You are on page 1of 4

Euskara’ Euskalerriaren Kultur-Bidea ledin izan

Eusko-lkaskuntza izeneko Erkhidegoak beure l ehen bilkura Oñatin eduki zuenean’ Elizaldetarr Koldobikak’ « Metodología para la Restauración del Euzkera » themari buruz hitz egin zuen. Orduan Elizaldetarr Jaunak erran zuenari’ egin handia izan-arren’ eztakidan zergatik euskal zal e gehienek ez-entzun egin zeraukoten. Gure herriarez kultura zuzentzen duten motak euskaldun bilhakatu-behar rean’ errd aldundu zi ran. Burutiq zethorren jarraibi de gaitzak popul uaren arimari nora-joaitea ta nori-behatze khendu zerauzkion. Eusk alherriaren mota inf luentzadunek jarrai bide ona eman eta bethi edozein themaz euskaraz mintzatu beharr zuten, bainan honezaz kontra’ err daraz baizi k hitz egi ten etzuten. Euskaraz eduki beharr zukean egokera garaia etzedukan. Bur uak bere hizkuntza vernaku la gutietsi zuen, herriak j arraibideari begiratu zer aukon eta berdi na egi n zezan. Hemen xehakatu nahi genukean zailtarzu na handia da. Gure herriaren mota urenak, anhitzek diote, edozein themari buruz eu skaraz hitz egin beharr, bainan nola? Haur izanik zen galde nagosia. Halabainan gal de honen egitea’ ezj akintza da. Nola? Edozein herrik bezala. Euskarak’ Kultur-obj ekturik as koentzat j athorrizko hitzak ezp ai-tzeduzkan, g ure herria gan garbizalek eria izeneztatu beharr dugun okherrdura nahatsal eak gure k ultura ai tzinatu beharr zutenen izpiri tuan ezjakintza erein zuen. Eta zorigaiztoko ereintza guztietan bezala’ erein tza h onen fruktuak lais ter r zorhitu ziran, oran ikhus ahal dezakeguen gure hiri nagosienen errdalduntzea haren uzta baizik eztelakotz. Zer den k ultura’ j ak intzarik eztuenari hu lerr-araztea ezta gau za errazik, koloreak itsu bati adiar aztea bezalakoa da ta. Kontzeptu honen erran- nahia’ « K ultur-subj ektivu a » i zeneztatzen dena duenak onongi zuk zer den, bainan elhe hau kultur bakoarentzat’ margoak itsu batentzat dira. Egiaz Physikaren thipiltze bat on harr dezakegu eta ozka-theorian’ koloreak ozaka- luzerak dir ela erran g enezake, halarik ere’ koloren jakintzako azaltze honek’ Physikari arentzat azaltze soil a izanarren’ subj ektu aren azagutzari’ edonork aduk ahal duen intui zi no batek ematen derauzkigun argitarzuna ta zigurrtarzuna ezin eman dietzaiok e. Kultura’ Mythu an, Philosophian, Jakintzan, Erleginoan, Poesian, Musikan, Arkhitekturan eta a. agiri den gizonaren milieuko egokera dela erran ba dezagu, gizonaren bizia’ Anatomiar en l iburu batetan zer den bilhatzen duenaren araura egiten dugu. Kultura bere bizian ikherrtu beharr dugu. Autopsisetan gorphuak ikhus ditzakegu ; bizia ber e bilhakatzean ixtudiatu beharr da. Mythua, Philosophia, Jakintza, Er-

