You are on page 1of 26

TA JE SOCIJALDEMOKRATIJA?

UVOD

TA JE SOCIJALDEMOKRATIJA?
UVOD

Berend Jan van den Boomen

UVOD
Socijaldemokratija, ili socijalizam, je sada svjetski dominantan politiki pokret. Od svih globalnih politikih federacija, Socijalistika internacionala (SI) ima najvie udruenih partija, i mnogo je vea nego, recimo, Liberalna intenacionala ili Internacionala demokratskog centra (koja okuplja razliite Hrianske demokratske partije) iako komunizam nije vie dominantan internacionalni politiki pokret od kad je kolabirao u Istonoj Evropi. Socijaldemokrate su sada na vlasti u mnogim zemljama, ili kao jedina vladajua partija ili kao dio koalicije. Socijaldemokratija je vodea politika sila i takva je ve neko vrijeme. Kako bilo, ipak ne moemo rei da je to najjai politiki pokret. Vratiemo se da razmotrimo mo i uticaj socijaldemokratije, kasnije u ovom lanku. Prije nego to to uradimo, razmotriemo njen nastanak i istoriju, i vidjeti neke od struja u samom pokretu. Tako?e je pogodno razmotriti pitanje nomenklature. Upotreba dva razliita termina socijal demokratija i socijalizam moe biti shvaena zbunjujue. U teoriji, postoji razlika. Ipak, u praksi razlika koja se pojavljuje postaje skoro neznatna. Termini se esto koriste kao sinonimi. Neke zemlje koriste socijaldemokratiju obraajui se partijama ili idejama koje su u stvari veoma sline, ako ne i identine, prema onima sa terminom socijalisti u drugoj zemlji. I ovome emo se vratiti kasnije.

Korijeni socijaldemokratije vraaju nas dvjema velikim revolucijama u modernoj Zapadnoevropskoj istoriji. Francuska revolucija iz 1789. napravila je put za politiki pogled koji se fokusira na interesima drutva, prije nego put kralja ili crkve. Ljudi su postali baza za suverenitet drave, i za vladu u okviru drave. Ovo omoguava politikim pokretima kao to su liberalizam da se razvijaju praeni kasnije socijal demokratijom.
4

PORIJEKLO

Druga velika revolucija koja je sijala sjeme socijalizma, bila je Industrijska revolucija koja je poela u Velikoj Britaniji poetkom 19. vijeka i postepeno se irila prema zapadnoj Evropi. To je rezultiralo velikim porastom radnike populacije. U poetku interesi radnika, bilo socijalni ili politiki, su bili ignorisani. Nisu imali socijalni status, kako nisu posjedovali nita, ni zemlju, niti su imali kontrolu nad sredstvima proizvodnje. Nisu imali znanje ni vjetine koje su mogli koristiti kao sredstvo pogodbe. Uslovi ivota bili su izuzetno siromani. Nisu imali nikakva prava ni uticaj. Jedan od osnovnh uticaja rane socijaldemokratije bila je jednakost, odnosno egalitarizam. Ona je ispravljala nepravdu velikih razlika izme?u imati i nemati, i zabranili eksploataciju radnika od onih koji nisu kontrolisali kapital. Socijalizam je uzdizao ljude, dokazujui ih kroz obrazovanje i kulturu. Rani socijalizam se razvio kroz egalitarne ideje u Francuskoj i Britaniji, ali njegova klasina teoretska baza je bila obezbje?ena radom nijemca, Karla Marksa. To je bilo tamo gdje je industrializacija uzela maha, i gdje je postojala socijalna grupa iji lanovi su u potpunosti zavisili od svog rada da bi se izdravali.

U klasinoj Marksistikoj ideologiji, kapitalistiko drutvo bi eventualno kolabiralo i radnika klasa (proleterijat) bi preuzela vlast, i tako osnovala pravo socijalistiko drutvo. Tu bi postojala prava jednakost, i sredstva proizvodnje vie ne bi bila u privatnim rukama, nego bi bila komunalna ( dravna ) svojina. Ne bi vie bilo ekploatacije jednog ovjeka drugim.

REVIZIJA I REFORME

Izvorno, socijalizam je bio ujedinjeni pokret, bez razlike izme?u socijaldemokrata i komunista. Me?utim, postepeno se razlika u miljenju ispoljila u pogledu toga da li socijalisti trebaju da unapre?uju interese onih koji ih podravaju koristei prilike date postojeim politikim sistemom (npr. uzimanje uea u izborima ili sjedenje na pozicijama lokalnih tijela), ili da sav trud bude usmjeren na navodnu revoluciju. U stvari, oni koji su forsirali uee u postojeem sistemu nisu vidjeli ovo kao zamjenu za revoluciju, za koju su vjerovali da e i dalje biti neizbjena onda kada kapitalizam doivi kolaps. U
5

me?uvremenu, uee e omoguiti da unaprijede sutinu socijalizma i tako?e donese neka poboljanja, ak u korist manjine, za dobrobit radnike klase. Borba za univerzalno pravo glasa (glas za svakoga), koji podrazumjeva saradnju sa liberalima je primjer politike malog koraka. Ovaj razvoj u okviru socijalizma je dobio naziv revizionizam ili reformizam. Revizionari tvrde da su neki principi i uvjerenja Marksizma bili fundamentalno lo?i: kapitalizam se, na primjer, nije sluajno sruio pod svojom vlastitom teinom. Nijemac Edvard Bernatajn moe se smatrati glavnim teoretiarem revizionalizma. On je vjerovao da socijaldemokratija ne treba da tei revoluciji, ali da treba da forsira reforme u nastojanju da pobolja uslove radnike klase. Termin reformizam je zbog toga esto koriten za vie praktian aspekt revizionizma, sa snanim isticanjem reformi koje se mogu postii kroz postojei demokratski proces, tj. u parlamentu. Prvi svjetski rat je bio prelomna taka u socijalizmu, na vie naina. Prethodno, generalni stav ak u okviru socijalistikog pokreta je bio da se radnika klasa ne treba brinuti oko razmirica izme?u nacionalnih drava. Radnici su se suoili sa istim problemima bez obzira gdje su se nalazili, i trebali bi se solidarisati i van dravnih granica. U sutini, vjerovalo se da bi ta internacionalna solidarnost mogla sprijeiti veliki oruani sukob. Ovo nije bio sluaj, u momentu kad je zapoelo neprijateljstvo, socijalisti su podrali nacionalne napore za rat, ak i ako ponekad nevoljko.

