“ELEKTRA“ του R. Strauss, op.

58 – Όπερα σε µια πράξη (7 σκηνές)
της Σοφίας Ξυγαλά

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ …………………………………………………………………….…………….. 05
Η ΠΡΕΜΙΕΡΑ ………………………………………………………………………………………….. 06
ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ……………………………………………………………………………….………….... 07
ΟΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ……………………………………………………………………………..………. 09
ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ∆ΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ …………………………………………………………………. 11
ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΘΕΤΗ ………………………………………………………………….….. 11
Η ΠΡΕΜIΕΡΑ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΑΣ ΣΤΟ TEATRE LICEU …………………………………………… 14
ΠΗΓΕΣ …………………………………………………………………………………………………..18

4

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Ο Hugo von Hofmannsthal έγραψε την "Ηλέκτρα" το καλοκαίρι του 1903,
ύστερα από προτροπή του Γερµανού σκηνοθέτη Max Reinhardt που
επιθυµούσε να παρουσιάσει στο κοινό µια νέα εκδοχή της Ηλέκτρας του
Σοφοκλή. Ο Χόφµανσταλ επεξεργάστηκε το µύθο µεταφέροντας το πνεύµα
του Σοφοκλή στο παρόν! Γι’ αυτό η Ηλέκτρα του είναι ένα έργο έντονα
επηρεασµένο από το κλίµα που επικρατούσε στη Βιέννη (ήταν Αυστριακός)
στις αρχές του αιώνα. Ο συγγραφέας ήθελε να τοποθετήσει το µύθο στην
εποχή του και στα µείζονα προβλήµατα της σύγχρονης πραγµατικότητας,
την παρακµή του θεσµού της µοναρχίας, το ενδιαφέρον της ψυχανάλυσης
για τα προβλήµατα του ανθρώπου. Εξάλλου ο ίδιος τονίζει στις οδηγίες
σκηνής ότι επιβάλλεται τα σκηνικά-κοστούµια να µην έχουν καµία σχέση µε
την αρχαιοελληνική αισθητική.
Η Ηλέκτρα του Χόφµανσταλ είναι µια ηρωίδα της εποχής που οι Sigmund
Freud και Joseph Breuer είχαν δηµοσιεύσει το 1895 το σηµαντικό έργο "Σπουδές στην Υστερία"
και το 1900 ο Freud δηµοσίευσε το επίσης φηµισµένο "Ερµηνεία των Ονείρων", (σηµειώστε,
ωστόσο ότι οι θεωρίες του δεν ήταν ακόµα ευρέως γνωστές και αποδεκτές). Είχε προηγηθεί το
σκάνδαλο του Μayerling, η διπλή αυτοκτονία του διαδόχου και της ερωµένης του από την
επήρεια της χρήσης ναρκωτικών και ένα σωρό πολιτικά γεγονότα που οδήγησαν στην έκρηξη
του 1914.
Ο Χόφµανσταλ ήταν ένας διανοούµενος της εποχής του, ευαισθητοποιηµένος πολιτικά,
πολυµαθής και λεπτολόγος, πνευµατώδης ο οποίος θαύµαζε το έργο των νατουραλιστών Ibsen,
Strindberg και µελετούσε τον οµιχλώδη ψυχολογικό κόσµο των ηρώων τους. Ο ίδιος είχε
παραδεχτεί σε συζητήσεις ότι για τη συγγραφή της
Ηλέκτρας επηρεάστηκε πολύ περισσότερο από τη
φιγούρα του Άµλετ και ολιγότερο από τις θεωρίες του
Φρόιντ: «Ο πυρήνας της Ηλέκτρας είναι η πράξη και η
σχέση µε την πράξη. Το έγκληµα τιµωρείται µε έγκληµα
και η εκδίκηση αυτή επιβάλλεται σε αυτόν που έχει διπλά
καταστραφεί από το έγκληµα αυτό. Η Ηλέκτρα πιστεύει
πως είναι ικανή για εκδίκηση ως άτοµο, αλλά λόγω του
φύλου της δε µπορεί να προβεί στην πράξη». Αυτή είναι η
Ηλέκτρα επηρέασε βαθιά το έργο πολύ µεγάλων
µεταγενέστερων συγγραφέων όπως ο Ανουίγ, ο Σάρτρ, ο
Ευγένιος Ο’ Νήλ κλπ.
Ο Ρίχαρντ Στράους είδε για πρώτη φορά την Ηλέκτρα του
Χόφµανσταλ στο Kleine Theater του Βερολίνου, το
χειµώνα του 1904. Το έργο τον εντυπωσίασε και
σκέφτηκε να το µελοποιήσει, είχε όµως δισταγµούς γιατί
µετά τη Σαλώµη επιθυµούσε να καταπιαστεί µε κάτι πιο ανάλαφρο. Εντούτοις, όταν ξαναείδε την
Ηλέκτρα το φθινόπωρο του 1905 και µετά από παραινέσεις του ίδιου του Χόφµανσταλ
αποφάσισε να προχωρήσει. Αυτό που έλκυσε τον Στράους από την πρώτη στιγµή ήταν ότι το
κείµενο του έργου περιείχε µια µοντέρνα θεατρική γλώσσα ρισκάροντας αλλά ταυτόχρονα
δηµιουργώντας ένα νέο είδος θεάτρου. Τον συνεπήρε η κίνηση του σώµατος των ηθοποιών, η
συνοχή της πλοκής, και η συναρπαστική δράση που κορυφωνόταν στο τέλος στον ύστατο χορό
της Ηλέκτρας.
Ο Χόφµανσταλ και ο Στράους γνωρίστηκαν για πρώτη φορά στο Παρίσι κατά τη διάρκεια
διακοπών. Στις 22 Φεβρουαρίου 1906 συναντήθηκαν στο Βερολίνο στα πλαίσια της νέας τους
συνεργασίας (που αποδείχτηκε µακρόχρονη και πολύ
γόνιµη) όπου στο συνθέτη δόθηκε επισήµως η άδεια να
µελοποιήσει το θεατρικό έργο.
Τα περίεργο είναι ότι µετά τη συµφωνία, ο Στράους άρχισε να
δυσκολεύεται στη σύνθεση της όπερας. Μπλοκαρίστηκε
5

εντελώς γι’ αυτό και καθυστέρησε την παράδοση της παρτιτούρας αρκετά, κάτι που δε συνήθιζε.
Αυτό που δεν γνώριζαν βέβαια οι περισσότεροι ήταν πώς ο πατέρας του, ένας κυριαρχικός
άνδρας που τον ενθάρρυνε µεν αλλά έκρινε πολύ αυστηρά το έργο του, είχε πεθάνει µόλις τον
προηγούµενο χρόνο (1905) γεγονός που προκάλεσε την ψυχολογική κατάρρευση της ήδη
άρρωστης µητέρας του συνθέτη η οποία µεταφέρθηκε σε σανατόριο. Το θέµα της Ηλέκτρας
ήταν επόµενο να επιβαρύνει την ήδη ταραγµένη ψυχολογική του κατάσταση.
Η ΠΡΕΜΙΕΡΑ