Herriak kultur oboetan bizi izaten dira. ta haukiek ber e norberetarzuna ematen deraukote. ai tzi tik. bizi izaten delarik persuntarzuna bai-taduka. aurka egin beharr ezteraukogu. halakotz Europako K ultur-obok o herrientzat eredutu ditugun baldintzak bai ba dagozk io. edozei n herriri bezala. Her rien kultu ra’ orobatarzunak dira. orain danik gehi ago ezkaitezin mintza’ Eus kararen ug artetarzunari buruz. Mediterran-Itsasoko Herrientzat erro beder atik hazku rria dathor rkeo. edozein ekhi naldik’ bertze ekhinaldi bat ber e . Hauietan Europako herri guztien insegu oro dago. Herri bakhoitzak eztaduka kultur berezia. urgatetarzun horá mythu bat baizik ezpai-ta. Mus ika. Asi-Tipian. irazaten eta ezerezten du nehoi z berdina eztelarik’ gauza b erezi a da. Euskararen elhe basikoek’ Kaukasko hizkuntzetan ahaideak ditutela ikhus dirogu. P oesia. Eta hunela denaz geroz’ pozik egon gaitezin. Renaissance-Zaroan’ hizkuntza klassikoetatik esku. Euskal herria bethi danik Itzalgiko edozein herri bezal a’ Europak o kultur an bizi ta h azi d a . onurakorra bai zik. gerkaratik hitzen karrtzea euskarari gaizki eztago ko. beharr bada zaharrena ta ospatsu ena ere ? Ez othe dira es ukaldunok Europako kulturaren oboan bethi dani k bizi i zan den berri bat ? Ala. Ez-al-da Euskalherria Itzalgiko Kultu raren ad ar ra. i bai handiagoak dagi zkikete ta b ater a elkh arrekin oganik aur reratzen diratek e. bakhear en egiune bat eskaini beharr diogu. bainan heuren hizku ntzak zio honengatik bi zi modernarentzat egokiak eztira’ menderik-mende egin beharr zen haztea egin eztutelakotz. bainan xehakatze hauietan Kultura zer den ezin ediren dezakegu. hauk balio handiko laguntza izanagatik. Kulturaren zathiak dira. Egia haur laisterr ezagutu zuten Europako herriek eta. orain dakigun bezala’ eu skaran % 50 hitz latinaratik dathorr z. Orduan. Bere adarr ospetsuenak Athenan dira.zabalik beharr-zitu ten kultur terminak beretzakotu ziran. Zu gatz hone k adarrik a s ko dadu ka. ta kel tarazko ta ger manarazko hitzik asko ere ba daduka. Egun Acqu ator-Apriketan bizi diren herri primitivuek egiazko kultur ugartezkoa dadukate. tipia naiz ha ndia. Euskalherriak kultur berezinik dadukea ? Erantzuna erraza d a. aitzitik. Gure arbasoek’ menpe ezin d ezak egun etsai baten kontra burrukatu beharr eztug ula bai. Du darik gabe izen batez izenezta ahal dezakegu’ gure aiztinean’ jaiotzatik heriotzaraño. Honela bada. Orain beha diezaiogun Euskalherriari. Honelako ets ai borthitz bat’ k ultura bai-ta. Philosophia ta Er tia d ira. ego kera hon etan gure mi ntzararen salbamendua bai-tag o. bainan ber e inseguez lagun izan zaion eta zathi i zan den herri bat. Behin eta bethi ko erran dezagun’ Euskalherria’ herri berezina izan-arren’ bere Historiaren joaitean nehoiz ere bakharrtur ik egon eztela.leginoa. Kultura’ bizi izaten diren izate gu ztiak bezala’ egiten eta desegiten da. agian. agian. Europan’ honelako orobatarzun bat « Itzalgiko Ku ltura » da. Euskarak’ Euskaldun zaharrek’ egiazko philologuek eta linguistek bezala’ kulturaren terminak jakintzaren arauez beretzak otu zi tuten. Beronetan ag ian. ta orrduan etsai ethorri zitzaikuna’ oganik laguna bilhak atzen zaiku.tzekiten. erreken urak bezala biltzen dira. Bainan edonoiz. erroak Oriente Hurb ilean Babylonen eta Aegytuan dagoz. men ia esk atu zeraukoten eta bakhetan bizi izatek otz baldintzak eredutu ta eratu zituten. Arkhi tek tura ta a. bainan kul tur honen enborra Gerkerriko Jakintza.

