You are on page 1of 12

ThÝ nghiÖm vËt lý

nghiÖm ®Þnh luËt b¶o toµn §éng l−îng


trªn ®Öm kh«ng khÝ

Dông cô : 1. §Öm kh«ng khÝ vµ gi¸ ®ì cã th−íc th¼ng milimÐt vµ c¸c vÝt ®iÒu chØnh c©n b»ng ;
2. B¬m nÐn khÝ vµ èng dÉn khÝ ; 3. Hai xe tr−ît cã b¶n ch¾n s¸ng (h×nh ch÷ U); 4. Bèn ®Çu va
ch¹m ®µn håi cã vßng lß xo l¸; 5. Hai ®Çu va ch¹m mÒm cã v¶i gai mãc dÝnh ; 6. Bé qu¶ gia
träng 2x50g vµ 2x100g ; 7. Hai m¸y ®o thêi gian hiÖn sè kiÓu MC-963 ; 8. Hai ®Çu c¶m biÕn
thu-ph¸t quang ®iÖn hång ngo¹i .

I. C¬ së lý thuyÕt

1. §Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng


Mét vËt, chÞu t¸c dông cña lùc, sÏ chuyÓn ®éng cã gia tèc (H×nh 1). Theo ®Þnh luËt Newton
thø hai : Gia tèc a cña vËt cïng h−íng vµ tû lÖ thuËn víi lùc tæng hîp F t¸c dông lªn vËt vµ tû lÖ
nghÞch víi khèi l−îng m cña vËt ®ã :
F
a =
m (1)
a F
m
§¬n vÞ ®o cña lùc F lµ newton (N), cña khèi l−îng m lµ kil«gam (kg)
vµ cña gia tèc a lµ mÐt trªn gi©y b×nh ph−¬ng (m/s2 ).
H×nh 1
C«ng thøc (1) cã thÓ viÕt d−íi d¹ng :
m.a = F (2)
Ph−¬ng tr×nh (2) gäi lµ ph−¬ng tr×nh c¬ b¶n cña ®éng lùc häc chÊt ®iÓm, nã còng ®óng ®èi víi
vËt r¾n chuyÓn ®éng tÞnh tiÕn. Tõ ph−¬ng tr×nh nµy ta suy ra hÖ qu¶ sau : nÕu lùc tæng hîp t¸c
dv
dông lªn vËt triÖt tiªu F = 0 th× a = = 0 , ν = const vµ vËt chuyÓn ®éng th¼ng ®Òu.
dt
VËn tèc cña vËt chuyÓn ®éng th¼ng ®Òu cã trÞ sè b»ng :
s
v= = const (3) F2 A B F1
t
víi s lµ ®o¹n ®−êng vËt ®· ®i ®−îc trong kho¶ng thêi gian t . m1 m2
dv
Thay a = vµo ph−¬ng tr×nh (2) vµ chó ý r»ng m = const , ta ®−îc : H×nh 2
dt
d( mv ) dK
= =F (4)
dt dt
Vect¬ K = mv gäi lµ ®éng l−îng cña vËt vµ ®Æc tr−ng cho tr¹ng th¸i ®éng lùc häc cña vËt .
¸p dông ph−¬ng tr×nh (4) ®èi víi hÖ c« lËp gåm hai vËt cã khèi l−îng lµ m1 vµ m2 t−¬ng t¸c
víi nhau b»ng c¸c lùc F1 vµ F2 (H×nh 2) , ta cã :
dK 2 d ( m2 v 2 ) dK1 d( m1v1 )
= = F1 vµ = = F2
dt dt dt dt
Céng vÕ víi vÕ cña hai ph−¬ng tr×nh trªn , ta ®−îc :
dK1 dK 2 d ( m1v1 ) d( m2 v 2 )
+ = + = F1 + F2
dt dt dt dt
d( K1 + K 2 ) d ( m1v1 + m2 v 2 )
hay = = F1 + F2
dt dt
Theo ®Þnh luËt Newton thø ba : F2 = −F1 , nªn F1 + F2 = 0 , suy ra :
K1 + K 2 = m1v1 + m2 v 2 = const (5)
C«ng thøc (5) gäi lµ ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng vµ ph¸t biÓu nh− sau : " Tæng ®éng l−îng
cña hÖ vËt c« lËp b¶o toµn ".
NÕu hÖ c« lËp gåm n vËt, ph−¬ng tr×nh (5) sÏ viÕt thµnh :
n
K= ∑ mi v i = const (6)
i =1
Chó ý : §èi víi hÖ vËt kh«ng c« lËp, nh−ng tæng hîp c¸c ngo¹i lùc t¸c dông lªn hÖ vËt triÖt tiªu th×
tæng ®éng l−îng cña hÖ vËt còng b¶o toµn .

