέοντα 6ο αι. Ξεχωρίζω εδώ παραδειγματικά τα στιγμιτυπα που ξεδιπλώνονται καλλίγραμμα στα εξωτερικά τοιχώματα μιας κύλικας –σήμερα στο Bερολίνο–. 3). που την παραθέτει ως γνώμη σων θαύμαζαν το μεγάλο ραψωδ. «. Xαρακτικ απ το βιβλίο «Mύθοι του Aισώπου». 961–968). το «έξεχ’. βέβαια.... Eκτς απ τα γλαφυρά αυτά τραγούδια και λογής άλλα μελίσματα της ανώνυμης σο και επώνυμης δημιουργίας. (Λίλη. 1819) Oι συγκεκριμένοι στίχοι είναι αμάρτυροι αλλού. κι άλλη μελιδνα. 1644). (Bενετία. π. την ηλικία και τις δυναττητες του μαθητή.». –ας μου επιτραπεί το πρωθύστερο– στον αρχαιτερο κριτικ της «παιδικής λογοτεχνίας». την Eλλάδα πεπαίδευκεν ούτος ο ποιητής». «O Γάιδαρος με τη λεοντή και η Aλεπού». ω φίλ’ ήλιε. η επίκληση μως στη Mούσα μαζί με την επική θεματική τους παραπέμπουν–διαθλασμένα έστω– στον Oμηρο. εμπνευσμένο απ τον κύκλο των Tρωικών. που στάθηκε.». πράγματι. Xαρακτικ απ το βιβλίο «Mύθοι του Aισώπου». διαβάζουμε στην Πολιτεία του Πλάτωνα (X. (Bενετία. π. Στο Συμπσιο του Ξενοφώντα ακούμε τον Nικήρατο να καμαρώνει δικαιολογημένα: «O πατήρ ο επιμελούμενος πως ανήρ αγαθς γενοίμην ηνάγκασέ με πάντα τα Oμήρου έπη μαθείν· και νυν δυναίμην αν Iλιάδα λην και Oδύσσειαν απ στματος ειπείν» (III.H KAΘHMEPINH 5 . κι σο κι αν υπήρξε ο ίδιος δριμύς επικριτής του Oμήρου.X. ένα διθύραμβο ίσως σε εξάμετρο. ένα απέραντο ποιητικ τοπίο. αν κρίνουμε απ’ την αρχή του.. ενθουσιώδη. και χι τι να ακούνε και να διαβάζουν τα παιδιά– τον αναδεικνύουν. Oι γιορτές άνοιγαν στα παιδιά την ευκαιρία να απαγγέλλουν μπροστά σε ακροατήριο στίχους περιώνυμων ποιητών. Στον Aριστοφάνη (Nεφέλαι. που γιορτάζονταν στην Aθήνα τον Πυανεψιώνα μήνα (Oκτώβριος–Nοέμβριος). το τηλαυγές της σήμα. συμπαρασύρουν.X. Yπήρχαν κι εκείνοι μως που αποστήθιζαν ολκληρα τα έπη. γνωστ σε διάφορες παραλλαγές. το ρεπερτριο διανθιζταν. εστιάζω την προσοχή στον ρθιο μαθητή που ευπρεπώς ντυμένος με ιμάτιο απαγγέλλει απ στήθους ένα ηρωικ ποίημα. 21 b). η φράση τούτη. και διαμέσου των αιώνων ώς τις μέρες μας. νοσταλγ της «αρχαίας παιδείας». δεν είναι παρά μια προφορική επιβίωσή του ώως τις μέρες μας μέσω των καναλιών του Bυζαντίου. στ. τέλος πάντων. ζωγραφισμένης γύρω στο 485–480 π. χι με προτροπή του δάσκαλου. φυμενες γύρω απ το καίριο ερώτημα της φιλοσοφίας του «τις ουν η παιδεία. πλάι στη μουσική.. για να διευκρινίσει πως εκείνη τη χρονιά απαγγέλθηκαν ποιήματα διαφρων ποιητών. αλλά με πατρικ πειθαναγκασμ. Kαι ίσως να μη τους βγήκε σε κακ. ανάλογα με τους παιδευτικούς του στχους. πως ήταν φυσικ. απ’ το χέρι του επίλεκτου αγγειογράφου Δούρη. Kαι βέβαια πέφτουν καυστικές πάνω σε μυθοποιούς. και με άσματα πατριωτικά. προς τέρψη και καμάρι των γονιών τους και. προτρεπτικ του ήλιου να ξεπροβάλει απ’ τα σύννεφα. γραμμένη λίγο ανορθγραφα στον κύλινδρο παπύρου που ξετυλίγει ο καθιστς γραμματοδιδάσκαλος: «Mοίσά μοι α[μ]φί Σκάμανδρον εύρ[ρ]οον άρχομαι αείνδεν». Iλιάδα και Oδύσσεια πρσφεραν. 606e). Xαρακτικ απ το βιβλίο «Mύθοι του Aισώπου». Παραστάσεις ζωγραφισμένες σε αττικά ερυθρμορφα αγγεία απ’ το πρώτο μισ του 5ου αι. και άλλους ποιητές.. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . χρωστάμε την πληροφορία τι στην Aθήνα μάθαιναν απ’ τον μουσικοδιδάσκαλο πατροπαράδοτα άσματα σαν το «Παλλάδα περσέπολις δεινάν» (Aθηνά. 1809) «Tο κοράκι και η Aλεπού». τι πρέπει.

Eντητες Tα παιδικά βιβλία αποτελούνται απ τρεις μεγάλες εντητες: τα αμιγώς λογοτεχνικά. άλλα να διασκευάζονται. που δεν είναι πάντα μια θετική προσφορά. Φθάνουν στα χέρια τους με τη μεσολάβηση ή την υπδειξη των μεγάλων.». H αυτονμηση αυτή συντελέστηκε αργά. Tα παιδιά θα προτιμούσαν να διαλέγουν μνα τους βιβλία. των εκπαιδευτικών. οι μεγάλοι τα πωλούν. Προσεγγίζοντας το παιδικ βιβλίο Mε γνώμονα τον πλούτο του μικρκοσμου της παιδικής ψυχής Tου Kυριάκου Nτελπουλου Συγγραφέα. οι οποίοι συμβάλλουν αποφασιστικά στην επάρκειά του: το παιδικ βιβλίο δεσπζει στην αγορά και δίνει την αμφισβητήσιμη εικνα τι ανθεί. Kαθώς αυξάνεται το ενδιαφέρον για την ανάπτυξη της ανάγνωσης και εξετάζονται οι πτυχές της. H επιβεβαίωση αυτού πηγάζει απ στοιχεία αντλούμενα απ άλλες πλευρές. 1966). Aνεξάρτητες κι αυ- τές και συμβαδίζοντας με το αντικείμεν τους. Mια πρώτη και μη αποτιμούμενη διάσταση απψεων που αργτερα παραδίνει τη θέση της σε πολλές άλλες. βαθμιαία αλλά σταθερά. κριτικού EINAI γνωστά ως «παιδικά βιβλία» ή «βιβλία για παιδιά». τα κριτικάρουν. (Eικνα της Roxie Munro απ το «The Inside–Outside Book of Libraries».. που αυτονομήθηκε απ τις αρχές του 19ου αι. «Dutton Children’s Books». καμιά ελληνική ή ξένη ιστορία της δεν αφιερώνει ειδικά κεφάλαια σ’ αυτή την αξιλογη παραγωγή. ροι κατά σύμβαση ταυτσημοι. Oσο για τη μεγάλη εντητα «παιδική λογοτεχνία». τα έκαναν δηλαδή δικά τους. γραμμένα σε λογοτεχνικ ύφος. Σήμερα τα βιβλία που προορίζονται για τα παιδιά και τους νέους κατακλύζουν τα βιβλιοπωλεία. H ασυμφωνία είναι πλήρης. τις διαφορετικές επιλογές τους –πράγμα που μνο στις παιδικές βιβλιοθήκες φαίνεται στις πραγματικές του διαστάσεις– τις βρίσκουμε ακατανητες. το εξετάζουν χωριστά απ τον κορμ στον οποίο ανήκει. τα αγοράζουν και τα προσφέρουν στα παιδιά ή τα παιδιά τους. ξεχνιέται γρήγορα. η οποία έχει δώσει και αριστουργήματα. μακριά απ τις αντίξοες συνθήκες μέσα στις οποίες ζει. και βιβλία για μεγάλους κέντρισαν τα ενδιαφέροντά τους ώσπου τα «ιδιοποιήθηκαν». H τρίτη αποτελείται απ επιστημονικού χαρακτήρα εκλαϊκευμένα βιβλία..KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 γράφουν. Mη γνωρίζοντας ακμη και καλά τον ψυχικ τους κσμο. Στον τομέα αυτ τα παιδιά δρουν και αντιδρούν ερήμην των θέσεων και στάσεων των μεγάλων. Aυτή αν δεν περάσει απαρατήρητη. αντιλήψεων και κριτηρίων ανάμεσα στον κσμο των μεγάλων και εκείνον τον μικρκοσμο που έχει ήδη απ ένστικτο αποκτήσει χι μνο γνώση και αίσθηση του φορτίου των βιβλίων αλλά και σχηματίσει τα κριτήριά του. ο αδέξιος χειρισμς τους και η χαμηλή αισθητική τους.. αν παραβλέψουμε αυτ το αστρικ σμήνος των βιβλίων της παιδικής μας ηλικίας. Bιβλία άρχισαν να γράφονται για τα παιδιά. Δικαιολογημένα αναρωτιέται ο Γάλλος συγγραφέας Michel Butor: «Πώς θα καταρτίσουμε αυτ το θεμελιώδες σημείο αναφοράς. τα σχολικά και τα βιβλία γνώσεων. υπάρχουν πολλές. οι οποίοι παραπέμπουν σε μια μεγάλη οικογένεια βιβλίων που προορίζεται για την κάλυψη των αναγνωστικών αναγκών ή την απλή ψυχαγωγία των μικρών. Συμπορεύτηκε με τη μεγάλη ανακάλυψη της παιδικής ηλικίας. των γονέων και φυσικά των εκδοτών. κερδίζει συνεχώς το ενδιαφέρον των παιδαγωγών. σε ιδιαίτερο σώμα. Tα καλύτερα είναι χρησιμτατα και στους μεγάλους και ικανά να αντικαταστήσουν τα σχολικά που τα διακρίνει η αμάθεια των συγγραφέων τους.Tο παιδί που διαβάζει θα βρει τρπους να απομονωθεί με ένα βιβλίο που του αρέσει. Xωρίς αυτ να είναι αλήθεια. Iστορίες της παιδικής λογοτεχνίας (διάβαζε: των παιδικών βιβλίων). εκδ. που του προσπρισε το μεγάλο αγαθ να θεωρείται πια και αυτ άνθρωπος! Tο βιβλίο πέρασε μέσα απ τις διαδικασίες αναβάθμισης του παιδιού και συνέτεινε στην προαγωγή του: απ παιδί έγινε παιδί–μαθητής κι απ το βαθμ αυτ ανέβηκε και στο βάθρο του παιδιού–αναγνώστη. το βιβλίο και πρώτα το παιδικ. οι μεγάλοι τα εκδίδουν. γιατί η διαδικασία της παραγωγής των βιβλίων ακολουθεί διαύλους στους οποίους τα παιδιά δεν υπεισέρχονται: οι μεγάλοι τα 6 H KAΘHMEPINH . της Julie Cummins. βιβλιογράφου. παρλο τι οι περισστεροι θεωρητικοί παραδέχονται τι ανήκει στη γενική λογοτεχνία. γνώση που χρησιμοποιήθηκε για ωφέλεια του παιδιού. μοιάζει σαν να παίρνουν την εκδίκησή τους. οι μεγάλοι τα διαφημίζουν. μυστηριώδεις και μέσα μας διαβλητές.. ενώ παιδικές βιβλιοθήκες ακμάζουν σε πολλές χώρες και ειδικά προγράμματα ανάπτυξης της φιλαναγνωσίας εκπονούνται και εφαρμζο- . η οποία τση γνώμη μας έφερε. Mάλλον γιατί υπάρχει σοβαρή διαφορά απψεων.

κοινωνιολγοι και άλλοι πολλοί. H εικαστική απεικνιση σχέσεων στοργής και αγάπης έχει επιπτώσεις στον συναισθηματικ κσμο των μικρών αναγνωστών οι οποίοι προσεγγίζουν το βιβλίο με ανάλογες διαθέσεις. είτε θα γοητευθούν απ την πληθώρα τους. να αισθάνεται. Inc. τρπο που της είναι ιδιαίτερα οικείος»2. να ενεργεί. Tι είναι λοιπν ένα παιδικ βιβλίο. H Γαλλίδα ιστορικς της παιδικής λογοτεχνίας Denise Escarpit τοποθετεί με ακρίβεια την αδυναμία αποδίδοντάς την στις επικρατούσες εννοιολογικές ασάφειες: «H έννοια παιδική και νεανική λογοτεχνία είναι ομολογουμένως εξαιρετικά ασαφής. Tο να γράφεις για παιδιά πρέπει να κρίνεται με τα ίΣυνέχεια στην 8η σελίδα Στιγμές περισυλλογής σε μια παιδική βιβλιοθήκη.Xαρακτικ του περασμένου αιώνα. Oκτώ δεκαετίες αργτερα. Περιγραφή–κλισέ που επιβιώνει ώς τις μέρες μας. Πιστεύω πως το μυαλ του μπορεί να χωνέψει τροφή πιο λεπτή και πιο βαθιά κι απ’ ση συνηθίζουμε να του προσφέρουμε. επιβεβαιώνει: «Tα παιδιά δεν ενδιαφέρονται καθλου για τα βιβλία τα οποία οι μεγάλοι νομίζουν τι θα τους αρέσουν. οι παιδοψυχολγοι. Δεν αντικρούονται τσο μεταξύ τους σο συμβαίνει να μην είναι απλυτα επαρκείς σε λα τα σημεία τα οποία έχουν επισημανθεί ως τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του παιδικού βιβλίου. Mέσα στο μικρκοσμο της ψυχής του γίνονται πράματα πιο πολλά κι απ’ σα φαντάζονται του κσμου οι ψυχολγοι»3. Oι συνθήκες του άμεσου περίγυρού του είναι ιδιαίτερα ευνοϊκές: αναπαυτικ κάθισμα. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . Eχω τη γνώμη πως στα παιδιά αρέσουν περισστερο τα βιβλία που προορίζονται για τους μεγάλους». Mια καλή συμβολή στην ανάπτυξη της φιλαναγνωσίας (Πηγή: Eλληνικ Λογοτεχνικ και Iστορικ Aρχείο). Aιτία ακμη είναι οι διαφορετικές προσεγγίσεις προς το θέμα «παιδικ βιβλίο» αυτών που ασχολούνται με τα παιδιά και τα βιβλία: είναι οι παιδαγωγοί. Nέα Yρκη). το παιδί. O κριτικς Kωστής Παλαμάς διεισδύει στον κσμο της παιδικής ψυχής με αναμενμενη ευστοχία: «Eχω για του παιδιού το νου μια ιδέα κάπως διαφορετική απ άλλους. «Dutton Children’s Books». (Eικνα της Roxie Munro απ το «The Inside–Outside Book of Libraries» της Julie Cummins Eκδ. Lukens (1922–). Tα εξωσχολικά κατάλληλα για παιδιά αναγνώσματα βοηθούν την πνευματική τους συγκρτηση. H στενή συνάφεια παιδιού και βιβλίου οδηγεί προς διαφορετικές κατευθύνσεις τους θεωρητικούς στην προσπάθειά τους να διατυπώσουν έναν πλήρη και απλυτο ορισμ.H KAΘHMEPINH 7 . η Aμερικανίδα καθηγήτρια της λογοτεχνίας Rebecca J. θέρμανση και η συντροφιά ενς πιστού φίλου. που παρεμβάλλεται. ένα θέμα πάντα σε εξέλιξη. Tο παιδί μνο του ή με την κατάλληλη καθοδήγηση αφοσιώνεται στα βιβλία που το περιμένουν στα ανοιχτά ράφια. Tο παιδί μνο του έχει αφοσιωθεί στην ανάγνωση ενς βιβλίου. Oρισμοί O ορισμς για το παιδικ βιβλίο είναι μια μάλλον δύσκολη υπθεση. Tο περιβάλλον. νται με επιτυχία. η ατμσφαιρα και τα ελκυστικά βιβλία ασκούν μεγάλη επίδραση χωρίς τη μεσολάβηση κάθε είδους εξαναγκαστικών προσεγγίσεων προς αυτά. παρατηρεί: «H παιδική ηλικία έχει τον δικ της τρπο να βλέπει τα πράγματα. να σκέπτεται. Eίναι ο ειδικς αποδέκτης του. 1966). του Πανεπιστημίου του Mαϊάμι. παιδικά βιβλία) καθώς και το κρίσιμο σημείο της συμπαράστασης των μεγάλων: «H παιδική λογοτεχνία και η λογοτεχνία για μεγάλους διαφέρουν ως προς τον βαθμ ποιτητας και χι ως είδος. Kάτι που και η Aγγλίδα συγγραφέας και εικονογράφος παιδικών βιβλίων Kate H τρυφερή αυτή σκηνή μητέρας και παιδιού απ το εξώφυλλο μιας έκδοσης παιδικών διηγημάτων του τέλους του 19ου αι. με αρχές που αναθεωρούνται και αναδιατυπώνονται. συνηγορεί και επιπλέον εισάγει το θέμα της ισοτιμίας της γενικής και της παιδικής λογοτεχνίας (ενν. αλλά εν μέρει και στις αμέτρητες ασάφειες που εμπεριέχει η ίδια η κατάσταση της παιδικής και νεανικής ηλικίας»1. Oι αρεσκμενοι στους ορισμούς είτε θα απογοητευθούν γιατί δεν υπάρχει ένας. οι μελετητές των συμπεριφορών των παιδιών. Greenaway (1846–1901). H Aυστριακή κριτικς της τέχνης Regine Schmidt στο σημείο της επιλογής των βιβλίων απ τα παιδιά με τα δικά τους κριτήρια. Kι αυτ οφείλεται στην ασάφεια που χαρακτηρίζει τη στάση του ενήλικου απέναντι στο παιδί. οι βιβλιοθηκάριοι. (Πηγή Bettman Archive. O λγος.

Tο στάδιο της προ–ανάγνωσης. 314. . III. φαινομενικά ακραίους και εμφανώς εκκεντρικούς. εικονογραφημένες εκδσεις. 8. Eίναι λοι αξιοπρσεκτοι και αξιοσέβαστοι. πώς θα μπορούσαμε να αγνοήσουμε δύο ακμη. (Kαστανιώτης.. 1995). (Nέα Yρκη. (Λονδίνο. στολίδια. 313.. 12. The Nesbit Tradition. που η διάρκειά του μεταβλήθηκε στο πέρασμα των αιώνων.. 5η έκδ. o oποίος υποστήριξε τι «.. Eκδ. A Sense of Story. απλές ιστορίες γραμμένες αποκλειστικά για παιδιά. αλλά επιβεβαιώνει το παραπάνω και εισάγει ένα καινούργιο στοιχείο: «Oλο και πιο πολύ οδηγούμαι στην άποψη τι δεν υπάρχουν παιδικά βιβλία. μνο που η έκθεσή της θα πρέπει να προσαρμζεται στα επίπεδα της κατανησής τους».. Προϋπθεση τι το βιβλίο πρέπει να εξασφαλίζει τις σχετικές προδιαγραφές. Kαι οι δύο αυτοί ορισμοί είναι αποδεκτοί. Eάν τα παιδιά βοηθούνται απ τους μεγάλους –γονείς. εδράζονται σε πραγματικτητες και συνεπώς προσθέτουν στους άλλους νέες διαστάσεις και ανοίγουν ιστορίες. Σε μια πρώιμη εποχή ο μεγάλος Pώσος θεωρητικς Vissarion Biellinski (1811 – 1848). Πρκειται για μια αντίληψη που επινοήθηκε για εμπορικούς λγους και διατηρείται απ το ανθρώπινο ένστικτο της ταξινμησης και της κατηγοριοποίησης. 312. Στο περ. των 8 H KAΘHMEPINH . O Aγγλος βιβλιοκριτικς Marcus Crouch (1913-) μας προβληματίζει προς στιγμήν. παρά στον παθητικ χειρισμ. 5. (Λονδίνο. γνώσεων που αποκτά μέσω της παιδείας και κυρίως της γλωσσικής του κατάρτισης»8. νανουρίσματα. ο κριτικς και παιδαγωγς Myles McDowell προσδιορίζει τα χαρακτηριστικά τους: «Tα παιδικά βιβλία είναι γενικά συντομτερα. η πλοκή τους εκτυλίσσεται με τάξη και το πιθαν απορρίπτεται. η υπθεσή τους αναπτύσσεται με μια σαφή ηθική σχηματικτητα παρά καταθλιπτικά. Oι εκδτες προσπαθούν να συντηρούν το ενδιαφέρον των παιδιών με τις επιλογές τους και την ελκυστική παρουσίαση των βιβλίων τους.. με περιγραφές και ενδοσκοπήσεις. 1. O Nουμάς.»4.η θεματική που προορίζεται για παιδιά μπορεί να είναι η ίδια με τη θεματική για μεγάλους. Mάρτιος 1973. (Aπ το «Your Child and Reading» των David Rubin και Elizabeth Shrobe. 2. τα παιδιά πρωταγωνιστές είναι ο καννας. Mέσα απ τις σελίδες ενς παιδικού βιβλίου αναβλύζουν ένα σωρ χαρές.. O. 4. (περ. Πιο πρακτικς ο Aμερικανς κριτικς Clifton Fadiman. (Eικνα του Roberto Innocenti). 6. Θα επανέλθουμε στην Denise Escarpit. 1971).»7. η γλώσσα τους παρουσιάζει παιδικ προσανατολισμ. Aλήθεια..»5. η οποία δίνει μερικά βασικά στίγματα που ενυπάρχουν στα παιδικά βιβλία και συμπληρώνουν κάποια κενά που αφήνουν μεταξύ τους οι προηγούμενοι ορισμοί: «H παιδική και νεανική λογοτεχνία. έχουν την τάση να είναι πιο ευνοϊκά προς τη δράση.. είναι ένα σώμα γραπτών έργων και των εικονογραφιών που τα συνοδεύουν. με διαλγους και επεισδια. μύθους. 7. ορίζει τα είδη του «είδους» και τα πράγματα γίνονται κάπως πιο απλά: «. Die Dartstellung von kinderspielzeug und kinderspiel in der griechischen Kunst (Bιέννη. που μως προσθέτουν πολλά ακμη στη διάστασή του. σύμφωνα με το ρυθμ της διανοητικής του ανάπτυξης. O ένας προέρχεται απ τον Aγγλο συγγραφέα και κριτικ Edward Verrall Lucas (1868–1938) που μετά απ μακροχρνιες μελέτες κατέληξε πως: «Για κάθε παιδί που έχει κλίση για διάβασμα λα τα βιβλία είναι παιδικά βιβλία» και η άλλη απ των συγγραφέα παιδικών βιβλίων και κριτικ John Rowe Townsend (1922-). οι συμβάσεις χρησιμοποιούνται εκτεταμένα. Critical Handbook of Children’s Literature. H παιδική και νεανική λογοτεχνία στην Eυρώπη. στρατιωτάκια και άλλα «εξαρτήματα» της παιδικής ζωής.. «Houghton Miffbin Co».. τα οποία έχουν γραφεί για να ψυχαγωγούν και να διδάσκουν τα νεαρά άτομα. 3. 1973). πλουτίζουν τις γνώσεις μας.π. δασκάλους– ελπίζουμε τι θα φθάνουν στα χέρια τους τα καλύτερα. Aλλά. παραμύθια. 1972).. με παιχνίδια.. 19 Oκτ. «Bιβλία για παιδιά». 1908). κάνει λγο για ένα πολύ σοβαρ ζήτημα: «.. 10.ο μνος πρακτικς ορισμς σήμερα για το παιδικ βιβλίο –σο κι αν ηχεί παράδοξα– είναι: Eνα βιβλίο που εμφανίζεται στους καταλγους ενς εκδτη στην κατηγορία των παιδικών»9. Kαι οι ορισμοί αυτοί και οι θέσεις των ειδημνων μας οδηγούν προς τη γνωριμία ενς επίμαχου θέματος και Σημειώσεις: 1. ΣT΄ 5. διαδέχονται πολύ σύντομες περίοδοι. 1994). Tο είδος περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα έργων: αναγνωρισμένα κλασικά της παγκσμιας λογοτεχνίας. «Children’s Literature»: The New Encyclopaedia Britannica. τα ρια των οποίων δεν μπορούν να καθοριστούν με κριτήριο την ηλικία και το παιδί διέρχεται απ τη μία φάση στην επμενη. τι είναι επιτέλους ένα παιδικ βιβλίο.. βιβλιοθηκάριους. 9. 211 (1987).. Στην παράταξη αυτή των ειδών. λαϊκά τραγουδάκια και άλλα ακμη κείμενα που αρχίζουν τη σταδιοδρομία τους με προφορική παράδοση»6. 1977). Children’s Literature in Education.Συνέχεια απ την 7η σελίδα δια κριτήρια πως ταν γράφεις και για μεγάλους.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 Σε μια χριστουγεννιάτικη πανδαισία. το βιβλίο πρωταγωνιστεί στα ενδιαφέροντα της κοπέλας.. απευθύνεται σε αναγνώστες που κατανέμονται σε μια στενή ηλικιακή περίοδο..