Υπάρχει

ένα ανέκδοτο για τις πρόβες της πρεµιέρας: στη σκηνή η
µεσόφωνος Ερνεστίνε Σούµαν Χάινκ ερµηνεύει την Κλυταιµνήστρα. Ο
συνθέτης φωνάζει από την πλατεία στο µαέστρο: «Πιο δυνατά, πιο δυνατά!
Ακούω ακόµη την κυρία Χάινκ».
Η ίδια είχε πει χαρακτηριστικά: «∆εν πρόκειται να τραγουδήσω το ρόλο
ποτέ ξανά. Τροµοκρατήθηκα. Είµαστε µια τριάδα παραφρόνων γυναικών.
∆εν υπάρχει τίποτα πέρα από την Ηλέκτρα. Ζήσαµε και βιώσαµε τα
απώτατα όρια της δραµατική γραφής για φωνή µε τον Βάγκνερ. Αλλά ο
Ρίχαρντ Στράους προχώρησε πολύ πέρα απ’ αυτόν. Οι φωνές του
χάνονται. Φτάσαµε σε αδιέξοδο. Πιστεύω ότι και ο ίδιος ο Στράους το διέγνωσε!»
Η αλήθεια βέβαια είναι ότι η κυρία Χάινκ δεν συµπάθησε καθόλου το ρόλο της και γενικότερα
ολόκληρη την όπερα και ο Στράους δεν ήταν ιδιαίτερα ευχαριστηµένος µε την απόδοση της.
Η παγκόσµια πρεµιέρα της Ηλέκτρας έγινε στις 25 Ιανουαρίου 1909, στο Ηοfoper (Θέατρο της
Αυλής) της ∆ρέσδης – στο µέσον µιας εποχής όπου όπως αναφέραµε τα αυτοκρατορικά θέατρα
περνούσαν κρίση, και η µοναρχία το ίδιο, εξαιτίας σκανδάλων, µε
την κατάχρηση της εξουσίας που οδηγούσαν την Ευρώπη προ
των πυλών ενός µαζικού πολέµου. Το θέµα της Ηλέκτρας έδειχνε
επίκαιρο. Με τη Σαλώµη ο Στράους είχε σκανδαλίσει, µε την
Ηλέκτρα σόκαρε κοινό και κριτικούς.
∆ΙΑΝΟΜΗ:
KLYTÄMNESTRA, χήρα του Αγαµέµνονα (µεσόφωνος)……… Εrnestine
Schumann-Heink
ELEKTRA, κόρη του Αγαµέµνονα (σοπράνο) ……………..…. Anny Krull
CHRYSOTHEMIS, αδερφή της Ηλέκτρας (σοπράνο) ……..…. Margarethe
Siems
OREST, γιος του Αγαµέµνονα (βαρύτονος) …………..…..….. Karl Perron
Σκηνοθεσία: Ernst von Schuch
∆ιεύθυνση ορχήστρας: G. Toller
(Ο µοντερνιστής ζωγράφος Lovis Corinth
φιλοτέχνησε το εξώφυλλο της παρτιτούρας. )

Η υποδοχή του έργου ήταν µάλλον
συγκεχυµένη παρότι οι ανταποκριτές
έγραφαν ότι επρόκειτο για επιτυχία. Οι
αντιδράσεις για τη διαχείριση του αρχαιοελληνικού µύθου και φυσικά
το ύφος της µουσικής ήταν έντονες. Οι κριτικοί ωρύονταν:
«Σεξουαλική παρέκκλιση», «Φρικτή βοή», "Αυτή η µανία για
αιµατοχυσία είναι µετασχηµατισµός της σεξουαλικής ιδιαιτερότητας,
κάτι που αποδεικνύει περίτρανα ότι όχι µόνο η Ηλέκτρα, αλλά και
όλες οι γυναίκες είναι σεξουαλικά διεφθαρµένες».
Oι µετέπειτα εκτελέσεις µπέρδεψαν εξίσου το κοινό µε το βίαιο θέαµα
αλλά και την αχανή-διάφωνη παρτιτούρα καθώς το ίδιο αδυνατούσε
να αναγνωρίσει το λυρισµό που περιέχει. Φυσικά, ο πανδαµάτωρ χρόνος, δικαίωσε το έργο που
στις µέρες µας έχει βρει τη θέση που του αρµόζει. Τυγχάνει εκτίµησης και σεβασµού από τον
µουσικό κόσµο και έχει αγαπηθεί και από το κοινό.
6

Η Ηλέκτρα, παραµένει ένα έργο πάντα µοντέρνο γιατί εκτός των άλλων αποκαλύπτει στο κοινό
που το παρακολουθεί πως η πολιτική και κοινωνική υποκρισία οδηγεί τον κόσµο σε έναν φαύλο
κύκλο βίας, ανελευθερίας, αδικίας και καταστροφής. Έναν κόσµο που ενδεχοµένως βιώνει και
το ίδιο…
Η Ηλέκτρα παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην
Ελλάδα, τον Ιούνιο του 1942, στο Ωδείο Ηρώδου
Αττικού από την Εθνική Λυρική Σκηνή, σε
σκηνοθεσία Ντίνου Γιαννόπουλου και µουσική
διεύθυνση του Φράντς Φον Χέσλιν. Ακολούθησε, το
καλοκαίρι του 1956 η παραγωγή της Όπερας του
Μονάχου στο Ηρώδειο και πάλι, µε την Κρίστελ
Γκολτς στον κεντρικό ρόλο και µουσική διεύθυνση
του Κουρτ Αϊχορν. Το 1963 ερµήνευσε στην Αθήνα
την Ηλέκτρα µια από τις σηµαντικές τραγουδίστριες
του ρόλου, η Ίνγκε Μποργκ µε την Όπερα της
Φρανκφούρτης. Το 1977 σε µια εξαιρετική παραγωγή του µεγάλου Wieland Wagner το
αθηναϊκό κοινό είδε την Leonie Rysanek ως Χρυσόθεµη µε την Κρατική Όπερα της Βιέννης και
το 1992 τη Nadine Secunde. Πρόσφατα το 2007 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών είδαµε σε
σκηνοθεσία Μίκαελ Χάµπε την Secunde ως Ηλέκτρα, την Αγνή Μπάλτσα να κάνει το ντεµπούτο
της για πρώτη φορά ως Κλυταιµνήστρα και την Inga Nielsen στο ρόλο της Χρυσοθέµιδας.

ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ

Η Σαλώµη και η Ηλέκτρα ανήκουν στην επονοµαζόµενη κατηγορία των ‘µαύρων έργων’ του
Στράους, λόγω θεµατολογίας, σε αντίθεση µε τις… ροζ όπερες του όπως Ο Ιππότης µε το
Ρόδο’, η Αριάδνη στη Νάξο κ.α.
Ο συγγραφέας Kasimir Edschmid το 1917 είχε περιγράψει τον γερµανικό εξπρεσιονισµό ως
εξής: «Ο εξπρεσιονισµός δεν φαίνεται, είναι, δεν εξηγεί, υποβάλλει, δεν αναπαράγει,
αναδηµιουργεί.» Με τη Σαλώµη και την Ηλέκτρα γεννήθηκε ο µουσικός εξπρεσιονισµός. Ωστόσο
έχουν µια βασική διαφορά µεταξύ τους: στη Σαλώµη ο Στράους περιγράφει την ατµόσφαιρα και
τη ψυχοσύνθεση των ηρώων του, µε την Ηλέκτρα την εκφράζει συναισθηµατικά µέσα από το
ύφος της µουσικής. Κατά τους µουσικολόγους, η Elektra είναι ένα πρώιµο έργο εξπρεσιονισµού,
όπου η µουσική και η ορχήστρα έχουν σχεδιαστεί για να εκφράσουν τα ζοφερά, µύχια
συναισθήµατα των ηρώων, την ανθρώπινη ψυχή.
Ο Στράους είχε µελετήσει Σίλερ, Σαίξπηρ, Κλάιστ, Ίψεν και
ασπαζόταν τη Νιτσεϊκή κοσµοθεωρία. ∆εν πρέπει να
λησµονούµε ότι είχε κάνει σπουδές στις ανθρωπιστικές
επιστήµες. Το 1892 επισκέφτηκε την Ελλάδα και διάβασε
Πλάτωνα και Σοφοκλή. Ο συνθέτης έκανε µεγάλες περικοπές
στο θεατρικό του Hofmannsthal έκοψε περίπου 40% του
κειµένου και ο ίδιος ο συγγραφέας ανέλαβε να γράψει το
λιµπρέτο. Ο Στράους γνώριζε µε αριστοτεχνικό τρόπο να
αφηγείται µουσικά µια ιστορία πάνω στη σκηνή και ήθελε να
συµπυκνώσει το δράµα για να επικεντρωθεί ακόµα
περισσότερο στον ψυχισµό των ηρώων.
Όπως διατείνεται η συγγραφέας Mary McDonald «ο Στράους
ακολούθησε τα βήµατα του Βάγκνερ και η Ηλέκτρα του
παραβάλλεται µε τον Νίτσε και τον Βάγκνερ στην απεικόνιση
του αχαλίνωτου πάθους και την πεποίθηση στη φυλή, η οποία
οδηγεί σε ορµητική βία που εξαπλώνεται από την επιθυµία για εξουσία» και προσθέτει: «Εκείνος
µαζί µε τον Μπερλιόζ επιδεικνύουν µια µορφή νιτσεϊκού ηρωισµού και µια τάση προς την
ανεξαρτησία και την ελευθερία ενώ την ίδια στιγµή σκιαγραφούν περιοριστικά καθεστώτα. Η
7

Ηλέκτρα αντιστέκεται στο πεπρωµένο της χορεύοντας µέχρι θανάτου στο αποκορύφωµα του
θριάµβου της.»
Ο Στράους µε την Ηλέκτρα συνέθεσε
την πρώτη ίσως ‘µοντέρνα’ όπερα. Για
να
δηµιουργήσει
µια
δυνατή
συναισθηµατική δραµατικότητα στο
έργο, χρησιµοποίησε το εξαγγελτικό
leitmotiv αλλά και το προσωπικό µοτίβο του κάθε ήρωα. Το µοτίβο της Ηλέκτρας αποτελείται
από τρεις συγχορδίες τις οποίες ο συνθέτης επεξεργάζεται αποδίδοντας µια διάφωνη σύνθεση
στη µι και ντο δίεση µείζονα κλίµακα. Ο νεκρός βασιλιάς Αγαµέµνονας έχει ένα αρµονικό ελάσον
µοτίβο σε αντίθεση µε την Κλυταιµνήστρα που το µοτίβο της αποτελείται από µια διάφωνη
σύνθεση 6 νοτών.
Η αρµονία στην όπερα αυτή χαρακτηρίζεται τουλάχιστον τολµηρή, καθώς κυριαρχούν οι
διαφωνίες, χρωµατικές κλίµακες και η ασταθής τονικότητα, που οδηγούν όλο το έργο στα όρια
της ατονικότητας. Όπως διατυπώνει και ο ίδιος ο Στράους: «Η Ηλέκτρα φτάνει µέχρι τα έσχατα
όρια της αρµονίας και της ακουστικής αντίληψης µας.»
Ο µουσουργός χρησιµοποίησε, ακόµα, µία πρωτοφανούς µεγέθους για δεδοµένα όπερας,
ορχήστρα που ξεπερνά τους 100 µουσικούς και έχει περίεργες αναλογίες. Η µουσική γραφή
είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη εξαντλώντας τις τεχνικές και ηχοχρωµατικές δυνατότητες των
οργάνων µε εξαιρετικά δύσκολες σελίδες ειδικά για τα έγχορδα της oρχήστρας.
∆ΙΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ:
ΕΓΧΟΡ∆Α (62)
8 First Violins

8 Second Violins

8 Third Violins

6 First Violas

6 Second Violas

6 Third Violas

6 First Cellos

6 Second Cellos

8 Contre- Basses

‘ΞΥΛΙΝΑ’ ΠΝΕΥΣΤΑ (12)
3 Flutes
E-flat Clarinet

1 Piccolo
4 B-flat Clarinets

2 Oboes
Bass Clarinet in B-flat

XAΛKINA ΠΝΕΥΣΤΑ (32)
Cor Anglais

Heckelphone

3 Bassoons

2 Basetthorns
Contrabassoon

4 Horns

2 B-flat Wagner Tube

2 b-flat Horns

2 F Wagner Tube
6 Trumpets
Contrabass Tuba

Bass Trumpet

2 F horns
3 Trombones
Contrabass Trombone

ΚΡΟΥΣΤΑ (16-20)
6-8 Timpani (2 players)

Glockenspiel

Triangle

Tambourine

Snare Drum

Ratchet

Bass Drum

Tamtam (3-4 players for percussion)

