You are on page 1of 4

thÝ nghiÖm vËt lý BKM-010A

Lµm quen sö dông c¸c dông cô ®o chiÒu dµi vµ khèi l−îng


®o kÝch th−íc vµ x¸c ®Þnh thÓ tÝch
cña c¸c vËt r¾n cã h×nh d¹ng ®èi xøng

I. môc ®Ých thÝ nghiÖm §Ó thuËn tiÖn, ng−êi ta lµm thªm hai hµm kÑp :
1. Lµm quen vµ sö dông mét sè dông cô ®o ®é dµi - hµm kÑp cè ®Þnh 1 - 2 g¾n víi ®Çu cña th−íc
(th−íc kÑp, th−íc panme) ®Ó ®o trùc tiÕp kÝch th−íc chÝnh - hµm kÑp di ®éng 1/ - 2/ g¾n víi ®Çu cña du
cña mét sè vËt r¾n cã h×nh d¹ng ®èi xøng. xÝch. Hai ®Çu 1-1/ dïng ®o kÝch th−íc ngoµi vµ hai
2. X¸c ®Þnh gi¸n tiÕp thÓ tÝch cña c¸c vËt. ®Çu 2 - 2/ dïng ®o kÝch th−íc trong cña c¸c vËt. Cã
3. BiÕt c¸ch tÝnh sai sè vµ kÕt qu¶ cña phÐp ®o thÓ gi÷ cè ®Þnh du xÝch T/ nhê vÝt h·m 3 .
trùc tiÕp vµ phÐp ®o gi¸n tiÕp. Du xÝch ®−îc kh¾c thµnh N ®é chia sao cho ®é
dµi cña N ®é chia nµy cã gi¸ trÞ ®óng b»ng ®é dµi
II. dông cô thÝ nghiÖm cña N -1 ®é chia trªn th−íc chÝnh, nghÜa lµ :
N.b = ( N - 1 ). a (2)
1 th−íc kÑp 0 ÷ 150mm, chÝnh x¸c 0,02mm;
víi a lµ gi¸ trÞ mçi ®é chia cña th−íc chÝnh vµ b lµ
1 th−íc panme 0 ÷ 25mm, ®é chÝnh x¸c 0,01mm ;
gi¸ trÞ mçi ®é chia cña du xÝch. Tõ (2) ta suy ra :
2 mÉu vËt cÇn ®o (vßng ®ång, viªn bi thÐp).
a
a-b = = ∆ (3)
N
III. Tr×nh tù thÝ nghiÖm
A. X¸c ®Þnh thÓ tÝch cña mét chiÕc vßng ®ång §¹i l−îng ∆ gäi lµ ®é chÝnh x¸c cña du xÝch,
(khèi trô rçng) nã cho biÕt ®é sai lÖch gi÷a gi¸ trÞ mçi ®é chia cña
1. ThÓ tÝch cña khèi trô rçng tÝnh theo c«ng thøc : th−íc chÝnh vµ gi¸ trÞ mçi ®é chia cña du xÝch. V×
a = 1mm, nªn khi N = 10 th× ∆ = 0,1mm; cßn khi
π
V = ⋅ (D2 − d 2 ) ⋅ h (1) N = 50 th× ∆ = 0,02mm .
4
3. §o ®é dµi L cña vËt AB b»ng th−íc kÑp :
Cã thÓ dïng th−íc kÑp ®o ®−êng kÝnh ngoµi D,
§Æt ®Çu A cña vËt trïng víi sè 0 cña th−íc
®−êng kÝnh trong d vµ ®é cao h cña khèi trô rçng.
chÝnh T. Gi¶ sö khi ®ã ®Çu B cña vËt n»m trong
Tõ ®ã x¸c ®Þnh thÓ tÝch V theo c«ng thøc (2).
kho¶ng gi÷a v¹ch thø n vµ n+1 cña th−íc chÝnh T
2. Th−íc kÑp (H×nh 2) lµ dông cô ®o ®é dµi trong
(H×nh 3). Ta ®Èy du xÝch T/ tr−ît däc th−íc chÝnh ®Ó
giíi h¹n tõ vµi milimÐt ®Õn ba tr¨m milimÐt víi ®é
®Çu B cña vËt trïng víi sè 0 cña du xÝch.
chÝnh x¸c 0,1 ÷ 0,02mm. CÊu t¹o cña nã gåm mét
th−íc chÝnh T ®−îc chia ®Òu thµnh tõng milimÐt vµ
mét th−íc phô T / cã thÓ tr−ît däc theo th−íc chÝnh T T
- gäi lµ du xÝch. 5 10
0 n n+1 n+m
0 m
2 2/ 3 A B
T T/
H×nh 3
0
0 10 NÕu v¹ch thø m cña du xÝch trïng ®óng víi v¹ch
thø n+m cña th−íc chÝnh th× theo h×nh 2, ta cã :
T/ ( n+m ).a = L + m.b
1 1/ L = n.a + m. ∆ (4)
H×nh 2