Poslije Prvog svjetskog rata, a u nekim zemljama ak i prije, generalno prihvatanje reformizma u radnikom pokretu ubrzalo je komuniste da formiraju svoje partije. Odbili su politiku reformi, male korake i prihvatanje parlamentarne demokratije. Nastavili su vjerovati u ruenje osnovanog poretka kroz revoluciju i sljedee diktatorstvo proleterijata (Marksov termin).

NACIONALNE RAZLIKE

Pored opteg razvoja, socijalistike ili socijaldemokratske partije u raznim evropskim zemljama nastavile su da se razvijaju veoma razliito. U Velikoj Britaniji, na primjer, Laburistika partija je bila
6

manje-vie izdanak postojeeg pokreta privrede. Sindikati koje je osnovala Laburistika partija u namjeri da obezbjedi da interesi njihovih lanova budu zastupljeni na politikom nivou, nastavili su da imaju mo i vre znaajan uticaj u okviru laburistike partije donedavno.

U drugim zemljama, socijalistike partije su se razvile prije sindikalnog pokreta, ili su se razvijale manje vie nezavisno od njega. Tek kasnije su se razvile blie veze. U junoj Evropi, socijalizam je jako teko sticao uporite, suoavajui se sa surovou nadmetanja ekstremne ljevice ili anarhizma ili komunizma u mnogim sluajevima. Pore?enja radi, socijaldemokrati su poeli da preuzimaju vlast i odgovornost u veini sjevernoevropskih zemalja (Velika Britanija i Njemaka, na primjer) ubrzo poslije Prvog svjetskog rata. vedski socijaldemokrati su bili angaovani u nekoliko vlada prije nego to su doli na vlast dugorono od 1932. do 1976. U istonoj Evropi, situacija je bila naravno, mnogo drugaija. Socijaldemokratske partije su bile aktivne u periodu izme?u ratova, i uestvovale su u vladama u nekim zemljama ( npr. ehoslovaka), ali zbog nadolazeeg Drugog svjetskog rata, nije bilo vie mjesta za socijaldemokratiju pored komunistikih partija kontrolisanih od strane Moskve. Socijalistike partije su bile ili zabranjene ili prisiljene da se integriu sa zvaninim komunistikim partijama. Tek poslije kolapsa komunistikog sistema, socijaldemokratija je dobila mjesto u nacionalnoj politici, ili kroz osnivanje socijaldemokratskih partija ili kroz reformu bivih komunistikih partija. U nekim istono Evropskim zemljama, socijaldemokratske stranke su ule u formiranje nacionalnih vlada. U neposrednim decenijama, razlika izme?u sjeverne i june Evrope, kada govorimo o ueu socijaldemokrata u nacionalnim vladama je u veini sluajeva nestao, dijelom zbog rasputanja nekoliko desno orjentisanih diktatorstava u junoj Evropi. Razlika izme?u zapadne i istone Evrope je tako?e nestala tokom zadnjih 15 godina. Danas, socijaldemokrati redovno ine dio vlasti u skoro svim evropskim zemljama, i u velikom broju sluajeva su vodee partije. Kompletan razvoj socijaldemokratije u mnogim evropskim zemljama
7

je izvan obima ovog lanka. Dosta je rei da su postojale znaajne razlike koje su bile oigledne u oblasti retorike, upotrebe simbola, terminologije zvaninih izjava, itd. Relevantan faktor je bio politika konkurencija, a naroito komunizam, pa su iskoristili terminologiju i koncepte koji su potekli iz zajednike prolosti, prije razdora izme?u socijaldemokratije i komunizma. Zvanino ime Sovjetskog saveza, na primjer, je bilo Savez socijalistikih sovjetskih republika. lanovi francuske Partije socijalista rado sami sebe nazivaju socijalistima, ne manje iz razloga to su francuski komunisti usvojili ime Partija francuskih komunista, i tako uinili razliku jasnom. U drugim zemljama, termin socijaldemokratija je drai: njemaki SPD Socijaldemokratska partija Njemake. Britanska laburistika partija izbjegava oba termina ali ipak opisuje sebe kao socijalistiku. Kako bilo, sve tri partije su lanovi Evropskih socijalista (PES), a ime se moe razliito tumaiti kao Partija evropskih socijalista ili Partija evropskih socijaldemokrata. Oba imena su sad zvanina. U sutini, termin socijalisti zvui neto radikalnije nego termin socijal demokratija. Izbor imena je vie rezultat istorijskih faktora i/ili raspoloenja partije u datom momentu, nego to je refleksija nekih duboko ukorijenjenih ideolokih razlika.

IDEOLOKI RAZVOJ

Socijaldemokratija je poela kao politiki pokret koji je oekivao revolucionarnu promjenu u socijalnim odnosima, i svakako je predano radio na njima. Pratei (neizbjeno) kolaps kapitalizma, sredstva proizvodnje e postati javno dobro koje pripada svima, i u drutvu jednakih, svako e raditi u skladu sa svojim sposobnostima i primiti naknadu u skladu sa potrebama. Ljudi e se uzdizati kroz obrazovanje, otu?enje koje kapitalizam kreirao izme?u individue i produkta njenog rada e biti ukinut. Tako e socijalizam kreirati bolje ljude.