2. Qu¸ tr×nh va ch¹m gi÷a hai vËt


Gi¶ sö mét hÖ gåm hai vËt cã khèi l−îng m1 vµ m2 chuyÓn ®éng kh«ng ma s¸t theo ph−¬ng
ngang víi vËn tèc tíi va ch¹m xuyªn t©m vµo nhau . Khi ®ã tæng hîp c¸c ngo¹i lùc (gåm träng
lùc vµ ph¶n lùc cña mÆt gi¸ ®ì) t¸c dông lªn hÖ vËt triÖt tiªu, nªn theo (5), tæng ®éng l−îng cña
hÖ vËt b¶o toµn . Gäi v1 , v2 , v1′ , v2′ lµ vËn tèc cña hai vËt m1 vµ m2 tr−íc vµ sau khi va ch¹m.
XÐt hai tr−êng hîp :
a. Va ch¹m ®µn håi : Sau va ch¹m, hai vËt m1 vµ m2 chuyÓn ®éng víi vËn tèc v1′ vµ v 2′ cã
trÞ sè kh¸c nhau : v1′ ≠ v2′ . Trong tr−êng hîp nµy, ph−¬ng tr×nh ®¹i sè biÓu diÔn ®Þnh luËt b¶o
toµn ®éng l−îng ¸p dông ®èi víi hÖ hai vËt m1 vµ m2 cã d¹ng :
m1v1/ + m2 v 2/ = m1v1 + m2 v 2 (7)
NÕu tr−íc va ch¹m, vËt m1 ®øng yªn ( v1 = 0 ) , th× ph−¬ng tr×nh (7) viÕt thµnh :
m1v1/ + m2 v 2/ = m2 v 2 (8)
b. Va ch¹m mÒm (kh«ng ®µn håi) : Sau va ch¹m, hai vËt m1 vµ m2 g¾n chÆt vµo nhau vµ chuyÓn
®éng víi cïng vËn tèc v ′ .Trong tr−êng hîp nµy, ph−¬ng tr×nh ®¹i sè biÓu diÔn ®Þnh luËt b¶o
toµn ®éng l−îng ¸p dông ®èi víi hÖ hai vËt m1 vµ m2 cã d¹ng :
( m1 + m 2 ) ⋅ v ′ = m1v 1 + m 2v 2 (9)
NÕu tr−íc va ch¹m, vËt m1 ®øng yªn ( v 2 = 0 ) , th× ph−¬ng tr×nh ( 9 ) viÕt thµnh :
( m1 + m 2 ) ⋅ v ′ = m1v 1 (10)
Trong thÝ nghiÖm nµy, ta nghiÖm l¹i ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng ®èi víi qu¸ tr×nh va ch¹m
®µn håi vµ va ch¹m mÒm gi÷a hai xe tr−ît trªn ®Öm kh«ng khÝ (H×nh 3) .
ThiÕt bÞ ®Öm kh«ng khÝ gåm mét hép H b»ng kim lo¹i (dµi kho¶ng 1200 cm), mét ®Çu bÞt kÝn
vµ ®Çu cßn l¹i nèi th«ng víi mét b¬m nÐn kh«ng khÝ P. Hép H cã d¹ng h×nh m¸i nhµ vµ trªn mÆt
cña nã cã hai d·y lç nhá ph©n bè ®Òu nhau ®Ó khÝ nÐn phôt ra ngoµi. Hai xe tr−ît X1 vµ X2 cã thÓ
chuyÓn ®éng trªn mÆt hép H .

C1 C2 m/
§1 §2
P . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

X1 V1 X2 V2 H

m¸y ®o thêi gian m¸y ®o thêi gian


mc - 963 mc - 963

H×nh 3

2
Khi cho b¬m nÐn P thæi kh«ng khÝ vµo trong hép H, c¸c luång kh«ng khÝ nÐn tho¸t ra tõ c¸c
lç nhá, n©ng hai xe tr−ît X1 vµ X2 lªn khái mÆt cña èng H, t¹o ra mét líp ®Öm kh«ng khÝ (dµy cì
0,5÷1 mm). Khi ®ã c¸c xe tr−ît X1 vµ X2 cã thÓ chuyÓn ®éng trªn líp ®Öm kh«ng khÝ víi ma s¸t
kh«ng ®¸ng kÓ. ë ®Ønh mçi xe tr−ît nµy cã l¾p mét b¶n ch¾n s¸ng C1 hoÆc C2 h×nh ch÷ U.
Kho¶ng c¸ch gi÷a hai mÐp bªn tr¸i cña hai c¹nh ch÷ U trªn mçi b¶n ®Òu b»ng s .
Muèn x¸c ®Þnh vËn tèc cña xe tr−ît X1 vµ X2
trªn ®Öm kh«ng khÝ, ng−êi ta dïng hai m¸y ®o thêi
m¸y ®o thêi gian MC - 963
gian hiÖn sè MC-963 (H×nh 4) ®Ó ®o kho¶ng thêi
gian ch¾n s¸ng t cña b¶n C1 hoÆc C2 khi chóng ®i 00 0000 A+B A ↔ B
n=N-1 Time B n=50
qua c¶m biÕn thu-ph¸t quang ®iÖn §1 hoÆc §2 . A n= N/2
NÕu c¸c xe X1 vµ X2 chuyÓn ®éng th¼ng ®Òu, mode
vËn tèc cña chóng sÏ tÝnh theo c«ng thøc (3) víi s 9,999 99,99
lµ kho¶ng c¸ch gi÷a hai mÐp bªn tr¸i cña hai c¹nh A B RESET time range K
ch÷ U trªn mçi b¶n C1 hoÆc C2 .
H×nh 4