ως ένα βαθμ. Aν αφήσουμε κατά μέρος τα σχολικά βοηθήματα.. δεν σημαίνει τι και τα λογοτεχνικά βιβλία δεν λειτουργούν. εφ’ σον τα παιδικά λογοτεχνικά έργα αποτελούν ένα μέλος μνο της μεγάλης οικογένειας των παιδικών αναγνωσμάτων. Tο βιβλίο γνώσεων. Tα άλλα δύο μέρη είναι τα σχολικά εγχειρίδια και τα βιβλία γνώσεων. αυτή η σχηματική κατηγοριοποίηση των βιβλίων ήταν ανύπαρκτη έως περίπου τις αρχές του 19ου αιώνα. παρατηρήσεις. που δεν είναι άλλος απ το παιδί της σχολικής ηλικίας. καθηγητή της Φυσικής στο Tεχνολογικ Iνστιτούτο της Mασαχουσέτης.Bιβλία γνώσεων: χθες και σήμερα Aλλαγή νοοτροπίας. εξηγήσεις και ερμηνείες με στχο να βοηθήσει το παιδί να ανακαλύψει τις γενικτερες έννοιες που διέπουν τον φυσικ και κοινωνικ κσμο. τον εσωτερικ κσμο και τις ανθρώπινες σχέσεις. και αφ’ ετέρου στη ρευσττητα των ορίων ανάμεσα στις τρεις κατηγορίες. φαινμενα. αν είναι γραμμένο απ τη Σοφία Zαραμπούκα –και εικονογραφημένο απ την ίδια– με συνεργάτη τον Kώστα Tσίπη. H αμφισβήτηση της σκοπιμτητας μιας αυστηρής ταξινμησης στηρίζεται αφ’ ενς στον κοιν αποδέκτη.. Nαι. Aναμφίβολα οι «γνώσεις» που αποκομίζει το παιδί απ ένα λογοτεχνικ βιβλίο αφορούν.. Bεβαίως μια ακμη σημαντική διαφορά ανάμεσα στις δυο κατηγορίες απορρέει απ την έμφαση που Συνέχεια στην 10η σελίδα Aυτ το βιβλίο μιλάει για τα άτομα. Aυτ. τα ηλεκτρνια. και αν αναζητήσουμε κάποιες διαφορές ανάμεσα στα δυο άλλα είδη θα πρέπει να σημειώσουμε τι το λογοτεχνικ παιδικ βιβλίο έχει ως βασικ στχο την τέρψη του αναγνώστη. περιγραφές. παρουσιάζει δεδομένα γεγοντα. ποιοτική βελτίωση. κατά καννα. Aυτά τα οποία αντί να σωρεύουν σε μια νεανική ψυχή γκους υλικών που την συνθλίβουν. τα πρωτνια και τα νετρνια! Για τα μικρά παιδιά.H KAΘHMEPINH 9 . αποσκοπώντας ταυτχρονα στην κοινωνική του ανάπτυξη και στη διαμρφωση της προσωπικτητάς του. της ρίχνουν έναν σπρο που θα βλαστήσει απ μέσα1. Aλλωστε. δίχως μως να αποκλείεται και η μετάδοση άλλου είδους γνώσεων. O τριμερής αυτς διαχωρισμς είναι σήμερα γενικτερα αποδεκτς παρ’ λο που κατά καιρούς έχουν υποστηριχθεί και ενδιαφέρουσες προτάσεις για την κατάργησή του. Bιβλία που είναι διακριτικά και μετρημένα. πλουσιτερη θεματολογία Tης Mάρθας Kαρπζηλου Aναπληρώτριας Kαθηγήτριας Παιδαγωγικού Tμήματος Δημοτικής Eκπαίδευσης Πανεπιστημίου Iωαννίνων MOY APEΣOYN τα βιβλία γνώσεων ταν δεν είναι κακομεταμφιεσμένες γραμματικές ή γεωμετρίες. με τον ίδιο ακριβώς τρπο. αντιθέτως. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . δίχως μως να ξεχνούμε τι για έναν μεγάλο αριθμ παιδιών αυτά είναι και τα μοναδικά βιβλία με τα οποία έρχονται σε επαφή.. μως. H ταύτιση του παιδικού βιβλίου με την παιδική λογοτεχνία είναι μια θεώρηση τσο διαδεδομένη σο και εσφαλμένη.

Lewis O ταξιδιώτης της Aυγής. πως το τετράτομο έργο της Madame Leprince de Beaumont. συνδέονταν με τα αναλυτικά προγράμματα των σχολείων και σπανιτατα προορίζονταν για αποκλειστική κατανάλωση στον ελεύθερο χρνο της νεολαίας σε αντίθετη με τα λογοτεχνικά έργα που περί τα μέσα του αιώνα αρχίζουν να διεκδικούν μέρος της εξωσχολικής αναγνωστικής δίαιτας του παιδιού. που ενώ μοιάζει φανταστική. Eπί παραδείγματι Στα Mυστικά του Bάλτου. στο πλαίσιο της αφήγησης. αλλά στην ιδεολογική διαμρφωσή του. (Bενετία 1788). ωστσο.S.ά. που κατά κύριο λγο αναφέρονταν σε θέματα γεωγραφίας και ιστορίας (φυσικής. θα μπορούσε να είναι πέρα για πέρα αληθινή. Συνέχεια απ την 9η σελίδα δίνεται στο πραγματογνωστικ ή το αφηγηματικ μέρος του βιβλίου.000 χρνια. κι ήταν σχεδν νομα και πράγμα. H κατάσταση αυτή. παρλο που η κύρια πρθεση της Δέλτα δεν είναι η μετάδοση γνώσεων. το Oνομαστικν περί του παντς του Iωάννου Aμωσού Kομενίου (Bουδαπέστη 1806). 8. H άνθιση αυτή συνοδεύεται απ τη συστηματική ενασχληση των μελετητών με το είδος. Στις μέρες μας ο αριθμς των βιβλίων γνώσεων γνωρίζει μια συνεχή αύξουσα πορεία.. H ειρωνική αντιμετώπιση του παιδιού που αρεσκταν στην ανάγνωση βιβλίων γνώσεων. σο να φανερώσει τις διαδικασίες που τη δημιουργούν μέσα απ μία αφήγηση. αλλά χαρακτηριστική της επικρατούσας νοοτροπίας ενηλίκων και παιδιών απέναντι στα βιβλία γνώσεων και τους αναγνώστες του έως την μεταπο- 10 H KAΘHMEPINH .. οι οποίοι μαζί με τις αφηγηματικές τους ικαντητες και την επιστημονική τους επάρκεια. Hταν επίσης χορτοφάγοι και αντικαπνιστές. προπαντς τα σκαθάρια· αν μάλιστα ήταν ψφια και καρφιτσωμένα σε χαρτνι. Σύνδεση με τη σχολική ύλη H ιστορία των βιβλίων γνώσεων είναι μακρά και ενδιαφέρουσα. ιεράς και κοσμικής). γραμμένη απ ένα αρχαιολγο με λογοτεχνικ ύφος. γιατί ήταν πολύ μοντέρνοι και προοδευτικοί. μια ευθύβολη ριπή γνώσης. H Aποθήκη των Παίδων. Στην περίοδο του νεοελληνικού διαφωτισμού έχουμε τις πρώτες μεταφράσεις διδακτικών εγχειριδίων. Mη ρωτάτε μως πώς τον φώναζαν οι φίλοι του. πως μας δίνεται στο κλασικ έργο του γνωστού καθηγητή του Oxbridge C. H ιστορία του τπου τα τελευταία.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 Tο Σύμπαν για παιδιά. πως ακριβώς συμβαίνει και στον ευρύτερο χώρο της γραμματείας. τρυφερτητας και πνευματικής ψυχαγωγίας. την περίοδο καθώς και την περιοχή στις οποίες εκτυλίσσεται η πλοκή του. γεμάτα φωτογραφίες με τρακτέρ ή χοντρά παιδάκια που έκαναν ασκήσεις σε πρτυπα σχολεία του εξωτερικού2. εμπεριέχονται πολλά στοιχεία για τον Mακεδονικ Aγώνα. τη δεκάτομη Eικονολογία παιδική του Friedrich Justin Bertuch (Bιένη 1810–1812) κ. ενώ παράλληλα παρατηρείται και μια θεαματική ποιοτική βελτίωσή τους. τσο το καλύτερο! Tου άρεσαν και τα βιβλία. γιατί δεν είχε ούτε μισ φίλο. λεμική περίοδο: Hταν ένα παιδί που το έλεγαν Eυστάθιο – Kλάρενς Στούμποου. επιχειρούν να ενσταλλάξουν στους μικρούς αναγνώστες τους τη νέα ποιτητα επιστημονικής και ανθρώπινης ηθικής που έχει ήδη ανατείλει και η οποία βασίζεται σε μία νέα φυσική αντίληψη της κοσμικής δημιουργίας. Σε λη τη διάρκεια του 19ου αιώνα τα βιβλία γνώσεων. αλλά μνο αν ήταν ε- γκυκλοπαιδικά. Oι γονείς του το φώναζαν Eυστάθιο – Kλάρενς και οι δάσκαλοί του Στούμποου. μια τάση εντελώς νέα στον χώρο της μελέτης του παιδικού βιβλίου που έως πρσφατα μονοπωλούνταν απ την παιδική λογοτεχνία. Mια εξιστρηση των μυστικών του. Aνθιση Tα πράγματα μως έχουν έκτοτε ριζικά αλλάξει. η ένταξη ενς έργου στη μια ή στην άλλη κατηγορία εξαρτάται και απ την υποδοχή του απ το αναγνωστικ κοιν. επικρατεί και στο πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα. γραμμένη απ δύο αστροφυσικούς. Eνας τριπλς στχος. δεν αποσκοπεί δηλαδή στην μρφωση του αναγνώστη. σε γενικές γραμμές. είναι μεν υπερβολική. Tη μητέρα του και τον πατέρα του δεν τους φώναζε «μαμά» και «μπαμπά» αλλά Xάρολντ και Aλμπέρτα. Tέλος.Tο βιβλίο αυτ φιλοδοξεί χι τσο να ζωντανέψει την Iστορία. απλή και κατανοητή πως λα τα παραμύθια. Aλλοι δείκτες της προσοχής που αποδίδεται . δεν έβαζαν ποτ στο στμα τους και φορούσαν πολύ ειδικά εσώρουχα… O Eυστάθιος – Kλάρενς αγαπούσε τα ζώα.

ά. η βία. καθώς και η επαναφορά τους στην εκπαιδευτική διαδικασία. ο βιασμς. που έρχονται σε επαφή με έναν άγνωστο κσμο. Σημειώσεις: 1. Tι φαγητά έτρωγαν οι Bυζαντινοί. Πρσχημα. μιας αλλοτινής εποχής. Hatier. ωθείται να εντοπίσει ορισμένα θέματα. πράξεις. «O ταξιδιώτης της αυγής». εικ. les enfants et les hommues». Eνα ασυνήθιστο βιβλίο γνώσεων. Σ. παραχωρώντας τη θέση της σε νετερες αντιλήψεις που θεωρούν το παιδί ικαν να εκτιμήσει την πολυπλοκτητα των επιστημονικών θεμάτων αρκεί να παρουσιάζονται με τον κατάλληλο τρπο. Tέλος. Mια γνωριμία με το άγνωστο Bυζάντιο που επεκτείνεται στην οικονομία του και το εμπρι του. 2. Pauline Baynes. σκηνές. Tαυτχρονα παρατηρείται μια ιδιαίτερη μέριμνα για την παραγωγή επιστημονικά προσεγμένων κειμένων που συνοδεύονται απ βιβλιογραφία. «Les livres. η ατομική ενέργεια. Tο παιδί σε κάθε κεφάλαιο απ σκηνές της καθημερινής ζωής. συναλλαγές. 1958. αλλά τσο σύγχρονο και δικ μας. μτφ. η εγκυρτητα και η αξιοπιστία των πληροφοριών καθώς και η ενημέρωση για τις τελευταίες εξελίξεις του υπ εξέτασιν θέματος είναι οπωσδήποτε παράγοντες διαχρονικοί και εν πολλοίς αυτονητοι. σ 9–10. οι σεξουαλικές προτιμήσεις.H KAΘHMEPINH 11 . Tζένη Mαστοράκη. Paris. κατώτερος). πίνακες. κατσιασμένος. Στο αγγλικ πρωττυπο το επώνυμο του Eυσταθίου είναι Scrubb (=καχεκτικς. δίχως αυτ να σημαίνει τι η αγορά δεν κατακλύζεται και απ πρχειρες ανατυπώσεις εντελώς ακατάλληλων βιβλίων που αναπαράγουν κακογραμμένα κείμενα με άθλια εικονογράφηση. 1986. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . ο αλκοολισμς. Aθήνα Kέδρος. K. η προκήρυξη διαγωνισμών για τη συγγραφή τους και η βράβευσή τους απ ιδιωτικούς και δημσιους φορείς. Oρισμένα στοιχεία πως η ακρίβεια. Eπίσης η τελευταία πρταση. πλούσιοι και φτωχοί. H πορεία του ανάμεσα σε χιλιάδες πολυάσχολα πρσωπα το φέρνει σε επαφή με επαγγέλματα. Tα κριτήρια αξιολγησης των παιδικών βιβλίων γνώσεων είναι ποικίλα και συνεχώς ανανεούμενα. γλωσσάρια και ευρετήρια. Tάσεις Ως προς τις γενικτερες τάσεις που επικρατούν στο χώρο του παιδικού βιβλίου γνώσεων. ενώ άλλα κριτήρια πως η απουσία στερεοτύπων και η προβολή μιας πλουραλιστικής κοινωνίας έχουν συζητηθεί εκτενώς στις τελευταίες δεκαετίες. οι διεθνείς σχέσεις. Mε αποσπάσματα απ χρονικά και άλλα κείμενα το ενδιαφέρον αναπτύσσεται ακμη πιο πολύ απ τα παιδιά.πλέον στα βιβλία γνώσεων είναι η προβολή τους απ τα MME και απ τα ειδικά περιοδικά έντυπα. H ανακάλυψη του Γουλι. που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα είναι: He liked books if they were books of information and hed pictures of grain elevators or of fat foreign children doing exercise in model schools. H θέσπιση και η αποδοχή κριτηρίων που αφορούν στην επιλογή των παιδικών βιβλίων έχουν σαφώς επηρεάσει το είδος και την ποιτητα των βιβλίων που εκδίδονται και κυκλοφορούν. ως προς τη γενικτερη νοοτροπία που διέπει τα σύγχρονα βιβλία γνώσεων αξίζει να σημειωθεί τι η παλαιτερη συγκαταβατική αντιμετώπιση του παιδιού τείνει να εξαφανιστεί. κ. Paul Hazard. διαπιστώνουμε τι ως προς τη θεματολογία. τα ναρκωτικά. στις δυο τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μια σαφής προτίμηση σε θέματα που ως πρσφατα θεωρούνταν τι ενδιέφεραν αποκλειστικά τους ενηλίκους. Λιούις. πως η μλυνση του περιβάλλοντος.

ανεξάρτητα απ την οικονομική τους κατάσταση). Γραμμένο με γλαφυρτητα και σαφήνεια. η λογοτεχνία για παιδιά ξεκινούσε τη συστηματική της πορεία στο Δυτικ κσμο. σο και αν φαίνεται παράξενο. που παίρνουν το δρμο για το σκλαβωμένο ελλαδικ χώρο. Ως προς το λογοτεχνικ. απ την αρχαιτητα ώς σήμερα. δίνει παρατακτικά μέσα σ’ έναν μύθο σύντομες ιστορίες. Aυτά καλύπτονται με τα βιβλία των ξένων συγγραφέων. Πριν. Kαι δεν είναι εντελώς πρωττυπο. δείχνει τον άνθρωπο που προπορεύεται της εποχής του. Tο βιβλίο βγαλμένο στην ώρα του. O συγγραφέας είχε ως πρτυπο το βιβλίο «Sinmon de Nantua» του Pierre Laureut de Jussien. αν δεν ήταν η γλωσσική δυσκολία την οποία παρουσιάζει. διασκευάστηκαν. στη λύρα μου ν’ αρχίσω/του Aίσωπου τους ήρωες να γλυκοτραγουδήσω·/με λγους ζώων άλογων. Kαι ως τα μέσα του αιώνα λα σχεδν είναι έργα ξένων συγγραφέων. Eχοντας ως καημ το φωτισμ του Γένους. γραμμένοι στη δημοτική. Πρωτπυπη ελληνική λογοτεχνία για παιδιά δεν υπάρχει. Aλλωστε λη η ποιητική του παραγωγή είναι αξιολγηση. Iκαρος. να πούμε τι έχει ενταχθεί στα αγαθά της καταναλωτικής κοινωνίας. μια κοινωνία που το μεγαλύτερο τμήμα της έχει κρατηθεί αιώνες ολκληρους μακριά απ κάθε πολιτισμική εξέλιξη. «Γεροστάθης» Ωστσο. Θ. ο φωτισμένος αυτς πατριώτης και διανοούμενος. προλογίζοντας τους μύθους του. Eκείνο που τη χαρακτηρίζει είναι τι περιορίζεται κυρίως σε μεταφράσεις ή διασκευές των μύθων του Aίσωπου και λογοτεχνικών. (Mετά την απελευθέρωση στις προνομιούχες τάξεις ανήκαν και οι μορφωμένοι. H «Pομεηκη γλοσα» του. πιστεύουν στη δύναμη του έντυπου λγου. γράφει ο K. απ μερικές δεκαετίες. H εκδοτική αυτή κίνηση συνεχίζεται κατά τον 19ο αιώνα και αρκετά χρνια μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους. είναι αναπλασμένοι σε εκφραστικ και γεμάτο ζωντάνια έμμετρο λγο. θ’ αποτελούσε ένα καλ παιδικ ανάγνωσμα. μως. στην καθαρεύουσα και με στχο «την ηθικήν και πατριωτικήν διάπλασιν των Eλληνοπαίδων». η κοινή γνώμη. Ωστσο έγινε . Eχει ενδιαφέρον ν’ ανατρέξουμε κάπως σύντομα στην ιστορία τους. που αφιέρωσε 12 H KAΘHMEPINH ./σ’ αυτ το λογικτατο να δώσω νουθεσίες». Δεν χρειάζεται ψυχαγωγικά βιβλία μια κοινωνία που βγαίνει απ μια αιματηρή επανάσταση και προσπαθεί ν’ ανασυγκροτηθεί. για τον υπδουλο Eλληνισμ. που μεταφράστηκαν. Kλασικ υπδειγμα ηθοπλαστικού διδακτισμού. σ’ ένα μεγάλο ποσοστ της. H σελίδα τίτλου της α΄ έκδοσης. αναπλάστηκαν κι έφτασαν στα χέρια των παιδιών που μπορούσαν να τ’ αποκτήσουν. Δημαράς στην «Iστορία της Nεοελληνικής Λογοτεχνίας» (6η εκδ. – γέροντας άνεση να βρης – Στα νιάτα σου αν οκνεύης – γέροντας κακά πορεύεις». ή βιβλίων γνώσεων ξένων συγγραφέων. Ωστσο παιδικά βιβλία υπήρχαν. Tης Bίτως Aγγελοπούλου Eκπαιδευτικού. γαλλικού έργου. παρά τη στατικτητα και την απουσία πλοκής. Eξάλλου. το 1995. Oταν κατά τα μέσα του 18ου αιώνα. Eχουν ως ήρωες συνήθως ζώα και καταλήγουν σε ηθικά διδάγματα. πως είναι γνωστ. έκανε μεταφράσεις αρχαίων κειμένων –ανάμεσα σ’ αυτά και τη «Bατροχομυομαχία»– έγραψε διδακτικά βιβλία καθώς και δοκίμια για το γλωσσικ ζήτημα.Bιβλία – σταθμοί Tα πρώτα σημαντικά έργα της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας και οι δημιουργοί τους «O “Γεροστάθης”. Kαι πριν απ δύο χρνια. μεταφρασμένοι. διαβάσθηκε πολύ. Kαι σήμερα ακμη. Πιστεύουν στη σημασία της παιδείας. βιβλίο ήτανε συχνά αρνητική. διασκευή ξένου. O μύθος. απ τη «Pομεηκη γλοσα» του δεν ευτύχησε να δει άλλο έργο του δημοσιευμένο.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 τη ζωή του στην πνευματική ανάταση του Γένους. λέει: «Bουλή μου ήρθε κι ρεξη. δεν έλειψε ποτέ. ανάλογα με τις γλωσσικές πεποιθήσεις των συγγραφέων τους. ο Γιαννιώτης γιατρς. Kαι. Aπ το 1800 ώς το 1835 μάλιστα. Eτσι το 1958 ο Λέων Mελάς (18121879) παρουσιάζει το βιβλίο του «O Γεροστάθης ή αι αναμνήσεις της παιδικής μου ηλικία». η επίσημη γλώσσα του κράτους. Tα ψυχαγωγικά βιβλία είναι για τα παιδιά των προνομιούχων τάξεων. διασκευασμένοι. O Bηλαράς δεν περιορίστηκε μνο στους μύθους και την ποιητική δημιουργία. είχαμε καινούργιες διασκευές του. μάλιστα. ελάχιστα ενδιαφερταν γι’ αυτ. ώς τη χρονιά δηλαδή που οι εκδσεις γίνονταν αποκλειστικά στο εξωτερικ. να διαπλάσει την προσωπικτητα και το χαρακτήρα τους. Oι «μύθοι» του. η παραγωγή του βιβλίου για παιδιά βρίσκεται σε πλήρη άνθηση. πριν ακμα απ την απελευθέρωσή του. Oλα εκδθηκαν μετά το θάνατ του. Oπως λέει ο Λέανδρος Bρανούσης «αντλεί την έμπνευσή του απ τη βρυσομάνα του δημοτικού τραγουδιού κι απ την εύκαρπη γη της ελληνικής υπαίθρου».. που μας τον ξαναθύμισαν. Oι μύθοι του Aίσωπου. η παρουσία του στην ιστορία της ελληνικής γραμματολογίας.. παρμένες απ ποικίλες πηγές και ιδίως απ την αρχαιτητα. μάλιστα. O Pοΐδης εκφράζεται με τ’ ακλουθα λγια για τους μύθους του Bηλαρά: «Eκάστη αυτού εν αρχή μύθου περιγραφή αποτελεί εικνα αξίαν να κοσμήση αρχαίον αγγείον». με το ηθοπλαστικ περιεχμενο. Eκτς αμως. περιεκτικά και γεμάτα σοφία. «Tζίτζιρας και μυρμήγκι» τελειώνει με τους ακλουθους απλούς στίχους: «Σύναζε νιος σο μπορείς. O πιο αξιομνημνευτος απ σους ασχολήθηκαν με τον Aίσωπο είναι ο Iωάννης Bηλαράς (1771–1823). O Kυριάκος Nτελπουλος στην αξιλογη βιογραφική του μελέτη «Παιδικά και νεανικά βιβλία του 19ου αιώνα» καταγράφει 62 τίτλους με Aίσωπο στο σύνολο των 986 εκδσεων του αιώνα. υπήρχαν απ την εποχή ακμη της Tουρκοκρατίας. Στα παιδικά βιβλία του 19ου αιώνα κυριαρχεί η καθαρεύουσα. το προστατευτικ ύφος και τον εμφανή διδακτισμ. Πσα παιδιά είχανε άραγε δει το πρώτο αλφαβητάρι που το 1771 είχε εκδοθεί «εν Bιέννη της Aούστριας» «παρά τω τυπογράφω Iωσήφ τω Kρζβεκ» και με συγγραφέα τον «Mιχαήλ παπά Γεωργίου. Bηλαράς O Aίσωπος κατά τον 18ο αιώνα είναι σημείο αναφοράς και για τη διεθνή λογοτεχνία για παιδιά με εκ- προσώπους το Lafontaine και τον Kριλφ. που μάθαινε να διαβάζει απ το Oκτωήχι και το Ψαλτήρι. που οφείλεται στην επίδραση των ιδεών του Διαφωτισμού και στην οικονομική ευημερία των ελληνικών κοινοτήτων του εξωτερικού. ούτε και στις πιο κρίσιμες χρονιές του Aγώνα για την ελευθερία του λαού μας. O ίδιος. O Γεροστάθης. (Πηγή: Eλληνικ Λογοτεχνικ και Iστορικ Aρχείο). ο ήρωας του βιβλίου. λγου χάρη. προετοίμασαν το κλίμα για να δημιουργηθεί η πρωττυπη ελληνική λογοτεχνία για παιδιά. Aυτή η πίστη δίνει το έναυσμα στους ελληνικούς εκδοτικούς οίκους του εξωτερικού. δεν είναι μυθιστρημα: γραμμένος για να φρονηματίσει τους νέους. λα αυτά τα βιβλία που ήρθαν απ διάφορες χώρες του εξωτερικού. να αρχίσουν απ τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα να τυπώνουν βιβλία για παιδιά. αψύχων παροιμίες. Tην εποχή εκείνη παρατηρείται άνοδος της πνευματικής παραγωγής του Eλληνισμού της Διασποράς. ιδιαίτερα της Bενετίας και της Bιέννης. αναπλασμένοι σε πεζ ή έμμετρο λγο κυκλοφορούν σε αρχαΐζουσα ή «εις κοινήν γλώσσαν διά την πάντων ωφέλειαν». ένας εβδομηντάχρονος θαλερς γέροντας διηγείται στους μικρούς του φίλους διάφορες ιστορίες απ την αρχαιτητα με στχο να τους φρονηματίσει. Aίσωπος – Iω. Πολλοί απ τους Eλληνες λγιους έχουν στις άμεσες προτεραιτητές τους να φωτίσουν το Γένος και να σπείρουν το σπρο του ξεσηκωμού. του Σιατιστέως». 1975). Mπορούμε. Xρειάζεται σχολικά βιβλία που θα την οδηγήσουν στον κσμο της γνώσης. συντάσσεται απλυτα με τα αιτήματα της εποχής.». το «παιδικ» βιβλίο ήτανε κάτι εντελώς άγνωστο. Tο πρβλημα της γλώσσας διαιρεί την πνευματική ηγεσία του Γένους. με φωνητική γραφή και δίχως τνους. οι εκδσεις του Aίσωπου είναι 33 στο σύνολο των 152. κριτικού βιβλίων για παιδιά ΣTHN EΛΛAΔA.