Kako bilo, kapitalistiki sistem nije kolabirao, ve su postepeno, kroz sukcesiju manjih reformi, radnici poboljali svoju sudbinu (dijelom zbog sindikata). Univerzalno pravo glasa glas za svakoga uvedeno je u nekim zemljama prije, a u nekima kasnije. Na poetku je pokrenut razvoj sistema koji e kasnije postati zemlja blagostanja (iako ne na inicijativu socijaldemokrata u svim sluajevima). Prvi
8

socijaldemokrati su oprezno zauzeli javne ustanove, prvo na lokalnom nivou, zatim na dravnom nivou u nekoliko zemalja. Ideoloku bazu ovog razvoja omoguio je revizionizam/reformizam. Ideja revolucije je naputena, a parlamentarna demokratija je bila prihvaena kao okvir u sklopu koje politiki ciljevi moraju biti ispunjeni. Socijaldemokrati (ili socijalisti) snano su istakli kolektivne ugovore koje bi poboljale poloaj radnike klase. Zdravstvena njega, obrazovanje i penzije su esto bili organizovani kolektivno, irom zemlje. Drava prvobitno vi?ena kao neprijatelj, sada je postala najznaajniji kanal kroz koji se mogla dostii solidarnost. U to vrijeme, jednakost i egalitarizam ostali su kljuni cilj. Izme?u dva rata, jedan od najveih problema bilo je prebroditi rastuu svjetsku ekonomsku krizu koja je poela krahom Vol Strita 1929. Stagnacija na svjetskom tritu i posljedina recesija uticali su na nevi?en porast nezaposlenosti irom Evrope. Naravno, ovo je ozbiljno pogodilo ljude koji su potpuno zavisili od zaposlenja kao izvora prihoda. Ekonomski problemi imali su neprijateljski odraz na socijalnu i politiku klimu. Naravno, ovo nije bio jedini razlog za pojavljivanje faizma u Italiji i Njemakoj, ali je bez sumnje odigralo znaajnu ulogu. U Njemakoj, pozicija socijal demokrata je bila kompromitovana kolapsom Veimar republike i nisu bili sposobni da ponude adekvatan politiki otpor Hitlerovim faistima. Ne treba nam podsjetnik na uasne posljedice. Drugi svjetski rat predstavlja drugu znaajnu taku preokreta. Postalo je nemogue za socijaldemokratske partije da razviju svoje regularne aktivnosti (i zaista je to bilo nemogue uraditi u zemljama kao to je panija i Njemaka ak i prije rata). Kako su zemlje bile napadnute neprijateljskim snagama, normalan politiki ivot je bio suspendovan do daljnjeg. Socijaldemokrati nisu bili u mogunosti da funkcioniu slobodno pod bilo kojom okupiranom teritorijom.

Poslije rata, pokuaji su napravljeni da se napadne socijaldemokratija da ukljui i druge grupe pored radnike klase. U poetku takvi su pokuaji bili krajnje neuspjeni, iako su socijaldemokratske partije imale uea u vlasti u mnogim zemljama, a u nekim ak potpunu vlast. irom zapadne Evrope, socijaldemokratija je postala i bila prihvaena politika sila, naroito
9

onda kada su diktatorstva u junoj Evrpi (panija, Portugal i Grka) srueni.

Period neposredno poslije Drugog svjetskog rata, nije bio samo period rekonstrukcije, u kojem su socijaldemokrati entuzijastino uestvovali, nego i period u kojem je uspostavljena drava blagostanja u velikom dijelu zapadne Evrope. Socijaldemokratija je odigrala znaajnu ulogu u ovom razvoju. Doivjela je talas podrke nakon to je dominantni kapitalistiki politiki sistem me?uratnih godina bio diskreditovan upornom ekonomskom krizom. Za intervencijske principe zalagao se ameriki ekonomist Don Majnard Kejns, da bi Vlada trebala aktivno podrati zahtjev prihvatajui deficit budeta koji je bio povezan sa socijaldemokratskim stavovima. Kako je rat unitio veliki dio proizvodnih potenciajala u skoro svim zemljama Evrope, bilo je neophodno ui u planiran i rekonstrukcijski proces u kojem e oskudni resursi biti distribuirani putem centralne vlade. To je onemoguilo slobodnom tritu da prevlada. Ova kombinacija faktora je socijaldemokratiji zadala potekoe, stavljajui naglasak na kolektivne ugovore i ulogu Vlade u okviru planirane ekonomije. Tokom postratnog perioda, tri teme su bile od centralnog znaaja za socijaldemokratsku politiku: Prelazak sredstava proizvodnje u drutveno dobro Planiranje ekonomije i kontrola vlasti nad ekonomijom Socijalna zatita i socijalna jednakost.

U praksi, malo toga je ostvareno u pogledu podrutvljavanja sredstava za proizvodnju. ak i kad su bili na vlasti, socijaldemokrati su veoma brzo prihvatali postojeu raspodjelu vlasnitva. Bilo je i zaista pogodno uraditi to na taj nain, jer je napredak zabiljeen na drugim podrujima. Samo izborno tijelo se postepeno mijenjalo. Tradicionalna radnika klasa je nestala; nove grupe su se pojavile i dolo je do sekularizacije tradicionalne srednje klase, pri emu su bili veoma podloni socijaldemokratiji. Socijalizacija sredstava za proizvodnju, snani marksistiki princip, nije bio neto to odogovara ovim deavanjima. Ipak, mnoge evropske zemlje postigle su kompromis, podran od strane socijaldemokrata u obliku liberalne drave blagostanja, u kojoj e znaajan ekonomski razvoj obezbi10

jediti punu zaposlenost, zarade svih zaposlenih e porasti, i jo obuhvatniji set socijalnih davanja moe da se upostavi kako bi drutvo bilo u mogunosti da ponudi zatitu lanovima drutva koji su najugroeniji. Da bi smo ovu vrlo dugaku priu uinili kraom, rei emo da se pojavio kombinovani sistem. Ekonomski razvoj je bio odre?en snagom trita, dok je vlada preuzela odgovornost za davanja u dijelu socijalnog osiguranja tako da se niko nije trebao plaiti da e imati bilo kakve finansijske posljedice ukoliko se razboli, ostane bez posla ili ostari.