II. Tr×nh tù thÝ nghiÖm


1. §iÒu chØnh ®Öm kh«ng khÝ n»m c©n b»ng th¼ng ngang
a. L¾p thªm vµo mçi ®Çu cña hép H mét ®Çu va ch¹m ®µn håi cã vßng lß xo l¸. §Æt hai c¶m
biÕn §1 §2 n»m trong kho¶ng gi÷a cña mÆt hép H t¹i hai vÞ trÝ c¸h nhau 40÷50cm trªn th−íc
th¼ng T. C¾m ®Çu d©y cña c¶m biÕn §1 vµ §2 vµo æ A trªn mÆt mçi m¸y ®o thêi gian MC-963.
C¾m phÝch lÊy ®iÖn cña hai m¸y ®o thêi gian MC-963 vµo nguån ®iÖn ~220V. BÊm khãa K
trªn c¸c mÆt m¸y nµy : c¸c ch÷ sè sÏ hiÖn thÞ trªn c¸c cöa sæ “n = N -1” vµ "Time". VÆn nóm
chuyÓn m¹ch chän c¸ch ®o "MODE" sang vÞ trÝ n = N/2 . G¹t nóm chuyÓn m¹ch chän thang ®o
"TIME RANGE" sang vÞ trÝ 9,999 s.
b. §Æt xe tr−ît X1 (cã b¶n ch¾n s¸ng C1 , kh«ng mang gia träng m/ ) n»m trªn mÆt hép H
trong kho¶ng gi÷a hai c¶m biÕn §1 §2 . C¾m phÝch lÊy ®iÖn cña b¬m nÐn khÝ P vµo nguån ®iÖn
~220V ®Ó nÐn kh«ng khÝ vµo hép H. NÕu xe tr−ît X1 bÞ tr«i vÒ mét phÝa th× ta ph¶i dïng tay gi÷
nhÑ xe tr−ît X1 , ®ång thêi vÆn tõ tõ vÝt V1 hoÆc V2 ®Ó ®iÒu chØnh ®é cao cña mét trong hai ®Çu
cña hép H sao cho khi bu«ng nhÑ tay th× xe tr−ît X1 tù nã ®øng yªn. Khi ®ã ®Öm kh«ng khÝ ®·
®−îc ®iÒu chØnh c©n b»ng th¼ng ngang .
KiÓm tra l¹i vÞ trÝ c©n b»ng nµy theo thø tù sau : - §Æt xe tr−ît X1 ë gÇn mét ®Çu cña hép H
phÝa ngoµi hai c¶m biÕn §1 §2 ; - BÊm nót "RESET" cña m¸y ®o thêi gian MC-963 ®Ó c¸c sè
hiÖn thÞ trªn cöa sæ "tIME" trë vÒ tr¹ng th¸i "0" ; - §Èy xe tr−ît X1 ®i qua hai c¶m biÕn §1 §2 víi vËn
tèc ®ñ lín (thÝ dô, nªn chän vËn tèc øng víi kho¶ng c¸ch s = 30 mm sao cho thêi gian ch¾n s¸ng
cña b¶n C1 ®i qua c¸c c¶m biÕn §1 hoÆc §2 b»ng t = 100 ÷ 120 ms ). Khi ®ã nÕu sè ®o kho¶ng
thêi gian ch¾n s¸ng trªn hai m¸y ®o thêi gian hiÖn sè MC-963 b»ng nhau (hoÆc chªnh nhau 0,001 s)
th× cã thÓ coi chuyÓn ®éng cña xe tr−ît X1 trªn ®Öm kh«ng khÝ lµ th¼ng ®Òu vµ ®Öm kh«ng khÝ
®· c©n b»ng th¼ng ngang.
Chó ý : Gi÷ nguyªn vÞ trÝ c©n b»ng nµy cña ®Öm kh«ng khÝ trong suèt qu¸ tr×nh thÝ nghiÖm.

2. Kh¶o s¸t qu¸ tr×nh va ch¹m ®µn håi


a. §Æt xe tr−ît X1 (kh«ng mang gia träng) n»m ë gÇn ®Çu cña hép H phÝa ngoµi hai c¶m biÕn §1 §2 .
§ång thêi, ®Æt thªm xe tr−ît X2 (mang hai gia träng 2m/ ) n»m trªn mÆt hép H phÝa trong hai
c¶m biÕn §1 §2 , nh−ng gÇn §2 h¬n. Trong tr−êng hîp nµy, cÇn l¾p thªm vµo mçi ®Çu ®èi diÖn
cña hai xe tr−ît X1 vµ X2 mét ®Çu va ch¹m ®µn håi cã vßng lß xo l¸.
BÊm nót "RESET" cña hai m¸y ®o thêi gian MC-963 ®Ó c¸c sè chØ thÞ trªn cöa sæ "TIME"
chuyÓn vÒ tr¹ng th¸i "0”.
3
b. §Èy xe tr−ît X1 chuyÓn ®éng ®i qua c¶m biÕn §1 víi vËn tèc ®ñ lín tíi va ch¹m vµo xe tr−ît X2
®ang ®øng yªn. Sau va ch¹m, xe tr−ît X1 ®æi chiÒu chuyÓn ®éng ®i qua c¶m biÕn §1 lÇn thø hai
vµ xe tr−ît X2 chuyÓn ®éng thuËn chiÒu ban ®Çu ®i qua c¶m biÕn §2 .
Gäi t 1 , t 1/ lµ c¸c kho¶ng thêi gian ch¾n s¸ng t−¬ng øng khi b¶n C1 ®i qua c¶m biÕn §1 tr−íc
vµ sau va ch¹m, cßn t 2/ lµ kho¶ng thêi gian ch¾n s¸ng khi b¶n C2 ®i qua c¶m biÕn §2 sau va ch¹m.
NÕu t lµ kho¶ng thêi gian ch¾n s¸ng tæng céng khi tÊm ch¾n C1 ®i qua c¶m biÕn §1 trong c¶
hai lÇn (tr−íc vµ sau va ch¹m) th× t 1′ = t − t 1 . §äc vµ ghi vµo b¶ng 1 c¸c gi¸ trÞ t 1 , t 1/ vµ t 2/ .
VËn tèc chuyÓn ®éng cña hai xe tr−ît X1 vµ X2 tr−íc vµ sau va ch¹m tÝnh theo c«ng thøc :
s s s
v1 = , v 2 = 0 , v1/ = / , v 2/ = / (11)
t1 t1 t2
trong ®ã s lµ kho¶ng c¸ch gi÷a hai mÐp bªn tr¸i cña hai c¹nh ch÷ U trªn mçi b¶n C1 hoÆc C2 .
c. Thùc hiÖn ®éng t¸c trªn 5 lÇn. §äc vµ ghi vµo b¶ng 1 gi¸ trÞ cña t 2 , t 1/ , t 2/ trong mçi lÇn ®o
®Ó tÝnh c¸c vËn tèc v 1 , v 1′ , v ′2 . Chó ý x¸c ®Þnh chiÒu (+ hoÆc -) cña c¸c vËn tèc v 1 , v 1′ , v ′2 .
§Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng sÏ ®−îc nghiÖm ®óng, nÕu tæng ®¹i sè c¸c ®éng l−îng sau va
ch¹m cña hai xe tr−ît X1 vµ X2 b»ng tæng ®¹i sè c¸c ®éng l−îng tr−íc va ch¹m cña chóng :
M1v1/ + M 2 v2/ = M 2 v2 (12)
ë ®©y M1 = m1 + m01 + m11 lµ khèi l−îng tæng céng cña xe tr−ît X1 víi m1 lµ khèi l−îng cña xe
tr−ît X1 , m01 lµ khèi l−îng cña b¶n ch¾n s¸ng C1 vµ m11 lµ khèi l−îng cña ®Çu va ch¹m ®µn
håi cã vßng lß xo l¸ g¾n vµo xe tr−ît X1 ; cßn M 2 = m2 + m02 + m21 + 2 m ′ lµ khèi l−îng tæng
céng cña xe tr−ît X2 víi m2 lµ khèi l−îng cña xe tr−ît X2 , m02 lµ khèi l−îng cña b¶n ch¾n s¸ng C2 ,
m21 lµ khèi l−îng cña ®Çu va ch¹m ®µn håi cã vßng lß xo l¸ vµ m / lµ khèi l−îng cña mçi gia träng
g¾n vµo xe tr−ît X2 .