Θ. υποθέτω– και χρησιμοποιήθηκε ως σχολικ βιβλίο επί δεκαετίες ολκληρες. δεκτ μ’ ενθουσιασμ –κυρίως απ το ενήλικο κοιν. του λείπει η δράση. H αφήγησή του έχει απλτητα και χάρη και μια φανερή προσπάθεια να μην προσκρούσει με τη γλώσσα του στις υπερβολές της καθαρεύουσας».«Bγαλμένο απ τη ζωή. γράφει: «Aποτελούν ένα ξαφνικ πήδημα απέναντι σε παλιτερες προσπάθειες. ανεπίγνωστα. διηγούμενο μιαν αληθινή ιστορία. κινεί πρώτα–πρώτα στο μεγαλύτερο βαθμ το ενδιαφέρον του παιδιού και. μεταγλωττισμένες στη δημοτική.H KAΘHMEPINH 13 . ακμα και απ κοιντητες του εξωτερικού. συμβολή της στην εξέλιξη της λογοτεχνίας για παιδιά είναι αναμφισβήτητη. μια γνήσια ποιΣυνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . δίχως ηθοπλαστικά διδάγματα. O Aλέξανδρος Πάλλης (1851-1935). Παρά το σαφέστατο αφηγηματικ του ύφος. (Πηγή: Eλληνικ Λογοτεχνικ και Iστορικ Aρχείο). σε 7 γλώσσες και έκανε κι επανεκδσεις στις χώρες που μεταφράστηκε. καθώς απαλλάσσεται βαθμιαία απ το στεν διδακτισμ και τον καθαρευουσιανισμ. Γραμμένη σε καθαρεύουσα. Oχι βέβαια σαν του «Γεροστάθη». γιατί δεν έγινε ποτέ σχολικ. που η «O Bικέλας στον “Λουκή Λάρα” αφηγείται μια πραγματική ιστορία απ τον Aγώνα. Δημαράς. H σελίδα τίτλου της Δ΄ έκδοσης με εικονογράφηση του Θεδωρου Pάλλη. του εμπνέει ευγενικά αισθήματα. Mεταφράστηκε. O «Λουκής Λάρας» γνώρισε μεγάλη επιτυχία στην εποχή του. Nομίζω τι ο τίτλος είναι υπερβολικς. Mέσα απ τις σελίδες της «Διάπλασης». γεμάτο συγκίνηση. στο σεβασμ της ψυχής του παιδιού. μως. O Aντώνης Mπενέκος στο βιβλίο του «Zαχαρίας Παπαντωνίου. πως είπε κάποιος κριτικς. γράφει ο K. O «Γεροστάθης» θεωρείται απ τους μελετητές της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας ως ο προπάτοράς της. ο «Λουκάς Λάρας» του Δημητρίου Bικέλα (1835–1908) που κυκλοφρησε το 1879. το οποίο κυκλοφορεί σταθερά. απ την καρδιά της ζωής.. Ξενπουλου απ τις σελίδες της «Διαπλάσεως των Παίδων» η παιδική πεζογραφία παίρνει τον οριστικ της χαρακτήρα. Oι εκδσεις του είναι αμέτρητες και συνεχίστηκαν. «Λουκής Λάρας» Tο πρώτο λογοτεχνικ βιβλίο για τη νετητα είναι. Iστορεί τη ζωή μιας αστικής οικογένειας στη Zάκυνθο και η υπθεσή του ξετυλίγεται σ’ ένα κλίμα τρυφερτητας κι ευαισθησίας. δύο δεκαετίες μετά το «Γεροστάθη». Θ. Eίναι μια νουβέλα που ιστορούνται οι συνταρακτικές περιπέτειες μιας οικογένειας απ τη Xίο. κατορθώνει να δώσει την τραγικτητα των γεγοντων που διαδραματίζονται με μια αφήγηση σε χαμηλούς τνους δίχως εκζήτηση. O Ξενπουλος έδωσε στο παιδί και γλώσσα και ύφος». Aυτ το βλέπουμε στο μυθιστορημά του «H αδελφούλα μου». που «διδάσκει χωρίς να διδάσκει». πέρασαν πλήθος δκιμοι πεζογράφοι και ποιητές. στη γνώση των αναγκών του. κατά τη γνώμη μου. Eίναι μια παράθεση ιστοριών – και ο τσο εμφανής διδακτισμς του υποσκελίζει τη λογοτεχνική του αξία. ο K. (O Ξενπουλος για το παιδικ του αυτ μυθιστρημα. απ την οικογένεια. Eνα βιβλίο γνήσια ελληνικ. που δίνει μαθήματα γραφής. ως το 1972. O Πάλλης παρουσιάζεται εδώ πρωτοπρος μιας καινούργιας παιδαγωγικής. η χαρά της ζωής». Aνάμεσά τους κι ο Γεώργιος Bιζυηνς (1849-1896). «H Διάπλασις των Παίδων» H έκδοση του Λουκή Λάρα συμπίπτει με την έκδοση του περιοδικού «H Διάπλασις των Παίδων». που λο και απλουστεύεται στις μεταγενέστερες εκδσεις της. δροσιά.. ανθρωπιά. δίχως προσπάθεια να εντυπωσιάσει. 1890. ένας σταθμς στα παιδικά γράμματα». Για τα «Tραγουδάκια για παιδιά» (1889). Ξεχύνεται απ τα παιδικά του ποιήματα ένα κέφι. γράφει τι «μετά απ την εξρμηση του Γρηγ. που πρωτοδημοσιεύθηκε στη «Διάπλαση» το 1891 κι είναι το πρώτο στη Δημοτική. (Πηγή: Eλληνικ Λογοτεχνικ και Iστορικ Aρχείο). ειλικρίνεια. που κατορθώ- νει να σωθεί ύστερα απ την καταστροφή του νησιού κατά την επανάσταση του 1821. Δημαράς. του φυτεύει ορθές ιδέες και του δίνει καλά και τίμια παραδείγματα». στηριγμένης στη συνείδηση της ιδιοτυπίας του παιδιού. κατά το διάστημα της μακρχρονης ζωής της. πως και λα του τα μυθιστορήματα για μεγάλους).

έρχεται ένα βιβλίο στη δημο- τική. «Tα ψηλά βουνά» και τα «Xελιδνια» είναι τα δύο παιδικά βιβλία που έχει γράψει ο Zαχαρίας Παπαντωνίου. Tα ποιήματά του. μλις το 1953 παρουσίαστηκε σε βιβλίο με τον τίτλο «Παιδικά τραγούδια». O Παλαμάς έγραψε στα «Πρώτα κριτικά» του: «Eίναι τα μνα παιδικά ποιήματα που αποκτήσαμε της προκοπής». γιατί αλλιώς θα πάθουν ψυχικά τραύματα! Λες και ζούνε σε γυάλινο πύργο. «Yστερα απ τις παλαιτερες προσπάθειες. Δημαράς.H μυθική «Διάπλασις των Παίδων» ιδρύθηκε το 1879 απ τον Nικλαο Π. γράφει ο K. Στα παιδιά πρέπει να παρουσιάζουμε μια κοινωνία ιδεατή. ταν αρχίζει να συνειδητοποιείται απ’ λους τι το πρβλημα της γλώσσας είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την εκπαιδευτική πολιτική και την πολιτισμική εξέλιξη της χώρας.. Θ. έγινε μια νέα δικτατορία. Συνέχεια απ την 13η σελίδα ητική φωνή που μίλησε στα παιδιά της εποχής εκείνης τη γλώσσα του σπιτιού τους. Tο ποιητικ έργο για παιδιά του Bιζυηνού. τολμάει να πει αλήθειες στα παιδιά. με τον τίτλο «Ποιήματα για παιδιά». στο γέλιο και στο κέφι. με την κομψτητα και τη λιττητα του ύφους τους ξεχωρίζουν και τα δύο για τη λογοτεχνική γραφή τους και για το περιεχμεν τους. «Eίναι η πρώτη φορά που η ποίηση χάνει τη σοβαρτητά της και χαμογελάει στο παιδί». (Πηγή: Eλληνικ Λογοτεχνικ και Iστορικ Aρχείο). παρά τον πολύ φανερ διδακτισμ τους. με την ευκαιρία της εβδομάδας του παιδικού βιβλίου. Παπαδπουλο. είτε γραμμένες σε μια γλώσσα που δεν μιλούσε στην καρδιά και στη φαντασία του παιδιού. εκδθηκαν πάλι απ την Eταιρεία Λογοτεχνικού και Iστορικού Aρχείου. το προστατευτικ ύφος και ο ηθοπλαστικς διδακτισμς. τα «Xελιδνια» διαβάστηκαν κι αγαπήθηκαν πολύ. είτε ανούσιες. Ωστσο δεν παρατηρείται ανανέωση ούτε ως προς τη γραφή ούτε ως προς τη θεματική της. οι πιο πολυδιαβασμένοι συγγραφείς της παιδικής λογοτεχνίας μας. που πολλοί τον αποκαλούν «O κατ’ εξοχήν ποιητής των παιδιών». Ως ττε βρισκταν διάσπαρτο στους τμους της «Διάπλασης». Mετά το τέλος της άρχισε για την ελληνική παιδική λογοτεχνία μια νέα εποχή. Yδραίο. πως και στον 19ο αιώνα. Δεν προσπαθούσαν να στεγνώσουν τη δροσιά της παιδικής ψυχής. που αφοσιώθηκε στη συγγραφή πεζογραφημάτων για παιδιά». έγινε το 1996 απ το Eθνικ Kέντρο Bιβλίου με την επέτειο των εκατ χρνων απ το θάνατ του. Tα βιβλία της Δέλτα. 20ς αιώνας Aρκετοί λογοτέχνες. που καλούσαν στη χαρά. είναι ηθοπλαστικά. το χαρούμενο και διασκεδαστικ αυτ βιβλίο και τα ιστορικά της. Eπικρατούν πάντα. γεμάτα υπεράνθρωπους ηρωισμούς.. Στα 1889. Σταθμς στην παιδική πεζογραφία «Tα ψηλά βουνά» και ισάξια με «Tα τραγουδάκια για παιδιά» του Πάλλη. Mια ακμα έκδοση. που οι δυο μεγάλοι καημοί της ζωής της υπήρξαν η πατρίδα και το παιδί. H Aλκη Zέη τολμάει να μιλήσει για την εποχή της δικτατορίας του Mεταξά. O «Tρελαντώνης» της. Tελευταία. Mυθιστρημα το πρώτο και ποιητική συλλογή το δεύτερο. Oμως ήταν ο Γρηγριος Ξενπουλος αυτς που ταυτίστηκε μαζί της ώς το θάνατ του το 1951 και «διέπλασε» πολλές γενιές παιδιών. η παιδική λογοτεχνία συνεχίζει μιαν αργή αλλά ανοδική πορεία. γραμμένο εντελώς άσχετα με τις κρατούσες παιδαγωγικές αντιλήψεις: τα «Tραγουδάκια για παιδιά» του Aλέξανδρου Πάλλη (1851-1935). συγκίνησαν πολλές γενιές παιδιών ώς σήμερα. λέει γι’ αυτά ο Aντ. ιδιαίτερα ποιητές. αγγίζουν τις παιδικές ψυχές. ταν στις αρχές 14 H KAΘHMEPINH . Tο βιβλίο ενθουσίασε τους πάντες. Kοινωνικά θέματα δεν θίγονται. Eκανε την αρχή. γιατί είναι δοσμένα με πηγαία συγκίνηση. έχουν ήδη αρχίσει να γράφουν για παιδιά. Tα ποιήματα του Πάλλη τα χάρηκαν πολλές γενιές παιδιών γιατί αρκετά απ αυτά επί δεκαετίες ολκληρες έμπαιναν στα αναγνωστικά του Δημοτικού. το 1994. του εικοστού αιώνα παρουσιάζεται η Πηνελπη Δέλτα και λίγο αργτερα ο Zαχαρίας Παπαντωνίου.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 H Πηνελπη Δέλτα (1872–1941). Στο χρονικ διάστημα που ακολουθεί μέχρι τη δεκαετία του ’70. Oι ήρωές τους είναι χαρακτήρες αψεγάδιαστοι και στα ιστορικά της μυθιστορήματα εξαίρεται το πατριωτικ συναίσθημα. Tέσσερα χρνια μετά την έκδοση του αξιλογου αυτού βιβλίου. σε ανθολογίες και αναγνωστικά (ακμα και μεταπολεμικά). Mπενέκος. . Θα βρεθεί κανένας να τη μιμηθεί. (Πηγή: Eλληνικ Λογοτεχνικ και Iστορικ Aρχείο). που φέρνει τη φύση κοντά στο παιδί και του δίνει βασικές εμπειρίες. με θέματα βασισμένα στις καθημερινές εμπειρίες των παιδιών. τη Δημοτική. Στην εικνα το πρώτο ιστορικ τεύχος. έχουμε τώρα ανώτερης πνοής συγγραφέα. Ωσπου το 1963 παρουσιάζεται το «Kαπλάνι της βιτρίνας».

η μαγεία που διαποτίζει σιγά σιγά τους νεαρούς ήρωες της ιστορίας ισοδυναμεί με τη λυτρωτική δύναμη της Φύσης.S.H KAΘHMEPINH 15 . αμετάφραστων μέχρι στιγμής. στις HΠA απ μια ετήσια παραγωγή βιβλίων για παιδιά που ανέρχεται στους 5. μάλιστα πως αυτές ορίζονται απ τη νετερη θεωρία και κριτική της παιδικής λογοτεχνίας. τι τα διδάγματα υπάρχουν έμμεσα. Bάση της δικής μου προσέγγισης είναι να δείξω με ποιους τρπους συνέβαλε το μεταφρασμένο βιβλίο στην ανάδειξη αφηγηματικών και υφολογικών στοιχείων που ορίζουν τις αισθητικές κυρίως διαστάσεις του βιβλίου για παιδιά στην Eλλάδα. τολμηρές αναζητήσεις Tης Mένης Kανατσούλη Eπίκουρης καθηγήτριας Παιδαγωγικού Tμήματος Δημοτικής Eκπαίδευσης A. Baum. White το θεωρούμε ένα προχωρημένο ανάγνωσμα που.Π. οι οποίες –κυρίως λγω της ισχύος της γλώσσας του πρωτοτύπου– έχουν καταστεί κυρίαρχες ή περιφερειακές στο συνολικ σώμα της παιδικής λογοτεχνίας. Στη χώρα μας το ξένο παιδικ βιβλίο δεν έχει την ήσσονα θέση που κατέχει σε άλλες χώρες. H επιμονή των εκδοτών σε ήδη γνωστά κλασικά κείμενα ή η αναζήτηση άλλων.A. Tο ξένο παιδικ βιβλίο εξακολουθεί να καταλαμβάνει στην Eλλάδα πρωτεύουσα ή τουλάχιστον ισοδύναμη θέση σε σχέση με το ελληνικ: η ελληνική παιδική λογοτεχνία. παραμένει πάντα σύγχρονο. Milne ή Tο χρονικ της Nάρνια του C. Barrie ή Tο θαυμάσιο μάγο του Oζ του L. παρά την άνοδο των τελευταίων χρνων. Για παράδειγμα. δίνει νέα τροπή στη συζήτηση περί κλασικής λογοτεχνίας. αποδίδοντας έτσι στο βιβλίο ένα βαθύ. κι έτσι. Kείμενα που με τη συμβολική. οφείλουν οι ιδέες να υποτάσσονται στη λογοτεχνικτητα. Eίναι ένα παραμύθι που ταυτχρονα εμπεριέχει θαυμάσια και κυρίως χωρίς διδακτισμ μαθήματα ζωολογίας· ένα παραμύθι χωρίς happy end με χαρακτήρες χι στερεοτυπικούς.. Oχι για να επιβεβαιώσει την a priori λογοτεχνική της αξία. Oι διασκεδαστικές ιστορίες του ήρωά μας ξεκινάνε απ τη στιγμή που ο αρκούδος Eδουάρδος είπε πως θα του άρεσε πολύ να έχει ένα ασυνήθιστο νομα.. είναι ένας υπ διαμρφωση τρπος γραφής που έχει να διδαχθεί ακμη πολλά απ την υφολογική ποικιλτητα και τον θεματικ πλούτο της ξένης. Tο δίκτυ της Kαρλτας του E. υπονομεύοντας τις βασικτερες συμβάσεις γραφής των παιδικών βιβλίων. Burnett. θα σχολίαζα τι ακμη και τσο πολυμεταφρασμένα βιβλία μπορούν να δοθούν σε εκδοχές που προσδίδουν καινούργια νοήΣυνέχεια στην 16η σελίδα KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . Carroll ή τον Πίτερ Παν του J. τι εν τέλει. H. αλλά έμμεσο οικολογικ μήνυμα. μνο καμιά εκατοστή αφορούν βιβλία ξένα. εφ- H διαδρομή μιας παρέας παιδιών που πρέπει να προστατέψουν τη φλγα της παράξενης και ιερής δάδας του τπου τους γίνεται στην πραγματικτητα το οδοιπορικ σε μια παραμυθιακή περιγραφή της αρχαίας Eλλάδας. υπαινικτική τους γλώσσα δίνουν διαχρονικτητα στα νοήματα και κυρίως υποδεικνύουν τι στην καλή λογοτεχνία τα μηνύματα αναφύονται διακριτικά. σον μιλάμε για λογοτεχνία.F.Tο ξένο παιδικ βιβλίο Kλασικά έργα. ενώ για την Aλίκη του L. «γεννήθηκε» η –Γουίννυ– ο – Πουφ. Tον κυριτερο γκο των μεταφρασμένων βιβλίων κατέχουν τα βιβλία που χαρακτηρίζουμε ως κλασικά. ανοικτ σε αναγνώσεις.M. αλλά γιατί υποδεικνύει κείμενα που στην πλειοντητά τους αξιοποιούν στο έπακρο τις δυναττητες της λογοτεχνικής γλώσσας. στον Mυστικ κήπο της F. Mιας μαγείας «που σπρώχνει και τραβάει και δημιουργεί πράγματα απ το τίποτα».000 τίτλους. Kατά τον ίδιο τρπο H Γουίνι ο Πουφ του A. μιας και τα νοήματά του μπορεί να είναι η αξία της φιλίας έως το μυστήριο της ζωής και του θανάτου. Για παράδειγμα. Lewis ανοίγουν νέους δρμους στην ανάγνωση. H ANAΦOPA στο ξένο παιδικ βιβλίο στην Eλλάδα μπορεί να γίνει απ πολλές οπτικές γωνίες: μπορεί να ξεκινήσει απ την πισττητα ή χι της μετάφρασης στο πρωττυπο κείμενο· ή να θέσει ερωτήματα για την εγκυρτητα ή αντίθετα την αναγκαιτητα των διασκευαστικών αναπροσαρμογών· ή να προχωρήσει σε ζητήματα αναφορικά με τον εθνικ χαρακτήρα της λογοτεχνίας για παιδιά· ή να μιλήσει για κατηγορίες παιδικής λογοτεχνίας. λο δικ του. σύγχρονη θεματολογία. H ιστορία των τριών παιδιών που μπλέκονται μέσα στο μυστικ κήπο είναι πάνω απ’ λα μια ιστορία μαγείας.Θ.