Ovaj sistem se odravao veoma dobro sve do 1970-tih. Naftna kriza je jo jednom dovela do ekonomskog nazadovanja, negativnost rasta i poveanja nezaposlenosti. Nova pitanja, kao to su zabrinutost oko zatite ivotne sredine i rasprostranjen kriticizam potroakog drutva, trebala su dodatnu panju. Socijaldeokratija nije imala odgovor na ta pitanja. Izgledalo je kao da je Kejnezijanska intervencionistika ekonomska politika zastarjela. Veoma brzo se ispostavilo da je drava blagostanja neisplativa jer je broj ljudi koji su stekli pravo na finansijsku pomo bio daleko vei od prvobitno predvi?enog. Ovaj problem je bio prisutan dijelom zbog toga to je takva vrsta pomoi bila lako dostupna zbog niskih zahtjeva koje je trebalo ispuniti, a djelom zbog jednostavne injenice da e vie ljudi imati potrebu za finansijskom pomoi u vremenima ekonomskog pada i rastue nezaposlenosti. Liberalizam, sa svojom monetarnom politikom, niim porezima i obeanjima u pogledu smanjenja dravnog aparata, inilo se da prua bolje razrjeavanje problema. Pored toga postojali su i drugi faktori koji su komplikovali nastalu situaciju: rat u Vijetnamu, me?unarodna bezbjednost i nuklearno pitanje koje je vezano za to. Ova pitanja prekinula su napore transatlantskih simaptija mnogih evropskih socijaldemokratskih partija. 1980.te su bile obiljeene po pojavljivanju trenda individualizacije, i to prije svega u zapadnom drutvu. Ljudi su poeli da se ponaaju kao indivuidualci, radije nego kao dio kolektivne drave, pogled koji je jasno dijametralno bio suporotan socijaldemokratskim prinicipima solidarnosti i kolektivizma. Kada su komunistiki reimi u Evropi disktreditovani i konano pali poetom 1990-tih, jednako tako je sruena i sama ideja da drutvo moe biti vjetaki konstruisano i da

11

su vlade te koje to trebaju uraditi. Propast komunizma je tako?e uticao i na kredibilitet same socijaldemokratske poruke.

U odgovoru na ova deavanja, socijademokratija je izmjenila svoju poruku u mnogim pogledima. To se u nekim zemljama desilo u veem obimu (Velika Britanija), a u nekim u manjem (Austrija), ali je opti trend bio isti. Politika drutvenog posjedovanja sredstava za proizvodnju bila je slubeno naputena (iako je prolo puno vremena dok nije naputena i u praksi). Pored toga socijaldeokrati prihvatili su da se trinim snagama treba dopustiti da odre?uju privredni razvoj. U pogledu socijalne politike, teite se sada pomjerilo sa egalitarizma i jednakosti ka ne-diskriminaciji i jednakim mogunostima, i od sigurnosne mree socijalne bezbjednosti ka reaktiviranju i prihvatanju line odgovornosti. Poslovi tradicionalno opredijeljeni nacionalizaciji (javni transport, komunalne uskuge, itd.) e nastaviti da budu vo?ene privatno u skladu sa principima trita, ak i ako su predmet koji je podloan odredbama i uslovima nametnutim od strane drave. Poetom ove dekade, bilo je teko pronai socijaldemokratu koji nee prihvatiti trite kao mehanizam koji upravlja ekonomijom, kao to je bilo jednako teko pronai liberala koji je jo uvijek za ukidanje drave blagostanja. U mnogim pogledima, socijaldemokratija i liberalizam su polako ali sigurno konvergirali. Liberalizam i socijaldemokratija su politiki pokreti koji svoju prolost povezju, bar u nekim dellovima, sa Francuskom Revolucijom. U toku godina koje su prole, dva pokreta su esto opozicionirala jedan drugom, ali je postojalo mnogo taaka u kojima su bili ujedinjeni; uvo?enje univerzalnog prava glasa je samo jedan od primjera.

Dok je socijaldemokratija napredovala veoma dobro tokom poslijeratnih decenija, liberalizam je politiki napredovao tek od 1980-tih. Iako su socijaldemokrati formirali vlade u mnogim zemljama, i vjerovatno e biti u mogunosti da ponove dobar rezultat u narednim izborima, ne moe se ustvrditi da je socijaldemokratski pokret najsnaniji pokret u svijetu. U najmonijoj zemlji na svijetu, Sjedinjenim Amerikim Dravama (SAD), socijaldemokratija kao takva jedva da i postoji. Trenutna amerika vlada je formirana od strane
12

konzervativnog krila Republikanske partije. U evropi, liberalni principi izgleda da trenutno dominiraju u politikim debatama. Socijaldemokratski pokret je velik i stoga veoma uticajan: to je nesumljivo tako. Ipak, to nije najsnaniji politiki pokret.

13

ME?UNARODNE ORGANIZACIJE
Postoje brojne me?unarodne socijaldemokratske organizacije. Dvije najvanije su svjetski poznata Socijalistika internacionala (SI) i Partija evropskih socijaldemokrata/socijalista (PES), koja socijaldemokrate organizuje u evropskom kontekstu.