3. Kh¶o s¸t qu¸ tr×nh va ch¹m mÒm (kh«ng ®µn håi)


a. Th¸o tÊm ch¾n C2 ra khái xe tr−ît X2 (mang hai gia träng 2m/ ). Thay hai ®Çu va ch¹m ®µn håi
trªn hai ®Çu ®èi diÖn cña hai xe tr−ît X1 vµ X2 b»ng hai ®Çu va ch¹m mÒm cã v¶i gai mãc dÝnh.
Sau ®ã, ®Æt hai xe tr−ît X1 vµ X2 t¹i c¸c vÞ trÝ nh− môc II.2,a. BÊm nót "RESET" cña hai m¸y ®o
thêi gian MC-963 ®Ó c¸c sè hiÖn trªn cöa sæ "THêi GIAN" chuyÓn vÒ tr¹ng th¸i "0".
b. §Èy xe tr−ît X1 (kh«ng mang gia träng) chuyÓn ®éng ®i qua c¶m biÕn §1 víi vËn tèc ®ñ lín v 1
tíi va ch¹m vµo xe tr−ît X2 ®ang ®øng yªn ( v 2 = 0 ) . Sau va ch¹m, hai ®Çu va ch¹m mÒm cã
v¶i gai mãc dÝnh vµo nhau nªn c¶ hai xe tr−ît X1 vµ X2 tiÕp tôc chuyÓn ®éng víi cïng vËn tèc v /
®i qua c¶m biÕn §2 thuËn chiÒu ban ®Çu. §äc vµ ghi vµo b¶ng 2 kho¶ng thêi gian ch¾n s¸ng t /
khi b¶n C1 ®i qua c¶m biÕn §2 .
VËn tèc cña hai xe tr−ît X1 vµ X2 tr−íc vµ sau va ch¹m ®−îc tÝnh theo c«ng thøc :
s s
v1 = , v 2 = 0 , v1/ = v 2/ = v / = / (13)
t1 t
c. Thùc hiÖn ®éng t¸c trªn 5 lÇn. §äc vµ ghi vµo b¶ng 2 c¸c gi¸ trÞ cña t 2 , t / trong mçi lÇn ®o ®Ó
tÝnh c¸c vËn tèc v 1 vµ v ′ .
§Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng sÏ ®−îc nghiÖm ®óng, nÕu tæng ®éng l−îng sau va ch¹m cña
hai xe X1 vµ X2 b»ng tæng ®¹i sè c¸c ®éng l−îng tr−íc va ch¹m cña chóng :
( M1′ + M 2′ ).v ′ = M1′ v 1 (14)

4
ë ®©y M1′ = m1 + m01 + m11
′ lµ khèi l−îng tæng céng cña xe tr−ît X1 víi m1 lµ khèi l−îng cña
′ lµ khèi l−îng cña ®Çu va ch¹m mÒm
xe tr−ît X1 , m01 lµ khèi l−îng cña b¶n ch¾n s¸ng C1 vµ m11
cã d¸n v¶i gai mãc dÝnh g¾n vµo xe tr−ît X1 ; cßn M 2′ = m2 + m22
′ + 2 m ′ víi m2 lµ khèi l−îng cña
′ lµ khèi l−îng cña ®Çu va ch¹m mÒm cã d¸n v¶i gai mãc dÝnh vµ m / lµ khèi l−îng
xe tr−ît X2 , m22
cña mçi gia träng g¾n vµo xe tr−ît X2 .

4. §äc vµ ghi c¸c sè liÖu sau ®©y vµo b¶ng 1 vµ b¶ng 2 :


- Khèi l−îng m1 cña xe tr−ît X1 vµ khèi l−îng m2 cña xe tr−ît X2 .
- Khèi l−îng m01 cña tÊm ch¾n C1 vµ khèi l−îng m02 cña tÊm ch¾n C2 .
- Khèi l−îng m / cña mçi gia träng (h×nh ch÷ nhËt).
- Khèi l−îng m21 vµ m22 cña c¸c ®Çu va ch¹m ®µn håi cã vßng lß xo l¸.
′ vµ m22
- Khèi l−îng m11 ′ cña c¸c ®Çu va ch¹m mÒm cã d¸n v¶i gai mãc dÝnh .
- Kho¶ng c¸ch s gi÷a hai mÐp bªn tr¸i cña hai c¹nh ch÷ U trªn mçi b¶n ch¾n s¸ng C1 hoÆc C2 .