1
ThÝ dô : Víi n = 2, a = 1mm, m = 4, N = 10 th× 2 1 3
∆ = 0,1 mm vµ ®é dµi cña vËt AB b»ng :
L = 2 + 4 . 0,1 = 2,4 mm
Nh− vËy, v¹ch chia thø n cña th−íc chÝnh n»m ë
ngay tr−íc sè 0 cña du xÝch cho biÕt sè nguyªn lÇn 4 5 6
cña milimÐt, cßn v¹ch chia thø m cña du xÝch n»m
0 ÷ 25mm
trïng víi v¹ch chia ®èi diÖn trªn th−íc chÝnh sÏ cho
0,01mm H×nh 4
biÕt sè phÇn m−êi hoÆc sè phÇn tr¨m cña milimÐt (tuú
thuéc ®é chÝnh x¸c ∆ ) . Gi¸ trÞ ∆ nµy gäi lµ ®é chÝnh x¸c cña panme .
4. §o ®−êng kÝnh ngoµi D, ®−êng kÝnh trong d vµ ®é
cao h cña chiÕc vßng ®ång : Sè ®o trªn th−íc panme ®−îc x¸c ®Þnh theo
Dïng th−íc kÑp ®o ®−êng kÝnh ngoµi D , ®−êng vÞ trÝ x cña mÐp du xÝch trßn :
kÝnh trong d vµ ®é cao h cña chiÕc vßng ®ång. - NÕu mÐp th−íc trßn n»m s¸t bªn ph¶i v¹ch
Thùc hiÖn 5 lÇn ®èi víi mçi phÐp ®o cña D , d chia thø N cña th−íc milimÐt ë phÝa trªn ®−êng
vµ h t¹i c¸c vÞ trÝ kh¸c nhau cña chiÕc vßng ®ång. chuÈn ngang, ®ång thêi ®−êng chuÈn ngang n»m
§äc vµ ghi c¸c gi¸ trÞ cña D , d vµ h trong mçi lÇn s¸t v¹ch thø n cña th−íc trßn, th× :
®o vµo b¶ng 1 ®Ó tÝnh thÓ tÝch V cña chiÕc vßng x = N + 0,01.n (mm) (7)
®ång . - NÕu mÐp th−íc trßn n»m s¸t bªn ph¶i v¹ch
chia thø N cña th−íc milimÐt ë phÝa d−íi ®−êng
B. X¸c ®Þnh thÓ tÝch cña viªn bi thÐp (khèi cÇu)
chuÈn ngang, ®ång thêi ®−êng chuÈn ngang n»m
1. ThÓ tÝch cña viªn bi thÐp h×nh cÇu tÝnh theo
s¸t v¹ch thø n cña th−íc trßn, th× :
c«ng thøc :
x = N + 0,50 + 0,01.n (mm) (8)
1
V = ⋅π .D 3 (5) Chó ý : Trong c¸c c«ng thøc (7) vµ (8), sè thø
6 tù N vµ n cña c¸c v¹ch chia ®Òu lÊy gi¸ trÞ nguyªn
§èi víi viªn bi nhá cã ®−êng kÝnh D vµo cì vµi
b»ng 0,1,2,3,....
milimÐt, ta ph¶i dïng th−íc panme ®Ó ®o ®−êng kÝnh
3. §o ®−êng kÝnh cña viªn bi b»ng th−ípc panme
cña nã. Tõ ®ã cã thÓ x¸c ®Þnh chÝnh x¸c thÓ tÝch V
§Æt viªn bi tùa vµo ®Çu cè ®Þnh 2 cña th−íc
cña nã theo c«ng thøc (5).
panme. VÆn tõ tõ ®Çu 6 cña trôc vÝt 1 ®Ó ®Çu bªn
2. Th−íc panme (H×nh 4) lµ dông cô dïng ®o ®é dµi tr¸i cña trôc vÝt nµy tiÕn dÇn ®Õn tiÕp xóc víi viªn bi.
chÝnh x¸c tíi 0,01 mm. CÊu t¹o cña nã gåm : mét
Khi nghe thÊy tiÕng kªu "l¸ch t¸ch" cña lß xo h·m
c¸n th−íc h×nh ch÷ U mang trôc vÝt vi cÊp 1 vµ ®Çu trôc vÝt 1 th× ngõng l¹i.
tùa cè ®Þnh 2; mét th−íc kÐp cã c¸c ®é chia b»ng
Thùc hiÖn 5 lÇn phÐp ®o ®−êng kÝnh D cña viªn bi
n»m so le nhau 0,50 mm ë phÝa trªn vµ phÝa d−íi t¹i c¸c vÞ trÝ kh¸c nhau cña viªn bi. §äc vµ ghi gi¸
cña mét ®−êng chuÈn ngang kh¾c trªn th©n trô 3;
trÞ cña D trong mçi lÇn ®o vµo b¶ng 2 ®Ó tÝnh thÓ
mét cÇn g¹t nhá 4 dïng h·m trôc vÝt 1; mét th−íc
tÝch V cña viªn bi.
trßn cã 50 ®é chia b»ng nhau n»m ë s¸t mÐp tr¸i
cña trô rçng 5 bao quanh th©n trô 3. Khi vÆn ®Çu 6 III. kÕt qu¶ thÝ nghiÖm
cña trôc vÝt 1, th−íc trßn sÏ quay vµ tÞnh tiÕn theo 1. §iÒn ®Çy c¸c kÕt qu¶ tÝnh to¸n vµo nh÷ng «
b−íc ren h = 0,50 mm cña trôc vÝt 1. Nh− vËy, khi trèng trong c¸c b¶ng 1 vµ 2.
th−íc trßn quay ®óng mét vßng øng víi N = 50 ®é 2. ViÕt kÕt qu¶ ®o cña mçi ®¹i l−îng trong c¸c
chia th× ®ång thêi nã tÞnh tiÕn mét ®o¹n h = 0,50 b¶ng 1 vµ 2.
mm däc theo th−íc kÐp. Mçi ®é chia nhá nhÊt trªn 3. X¸c ®Þnh thÓ tÝch cña chiÕc vßng ®ång (trô rçng)
th−íc trßn cã gi¸ trÞ b»ng : vµ cña viªn bi thÐp (khèi cÇu).
h 0 ,50 mm TÝnh sai sè t−¬ng ®èi, sai sè tuyÖt ®èi vµ viÕt
∆= = = 0 ,01mm (6)
N 50 kÕt qu¶ cña mçi phÐp ®o thÓ tÝch nµy.