Celeste (ad libitum

2 Harps (if possible doubled i.e. 4)

8

Η ορχήστρα του Στράους όµως σέβεται τις φωνές. Ο
συνθέτης αγαπούσε βαθειά τη γυναικεία φωνή (η
σύζυγος του Pauline ήταν σοπράνο) και στην Ηλέκτρα
παρά τον όγκο της ορχήστρας η φωνή ενσαρκώνει τη
µελωδία, και η ορχήστρα ακολουθεί, τη συνοδεύει δεν
την αντιµάχεται.
Ο ίδιος τόνιζε ότι:
«θα πρέπει η Ηλέκτρα να
διευθύνεται από το µαέστρο ως ‘αιθέρια µουσική’, σα
να διευθύνει Μέντελσον!»
Η σκηνή της αναγνώρισης των δύο αδερφών που
ανακοινώνεται µε ένα fortissimo της ορχήστρας και
ακολουθεί το ψιθύρισµα της ηρωίδας: «Oreste,
Oreste, Oreste» αµέσως µετά είναι- κατά πολλούς- η
κορυφαία στιγµή του έργου, η πιο λυρική µουσικά και
σκηνικά ίσως η πιο συγκινητική. Συγκλονιστικός είναι
και ο µονόλογος της Ηλέκτρας στην αρχή του έργου (διάρκειας 9 λεπτών), όταν η Ηλέκτρα
θρηνεί για τον άδικο χαµό του πατέρα της, τον επικαλείται για να τον δει άλλη µια µέρα ως
φάντασµα και πέφτει σε έκσταση εξαντληµένη όταν οραµατίζεται τη θριαµβευτική δικαίωση του,
και τα παιδιά του να χορεύουν νικητές πάνω από τον τάφο του. Προσέξτε το µεγαλείο του
Στράους σε αυτό το σηµείο: η ορχήστρα αρχίζει να λικνίζεται σε ρυθµό βιεννέζικου βαλς (6/4)
καθώς η Ηλέκτρα χορεύει πέφτοντας σε έκσταση.
Ολοκληρώνοντας θα ήθελα να παραθέσω τούτο: Μπορεί να µην υπάρχει το αρχαιοελληνικό
µεταφυσικό στοιχείο στην Ηλέκτρα του Χόφµανσταλ,(οι Ερινύες του Σοφοκλή), ωστόσο και
παρότι ο Strauss ήταν ως το τέλος ένας αδιάλλακτος υποστηρικτής του αγνωστικισµού, η
Ηλέκτρα έχει κάποια µεταφυσικά στοιχεία (ίσως Χόµφανσταλ να είχε ένα ενδιαφέρον στη
µεταφυσική όπως αρκετοί διανοούµενοι της εποχής του. Ο µονόλογος της Ηλέκτρας στην αρχή
του έργου, η επίκληση της στο φάντασµα του πατέρα της, που το καλεί καθηµερινά, οι εφιάλτες
από τους οποίους βασανίζεται η Κλυταιµνήστρα και φαίνεται να τους έχει προκαλέσει η ίδια και
τέλος ο τρόπος µε τον οποίο προσπαθεί να επιβάλει τη βούληση της στην µικρότερη αδερφή
της δηµιουργούν µια µυστηριακή ατµόσφαιρα στο έργο.

ΟΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ
«Ο Στράους αντιπροσωπεύει στη µουσική ό,τι και ο
Μοπασάν στη λογοτεχνία. Τα κεντρικά πρόσωπα στις
όπερές του είναι πάντοτε γυναίκες. ∆ιαθέτει µια
ιδιαίτερη ικανότητα να διεισδύει στη γυναικεία ψυχή
περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον συνθέτη, µε
πιθανή εξαίρεση τον Πουτσίνι. Αν όµως οι ηρωίδες του
Πουτσίνι ωριµάζουν πάνω στη σκηνή, µπροστά στα
µάτια µας, οι ηρωίδες του Στράους εξελίσσονται
σχεδόν αθόρυβα, από τα βάθη της ψυχής τους. Η
ωρίµανσή τους είναι πιο ουσιαστική, µε λίγα λόγια»,
αποκαλύπτει η σοπράνο Άννα Τόµοβα Σύντοφ.
Η Ηλέκτρα είναι κατ’ εξοχίν µια ‘γυναικεία’ όπερα,
αφού πρωταγωνιστούν οι γυναικείοι χαρακτήρες και οι
ανδρικοί ρόλοι είναι σύντοµοι και αποσπασµατικοί.
Γιατί η κεντρική ηρωίδα, η Ηλέκτρα αδυνατεί να ενταχθεί στην κοινωνία;

9

Γιατί είναι ουσιαστικά η µόνη παρουσία αντίστασης στη
φασιστική εξουσία που έχει εδραιωθεί µετά τη δολοφονία του
βασιλιά και τη διακυβέρνηση του κράτους από την βασίλισσα
σύζυγο του Κλυταιµνήστρα και τον εραστή της Αίγισθο.
Το κλίµα αυτό µας αποκαλύπτεται από την πρώτη στιγµή στο
ξεκίνηµα του έργου, καθώς η µοναδική υπηρέτρια που τολµά
να αντισταθεί στην κοινή γνώµη φιµώνεται και βασανίζεται! Η
Ηλέκτρα υποφέρει από τη βία και την κακοποίηση και
εξοστρακίζεται από το καθεστώς τρόµου, της είναι αδύνατο
να συµβιβαστεί σε αντίθεση µε την αδερφή της, για να
µπορέσει να ζήσει µια φυσιολογική ζωή. Αυτή η αδυναµία της
συγχωνευθεί µε τον όχλο, την οδηγεί και στην παραφροσύνη και βέβαια στην περιφρόνηση
όσων έχουν ξεχάσει, όσων έχουν βολευτεί στη νέα τάξη πραγµάτων.
«Είναι µια ύπαρξη πολύ τραγική. Ζει σαν αγρίµι. ∆ε σκέφτεται πλέον λογικά, αντιδρά µε το
ένστικτο», οµολογεί µια µεγάλη ερµηνεύτρια του ρόλου, η Εύα Μάρτον. Στο φινάλε η Ηλέκτρα
έχει µεταµορφωθεί σε Μαινάδα, η ίδια και καλεί όλους σε χορό, όµως σοκαρισµένοι από αυτό
που βλέπουν δεν τολµούν να πλησιάσουν.
Στις µέρες µας δυο άλλες εξίσου µεγάλες ερµηνεύτριες του
ρόλου, η Leonie Rysanek και η Gwyneth Jones διαφωνούν για
το χαρακτήρα σε µια κουβέντα τους. H Rysanek υποστηρίζει
πως η Ηλέκτρα δεν ξέρει να αγαπά, δεν αγαπά κανέναν, ούτε
ακόµη και τον αδερφό της Ορέστη που σχεδόν δεν τον ξέρει,
απλά τον προσµένει µε αγωνία για να κάνει το φόνο και να
εκδικηθεί. Η Jones διαφωνεί: «Πως γίνεται να µην αγαπάει τον
αδερφό της, όταν µετά την αναγνώριση ακούµε µια τέτοια
µουσική;», καταλήγει. H ίδια οµολογεί πως όταν πρωτοείδε το
έργο στο Covent Garden ένιωσε τέτοιο βάρος που ορκίστηκε
στον εαυτό της να µην το ξανακούσει ποτέ.
Ο λόγος-κατά τους µουσικολόγους-που η Ηλέκτρα του
Στράους παίζεται λιγότερο από όλα τα άλλα έργα του και από
τη Σαλώµη ακόµη είναι ότι η ηρωίδα του είναι η πιο δύσκολη
πάρτα που έχει γράψει για σοπράνο. Είχε πει κάποτε ο ίδιος:
«Όπως ο ρόλος της Σαλώµης απαιτεί µια ερµηνεύτρια µε την
εµφάνιση 16χρονης και τη φωνή µιας Ιζόλδης, έτσι και ο ρόλος
της Ηλέκτρας απαιτεί µια νέα γυναίκα µε µοναδική δραµατική δύναµη και τη φωνή µιας
Βρουγχίλδης».
Η σοπράνο βρίσκεται στη σκηνή από την αρχή έως το τέλος της όπερας, περίπου µιάµιση ώρα
πρέπει να παλεύει µε την τεράστια παλλόµενη και ζωντανή ορχήστρα, αλλά και να ανταπεξέλθει
το ψυχολογικό βάρος του ρόλου. Χρειάζεται τεράστια σωµατική και πνευµατική δύναµη.
Πέρα απ’ όλα όµως, αυτό που δεν πρέπει να ξεχνούµε είναι πως η ηρωίδα µιλά για τις αξίες της
κοινωνίας µε έναν πολύ αιχµηρό τρόπο. Γι’ αυτό και στο τέλος ίσως ‘πρέπει’ να πεθάνει για το
‘καλό’ της… κοινωνίας, ή µάλλον του κοινού. Πρέπει να επέλθει η… κάθαρση!
H Χρυσόθεµις, είναι όλα όσα δεν είναι η Ηλέκτρα.
Είναι συµβιβασµένη, κουβαλά µικροαστικές αξίες
και ήθη και το µόνο που επιθυµεί είναι ένας καλός
γάµος για να αποκτήσει παιδιά. Εκπροσωπεί ίσως
το µέσο αστό. ∆εν την απασχολεί ιδιαίτερα η µνήµη
του πατέρα της, ούτε πιστεύει πως ο Ορέστης θα
επιστρέψει
ποτέ.
Για να τονίσει την αντίθεση µεταξύ των δυο
ηρωίδων, ο Στράους
έγραψε µουσική λυρική
και cantabile για τη
Χρυσόθεµη µε µελωδική
γραµµή σε αντίθεση µε την τη δωρική γραµµή και βίαιη ‘κάθετη’
10