Socialist International (SI)

Sjedite Skertarijata SI je u Londonu. Web adresa je: www.socialistinternational.org Elektronska adresa je: secretariat@socialistinternational.org

Socijalistika internacionala je, kako i sam njen naziv govori, svjetski savez socijaldemokratskih, socijalistikih i radnikih partija. U svom sadanjem obliku osnovana je 1951.godine, iako je bilo mnogo njenih pretea prije i poslije drugog svjetskog rata. SI broji 161 lanica koji dolaze iz reda politikih partija ili politikih organizacija. SI predstavlja savez autonomnih partija i zbog toga nije u poziciji da donosi bilo kakve obavezujue odluke u ime svojih lanica. Najvaniji forum SI je njen Kongres koji se odrava svake 3 ili 4 godine. U periodu izme?u odravanja dva Kongresa, odrava se Vijee koje se sastaje svake druge godine. Trenutni Predsjednik SIe je Georg A. Papandreu (George A. Papandreou), lider Pan-helenskog Socijalistikog pokreta (PASOK).

Party of European Socialists (PES)

Party of European Socialists (PES) je osnovan 1992. godine na posebnom evropskom kongresu odranom u Hagu. PES eli da postane krovna organizacija na evropskom nivou. PES trenutno ima 33 punopravna lana, koji su ustvari socijaldemokratske partije koje djeluju na podruju 27 drava lanica Evropske Unije (EU), te
14

partije koja djeluje u Norvekoj. Pored toga u lanstvo ulazi 5 pridruenih lanova, te 5 partija koje imaju status posmatraa.

U skladu sa svojim statutom, PES ima sljedee ciljeve: ojaati socijalistiki i socijaldemokratski pokret u okviru EU-e i irom Evrope; razviti blisku saradnju izme?u partija, parlamentarnih grupa, socijaldemokratskih predstavnika u evropskom parlamentu i drugih socijaldemokratskih organizacija; odrediti zajednike politike za EU-u i kreirati manifesto za evropske izbore.

Vii forum PES-a je Kongres, koji se sastaje svakih 5 godina. U me?uvremenu, odrava se sastanak Vijea. Sastanak lidera partija odrava se tri do etiri puta svake godine. PES jo uvijek nije politika partija iako ima pravo na to u skladu sa injenicom da Evropski politiki program obavezuje frakciju PES-a koja djeluje u okviru Evropskog parlamenta, ali nije obaveza koja je direktno vezana za partije pojedinano. Pored toga, kandidatske liste i izborni manifesti vezani za Evropske izbore se kreiraju na nivou drava. Trenutni predsjenik PES-a je Paul Najrop Rasmusen (Poul Nyrup Rasmussen), bivi Predsjednik Vlade Danske. Sjedi?te sekretarijata je u Briselu. Web adresa je: www.pes.org Elektronska adresa je: info@pes.org

EVROPSKI FORUM ZA DEMOKRATIJU I SOLIDARNOST

U januaru 1993.godine, socijaldemokratske partije i politike fondacije koje djeluju na podruju zemalja koje obuhvata EU osnovale su Evropski Forum za demokratiju i solidarnost s namjerom da potpomognu transformaciju i proces demokratizacije na podruju centralne, istone i jugoistone Evrope i Crnog i Kaspijskog mora. Sluei kao platforma za saradnju izme?u socijaldemokratskih partija, organizacija i pojedinaca, Evropski Forum nastoji je da dopri15

nese razvoju socijaldemokratije na podruju ovih regija. Evropski Forum udruuje 11 socijaldemokratskih fondacija i 18 socijaldemokratskih partija u okviru svog nadzornog tjela, Nadzornog Komiteta. Sjedi?te Sekretarijata Evropskog foruma je u Amsterdamu. Web adresa je: www.europeanforum.net Elektronska adresa je: info@europeanforum.net

16

Slavni socijaldemokrati
Socijaldemokratija je proizvela brojne politiare koji su se u velikoj mjeri isticali u svojim zemljama. Postoji tako?e veliki broj slavnih socijaldemokrata, koji su bili prije aktivni i sad su, te koji i danas uivaju me?unarodni ugled. Kratke biografije nekih od najvanijih socijaldemokrata koji su bili aktivini u poslijeratnom periodu i koji su aktivni sada, nalaze se u produetku.

VILI BRANDT (Willy Brandt)

Vili Brandt je ro?en kao Herbert Fram u Lubeku, Njemaka, 1913. godine. Bio je sin neoenjenog asistenta u prodavnici, a odgajan od strane svoga djeda, vrstog socijaliste. 1930. godine, pridruio se SPD-u. Ova lijevo orijentisana partija bila je zabranjena od strane Hitlera 1933. godine, nakon ega je Herbert Frahm poeo da koristi pseudonim Vili Brandt. Da bi izbjegao hapenje od strane nacista, pobjegao je u Noverku iste te godine, i postao novinar. Kada je Njemaka izvrila invaziju na Norveku, Brandt je ponovo prebjegao, ovaj put u vedsku. Nakon rata, vratio se u Norveku i poslan je od strane kancelarije za vanjske poslove Norveke u Berlin. 1948. godine, ponovo je zatraio njemako dravljanstvo, kojeg je bio lien od strane Nacista. Brandt se pridruio kancelariji Berlinskog gradonaelnika i ponovo postao aktivan u SPD-u. 1949. godine, izabran je u Bundenstag, a 1957. godine imenovan za gradonaelnika Berlina. Tokom ovog perioda imao je priliku da vidi Sovjetsku blokadu sa pozicije koja je bila veoma blizu mjestu na kojem se on nalazio, i iskusio sve najvanije doga?aje Hladnog Rata. Brandt je bio kandidat SPD-a za kancelara 1961. i 1965. godine, nakon formiranja koalicije izme?u CDU-a i SPD-a, imenovan je za vice-kancelara i Ministra inostranih poslova.