2
B¸o c¸o thÝ nghiÖm

®o kÝch th−íc vµ x¸c ®Þnh thÓ tÝch cña


c¸c vËt r¾n cã h×nh d¹ng ®èi xøng

X¸c nhËn cña thµy gi¸o


Tr−êng ...................................................
Líp ............................Tæ .......................
Hä tªn ....................................................

I. Môc ®Ých thÝ nghiÖm


..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
.............................................................................................................................................................................

II. kÕt qu¶ thÝ nghiÖm


A. X¸c ®Þnh thÓ tÝch cña chiÕc vßng ®ång (khèi trô rçng)

B¶ng 1 §é chÝnh x¸c cña th−íc kÑp : ....................... (mm)

LÇn ®o D ∆D d ∆d h ∆h
(10-3 m) (10-3 m) (10-3 m) (10-3 m) (10-3 m) (10-3 m)

Trung b×nh

1. TÝnh sai sè tuyÖt ®èi cña phÐp ®o ®−êng kÝnh ngoµi D , ®−êng kÝnh trong d vµ ®é cao h (®o trùc tiÕp) :

∆D = ( ∆D )dc + ∆D =...................................... =..................... . (10-3 m)

∆d = ( ∆d )dc + ∆d =...................................... =.................. ..... (10-3 m)

∆h = ( ∆h )dc + ∆h =....................................... =....................... (10-3 m)


2. TÝnh sai sè vµ kÕt qu¶ phÐp ®o thÓ tÝch V cña chiÕc vßng ®ång (®o gi¸n tiÕp) :
3
∆V ∆π D. ∆D + d. ∆d ∆h
δ= = +2⋅ + =...................................................
V π 2
D −d 2 h
π
⋅ ( D 2 − d 2 ) ⋅ h = ..............................................................................................(10 m )
-9 3
V =
4

∆V = δ ⋅ V =...................................... =..................... (10-9 m3)

3. ViÕ kÕt qu¶ cña phÐp ®o thÓ tÝch V cña chiÕc vßng ®ång :

V = V ± ∆V =..................±.................... (10-9 m3)

B. X¸c ®Þnh thÓ tÝch cña viªn bi thÐp (khèi cÇu) :

B¶ng 2 : §é chÝnh x¸c cña th−íc panme : ....................... (mm)


LÇn ®o 1 2 3 4 5 Trung b×nh
D D =...............
(10-3 m)
(10-3 m)
∆D ∆D =..............
(10-3 m) (10-3 m)

1. TÝnh sai sè tuyÖt ®èi cña phÐp ®o ®−êng kÝnh D (®o trùc tiÕp) :

∆D = ( ∆D )dc + ∆D =...................................... =..................... (10-3 m)


2. TÝnh sai sè vµ kÕt qu¶ cña phÐp ®o thÓ tÝch V cña viªn bi thÐp (®o gi¸n tiÕp):
∆V ∆π ∆D
δ= = +3⋅ =........................................... =.................
V π D
1 3
V = ⋅ π . D =........................................... =..................(10 −9 m 3 )
3
∆V = δ ⋅ V =...................................... =..................... (10-9 m3)
3. ViÕt kÕt qu¶ phÐp ®o thÓ tÝch V cña viªn bi thÐp :
V = V ± ∆V =..................±.................... (10-9 m3)