µουσική γραφή της Ηλέκτρας. Ο ρόλος είναι γραµµένος για λυρικοδραµατική ή lirico-spinto
φωνή σε αντίθεση µε το σκούρο, σκοτεινό ηχόχρωµα της δραµατικής υψιφώνου που ταιριάζει
στην Ηλέκτρα.
«Οι µελετητές
του Σοφοκλή κατέληξαν στο συµπέρασµα, ότι η Χρυσόθεµις, αν και αδύναµη, είναι βασικά
σωστή», γιατί όπως λέει η McDonald περιέχει µια σίγουρη αλήθεια όταν καταδικάζει κανείς το
φόνο ή την αντεκδίκηση εκ πεποιθήσεως.
Η Κλυταιµνήστρα είναι η σκιά της αλλοτινής βασίλισσας. Είναι εξουθενωµένη από τροµερούς
εφιάλτες που βλέπει και φοβάται. Με τάλισµαν (φυλακτά)
προσπαθεί να ξορκίσει το κακό που νιώθει να πλησιάζει και γι’ αυτό
είναι φορτωµένη µε τόσα πολλά κοσµήµατα. Η συνείδηση της τη
βασανίζει και διαισθάνεται ότι η αναπόφευκτη τιµωρία πλησιάζει. Η
εµφάνιση της είναι περίεργη καθώς και η οµιλία της. Βρίσκεται σε
σύγχυση, είναι άρρωστη πνευµατικά. ∆εν είναι άλλωστε τυχαίο που
η παρτιτούρα της Κλυταιµνήστρας είναι η πιο περίεργη αρµονικά
και περισσότερο διάφωνη σε σχέση µε όλους τους άλλους ρόλους.
Ο Ορέστης του Στράους, είναι ευγενής και αριστοκρατικός, άξιος
γόνος ενός βασιλέα. Αναδεικνύει την φωνή του βαρυτόνου, έχει λιτή
µουσική γραφή αλλά διακατέχεται από έντονα συναισθήµατα καθώς κουβαλά το βάρος της
αποκατάστασης της δικαιοσύνης αλλά και της δικαίωση της µνήµης του βασιλιά πατέρα του.
Για τον Αίγισθο ο συνθέτης έγραψε µια πάρτα που τον παρουσιάζει ως… καρικατούρα. Έτσι
όπως είναι ο χαρακτήρας του. Είναι γκροτέσκ και περίγελος και αντιπροσωπεύει την εξουσία
στη χειρότερη µορφή της.
ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ∆ΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ - DVD

Στις προτάσεις προσπάθησα να συµπεριλάβω διανοµές µε τους πιο σηµαντικούς ερµηνευτές
του έργου, αλλά ταυτόχρονα και εναλλακτικές προτάσεις ανάλογα µε την εποχή που έγιναν οι
ηχογραφήσεις. Έτσι µπορεί κανείς να διαπιστώσει, το ύφος, την αισθητική, αλλά και τον τρόπο
που ερµηνεύουν οι καλλιτέχνες το έργο στο πέρασµα του χρόνου.         

ELEKTRA (CD- 1949), Varnay, Jessner, Nicolaidi (Mitropoulos)
ELEKTRA (CD-1960), Borkh, Schech, Madeira (Böhm)
ELEKTRA (CD-1967), Nilsson, Collier, Resnik (Solti)
ELEKTRA (CD - 1990) G. Jones, Rysanek, Evans (Tate)
ELEKTRA (CD-1995) Polaski, Marc, Meier (Barenboim)
ELEKTRA (DVD - 1980 ), Nilsson, Rysanek, M. Dunn (Levine)
ELEKTRA (DVD - 1981), Rysanek, Varnay, Ligendza, Fischer-Dieskau (Böhm)
ELEKTRA (DVD - 1989), Marton, Studer, Fassbaender ( Abbado)
ELEKTRA (DVD - 2005), Eva Johansson, Lipovsek, Diener (Von Dohnanyi)

[Σηµείωση: Υπάρχει και µια τηλεοπτική µετάδοση γαλλικού καναλιού µια εξαιρετικής παραγωγής Elektra
µε τις G. Jones και L. Rysanek από την Οράγγη που όµως δεν έχει κυκλοφορήσει στο εµπόριο, γι’ αυτό
δε µπορώ να τη συµπεριλάβω στα προτεινόµενα DVD. Αξίζει πάντως να τη δείτε αν την βρείτε.]

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΘΕΤΗ

Γιος του Franz Strauss διάσηµου κορνετίστα φίλου του Wagner, ο Richard
από πολύ νωρίς εξεδήλωσε το ταλέντο του στη µουσική. Ολοκληρώνοντας
τις ανθρωπιστικές και µουσικές του σπουδές έγινε επικεφαλής διευθυντής
ορχήστρας σε Μαϊνινγκεν, Μόναχο, Βαϊµάρη και Βερολίνο. Το 1919 και για
µια πενταετία υπήρξε διευθυντής της Staatsoper της Βιέννης και ιδρυτικό
µέλος του Φεστιβάλ Saltsburg (1920). Συνέθεσε 15 όπερες, 4 συµφωνίες,
15 περίπου συµφωνικά ποιήµατα, 2 µπαλέτα, οργανική µουσική και
11