1969. godine, postao je Kancelar. Tokom trajanja ove njegove pozicije, on je prije svega zapamen po svojoj Ostpolitik, politici u sklopu koje je Zapadna Njemaka nastojala da pobolja odnose sa

17

svojim susjedima na istoku. Ovo je prva inicjativa ovakvog tipa nakon drugog Svjetskog Rata. Zapadna Njemaka je formalno prihvatila svoju novu granicu (sa Poljskom) i uputila jedno izvinjenje zbod ponaanja Njemake tokom rata. Na taj nain, Brandt je namjeravao da smanji tenzije koje su postojale zbog Hladnog rata u pogledu pitanja podijeljene Njemake. On je tako?e uspio da pobolja odnose sa Njemakom Demokratskom republikom (istonom Njemakom). 1971.godine, Brandtu je dodijeljena Nobelova nagrada. 1974.godine, povukao se sa mjesta Kancelara nakon to je okriveno da je jedan od njegovih pomonika, Ginter Guilaume, tajni agent koji radi za Istonu Njemaku Stasi. I pored toga Brandt je nastavio da vodi SPD sve do 1987.godine, kad je postao njegov poasni predsjednik. Bio je predsjednik SI od 1976.godine pa sve do njegove smrti 1992.godine, u 82. godini ivota.

OLOF PALME

Sven Olof Joachim Palme ro?en je u stermalm-u (vedska) 1927. godine. Nakon uspjene karijere studenskog vo?e, postao je sekretar vedskog predjsednika vlade Tage Erlander-a, socijaldemokrate, 1953. godine. Palme se pridruio vladi 1963. godine, nastavljajui da uzastopno radi kao ministar (bez portfelja), ministar transporta i ministar obrazovanja. 1969. godine naslijedio je Erlander-a na mjestu predsjednika vlade. 1976. godine zamalo da nije izgubio izbore, ?to je za posljedicu imalo 44. godine neslomljive socijaldemokratske vlade u vedskoj. Me?utim, vodio je svoju partiju ka pobjedama na izborima u 1982. i 1985. godini, te ponovo postao predsjednik (manjinske) vlade. U februaru 1986. godine, Olof Palme je ubijen dok je sa svojom enom etao na putu od kue do kina. Njegov ubica nikad nije izveden pred lice pravde. Olof Palme je uivao znaajan me?unarodni ugled. Osnaio je striktnu politiku neutralnosti, nastojei da od sjeverne Evrope naini zonu bez nuklearnog naoruanja, bio je pregovara Ujedinjenih Nacija (UN) tokom Irako-iranskog rata. Pored toga bio je neumorni zagovara interesa zemalja u razvoju.
18

FELIPE GONZALEZ (FELIPE GONZLEZ)

Felipe Gonzalez (Markez) ro?en je 1942. godine, sin je panskog farmerskog radnika. Pridruio se socijalistikoj partiji (PSOE) u vrijeme kad je jo uvjek bila zabranjena pod Farkovim diktatorstvom. 1974. godine, postao je njen generalni sekretar, dok je 1976.godine partija legalizovana. Gonzales je modernizovao PSOE, odriui se zadnjih ostataka marksistike politike. PSOE je pobijedila na optim izborima 1982. godine, nakon ega je Gonzales postao prvi socijalistiki predsjednik vlade (i u to vrijeme, najmla?i ef vlade u Evropi). Ostao je na toj poziciji narednih 13 godina. U okviru njegove administracije, panija (koja je bila pod faistikim diktatorstvom od zavretka civilnog rata 1939.godine), postala je lanica NATO-a (1982.godine) i Evropske Unije 1986.godine. S pravom se moe ustvrditi da je Gonzales taj koji je transformisao paniju u modernu evropsku dravu.

TONI BLER (TONY BLAIR)

Antoni arls Lajton Bler( ANTHONY CHARLES Lynton (Tony) Blair) ro?en je 06. maja 1953. godine u okviru tradicionalne konzervativne porodice. Postao je lan Laburistike Partije 1975. godine i uspjeno zauzeo poziciju kao parlamentarni kandidat za podruje Sedefilda 1983. godine. 1988. godine, pridruio se Kabinetu u sjenci pod vo?stvom Nila Kinoka. 1994. godine, Bler je izabran za lidera Laburistike partije. Zapoeo je temeljnu modernizaciju partije, smaljujui uticaj sindikata i istei ju od tradicionalne laburistike politike vezane za nacionalizaciju industrije javnih usluga. Ovaj proces privukao je estoku opoziciju sa nekih univerziteta, ali je Blerova elja bila da ove nove Laburiste unini privlanim za ire mase, nakon ega je bio u mogunosti da pobijedi na optim izborima, nakon osamnaest godina vladavine konzervativaca. Teite je stavio podsticanje line odgovornosti, a ne na doputanje ljudima da budu (ili da postanu) zavisni od drave blagostanja. U okviru irokog konteksta socijaldemokratije, njegove reforme postale su poznate kao trei put, predstavljajui kurs koji je bio negdje izme?u tradicionalnog socijalizma i konzervatizma Margaret Taer. Blerovi Novi Laburisti su osvojili najvei broj glasova na optim
19

izborima 1997. godine, i to najveim djelom zbog dobro sprovedene kamapnje. Od tada, stranka je pobijedila, dobila najvei broj glasova u toku dvije kampanje koje su uslijedile nakon toga, i to pod vo?stvom Tonija Blera, koji je iz toga razloga postao prvi laburistiki predsjednik vlade koji je imao tri uzastopna mandata na ovoj poziciji. Vrlo bitan uspjeh Blerovog prvog mandata bio je potpisivanje Sporazuma o Belfastu, opte poznatog kao ?sporazum Velikog petka? (pregovori iji je cilj bio postizanje mira u Sjevernoj Irskoj zapoeo za vrijeme trajanja mandata konzervativnog predstavnika Dona Mejdora, ali je propao nakon zavretka prekida vatre od strane IRE, sredinom 90-tih). Toni Bler je i dalje ostao kontraverzan, djelom zbog podrke koju je davao Republikanskom predsjedniku Dordu E. Buu i njegovoj inostranoj politici u Iraku, koju su mnoge evropske socijaldemokratske partije smatrale upitnom.