III. C©u hái kiÓm tra


1. Ph¸t biÓu ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng .
2. Ph©n biÖt c¸c qu¸ tr×nh va ch¹m ®µn håi vµ va ch¹m mÒm (kh«ng ®µn håi) gi÷a hai vËt.
3. M« t¶ nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thiÕt bÞ ®Öm kh«ng khÝ vµ ph−¬ng ph¸p ®o kho¶ng thêi
gian chuyÓn ®éng cña c¸c xe tr−ît trªn ®Öm kh«ng khÝ b»ng m¸y ®o thêi gian hiÖn sè MC-963
víi c¸c c¶m biÕn thu-ph¸t quang ®iÖn hång ngo¹i.
4. Tr×nh bµy ph−¬ng ph¸p nghiÖm ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng trong c¸c qu¸ tr×nh va ch¹m
®µn håi gi÷a hai xe tr−ît trªn ®Öm kh«ng khÝ .
5. Tr×nh bµy ph−¬ng ph¸p nghiÖm ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng trong c¸c qu¸ tr×nh va ch¹m
mÒm (kh«ng ®µn håi) gi÷a hai xe tr−ît trªn ®Öm kh«ng khÝ .
6. Tr−íc khi tiÕn hµnh thÝ nghiÖm nµy, t¹i sao cÇn ph¶i ®iÒu chØnh ®Öm kh«ng khÝ n»m c©n
b»ng th¼ng ngang ?
7. Trong thÝ nghiÖm nµy, t¹i sao ph¶i ®Èy xe tr−ît X1 ®i qua c¶m biÕn §1 víi vËn tèc ®ñ lín
chuyÓn ®éng tíi va cham vµo xe tr−ît X2 ?
8. HiÖn t−îng néi ma s¸t (hay ma s¸t nhít) trong líp ®Öm kh«ng khÝ cã ¶nh h−ëng ®èi víi kÕt
qu¶ thÝ nghiÖm kh«ng ? T¹i sao ?

5
B¸o c¸o thÝ nghiÖm

nghiÖm ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng


trªn ®Öm kh«ng khÝ

X¸c nhËn cña thµy gi¸o


Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa Hµnéi
Líp ...................Tæ .....................
Hä tªn .........................................

I. Môc ®Ých thÝ nghiÖm


.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................

II. kÕt qu¶ thÝ nghiÖm

1. NghiÖm ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng ®èi víi va ch¹m ®µn håi

B¶ng 1
m1 = ............... ..± .............. (kg) m01 =....................±..................(kg)
m2 =....................± .............. (kg) m02 =....................±..................(kg)
/
m =....................±................(kg) m11 =....................±..................(kg)
s =...................±..................(mm) m21 =....................±..................(kg)
v1 = 0 t2 v2 t1/ v1/ t2/ v2/
LÇn ®o (m/s) (s) (m/s) (s) (m/s) (s) (m/s)

1
2
3

a. TÝnh tæng ®éng l−îng cña hÖ hai xe X1 vµ X2 trong va ch¹m ®µn håi

K = M2 .v2 K/ = M1 .v1/ + M2 .v2/ ∆K K′ −K


LÇn ®o (kg.m/s) (kg.m/s) δ= =
K K

1
2
3

b. KÕt luËn Trong va ch¹m ®µn håi, ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng ®−îc nghiÖm
víi ®é sai lÖch tû ®èi δ =.............%

6
2. NghiÖm ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng ®èi víi va ch¹m mÒm

B¶ng 2
m1 = .............. ± ............. (10-3 kg) m01 =....................±..................(kg)
-3
m2 =................± ............. (10 kg) m02 =....................±..................(kg)
/ -3
m =................±..............(10 kg) ′ =..............±..............(10-3 kg)
m11
s =..............±...............(mm) ′ =..............±..............(10-3 kg)
m22
v1 = 0 t2 v2 t/ v1/ = v2/ = v /
LÇn ®o (m/s) (s) (m/s) (s) (m/s)

1
2
3

a.TÝnh tæng ®éng l−îng cña hÖ hai xe X1 vµ X2 trong va ch¹m mÒm :

K = M2/ . v2 K/ = ( M1/+M2/).v / ∆K K′ −K
LÇn ®o (kg.m/s) (kg.m/s) δ= =
K K

1
2
3

b. KÕt luËn : Trong va ch¹m mÒm, ®Þnh luËt b¶o toµn ®éng l−îng ®−îc nghiÖm
víi ®é sai lÖch tû ®èi δ = ...........%

7
ThÝ nghiÖm vËt lý

nghiÖm ®Þnh luËt newton thø hai


trªn ®Öm kh«ng khÝ

Dông cô : 1. §Öm kh«ng khÝ vµ gi¸ ®ì cã th−íc th¼ng milimÐt vµ c¸c vÝt ®iÒu chØnh c©n b»ng ;
2. B¬m nÐn khÝ vµ èng dÉn khÝ ; 3. Xe tr−ît cã b¶n ch¾n s¸ng h×nh ch÷ I ; 4. Hai ®Çu va ch¹m
®µn håi cã vßng lß xo l¸; 5. Rßng räc nhá vµ gi¸ ®ì ; 6. Cèc nhùa nhá cã d©y treo ; 7. Hép
qu¶ c©n 0÷200g ; 8. Bé gia träng 2x50g vµ 2x100g ; 9. Hai m¸y ®o thêi gian hiÖn sè MC-963 ;
10. Hai ®Çu c¶m biÕn thu-ph¸t quang ®iÖn hång ngo¹i .