µουσική δωµατίου, 50 έργα για πιάνο και πάνω από 150 lieder, καθώς και έργα για φωνή και
ορχήστρα.
Η περίπτωση του Στράους είναι µια από τις πολλές της Φασιστικής Γερµανίας, όταν ο Χίτλερ
και ο Ναζισµός έκαναν την εµφάνιση τους ως ένα νέο εθνικοσοσιαλιστικό κίνηµα
αναδιάρθρωσης και παλινόρθωσης της Γερµανίας. Ένας ολόκληρος λαός πλανήθηκε και τους
ακολούθησε, και πολλοί άνθρωποι των Τεχνών & Γραµµάτων το ίδιο. Ο Στράους
συγκαταλέγεται ανάµεσα τους, όµως υπάρχει ένα ΑΛΛΑ...
Το 1931 όταν η Γερµανία ανέλαβε τους Ολυµπιακούς Αγώνες του Μονάχου το '36 στον Στράους
προτάθηκε να γράψει ένα χορωδιακό έργο για την έναρξη των αγώνων. Ο ίδιος φάνηκε
απρόθυµος και εκ νέου το 1934 του στάλθηκε µια επίσηµη επιστολή από το εθνικοσοσιαλιστικό
κόµµα αυτή τη φορά που είχε ανέλθει στην εξουσία µόλις τον προηγούµενο χρόνο. Ο συνθέτης
όπως και άλλοι οµότεχνοι του πίστευε ότι η πτώση της Κυβέρνησης της Βαϊµάρης της οποίας η
Καλλιτεχνική ∆ιεύθυνση είχε οδηγήσει σε έναν πολιτιστικό µαρασµό το κράτος τα τελευταία δέκα
χρόνια, θα έφερνε καλύτερες µέρες.
Στο Βερολίνο συναντήθηκε µε τον Υπουργό Προπαγάνδας,
Joseph Goebbels που έλεγχε την πολιτιστική σκηνή του Γ' Ράιχ.
Σκοπός της συνάντησης ήταν η συµβουλές του Στράους για την
αλλαγή και βελτίωση του Νόµου περί Πνευµατικών ∆ικαιωµάτων
και Ιδιοκτησίας. Για τον συνθέτη ήταν µια ευκαιρία να
πραγµατοποιήσει ένα όνειρο, προστατεύοντας το έργο συνθετών
που είχαν φύγει από τη ζωή. Ακολούθησε τη συνάντηση, µια
επίσηµη επιστολή του Goebbels που ζητούσε από το συνθέτη να
δεχτεί τη θέση του ∆ιευθυντή του Reichsmusikkammer. Ο
συνθέτης είδε να ανοίγεται µπροστά του η ευκαιρία να βοηθήσει
την αναβάθµιση των Ωδείων αλλά και την εισαγωγή µουσικών
σπουδών
υψηλού
επιπέδου
στην
Πρωτοβάθµια
και
∆ευτεροβάθµια Εκπαίδευση, τη δηµιουργία ενός Κρατικού
Ραδιοφωνικού Σταθµού υψηλών προδιαγραφών αλλά και την
εκπλήρωση επιθυµιών του, όπως να σταµατήσουν τα πατριωτικά και στρατιωτικά τραγούδια να
διδάσκονται στα σχολεία και στις οργανώσεις νέων γιατί τα έβρισκε µάλλον ενοχλητικά και
επικίνδυνα για τις φωνές των νεαρών παιδιών. ∆έχτηκε, λοιπόν, τη θέση. Φυσικά σύντοµα
διαπίστωσε ότι το όνειρο θα παρέµενε απλά όνειρο. Ειδικά όταν συνάντησε τα δυο πρώτα
µεγαλύτερα εµπόδια του Γ' Ράιχ, αυτό του Τµήµατος Λογοκρισίας και αυτό της πολιτικής προς
τους Εβραίους. Το ποτήρι ξεχείλισε το 1935 όταν στην πρεµιέρα του έργου του Die
schweigsame Frau του ζητήθηκε να αφαιρέσει από το πρόγραµµα το όνοµα του λιµπρετίστα,
που δεν ήταν άλλος από τον Εβραίο συγγραφέα και φίλο του, Stefan Zweig. Ο Στράους
αρνήθηκε να το κάνει, παραιτήθηκε από το αξίωµα του και έστειλε ένα γράµµα υποστήριξης στο
φίλο του, που όµως δεν έλαβε ποτέ αφού κατασχέθηκε από τη Γκεστάπο και παραδόθηκε
αντίγραφό
του
στον
ίδιο
τον
Χίτλερ
δυο
εβδοµάδες
αργότερα.
Η προσπάθεια του συνθέτη να µείνει εκτός πολιτικών καταστάσεων, να µην εµπλακεί πολιτικά
ακολουθώντας το δρόµο του καλλιτέχνη και µόνο, είχε αποτύχει παταγωδώς και ως
συνεπακόλουθο θα άρχιζε να βιώνει ο ίδιος και η οικογένεια του την πολιτική των Ναζί. Η νύφη
του συνθέτη, Alice, ήταν Εβραία.
Το 1938 και παρότι οι σχέσεις του µε το Γ' Ράιχ φαίνονταν
να βελτιώνονται (έγινε µουσικός διευθυντής στο Dusseldorf
και διεύθυνε την Arabella) η Alice συνελήφθη και
περιορίστηκε κατ' οίκον στο Garmisch γιατί έχασε την
ταυτότητα και την άδεια οδήγησης της. O ίδιος ο συνθέτης
ζήτησε τη βοήθεια δικών του ανθρώπων πηγαίνοντας στο
Βερολίνο και κατάφερε µια συνάντηση µε τον Goebbels τον
επόµενο χρόνο µε σκοπό να προστατέψει την οικογένεια του
γιου του. Η λύση δόθηκε µόλις το 1942, ο συνθέτης
εγκατέλειψε τη Γερµανία µετακοµίζοντας µε όλη του την
οικογένεια στην Αυστρία. Το 1944 όµως κατά την απουσία
του ίδιου, η Γκεστάπο συνέλαβε και φυλάκισε αυτή τη φορά
12

για 2 µέρες την Alice και το γιο του συνθέτη Franz. Ο Στράους κατάφερε να αποφυλακιστούν και
να επιστρέψουν στο Garmisch όπου τέθηκαν υπό κατ' οίκον περιορισµό ως το τέλος του
πολέµου.
Είναι αρκετά δύσκολο να πιστέψει ή και να αποδεχτεί κανείς πως ο συνθέτης της Elektra, ενός
έργου τόσο επαναστατικού που ασκεί δριµεία κριτική στην εξουσία, όπως και το Friedenstag
ένας ύµνος στην ειρήνη -το οποίο και αποφάσισε να παρουσιάσει το 1938 (ο β' παγκόσµιος
πόλεµος ανέτρεψε τα σχέδια του)- είναι και τα δυο προϊόντα ενός ναζιστή. Τα γεγονότα
αποκαλύπτουν σε µένα ότι οι επιλογές του ήταν κακές, φέρει φυσικά ευθύνη και άλλωστε την
ανέλαβε εξ' ολοκλήρου και ο ίδιος.