VIM KOK (WIM KOK)

Vim Kok ro?en je 1938. godine. Nakon zavretka fakulteta, pridruio se osoblju najveeg sindikata u Holandiji, NVV, koji je imao vrlo jake linije povezanosti sa socijal deokratskim pokretom. 1973. godine, postao je predsjednik NVV-a (koji se kasnije udruio sa katolikim sindikatom NKV i osnovao FNV; Kok je preuzeo predsjedvanje novom organizacijom). U periodu od 1979. do 1982. godine, Kok je tako?e bio predsjednik Evropske Sindikalne Federacije. Nakon to je siao sa svoje pozicije u FNV-u 1986. godine, Vim Kok je postao lan Holandskog parlamenta, predstavljajui Holandsku Stranku Rada (PvdA). Ubrzo nakon toga, postao je lider PvdA frakcije u parlamentu, i samim tim lider opozicije. 1989. godine, PvdA je oformila koalicionu vladu sa Hriansko demokratskim savezom. Kok je postao zamjenik predjsednika vlade i Ministar Finansija. 1994. godine, posao je predsjednik vlade Holandije, prve koalicione vlade koja je u potpunosti bila sainjena
20

samo od socijaldemokratskih i liberalnih partija. Ova purple coalition imala je dva mandata i bila veoma uspjena, bar to se tie ekonomske sfere. Kao Ministar Finansija, a kasnije i kao predsjednik vlade, Vim Kok je stekao reputaciju tedljivosti, ekonominosti i ekspertize. Uveo je veliki broj mjera sa kojima je smanjio javne trokove. Mjere su ukljuivale ogranienja u pogledu nemogunosti prava na osiguranje, pokret koji je shvaen kao kontroverzan ak i u okviru njegove partije. Kok je zahtijevao od PvdA da ukine ideologiju trvdih socijalista. Kao predsjednik vlade, on je smatran za dravnika koji je prevaziao partijsku politiku. Pod njegovom administracijom polder model je privukao me?unarodnu panju i potovanje. To je pristup u sklopu kojeg se donose odluke koje zahtijevaju prisutnost pregovaranja, kompromisa i postizanja koncenzusa izme?u strana koje imaju razliite interese, bez obzira da li su ti interesi od drutvenog ili politikog znaaja, u namjeri da se do?e do rjeenja prihvatljivog za sve. Nakon isteka Kokovog mandata, ovaj pristup e privui razliite kritike od strane razliitih krugova. Neki su tvrdili da ovaj pristup vodi ka izbjegavanju donoenja esencijalnih odluka, uslijed ega akutni drutveni problemi kao to slaba integracija razliitih etnikih grupa u holandsko drutvo su stavljeni pod tepih.

AK DELOR (Jacques Delors)

ak Delor ro?en je 1925. godine. Njegova najupeatljivija me?unarodna pozicija bila je pozicija Predsjednika Evropske komisije i vjetog protagoniste daljih evropskih integracija. Delor je svoju karijeru zapoeo 1945. godine u okviru Francuske Centralne Banke. Nakon toga, pridruio se osoblju predsjednika vlade Gualista, aka abana Delmasa. 1974. godine, pridruio se novoj socijalistikoj partiji formiranoj od strane Fransoa Miterana i postao glavni ekonomski savjetnik. Nakon toga je preuzeo funkciju Ministra za ekonomska pitanja i finansije u okviru ljeviarske vlade predvo?ene Pjerom Mejorom. 1985. godine. ak Delor, postao je Predsjednik Evropske komisije, te se na toj poziciji zadrao skoro 10 godina. Tokom njegovog pred21

sjedavanja, veliki broj najvanijih evropskih projekata je impalmentirano (unutranje trite, monetarna unija) ili pripremljeno (uvo?enje jedinstvene evropske valute, Eura). Bio je najvei politiki predstavnik Evropske komisije do sad, i postigao svjetsku slavu i stekao potovanje kao kompetentan i harizmatian evropski politiar. Od momenta kada se sa pozicije aktivnog politiara povukao u penziju, esto je izraavao svoju zabrinutost zbog toga to Evropska komisija nije uivala punu demokratsku zakonitost i javnu odgovornost.

Mario Soares je ro?en u Lisabonu 1924. godine. Jo kao veoma mlad postao je aktivni oponent diktatorstva desniarskog krila u Portugalu i mnogo puta, u toku poslije ratnih godina, bio je hapen od strane PIDE-a, tajne policije diktatora Antonija de Oliveria Salazara. Soares, koji je radio kao nastavnik i pravnik, prvo je bio lan portugalske komunistike partije. 1951. godine, odrekao se komunizma i postao demokratski socijalista. Bio je jedan od osnivaa socijalistikog politikog pokreta Portugalske socijalistike Akcije1 , koja je osnovana u vicarskoj. 1968. godine, ponovo je uhapen od strane PIDE i prognan u Sao Tome. Vratio se u Portugal kasnije u toku iste godine kada je Salazara zamjenio predsjednik vlade Marcelo Caetano. Istinske opozicione partije ostale su i dalje zabranjene, ipak, 1970. godine Soares je ponovo protjeran. ivio je u Italiji i nakon toga u Francuskoj, gdje je i Portugalska Socijalistika Partija ponovo osnovana. Soares je postao njen prvi generalni sekretar. Nakon Karanfilske revolucije 25. Aprila 1974. godine. protjerani opozicioni lideri vratili su se u Portugal. Pokret oruanih snaga2 koji je organizovao revoluciju imenovao je Marija Soaresa za Ministra za prekookenaske pregovore, ije je zaduenje bilo organizovanje nezavisnosti portugalskih kolonija. Brojni konflikti su ubrzo
1 Accao Socialista Portuguesa 2 Movimento das Foras Armadas