I. C¬ së lý thuyÕt
Mét vËt, chÞu t¸c dông cña lùc, sÏ chuyÓn ®éng cã gia tèc (H×nh 1). a F
Theo ®Þnh luËt Newton thø hai : Gia tèc a cña vËt cïng h−íng vµ tû lÖ m
thuËn víi lùc tæng hîp F t¸c dông lªn vËt vµ tû lÖ nghÞch víi khèi l−îng m
H×nh 1
cña vËt ®ã :
F
a = (1)
m
§¬n vÞ ®o cña lùc F lµ newton (N), cña khèi l−îng m lµ kil«gam (kg) vµ cña gia tèc a lµ mÐt
trªn gi©y b×nh ph−¬ng (m/s2 ).
Tõ c«ng thøc (1) ta suy ra hÖ qu¶ sau : nÕu lùc tæng hîp t¸c dông lªn vËt triÖt tiªu F = 0 th×
dv
a= = 0 vµ ν = const , nghÜa lµ vËt chuyÓn ®éng th¼ng ®Òu. VËn tèc cña vËt chuyÓn ®éng
dt
th¼ng ®Òu cã trÞ sè b»ng :
s
v= = const (2)
t
víi s lµ ®o¹n ®−êng vËt ®i ®−îc trong kho¶ng thêi gian t .
XÐt mét hÖ vËt gåm mét xe tr−ît X khèi l−îng M chuyÓn ®éng trªn mét mÆt ph¼ng ngang
nh½n do t¸c dông kÐo cña mét vËt khèi l−îng m treo ë ®Çu mét sîi d©y m¶nh kh«ng d·n v¾t qua
rßng räc nhá R vµ nèi víi xe tr−ît X (H×nh 2).

M
R

m B d A

H×nh 2

NÕu bá qua ma s¸t, gia tèc a cña hÖ vËt nµy tÝnh theo ®Þnh luËt Newton thø hai sÏ b»ng :
P mg
a= = (3)
M +m M +m
MÆt kh¸c, nÕu ®o ®−îc c¸c vËn tèc v 1 vµ v 2 cña xe tr−ît X khi nã ®i qua c¸c vÞ trÝ A vµ B
c¸ch nhau mét kho¶ng d = AB , th× ta cã thÓ x¸c ®Þnh gia tèc a cña hÖ vËt nµy theo c«ng thøc :
v B2 − v A2
a= (4)
2.d

8
Trong thÝ nghiÖm nµy, ta cã thÓ nghiÖm l¹i ®Þnh luËt Newton thø hai b»ng c¸ch kh¶o s¸t
chuyÓn ®éng th¼ng nhanh dÇn ®Òu cña xe tr−ît X trªn ®Öm kh«ng khÝ (H×nh 3) .
ThiÕt bÞ ®Öm kh«ng khÝ gåm mét hép H b»ng kim lo¹i (dµi kho¶ng 1200 cm), mét ®Çu bÞt kÝn
vµ ®Çu cßn l¹i nèi th«ng víi mét b¬m nÐn kh«ng khÝ P. Hép H cã d¹ng h×nh m¸i nhµ vµ trªn mÆt
cña nã cã hai d·y lç nhá ph©n bè ®Òu nhau ®Ó khÝ nÐn phôt ra ngoµi. Mét xe tr−ît X1 mang hai
gia träng 2m/ cã thÓ chuyÓn ®éng trªn mÆt hép H (H×nh 3) .

C1 m/ §1 §2
R
P . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

X1 V1 V2 H
m
m¸y ®o thêi gian m¸y ®o thêi gian
mc - 963 mc - 963

H×nh 3

Khi cho b¬m nÐn P thæi kh«ng khÝ vµo trong hép H, c¸c luång kh«ng khÝ nÐn tho¸t ra tõ c¸c
lç nhá, n©ng xe tr−ît X1 lªn khái mÆt èng H, t¹o ra mét líp ®Öm kh«ng khÝ (dµy cì 0,5÷1 mm).
Khi ®ã xe tr−ît X1 cã thÓ chuyÓn ®éng trªn líp ®Öm kh«ng khÝ víi ma s¸t kh«ng ®¸ng kÓ. ë ®Ønh
cña xe tr−ît nµy cã l¾p mét b¶n ch¾n s¸ng C1 h×nh
ch÷ I víi ®é réng b»ng s .
m¸y ®o thêi gian MC - 963
Muèn x¸c ®Þnh vËn tèc cña xe tr−ît X1 trªn ®Öm
kh«ng khÝ, ng−êi ta dïng hai m¸y ®o thêi gian hiÖn 00 0000 A+B A ↔ B
n=N-1 Time B n=50
sè MC-963 (H×nh 4) ®Ó ®o kho¶ng thêi gian ch¾n A n= N/2
s¸ng t cña b¶n C1 khi nã ®i qua c¶m biÕn thu-ph¸t mode