garaz arantz joan nahi zuena’ zori ak’ bi guduen heiagoraz lurreratu du’ Zeusek Atr eus Olymputik Tartaroseratu zuenez. eta honezaz kontra eztago ezein estaduren bothererik. gathalanarak b eharr duen prestij ea d adulalako tz. berhain anaietarzuna ta mai tetarzuna gizonetan ninikatu ziran. Uholde bederak bere arrisku berezinak eduki daduzka.aurka eratzen bai-tu. Honela. Euskarak literatur-tradi zinorik eztaduk alarik’ gure irazleek jarraibide ta ongi izk iriatzeko k anon bat eduki ukhan eztu te. eta edonork bere buruarentzat literatur hizkalki bat eratu beharr zuel a dirudi. Kulturdunen oboetan. Egun ere Gathal uñan’ privat eskolaetan eta erlegi no-eskolaetan g athal anaraz irakasten da . karramarroaren izpirituaz. Bainan nazinokeriaren arriskuak handiagoak dira. gu re hizkuntza kultur-bide bat bi lhakatu eztela ikhus dirogu. Nazinoek. Bertzean maileguen harrtzea’ ohorebakotarzuna izan bai-lizaketen’ bertze herrien kontribuizinoak ukhatu beharr zi ran. Euskalherriaren Gogoaren bidea lekortarrtu zan. Honela gure herriaren ald e agin beharr zen ek hintza’ err daraz zethorrkon. neurribako Universalismuaren kontra. Berhain gehiegikeri ethorr zedin eta bidea baizik etzena’ itutzat harrtu zen. B aldin Eu sk alherrian berdina ezpa da’ eusk aldunek dute falta ta ez k anpotarrek. Lehen tendentzaren arriskuetan’ nazinoak bere norberatarzuna galtzear egon ziran . Gizonak anaiak direla ahantz zedin eta trabailluaren xehatzapen bat baizik etzena jainkotu zerau kuten. K o n t z e p t u b e r r i e n t z a t h a r r t u beharr ziren elheak’ ezin harr . B ainan E usk alher rian’ Europako nazi onalismuaren ir atzarr tzeaz’ kabylk eria jaio bide zan. Errdara sarrthu zan hi rietan. eztezagun uste kanpotarrek goitituren deraukutenik. B atzuek (Sarako) Etxeberritarr Joanes Miriku Doktorak batez ere’ gure hizkuntzaren zorigaiztoko egok era honen hobetzek otz’ « Euskara Hats epenak » li buruan Buruzagi bat hautatu beharr zela erraten zuen (bertze herriek oro egin zutenez) eta model horren izatekotz Atsularr irazle handia arthamendatzen zuen. Nazino-estatuen eidololatriak’ Europako kulturaren batarzuna hamiltzaren bururaño ekharri zuen. eta X IX mendean’ ordudano batarzu na eduki zuen euskara ber e uinformi datea galdu zuen. B a dakit batzu ek’ gur e ets aiek g ure eskoletan errdar a s arrarazi du tela di otena : bainan haur ere guztiz egiazk oa ezta. Estadua’ euro patarr ei ei dol bat bil hakatu zi tzaien. gath alan ek beren h izkuntza maite eta zaintzen satelakotz. Honela batzu ek’ edozei n hizkalki z ta hi zkalkittoz izk iriatu . hau r euskara garbiz ezi na da . hal akotz eus k araz min tzo etziran. Nazinoker iaren larregikuntzetan’ garbizalekeria ego nik da. Garbizaleek jasan-arazi zeraukoten euskar a r i . Eta geroz beharr ha da’ gaitzena. hala bainan’ gizonek beren oldozpenen lekoratzeko beharrizana dadukate . Nazionalis mua ethor ri zan. Euskotarrek heuren nazino-hi zk untza goititzen ezpa dute. Itzul gaitezin themarat. nazino guzti ek’ beren burua bizi izan d adintzat’ l egezk o kondizinoen eskatzeko eskubid ea’ lehen eduki zuten eta orain ere ba dadukate. hunela ere. nazinokeriaren ondoan estatukeria jaio zelakotz. edozein zarotan herrien arteko elkharr-hulerrtzea ta elkharr-maitatzea handiagorik ezpai-litzen. Etxeberrik eta hirur mendetako irazleek honel a egin zuten. Neurria gaineztu zen. Eskolar en hi zkuntza errdara zan. Euskaraz egin beharr zen kul tura’ eusk aldunek errdaraz i zkiriatu zu ten eta herriko hi zkuntza hamiltegirat eraman. xauvinistek kas kilaz landan munduri k eztaduk ate.