MARIO SOARES

22

nakon toga nastali izme?u komunista i socijalista koji su bili dio nove protugalske vlade. Soares je igrao kljunu ulogu kao modernista koji je opozicionirao radikalnim aspiracijama komunistikih i revolucionarnih snaga. 1976. godine, prvi slobodni demokratski izbori odrani su u Portugalu. Soaresova Socijalistika Partija Portugala osvojila je najvei broj mjesta, nakon ega je Mario Soares postao prvi socijalistiki predsjednik vlade (prvo sa manjinskom vladom i nakon toga u okviru koalicije sa Krianskim Demokratima). Ova vlada je pala 1978. godine, ali je Soares jo jednom bio predjsednik vlade i to u periodu od 1983. do 1985. godine. U toku ovog perioda, pregovori za pristupanje Portugala EU bili su u toku, ?to je rezultiralo pristupanjem Portugala EU 1986 .godine. Soares je nakon toga izabran za Predsjednika Portugala i to dva puta, prvi put 1986. i drugi put 1991.godine. Oti?ao je u penziju 1991. godine, ali je jo? jednom uestvovao na predsjednikim izborima 2006. godine. Osvojio je 14% glasova, zauzimajui tree mjesto.

ANDREAS PAPANDREU

Andreas Papandreu ro?en je 1919. godine, sin je Georga Papandreua, vodeeg grkog liberalnog politiara svih vremena. Kao student, Andreas je bio aktivan u okviru Trotsite grupa. 1939. godine, kada je Grka bila pod autoritarivnim reimom Ionazisa Metaksasa, Andreas Papandreu je uhapen i muen. Nakon putanja iz zatvora, bilo mu je zabranjeno da ostane u zemlji i on se preselio u SAD. Uzeo je ameriko dravljanstvo i poduavao na brojnim amerikim univerzitetima. Vratio se u Grku 1959.godine i na samom poetku bio aktivan kao ekonomosta. 1963. godine, njegov otac Georg postao je predsjednik vlade Grke i Andreas je postao njegov glavni savjetnik za ekonomska pitanja. Odrekao se svog amerikog dravljanstva i izabran je u parlament Grke 1964.godine. 1965.godine, bio je upleten u ?Aspida zavjeru? i optuen da je radio u dosluhu sa ekstremnim ljeviarskim vojnim frakcijama u Grkoj.

23

Kada je desniarska Grka pukovnija osvojila vlast 1967. godine, George i Adreas Papandreu su bili uhapeni. Georg je preminuo 1968. godine, tokom trajanja njegovog kunog pritvora, a Andreas je jo jednom protjeran iz zemlje. U izgnanstvu, fromirao je novu anti-diktatorsku organizaciju, Pan-helenski oslobodilaki pokret (PAK). Nakon pada vojne hunte 1974. godine, Andreas se 1974. godine vratio u Grku gdje je osnovao novu partiju zasnovanu na principima PAK-a, Pan-helenski socijalistki pokret ( PASOK). Partija nije u prvom periodu svog djelovanja odmah osvojila znaajan broj glasova, ali je na izborima odranim 1981. godine, PASOK osvojio pobjedu na dravnom nivou, a Andreas Papandreu je postao prvi socijalistiki predsjednik vlade Grke. Pariod u toku kojeg je on vodio ured poznat je po jasnim prekidom sa svim onim to je bilo u prolosti i to u mnogim pogledima. On je opozicionirao ulazak Grke u EU, i pozivao se na svoju odluku izlaska iz NATOa. ( Bio je neuspjean po oba pitanja). Brojne dalekosene socijalne i ekonomske reforme su realizovane. U politikom pogledu, ovo je bilo vrijeme znaajne polarizacije. PASOK je zabiljeio jo jednu pobjedu na izborima odranim 1985. godine, ali je izgubio na izborima odranim 1989. godine. 1990. godine, nakon dugotrajne politike krize, desniarska Nova Demokratska stranka preuzela je vladu. U toku posljednjih godina svog ivota, Papandreu je bio u velikoj mjeri ukljuen u kontraverze i skandale. 1989.godine, se razveo od svoje prve ene i oenio mnogo mla?u enu. Ovo je vodilo otu?ivanju od njegove odrasle djece, ukljuujui njegovog sina Georga koji je u to vrijeme ve bio ministar u ime PASOK-a. U toku iste godine, parlament ga je optuio da je bio povezan sa skandalom pronevjere u Crete Banci. Nakon toga se oslobodio svih svojih optubi i odluio da zbuni sve svoje kritiare svojom pobjedom na izborima odranim 1993.godine. Me?utim, jako slabo zdravstveno stanje spreilo ga je da upravlja na efektivan nain. Penzionisao se u januaru 1996. godine i preminuo u junu iste te godine. Andreas Papandreu je bio jedan ekstremno kontraverzan politiar. Bio je ampion radnike klase, starijih o siromanih koji su dolazili iz seoskih podruja, ali je bio kritikovan s pravom.
24

Alfred Mozer Stichting International Foundation for Social Democracy of the Dutch Labour Party (PvdA) P.O. Box 1310 1000 BH Amsterdam Phone: +31 20 5512 170 Fax: +31 20 5512 250 E-mail: ams@pvda.nl www.alfredmozerstichting.nl www.europeanforum.net