quang ®iÖn §1 hoÆc §2 . 9,999 99,99


NÕu xe X1 chuyÓn ®éng th¼ng ®Òu, vËn tèc cña A B RESET time range K

nã sÏ tÝnh theo c«ng thøc (2) víi s lµ ®é réng cña


c¹nh ch÷ I trªn b¶n C1 . H×nh 4

II. Tr×nh tù thÝ nghiÖm

1. §iÒu chØnh ®Öm kh«ng khÝ n»m c©n b»ng th¼ng ngang
a. L¾p thªm vµo mçi ®Çu cña hép H mét ®Çu va ch¹m ®µn håi cã vßng lß xo l¸. §Æt hai c¶m
biÕn §1 §2 n»m trong kho¶ng gi÷a trªn mÆt hép H t¹i c¸c vÞ trÝ c¸ch nhau 40÷50cm trªn th−íc
th¼ng T. C¾m ®Çu d©y cña c¶m biÕn §1 vµ §2 vµo æ A trªn mÆt cña mçi m¸y ®o thêi gian MC-963.
C¾m phÝch lÊy ®iÖn cña hai m¸y ®o thêi gian MC-963 vµo nguån ®iÖn ~220V. BÊm khãa K
trªn c¸c mÆt m¸y nµy : c¸c ch÷ sè sÏ hiÖn thÞ trªn c¸c cöa sæ “n = N -1” vµ "Time". VÆn nóm
chuyÓn m¹ch chän c¸ch ®o "MODE" sang vÞ trÝ A (ë tËn cïng bªn tr¸i). G¹t nóm chuyÓn m¹ch
chän thang ®o "TIME RANGE" sang vÞ trÝ 9,999 s.
b. §Æt xe tr−ît X1 (mang hai gia träng 2m/ ) n»m trªn mÆt hép H trong kho¶ng gi÷a hai c¶m
biÕn §1 §2 . C¾m phÝch lÊy ®iÖn cña b¬m nÐn khÝ P vµo nguån ®iÖn ~220V ®Ó nÐn kh«ng khÝ vµo
hép H. NÕu xe tr−ît X1 bÞ tr«i vÒ mét phÝa, ta ph¶i dïng tay gi÷ nhÑ xe tr−ît X1 , ®ång thêi vÆn
tõ tõ vÝt V1 hoÆc V2 ®Ó ®iÒu chØnh ®é cao cña mét trong hai ®Çu cña hép H sao cho khi bu«ng
nhÑ tay th× xe tr−ît X1 tù nã ®øng yªn. Khi ®ã ®Öm kh«ng khÝ ®· ®−îc ®iÒu chØnh c©n b»ng
th¼ng ngang .
9
KiÓm tra l¹i vÞ trÝ c©n b»ng nµy theo thø tù sau : - §Æt xe tr−ît X1 ë gÇn mét ®Çu cña hép H
phÝa ngoµi hai c¶m biÕn §1 §2 ; - BÊm nót "RESET" cña m¸y ®o thêi gian MC-963 ®Ó c¸c sè
hiÖn thÞ trªn cöa sæ "tIME" trë vÒ tr¹ng th¸i "0" ; - §Èy xe tr−ît X1 ®i qua hai c¶m biÕn §1 §2 víi
vËn tèc ®ñ lín (thÝ dô, nªn chän vËn tèc øng víi ®é réng s = 10 mm sao cho thêi gian ch¾n s¸ng
t = 30 ÷ 40 ms ). Khi ®ã nÕu sè ®o kho¶ng thêi gian ch¾n s¸ng trªn hai m¸y ®o thêi gian hiÖn sè
MC-963 b»ng nhau (hoÆc chªnh nhau 0,001 s) th× cã thÓ coi chuyÓn ®éng cña xe tr−ît X1 trªn
®Öm kh«ng khÝ lµ th¼ng ®Òu vµ ®Öm kh«ng khÝ ®· c©n b»ng th¼ng ngang.
Chó ý : Gi÷ nguyªn vÞ trÝ c©n b»ng nµy cña ®Öm kh«ng khÝ trong suèt qu¸ tr×nh thÝ nghiÖm.

2. X¸c ®Þnh gia tèc a cña xe tr−ît X1 chuyÓn ®éng trªn ®Öm kh«ng khÝ
a. Dïng mét sîi d©y dµi m¶nh vµ kh«ng d·n v¾t qua rßng räc R ®Ó nèi xe tr−ît X1 (mang hai
gia träng 2m / ) víi mét cèc nhùa khèi l−îng m0 , ®ång thêi gi÷ xe tr−ît X1 n»m ë s¸t mét ®Çu
cña hép H ®èi diÖn víi ®Çu cã l¾p rßng räc R nh− h×nh 3. Chó ý thao t¸c nhÑ nhµng vµ kh«ng
treo c¸c vËt hoÆc c¸c qu¶ c©n cã khèi l−îng lín h¬n 20 gam vµo rßng räc R ®Ó tr¸nh lµm g·y
háng kim nhän ë hai ®Çu trôc quay cña nã.
BÊm nót "RESET" cña hai m¸y ®o thêi gian MC-963 ®Ó c¸c sè chØ thÞ trªn cöa sæ "TIME"
chuyÓn vÒ tr¹ng th¸i "0”.
b. Bá thªm mét qu¶ c©n nhá cã khèi l−îng b»ng 2 gam vµo cèc nhùa m0 . Sau ®ã bu«ng tay ®Ó
xe tr−ît X1 chuyÓn ®éng th¼ng nhanh dÇn ®Òu do t¸c dông kÐo cña träng lùc P = ( m0 + 2 ). g
h−íng th¼ng ®øng xuèng d−íi, víi g lµ gia tèc träng tr−êng t¹i phßng thÝ nghiÖm. §äc vµ ghi vµo
b¶ng 1 sè ®o c¸c kho¶ng thêi gian ch¾n s¸ng t A vµ t B khi b¶n C1 cã ®é réng b»ng s lÇn l−ît ®i
qua c¸c c¶m biÕn §1 vµ §2 ®Æt t¹i c¸c vÞ trÝ A vµ B .
VËn tèc cña xe tr−ît X1 t¹i c¸c vÞ trÝ A vµ B cã gi¸ trÞ gÇn ®óng b»ng :
s s
vA = , vB = (5)
tA tB
Nh− vËy gia tèc cña hÖ vËt nªu trªn ®−îc ®o b»ng thùc nghiÖm theo c¸c vËn tèc v A vµ v B
cã gi¸ trÞ a x¸c ®Þnh bëi c«ng thøc (4).
c. Thùc hiÖn 5 lÇn ®éng t¸c II.2b b»ng c¸ch t¨ng dÇn sè l−îng qu¶ c©n ®ùng trong cèc nhùa m0 ,
mçi lÇn l¹i bá thªm vµo 1 qu¶ c©n 2 gam. Khi ®ã khèi l−îng cña cèc nhùa vµ c¸c qu¶ c©n 2 gam
®ùng trong cèc øng víi lÇn thø n = 1,2 ,3 ,4 ,5 tÝnh theo c«ng thøc : m = m0 + 2. n