καθώς συνδέεται αναπφευκτα με την επιταγή της ευαισθητοποίησης των αναγνωστών. είναι γραμμένο σε αμείλικτο.Συνέχεια απ την 15η σελίδα ματα στο αρχικ κείμενο. το θαυμάσιο Wind in the Willows του K.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 τητα. Browne. αλλά μέσα απ τις σύγχρονες κοινωνικές αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις. τα λίμερικ του E. ενώ H Δάδα της T. στην πολύ ιδιωματική χρήση της γλώσσας τους. δίνει νέες αφορμές στην ανάγνωση ενς τσο αλληγορικού και πολύμορφου κειμένου. MacDonald ίσως δεν είναι άσχετη με το μεταφυσικ στοιχείο που υπάρχει στα παραμύθια του –στοιχείο που το θεωρούμε ακμη ξένο στο μικρ παιδί–. Aγγέλου είναι μια γροθιά στο στομάχι.E. Oυλς ανασταίνει συμβολικά την αρχαία Eλλάδα και στο σκηνικ αυτ εμβάλλει την ιστορία μιας συναρπαστικής αναζήτησης. Tο Eίμαι το τυρί του Cormier με την εναλλαγή δυο τρπων αφήγησης. Γκάλικο είναι μια ευαίσθητη ιστορία έρωτα που θεμελιώνεται στη βάση της διαφορετικτητας και κυρίως της κοινωνικής απομνωσης. βιβλία που συνήθως τα κατατάσσουν στην εφηβική λογοτεχνία έχουν δώσει εξαιρετικά καινοτμες κατευθύνσεις στο παιδικ και νεανικ βιβλίο. Mπέρτζες μιλάει για τον κίνδυνο εξαφάνισης του τελευταίου λύκου στην Aγγλία· με τη χρήση ενς αφηγητή που μετατοπίζεται εύκολα. ίσως για το ακατανητο και το δυσκολομετάφραστο του γλωσσικού παιχνι- . H πολυπολιτισμική λογοτεχνία που έχει ως βάση τη διαφορετικ- 16 H KAΘHMEPINH . Mια τέτοια θεματολογία. της πρωτοπρσωπης και της τριτοπρσωπης. δίνοντας μως πρώτιστη σημασία στις λογοτεχνικές ποιτητες. δηλαδή αυτή που διαμορφώθηκε απ τη δεκαετία του ’70 και μετά. είναι λίγο γνωστή στην Eλλάδα και ίσως αυτ οφείλεται. Σε μια εκπληκτική έκδοση της Aλίκης (Παπαδπουλος). Tο βιβλίο είναι απ τα ελάχιστα παιδικά Aποδσεις της Aλίκης στην ελληνική γλώσσα υπάρχουν πολλές. Grahame ίσως γιατί απεικονίζει έναν κσμο ζώων μνον αντρικού φύλου.λπ. έργο του εξαιρετικού A. Bιβλίο στρατευμένο. για συγγραφείς πως η Aφροαμερικανίδα V. Tο ξεχωριστ της έκδοσης αυτής είναι η εκπληκτική της εικονογράφηση. έτσι που μέσα απ’ αυτήν το κλασικ πια κείμενο να φωτίζεται με νέα νοήματα. Eξάλλου. Eπίκαιρη θεματολογία H νετερη λογοτεχνία για παιδιά. Hamilton. Tο Ξέρω γιατί κελαηδάει το πουλί στο κλουβί της M. Στην απέραντη παραγωγή της ξένης λογοτεχνίας μπορούμε παρ’ λα αυτά να απομονώσουμε έργα που επεξεργάζονται θέματα επίκαιρα. πως αυτές μορφοποιούνται χι πια σε λαϊκές παραδσεις και παραμύθια. H αγριχηνα του Π. H απουσία κλασικών συγγραφέων πως ο G. ενώ Oι χαρταετοί της νύχτας της M. Kερ μιλούν για μορφές σεξουαλικτητας και γι’ αυτή της ομοφυλοφιλίας. γιατί κάποιοι απ τους σημαντικτερους και πολυβραβευμένους ξένους συγγραφείς μένουν ακμη άγνωστοι στο ελληνικ κοι- ν. προωθεί ιδιαίτερα μια θεματολογία που προάγει ζητήματα της επικαιρτητας: το οικολογικ. μιας και η ηρωίδα αυτοβιογραφείται. αναπαρασταίνει το ψυχροπολεμικ κλίμα που θα οδηγήσει τον νεαρ ήρωα στην παραφροσύνη. με το σκεπτικ να μη δίνεται έμφαση στην «ιδιαιτερτητα». H κραυγή του λύκου του M. η σουρεαλιστική εικονογράφηση. κατά των φυλετικών διακρίσεων και της σεξουαλικής κακοποίησης της γυναίκας. έχει ως αποτέλεσμα οι ιδέες που υποστηρίζονται να δίνονται συνήθως εξφθαλμα και χωρίς την απαραίτητη μεταλλαγή τους σε λγο λογοτεχνικ. παίρνει υπσταση η αγωνία του λύκου για την επιβίωσή του και κυρίως για την ταυτοποίησή του. για το γυναικείο φύλο. Πάντως είναι ένα ενδιαφέρον ερώτημα. ώστε να ταυτισθεί εν τέλει με το ζώο. για να οδηγήσει εν τέλει στην κατανηση και την εξοικείωση με το διαφορετικ. μεταφρασμένα στην ελληνική που θίγουν τέτοια θέματα και προπάντων ανοίγουν δρμους σε μια λογοτεχνία που προβάλλει τις πολιτισμικές ιδιαιτερτητες. τις φυλετικές διακρίσεις. αγανακτισμένο λγο. Π. το έιτζ κ. αλλά στην κανονικτητα της γενικτερης συμπεριφοράς. H πρωτοπρσωπη αφήγηση κάνει εμφανή τη συναισθηματική φρτιση και υπάρχει κάθε δικαιολογία γι’ αυτ. Lear.

με σώμα σακατεμένο και ψυχή γεμάτη τρυφερτητα και ένα μικρ κοριτσάκι. ο κειμενικς και ο εικονικς. M. αλλά αντίθετα τι είναι γεμάτη έντονα βιώματα. Art & Story. Tελικά. Πηγές: 1. Θα καταφέρει προπάντων να κατανοήσει την πραγματική του φύση. Highsmith Press. Brodie). 2. Sendak.S. τη λυκίσια του φύση. δημιουργούνται ουσιαστικά δύο τρποι αφήγησης της ιστορίας. του ανορθδοξα χαρακτηριστικά. χι αναγκαστικά ταυτσημοι. The Role of Illustration in Multicultural Literature for Youth (επιμέλεια A.L. η K. εικονογράφος και συγγραφέας αιρετικς. συμπληρωματικοί μως μεταξύ τους. Nikolajeva: «Children’s Literature Comes of Age». αλλά να έχουμε καινούργια μάτια». το πιο σημαντικ κέρδος απ τη διαρκή επαφή με την ξένη παιδική λογοτεχνία βρίσκεται σ’ αυτήν ακριβώς τη διακίνηση απ- ψεων και στη συνεχή συναλλαγή μαζί τους. που μπρεσε να δει την ομορφιά πίσω απ την αποκρουστική του ψη. O Sendak και άλλοι εικονογράφοι προκάλεσαν εξάλλου μια πραγματική επανάσταση και στο εικονογραφημένο βιβλίο: απ βιβλίο που σχολίαζε εικονικά κάποιες μνο σκηνές της ιστορίας –πως εξακολουθεί να είναι τέτοιο το ελληνικ εικονογραφημένο βιβλίο– το προάγουν σε βιβλίο που αφηγείται με εικνες· έτσι. πως ένα γουρούνι και μια αράχνη.H KAΘHMEPINH 17 . ίσως γιατί τλμησαν να θίξουν μέσα απ τη λογοτεχνία για παιδιά θέματα που κρίθηκαν απαγορευμένα. Paterson και η J. New York & London 1996. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 .Mια περίεργη ιστορία αγάπης ανάμεσα σε μια πληγωμένη αγριχηνα. ταν δεν υπάρχει κανείς μοις του για να του το δείξει. Bραβευμένος με το βραβείο Andersen. μάλλον γιατί δεν πιστεύει τι η παιδική ηλικία είναι ένας τπος αθωτητας. Oμως το πιο εντυπωσιακ παράδειγμα απουσίας ξένου συγγραφέα είναι αυτ του M. άλλοτε μεταμορφώνοντάς το σε μικρ τερατάκι και άλλοτε απεικονίζοντάς το ολγυμνο. διού. Manna & C. Garland Publishing. Kαι πως είπε και ο Proust: «Tο πραγματικ ταξίδι της ανακάλυψης δεν σημαίνει να βρούμε καινούργιους τπους. απ τις νετερες. Wisconsin 1997. μπορεί να υπάρξει κάποτε μια τσο αληθινή φιλία. τι είναι «μια χώρα μεγάλη και τρομακτική και απολίτιστη». έναν μοναχικ άνθρωπο. Blume. Kαι μως! Aκμη και ανάμεσα σε τσο διαφορετικά πλάσματα. ανατρέπει με το έργο του μερικά απ τα βασικτερα χαρακτηριστικά του παιδικού βιβλίου· τολμά να αποδώσει στο παιδί–ήρωά Θα τα καταφέρει άραγε ο τελευταίος λύκος στην Aγγλία –ένα τσο δα μικρ κουτάβι– να γλιτώσει το ξέφρενο κυνηγητ που του έχει στήσει ο κυνηγς.

συγγραφικ (δημιουργικ γράψιμο) με αφορμή το βιβλίο. σο διαρκεί. λοιπν. θα πρέπει να είναι παιγνιώδους χαρακτήρα.παιδικού λογοτεχνικού βιβλίου. δε. που ζει στιγμές φανταστικής ζωής που. Δηλαδή. να αναπτύσσουν τη δημιουργική του φαντασία να συνδέουν τα προσωπικά του βιώματα με τα μυθοπλαστικά γεγοντα. πεζά και οπωσδήποτε τα ποιητικά. H λογοτεχνία. είναι τι και φέτος στην εξεταστέα ύλη διαγωνισμού για διορισμ στην A/βάθμια Eκπαίδευση. που συντελείται η 18 H KAΘHMEPINH . να ευαισθητοποιούν τον μαθητή σε κοινωνικά. Eίναι αναπσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής. μορφωτικ. μάθημα που δεν χρειάζεται να αξιολογείται απ το δάσκαλο. δεν μπορεί να επιτευχθεί. πως λα τα άλλα. αναφερμενο στο σκοπ του Aνθολογίου. πολιτισμικ και οικονομικ επίπεδο των μελών της οικογένειας. ιστορικά θέματα. αυτής της επαφής και γνωριμίας εξαρτάται απ πολλούς παράγοντες πως είναι το κοινωνικ. αφού καταναλώνεται στην υλοποίηση του προγράμματος. 9). βιβλιοθηκάριος) που θα συνεργάζεται με τους εκπαιδευτικούς και θα βοηθά στη δημιουργία φιλαναγνωστικού κλίματος. δεν θα πρέπει να συνοδεύονται απ γλωσσικές ασκήσεις. θα λέγαμε. Πργρ. Παρά το γεγονς τι η καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας σχετίζεται άμεσα με τον ελεύθερο χρνο. Eίναι γεγονς τι το παιδί έρχεται σε επαφή με το βιβλίο απ την προσχολική ηλικία μέσα στους κλπους της οικογένειας. το λυπηρ. μακριά απ το χώρο του σχολείου.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 ουσιαστική σχέση του παιδιού με το βιβλίο χι μνο το σχολικ. Σύμφωνα με το αναλυτικ πργραμμα η επαφή του παιδιού με τη λογοτεχνία συντελείται μέσα απ 10-12 κείμενα του Aνθολογίου το χρνο. η λογοτεχνία συντελεί ουσιαστικά και σχεδν αποκλειστικά στην εκμάθηση της γλώσσας και μπορεί να συμβάλει στη διαμρφωση του χαρακτήρα των παιδιών. καλλιεργούν το νου και τη φαντασία του και το ωριμάζουν ψυχοπνευματικά και κοινωνικά. H βιβλιοθήκη μπορεί να είναι ο χώρος που θα γίνονται εκδηλώσεις των παιδιών σχετικές με το βιβλίο. η λογοτεχνία δεν είναι παρά anquilla linguae και αποσιωπάται ή αγνοείται εντελώς η προσφορά της στην αισθητική καλλιέργεια του παιδιού. περισστερους φιλαναγνώστες. είναι ο προνομιακς χώρος. σο γίνεται. τι ασφυκτιά και συνθλίβεται κάτω απ το βάρος της ολοκλήρωσης της διδακτέας ύλης. Για να είναι αποτελεσματικ το σχολείο στον τομέα αυτ θα πρέπει να υπάρξει ριζική αναδιάρθρωση και ανανέωση του Aναλυτικού Προγράμματος. σε αντίθεση με τα κείμενα που συμπεριλαμβάνονται στα βιβλία H γλώσσα μου. σ. Προσφέρουν στοιχεία αρμονίας και αποτελούν σαγηνευτικές ενασχολήσεις. Φυσικά. Θα μας απασχολήσει το θέμα ως προς την A/βάθμια εκπαίδευση. Στα χρνια που διαρκεί η A/βάθμια εκπαίδευση πρέπει να δημιουργήσουμε. Oμως αυτς ο στχος. αλλά απ δραστηριτητες παιγχνιώδους χαρακτήρα που θα εξοικειώνουν το παιδί με την αισθητική αξία των κειμένων και θα προκαλούν το ενδιαφέρον για την ανάγνωση ολοκληρωμένων λογοτεχνικών έργων. Tον ίδιο περίπου στχο προσδιορίζει το Aν. Oι δραστηριτητες. OEΔB. στην ευαισθητοποίηση και στον προβληματισμ του σε θέματα που το αφορούν άμεσα. φαίνεται περισστερο αληθινή απ την πραγματική. αξιλογα δείγματα νεοελληνικού λγου. Oύτε καν η ώρα της Σχολικής Zωής διατίθεται –παρά μνο απ φωτισμένους δασκάλους– για την εξοικείωση του παιδιού με το παιδικ βιβλίο. μουσικ.Mε συντροφιά την καλή λογοτεχνία O ρλος του σχολείου στη σχέση του παιδιού με το «εξωσχολικ» βιβλίο Tης Aντας Kατσίκη-Γκίβαλου Kαθηγήτριας Eλληνικής Φιλολογίας Πανεπιστημίου Aθηνών AN ΘEΛHΣOYME να προσεγγίσουμε τη σχέση μεταξύ παιδικού λογοτεχνικού βιβλίου και εκπαίδευσης θα διαπιστώσουμε τι δεν υφίσταται τέτοια σχέση ούτε σε ουσιαστικ αλλά ούτε σε τυπικ επίπεδο. να απολαμβάνει την ανάγνωση και να δημιουργεί υλικ εικαστικ. H ποιτητα μως. Aρκετά κείμενα των βιβλίων H Γλώσσα μου. στο Λονδίνο του 1919. με την καθοδήγηση του εμψυχωτή δασκάλου. αλλά και το εξωσχολικ και εκεί καλλιεργείται το κλίμα φιλαναγνωσίας. τα μνα που δεν συνοδεύονται απ γλωσσικές γραμματοσυντακτικές ασκήσεις. H προσέγγιση του παιδικού βιβλίου πρέπει να διαπνέεται και να διαχέει το πνεύμα του παιχνιδιού γιατί παιχνίδι και λογοτεχνικ διάβασμα έχουν κοινά χαρακτηριστικά. Kίνητρα Πέρα απ τη δυναττητα επεξεργασίας ενς παιδικού βιβλίου στο . 1987). σύμφωνα με το υπάρχον Aναλυτικ Πργραμμα πολύ περιορισμένος αν χι ανύπαρκτος. έτσι που να τα χαίρονται και να τα αγαπήσουν. Σύμφωνα με το σκεπτικ των συντακτών του αναλυτικού προγράμματος πως αυτ διατυπώνεται εκεί (βλ. Tο παιδί διαβάζοντας το βιβλιο θα πρέπει να χαίρεται. αυτονητη προϋπθεση είναι η ύπαρξη και λειτουργία μιας καλά ενημερωμένης βιβλιοθήκης στο σχολείο με προσωπικ ειδικά εκπαιδευμένο (βιβλιοθηκονμος. Παράλληλα με την καθημερινή ενασχληση με λογοτεχνικά κείμενα στο πλαίσιο του μαθήματος της Γλώσσας θα πρέπει να καθιερωθεί ένα δίωρο την εβδομάδα ελεύθερης ανάγνωσης κατά το οποίο θα μπορούν τα παιδιά. Θα πρέπει να διαχωρισθεί η διδασκαλία της γλώσσας απ τη διδα- σκαλία της λογοτεχνίας. διά βίου φίλους των βιβλίων. Tο αναλυτικ πργραμμα του Δημοτικού στη διάρκεια του οποίου θα έπρεπε να καλλιεργείται η φιλαναγνωσία δεν αναφέρεται καθλου στη σχέση μαθητών . Σε λες τις βαθμίδες της Γενικής Eκπαίδευσης η επαφή των παιδιών με τη λογοτεχνία γίνεται μέσα απ τα Aνθολγια στο Δημοτικ ή τα Kείμενα Nεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Γυμνάσιο και το Λύκειο. αναλυτικά προγράμματα Δημοτικού Σχολείου. για να φτάσουν να αποζητούν απ μνα τους τη συντροφιά του καλού λογοτεχνικού βιβλίου» (Aν. κατανηση των νμων και ορίων της γλώσσας και τη διαμρφωση της προσωπικτητας». κυρίως για μαθητές που δεν έχουν προδιάθεση για διάβασμα. να διαβάσουν και να επεξεργασθούν στο σύνολ τους. O ελεύθερος σχολικς χρνος είναι. την εξωραΐζουν και τη διευρύνουν. 1987. H μικρτερή της προσφορά –γι’ αυτ αναγράφεται ως τελευταίος σκοπς του γλωσσικού μαθήματος– είναι η ευαισθητοποίηση των παιδιών «απέναντι στα λογοτεχνικά κείμενα. αυτή είναι αδύνατη. ένα ή περισστερα παιδικά λογοτεχνικά βιβλία. Aποτελούν και τα δύο μια εκούσια δραστηριτητα. να κινούν την ευρηματικτητά του.) ρεύνηση της αναγνωστικής ικαντητας. η λογοτεχνία –πως αναφέρει η υπουργική απφαση– αποτελεί την τελευταία εντητα του μαθήματος της γλώσσας με περιεχμενο τη σημασία της λογοτεχνίας «στη διε- H καλά οργανωμένη σχολική βιβλιοθήκη με έναν ειδικά εκπαιδευμένο βιβλιοθηκάριο προωθεί την υπθεση της φιλαναγνωσίας δίνοντας στο παιδί την ευκαιρία να χαρεί το διάβασμα βιβλίων που επιλέγει μνο του σε ένα χώρο ευχάριστο και δημιουργικ (το περίφημο πστερ της Jessie Willcox Smith για την Eβδομάδα του Παιδικού Bιβλίου. OEΔB. μεταφέρουν το παιδί σε μια άλλη πραγματικτητα. Aναγκαιτητα αναδιάρθρωσης και ανανέωσης Tο σχολείο μως. Προγρ. μέσα απ τις οποίες θα πλησιάσει και θα κατανοήσει το παιδικ λογοτεχνικ βιβλίο το παιδί. έστω και τελευταίος. αφού στο Aναλυτικ Πργραμμα δεν προβλέπεται ώρα διδασκαλίας της Λογοτεχνίας.

Eκτς μως απ τις ώρες που θα προβλέπει το Aναλυτικ Πργραμμα για την επαφή των μαθητών με τη λογοτεχνία και το παιδικ βιβλίο στο πλαίσιο του μαθήματος της Γλώσσας. των εποχών που θέμα τους είναι παιδιά που διαβάζουν: το παιδί διαβάζει μνο του. Θρησκευτικά. Eικαστικά) με αφορμή θέματα που θίγονται στα μαθήματα γνώσεων. Wrankmore. O διάκοσμος.Tο εξώφυλλο του διάσημου αγγλικού παιδικού περιοδικού «The Infant’s Magazine». σε πλήρη ηρεμία. σχολείο θα μπορούν να δίνονται κίνητρα για ανάγνωση βιβλίων και στο σπίτι. 1844 – Συλλογή Kώστα Σπανού). ιστορία. Σκηνές σαν αυτή θα πρέπει να λείπουν απ το προσωπικ ρεπερτριο των παιδιών («O νεαρς καταστροφέας». επιστημονική φαντασία. Mουσική. Tο σύγχρονο παιδικ βιβλίο. φαίνεται. θα μπορούν να δημιουργηθούν λέσχες βιβλίου. Xαλκογραφία του C. είναι το καταλληλτερο μέσο για την αισθητική και τη γενικτερη καλλιέργεια και την ψυχοπνευματική του ωρίμαση. Aυτές ακριβώς οι σκέψεις μας οδηγούν στο συμπέρασμα τι η λογοτεχνία θα πρέπει να βρει τη θέση της σε μια σύγχρονη εκπαιδευτική διαδικασία που δεν θα επιδιώκει να προσφέρει ένα άθροισμα γνώσεων αλλά να καλλιεργήσει στο παιδί μια ευρύτερη γνωσιο–αισθητική ικαντητα. μια παραδοσιακή πρακτική σε παγκσμια κλίμακα. τυπικς για τους εικονογράφους λων. Eίναι μως ένας τρπος που δεν ευνοεί την ανάπτυξη της φιλαναγνωσίας. θα διαβάζουν βιβλία στο σπίτι και στο τέλος κάθε τριμήνου θα συζητούν στο σχολείο για θέματα που προκύπτουν απ την ανάγνωση του βιβλίου. H ελεύθερη ανάγνωση του παιδικού λογοτεχνικού βιβλίου είναι το μνο αντίδοτο. που αναφέρεται.τι αφορά τη λογοτεχνία. μάλιστα. με γλώσσα καλλιεργημένη αλλά ανεπιτήδευτη και πολλές φορές καθημερινή. σ’ . Aντίγραφο γερμανικής ξυλογραφίας. Eνα προοδευτικ σύστημα χρήσης του εξωσχολικού βιβλίου στη βιβλιοθήκη του σχολείου και η συμβολή της οικογένειας στην προέκτασή του στο σπίτι δημιουργεί διά βίου θερμές σχέσεις παιδιού και βιβλίου. Γεωγραφία. Mελέτη περιβάλλο- ντος.ά. θεμέλιο για την αυριανή του ζωή και προδο. Eτσι. 1881).). θα πρέπει το Aναλυτικ Πργραμμα να προτείνει τη διεπιστημονική προσέγγιση της γνώσης. απ τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού θα μπορεί το παιδί να έρχεται σε επαφή με το λογοτεχνικ βιβλίο και σ’ άλλα μαθήματα (Iστορία. Π. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . σ’ λα τα θέματα που απασχολούν το σημεριν παιδί.τι μας περιβάλλει.χ.H KAΘHMEPINH 19 . πεζογραφία (περιπέτεια. Eτσι θα συνειδητοποιήσει ο μαθητής τι η λογοτεχνία δεν είναι κάτι ξένο και απμακρο αλλά τι σχετίζεται άμεσα μ’ . του 1867. κ. περιστοιχιζμενο απ τα παιχνίδια του (χαρακτικ του Παναγιώτη Πολυχρνη που δημοσιεύτηκε στη «Διάπλαση των Παίδων» και απ ’κει στο βιβλίο του Aριστοτέλη Kουρτίδη «Παιδικαί Σελίδες». σατιρίζει τον πειθαναγκαστικ τρπο ανάγνωσης του βιβλίου. οικολογία. Mαθηματικά. Tα παιδιά χωρισμένα σε ομάδες ανάλογα με τα αναγνωστικά τους ενδιαφέροντα ποίηση.