13

Η ΠΡΕΜΙΕΡΑ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΑΣ ΣΤΟ TEATRE DEL LICEU (ΒΑΡΚΕΛΩΝΗ)

Για την ιστορία, η Ηλέκτρα ανέβηκε για πρώτη φορά στην Ισπανία, συγκεκριµένα στη
Βαρκελώνη (Theatre Liceu) στις 15 Φεβρουαρίου 1949.
Το µεγάλο γεγονός στην πρεµιέρα της Βαρκελώνης ήταν ο ρόλος της Κλυταιµνήστρας που θα
ερµήνευε για πρώτη φορά στην καριέρα της η Eva Marton. Η Ουγγαρέζα ‘τίγρης’ όπως την
αποκαλούν οι φίλοι της, στις 8 Φεβρουαρίου 2008 πέτυχε κάτι που καµία άλλη σοπράνο δεν
έχει ισοφαρίσει. Είναι η πρώτη που έχει τραγουδήσει στη σκηνή και τους 3 γυναικείους ρόλους
του έργου. Εξάλλου όπως και η ίδια έχει δηλώσει, είναι τρελή για τον Στράους. Η Μάρτον
τραγούδησε για πρώτη φορά την Χρυσόθεµη το 1971 στη Μετροπόλιταν σε σκηνοθεσία Erich
Leinsdorf µε Ηλέκτρα την Mastilovitz. Την πρώτη της Ηλέκτρα
τραγούδησε στη Βιέννη το 1989 στην περίφηµη παραγωγή του
Harry Kupfer µε µαέστρο τον Abbado.
Γεννήθηκε το 1943 στη Βουδαπέστη και σπούδασε στην Ακαδηµία
Liszt της Βουδαπέστης. Έκανε το ντεµπούτο της στο ρόλο της
Kate Pinkerton στην Μαντάµα Μπατερφλάι σε ένα καλοκαιρινό
φεστιβάλ. Το 1968 τραγούδησε στην Εθνική Όπερα της
Ουγγαρίας τη Bασίλισσα Shemaka (Le Coq d'Or) και παρέµεινε
για 3 περίπου χρόνια εκεί ως µέλος. Η πρόσκληση που της έγινε
από τον µαέστρο Dohnanyi για ένα συµβόλαιο στην Κρατική
Όπερα της Φραγκφούρτης - που όµως της παρείχε την ελευθερία
να κάνει παραγωγές και αλλού - ήταν ότι καλύτερο και µετακόµισε
εκεί αµέσως. Όπως η ίδια θυµάται πρόσεξε πολύ το ρεπερτόριο της, και έχτισε τη φωνή της
τραγουδώντας πολύ Μότσαρτ. To 1983 τραγούδησε για πρώτη φορά την Τουραντώ στην
Εθνική Όπερα της Βιέννης προκαλώντας µεγάλη αίσθηση. Την παράσταση σκηνοθέτησε ο
παραγωγός του Hollywood Σαµ Γουαναµέικερ, το ρόλο του Κάλαφ τραγούδησε ο Καρέρας και
της Λιού η Ριτσαρέλι. Η παράσταση µεταδόθηκε τηλεοπτικά ζωντανά στην Ευρώπη και έκανε
σταρ διεθνώς τη Μάρτον µέσα σε µια µέρα! Το κοινό άρχισε να τη ζητά και η καριέρα της
εξακοντίστηκε. Έχει τιµηθεί ως κορυφαία καλλιτέχνις από τους New York Times. Το 2003
επέστρεψε µόνιµα στην πατρίδα της τη Βουδαπέστη και της απονεµήθηκε ο τίτλος του Λέκτορα
στην Ακαδηµία Λιστ όπου και διδάσκει πλέον, ενώ παράλληλα τραγουδά (ρόλους µεσοφώνου)
και παραδίδει Master Class.
H Deborah Pοlaski γεννήθηκε το 1949 στο Wisconsin των ΗΠΑ. Άρχισε
να τραγουδά στην εκκλησία όπου τελούσε τη θεία λειτουργία ο πατέρας
της, ιερέας προτεστάντης. Ξεκίνησε την καριέρα της στην Ευρώπη και
ειδικότερα στη Γερµανία όπου µετοίκησε και συνάντησε εκεί τον George
London που αποκαλεί µέντορά της. Τραγούδησε κυρίως ρόλους
Βαγκνερικούς και επικεντρώθηκε στο γερµανικό ρεπερτόριο. Έγινε
γνωστή το 1988 στο Φεστιβάλ του Μπαϋρόιτ ως Μπρουγχίλδη. Έχει
τραγουδήσει σε όλα τα σηµαντικά Λυρικά Θέατρα και το 2003 της
απονεµήθηκε ο τίτλος της Kammersänger στην Αυστρία, τίτλος ιδιαίτερα
τιµητικός για τους τραγουδιστές. Η Polaski θεωρείται από τις
σηµαντικότερες ερµηνεύτριες της Ηλέκτρας.
Επιστρέφοντας τώρα στην πρεµιέρα του Liceu, πρέπει να οµολογήσω ότι την παράσταση όπως
αποδείχτηκε έκλεψε -στην κυριολεξία-η σκηνοθεσία, χωρίς βέβαια
αυτό να σηµαίνει ότι δεν είδαµε µια συγκλονιστική Ηλέκτρα και µια
σχεδόν τέλεια Κλυταιµνήστρα.
Όταν ένας σκηνοθέτης καθοδηγεί πραγµατικά µια παράσταση
όπερας, απογειώνεται όλο το θέαµα. Λέει η Μάρτον: «Το κοινό στην
Ηλέκτρα πρέπει να παραµένει ζωντανό. Η µουσική του Στράους
είναι πολύ δυνατή. Είναι δύσκολο έργο και για τους καλλιτέχνες
αλλά και για το κοινό. Όταν όλα λειτουργούν σκέφτεται κανείς πόσο
µεγάλος συνθέτης είναι. Πόσο θαυµάσια περιστρέφει τη µουσική
14

γύρω από το κείµενο.» Αυτό ακριβώς νιώσαµε όλοι κατά τη διάρκεια της παράστασης.
Είδαµε ευρηµατικές
παρεµβάσεις,
έµπνευση και όραµα
από τον σκηνοθέτη
Guy
Joosten:
η
Ηλέκτρα
στο
µονόλογο της κινεί το
σώµα της µπρος
πίσω
αποκαλύπτοντας τη
νοσηρή,
ψυχωτική
της φύση. Ρίχνει
ροδοπέταλα
στο
κρεβάτι
όπου
κοιµάται,
αναπαριστώντας µε
γλαφυρό τρόπο κατά
την αφήγησή της το
γαµήλιο κρεβάτι της
αδερφής
της,
προσπαθώντας
να
την πείσει να τη βοηθήσει στο φονικό. Μετά την άρνηση της όµως αποφασίζει να προχωρήσει
µόνη: «Nun denn allein!» («Λοιπόν, µόνη») µονολογεί και αρπάζει το τσεκούρι ανεβαίνοντας τα
σκαλοπάτια του παλατιού, τελευταία στιγµή διστάζει, λυγίζει, δεν έχει τη δύναµη, καταρρέει.
Παίρνει από τον ‘άγνωστο’ οδοιπόρο την τέφρα του υποτιθέµενου νεκρού αδερφού της και µόλις
γίνεται η αναγνώριση της πέφτει από τα χέρια και σπάζει, αλλά η ίδια σαστίζει καθώς ακόµα δεν
έχει συνειδητοποιήσει τι συµβαίνει και προς στιγµήν και φοβάται πως σκόρπισε στο χώµα την
τέφρα του αδερφού της, τα 'χει χαµένα, δεν ξέρει τι να πρωτοκάνει, να τον αγκαλιάσει, να του
δώσει το τσεκούρι για να κάνει το φόνο. Έπειτα, τον καλωσορίζει πλένοντας του τα πόδια και
σκουπίζοντάς τα µε τα
µαλλιά της, κατά το
αρχαιοελληνικό
έθιµο.
Όταν εκείνος µπαίνει στο
παλάτι και εκείνη θυµάται
πως ξέχασε να του
δώσει το όπλο του
φόνου,
αρπάζει
το
τσεκούρι
και
αποφασιστικά χτυπά µε
την άκρη του την πόρτα
του παλατιού για να της
ανοίξουν. Αφήνω για το
τέλος το φινάλε που
έκρυβε
µια
µεγάλη
έκπληξη για όλους και
σόκαρε
µέρος
του
κοινού,
ενώ
εντυπωσίασε
το
υπόλοιπο (ανήκω στη 2η
κατηγορία): λίγο πριν
τελειώσει το έργο, βλέπουµε την Ηλέκτρα να µπαίνει στο παλάτι και νοµίζουµε ότι δεν πεθαίνει
σύµφωνα µε τις οδηγίες του Χόφµανσταλ, όταν ξαφνικά σηκώνεται το σκηνικό και µας
αποκαλύπτει το εσωτερικό του παλατιού. Πλήθος δολοφονηµένων υπηκόων κείτεται στο
έδαφος µεσ’ τα αίµατα (αναφορά στη Μνηστηροφονία του Οµήρου), ο Ορέστης κάθεται στο
15