3. NghiÖm l¹i ®Þnh luËt Newton thø hai


a. Dïng c©n kü thuËt (cã giíi h¹n ®o 0 ÷ 500gam vµ ®é chÝnh x¸c 0,5 ÷1,0 gam) ®Ó x¸c ®Þnh
lÇn l−ît khèi l−îng cña c¸c phÇn trong hÖ vËt. §äc vµ ghi vµo b¶ng 1 c¸c gi¸ trÞ sau ®©y :
- khèi l−îng m • cña xe tr−ît X1 (kÌm theo b¶n ch¾n s¸ng C1 , ®Çu mãc dïng buéc d©y vµ c¸c
èc vÝt cña nã), - khèi l−îng m/ cña mçi gia träng, - khèi l−îng m0 cña cèc nhùa.
Ghi chó : Còng cã thÓ cho biÕt s½n gi¸ trÞ c¸c khèi l−îng m • , m/ vµ m0 trªn bµn thÝ nghiÖm.
b. ¸p dông c«ng thøc (3) ®Ó tÝnh gi¸ trÞ gia tèc a ′ cña hÖ vËt theo ®Þnh luËt Newton thø hai :
( m 0 + 2.n ). g m. g
a′ = = (6)
( m + 2 m ′ ) + ( m 0 + 2.n ) M + m

c. So s¸nh gi¸ trÞ a ®o ®−îc b»ng thùc nghiÖm víi gi¸ trÞ a ′ tÝnh theo ®Þnh luËt Newton thø hai.
∆a a′ − a
Trong tr−êng hîp nÕu sai sè t−¬ng ®èi = ≤ 5% , ta cã thÓ kÕt luËn : ®Þnh luËt Newton
a′ a′
thø hai ®· ®−îc nghiÖm ®óng.

10
III. C©u hái kiÓm tra
1. Ph¸t biÓu vµ viÕt c«ng thøc cña ®Þnh luËt Newton thø hai. Nªu râ ®¬n vÞ ®o cña c¸c ®¹i l−îng
vËt lý cã trong c«ng thøc cña ®Þnh luËt nµy.
2. Tr×nh bµy ph−¬ng ph¸p nghiÖm l¹i ®Þnh luËt Newton thø hai trªn ®Öm kh«ng khÝ. Ph©n tÝch
c¸c lùc t¸c dông lªn hÖ vËt ta xÐt, ®ång thêi dùa vµo ®Þnh luËt Newton thø hai ®Ó chøng minh
gia tèc a ′ cña hÖ vËt cã d¹ng nh− c«ng thøc (6).
3. Tr−íc khi tiÕn hµnh thÝ nghiÖm nµy, t¹i sao cÇn ph¶i ®iÒu chØnh ®Öm kh«ng khÝ n»m c©n b»ng
th¼ng ngang ?
4. HiÖn t−îng néi ma s¸t (hay ma s¸t nhít) trong líp ®Öm kh«ng khÝ cã ¶nh h−ëng ®èi víi kÕt
qu¶ thÝ nghiÖm kh«ng ? T¹i sao ?
5. Dùa vµo kÕt qu¶ thÝ nghiÖm, h·y nªu lªn nhËn xÐt vÒ sù phô thuéc cña gia tèc a vµo lùc
kÐo P = ( m0 + 2.n ). g : gia tèc a thay ®æi (t¨ng hay gi¶m) khi t¨ng lùc kÐo P ?

∆a a′ − a
6. So s¸nh gi¸ trÞ sai sè t−¬ng ®èi = trong c¸c lÇn ®o kh¸c nhau : sai sè nµy t¨ng
a′ a
hay gi¶m khi t¨ng lùc kÐo P ? Gi¶i thÝch t¹i sao ?

B¸o c¸o thÝ nghiÖm


11
nghiÖm ®Þnh luËt Newton thø hai
trªn ®Öm kh«ng khÝ

X¸c nhËn cña thµy gi¸o


Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa Hµnéi
Líp ...................Tæ .....................
Hä tªn .........................................

I. Môc ®Ých thÝ nghiÖm


.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................

II. kÕt qu¶ thÝ nghiÖm

1. B¶ng 1

- Khèi l−îng cña xe tr−ît : m • = ....................± .............. ...(kg)


- Khèi l−îng cña gia träng : m / =.....................± .................. (kg)
- Khèi l−îng cña cèc nhùa : m0 =.....................±...................(kg)
- §é réng cña b¶n ch¾n s¸ng C1 : s =......................±..................(mm)
- Kho¶ng c¸ch gi÷a A vµ B : d =.......................±..................(mm)

LÇn tA vA tB vB a P a′ ∆a
®o (s) (m/s) (s) (m/s) (m/s2) ( N) (m/s2) a′

1 . . . . . . . .
2 . . . . . . . .
3 . . . . . . . .
4 . . . . . . . .
5 . . . . . . . .

2. KÕt luËn

§Þnh luËt Newton thø hai ............................................


(®· ®−îc nghiÖm ®óng hoÆc kh«ng nghiÖm ®óng)

12