τα εξωτικά. και απ τις σελίδες του παιδικού περιοδικού τύπου. παραλλαγές. αλλά και σκηνών που θα μπορούσαν να θεωρηθούν επιβλαβείς για την «τρυφερή» ηλικία. Γνιμες αφετηρίες O Δουμάς. που αρχικά προοριζταν για το ενήλικο αναγνωστικ κοιν. Tα ιπποτικά μυθιστορήματα. Aπ την ίδια περιοχή της κλασικής παράδοσης. Tους κατανοητούς. Δεν φαντάστηκε πως λα τα άλλα του θα προκαλούσαν το μεγάλο και συνεχές ενδιαφέρον των μικρών αναγνωστών. υπήρξαν γνιμες αφετηρίες μετάπλασης. στο οποίο είχε πλέον αναγνωριστεί το δικαίωμα να τέρπεται διδασκμενο. ανταποκρίθηκαν απ νωρίς στις ψυχαγωγικές ανάγκες της παιδικής ηλικίας και στις λογοτεχνικές απαιτήσεις της. αφού κατέκτησε πρώτα το ενήλικο κοιν. μυθιστρημα περιπετειών. για δύο τουλάχιστον αιώνες. οι δοκιμασίες του μοναχικού ήρωα και ο αγώνας για επιβίωση έγιναν ορισμένα απ τα συστατικά στοιχεία του έργου που εξασφάλισαν τη διαχρονική επιτυχία του μεταξύ των παιδιών και των νέων και οδήγησαν στην εμφάνιση μιας πολυάριθμης σειράς απ «ροβινσωνιάδες». Tα κίνητρα της οικειοποίησης αυτής υπήρξαν διαφορετικά και υπαγορεύτηκαν απ τη φύση του κάθε έργου. εύληπτους και ευχάριστους Mύθους του Aισώπου υποδεικνύουν ως κατάλληλο παιδικ βιβλίο σημαντικοί εκπρσωποι της φιλοσοφικής και παιδαγωγικής σκέψης. Διασκευασμένα επεισδια απ τον Δον Kιχώτη. συντομευμένη και διασκευασμένη με διάφορες μορφές. συμπεριλαμβανομένης και της δικής μας. Tην ειδική χρήση του έργου συμπληρώνει η παιδαγωγική σκοπιμτητα της εικονογράφησης: «Aν ο Aίσωπος περιέχει εικνες.ά. Mε την ιδιτητα ιστοριών που μπορούν να χαροποιήσουν και να διδάξουν το παιδί. ο Φιλπονος Pοβινσώνας κ. θα εμφανισθεί. O συγγραφέας των ταξιδιών του μεγάλου αυτού μυθιστορηματικού ήρωα δεν είχε υπολογίσει πως το βιβλίο του επρκειτο να εγκατασταθεί στις προτιμήσεις και των δεύτερων. την Παναγία των Παρισίων. που θα αποτελέσει ένα χα- . αποτέλεσε ανάγνωσμα των παιδιών πολύ πριν εμφανιστούν τα έργα της παιδικής λογοτεχνίας. τροφοδτησε απ τους πρώτους μήνες της έκδοσής του έως τις μέρες μας ένα πλήθος παραφράσεων. η Oδύσσεια. εκτς απ την αυτοτελή κυκλοφορία του στον λογοτεχνικ και τον εκπαιδευτικ χώρο. σε διασκευασμένη μορφή.H περιπέτεια μιας διαδοχής Bιβλία για μεγάλους και μικρούς αναγνώστες O Γκιούλιβερ ταξίδεψε σε αμέτρητες εκδσεις σ’ λον τον κσμο και διαβάστηκε απ μεγάλους και μικρούς. τα περιπετειώδη και τα ιστορικά μυθιστορήματα. αναζητά και διεκδικεί την ψυχαγωγική της διάσταση με την οικειοποίηση έργων γραμμένων για μεγάλους. ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζουν εθνικοί. καθώς και οι Bίοι του Πλουτάρχου. O μύθος του έρημου νησιού. στράφηκε και προς το παιδί. ο Eλλην. διαδθηκαν ευρύτατα και αποτέλεσαν προσφιλές έργο πολλών γενεών. πηγές έμπνευσης ή και ιδεολογικής παραποίησης. περικοπές. η παιδική λογοτεχνία στη μακρχρονη πορεία της ιστορίας και της ανάπτυξής της. Πολλά έργα εντάχθηκαν και εντάσσονται ακμη στον κορμ της παιδικής και της νεανικής λογοτεχνίας προέρχονται απ τον χώρο της λογοτεχνίας και δέχτηκαν ποικίλες μορφές ιδιοποίησης: μεταφράσεις.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 H λογοτεχνική παραγωγή. θα το διασκεδάσει περισστερο το παιδί και θα το παρακινήσει να διαβάσει». O Pοβινσών Kρούσος του Daniel Defoe. παραλλαγών και προσαρμογών στις περισστερες χώρες της Eυρώπης. δηλαδή τον διασκεδαστικ και ταυτχρονα διδακτικ χαρακτήρα τους. έγραψε και δύο βιβλία για παιδιά τα οποία δεν σταδιοδρμησαν και γρήγορα ξεχάστηκαν. OΠΩΣ είναι γνωστ. Aπ τα ίδια παιδιά που απέρριψαν τα παιδικά του! 20 H KAΘHMEPINH . ή μάλλον η ανάμνησή του. Aγαπημένα αναγνώσματα H ψυχαγωγική λογοτεχνία. αφού υπογραμμίσουν την αμφισημία τους. εικονογραφημένες αποδσεις και σύγχρονες κινηματογραφικές εκδοχές – αρκεί να θυμίσουμε τον Tελευταίο των Mοϊκανών και πιο πρσφατα. γνώρισαν ιδιαίτερη απήχηση και μετατράπηκαν σε αγαπημένα παιδικά αναγνώσματα. συγκαταλέγονται στα παιδικά αναγνώσματα και εντάσσονται σε σειρές που απευθύνονται ειδικά στο παιδικ και νεανικ αναγνωστικ κοιν. μύθοι. μετά την αφαίρεση εκτενών επεισοδίων και περιγραφών.). οι Aισώπειοι μύθοι χρησιμοποιήθηκαν ως σχολικά βιβλία σε πολλές χώρες της Eυρώπης. Pοβινσών Kρούσος. παραμύθια) και την εκπλήρωση ορισμένων προϋποθέσεων (θεωρητική γενίκευση της στοιχειώδους εκπαίδευσης). τα μυθιστορήματα του Walter Scott και του Aλεξάνδρου Δουμά). πως και τα κλασικά έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας (Δον Kιχώτης. τοπικοί και ειδικοί Pοβινσώνες (ο Eλβετς. Tης Bίκυς Πάτσιου Eπίκουρης Kαθηγήτριας στο Tμήμα Eκπαίδευσης και Aγωγής στην Προσχολική Hλικία του Πανεπιστημίου Aθηνών. βασισμένα σε γαλλικ διάμεσο. O Pοβινσώνας. πατέρας. συντμήσεις και προσαρμογές. Tα ταξίδια του Γκιούλιβερ. Tα βιβλία του έγιναν «παιδικά» πλαγίως. με την πληθώρα των προσώπων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως πρτυπα. με το θεματικ μοτίβο της περιπλάνησης. O Kμης Mοντεχρίστος αγαπήθηκε απ τα παιδιά αμέσως. ο Nορβηγς. μετά την κυριαρχία του διδακτισμού με παιδαγωγικ ή ηθικ προσανατολισμ και περιεχμενο (σχολικά εγχειρίδια.

οι παραδοσιακές διακρίσεις μεταξύ της λογοτεχνίας των ενηλίκων και της παιδικής λογοτεχνίας μοιάζουν σχολαστικές και τουλάχιστον μετέωρες. την εισδοχή του θαυμασμού και την αναστροφή του πραγματικού κσμου. πως Oι τρεις σωματοφύλακες. Mε την εγκατάλειψη της πολιτικής σάτιρας. τα έργα του Δουμά. μαθαίνοντας ταυτχρονα και κεφάλαια της γαλλικής ιστορίας. Kαι είχαν τέτοια επίδραση σ’ εμάς. αποτελούν τα έργα του Scott. στην απρσιτη σπηλιά ενς μεγάλου βράχου της παραλίας. ο άλλος Aθως. ιστορικών μυθιστορημάτων αυτή τη φορά. Aλλα παραδείγματα ιδιοποίησης. που βρισκταν στις αρχικές προθέσεις του συγγραφέα. που μοιράζει άνισα το βάρος ανάμεσα στις δύο λογοτεχνίες και μεγαλώνει την μεταξύ τους απσταση παραπέμποντας σε δύο διαφορετικά επίπεδα αναφοράς που στην ουσία συγκλίνουν. Aγαπημένος σύντροφος της παιδικής και της νεανικής ηλικίας το βιβλίο για μεγάλους και μικρούς παραμένει μια αποτελεσματική ευκαιρία ανακάλυψης του γνωστού αλλά και του άγνωστου κσμου που μας περιβάλλει και ίσως ένας πολύτιμος θησαυρς της δικής μας περασμένης (παιδικής) ζωής. τη Διάπλαση των παίδων. Στο πλαίσιο της αμοιβαιτητας. H νοερή περιπλάνηση των νεαρών αναγνωστών στο χώρο και τον χρνο επιτρέπει την απδραση απ τη μονοτονία του οικείου και του καθημερινού και αναδημιουργεί την εντύπωση μιας άλλης φανταστικής ζωής. γνώρισε μλις δη- χρνια και O κμης Mοντεχρίστος ασκούν ακμη ιδιαίτερη γοητεία με την επιτυχία ηρώων ταπεινής καταγωγής και την ένταση της αφήγησης. H πρώτη συντομευμένη έκδοση κατακτά αμέσως το παιδικ κοιν. Eτσι και έγιναν φανατικοί θαυμαστές του θυελλώδους δράσης βιβλίου. καθώς για τα παιδιά. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . στο οποίο «δοκιμάζεται και εξέρχεται νικήτρια η αρετή» και μπορεί να εκληφθεί ως μια ιδιοποίηση του Pοβινσώνα σε δεύτερο βαθμ. χι πλέον απ την πλευρά των αναγνωστών.Tα παιδιά λου του κσμου λάτρεψαν κυριολεκτικά τον Pοβινσώνα Kρούσο. για ν’ αποφύγουν τους διώκτες τους. στην ιστορία δηλαδή του γίγαντα στη χώρα των νάνων. επιβεβαιώνει την ανάγκη της άρσης μιας διάζευξης εξ ορισμού σχολικής. κυνήγια επικίνδυνα ή και περιπέτειες ιπποτικές. με την ίδια ένταση που και οι μεγάλοι έδειξαν αμέσως το ενδιαφέρον τους για το μεγάλο αυτ έργο. ώστε οικειοποιούμεθα ο καθένας το νομα ενς μυθιστορικού τύπου.H KAΘHMEPINH 21 . Gennevraye. που προσφέρουν τη δυναττητα αναβίωσης περασμένων εποχών της ιστορίας της Σκωτίας και της Aγγλίας επιστρατεύοντας τη φαντασία του αναγνώστη και βέβαια. θα δημοσιευτούν οι Mικροί Pοβινσώνες του βράχου της A. έρημα και ορφανά. το βιβλίο συνοψίστηκε κυρίως στο ταξίδι του πρωταγωνιστή στη χώρα των Λιλιπούτειων. που περισστερο τον θαύμαζε ή του ταίριαζε κατά τη γνώμη των άλλων και με τ’ νομα αυτ κι χι με το δικ του τον ωνοματίζαμε μεταξύ μας. οι νεαροί αναγνώστες ανακαλύπτουν στο έργο στοιχεία με τα οποία είναι ιδιαίτερα εξοικειωμένοι. Mε τη διαφορά τι τα παιδιά τον γνώρισαν μέσα απ τις αμέτρητες διασκευές και παραλλαγές του. με ήρωες δύο αδελφάκια. ο άλλος Aραμις κι ο τέταρτος Aρτανιάν». Aπ τους Σω- μοσιεύτηκε επιτυχία. Mετά είκοσι ματοφύλακες του Δουμά ήταν: ο ένας Πρθος. που ακολουθεί τον γοργ ρυθμ της εναλλαγής της δράσης. που εξασφαλίζουν απεριριστες δυναττητες φυγής απ τον πραγματικ κσμο. H σύντομη διαδρομή στο χώρο των βιβλίων για μεγάλους που γίνονται ερήμην των συγγραφέων τους βιβλία για μικρούς. καθώς το αρχικ θέμα μεταστρέφεται και εξυπηρετεί ηθικοπλαστικούς σκοπούς. Eνα ακμη αγγλικ κλασικ έργο. Oι Tρεις Σωματοφύλακες διαθέτουν λα εκείνα τα στοιχεία που συγκινούν και ενθουσιάζουν τους αναγνώστες λων των ηλικιών: οι μικροί βρίσκουν τις περιπέτειές τους πολύ κοντά στις δικές τους προσδοκίες. Aναφερμενος σε ένα απ τα γνωσττερα μυθιστορήματα του Δουμά. λες μαζί αποκαλούμενες «Pοβινσωνιάδες».. Tο έργο χαρακτηρίζεται ως οικογενειακ και περιπετειώδες μυθιστρημα. ο Δροσίνης χαρακτηριστικς εκπρσωπος της γενιάς του. επιστρατεύει τις αναμνήσεις του για να πιστοποιήσει και αυτς την αξία της ανάγνωσης που τρέφεται απ το αξιοπερίεργο και το εξαιρετικ: «K’ εγώ κ’ οι άλλοι συμμαθηταί μου. Στο γνωσττερο ελληνικ περιοδικ για παιδιά. αλλά των συγγραφέων που εκμεταλλεύονται την απήχησή του και ανασυνθέτουν ειδικά για τα παιδιά και τους νέους μυθιστορήματα που διατηρούν χαλαρές σχέσεις με το μακριν προβαλλμενο πρτυπ τους. που καταφεύγουν.. ρακτηριστικ παράδειγμα μετατροπής του σε ανάγνωσμα για διδακτική χρήση. των αλληλοεξαρτήσεων και των ανταλλαγών μεταξύ ειδών και έργων. προτιμούσαμε να διαβάζωμε ταξίδια σε άγνωστους τπους. Mυθιστορήματα που διαβάστηκαν με μεγάλη ευχαρίστηση απ τα παιδιά και τους νέους. Tα ταξίδια του Γκιούλιβερ του Jonathan Swift.

λέγει ο E. 1644). μας λέγει ο Eυαγγελιστής. αναπτύχθηκε αυτνομα και ανεξάρτητα απ το βιβλίο και εξελίχθηκε τελικά σε καθαρή καλλιτεχνική δημιουργία. σε σύγκριση με άλλα ζώα. Kαι ο απηχος του ελληνικού διαφωτισμού στο απφθεγμα. Eμφανίζεται δειλά στα αλφαβητάρια. H εικνα. Oι εξεικονίσεις αυτές ενεργούν χι μνο επικοινωνιακά. Eικονογράφηση και εικονογράφοι Eπικοινωνία. Mέσω αυτού του συστήματος το παιδί κωδικοποιεί και αποκωδικοποιεί τα πράγματα και τα γεγοντα και οικοδομεί τον προσωπικ του κσμο. οι συμβολιστικές αυτές λειτουργίες είναι: η γλώσσα. 1890. γύρω στα δυο του χρνια. αισθητικά. Mπενέκου Eπίτ.λπ.Oι μύθοι του Aισώπου αριθμούν τις περισστερες εκδσεις απ τα έργα της αρχαιτητας και διεκδικούν και την πλουσιτερη εικονογράφηση απ λα (απ την έκδοση Bενετίας «Aισώπου Mύθοι». Kαι χάρη σε αυτ το σύστημα ο άνθρωπος. Aναλώμασι της ιεράς των Φίλων Ξυνωρίδος. πριν τον κωδικοποιήσει σε γραφή. φυτά κ. του Iωάννου Kκκονος Σμυρναίου (εν Kωνσταντινουπλει 1817 έτει). γιατί η εικονογράφηση συνδέθηκε πολύ νωρίς με το παιδικ βιβλίο· και το εικονογραφημένο βιβλίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία για το παιδί. Kαι σα το παιδί έκανε ίσαμε τώρα στο αισθησιοκινητικ επίπεδο πρέπει 22 H KAΘHMEPINH . λοι γνωρίζουμε την ιδιαίτερη τάση που επιδεικνύει το παιδί της πρώτης ηλικίας (κυρίως ίσαμε το έβδομο έτος) να ζωγραφίζει σχεδν ακατάσχετα. που του επιτρέπουν τη σταδιακή απεξάρτηση απ την άμεση αισθητή πραγματικτητα και τις άμεσες ή ενστικτώδεις αντιδράσεις προς τους εξωτερικούς ερεθισμούς και την ανύψωσή του προς το νοητικ επίπεδο. Eίναι ένας τρπος μέσα απ τον οποίο επικοινωνεί με τον κσμο. Aν το μεταφυσικ νημα αυτής της ρήσης το μεταφέρουμε στο ιστορικ γίγνεσθαι. Πριν χαράξει κάπου τον έναρθρο λγο. αρχίζουν να διαμορφώνονται οι συμβολιστικές λειτουργίες. η νοητική εικνα. μορφασμούς. που η εικονιστική παράσταση παίζει κυρίαρχο ρλο. Πριν το ανθρώπινο ον αποκτήσει αρθρωμένο λγο. αλλά και μαθησιακά και. στην περίπτωσή μας. Γιατί το τυπωμένο βιβλίο συνδέθηκε εξαρχής με τη μάθηση και ταυτίστηκε με διδακτικές επιδιώξεις που συντελούνται πρωταρχικά στον σχολικ χώρο. να ζωγραφίζει τον κσμο με το δικ του κώδικα. κωδικοποίησης και αποκωδικοποίησης της εξωτερικής πραγματικτητας. αλλά στα ρια πάντα του ακαδημαϊσμού («Λεύκωμα Παιδικού Περιοδικού». αισθητική: η σχέση εικνας–λγου στο παιδικ βιβλίο Tου Aντώνη Π. χρειάστηκε να συγκροτήσει τη μνήμη του. στην οποία οι συμβολισμοί είναι σαφείς: H χριστιανική διδασκαλία (ο Aγγελος Kυρίου). Eτσι. να ξεκινήσουμε με την απφανση: «Eν αρχήν ην η Eικών». Aπ την άλλη μεριά γνωρίζουμε επίσης τη μαγεία και επίδραση που ασκεί η εικνα στο παιδί κάθε ηλικίας. Στις αρχές του 19ου αι. Eν Aθήναις. το σχέδιο και η αναπαραγωγική μίμηση. Σε κάποια φάση της ζωής του νηπίου. να δώσει τη δική του εκδοχή. Διδακτικές επιδιώξεις H ιστορία μως της εικονογράφησης του παιδικού βιβλίου μάς λέει τι η αισθητική του πλευρά ήταν η τελευταία στην οποία δθηκε σημασία. Πηγή: Eλληνικ Λογοτεχνικ και Iστορικ Aρχείο). ένα παραστατικ σύστημα επικοινωνίας. είναι η γλώσσα. το πρώτο παιδικ εικονογραφημένο βιβλίο ήταν καθαρά διδακτικ. H διαδικασία αυτής της φυλογε- νετικής ή ιστορικογενετικής εξέλιξης άρχισε περίπου μισ εκατομμύριο χρνια πριν..τ. απ το «Παιδαγωγς των νέων ή νέον Aλφαβητάριον». J. γνωρίζει τον κσμο και εκφράζει αυτ τον κσμο ως προσωπικ του είδωλο. αχμδ΄. ωσάν να επιχειρεί να βάλει τάξη στο χάος των εντυπώσεων και των γεγο- ντων. H ελληνική ιστορία (αρχαίος οπλίτης). Συμβούλου του Παιδαγωγικού Iνστιτούτου «EN APXH ο Λγος». Πρκειται για το περίφημο Orbis Sensualium Pictus (O ορατς κ- . Cassierer1. που του επέτρεψε να αναπτύξει εκείνες τις νοητικές λειτουργίες που εκφράζονται μέσω ενς πολύπκλοκου επίσης συμβολικού συστήματος. Kατά τον κύριο εκπρσωπο της Γενετικής Ψυχολογίας.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 να συντελεστούν πρώτα στο νοητικ επίπεδο. Mέρος αυτού του συμβολικού συστήματος. Kαι είναι απείρως σημαντικτερο να αναφέρουμε εδώ τι η τάση αυτή και οι τρποι σχηματοποίησης είναι ταυτσημοι σε λα τα παιδιά του κσμου της ίδιας ηλικίας. κινήσεις ή χειρονομίες. Iδού. η εικονογράφηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία. αποκτώντας έναν πολύπλοκο εγκέφαλο. αιγυπτιακά ιερογλυφικά. που έτσι κι αλλιώς. Φυσιογνωσία και ποικίλη διδασκαλία (ζώα. Eσωτερικοποιεί τις πράξεις του και συγκροτεί το ατομικ του σύμπαν. η τέχνη και η θρησκεία. θα πρέπει. Eν τη Σαληκάτη. Piaget. μάθηση. εκφραστικά. Για να συντελεστεί αυτ. ταν και στο βαθμ που εξεικονίζει την εξωτερική πραγματικτητα με αφαιρέσεις και σχηματοποιήσεις που βρίσκουν ευθεία αναλογία στις προσωπικές του κωδικοποιήσεις και νοηματοδοτήσεις. Σουρή επιμελημένη και τολμηρή.). Kαι ντως. ιδεογράμματα κ. H ξυλογραφία του N. θα τον σχεδιάσει σε εικονογραφήματα: συμβολικές παραστάσεις αντικειμένων. με τα δικά του σύμβολα. Oλα τα σημαινμενα αποκτούν τα σημαίνοντα (τα σύμβολά) τους στη νηση. να τον ορίσει με τα δικά του μέτρα. Kάτι ανάλογο συμβαίνει και στο οντογενετικ επίπεδο. ήχους. η εικονογράφηση σπανίζει. μαθαίνει να διαβάζει φυσικά σήματα: ίχνη άλλων ζωντανών οργανισμών. η λειτουργία που καθιστά ικανές και ενεργοποιεί λα τα άλλα συμβολικά συστήματα2. ο μύθος. προπαντς. Zει την πνευματική του διάσταση. ταν το είδος «άνθρωπος» διαφοροποιήθηκε σταδιακά απ το λοιπ ζωικ βασίλειο. Πράγμα που αποδεικνύει τη βιολογικής φύσης σημασία της εικονογραφικής γενικτερα δραστηριτητας του ανθρώπινου είδους. δεν ζει απλώς σε μια ευρύτερη πραγματικτητα. λοιπν. Στα τέλη του 19ου αι. το συμβολικ παιγνίδι. αλλά σε μια νέα διάσταση της πραγματικτητας.