literatura hizkuntza batuak . gehien ir as ten den hi zkalkia on harrtu beharr dugu. La verdadera facilidad de la lectura está ahí. Bainan i zkuntzek gi zartean ed uki beharr duten prestijea kulturdunek erabilten duten hizkuntzaren bidez egiten dela Philologiak derraku . edozein f anati smu i tsu bai-ta. Elizald eren elhezuhu rrek duan beharr zu ten oiharzu na eduki etzuten.» Halakotz euskar aren batarzu na er atzekotz.beharr zel a us te zu ten. Sinhiste haur gezurrezkoa da. ez gehi en mintzatzen datekena. Zi o hon engatik gure li teratur aren tradizino-hizku ntza harrtu beharr da. Par a l a vista d el lector ejerci tado. Eztakigun zergatikà hitz zuhurrak entzuten ezti ra. Gernika. Izan ezkaitezin extremistak eta jakintzak erakhusten deraukun bidean gointi joan gaitezin! Geuk ere sentzuonar en bidean bar na joan beharr dug u ta. Honel ako ezjaki ntzaz eusk ara aphala ahuldu zuten eta ahultzen du te ta ahultzenago. dirí amos su « fisionomí a » qu e s e per cibe d e un simple gol pe de vista. hartakotz kunturdunentzako hizkuntza egin ezpa dezagu ezin dezakegu gure hizkuntzaren prestijea handiago. que evoca al instante la idea correspondiente. Etx eberri ganik. halakotz gure kultur-terminen lexikonak edu ki beharr duen gau zetarik lehena bertze hizkuntzen hitzen eitea d a. según la s encill a experiencia q ue cada u no puede hacer en sí mismo. Thoki honetan ere ba legok e’ kul tur terminen buruzko ortographiar en galdea. Utz dezagun garbizalek eria. Jakintzaren problematetan fanatismur ik ezpego. K. lehenez irakhu rrtzekotz baitira. bermailak kulturaren ar azoetan ek hintzen eztu. zkia (1951-urtarrila/martxoa) . Kultur hitzek edozein hi zk untzatan eta kulturd un guztien tzat h euren ph ysiognomo ni ber ezina dadukate. Elizaldetarr Koldobik ak ba zi oan bezala : “En las lenguas muy cultivadas literar iamente. entzu nda ahan zten dira. 14. bain an sen tzun gabekeriak bethi oih arzuna dadukate. Kultura ezta jente arruntena. la transcri pción gráfi ca d e cada palabra tiene su r elieve especi al. Ongi da kanpoti ko hitzak gure atzizki ez karantzatzea’ bainan eztezagu n ahantz karantza tze hau r kanpotik o hitzetan egin beharr dela. Haraneder ganik gugarano ethorri d en literatur-laburdara da. y esa f acilidad no puede existir en la lectura euzk érica mientras s ubsista la fantás tica variabilidad de transcripción de las v oces vascas. ta guk euskaraz’ kanpoko aspektu hori zaindu beharr dug u. las palabras escri tas tienden cada vez más a ser signos ideológicos y a apar tarse de su pr imitivo carácter d e meras tr anscrip cio nes fon éti cas. liren er rdaraz ikasten ditugun hitzak bezalakoak. su perfil.ta) beharr dela diote. Batzuek k ultur-ter minen or thographia eu skaraldu (eur en aburuz err azago bai. Guztiok bainan ba dak igu linguistarentzat hizkalkietan bizirik dagozen tipikuntzak interesse handi a dadukatel a. KRUTWIG’tarr F. euskararen phonetik ari dagozkion l egeak ezarrten derauztegularik. Orobatu hizkuntza eduki beharr dugu. ta haur’ Leizarrag a ganik. Atsular ganik.