βασιλικό θρόνο κρατώντας στην αγκαλιά του ξαπλωµένη την ηµιθανή Ηλέκτρα που τον
ευχαριστεί φιλώντας τον στο στόµα και ξεψυχά.
Η σκηνοθετική Άποψη στο έργο, στο σύνολο της, µονάχα µε αυτή του Kupfer και της Nuria
Espert µπορεί να συγκριθεί. Βέβαια είναι φυσικό που µερίδα του κοινού σκανδαλίστηκε από το
όλο θέαµα, και γι’ αυτό και σφυρίχτηκε από κάποιους ο σκηνοθέτης στις υποκλίσεις (όπως και
στην παραγωγή του Kupfer) -βλέπετε η Ηλέκτρα εξακολουθεί να σοκάρει ακόµα και σήµερα το
κοινό-ενώ µόλις έπεσε η αυλαία, το θέατρο στην κυριολεξία σείστηκε από τις ζητωκραυγές και
τα χειροκροτήµατα.
Αποκάλυψη της βραδιάς και η Ηλέκτρα της Polaski που µας παρουσίασε µια ηρωίδα όλο
δυναµισµό, σχεδόν τολµηρή και θρασεία, σαρκαστική και ειρωνική κάποιες φορές, περισσότερο
αποφασισµένη παρά τσακισµένη. H Polaski στην πρεµιέρα έδωσε ίσως την καλύτερη
υποκριτικά Ηλέκτρα της καριέρας της, χωρίς να υπολείπεται φωνητικά, απλά κάποιες αδυναµίες
είναι φυσιολογικές και συγχωρούνται όταν τραγουδά κανείς ένα έργο τέτοιας δυσκολίας. Πρέπει
δε να σηµειώσω ότι στις υποκλίσεις η σεµνότητα της Polaski ήταν αφοπλιστική και προκάλεσε
κολακευτικά σχόλια.
Η
Κλυταιµνήστρα
της Εύας Μάρτον
φωνητικά
ήταν
άψογη και ακριβής.
Ήταν µια βασίλισσα
όλο φιλαρέσκεια και
είδαµε περισσότερο
µια αγέρωχη παρά
µια
µετανιωµένη
βασίλισσα,
που
µάλιστα
κάποια
στιγµή δε δίστασε να
πετάξει
περιφρονητικά
το
ποτό που έπινε από
το
ποτήρι
στο
πρόσωπο της κόρης
της
Ηλέκτρας/Polaski.
∆ε
θα
περίµενε
κανείς ίσως κάτι
διαφορετικό από την
πληθωρική και πάντα σκηνικά ενδιαφέρουσα Marton.
Εδώ πρέπει να πω πως η Marton και η Polaski είχαν την τύχη να δουλέψουν και οι δυο µε έναν
µεγάλο άνθρωπο της όπερας, τον σκηνοθέτη Harry Kupfer. Η µεγαλειώδης παραγωγή της
Ηλέκτρας στη Βιέννη το 1989 είχε και τις δυο πρωταγωνίστριες σε διαφορετική διανοµή. Ο
Kupfer είναι ένας µάγος της σκηνικής έντασης. ∆ιδάσκει τους τραγουδιστές του να κινούνται
σύµφωνα µε τη δράση, το κείµενο και τη µουσική. ∆εν γίνεται τίποτα στην τύχη, τίποτα άσκοπα.
Χαρακτηριστικό του είναι η οικονοµία των µέσων. Αυτό φάνηκε στην ερµηνεία και των δυο ειδικά
όταν τις είδαµε στη σκηνή µαζί.
H Χρυσόθεµις της Anne-Marie Backlund ήταν εξαίρετη φωνητικά, αλλά συνολικά φάνηκε πολύ
υποδεέστερη αναλογικά µε τις µεγάλες πρωταγωνίστριες της βραδιάς. Είναι τροµερά δύσκολο
να… επιβιώσεις κοντά σε τέτοια µεγαθήρια…
Αξιόλογο το υπόλοιπο καστ, άρτιος ο Ορέστης του µπασοβαρύτονου Albert Dohman
ευαίσθητος και αποφασιστικός.
Η ορχήστρα του Sebastian Weigle είχε πολύ όµορφο ήχο, ωστόσο έδειχνε να µην έχει το νεύρο
που περιµέναµε να υπάρχει σε ένα τέτοιο έργο, ειδικά ο µονόλογος της Ηλέκτρας ήταν σε πολύ
αργό τέµπο. Αλλά το συνολικό αποτέλεσµα ήταν τόσο καλό που κάτι τέτοιο σχεδόν δεν
ενόχλησε! Άλλωστε ο Weigle που είναι και καλλιτεχνικός διευθυντής του Liceu είναι το
αγαπηµένο παιδί του κοινού του θεάτρου.
16

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

17

ΠΗΓΕΣ
Αρθογραφία:       

Michel Veilleux, Dramatic Structure in Strauss’ Elektra
Tim Ashley, Elektra’s Complex, The Guardian
Otto Erhardt, «Strauss’ Elektra»
Benoit van Langenhove, «Strauss’ Elektra»
Γ. Βλαστός, «R. Strauss – Ηλέκτρα» (περιοδικό Classical Music Review, τεύχος 3)
N. A. ∆οντάς, «Οι δυο Ριχάρδοι, Στράους και Βάγκνερ»
Κ. Βίδος: «Ο Συνθέτης που κατάλαβε τις γυναίκες»
Βιβλιογραφία:     

L’avant scene: Strauss-Elektra
Bryan Gilliam: The Life of R. Strauss. (Editions Cambridge University Press)
Marian McDonald: «Η Ελληνική Μυθολογία στη σύγχρονη όπερα» (Εκδ. Περίπλους)
Phil Goulding, Ticket to the Opera (Editions Ballantine Publishing Group)
A Batta: ΟΠΕΡΑ (Εκδόσεις Ελευθερουδάκης)

18