Σακκάς. A. πάντα στο πνεύμα του ειδυλλιακού ρομαντισμού της εποχής και του αρχαιοελληνικού κλασικού εικαστικού ιδεώδους. Comenius. Aλφαβητάριο OEΔB.K. 1955). σχετικών με τον φυσικ κσμο. πτε εκδθηκε το πρώτο ελληνικ εικονογραφημένο βιβλίο για παιδιά δεν μας επιτρέπει να το ξέρουμε η μέχρι σήμερα έρευνα. ιδίως απ τα μέσα του δέκατου γδοου αιώνα. καθώς και θρησκευτικά και φρονηματιστικά κείμενα για τη διάπλαση του χαρακτήρα και την τνωση της εθνικής συνείδησης). OEΔB. Γιαννέλης. Eνα ακινητοποιημένο–κινούμενο σκίτσο. Δεύτερο μέρος. H Aννα του Kώστα Γραμματπουλου. τον 19ο αιώνα. Στη δεκαετία του ’70 η εικονογράφηση αποκτά ισοτιμία με το κείμενο. O προσωπικς του εικαστικς κώδικας ταυτίζεται με τους κώδικες του παιδιού («H γλώσσα μου». (I. της ελληνικής γλώσσας) και στις Xρηστομάθειες (που περιελάμβαναν ποικίλες γνώσεις. αρχίζουν να ενεργοποιούνται και οι Eλληνες διανοούμενοι και εκδτες των κοινοτήτων του εξωτερικού με έμφαση στα Aλφαβητάρια (που περιείχαν στοιχεία για την εκμάθηση. Σακκάς. 1955). H φιγούρα της γιαγιάς του Kώστα Γραμματπουλου είναι μια γιαγιά για λα τα παιδιά και λες τις εποχές (I. Aλφαβητάριο OEΔB. K. Για τη ΣT΄ Δημοτικού. ταυτχρονα στα γερμανικά και στα λατινικά. Ξέρουμε μως πως τις πρώτες και πιο συχνές εικονογραφήσεις είχαν οι εκδσεις Συνέχεια στην 24η σελίδα KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . κυρίως. Πάντως.Mια ρήξη στην παράδοση θα προέλθει απ τους ζωγράφους. Γιαννέλης. Mε τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους. H αναπαράστασή του. O Mίνως Aργυράκης σχολιάζει με τον τρπο του το κείμενο. K. H επίδραση του βιβλίου υπήρξε καταλυτική για πάνω απ μισ αιώνα· και θα δώσει ώθηση να αναπτυχθεί το εκπαιδευτικ εικονογραφημένο βιβλίο και στον τομέα της ηθικής διαπαιδαγώγησης σε λη την Eυρώπη. και κάτω απ το πνεύμα του Διαφωτισμού και του Λυτρωτισμού. Aνάλογη ήταν και η δομή και η εικονογραφική του ποιτητα: Σε κάθε αντικείμενο μάθησης αντιστοιχούσε και ανάλογη εικνα.H KAΘHMEPINH 23 . είναι η ίδια ένα φεγγάρι με τα φεγγαρίσια μάτια της. σμος σε εικνες) του J. που «κοιτάζει το φεγγάρι». θα έχουμε μια σχετική άνθηση του ε- λεύθερου και σχολικού βιβλίου με μεταφράσεις «ψυχωφελών» διηγημάτων και με σχετικά υποτυπώδη και κακτεχνη εικονογράφηση. Aυτς ο εικαστικς ακαδημαϊσμς θα επικρατήσει μέχρι και τη δεύτερη δεκαετία του εικοστού αιώνα. K. Eκείνη την εποχή. και στην επομένη την αυτονομία της. 1985). που δημοσιεύτηκε στη Nυρεμβέργη το 1657–58 και αποσκοπούσε στην απκτηση γνώσεων.

Tο πρώτο εικονογραφείται απ τον K. παρλες τις 24 H KAΘHMEPINH . για να κλείσει με ολπλευρο άνοιγμα προς την ελεύθερη προσωπική δημιουργία του καλλιτέχνη. Mυταράς. Tον έναν πλο αντιπροσώπευε ο A. M. ως κλασικ εικαστικ γεγονς. που υστερεί ακμα. Kοψίδης. φυσικά. 1905. στη νεωτερική «γραφή» του Δημήτρη Mυταρά («H γλώσσα μου». θα έλεγα. προϋποθέτει μια κοινωνία ανοιχτή προς τη συνολική προδο του πολιτισμού· που σέβεται την προσωπική παρέμβαση του δημιουργού. Σοφία Zαραμπούκα. P. πως είχε διαμορφωθεί στη Γερμανία.. υιοθετήθηκε η πρακτική κάθε βιβλίο ή. Σχολιασμένη και εικονογραφημένη βιβλιογραφική καταγραφή. οδηγεί τις εξελίξεις στην ποιτητα του παιδικού βιβλίου. πως και την παγκοσμιτητά της και τις συναφείς διαφοροποιήσεις κ. σημαντικ να αναφέρω τι. να σταθεροποιήσει την αυθεντικτητα και γνησιτητα της αισθητικής της λειτουργίας. Πιστεύω πως το επμενο βήμα είναι να «μεταλλαγεί» η εικονογράφηση. θα πειραματιστεί με διάφορες εκδοχές του νεοκλασικισμού και δειλά ανοίγματα προς τα νετερα ρεύματα της τέχνης. Aυτονητο μως είναι τι κάθε επίτευγμα περνάει μέσα απ αγώνες και σταθμούς ρήξεων. Παιδικά και νεανικά βιβλία του 19ου αιώνα. Mαλέα (Eθνικν Aριστείον Γραμμάτων και Tεχνών) και το δεύτερο βγαίνει με εικνες Π. Nτελπουλου έχουμε τώρα ένα πανραμα αυτών των εκδσεων για παραπέρα μελέτη του θέματος 3. Δημ. Mια ευτυχής σύμπτωση λων των παραγντων και προϋποθέσεων που αναφέραμε. Aνάμεσα στα βιβλία που συντάχτηκαν ττε συγκαταλέγονται και τα δύο κλασικά (που δεν χρειάζονται άλλα στοιχεία ταυττητας!): το Aλφαβητάρι με τον ήλιο. οι επικρατούσες εκάστοτε παιδευτικές αντιλήψεις και οι εκπαιδευτικές συνθήκες της εποχής. Ψαράκη. εικονογραφούσε το Aλφαβητάριο του 1955. OEΔB. Oρνεράκης. ιδιαίτερα του εκπαιδευτικού. Παπαντωνίου. Gruber – J. βέβαια. κατανοητά ή αποδεκτά πράγματα. Σημειώσεις: 1. ο ηθικοδικακτικς 19ος αιώνας μας έδωσε εμβληματικές εξεικονίσεις των αξιών της κοινωνίας. λες. Σπ. Aυτ. φως και λάμψη – λάμψη σε εκείνα τα πελώρια μάτια των παιδιών. Eνας τέτοιος πρώτος σταθμς μπορεί να θεωρηθεί η δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917. ίσως ακμη– αυτονητα. Eίναι. για να εναρμονιστούν ιδανικά η ποιτητα του κειμένου με την ποιτητα του εικαστικού του ισοδύναμου. Aλ. Xουλιαράς. με τη σειρά του. Eτσι λ. προσφέρθηκαν για το σκοπ αυτ. Kαι πρέπει να συμπέσουν οι περισστεροι τουλάχιστον απ τους αναφερθέντες παράγοντες. An Essay on Man (Yale University Press. Oσο για το ελεύθερο εξωσχολικ. εκ των υστέρων να κοιτούν τον ουραν. που χρειάζεται ειδική μελέτη. πως οι Π. Oμως σήμερα τοποθετείται κι αυτ. Xωρίς συμβιβασμούς.τι καλύτερο είχε η πατρίδα μας και απ σους. Aλλά το εκπαιδευτικ και πολιτικ κλίμα δεν θα επιτρέψει ανοίγματα και πετάγματα – μάλλον θα προωθήσει μιαν αναδίπλωση ψευτοκλασικιστική. Eκείνο πάντως που έχει σημασία είναι να δειχθεί πως η εικονογράφηση απ διδακτικ συμπλήρωμα του περιεχομένου του βιβλίου εξελίχθηκε σε καλλιτεχνική του έκφραση. Hταν φυσικ. Aυτ έγινε και με την εικονογράφηση του παιδικού βιβλίου. Xάρη στην υποδειγματική ερευνητική εργασία του K. που γίνεται. πως καθιερώθηκε. εν προκειμένω. Πάνω απ λα συνέβαλε η αντίληψη των συντακτών των βιβλίων τι: η εικονογράφηση πρέπει να αναδείξει την αισθητική της αυτοδυναμία και αυτονομία· και τι κάθε γνήσια καλλιτεχνική δημιουργία αποτελεί μια βαθύτατα παιδευτική πράξη. χωρίς αποκλεισμούς ή προδιαγραφές εκπαιδευτικής έμπνευσης. Kντογλου (1929: Δεύτερο μέρος του Aλφαβηταρίου της Συντακτικής Eπιτροπής και το Aναγνωστικν καθαρευούσης E΄ δημοτικού του Δημοσ. το ελεύθερο σχέδιο. κάθε τεύχος βιβλίου να εικονογραφείται απ διαφορετικ καταξιωμένο ζωγράφο. ιστορία. Bαλασάκης. που: Oι συγγραφείς αναζητούν τους καλλιτέχνες. προκάλεσαν αρνητικές αντιδράσεις ή και τη χλεύη των εκπαιδευτικών. Προς την καλλιτεχνική έκφραση Aποφασιστικής σημασίας παράγοντες είναι. Essential Piaget (Basic Books. που υπκειται σε ποικίλες επιδράσεις και περιορισμούς. Eνδεικτικά και μνο θα αναφέρω πως μνο για τα βιβλία «H Γλώσσα μου» (παλιά: Aναγνωστικά) συντάχθηκαν συνολικά 27 τεύχη–βιβλία και πήραν μέρος 20 καλλιτέχνες – . Tο ξάφνιασμα. Venéch. Παπαντωνίου. εν πολλοίς. 1962. Eδώ υποχωρεί ο ακαδημαϊσμς του περασμένου αιώνα και εισάγονται νέα στοιχεία: το σπάσιμο της φρμας. N. O 20ς αιώνας. Eπιστρατεύονται απ τις ομάδες εργασίας· και επιστρατεύουν το ταλέντο τους. Bώττη. η μεγάλη ρήξη. Aνδρεάδη) κ. έχει απ καιρ γράψει τη δική του λαμπρή. Πραγματικά το βιβλίο συναντά τον καλλιτέχνη του. 3.χ. Eίναι η εποχή που οι καλλιτέχνες ανακαλύπτουν το εκπαιδευτικ βιβλίο. 24). που έφερνε τις αρχές του Nέου Σχολείου στην Eλλά- «O Kαραγκιζης – αστροναύτης». εκτιμά τις τεχνικές κατακτήσεις στην εικονογραφία. H τελευταία εξέλιξη μας παραπέμπει στον έτερο παράγοντα: τις επικρατούσες αισθητικές αντιλήψεις και τις τεχνοτροπίες σε συνδυασμ με τον ρλο που αναγνωρίζεται στην τέχνη ως παράγοντα αγωγής και παιδείας. η κινητικτητα και ζωτικτητα και το χιούμορ του Z. 1995). 1997). πως και την ιδιοτυπία της κάθε ηλικίας με τις ατομικές αποκλίσεις. στα συνέδρια του 1901. δημιουργικού και ευαίσθητου στην ανθρωπιά. απαιτείται πλήρης σεβασμς στην προσωπική έκφραση του δημιουργού απ τη μια· και απ την άλλη πλατιά εξοικείωση του παιδιού με λες τις καλλιτεχνικές τεχνοτροπίες και γνωριμία με το ύφος ποικίλων καλλιτεχνών και τάσεων. 1985). (Eταιρία Eλληνικού Λογοτεχνικού και Iστορικού Aρχείου. Pούμπου και σκίτσα του Z.ά. πλάι σε άλλα… αφορεμένα βιβλία. . πως εκείνες του A.ά. Φυσικά. που δεν ήταν πάντα –και δεν είναι. ανάλογα με το ύφος τους και την τάξη. H.Συνέχεια απ την 23η σελίδα Aλφαβηταρίων και των Aισώπειων μύθων. 2. στοιχεία που συστοιχίζονται με την ψυχοπνευματική διάθεση του παιδιού. Kαι ήταν πολύ περισστεροι. σελ. Aργυράκης. κ. Πρώτο μέρος.α. Inc. Aισθητική καταξίωση H κορυφαία στιγμή της αισθητικής καταξίωσης της εικονογράφησης συντελείται στη δεκαετία του 1980. του Φ. για το σκοπ αυτ. Kαι για να υλοποιηθούν οι ροι αυτοί. Tολμά αφαιρέσεις και σχηματοποιήσεις με έμφαση σε επιλεγμένες λεπτομέρειες. Φασιανς. B. Για την ΣT΄ Δημοτικού. απ παιδιάστικη σε παιδική· και μέσα στην παιδικτητά της. δα και τον άλλο ο Z. θα σημειωθεί με την εκδοχή του K. Για πρώτη φορά στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης αγωγή και τέχνη συνέπιπταν στον ίδιο σκοπ: στη δημιουργία ολπλευρα καλλιεργημένου ατμου. Γραμματπουλου.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 παρεμβάσεις άξιων καλλιτεχνών. 1903. Παπαντωνίου. Eξειδίκευσα κάπως το θέμα της εικονογράφησης στο σχολικ ή εκπαιδευτικ βιβλίο. εξουσιάζει. ταν συντάχτηκαν τα καινούργια προγράμματα και βιβλία με ένα ανανεωτικ πνεύμα σχετικά με τη θέση της τέχνης γενικτερα στη σύγχρονη παιδεία. λογοτεχνικ και εκπαιδευτικ βιβλίο. αν σκεφτούμε τι απ αυτ περίπου ξεκίνησε· και τι αφορά σε λα τα Eλληνπουλα. Δελμούζος. αν λογαριάσουμε και την εικονογράφηση και των άλλων διδακτικών βιβλίων. O Γραμματπουλος καινοτομεί. στην ανατολή του.. J. Πάνω σε αυτ το πνεύμα θα πειραματιστούν λοι οι καλλιτέχνες σε λη τη διάρκεια του μεσοπολέμου και μέχρι τη δεκαετία του 1960 περίπου. της Συντακτικής Eπιτροπής και Tα Ψηλά Bουνά του Z. σε μεγάλα κεφάλια καρφωμένα. που προορίζονταν για λες τις ηλικίες – πάντα εικονογραφημένες με κλασικτροπες απεικονίσεις. σπάσιμο της «καλής μορφής» και υπερτονισμ σημαντικών χαρακτηριστικών. Eίναι η περίοδος. Παπαντωνίου που μετέφερε το πνεύμα της αισθητικής αγωγής (αγωγή προς το ωραίο και διά του ωραίου).

τις ιδιαίτερες λειτουργίες του. Oι σχέσεις των παιδιών και των νέων με την τηλεραση προκαλούν συχνά μεγάλη ανησυχία σε γονείς και εκπαιδευτικούς. στο Tμήμα Eκπαίδευσης και Aγωγής στην Προσχολική Hλικία OI ΣXEΣEIΣ των παιδιών και των νέων με την τηλεραση προκαλούν συχνά μεγάλη ανησυχία σε γονείς και εκπαιδευτικούς. Aυτή η ανησυχία δεν είναι πάντα αδικαιολγητη. Eπαναλαμβάνονται έτσι στείρες αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε «καλά» και «κακά» μέσα. H τηλεραση –που χαρακτηρίστηκε μάλιστα «πιο» των παιδιών– είναι αυτ το μαγικ κουτί που τα καθηλώνει. O Γουτεμβέργιος Γαλαξίας –και τούτο ανεξάρτητα απ το είδος και το περιεχμενο του βιβλίου– αντιπροσωπεύει συνολικά μία ειδυλλιακή εποχή. τις ιδιαίτερες λειτουργίες του.H KAΘHMEPINH 25 . Aναγκαι τητα αναζήτησης των βαθύτερων αιτίων Ωστσο. πως επίσης ποτέ στην ιστορία ο σχολικς θεσμς δεν υπήρξε ισχυρτερος και μαζικτερος απ . χρησιμοποιούσαν τη φαντασία τους και διάβαζαν ωφέλιμα βιβλία. Γενική είναι η τάση παραδοχής τι κάθε μέσο έχει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του. Ωστσο. είναι μάλλον υπερβολικ να αποδίδονται λα τα στραβά της εποχής στο τηλεοπτικ μέσο. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . Tα τελευταία χρνια η άγονη αντιπαράθεση τηλερασης – βιβλίου τείνει να εγκαταλειφθεί. δεν καταλαβαίνουν τι σημαίνει «απλαυση του κειμένου». κυρίως. Tο εκπαιδευτικ σύστημα αποτυγχάνει συνολικά και συστηματικά να καλλιεργήσει μια ουσιαστική επιθυμία για το διάβασμα. μια επιθυμία που να συνοδεύει ως «αυθρμητη επιλογή» τα άτομα στην εκτς σχολείου ζωή τους. αγνοώντας συχνά πως ταν το έντυπο βιβλίο πρωτοεμφανίστηκε αντιμετωπίστηκε με φβο. Γενική είναι η τάση παραδοχής τι κάθε μέσο έχει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του. εμποδίζει την ανθρώπινη επικοινωνία και άλλα πολλά. θα ήταν προτιμτερο να αναζητήσουμε αλλού ερμηνείες για το πώς συμβαίνει η πλειοντητα (50–60%) των παιδιών απ λα τα κοινωνικά στρώματα να μη διαβάζει κανένα εξωσχολικ βιβλίο στον ελεύθερο χρνο. Aυτή η ανησυχία δεν είναι πάντα αδικαιολγητη. ττε που τα παιδιά έπαιζαν ενδιαφέροντα παιχνίδια. η τηλεραση κατηγορείται και μάλιστα με έντονο φανατισμ ταν πρκειται για τα παιδιά –τι καταστρέφει τη φαντασία. H τηλεραση εξακολουθεί να παίζει έναν τέτοιο ρλο. Eίναι πράγματι απορίας άξιο. Eίναι πράγματι απορίας άξιο το γεγονς τι οι περισστεροι νέοι δεν γνωρίζουν την πρακτική της ανάγνωσης παρά μνο στο πλαίσιο των καννων που επιβάλλει το σχολείο και. υποσκάπτει την οικογενειακή ζωή. εξυπηρετεί διαφορετικούς σκοπούς και καλλιεργεί διαφορετικές δεξιτητες.τι στην εποχή της τηλερασης. με τους γονείς τους την ώρα του βραδινού φαγητού. να ασχοληθούν με τα μαθήματά τους. τσο για τους ειδικούς επιστήμονες σο και για τους υπεύθυνους της εκπαιδευτικής πολιτικής. θα είχε περισστερο ενδιαφέρον. Σε αντίθεση προς την τηλεραση. Kαι τούτο συνέβη κάθε φορά στην ιστορία που ένα νέο μέσο επικοινωνίας έκανε την εμφάνισή του αλλάζοντας τις καθημερινές πρακτικές της χρήσης του χρνου. το βιβλίο είναι ένα αδιαμφισβήτητα «καλ» και «χρήσιμο» μέσο. Eίναι απλοϊκ να πιστεύουμε τι η τηλεραση είναι υπεύθυνη γι’ αυτ το φαινμενο. Kαι τούτο επειδή ποτέ στην ιστορία δεν κυκλοφρησαν τσο πολλά βιβλία. αλλά και τις αναπαραστάσεις της χρονικτητας. είναι μάλλον υπερβολικ να αποδίδονται λα τα στραβά της εποχής στο τηλεοπτικ μέσο.H επίδραση της τηλε ρασης Δεν ευθύνεται μ νο η μικρή οθ νη για την απομάκρυνση του παιδιού απ το βιβλίο Tης Aλεξάνδρας Kορωναίου Eπίκουρης καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Aθηνών. Δεν χρειάζεται να επικαλεσθεί κανείς ιστορικές και κοινωνιολογικές μελέτες για να αποδείξει τι οι παραπάνω τρέχουσες απψεις εκφράζουν περισστερο ορισμένες ιδεολογικοποιημένες θέσεις και λιγτερο τη σύνθετη πραγματικτητα της χρήσης των διάφορων μέσων απ τα παιδιά και τους νέους της νέας τεχνολογικής εποχής. Mε αυτή την έννοια. συζητούσαν ήρεμα. πράγμα που τελικά εμποδίζει μια ορθολογική και αποτελεσματική κριτική στάση. βεβαίως. αν αναλογιστούμε τι το βιβλίο αποτελεί το κυριτερο και σχεδν αποκλειστικ μέσο γνώσεων και πληροφοριών στο ελληνικ εκπαιδευτικ σύστημα. ενισχύει τις παραβατικές συμπεριφορές. να «ανοίξουν και κανένα βιβλίο». να ασχοληθούμε περισστερο με τα βαθύτερα εκείνα αίτια που οδηγούν στην απρριψη του βιβλίου απ μια μεγάλη μερίδα των παιδιών αντί να περιοριζμαστε στην ανακάλυψη «αποδιοπομπαίων τράγων». προκαλεί τη βία. καχυποψία και απρριψη απ τους θιασώτες της έγγραφης παράδοσης του γραπτού λγου. Aπ αυτή την άποψη. εξυπηρετεί διαφορετικούς σκοπούς και καλλιεργεί διαφορετικές δεξιτητες. ανακαλύπτοντας κάθε δυναττητα συνεργασίας και συμπληρωματικής δράσης των διαφρων μέσων σε μια εποχή κατά την οποία η «κατασκευή» της γνώσης καθίσταται περισστερο σημαντική απ την απλή αναπαραγωγή της. Ωστσο. τα τελευταία χρνια η άγονη αντιπαράθεση τηλερασης – βιβλίου τείνει να εγκαταλειφθεί. τα εμποδίζει να αναπτύξουν άλλες χρήσιμες δραστηριτητες και. Oπως λοι γνωρίζουμε. Πολλές σοβαρές μελέτες ανέτρεψαν και αυτή τη φορά τις φοβίες που πάντα προκαλούνταν απ την εμφάνιση ενς νέου «μέσου».

απ τον πρώτο κι λας χρ νο της ζωής τους.. απ τη γνωστή εικ να κάποιου που γλιστρά πάνω σε μια μπαναν φλουδα και πέφτει – που συνήθως ενθουσιάζει τα μικρά παιδιά υπάρχει και το λεκτικ χιούμορ. στο χιούμορ των βιβλίων για νήπια θα δούμε τι οι δημιουργοί τους δεν ξεχνούν και τους ενήλικες που επιλέγουν. χώρες που ανακάλυψε ο Tριβιζάς. αισώπειους μύθους και γενικά ένα πλήθος απ παιδικά βιβλία. εκτιμώνται περισσ τερο απ το ενήλικο ακροατήριο που γνωρίζει τις αντίστοιχες του χάρτη. το απρ σμενο ξάφνιασμα. έρχονται σε επαφή με τα βιβλία. ζηλεύουν τα ταξίδια του και χειρο- 26 H KAΘHMEPINH . ένα ταλαίπωρο αγρίμι που κινδύνευε να ψοφήσει απ το κρύο και την πείνα. Tο διάστημα που δεν είναι ακ μη σε θέση να διαβάζουν μ να τους. H ανατροπή. αγνοώντας περισσ τερο ή λιγ τερο τα πρωτ τυπα. Oχι μ νο ο συγγραφέας αλλά ενίοτε και ο εικονογράφος κλείνουν πονηρά το μάτι στον ενήλικο ενδιάμεσο αναγνώστη. Aν συνυπολογίσουμε και την επιθυμία των παιδιών να ακούσουν αρκετές φορές την ίδια ιστορία αντιλαμβαν μαστε τι το βιβλίο για παιδιά προσχολικής ηλικίας καλείται να ικανοποιήσει ένα πολύ ετερ κλητο ακροατήριο. O ενήλικος ενδιάμεσος αναγνώστης θα δώσει αρκετ απ το χρ νο του διαβάζοντας εικονογραφημένες ιστορίες. αφού απευθύνεται ταυτ χρονα και στο παιδί που ακούει αλλά και στον ενήλικο που διαβάζει και ξαναδιαβάζει.. αποτελεί μια μικρή συνωμοσία ανάμεσα στον ενήλικο συγγραφέα και στον ενήλικο ενδιάμεσο αναγνώστη. Στο Aγρι που φώναζε «λύκος» για παράδειγμα. με χι και τ σο αθώα υπονοούμενα. που τις περισσ τερες φορές αφορά τους ενήλικες. H αφελής Kοκκινοσκουφίτσα και ο κακς λύκος δίνουν τη θέση τους σε ένα αμείλικτο κοριτσάκι και έναν λύκο. υποφέρει απ τις σκανταλιές των 25 παιδιών του. του Φιλίπ Kορεντέν).KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 κροτούν τις νίκες του. ντας με τη θεά Aφροδίτη δεν είχε τη διακριτικ τητα να μην το διαλαλήσει. Συνηθισμένη πρακτική αποτελεί πια η επαναδιήγηση παλιών ιστοριών με κάποιες παραλλαγές.. σπάνια αντιλαμβάνονται το αστείο στην έκταση και το βαθμ που το χαίρονται οι μεγάλοι. η αλλαγή του σκηνικού συμπαρασύρει πολλά απ τα παραδοσιακά στοιχεία του αισώπειου μύθου. Eτσι ταν η Zαραμπούκα αναφέρει τη σκληρή τιμωρία του Aγχίση που πλαγιάζο- Oπου σοι κατά καιρούς έχουν υποφέρει απ το λύκο συσπειρώνονται σε μια ύστατη προσπάθεια να εξασφαλίσουν την «ισχύ εν τη ενώσει». εξηγεί «Aπ τ τε κανείς δε λέει με ποιον κοιμήθηκε το βράδυ. αλλά διατηρεί την αξιοπρέπεια και την ψυχική του υγεία ονειρευ μενος πειρατικά ταξίδια. (απ το βιβλίο «O λύκος ξαναγύρισε». Xαριτωμένες. Aν αναλογιστούμε τους ξεχασμένους στο διάστημα κοσμοναύτες αντιλαμβαν μαστε την ειρωνεία. ατέλειωτες ώρες τους παρά διαβάζοντας.. του Zαν ντε Πενάρ). αφού σίγουρα δεν θα είχαν άλλο τρ πο να περάσουν τις αργ σχολες. Στο Θυμωμένο Aρθουρ ο αστροναύτης θυμίζει γιαγιά του διαστήματος. θα πεθάνει. (απ το βιβλίο «H δεσποινίς Tρέξε αν Θέλεις να Σωθείς». M νο ο ενήλικος ενδιάμεσος αναγνώστης που διαβάζει τις γραμμές. πλέκοντας και πίνοντας τσάι πάνω στην κουνιστή τους πολυθρ να. O σαρκασμ ς δεν είναι σίγουρα κάτι που αντιλαμβάνονται τα παιδιά. Oταν η αγροτική ζωή και το μικρ βοσκ πουλο δίνουν τη θέση τους στο σύγχρονο παιδί της π λης που σιχαίνεται το μπάνιο και μηχανεύεται κάθε τέχνασμα για να αποφύγει το μάθημα της μουσικής. γοητεύει κυρίως τον ενήλικο που ήδη γνωρίζει την παλιά ιστορία. συναρπάζονται με τα κατορθώματά του. Nύξεις για την τρέχουσα επικαιρ τητα καθώς και εκφράσεις του συρμού συνήθως αναγνωρίζονται μ νο απ τον ενήλικο. Γιαννικοπούλου Διδάσκουσας στο Παιδαγωγικ Tμήμα Nηπιαγωγών του Πανεπιστημίου Aιγαίου ΣHMEPA τα παιδιά. ο ενήλικος αναλαμβάνει να μεσολαβήσει ώστε να έρθουν κοντά βιβλία και παιδιά. άγριες μάχες και κρυμμένους θησαυρούς. Eτσι για παράδειγμα το Πιπερού ή το Aβγατηγανιστάν. Eίναι κάτι που λοι το κρατάνε μυστικ ».. θα αναγνωρίσει τον φιλήσυχο οικογενειάρχη που ως άλλος Kουταλιαν ς «τρέμει σαν το ψάρι στην κυρά του μπρος». Γι’ αυτ και ταν γνωρίζουν τον Kαπετάν Aντάρα «το φ βο των επτά θαλασσών». αγοράζουν και διαβάζουν τα βιβλία τους.. ο μύθος δεν μπορεί πια να είναι πως τον ξέ- . Aναφερ μενοι μ νο και μάλιστα εν τάχει. Tο κοιν των Δέκα Mικρών Mήτσων ξεχωρίζει ατάκες της σειράς στα λ για της Bαρελλά που διατείνεται τι αν υποψιασθεί τι οι διασκευές της δεν αρέσουν στον αρχαίο μυθοποι .Mικρές συνωμοσίες Bιβλία για να ακούν οι μικροί και να διαβάζουν οι μεγάλοι Tης Aγγελικής A. ευφάνταστες εικ νες που ικανοποιούν το παιδί. μιλούν συγχρ νως και στον ενήλικο αναγνώστη. Tα παιδιά. Συγχρ νως μως θεωρούνται αστείες και απ τα παιδιά που θα εύχονταν μια εδώδιμη υδρ γειο. Eκτ ς απ το καταστασιακ χιούμορ –στα αγγλικά το συναντούμε και ως banana skin humour. Mικρή συνωμοσία H αναφορά σε θέματα ταμπού. παραμύθια. αλλά και πίσω απ αυτές.

Kάρτερ). «Tο αγρι που φώναζε “λύκος”». «O θυμωμένος Aρθουρ». «Eρχεσαι μαζί μου. 1997) «H Kοκκινοσκουφίτσα της πλης».. Kιταμούρα. Σ. τον αμεταν ητο εχθρ κάθε λαχταριστής μακαρονάδας. Mετ.. ζηλεύουν τα ταξίδια του και χειροκροτούν τις νίκες του. (Eκδσεις Παπαδπουλος. Θα ήταν προτιμ τερο να αναγνωρίσουμε δύο κατηγορίες «μεταπαραμυθιών»: α) Aυτά στα οποία ετερ κλητα παραμυθικά πρ σωπα συγκεντρώνονται σε μία και μοναδική ιστορία. Περισσ τερο απ κάθε άλλο βιβλίο τα «μεταπαραμύθια» μας κάνουν να αναρωτι μασθε εντον τερα αν τα παιδικά βιβλία γράφονται για να τα ακούν οι μικροί. Kάρτερ. 1993) Zωή Bαλάση. E. T. Παπασταύρου. K. 1995) Φιλίπ Kορρεντέν. H αλλαγή της κεντρικής ηρωίδας επιβάλλει και αλλαγή του συμπρω- O αστροναύτης θυμίζει γιαγιά του Διαστήματος. (Eκδσεις Παπαδπουλος. (Eκδσεις Pώσση. Tέτοια είναι H επανάσταση των παραμυθιών της Bαλάση – λοι οι γνωστοί παραμυθιακοί μας ήρωες σε μια κοινή συνεδρίαση αναζητούν λύσεις για να αντιμετωπίσουν την ανυποληψία στην οποία έχουν περιπέσει. Eρχεσαι μαζί μου. MακNώτον. Eικ. Σαργλου. Eικ. τη συνέχισή του. Γ. (Eκδσεις Tέσσερα. που σύμφωνα με τη γιαγιά της ιστορίας. Kουντούρη. (Mαργαρίτα. Mετ. (Πατάκης. Pώσση – Zαΐρη. 1992) Tνυ Pος. ντε Πεννάρ. 1982) K. «Tα τρία μικρά λυκάκια». B. δηλαδή παραμύθια που λειτουργούν μ νο για σους ήδη γνωρίζουν τα κλασικά παραμύθια. ή και για τα δύο. 1991) Σ. Eικ. «O λύκος ξαναγύρισε». 1990). Mετ. (Λιβάνης 1995) Z. N. η σύγχρονη ηρωίδα χι μ νο δεν απειλείται απ το λύκο αλλά μάλιστα περνά ένα βράδυ μαζί του· φυσικά χι έτσι πως υπονούν λοι εκείνοι που ανακαλύπτουν σεξουαλικές προεκτάσεις στο γνωστ παραμύθι. Στην Kοκκινοσκουφίτσα της πλης. Pουγγέρη. Oραμ. «Eνα πρωί με τον Aίσωπο». πλέκοντας και πίνοντας τσάι στην κουνιστή τους πολυθρνα. ανυπεράσπιστα λυκάκια υποφέρουν απ το Pούνι. ο λύκος αγωνίζεται να θυμηθεί ποιο είναι το παραμύθι που εκτυλίσσεται μπροστά του. Eικ. Aν. το ύπουλο κακ γουρούνι. Mετ. Oταν τα παιδιά γνωρίζουν τον Kαπετάν Aντάρα συναρπάζονται με τα κατορθώματά του. ταν ο T νι Pος διηγείται την ιστορία της Kοκκινοσκουφίτσας προτιμά να τελειώσει με τη μεταμέλεια του λύκου που αποφασίζει πλέον να γίνει χορτοφάγος.». (Eκδσεις Παπαδπουλος. ταγωνιστή της που απ λύκος μετατρέπεται σε. «Kοκκινοσκουφίτσα». Eιρήνης Nάκου. 1983) Δ. «H δεσποινής Tρέξε αν θέλεις να Σωθείς». Eλ. «Mυθολογία 2». Λάππα.. (Πατάκης. (Στο: «Γιατί χι μαζί με το λύκο. Mετ. τα αθώα.H KAΘHMEPINH 27 . Eικ. Bάσω Ψαράκη. Στο Oυπς! πάλι. (Eκδσεις Δεληθανάση. «Mεταπαραμύθια» Iδιαίτερη περίπτωση είναι αυτά που θα ονομάζαμε «μεταπαραμύθια». «Kοκκινομακαρονοσκουφίτσα». «O Kαπετάν Aντάρας και ο κρυμμένος θησαυρς του».. (απ τον «Θυμωμένο Aρθουρ» του Xάιγουιν Oραμ). Oξενμπέρυ. Kοντολέων. τους ήρωες και τους ρ λους τους. (Kέδρος.ραμε. 1988). Mετ. Aντιλαμβανμαστε την ειρωνεία αφού οι αστροναύτες ξεχασμένοι στο Διάστημα δεν θα είχαν άλλο τρπο να περάσουν τις ατέλειωτες ώρες τους παρά διαβάζοντας. Mετ. Στα Tρία μικρά λυκάκια. το θεωρούν δεδομένο και η υπ θεση επικεντρώνεται στην ανατροπή του. (Kέδρος. τον έλεγχ του. 1982) Eυγένιος Tριβιζάς. πιρούνι. Στίκα. Mερικές φορές η ιστορία ξαναλέγεται αλλά αλλάζουν οι πρωταγωνιστές της. της Pουγγέρη –κυκλοφορεί και σε ηλεκτρονική μορφή– καθώς και το βιβλίο O λύκος ξαναγύρισε που σοι κατά καιρούς έχουν υποφέρει απ το λύκο συσπειρώνονται σε μια ύστατη προσπάθεια να εξασφαλίσουν την «ισχύ εν τη ενώσει». Oι ενήλικοι αναγνώστες μως θα αναγνωρίσουν πίσω απ’ αυτν το φιλήσυχο οικογενειάρχη που «τρέμει σαν το ψάρι στην κυρά του μπρος». 1995) Π. Tνυ Pος. B. Πωλ. (Mίνωας. 1996) KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . «H επανάσταση των παραμυθιών». Aκ μη η Kοκκινομακαρονοσκουφίτσα αναφέρεται σε κάποιο μακαρ νι που ταν ήταν μικρ του έπεσε κατά λάθος σάλτσα ντομάτα στο κεφάλι και του «κ λλησε η ιδέα τι είναι η Kοκκινοσκουφίτσα των μακαρονιών!». δεν είναι παρά ένα ταλαίπωρο αγρίμι που κινδύνευε να ψοφήσει απ το κρύο και την πείνα. (Γνώση. Eικ.»). «Oυπς».. 1985) Aγγελική Bαρελλά.. Στο βιβλίο H δεσποινίς Tρέξε αν θέλεις να σωθείς. (απ το βιβλίο «O Kαπετάν Aντάρας και ο κρυμμένος θησαυρς του» του Π. η αφελής Kοκκινοσκουφίτσα και ο κακ ς λύκος δίνουν τη θέση τους σε ένα αμείλικτο μικρ κοριτσάκι και έναν λύκο. και αποτελούν ένα παιχνίδι ανάμεσα στις συμβάσεις των παλιών ιστοριών και των νέων καταστάσεων που δημιουργούνται. M. Xριστοφορίδη. Oταν αναγνωρίσει τι οι ατάκες ανήκουν στην ιστορία της Kοκκινοσκουφίτσας η ιστορία έχει προχωρήσει αρκετά και ο ερχομ ς του κυνηγού τον κάνει να μετανιώσει για την αργοπορημένη συμμετοχή του. Παπαδπουλος. β) Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα βιβλία εκείνα που δομούνται πάνω σε ένα γνωστ παραμύθι. Aνδρικπουλος. H Kοκκινοσκουφίτσα δείχνει να έχει την τιμητική της αφού τα περισσ τερα απ αυτά ασχολούνται με το γνωστ παραμύθι του Περ . Aπ την άλλη. για να τα διαβάζουν οι μεγάλοι. P. A. X. Σημειώσεις: Σοφία Zαραμπούκα.

κατά καννα. τις αντανακλά και. Tα συναντάμε στις «μικρές ιστορίες» – αφηγήσεις συμβάντων της καθημερινής ζωής. Eίτε αυτ αποτελεί συνειδητή επιδίωξη είτε έχει διεισδύσει ερήμην της βουλήσεως ή της προσοχής του συγγραφέα. Kι μως.. Στα παλαιτερα κείμενα. τα παιδιά πρέπει να κατευθύνονται στο ιδανικ «μαθητής και στρατιώτης» (τα αγρια βέβαια. στην εκμετάλλευση της επικαιρτητας. Στην Eλλάδα. τα έργα που γράφονται στη δημοτική. άλλοτε με στοιχεία παραδοσιακά κι άλλοτε με άλλο ύφος. υπάρχει πάντα ένα μήνυμα – και πιο συχνά πολλά.). τσο σε περιδους επαναπροσδιορισμού ή αμφισβήτησης αξιών –πως η σημερινή– σο και σε εποχές που αποτελούν αφετηρία δημιουργίας ή ενδυνάμωσης αξιών –πως η πρώτη δεκαετία μετά τη Mεταπολίτευση–. που. O πολλαπλασιασμς των παιδικών βιβλίων και η διεύρυνση της θεματογραφίας τους συμβαδίζουν. λγω της φύσης τους. Mε την καθαρεύουσα διατυπώνονται παραινέσεις υποταγής και ταπεινοφροσύνης. ενώ οι δυσνητοι λεκτικοί σχηματισμοί κρύβουν απ τα παιδιά την κεντητα των νοημάτων και τα αφήνουν έρμαια μιας ματαιδοξης κομπορρημοσύνης. η υποβολή της αξίας της σκληρής εργασίας χωρίς φιλοδοξίες –δηλαδή χωρίς διεκδικήσεις–. επηρεάζουν σημαντικά την προσωπικτητα του παιδιού και την εικνα που αυτ σχηματίζει για τον εαυτ του και για τη θέση του μέσα στον κσμο. άλλοτε εμφανή και άλλοτε λανθάνοντα. ήταν διάχυτη και εμφανής η προσπάθεια για εξύψωση του φρονήματος των ελληνοπαίδων. Kάθε σημαντικς σταθμς στην εξέλιξη της παιδικής λογοτεχνίας συνδέεται με τις κρίσιμες στιγμές αυτής της ιστορικής διαδρομής. έχει μεγάλη σημασία να ερευνώνται τα ιδεολογικά μηνύματα γιατί αυτά. Δέλτα και Z. Eίτε αυτ αποτελεί συνειδητή επιδίωξη είτε έχει διεσδύσει ερήμην της βούλησης ή της προσοχής του συγγραφέα. σε ποια βαθμίδα ηλικίας και ωριμτητας κι αν βρίσκονται. εικονογράφηση Vilhelm Pedersen. Eρρίκος Mπελιές. είχε μια βαρύτητα κυρίως πολιτική. στο σχεδιασμ των χαρακτήρων. ανατρέπουν ή διαβρώνουν. και την αλλαγή στην παιδαγωγική θεωρία. συγγραφέως. σύλληψη και σύνθεση ενήλικα λογοτέχνη. αντίστασης στην καπηλεία των παραδσεων και στις διακρίσεις των ανθρώπων σε πεπαιδευμένους και χλο ή των θεμάτων σε υψηλφρονα και ταπεινά. μεταφέρεται στα παιδιά. με τις εκάστοτε παιδαγωγικές θεωρίες και τις οικονομικές και πολιτικές εξάρσεις και υφέσεις.. στην επιλογή των ονομάτων. το παιχνιώδες και την περιπέτεια. η χρήση της δημοτικής ή της καθαρεύουσας ήταν επί ενάμιση αιώνα μια ιδεολογική επιλογή με ανάλογους στχους. το ιδεολογικ μήνυμα μεταφέρεται στα παιδιά–αναγνώστες. μετέωρα ανάμεσα στις λέξεις. προετοιμάζει στην ψυχή του παιδιού το έδαφος για την ανάπτυξη ορισμένων ιδανικών. μως. η βίαιη ιστορία του γλωσσικού ζητήματος. τις έννοιες και τη ζωή. Mέσω του περιεχομένου Mε τρπο πιο άμεσο εμφανίζεται η ιδεολογία στο περιεχμενο. Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε τι ολκληρη η κοινωνική ιστορία του τπου μας. στο χειρισμ του χρνου και του χώρου. σε ποια βαθμίδα ηλικίας και ωριμτητας (οι φωτογραφίες του κειμένου είναι απ το βιβλίο του Xανς Kρίστιαν Aντερσεν «Iστορίες και παραμύθια» μεταφ. «Ωκεανίδα» 1993). κάποτε. ακμη και προκαλούν. Πολλές φορές.. κριτικού H IΔEOΛOΓIA που περιέχεται στα λογοτεχνικά βιβλία για παιδιά. η ελεημοσύνη είναι αρετή.. η ιδεολογία που διοχετεύεται μέσα απ τις ελκυστικές –και γι’ αυτ πειστικές– σελίδες της λογοτεχνίας. αλήθειας. την ίδρυση του Eκπαιδευτικού Oμίλου και την Eκπαιδευτική Mεταρρύθμιση του Bενιζέλου (1917–1929). των κυβερνήσεων και των λογίων να αποκλείσουν τη δημοτική και να επιβάλουν την καθαρεύουσα ως γλωσσικ ργανο σε κάθε εκδήλωση του νεοελληνικού πολιτισμού. για την προβολή των ηρωικών στιγμών του Eλληνισμού. καλλιεργεί και διαμορφώνει τα αισθητικά του κριτήρια και τις πολιτιστικές επιλογές του. Eτσι. Σε κάθε εποχή.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 με το κίνημα των δημοτικιστών (1880)..Σ. Παπαντωνίου) συμπίπτει με το αγωνιστικ πνεύμα των δύο πρώτων δεκαετιών του αιώνα μας και τον ενθουσιασμ απ τις πολεμικές εκβάσεις. γεμάτα ενοχές για την ανυπταχτη κλίση τους προς το ψυχαγωγικ. δηλαδή. στη συγκεκριμένη περίπτωση μέσω της γλώσσας. στο παιδικ βιβλίο. H λογοτεχνική άνθηση του τέλους του 19ου αιώνα συνδέεται 28 H KAΘHMEPINH . στο στήσιμο της πλοκής. Σε πρώτη ματιά φαίνεται αδιανητο να συζητά κανείς για ιδεολογία σε μια λιγοσέλιδη ιστορία με παπάκια και κοτοπουλάκια που πάνε βλτα. Tα βρίσκουμε και στα «ποιήματα» και ανθούν βέβαια και κατ’εξοχήν στα «μυθιστορήματα». την παρουσία ιδεολογικών μηνυμάτων στην πλοκή. Mε την καθαρεύουσα αποκτούν κύρος οι πιο ευτελείς φλυαρίες. Πράγματι. εκδ. τα κείμενα–φορείς ιδεολογικών θέσεων ανήκουν σε λα τα είδη. Aντίθετα. στηρίζουν την πλοκή τους σε εξώκοσμες συμβολές και εξωλογικές επεμβάσεις. καθρεφτίζεται ολοκάθαρα στα μικρά παραμύθια και τις αθώες περιπέτειες που ηθικολογούν. υπάρχει πάντα ένα μήνυμα – και πιο συχνά πολλά. σε ένα ποίημα με γάτες ή σε μια περιπέτεια με γενναία παιδιά.Iδεολογικά μηνύματα Eμβλιμες ή τυχαίες ιδεολογικές υποδηλώσεις στα παιδικά λογοτεχνήματα Tης Zωής Bαλάση Δρ Φ. είναι ένα θέμα με ουσιαστικ ενδιαφέρον. αυτ που κυριαρχεί στην καθημερινή ζωή. η γέννηση των κλασικών έργων της παιδικής λογοτεχνίας (Π. Aν και υπάρχουν ορισμένα λογοτεχνικά είδη που. τις προετοιμάζει. γιατί τα κορίτσια δεν έχουν λγο να έχουν ιδανικά. προβάλλεται ένας εξιδανικευμένος μιλιταρισμς και λανθάνει ένας κοινωνικς ρατσισμς. ευνοούν. διαμορφώνεται απ αυτές. απ το περιβάλλον της παιδικής εμπειρίας ή τον οικείο χώρο των ζώων και των παιχνιδιών. έχουν φυσικτητα. το προδιαθέτει για την πρκριση ορισμένων προτύπων κοινωνικής και ατομικής συμπεριφοράς. με την ελευθερία και τη δημοκρατία και την πίστη στη δυναττητα δημιουργίας ενς καλύτερου μέλλοντος (1929–1934 και μετά το 1974). ακμη και απ τους ίδιους συγγραφείς που ατυχούν στην καθαρεύουσα. Mέσω της γλώσσας Στα ελληνικά βιβλία για παιδιά η ιδεολογία εμφανίζεται κυρίως με δύο τρπους: μέσω της μορφής του έργου. η ένταση και ο δυναμισμς αυτού του φαινομένου. και μέσω του περιεχομένου. οι γυναίκες είναι βοηθοί του ανθρώπου. δηλαδή οι προσπάθειες της Aυλής. περνά συχνά απαρατήρητο και ασχολίαστο απο την κριτική. η προτροπή . που αποτελεί σύλληψη και σύνθεση ενήλικα λογοτέχνη. Tα ανιχνεύουμε στα «παραμύθια». ευρηματικτητα και χάρη. Tο περιεχμενο των μηνυμάτων που μεταφέρονται με το λογοτεχνικ χημα είναι τσο ποικίλο σο και Στο παιδικ βιβλίο. Oι φτωχοί είναι άξιοι της μοίρας τους. στις φανταστικές διηγήσεις που. καθησυχάζουν. H δημοτική αναδείχνεται σε φορέα γνησιτητας. δηλαδή.

η ένταση και το πλήθος των ιδεολογικών μηνυμάτων που περιέχονται είναι τέτοια που θα πρέπει να μας κάνουν προσεκτικούς στην επιλογή και στην κριτική των βιβλίων. που το «βαποράκι» ή το φορέας του έιτζ είναι πάντα με μακριά μαλλιά. οι οποίοι. παράλληλα με τα λογοτεχνήματα που αντρέπουν. η μελέτη του πολυδύναμου αυτού φαινομένου είναι και αναγκαία και χρήσιμη. η οποία ξεκινά πολύ διστακτικά μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. άλλοτε με στοιχεία παραδοσιακά κι άλλοτε με άλλο ύφος. H ιδεολογία που περιέχεται στα λογοτεχνικά βιβλία για παιδιά. είναι μελαμψοί. Eίναι αλήθεια τι η ελληνική λογοτεχνία για παιδιά. στηρίζουν την πλοκή τους σε εξώκοσμες συμβολές και εξωλογικές επεμβάσεις (εικ. αστυνομικά. για εξερεύνηση και κριτική. Vilhelm Pedersen). διαπλάθοντας ιδεολογικά και αισθητικά τη νέα γενιά. Στα λογοτεχνήματα της πρώτης δεκαετίας μετά τη δικτατορία. καιροσκοπικά και επιδερμικά. στα λογοτεχνήματα για παιδιά.. Ωστσο. που ο ύποπτος. περιθωριακς και διαφορετι- κς! Eπί πλέον. είναι ένα θέμα με ουσιαστικ ενδιαφέρον που μως περνά συχνά απαρατήρητο και ασχολίαστο απ την κριτική (εικ. οικολογικά που τα πειράματα γίνονται στους ανθρώπους. για αφοσίωση στους ανωτέρους. φαντάζει σαν εγγύηση ενς καλύτερου κσμου σε ένα φωτειντερο μέλλον. τα μυθιστορήματα σύγχρονου προβληματισμού. λογοτεχνίας και παιδικής ηλικίας. περίπτωση. που ο μικρς εργαζμενος γίνεται «καρφί» απ ευγνωμοσύνη στον καλ εργοδτη του. κατρθωσε να φτάσει σ’ ενάμιση μλις αιώνα στο επίπεδο των ποιοτικών και ποσοτικών ποσοστών άλλων χωρών με πολύ μεγαλύτερη και περισστερο αδιατάρακτη ιστορική πορεία και με λιγτερο έντονους και καταστροφικούς ιδεολογικούς κλυδωνισμούς. σκουλαρίκι στο αυτί και ροκάς. Kοινωνικά μυθιστορήματα. Vilhelm Pedersen).. εκτς του τι είναι τα πιο δημοφιλή –γιατί αναπτύσσουν θέματα εμπνευσμένα απ τα τραγικά και με- γαλειώδη προβλήματα της εποχής μας– παγιδεύονται στην ιδεολογία τους και ως προς το χειρσμ και την έκβαση της πλοκής: απλουστευτικά. εκφράζονται δραματικά μέσα στη λογοτεχνία και την επηρεάζουν. αντίθετα. Γι’ αυτ ακριβώς και λγω της στενής σχέσης ιδεολογίας. μικραίνοντας την απειλή και προτείνοντας λύσεις σαπουνπερας με ελληνική λεβεντιά.συναντάμε τα ιδεολογικά μηνύματα του συγγραφέα (εικ. τα βιβλία αυτά που. απουσιάζει ο διδακτισμς και η ηθικολογία. επιστημονικής φαντασίας που οι Στις αφηγήσεις συμβάντων της καθημερινής ζωής. με ψευδεπίγραφες και υποκριτικές ιδεοληψίες. παρά τις καλές προθέσεις του δημιουργού τους. για επανεξέταση των παραδεδεγμένων. στην Eλλάδα. αναπαράγουν την ιδεολογία της κατασκευής και της αποδοχής ενχων και «υππτων». Kαι η χειρτερη ίσως. προέχει το στοιχείο της αμφισβήτησης του κατεστημένου και η αποφυγή της κοινοτοπίας. στην πατρίδα.Tα ιδεολογικά μηνύματα τα ανιχνεύουμε στις φανταστικές διηγήσεις που. πως και ο ένοχος. εξηγούν και αποκαλύπτουν. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 . Mέσα στο κλίμα της αγωνιστικτητας και της αισιοδοξίας που αναπτύσσεται σε αυτή τη δεκαετία το ίδιο το παιδικ βιβλίο προβάλλει ως ιδεολγημα! Θεωρείται πανάκεια κατά των κάθε λογής κοινωνικοπολιτικών διαστροφών και. απ το περιβάλλον της παιδικής εμπειρίας ή τον οικείο χώρο των ζώων και των παιχνιδιών. εξουδετερώνοντας την τραγικτητα. η ένταση και ο δυναμισμς αυτού του φαινομένου. άντρες στο διαστημπλοιο μελετούν και οι γυναίκες σερβίρουν. στη θρησκεία και στην οικογένεια.H KAΘHMEPINH 29 . κυκλοφορούν και άλλα με μηνύματα κοινωνικού ή φυλετικού ρατσισμού. Vilhelm Pedersen). η διάθεση για ανακάλυψη της αλήθειας. Ως συμπέρασμα θα μπορούσαμε να πούμε τι.

τρυφερή ιστορία φτιάχνει μορφη την ψυχή. Oι εκδ τες συνέλαβαν αμέσως τη σημασία της πλούσιας εικονογράφησης και την αξία της έγχρωμης (πηγή: Eλληνικ Λογοτεχνικ και Iστορικ Aρχείο). H εικνα αν είναι μορφη «στολίζει» τη σκέψη και δυναμώνει τη φαντασία. τα οποία θεωρώ ως κατεξοχήν φορείς πνευματικτητας. αλλά διαμορφώνει την οπτική τους (ειδικά με τα επιφανειακά αθώα παραμύθια) σε βαθμ που να μπορεί να επηρεάσει τη μετέπειτα ζωή τους. Mε αυτές τις ιδέες και με τη συμπαράσταση συνεργατών που έχουν μεγάλη πείρα. . O εκδοτικς οίκος «AΓKYPA» υποδέχεται πάντα με χαρά τα καλά κείμενα απ νέους συγγραφείς που φροντίζει να φτάσουν. αποφαίνονται εκ του ασφαλούς γιατί αντιμετωπίζουν τα παιδικά βιβλία μετά την έκδοσή τους. «Dutton Children’s Books». τυπώνονταν έγχρωμα στη Γαλλία σύμφωνα με το νεωτεριστικ σύστημα Imagerie d’ Epinal. βιβλιογράφου. σαν βιβλία πια. σχεδίαζαν την εκδοτική δραστηριτητά τους. με γνώμονα πως . Aυτ . βαθιά γνώση και απέραντη αγάπη για το βιβλίο. Προϋπθεση πως το προσφερμενο προς έκδοση υλικ εγγυάται για τους ρους που θέτουν οι ειδήμονες και σε συνδυασμ με εκείνους που ορίζει το επάγγελμά μου. κριτικού H ΣYMBOΛH των εκδοτών έχει αποφασιστική σημασία και αναγνωρίζεται απ τους θεωρητικούς. σ’ λη την Eλλάδα. Πιστεύει μως τι η κλασική λογοτεχνία έχει μια δύναμη πλοκής και προσφοράς που θα την κρατούν διαχρονική στην κορυφή των προτιμήσεων του αναγνωστικού κοινού. Πρωταρχικ ρλο. Παύλος Παπαχριστοφίλου («Eλληνικά Γράμματα») Tα «Eλληνικά Γράμματα». Γνώστες μεν θεσπισμένων κριτηρίων και αναγνωρισμένων αξιών υποχρεώνονται να συμβληθούν και με άλλες επιταγές που επιβάλλουν επαγγελματικοί λγοι. Προσπαθώ να ανταποκριθώ στις επιστημονικές προδιαγραφές των ειδικών αυτών και τις διαμορφωμένες διεθνείς αντιλήψεις.τι ορίζεται ως αναγνωστική ανάγκη πρέπει να οδηγεί προς την πνευματική κατάρτιση του παιδιού και του νέου στην ψυχαγωγία και στη διάπλαση του χαρακτήρα του και με στχο να αποβεί ένας δια βίου αναγνώστης. πρσκληση στη χαρά και στη μαγεία της αθωτητας. των γονέων και γενικά των πνευματικών ανθρώπων που αγωνιούν για ένα καλύτερο μέλλον των παιδιών. που εκ- δίδει και προτείνει στα παιδιά και τους νέους βιβλία για τις αναγνωστικές τους ανάγκες. που προανήγγειλλαν μία νέα εποχή. O εκδτης. της Julie Cummins. εκδίδουμε σήμερα. η προσφορά μας προς τα παιδιά θα έχει βρει το στ χο της (εικ να της Roxie Munro απ το «The Inside–Outside Book of Libraries». ενώ οι εκδτες είναι αναγκασμένοι να αναζητούν στα υποψήφια για έκδοση βιβλία αρετές πριν παραδοθούν στην ανάγνωση και την κρίση. Yποβλήθηκε σε εννέα δρώντες εκδτες το παρακάτω ερώτημα το οποίο συνοδεύεται απ τις απαντήσεις τους που πρθυμα έδωσαν. πάνω σε δύο άξονες: Aπ τη μια. Tου Kυριάκου Nτελ πουλου Συγγραφέα.Eκδτες και παιδικ βιβλίο Eννέα Eλληνες εκδ τες μιλούν για τον δικ τους τομέα ευθύνης Πριν τελειώσει ο περασμένος αιώνας τα παιδιά είχαν τη χαρά να δουν και βιβλία πολύχρωμα. Θανάσης Kαστανιώτης («Kαστανιώτης») H ευθύνη μου ως εκδτη. Πέτρος Γαϊτάνος («Aμμος») Tο παιδικ βιβλίο είναι προϊν ομαδικής εργασίας. Aν ποτέ ιδρυθούν και παιδικές βιβλιοθήκες. Oσο καλή και εντυπωσιακή αν είναι η εικονογράφηση αποδυναμώνεται αν δεν στηρίζεται σ’ ένα καλ κείμενο. Aυτ το χώρο επισκέπτεται ο νεαρς αναγνώστης κι εκεί διαμορφώνεται η σχέση του με το βιβλίο και την ανάγνωση. των βιβλιοθηκαρίων. ανάμεσα στα επιστημονικά εγχειρίδια και τις μελέτες. είτε χι. αλλά λειτουργεί Tα βιβλιοπωλεία είναι ένας χώρος που τα παιδιά μπορούν να περιδιαβάσουν. πριν απ 30 H KAΘHMEPINH . απ την άλλη. Aναπροσαρμζω τα κριτήριά μου και βρίσκομαι συνεχώς σε αναζήτηση. Ποια είναι η άποψή σας για το παιδικ βιβλίο και ποιες οι θέσεις σας οι οποίες κατευθύνουν τη δημιουργική παρέμβασή σας ως παραγωγού – προμηθευτή μέσων. ως κίνητρο και αφορμή αισθητικής διαπαιδαγώγησης και κοινωνικής εγρήγορσης. μνο αν κατακτήσει την αυθυπαρξία του. που μλις έχουν τη δυναττητα να ξεφυλλίσουν ένα βιβλίο. Aναστασία Παπαδημητρίου («Aγκυρα») O ρλος του παιδικού βιβλίου είναι καθοριστικς για τη διάπλαση του χαρακτήρα των παιδιών απ την ηλικία ακμα. πάνω απ λα. μεγάλωσα σε ένα περιβάλλον που ήταν διάχυτη η αντίληψη τι η επιτυχία του βιβλίου χι μνο συνεπάγεται υλικά οφέλη για την επιχείρηση. Προϋποθέτει τη γενναιοδωρία των δημιουργών του που τους ζητείται να εξαφανιστούν σ’ ένα υπαρκτ μαγικ χώρο πέραν του τυπωμένου χαρτιού. μεταφέρουν γνώση και εμπλέκονται στη διαδικασία της πνευματικής κατάρτισης και της διάπλασης του χαρακτήρα των παιδιών. των συγγραφέων. Eτσι. είτε το θέλει. 1966). απ ττε που δημιουργήθηκαν. παίζει η εικονογράφηση. των εκπαιδευτικών. Aυτή είναι η μεγάλη ευθύνη του. Δεν μπορούμε μως.KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 40 χρνια. να αγνοήσουμε σε καμιά περίπτωση το κείμενο. τα οποία παρέχουν αναγνωστική χαρά. αυτή είναι και η ευθύνη της πολιτείας που καλείται να στηρίξει τις εκδοτικές εκείνες κατευθύνσεις που ξεπερνούν τον εμπορικ ανταγωνισμ. των παιδοψυχολγων. Oι θεωρητικοί και οι κριτικοί. την Παιδεία. σ’ ένα χώρο που ορίζεται μνο απ το απελευθερωμένο περιεχμενο. στα βιβλία που απευθύνονται στις ηλικίες μεταξύ 3 έως 9 χρνων. τη Λογοτεχνία ως παιδεία. δεν διαπλάθει μνο με τα βιβλία του το χαρακτήρα των παιδιών. αισθητικής και αμφισβήτησης και. πως και πολλά άλλα. επηρεάζεται απ τις απψεις των παιδαγωγών. άσχετα αν συμφωνούν με την πολιτική τους ή αν οι επιλογές τους ανταποκρίνονται σε προηγμένες μορφές υπευθυντητας. αλλά και συμβάλλει σε κάποια προδο της κοινωνικής πραγματικτητας. να ξεφυλλίσουν βιβλία και να αγοράσουν. παιδικά βιβλία. H εικνα είναι αυτή που τραβά την προσοχή και θέλει ένα παιδί να πιάσει στα χέρια του ένα βιβλίο. εκδ. Mια μορφη.

δεν είναι παθητικς αποδέκτης. ψυχαγωγούν και παιδεύουν. Λαμβάνοντας υπψη τα ανωτέρω και χρησιμοποιώντας ως φίλτρα στη πρέπει να επισημανθεί ωστσο η υποτονική παρουσία εγχωρίων παραμυθάδων και εικονογράφων. σε σχέση με τη σημαντικτατη παραγωγή που υπογράφεται απ ξένους. με εικνες τέλειες αισθητικά. θα διευρύνουν την φαντασία του. να συμβάλουμε στην πνευματική συγκρτηση. στηριζμενοι στην αρχή τι το παιδί (που αποτελεί κάθε φορά μια ξεχωριστή ονττητα) πρέπει να αγαπήσει το βιβλίο και να το επιλέξει με ελευθερία. προχωράμε σε αντίστοιχες επιλογές με στχο να προσφέρουμε παιδικά βιβλία με ποικιλία θεμάτων. τη γεωγραφία. Kάτια Λεμπέση («Kέδρος») Oι Eκδσεις Kέδρος. στον οποίο διακρίνεται η ποικιλία των θεμάτων που κάλυπτε λα τα ενδιαφέροντα των παιδιών (Συλλογή Mαρίας Aργυριάδη – Mουσείο Mπενάκη). μυείται στην τέχνη του λγου και της εικνας στο βαθμ που μια καλλιτεχνική εικονογράφηση συνοδεύει το κείμενο. Pώσση») Tο βιβλίο είναι ένα πολυδύναμο μέσο που παρέχει αναγνωστική χαρά. γιατί μέσα απ αυτ το παιδί γνωρίζει τη ζωή με ορθ τρπο. Eίναι απαιτητικ με άποψη και συγκριτική ικαντητα. τις ειδικές ομάδες εργασίας οι οποίες εισηγούνται την έκδοση νέων βιβλίων (εκπαιδευτικούς. Tο παιδί ως αναγνώστης. Kαι λα αυτά μέσα απ ένα καλογραμμένο κείμενο που η κάθε του λέξη να επικοινωνεί σωστά με το παιδί. Kυριάκος Παπαδπουλος («Παπαδπουλος») Eνα σημαντικ μέρος της εκδοτικής δραστηριτητος εδώ και πολλές δεκαετίες είναι τα παιδικά βιβλία. τις υψηλές απαιτήσεις μας σε ποιτητα. παιδοψυχολγους. Στέφανος Πατάκης («Πατάκης») Eνα καλ παιδικ βιβλίο βοηθά στην ανάπτυξη των πνευματικών δυνάμεων του παιδιού. κυρίως Δυτικοευρωπαίους δημιουργούς. επιλέγουν κείμενα που θα τραβήξουν το ενδιαφέρον του παιδιού. και λαμβάνοντας υπψη την κοινωνικοοικονομική κατάσταση διαδικασία της παραγωγής την πολυετή εμπειρία μας. έχουμε καταλήξει στο συμπέρασμα πως πρέπει συνεχώς να αναθεωρούμε και να επαναπροσανατολίζουμε τις θέσεις μας σε . προσπαθούμε στο μέτρο του δυνατού. αφομοιώνει το γλωσσικ πλούτο της γλώσσας. την εποικοδομητική ψυχαγωγία και την αρμονική διάπλαση του χαρακτήρα της εκάστοτε γενιάς του αύριο. εστιασμένης κυρίως στην έκδοση βιβλίων για παιδιά. μεταφέρει γνώση και εμπλέκεται στη διαδικασία της πνευματικής κατάρτισης και της διάπλασης του χαρακτήρα των παιδιών.τι αφορά τη διαμρφωση των κριτηρίων για την έκδοση ενς νέου ειδικού βιβλίου. Δέλτα στον X. ταν επιλέγουν βιβλία για παιδιά. εποχή Bαλκανικών Πολέμων. αλλά και της κουλτούρας ενς τπου με την ευρύτερη έννοια της λέξης. Mπουλώτη τα παιδικά βιβλία ταξιδεύουν απ γενιά σε γενιά και πλουτίζουν με ανεπανάληπτο τρπο την παιδική φαντασία. Aπ τον Aίσωπο στον Aντερσεν και απ την Π. θα του καλλιεργήσουν την έκφραση και το λγο. Ξεκινώντας απ αυτές τις βασικές διαπιστώσεις. Eνδιαφέρον παρουσιάζει η έμφαση στα παιδιά ως πελάτες του. Iστορίες μοντέρνες. αληθινά έργα τέχνης που να συνδυάζουν τη σύγχρονη ματιά του καλλιτέχνη με την κλασική τεχνοτροπία. σε θαυμάσιες εκδσεις που συχνά συνοδεύονται απ μοναδικές εικονογραφήσεις. Γιάννης Kωνστανταρπουλος («Mίνωας») Yστερα απ 47 χρνια εκδοτικής δραστηριτητας. Eίναι γεγονς επίσης η έλλειψη ενημερωμένων σχολικών βιβλιοθηκών και γενικώς ευχάριστων και ελκυστικών χώρων που διευκολύνουν την προσέγγιση των παιδιών στα βιβλία. και πέραν λων των ανωτέρω ένας εξαιρετικά αυστηρς κριτής. θα το πληροφορήσουν και ενημερώσουν. Θα της ελληνικής κοινωνίας. Παράλληλα ενδιαφέρονται και για την αισθητική του καλλιέργεια και γι’ αυτ δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην εικονογράφηση. δέχεται με τρπο ευχάριστο και επιμέρους γνώσεις που αφορούν την ιστορία. Eχοντας τη συναίσθηση της ευθύνης αυτής. ιδιαιτέρως τα κλασικά. Στη χώρα μας κυκλοφορούν κάθε χρνο εκατοντάδες βιβλία παιδικής λογοτεχνίας που προσφέρουν γνώση και αναγνωστική ευφορία. πρωττυπες που με τρυφερτητα και χιούμορ να προσφέρουν μηνύματα στα παιδιά. λογοτέχνες) και τέλος την αγάπη μας για τα παιδιά. τα οποία εμφανίζονται να χαίρονται την πραμάτεια του (πηγή: Eλληνικ Λογοτεχνικ και Iστορικ Aρχείο). Kατάλογος του εκδ τη Πέτρου Δημητράκου (αρχές του αιώνα) της δημοφιλούς παιδικής σειράς «H Bιβλιοθήκη του Mπάρμπα–Πέτρου». το φυσικ κσμο κτλ. Nαι στα παραμύθια και τις καλές νεράιδες. τα κριτήρια επιλογής των βιβλίων μου είναι η λογοτεχνική ταυττητα του κειμένου και η εικαστική υποστήριξή του. τα παιδικά παραμύθια. με πολυδιάσταση παρουσίαση και με τη δυναττητα το βιβλίο να απευθύνεται στον αγοραστή κάθε οικονομικού επιπέδου.Διαφήμιση αιγυπτιώτικου βιβλιοπωλείου απ το οπισθ φυλλο της έκδοσης «Στίχοι των Παναθηναίων». Eλένη Pώσση – Πετσίου («E. η οποία προϋποθέτει και ανάλογη καλλιέργεια.H KAΘHMEPINH 31 . θα το ψυχαγωγήσουν. Σε μια εποχή που κυριαρχεί το «παραμύθιασμα». προσαρμοζμενοι κάθε φορά στις απαιτήσεις των καιρών αλλά κυρίως στις απαιτήσεις των παιδιών. KYPIAKH 29 MAPTIOY 1998 .